لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ق

ق.

(حرف) حرف بیست و چهارم است از حروف الفبای فارسی و حرف بیست و یکم از حروف الفبای عربی و حرف نوزدهم از حروف ابجد و در حساب جُمَّل آن را بصد دارند و نام آن قاف است و آن در اصل نونی است که دو نقطه از درون بر سر او زیاد کرده اند و گفته اند آن شکلی است مرکب از سه خط منکب و مستلقی و مقوس. (نفایس الفنون ص13). و آن از حروف هفت گانهء مستعلیه (از برهان ذیل هفت حرف استعلا)، و آبی (برهان ذیل هفت حرف آبی)، و قلقله و محقوره و مصمته و هوائیه و نیز از حروف منصوب و ملفوظی است. || ق در اصطلاح تجوید اشاره است به علامت خاصه «قیل فیه الوقف». || و رمز قرائت است چون ق عاصم = قرائت عاصم. || و در کتب رجال شیعی رمز است اصحاب صادق (ع) را. || و نیز رمز قاموس مجدالدین فیروزآبادی است و نیز در علم هیأت رمز احتراق است. این حرف در فارسی نیست و اگر در کلمه ای یافت شود یا آن کلمه غیرفارسی است که فارسی گمان برده اند و یا استعمال متاخران عجم است که زبان ایشان به زبان عرب مخلوط شده است. پس قاف نویسند و غین خوانند: قاز، قالیچه، قلندر و قاپول. «ق» و «ج» در یک کلمه عربی جمع نشود جز آنکه معرب و یا حکایت صوت باشد چون جَلِق الرأس. جَلَق القوم بالمنجنیق، رماهم به. جلاقه؛ پاره گوشت. رجل جلاقه؛ لاغراندام. جوالق بضم جیم و کسر آن، گواله است که از پشم و یا موی بافند، و این کلمه معرب است. (المنجد). معرب «گواله».
ابدالها:
در عربی:
به ث بدل شود:
مِقِم، مِقِمَّه = مِثِم، مِثِمَّه
به ر بدل شود:
زنبق = زنبر
به ت بدل شود:
قملول = تملول
به ج بدل شود:
قاسم = جاسم
به ی بدل شود:
قاسم = یاسم
به واو بدل شود:
محق = محو
به گ بدل شود:
بلعق = بلعک. (آنندراج)
در کلمات ترکی که متداول فارسیان است،
به خ بدل شود
چقماق = چخماق
تاق = تاخ
در تعریب:
بدل از خ آید:
ذقن = زنخ (زخن)
بدل از غ آید:
قنبیط = غنبید
بدل ک آید:
قند = کند
قاسانی = کاشانی
قبج = کبک
تریاق = تریاک
قرطه = کرته
قزاکند = کژاغند
بدل از گ آید:
خانقاه = خانگاه
قصار = گازر
دانق = دانگ
بدل از ه آید:
بیجادق = بیجاده
جرندق = گرنده
شاهدانق = شاهدانه
بجای c یونانی آید:
غلو قوریزا
گاه به غ بدل شود:
آروق = آروغ
ایاق = ایاغ

ق.

[قاف] (اِخ) نام سوره پنجاهمین قرآن که در مکه نازل شد و 45 آیه دارد، پس از سوره حجرات و پیش از سوره ذاریات.

ق.

[قِ] (ع فعل امر) فعل امر است از وقی یقی وقایة به معنی محفوظ کن، نگه دار!

ق. م.

[قافْ میمْ] (علامت اختصاری) رمز قبل از میلاد. (یادداشت مؤلف).

قآب.

[قَ آ] (ع مص) بسیار نوشیدن آب را و پر شدن. گویند قَئِبَ الرجل من الماء قاباً و قآباً؛ بسیار نوشید آب را و پر شد. (منتهی الارب).

قاآن.

(مغولی، اِ) پادشاه ذی شأن عظیم عادل و سخی. (رشیدی) (غیاث اللغة) (آنندراج). || لقب پادشاهان ترکستان و چین باشد. (نفایس الفنون) (رشیدی) (غیاث اللغه). خاقان چین. پادشاه چین هر که باشد. (برهان). کلمه مغولی است به معنی شاهنشاه. (جغتائی ص389). لقب پادشاهان مغولستان مانند منگوقاآن و اوکتای قاآن و اختصاصاً به پادشاه اخیر اوگتای قاآن اطلاق میشود. (حاشیه برهان چ معین) :
خراج کشور قاآن بهایش
وزین کمتر نشایستی عطایش.عماد فقیه.

قاآن.

(اِخ) (اوگتای) پسر سوم چنگیزخان است که به کفایت و رای و تدبیر و ثبات و وقار معروف و مشهور بوده ولی میل فراوان به همنشینی زنان و شرابخوری داشته و به همین جهت بارها مورد ملامت و مؤاخذه پدرش چنگیز قرار گرفته است. چون چنگیز به سال 624 ه . ق. درگذشت، قریب دو سال کسی بر تخت سلطنت جلوس نکرد و هیأتی مرکب از شاهزادگان و امیران کارهای مملکتی را اداره می کردند، سپس به موجب وصیت چنگیزخان اوکتای قاآن را به شاهی انتخاب کردند (626 ه . ق.). قاآن در دوران پادشاهی خود (626 - 639 ه . ق.) با قدرت و تدبیر به ادارهء کشور پرداخت، و با مشورت بزرگان اردوئی بسوی ختا (چین شمالی) و اردوی دیگری بسوی ایران جهت سرکوبی قطعی سلطان جلال الدین و فتح آذربایجان و کردستان روانه کرد. سپاهیان اوکتای قاآن به سرکردگی جرماغون، غزنین و کابل و سند و زابلستان را کام تصرف کردند.
اوکتای قاآن در سال 627 یعنی موقعی که سرداران او در ایران و الجزیره و ارمنستان و گرجستان و شام و عراق مشغول تعقیب جلال الدین و تسخیر ممالک او بودند، با دو برادر خویش جغتای و تولی و پسران خود به طرف چین خاص و جلگه هنگ هو حرکت کرد و سرانجام تا سال 631 تمام چین شمالی و مملکت کره به تصرف مغول درآمد. قاآن پس از تسخیر چین شمالی حکومت آن دیار را به مشاور مسلمان پدر خود محمود یَلَواج سپرد. پس از فتح چین، ممالک روس و چرکس و بلغار را فتح کرد (632 - 638) و روسیه از این تاریخ تا دو قرن و نیم (636 - 886 ه . ق.) در تحت تسلط مغول و محکوم حکم و ادارهء ایشان بود. پس از فتح روسیه نوبت آلمان و لهستان و مجارستان بود که تا سال 639 قسمتی از آنها فتح گردید و چون مجاریها (هنگری ها) با مغول از یک نژاد بودند، پس از یک سال مملکت ایشان را رها کرده به همان تبعیت رسمی قناعت نمودند. در سال 639 چون خبر فوت قاآن به اروپا رسید، لشکر مغول به آسیا مراجعت کردند و نقشه تسخیر آلمان و اروپای غربی به انجام نرسید و قسمتی از این نواحی از آسیب حمله مغول محفوظ ماند. رجوع به فهرست تاریخ مغول تألیف مرحوم اقبال و جهانگشای جوینی و جامع التواریخ رشیدی شود.

قاآنی.

(اِخ) میرزا حبیب الله متخلص به قاآنی. در حدود 1222 ه . ق. یعنی در زمان سلطنت فتحعلیشاه در شیراز متولد گردید. پدر او میرزا محمدعلی شاعر بود و گلشن تخلص داشت. اصل ایشان از ایل زنگنه بود که در عراق و فارس سکونت نمودند. وی در عهد جوانی سفر خراسان کرد و در آنجا تحصیل علوم و ادبیات نمود و شعر سرودن آغازید و آنگاه تخلص حبیب میکرد و به تدریج شهرتی یافت و در نزد حسنعلی میرزا شجاع السلطنه که حکومت آن سامان داشت مقرب شد و قصائدی در مدح او بپرداخت و به امر او به قاآنی متخلص شد، و آن به نسبت اسم پسر شجاع السلطنه یعنی اوکتاقاآن بوده است. قاآنی مدتی در خراسان و کرمان ملتزم حضور او بود و همین شاهزاده او را پیش فتحعلیشاه معرفی نمود. بعد از اقامت در خراسان و شیراز و کرمان به تهران آمد و در آنجا معروفتر شد و در دربار محمدشاه خاصه ناصرالدین شاه تقرب بسیار پیدا کرد. آنچه از اخبار بدست می آید قاآنی اول شاعر ایران است که به آموختن زبان فرانسه آغاز نمود. قاآنی را میتوان پس از صائب معروفترین شاعر ایران در تمام دوره صفوی و قاجار شمرد. و شاید در طراز سخن و خوبی وصف و انتخاب کلمات و استعمال لغات و تتبع اشعار قدما کمتر کسی از سخنگویان این دوره با او برابری تواند کردن. مخصوصاً هنر او در قصیده است ولی در غزل نیز استادی نشان داده است. در مسمط و ترجیع بند دستی داشته و مهارت به خرج داده است ولی باید گفت همانطور که حلاوت عبارت در اشعار قاآنی بیشتر است معانی فلسفی و اخلاقی کم است. در دیوانش قصائد مدحیه که توان گفت شاهکار او است بسیار است. سرمشق او شاعران خراسان اند و بخصوص نسبت به منوچهری علاقهء خاصی نشان میدهد. مخصوصاً ناصرالدین شاه را بسیار ستوده و اغلب قصائد و مسمطات را با وصف شیرین از طبیعت شروع کرده است؛ از آن جمله مسمطی است که بند اول آن نقل میشود:
بنفشه رسته از زمین بطرف جویبارها
و یا گسسته حور عین ز زلف خویش تارها
ز سنگ اگر ندیده ای چه سان جهد شرارها
به برگهای لاله بین میان لاله زارها
که چون شراره میجهد ز سنگ کوهسارها.
و نیز در مسمط زیرین شوق لطف بهار و عشق روی گلزار و نغمه جویبار نمایان است:
باز برآمد به کوه رایت ابر بهار
سیل فروریخت سنگ از زبر کوهسار
باز بجوش آمده مرغان از هر کنار
فاخته و بوالملیح صلصل و کبک و هزار
طوطی و طاوس و بط سیره و سرخاب و سار
هست بنفشه مگر قاصد اردیبهشت
کز همه گلها دمد بیشتر از طرف کشت
وز نفسش جویبار گشته چو باغ بهشت
گوئی با غالیه بر رخش ایزد نوشت
کای گل مشکین نفس مژده بر از نوبهار
دیدهء نرگس به باغ باز پر از خواب شد
طرهء سنبل به راغ باز پر از تاب شد
آب فسرده چو سیم باز چو سیماب شد
باد بهاری بجست زهره وی آب شد
نیمشبان بیخبر کرد ز بستان فرار.
در اغلب قصائد استاد از شاعران پیشین استمداد کرده است، مث در این قصیده:
اگر نظام امور جهان بدست قضاست
چرا به هر چه کند امر شهریار رضاست.
استاد انوری در مد نظر شاعرانه او بوده که ناظم قصیده ای است با مطلع زیر:
اگر محول حال جهانیان نه قضاست
چرا مجاری احوال بر خلاف رضاست.
ایضاً در این قصیده:
آنچه می بینم به بیداری نبیند کس بخواب
زانکه در یک حال هم در راحتم هم در عذاب.
همان استاد را پیروی کرده که گفته بود:
این که می بینم به بیداری است یارب یا بخواب
خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب.
همچنین در این قصیده:
غم و شادی است که با یکدگر آمیخته اند
یا مه روزه به نوروز درآمیخته اند.
قصیده خاقانی را سرمشق گرفته که گفته:
می و مشک است که با صبح درآمیخته اند
یا بهم زلف و لب یار برآمیخته اند.
قاآنی گذشته از دیوان اشعار نیز تألیفی منثور دارد به نام پریشان که آن را به طرز و اسلوب گلستان سعدی ساخته و عین شیوهء استاد شیرازی را بکار برده و تمام نظم و نثر آن را به استثنای چند بیت خود سروده چنانکه در خاتمه گفته است:
نیست در او عاریت هیچکس
خاص من است آنچه در او هست و بس
جز دو سه بیتی ز عرب وز عجم
کآمده جاری به زبان قلم.
حکایات پریشان مانند گلستان در آداب و سیر و نصائح و سرگذشت و لطائف و نظائر آن است. مقدمه ای هم بر دیوان فریدون میرزا قاجار نوشته است که چاپ شده. بهار گوید: و رساله ای در علم شانه بینی و رسالهء دیگری در هندسهء جدید و مقالاتی در نیرنجات از او موجود است. (سبک شناسی ج3 ص334). قاآنی در سال 1270 در تهران وفات یافت. (مجمع الفصحاء ج2 ص402) (سبک شناسی ج3 ص 156، 334 و 339 قاآنی). و رجوع به تاریخ ادبیات ایران و رجوع به ترجمه تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون ج 4 ص 131، 132، 135، 138، 150، 151، 176، 193، 199، 211، 212، 213، 215، 216، 217، 220، 222 شود.

قائبه.

[ءِ بَ] (ع اِ) بیضهء مرغ. تخم مرغ. (منتهی الارب). خایهء مرغ. (مهذب الاسماء).

قائت.

[ءِ] (ع اِ) طعامی که بدان قوام بدن انسان بود. کفایت زیست: هو فی قائت من العیش؛ ای فی کفایة. || شیر بیشه. (منتهی الارب).

قائد.

[ءِ] (ع ص، اِ) پیشوا. رهبر. راهبر. عصاکش. پیشرو. (منتهی الارب) : آخر ایشان در نبوت و اول ایشان در رتبت... قائد الغر المحجلین... را برای عز نبوت و خاتمت رسالت برگزید. (کلیله و دمنه).
طعمه میجوئی اوست رائد تو
راه می پوئی اوست قائد تو.اوحدی.
ج، قُوّاد، قادَه، قُوّد. || سرهنگ. (مهذب الاسماء). سردار فوج. رئیس. امیر لشکر. || بینی کوه. || کوه دراز بر روی زمین. || (اِخ) ستاره ای است، یعنی ستاره نخست از سه ستارهء بنات النعش صغری. دومی آنها را عناق و نزدیک آن ستارهء صیدق و سُهی است و سومی آنها را حَور خوانند. (منتهی الارب). آنکه بر سر دنباله است از این سه (بنات النعش) و از نعش دورتر آن را قائد خوانند. (التفهیم بیرونی).

قائد.

[ءِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قائد رحمت.

[ءِ دِ رَ مَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش زاغهء شهرستان خرم آباد است. این دهستان در شمال خاوری بخش واقع و محدود است از شمال به دهستانهای ورکوه و مال اسد از جنوب به دهستان دالوند از خاور به دهستان رازان از باختر قسمتی از دهستان دالوند. موقع طبیعی آن کوهستانی و جلگه و هوای آن سردسیری و مالاریائی است. آب آن از سراب های میرکه، کشم شم، یارعلی، باغ پشم، سرآب منزه، چشمه عوض تأمین میشود. مرتفعترین قلل جبال در این دهستان کوههای بابر، از کنه، یارعلی است. این دهستان از شانزده آبادی تشکیل گردیده و در حدود 2709 تن سکنه دارد و قرای مهم آن عبارتند از: کورکش باغ، باغ پشم. ساکنین آن از طوائف قائد رحمت، سادات، خدامراد، غباتان، حاجتان اوشان، رضائی و شقالی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

قائد رحمه.

[ءِ رَ مَ] (اِخ) یکی از ایلات کرد ایران، از طوائف پیشکوه است که در دهی به همین نام زندگی میکنند. (رجوع به ماده قبل شود).

قائده.

[ءِ دَ / دِ] (ع اِ) پشته دراز گسترده بر زمین.

قائف.

[ءِ] (ع ص) قیافه شناس، آنکه در فرزند نگرد تا به پدر ماند یا نه. || پی بر. (مهذب الاسماء). پی شناس. ج، قافه. (منتهی الارب).

قائفین.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ قائف.

قائل.

[ءِ] (ع ص) گوینده. (منتهی الارب). سخنگو. گفتگوکننده :
لیک من اینک پریشان می تنم
قائل این سامع این نک منم.(مثنوی).
نام تو میرفت و عارفان بشنیدند
هر دو برقص آمدند سامع و قائل.سعدی.
|| تسلیم شده. (فرهنگ نظام). || اقرارکننده بر گناه و جنایت خود. (ناظم الاطباء). || نیم روزان خسبنده. (منتهی الارب). || معتقد بر چیزی. (ناظم الاطباء). ج، قائلین.

قائلات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ قائلة.

قائل به تعدد آلهه.

[ءِ لِ بِ تَ عَدْ دُ دِ لِ هَ] (ص مرکب)(1) مشرک. بت پرست.
(1) - Polytheiste.

قائلون.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ قائل در حالت رفعی. رجوع به قائل شود.

قائلة.

[ءِ لَ] (ع ص) مؤنث قائل. || (اِ) نیم روز. نصف النهار. ظهیرة. || خواب نیم روز. خواب میان روزی. قیلوله. خفتن نیم روز. (منتهی الارب). مقیل.

قائلی.

[ءِ] (اِخ) از شعرای ایران است و تذکرة الشعرائی نوشته و به سال 955 ه . ق. درگذشته است. قاموس الاعلام وی را از اهل ترشیر نوشته است ولی سام میرزا مینویسد: در اصل سبزواری است و اکنون در شهر قزوین است و در نهایت فقر و مسکنت اوقات میگذارند و این مطلع ازوست:
یار بی مهر و منم عاشق زار عجبی
حال زار عجبی دارم و یار عجبی
از قد خم شده و چهرهء زردم او را
میکند حلقهء زرگوش گذار عجبی.
اما خود انصاف میدهد که این بیت از من نیست، این مطلع ازوست:
دوای درد دل خویش از خدا طلبم
کجا روم ز که این درد را دوا طلبم؟
(تحفه سامی ص135).

قائلین.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ قائل است در حالت نصبی و جری. رجوع به قائل شود.

قائلین به خلا.

[ءِ نِ بِ خَ لَءْ] (اِ مرکب)(1)کسانی که عقیده به وجود خلا دارند.
(1) - Vacuistes.

قائم.

[ءِ] (ع ص) ایستاده. (منتهی الارب). برخاسته. بپای. برپا. برپای :
کانک قائم فیهم خطیباً
و کلهم قیام للصلاة.(تاریخ بیهقی ص192).
|| پابرجا و استوار : بر سبیل مناوبت دوهزار مرد بر درگاه قائم میدارد. (ترجمه تاریخ یمینی ص293).
این جهان زین جنگ قائم می بود
در عناصر درنگر تا حل شود.مولوی.
چون جنگ میان ایشان قائم شد و دراز کشید فور اسکندر را به مبارزت خواست و اسکندر فرصت یافت وی را بزد و بکشت. (تاریخ بیهقی ص697). و هر دو لشکر بدان بلا صبر کردند تا شب رسیده بود بازگشتند چنانکه جنگ قائم ماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص352 و چ فیاض ص247).
خداوند جهان به آتش بسوزد بدفعالان را
بر این قائم شده ست اندر جهان بسیار برهانها.
ناصرخسرو.
|| دلاک. مالنده :
بوسعید مهنه در حمام بود
قائمش کافتاد مردی خام بود
شوخ شیخ آورد تا بازوی او
جمع کرد آنجمله پیش روی او...
این جوابی بود بر بالای او
قائم افتاد آن زمان بر پای او
چون به نادانی خویش اقرار کرد
شیخ خوش شد قائم استغفار کرد.
شیخ عطار.
|| پاینده. (فرهنگ نظام). || (اِ) و به اصطلاح شطرنج بازان آنکه هر دو حریف برابر باشند. (غیاث) : مضیقی افتد که هیچ چاره جز دست بازچیدن و به قائم ریختن نداند. (مرزبان نامه).
|| جعبهء شطرنج. خریطهء شطرنج :
من بنده را که قائم شطرنج دانشم
بر نطع آفرین ز سر خاطر قوی.خاقانی.
|| یکی از چهار دست و پای ستور. ج، قوائم. || دینار قائم؛ یک مثقال راست. || قبضهء شمشیر. (منتهی الارب). دستهء شمشیر. مقبض :
از درشتی است سفن قائم تیغ
که بر او تکیه گه روستم است.خاقانی.

قائم.

[ءِ] (اِخ) ساختمانی است نزدیک سامراء که متوکل عباسی آن را بنا کرده است. (معجم البلدان).

قائم.

[ءِ] (اِخ) لقب محمد بن الحسن العسکری امام دوازدهم شیعیان. رجوع به مهدی شود.

قائم.

[ءِ] (اِخ) ابن القادر ملقب به القائم بامر الله (422 - 467 ه . ق.) بیست و ششمین خلیفه عباسی است. در ذی قعده سال 391 متولد شد. مردی دانشمند و خوش صورت و نیکوسیرت و بااقتدار بود و در عهد او و پدرش دولت عباسیان رونق گرفت در زمان او دولت بویهیان انقراض یافت. و دولت سلجوقی تاسیس شد و فتنه بساسیری افتاد. چون ابوحارث بساسیری ترک را که از امیران شجاع و دلیر بغداد بود با رئیس الرؤسا وزیر قائم خلافی پدید گشت و بساسیری از بغداد بیرون شد. قائم به استمالت و دلجوئی او کس فرستاد ولی سودی نبخشید. کار بساسیری قوت گرفت و چند شهر بگرفت و در عراق و خوزستان او را بالای منبرها دعا میکردند. قائم چون چنین دید از سلطان طغرل سلجوقی کمک خواست طغرل به بغداد شد و با قدوم او کار بساسیری سست گشت و اعیان به تدریج از گرد او پراکنده گشتند و به سال 447 ه . ق. بساسیری با باقیماندهء یاران خود از فرات بگذشت و از پادشاه مصر المستنصر معدبن ظاهر درخواست مساعدت نمود. مستنصر او را به مال بسیار مدد کرد. و رحبهء شام را به او داد. چون طغرل به بغداد درآمد در خطبه بعد از نام خلیفه او را به سلطنت یاد کردند و پس از چندی نام ملک رحیم صمصام الدوله را نیز که از شاهان بویه بود اضافه کردند قائم از طغرل خواست تا خود او را در حمایت خویش گیرد طغرل بپذیرفت و بفرمود تا ملک رحیم را بگرفتند و نام بویهیان را از خطبه بینداخت. در سال 450 طغرل را خبر رسید که برادر مادری او ابراهیم ینال نافرمانی آغاز کرده است. طغرل با لشکری بغداد را ترک گفت و به دفع او شد و خبرها به بغداد می رسید که بساسیری با لشکری عظیم از ترک و عرب به طرف بغداد می آید. مردم را اضطراب و وحشتی فراگرفت جمعی قائم را گفتند صلاح آن است که امیرالمومنین از بغداد بیرون رود و همه به حصنی محکم پناه بریم قائم بپسندید ولی دوری وطن بر او دشوار مینمود سرانجام بر خدای توکل کرد و از بغداد بیرون شد و خبر رسید که بساسیری به انبار رسیده است و قریش بن بدران با جماعتی از عرب و بیرقهای سپید مستنصربن ظاهر(1) با او بودند. لشکر خلیفه از بغداد بیرون رفت و میان دو سپاه جنگهای بزرگی درگرفت و رئیس الرؤسا مال و سلاح بسیار میان لشکریان قسمت کرد ولی سودی نبخشید و بساسیری غالب شد جمعی را بکشت و بازارهای بغداد را آتش زد و دواوین را غارت کرد. رئیس الرؤسا از بغداد گریخت. قائم برد پیغمبر به تن کرد و سوار شد و شمشیر بکشید و جماعتی از عباسیان با او بودند و همه درباریان و کنیزکان و سرپوشیدگان از دارالخلافه بیرون آمدند و قرآن ها بر سر نیزه کردند قائم پیاده شد و با رئیس الرؤسا بر منظری رفتند. اتفاقاً رئیس الرؤسا را نظر بر قریش بن بدران افتاد از او خواست که قائم را بر نفس و مال و زن و فرزند و پیروان زنهار بخشد. قریش گفت خدا او را زنهار داده و من حفظ و نگهداری او را بر خود شرط کردم. قائم و رئیس الرؤسا شاد شدند و در دارالخلافه بگشادند و خلیفه بیرون آمد. چون بساسیری از داستان امان دادن به خلیفه آگاه شد نزد قریش پیامی فرستاد که نه ما با هم سوگند خورده ایم که هر چه کنیم به اتفاق کنیم. تو بی مشورت من خلیفه را امان دادی؟ قریش گفت من از سوگند خود عدول نکرده ام تو رئیس الرؤسا را بگیر و من قائم را. بساسیری به این امر خشنود شد و بفرمود که انواع شکنجه بر رئیس الرؤسا روا داشتند تا بمرد. قائم به خانهء قریش پناه برد و مزاجش به انحراف گرائید و به اسهال دموی مبتلی گردید و قریش قائم را به صاحب حدیثه (مهارش عقیلی) سپرد که او را در هودجی نشاند و به حدیثه فرستاد. بساسیری از قاضیان و نقیبان و بزرگان علویان و عباسیان برای شاه مصر بیعت گرفت. از آن طرف سلطان طغرل پس از شکست دادن برادر خود پیامی عتاب آمیز در بارهء وضع قائم خلیفه به قریش بن بدران فرستاد. قائم دختر برادر طغرل را به عقد خود درآورده بود. طغرل از قریش خواست که آن دختر را بفرستد. قریش مسئولیت حوادث بغداد را به گردن رئیس الرؤسا انداخت و به طغرل پیغام داد که اگر بسوی بغداد آید بساسیری در حال قائم را بکشد و ما در برابر تو بیائیم و آنگاه حرم خلیفه را که برادرزادهء سلطان طغرل بود فرستاد. سلطان به عراق آمد قریش به شام گریخت. بساسیری اهل و عیال و مال خویش را به واسط فرستاد و خویشتن بگریخت. طغرل با اعظام و احترام خلیفه قائم را از حدیثه به بغداد وارد کرد و آنگاه با سپاهی به جستجوی بساسیری بسوی واسط روان گشت در راه واسط به او رسید و میان ایشان جنگ درگرفت. سرانجام طغرل چیره گشت و بساسیری را گرفته بکشت و سرش را به بغداد فرستاد تا در بازارها بگردانند. قائم به سال 460 ه . ق. وفات یافت. (از تجارب السلف ص 253) (از مجمل التواریخ والقصص ص382و 373) (از تاریخ الخلفاء ص276، 277، 278، 279، 280) (از حبیب السیر چ خیام ج ص360، 370، 371).
(1) - ملک مصر.

قائم.

[ءِ] (اِخ) ابن متوکل ملقب به القائم بامرالله و مکنی به ابوالعقا. از خلفای عباسی مصر است که پس از برادرش سلیمان بن متوکل خلیفه شد و از شجاعت و جلالت و ابهت خلافت بی بهره نبود در عهد او به سال 857 ه . ق. ملک ظاهر جقمق بمرد و فرزند او عثمان بجای او نشست و به منصور ملقب گردید و پس از یک ماه و نیم بدست اینال اسیر گشت. قائم خلیفه اینال را بجای او به حکومت برگزید و لقب اشرف به وی داد. چیزی نگذشت که میان قائم و اشرف خلاف روی داد و دامنهء آن به آنجا کشید که به سال 859 ه . ق. اشرف، خلیفه را از منصب خلافت خلع کرد و او را به اسکندریه روانه کرده و به زندان افکند. قائم به سال 863 ه . ق. در زندان وفات یافت. (تاریخ الخلفاء).

قائم.

[ءِ] (اِخ) (ال ...) بامرالله، محمد نزاربن عبدالله المهدی، مکنی به ابی القاسم خلیفهء دوم از خلفای فاطمی مغرب بود. در زمان پدرش مهدی با او به ولایت عهدی بیعت کردند و به سال 322 ه . ق. جانشین پدر گردید. دو مرتبه به قصد تصرف مصر با لشکری بدانسو عزیمت کرد ولی موفق نشد و در مرتبهء دوم توسط ابویزید مخلد که علیه او خروج کرده بود محاصره شد و در سنهء 335 ه . ق. درگذشت. مدت حکومتش دوازده سال بود و پس از وی فرزندش المنصور بالله اسماعیل جانشین او شد. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به ابوالقاسم محمد شود.

قائم آباد.

[ءِ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل در پنج هزارگزی باختری بنجار و سه هزارگزی راه مالرو زابل به افضل آباد. در جلگه واقع شده و هوای آن گرم معتدل است و 137 تن سکنه دارد که شیعه هستند و به فارسی و بلوچی تکلم میکنند. آب آن از رودخانهء هیرمند است و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قائم آباد.

[ءِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت رود بخش فهرج شهرستان بم در 24هزارگزی باختر فهرج و دوهزارگزی جنوب شوسهء بم به زاهدان. در جلگه واقع شده و هوای آن گرمسیر مالاریائی است. 214 تن سکنه دارد که شیعه هستند و به زبان فارسی تکلم میکنند. آب آن از قنات است. محصولات آن غلات و خرما و حنا و شغل مردم آن زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قائم آباد.

[ءِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوه بنان بخش راور شهرستان کرمان در 85هزارگزی باختر راور در کنار راه فرعی کوه بنان به یزد واقع و 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قائم آباد.

[ءِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند در 10هزارگزی جنوب شوسف و 40هزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد به زاهدان واقع است و تا زاهدان 287400 گز فاصله دارد زمین آن جلگه و هوای آن گرم است. 96 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان فارسی است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قائم الزاویه.

[ءِ مُزْ زا یَ / یِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب)(1) شکلی که دارای زاویهء قائمه باشد. رجوع به قائمه شود.
(1) - Rectangle.

قائم الزوایا.

[ءِ مُزْ زَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) شکلی که زاویه های آن همه قائمه و نود درجه باشند. مربع.

قائم العین.

[ءِ مُلْ عَ] (ع ص مرکب) که چشم بر جای باشد و نبیند. (مهذب الاسماء).

قائم اللیل.

[ءِ مُلْ لَ] (ع ص مرکب)شب خیز. شب زنده دار: قائم اللیل و صائم النهار.

قائم النار.

[ءِ مُنْ نا] (ع ص مرکب)نسوختنی(1). آنچه در آتش مقاومت کند و از آن چیزی کاسته نشود. (ناظم الاطباء).
(1) - Incombustible.

قائم انداز.

[ءِ اَ] (نف مرکب) شطرنج باز کامل و بی نظیر را گویند. (برهان قاطع) :
ملک را قائم الهی بود
قائم انداز پادشاهی بود.
نظامی (از حاشیه برهان چ معین).

قائم بالذات.

[ءِ مِ بِذْ ذا] (ع ص مرکب)(اصطلاح فلسفی) آنچه بخود برپای است. || آنکه یا آنچه هستی او بدوست. رجوع به قائم به ذات و قائم بالنفس شود.

قائم بالغیر.

[ءِ مِ بِلْ غَ] (ع ص مرکب)(اصطلاح فلسفی) آنچه یا آنکه به غیر بستگی دارد. آنکه یا آنچه بخود برپا نیست. رجوع به قائم بغیر شود.

قائم بالنفس.

[ءِ مِ بِنْ نَ] (ع ص مرکب)قائم بذات. رجوع به قائم بالذّات و قائم بنفس شود.

قائم بحق الله.

[ءِ مُ بِ حَ قْ قِلْ لاه] (اِخ)(ال ...) لقب مروان حمار. رجوع به مروان حمار شود.

قائم بذات.

[ءِ مِ بِ] (ص مرکب)(اصطلاح فلسفی)(1) آنکه یا آنچه بخودی خود وجود دارد. قائم بنفس در مقابل قائم بغیر :
زیرنشین علمت کائنات
ما به تو قائم چو تو قائم بذات.نظامی.
(1) - Existant en soi.

قائم بغیر.

[ءِ مِ بِ غَ] (ص مرکب)(اصطلاح فلسفی) آنکه یا آنچه وجودش بغیر وابسته است. آفریدگان. در مقابل قائم بنفس.

قائم بنفس.

[ءِ مِ بِ نَ] (ص مرکب) آنکه خود بخود وجود دارد. قائم بذات. مقابل قائم بغیر.

قائم پنجم آسمان.

[ءِ مِ پَ جُ سِ] (اِخ)کنایه از کوکب مریخ است که والی سپهر پنجم باشد. (برهان).

قائم ریختن.

[ءِ تَ] (مص مرکب) کنایه از عاجز آمدن و جنگ ناکردن باشد. (برهان).

قائم زدن.

[ءِ زَ دَ] (مص مرکب) سخت زدن. (ناظم الاطباء).

قائم کردن.

[ءِ کَ دَ] (مص مرکب) نصب کردن. بپا داشتن. افراشته کردن. ثابت و پایدار و برقرار نمودن. || پنهان کردن. (ناظم الاطباء). غائم کردن. قایم کردن.

قائم گنج.

[ءِ گَ] (اِخ) قصبه ای است واقع در شمال هندوستان در ایالت اگره در بخش فرح آباد و در سی هزارگزی فرح آباد در کنار نهر گنگ نادی از آبهای منشعب از رودخانهء گنگ در صحرای دوآب. (از قاموس الاعلام ترکی).

قائم مقام.

[ءِ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) نائب. جانشین. (ناظم الاطباء). خلیفه. نائب مناب :چون طاهر وفات یافت ابوعلی در مدینه قائم مقام او شد. (ترجمه تاریخ یمینی چ 1272 ص402). چون خلف با آن لشکر با سیستان آمد طاهر وفات یافته بود و حسین پسر او در مخالفت خلف قائم مقام پدر شد. (ترجمه تاریخ یمینی چ 1272 ص54). یکی را از ملوک مدت عمر سپری شد و قائم مقامی نداشت. (گلستان).
به شیخی در آن بقعه کشور گذاشت
که در دوده قائم مقامی نداشت.(بوستان).

قائم مقام.

[ءِ مَ] (اِخ) میرزاابوالقاسم فراهانی تهرانی، از ادبای عهد فتحعلی شاه قاجار است. ادیبی فاضل، منشی ای کامل، شاعری ماهر، مترسلی دانشمند و در نظم و نثر فارسی استاد بوده و به ثنائی تخلص مینمود. وی به سال 1193 ه . ق. متولد شد و به سال 1237 ه . ق. پس از وفات پدرش میرزا عیسی، میرزاابوالقاسم به وزارت شاه منصوب و به قائم مقام ملقب گردید. وی اوائل عهد محمدشاه قاجار را نیز دیده و سال 1251 ه . ق. در گذشته و یا به سعایت جمعی بدستور محمدشاه به قتل رسید. از اوست: 1- منشآت قائم مقام که حاوی نوشته ها و انشاءهای اوست. پس از وفاتش حاج فرهاد میرزا معتمدالدوله مجموع آنها را گردآوری کرد و آن به سال 1294 ه . ق. بدستور اویس میرزا پسر حاج فرهاد میرزا چاپ و منتشر شده کتابی است مشتمل بر فوائد علمی و ادبی و تاریخی و به منشآت قائم مقام یا «انشاء قائم مقام» معروف است. قبل از آنکه نمونه ای از منشآت او نقل شود خوب است خلاصه تصرفاتی که او در نویسندگی بکار آورده است شرح شود: 1- شیرینی بیان و عذوبت الفاظ و حسن ادا. 2- کوتاهی جمله ها که دیری بود از بین رفته بود و علاوه بر مزدوجات و تکرار معنای هر مزدوجی باز جمله ها را با قرینه سازیها مکرر میکردند و خواننده را کسل ولی قائم مقام از ازدواج تجاوز نمیکند و قرینه ها را مکرر نمیسازد مگر آنجا که بلاغت کلام اجازه دهد. 3- دقت در حسن تلفیق هر مزدوج از سجعهای زیبا که شیوه خاص شیخ سعدی است. 4- حذف زوائد القاب و لاطائلات و تعریفهای خسته کننده در هر مورد. 5- ترک استشهادات مکرر شعری از تازی و پارسی مگر گاهی، آنهم به قدری زیبا و خوش ادا و با حسن انتخاب که گوئی شاعر آن شعر را فقط برای همین مورد گفته است و همینطور است در استدلالات قرآنیه و حدیث و تمثل و سایر اقتباسات. 6- صراحت لهجه و ترک استعاره و کنایه و تشبیب های دور و دراز خسته کننده. 7- اختصار و ایجاز که در ادای جمله ها و بسط مقال ایجاز را بر اطناب رجحان مینهد و از اینرو مراسلات او نسبت به رسم آن عصر همه مختصر است. 8- ظرافت و لطیفه پردازی که از مختصات گلستان شیخ سعدی است و قائم مقام نیز در این باره دستی قوی داشته است. مخصوصاً در آوردن لغات و مصطلحات تازه که استعمالش برای نویسندگان محافظه کار دشخوار بلکه محال میشود و همواره در این مورد برای گریز از ذکر یک لغت صاف و صریح به چندین لغت عربی و کنایه و استعاره ادبی متوسل میشدند. اما قائم مقام هرچه میخواست مینوشت و آن را طوری می آراست که به نظر مقبول می آمد. 9- عبارتش مثل گلستان شیخ آهنگ دار است و اینک نمونه ای از آثار او آورده میشود بعد العنوان:
خدایا راست گویم فتنه از تست
ولی از ترس نتوانم چخیدن
لب و دندان ترکان خطا را
بدین خوبی نبایست آفریدن
که از دست لب و دندان ایشان
به دندان دست و لب باید گزیدن
میفرمایند [ یعنی ولیعهد ] پلوهای قند و ماش و قدح های افشره و آش شما است که حضرات را هار کرده است اسب عربی بی اندازه جو نمیخورد، و اخته قزاقی اگر ده من یکجا بخورد بدمستی نمیکند، خلاف یابوهای دو درغه(1) که تا قدری جو زیاد دید و در قوروق(2) بی مانع چرید اول لگد به مهتری که تیمارش میکند میزند!
ای گلبن تازه خار جورت
اول بر پای باغبان رفت!
از تاریخی که شیخ الاسلام تبریز در فتنه مغول صلاح مسلمین را در استسلام دید تا امروز که در عهد جهانشاهی و مظفری چه سلاطین صفوی چه نادرشاهی و کریمخانی، چه در حکومت دنبلی و احمدخان هرگز علمای تبریز این احترام و عزت و اعتبار و مطاعیت نداشتند تا در این عهد، از دولت ما و عنایت ما است که علم کبریا به اوج سما افراشته اند سزای آن نیکی این بدی است امروز که ما در برابر سپاه مخالف نشسته ایم و مایملک خود را بی محافظ خارجی به اعتماد اهل تبریز گذاشته، در شهر پایتخت ما آشوب و فتنه بکنند و دکان بازار ببندند و سید حمزه و باغ میشه بروند و شهرت این حرکت را مرزویج در ملک روس و صفی خان در آستانه همایون و دیگران در ملک روم بدهند. روی اهل تبریز سفید! اگر فتحعلی خان عرضه داشت و کدخدایان آدم بودند با اینکه مثل میرزا مهدی آدمی در پهلوی آنها است فتاح غیر علیم چه جرات و قدرت داشت که مصدر این حرکات شود؟! فرمودند اگر حضرات از آش و پلو سیر نشوند بجا اما شما را چه افتاده است که از زهد ریائی و نهم ملائی سیر نمیشوید، کتاب جهاد نوشته شد، نبوت خاصه به اثبات رسید، قیل و قال مدرسه دیگر حالا بس است یک چند نیز خدمت معشوق و می کنید صد یک آنچه با اهل صلاح حرف جهاد زدید اگر با اهل سلاح صرف جهاد شده بود کافری نمیماند که مجاهدی لازم باشد، باری بعد از این سفرهء جمعه و پنجشنبه را وقف اعیان شهر و کدخدای محلات و نجبای قابل و رؤسای عاقل بکنید، سفرهء زرق و حیل را بر چینید، سکه قلب و دغل را بشناسید.
نقد صوفی نه همه صافی بیغش باشد
ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد
تا حال هرچه از این ورق خواندیم و بر این نسق راندیم سود و بهبودی ظاهر نگشت بلکه اینها که میشود از نتائج نمازهای روز جمعه و نیازهای شب جمعه ما و شماست. من بعد بساط کهنه برچینید و طرح نو دراندازید. با اهل آن شهر معاشرت کنید و مربوط شوید، دعوت و صحبت نمائید. از جوانان قابل و پیران کامل آنها چند نفری که بکار خدمت آیند انتخاب کنید و هزار یک آنچه صرف این طائفه شد مصروف آنها دارید، و ریک این جماعت را دور بیندازید مثل سایر ممالک محروسه باشد، نه اذیت و اضرار، نه دخالت و اقتدار... عالیجاه میرزا مهدی در حقیقت یکی از امنای دولت و محارم حضرت ما است. دخلی به آن دار و دسته ندارد. آب و گل و جان و دل او در هوای ما و رضای ما است و لایستوی البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه و هذا ملح اجاج اگر هم اسم آنها است بحمدالله هم رسم نیست به دانش از آنها ملاتر است و به خدمت بالاتر. مؤانست شماها مجانست آنها را از پیش در کرده با امناء و محارم ما مجانس است و با التفات و مکارم ما مؤانس.
گرچه از طبعند هر دو به بود شادی ز غم
ورچه از چوبند هر دو به بود منبر ز دار.
اگر صحبت ارباب کمال را طالب باشد مثل جناب حاجی فاضلی و حاجی عبدالرزاق بیک ادیب کاملی در آن شهر است، پرکار و کم خوراک و موافق عقل و معاش و امساک. العیاذ بالله گودهء ملا که لودهء خدا است و هر قدر هل امتلات بگوئید هل من مزید میگویند: مثل یابوهای پرخور کم دو. آفت کاه و غارت جو! قربان افندیهای رومی و پادریهای فرنگی بروند نه آن علم و فضیلت داشتند که جواب پادری بنویسند، نه این غیرت و حمیت دارند که مثل افندی های روم در مسجد و راه گلدسته ببندند. خلق را همچنانکه بالفعل روبروی ما رانده اند به حفظ ملک و حراست دین خودشان بخوانند. ماشاءالله وقتی که پنجه دلیری میگشایند تیغی که امروز بر روی سپاه عثمانی باید کشید بمیرزا امین اصفهانی میکشند. شکار خانگی و شعار دیوانگی را اعتقاد دارند. باری حالا که به این شدت دلاور و دلیر و صاحب گرز و شمشیرند قدم رنجه کنند و با یاغی پنجه کنند! رقم مبارک در این باب به افتخار شما صادر شده است و شما در هر باب مختار و قادر، والسلام علی من اتبع الهدی.
2- کتاب جلایرنامه که مثنوی فکاهی است و به نام غلام جلایر (غلام خود) نظم کرده و در ضمن دیوان او به چاپ رسیده است. 3- الجهادیه. 4- دیباچهء جهادیهء صغرای پدرش میرزا عیسی. 5- دیباچهء جهادیهء کبرای پدر. 6- دیوان شعر که با کتاب جلایرنامه یکجا چاپ شده است. از اشعار اوست:
گر در دو جهان کام دل و راحت جان است
من وصل تو جویم که به از هر دو جهان است
در کیش من ایمانی اگر هست بعالم
در کفر سر زلف چو زنجیر بتان است
گر واعظ مسجد بجز این گوید مشنو
این احمق بیچاره چه داند حیوان است
گر مذهب اسلام همین است که او راست
حق بر طرف مغبچهء دیر مغان است
او خون دل خم خورد این خون دل خلق
باور نتوان کرد که این بهتر از آن است.
(از ریحانة الادب ج4 ص 391-392) (الذریعه ج2 ص 393) (سبک شناسی ج3 صص350 - 355 از مخزن الانشاء صص324 - 326).
(1) - دودرغه اسب اکدش و دورگه است که به عربی هجان گویند.
(2) - قروق هم نویسند یعنی خاص و محل خاص و کلمه مغولی است.

قائم مقام.

[ءِ مَ] (اِخ) میرزا عیسی پدر میرزا ابوالقاسم قائم مقام مشهور به میرزا بزرگ و از وزرای فتحعلی شاه قاجار است. ادیبی بارع و منشیی فاضل بوده و از اوست: 1- اثبات النبوة الخاصة به زبان فارسی. 2- احکام الجهاد و اسباب الرشاد که رساله ای است فارسی پیرامون جهاد که آن را جهادیهء کبری نیز گویند. 3- الجهادیة الصغری و دیباچهء این دو کتاب از میرزا ابوالقاسم قائم مقام فرزند صاحب ترجمه است و او را سه پسر دیگر نیز بود: 1- میرزا معصوم که در حال حیات پدر فوت شده. 2- میرزا حسن وزیر. 3- حاج میرزا موسی خان متولی مشهد مقدس رضوی که موقوفات بسیاری داشته است از جمله حمامی است در بازار تبریز که تاکنون (زمان مؤلف ریحانة الادب) دائر و به نام خود او معروف است وی به سال 1237 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص255 از الذریعه ج2 ص393).

قائمة.

[ءِ مَ] (ع اِ) یک پای اسب. یکی از پاهای اسب. یکی از دست و پای اسب. یکی از چهار دست و پای ستوران. (منتهی الارب). || چراغپایه. (ملخص اللغات حسن خطیب) (مهذب الاسماء). || پائین پای تختخواب. || قبضه. شمشیر. دسته شمشیر. (ناظم الاطباء) :
شاها قوام عالم از دست و تیغ تست
بر دست گیر قائمهء تیغ جانگزای.سوزنی.
میان فریقین حربی عظیم قائم شد و جز قائمه شمشیر دستگیر نبود. (ترجمه تاریخ یمینی نسخه خطی کتابخانه لغت نامه ص294). || ستون. پایه : شراعی از دیباء رومی بدو قائمه زرین و دو قائمه سیمین در سر آن کشیده. (ترجمه تاریخ یمینی خطی ص275). || آستانه. در. (مهذب الاسماء). || یک ورق کتاب. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح علم هندسه آن را گویند که خطی مستقیم را بر خطی مستقیم مفروض به نهجی نصب و قائم کنند که از هر دو پهلویش دو زاویه برابر یکدیگر حادث شوند. پس هریک از این دو زاویه را زاویه قائمه گویند و هریک از آن خطوط را که زاویه قائمه از آنها پیدا شود عمود نامند. (غیاث). || شمع که در بنائی ها بکار برند و قائمه زدن شمع زدن است.
-قائمه زدن.؛ قائمهء خنجر. قائمهء شمشیر.

قائمة.

[ءِ مَ] (اِخ) شهری است در یمن از خان بنی سهل. (معجم البلدان).

قائمهء خنجر.

[ءِ مَ / مِ یِ خَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قبضهء خنجر. دستهء خنجر.

قائمه زدن.

[ءِ مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)شمع زدن. رجوع به قائمه شود.

قائمهء شمشیر.

[ءِ مَ / مِ یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دستهء شمشیر. قبضهء شمشیر.

قائمیه.

[ءِ می یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انار شهرستان رفسنجان در 82هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 5هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قائمیه.

[ءِ می یَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل در 18هزارگزی شمال باختری بنجار و 24هزارگزی راه فرعی بند زهک به زابل در جلگه واقع است و هوای آن گرم معتدل میباشد. 82 تن سکنه دارد. زبانشان فارسی بلوچی است آب آن از رودخانهء هیرمند است. و محصولات آن غلات و صیفی و شغل مردم آن زراعت و کرباس بافی است. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قائمیه.

[ءِ می یَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان که در شش هزارگزی شمال خاوری رفسنجان و هشت هزارگزی شمال شوسه رفسنجان به کرمان واقع است. جلگه است و هوای آن سرد است و 50 تن سکنه دارد مذهب آنان شیعه و زبانشان فارسی است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پسته و پنبه و شغل مردم آن زراعت است راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قائن.

[ءِ] (ترکی، اِ) برادر شوهر و برادر زن. (غیاث اللغة).

قائن.

[ءِ] (اِخ) قاین. رجوع به قاین شود.

قائوقو.

(اِخ) تلفظ ترکی از کائوکیو. رجوع به کائوکیو شود.

قائید طاهر.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان برده سَرِه بخش اشترنیا و در کنار راه مالرو مل میان به اشترنیان و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل است 671 نفر سکنه دارد شیعه هستند و به لری و به فارسی تکلم میکنند. آب آن از رودخانه و قنات و محصولات آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاب.

(ترکی، اِ) خوان طعام و در مصطلحات نوشته که قاب لفظ ترکی است. (بهار عجم). به معنی آوند و ظرف و چون طبق ظرف طعام است آن را قاب نیز گویند. (آنندراج). ظرف بزرگ بی دیواره از مس یا چینی و غیره برای پلو و مانند آن. در ترکی به معنی مطلق ظرف و در فارسی دوری بزرگ کوچکتر از لنگری. شاید از ترکی به معنی ظرف و شاید از عربی قعب آمده باشد به معنی دوریهای چینی بزرگ :
گنبد زرین بود در صحن کاشی کاریش
همچو سرپوش طلا بر قاب چینی آشکار.
محمد سعید اشرف.
|| غلاف پاره ای اشیاء کوچک.
-قاب عینک:بخت قاب عینک و آئینه دارد خانه ام
غیر روشن دل ندارد راه در کاشانه ام.تاثیر.
-قاب مصحف:تا شد نقاب رویش همرنگ قاب مصحف
تفسیر گشت بی تاب از پیچ و تاب مصحف.
ملاطغرا.
ترکیب های دیگر:
-قاب آینه.؛ قاب بال. قاب ترازو. قاب دستمال. قاب ساز. قاب سازی. قاب ساعت. قاب شانه. قاب شور. قاب عکس. قاب قرآن. قاب قلمدان. قاب کردن. قاب کوب. قاب و قدح.
|| استخوان آرنج و اشتالنگ و پاشنه. استخوان کوچکی که بدان قمار بازی میکنند. (ناظم الاطباء). استخوانی خرد در پاچه گوسفند و غیره. محرف کعب عرب است. (آنندراج). عاشق(1). استخوان برآمدهء در غوزک پا و غوزک دست انسان. بژول. پژول. بجول. بُجُل.
ترکیب ها:
-قاب انداز.؛ قاب باز. قاب بازی. قابخانه. قاب قمار. قاب قمارخانه.
|| چهارچوب(2). آسمانه بنائی از درون سوی که از چوب کنند.
(1) - Osselet.
(2) - Cadre.

قاب.

(ع اِ) اندازه. مقدار. (مهذب الاسماء) (غیاث) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || مابین قبضهء کمان و خانه کمان. (غیاث). میان قبضه و گوشهء کمان. (منتهی الارب). خانهء کمان. (دهار).
-قاب قوسین.؛

قاب.

[قاب ب] (ع اِ) سیم (سوّم) سال. (مهذب الاسماء). دو سال بعد از سال جاری. || سال آینده. (آنندراج).

قاب.

(اِخ) واحه ای است واقع در میان صحرا در نوبهء آفریقا در جانب غربی «دنقله» و در چهل وپنج هزارگزی ساحل نیل، طول آن از شمال به جنوب یکصدوهفتادهزارگز است و چون ارتفاع سطح آن کمتر از نیل است با احداث جداولی از نیل آن را معمور و مسکون ساخته اند. عمران و آبادی آن سابقاً بیش از این بوده است. در دویست وچهل هزارگزی مغرب آن واحه های دیگری به نام قاب الکبیر قرار دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاب.

(اِخ) قریه ای است در خاک مصر در طرف چپ رود نیل به فاصلهء بیست ونه هزارگزی جنوب شرقی «اسنه» و در نزدیکی خرابه های شهر قدیمی که به زبان قبطی «نخب» و به زبان یونانی «التیه» نامیده میشود قرار دارد. دارای آثار عتیقه و بعضی قبور قدیمه حاوی سردابه هائی است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاب آینه.

[بِ یِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چارچوب که آینه در آن گیرد.

قاباخ.

(اِخ) دهی است از دهستان لاین بخش کلات شهرستان دره گز در شش هزارگزی شمال کبود گنبد واقع است. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 19 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان کردی است آب آن از رودخانه و محصولات آن غلات و تریاک و بن شن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاباق تپه.

[تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی در 11هزارگزی جنوب خاوری سلماس و چهارهزارگزی جنوب شوسه سلماس به ارومیه زمین آن دره و هوای آن معتدل و دارای 40 نفر سکنه است. مذهب ایشان شیعه و زبانشان ترکی است. آب آن از چشمه است و محصولات آن غلات و شغل مردم آن زراعت و گله داری و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قابان باسان.

(اِخ) دهی است از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو در 12هزارگزی جنوب باختری پلدشت و دوهزارگزی جنوب شوسهء پلدشت به ماکو زمین آن جلگه هوای آن معتدل و مالاریائی و دارای 140 تن سکنه است. مذهب آنان شیعه و زبانشان ترکی است. آب آن از رودخانه زنگار و محصولات آن غلات و پنبه و برنج و کنجد و شغل مردم آن زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قابان کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 65هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 9هزارگزی شمال خاوری شوسه میاندوآب به شاهین دژ در دره واقع شده و هوای آن معتدل است. 205 تن سکنه دارد که مذهب آنان شیعه و زبانشان ترکی است. آب آن از رود آجرلو و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات و بادام و شغل مردم آن زراعت و صنایع دستی مردم جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاب انداز.

[اَ] (نف مرکب) قمارباز.

قاب باز.

(نف مرکب) آنکه قاب بازی کند. قمارباز.

قاب بازی.

(حامص مرکب) نوعی بازی که با قاب گوسفند کنند. بازی با پژول (بُجُل) گوسفند و مانند آن.

قاب بال.

(ص مرکب، اِ مرکب) یکی از قاب بالان. رجوع به قاب بالان شود.

قاب بالان.

(اِ مرکب) حشراتی که پر و بال آنها در غلاف باشد مانند سوسکها. (جانورشناسی عمومی ج1).

قاب ترازو.

[بِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خریطه. || ترازوخانه. ظرفی که در آن ترازو نهند.

قابتورقای.

(ترکی - مغولی، اِ) قابتورقه. صندوقچه. کیسه که نامه ها در آن نهند : و صدرالدین مکتوبی از امیر نوروز به حاجی نارین نوشت در آن باب و پیش او رفت و او را کاسه گرفت و چنانکه واقف نگشت در قا0بتورقای او گذاشت. (تاریخ غازان ص109). آن بروات در دست ایشان کهنه شدی، طمع از آن منقطع کرده سالها در قابتورقه و خریطه ایشان بودی. (تاریخ غازان ص244).

قابجی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)دروازه بان. دربان سرای. (دزی ج2 ص 295). قاپوچی. رجوه به قاپوچی شود.

قابخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) قمارخانه. چه قاب در اصل به معنی استخوانی است که بدان قمار میبازند. (آنندراج).

قاب دستمال.

[دَ] (اِ مرکب) مرکب از قاب ترکی به معنی ظرف و دستمال فارسی. جامه ای که بدان در مطبخ ظرف شویند یا ظرف شسته را خشک کنند. جعاله و جعال. (منتهی الارب). || رکوی که خوالیگران ظرف چرب را در آب گرم بدان سایند و چربی گیرند و آن غیر جل قاب شوری است. و رجوع به قاب شور شود.

قابرال.

(اِخ) تلفظ ترکی کابرال(1)، بحرپیمای پرتقالی. رجوع به کابرال شود.
(1) - Cabral.

قابره.

[رَ] (اِخ) تلفظ ترکی کابره(1). رجوع به کابره شود.
(1) - Cabra.

قابس.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از قبس. آتشخواه.

قابس.

[بِ] (اِخ)(1) یاقوت گوید: شهری است در شمال افریقا و جنوب شرقی تونس در 300هزارگزی جنوب شهر تونس میان طرابلس و سفاقس و مهدیه، و تا طرابلس هشت منزل فاصله دارد. عرض جغرافیائی آن 35 درجه است. دارای آبهای جاری و باغها و نخلستانها و درختان توت، زیتون، پرتقال، لیمو، موز و نیشکر است و تجارت آن اهمیت دارد. رودخانه ای به همین نام از کنار آن میگذرد که آبی زلال و خنک دارد و باغهای قابس را مشروب مینماید. بکری گوید: شهری است زیبا دارای قلعه ای محکم و باغها و مسافرخانه ها و مسجد جامع و گرمابه های فراوان که گرداگرد آن را خندقی بزرگ احاطه کرده است. در موقع ضرورت آن را از آب انباشته سازند و در پناه آن خود را از تعدی و تجاوز دشمن نگهداری کنند. دارای سه دروازه است. و بیست هزار تن جمعیت دارد که بیشتر آنها عربند. ابن بطوطه گوید: این شهر در ساحل دریای روم واقع است.
(1) - Gabes.

قابس.

[بِ] (اِخ) (تنگه ...) تنگه ای است در جنوب تونس و خلیج قابس و بین شط فجیج و شط جرید واقع است و خشکی آن 45 گز ارتفاع دارد. اطراف آن برای کشتی رانی مناسب است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قابس.

[بِ] (اِخ) (خلیج...) خلیجی است در ساحل جنوب شرقی تونس و به نام شهر قابس شهرت یافته است. در شمال آن جزیره قرقنه(1) و در جنوب آن جزیرهء جربه واقع است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Kerkena.

قاب ساز.

(نف مرکب) کسی که شغلش ساختن قاب باشد.

قاب سازی.

(حامص مرکب) عمل قاب ساز.

قاب ساعت.

[بِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از ترکی قاب به معنی ظرف + ساعت. قابی که ساعت را در آن نهند. رجوع به قاب شود.
(1) - Montre porte.

قابسی.

[بِ] (ص نسبی) نسبت است به قابس که یکی از شهرهای شمال آفریقا است.

قابسی.

[بِ] (اِخ) علی بن عبدالغفار، مکنی به ابوالحسن، سمعانی آورد: من او را در جامع دمشق ملاقات کردم پیرمردی کوتاه قد بود و از سفر حج از راه عراق بصوب وطن مراجعت میکرد من از او چند بیت شعر استفاده بردم. (سمعانی).

قابسی.

[بِ] (اِخ) علی بن محمد بن خلف معافری قیروانی معروف به قابسی (324 - 403 ه . ق.) عالمی نابینا و مالکی مذهب است که در آفریقا میزیست و حدیث ها و رجال و اسناد حدیث ها را حفظ داشته و فقیه اصولی است. اصل او از قیروان است. او را تالیفاتی است از جمله: 1- الممهّد در فقه که کتابی است بسیار بزرگ. 2- المنقذ من شبه التاویل. 3- ملخص الموطأ. 4- الرسالة المفصلة لاحوال المعلمین و المتعلمین. (الاعلام زرکلی ص690).

قابسی.

[بِ] (اِخ) نمودبن مسلم قابسی ، مکنی به ابومنصور از قابس افریقا (از علماء است). (سمعانی).

قابسی.

[بِ] (اِخ) عبدالله بن محمد فریاط. ابن ماکولا گوید که ابوزکریا بخاری از او روایت کرده است. (سمعانی).

قابسی.

[بِ] (اِخ) عیسی بن ابی عیسی، مکنی به ابوموسی منسوب به قابس شمال آفریقا. از علماء است (سمعانی).

قاب شانه.

[بِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از قاب ترکی + شانه. شانه نیام. شانه دان.

قاب شور.

(اِ مرکب) ژنده ای که به آب چلو یا جز آن خیسانده و ظروف چرب را بدان شویند. قاب دستمال. رجوع به قاب دستمال شود.

قابض.

[بِ] (ع ص) میراننده. || گیرنده. (ناظم الاطباء). به پنجه گیرنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در مشت گیرنده. (ناظم الاطباء). || درآورنده. بیرون کشنده. قابض روح :
قابل انوار عدل، قابض ارواح مال
فتنهء آخر زمان، از کف او مصطلم.خاقانی.
-قابض ارواح؛ گیرندهء جانها، عزرائیل.
- قابض جریمه؛ مأمور اخذ جریمه.
- قابض مالیات؛ محصّل مالیات. تحصیلدار مالیات.
|| شتاب کننده در رفتار از مرغ و جز آن. || به شتاب راننده. (منتهی الارب). || متصرف و مالک. || امانت دار. (ناظم الاطباء). || فراگیرنده و تنگ کننده روزی. (مهذب الاسماء). || دریافت کننده. محصل مالیات دیوانی: تو فضولی یا قابض. || زمخت. || هرچیز که قبض کند و درهم کشد و ترنجیده کند. هرچیز که یبوست طبع آورد و مزاج را خشک کند. گس. دبش. عَفِص. بست کن. جمع کننده. گلوگیر. ترنجیده کننده. (ناظم الاطباء). داروی شکم بند. مقابل مسهل. نزد پزشکان داروئی را نامند که اجزاء عضو را جمع سازد. (الموجز فی فن الادویه). طعم گیرنده را نامند که اجزاء زبان را بهم آورد و فعل او تبرید و تجفیف و تغلیظ و تقویت اشتها است و در غیر طعم مراد از آن حابس است که به سبب بهم آوردن اجزاء عضو، حبس و استمساک کند. شیخ الرئیس گوید: داروئی است که اجزاء عضو را بهم آورد و مجاری آن را مسدود سازد. (از قانون بوعلی چ رم کتاب دوم ص120).

قابض.

[بِ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء) (مجمل اللغه).

قابض.

[بِ] (اِخ) خواجه درویش احمد قابض. رجوع به احمد قابض شود.

قابضات.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ قابضة. چیزهائی که قبض کند و درهم کشد. ترنجیده کننده. (ناظم الاطباء). ادویهء قابضه. || چیزهای زمخت. (ناظم الاطباء). || دنده ها. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قابض ارواح.

[بِ ضِ اَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جان گیر. (روضة العقول). جان ستان. جان ستاننده. گیرندهء جانها. || (اِخ) ملک الموت. عزرائیل : محمد مصطفی که خواجه هر دو سرا بود قابض ارواح از عالم جلال به قضای جانش آمد. (قصص الانبیاء جویری ص 230). نه از حشمت محتشمان باک دارد نه بر ضعیفی بیچارگان ببخشاید. این قابض ارواح این هادم لذات است. (قصص الانبیاء جویری ص243).
قابل انوار عدل، قابض ارواح مال
فتنه آخر زمان از کف او مصطلم.خاقانی.

قابض جریمه.

[بِ ضِ جَ مَ / مِ] (ص مرکب) کسی که تاوان و جریمه در نزد وی جمع میشود. (ناظم الاطباء).

قابض مالیات.

[بِ ضِ] (ص مرکب)آنکه مالیات در نزد وی جمع میگردد. (ناظم الاطباء).

قابضة.

[بِ ضَ] (ع ص) تأنیث قابض. || عضلات قابضه؛ عضلاتی باشد که سینه را و اندامهای دم زدن را فراز هم آرد تا هوای گرم گشته و دودناک شده را که از حرارت دل سوخته بیرون کند و عضله های قابضه هشت عضله است، از هر سوی چهار عضله. (ذخیره خوارزمشاهی).

قابضی.

[بِ] (حامص) تحصیل مالیات دیوانی کردن : اکثر اوقات به صاحبجمعی و قابضی قیام مینمود. (دستور الوزراء ص453).

قابع.

[بِ] (ع ص) تاسه زده. (منتهی الارب). || کسی که از ماندگی نفس وی قطع شود. (ناظم الاطباء).

قابعاء .

[بِ] (ع ص) گول. احمق: یا ابن قابعاء. (منتهی الارب).

قاب عکس.

[بِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از قاب ترکی به معنی ظرف + عکس. چارچوبی که عکس در وی گیرند.

قاب عینک.

[بِ عَ / عِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از ترکی قاب به معنی ظرف + عینک. ظرف یا جعبه ای که عینک در آن گذارند.

قاب قرآن.

[بِ قُرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از ترکی قاب به معنی ظرف + قرآن. کیسه گونه ای به قطع قرآن که قرآن را در وی جای دهند. پوششی از جامه یا چرم که قرآن را در آن جای میدهند.

قاب قمار.

[بِ قِ / قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اشتالنگ که با آن قمار کنند :
نخواهی دست شست از نعمت ظالم مگر روزی
که چون قاب قمارت کرده خاکسترنشین قابش.
خاقانی.
رجوع به قاب شود.

قاب قمارخانه.

[بِ قِ / قُ نَ / نِ] (ص مرکب) || گربز. سخت گربز. ارقه. || لاابالی. || سخت بیشرم برای کثرت معاشرتهای بد.

قاب قوسین.

[بِ قَ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقدار دو کمان. (غیاث اللغه) (آنندراج). بقدر دو کمان و بعضی گفته اند قاب مابین مقبض و سیة است و هر کمانی را دو قاب است. ماخوذ از آیه قرآن کریم: فکان قاب قوسین او ادنی. (قرآن 53/9). در اصطلاح عرفاء؛ جرجانی گوید: قاب قوسین مقامی است بلند و آن مقام قرب اسمائی است که مقابله میان اسماء الهی و دوگانگی آنها معتبر و محرز است در دائرهء امر الهی که عبارت است از دائرهء وجود چون ابداء و اعاده، نزول و عروج، فاعلیت و قابلیت. و آن اتحاد با حق است با بقاء تعین و تمیز که از آن در عرف ایشان تعبیر شود به اتصال، و بالاتر از این مقام اوادنی است و آن مقام احدیت عین و جمع آن است که تعین و تمیز نیز برداشته شود و دوگانگی اعتباری به کنار رود و اینجا مرحلهء فناء محض و طمس کلی همهء رسوم است. (ترجمه از تعریفات) :
به قاب قوسین آن را برد خدای که او
سبک شمارد در چشم خویش وحشت غار.
ابوحنیفهء اسکافی.
از طاعت بر شد به قاب قوسین
پیغمبر ما از زمین بطحاء.ناصرخسرو.
با تو قرب قاب قوسین آنگه افتد عشق را
کز صفات خود به بعدالمشرقین مانی جدا.
خاقانی.
رنگ زلفت بس شب معراج من
قاب قوسینم دو ابروی تو بس.خاقانی.
قاب قوسین او در آن اثنا
از دنی رفت سوی او ادنی.نظامی.
ببین ای هفت ساله قرة العین
مقام خویشتن در قاب قوسین.نظامی.
فرس بیرون جهاند از کل کونین
علم زد بر سریر قاب قوسین.نظامی.
سردار رسل امام کونین
سلطان سریر قاب قوسین.سلمان ساوجی.
|| در تداول عامهء فارسی زبانان، قاب قوسین درآمدن؛ سخت نزار بودن که همهء استخوانها برجسته نماید. سخت لاغر بودن بطوری که همه استخوانها از زیر پوست دیده شود.

قابک پا.

[بَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)غوزک پا.

قاب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) از قاب ترکی + کردن فارسی. جایگیر کردن چیزی در قاب.

قاب کوب.

(نف مرکب) نجار که قاب سقفها سازد و کوبد.

قابل.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از قبول. پذیرا. پذیرنده. قبول کننده. (غیاث). مستعد قبول :
قابل انوار عدل، قابض ارواح مال
فتنه آخر زمان، از کف او مصطلم.خاقانی.
آن قابل امانت در قالب بشر
و آن عامل ارادت در عالم جزا.خاقانی.
حاملی محمول گرداند ترا
قابلی مقبول گرداند ترا
قابل امر ویی قابل شوی
وصل جوئی بعد از آن واصل شوی.مولوی.
محل قابل و آنگه نصیحت قایل
چو گوش هوش نباشد چه سود حسن مقال.
سعدی.
چون بود اصل گوهری قابل
تربیت را در او اثر باشد.سعدی (گلستان).
|| لایق. سزاوار. (غیاث) (آنندراج). || هنرمند. || باوقوف. کارآزموده. (ناظم الاطباء). || آتی. آتیه. آینده. پیش آینده. (آنندراج). سال آینده. (منتهی الارب). عام قابل، مقابل ماضی. دیگر سال. دوم سال. (مهذب الاسماء). || آنکه میگیرد دلو آب را از آبکش. (ناظم الاطباء). || پسندیده. (آنندراج) (غیاث). || ضامن. (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) از اصطلاحات فلسفه(1)؛ منفعل. مفعول. معمول. ماده. محل. مقابل. فاعل. تهانوی گوید: عبارت است از منفعل که آن را ماده و محل نیز نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || از اصطلاحات عرفاء. تهانوی گوید: در اصطلاح تصوف بطوری که از فصل اول از شرح فصوص قیصری استفاده میشود عبارت است از اعیان ثابته از جهت آنکه فیض وجود را از فاعل حق قبول میکند. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
توئی مقبول و هم قابل توئی مفعول و هم فاعل
توئی مسؤول و هم سائل توئی هر گوهر الوان.
ناصرخسرو.
ترکیب ها:
-قابل اتساع.؛ قابل اجرا. قابل احتراق. قابل ارتجاع. قابل استیناف. قابل اشتعال. قابل اعتماد. قابل اعتراض. قابل اغماض. قابل اکل. قابل التوب. قابل امانت. قابل امتداد. قابل انبساط. قابل انتشار. قابل انتقال. قابل انجذاب. قابل انحلال. قابل انحناء. قابل انعقاد. قابل انعکاس. قابل انقباض. قابل انکسار. قابل تادیه. قابل تبدیل. قابل تبلور. قابل تجهیز. قابل تجزیه. قابل تحلیل. قابل تردید. قابل ترکیب. قابل تصعید. قابل تغییر. قابل تمسخر. قابل تنفس. قابل توجه. قابل حمل. قابل حیات. قابل خوردن. قابل دقت. قابل ذکر. قابل ذوب. قابل رجوع. قابل زراعت. قابل شکیب. قابل غرس. قابل فسخ. قابل قبول. قابل قبول بودن. قابل قبول نبودن. قابل قسمت. قابل قیاس. قابل ملاحظه. قابل وصول.
(1) - Patient.

قابل.

[بِ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

قابل.

[بِ] (اِخ) مسجدی است در طرف چپ مسجد خیف در منی. (منتهی الارب).

قابل.

[بِ] (اِخ)(1) قابیل. فرزند آدم که بر برادر خود هابیل رشک برده او را کشت. رجوع به قابیل شود.
(1) - Cain.

قابل اتساع.

[بِ لِ اِتْ تِ] (ص مرکب)گسترش پذیر. هر چه که بتوان آن را وسعت داد.

قابل اجراء .

[بِ لِ اِ] (ص مرکب)اجراشدنی. انجام پذیر. اجراءپذیر.

قابل احتراق.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)(اصطلاح فیزیک و شیمی) ماده... احتراق پذیر. سوختنی. رجوع به قابلیت احتراق شود.

قابل ارتجاع.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)(1)(اصطلاح فیزیکی) جسم... ارتجاع پذیر. برگشت پذیر. رجوع به قابلیت ارتجاع شود.
(1) - Flexible.

قابل استیناف.

[بِ لِ اِ] (ص مرکب)(1)استیناف پذیر. پژوهش پذیر. || (اصطلاح حقوق). رجوع به قابل پژوهش شود.
.به انگلیسی
(1) - Appealable

قابل اشتعال.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)قابل احتراق. روشن شدنی.

قابل اعتراض.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)اعتراض پذیر. || (اصطلاح حقوق) حکمی که بتوان بدان اعتراض کرد. هر حکمی که غیاباً از دادگاه بخش یا شهرستان صادر شده باشد. احکام و قرارهائی که غیاباً صادر شده باشند در مدت معین قابل اعتراض است. رجوع به قانون آئین دادرسی شود.

قابل اعتماد.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)قابل اطمینان. آنکه یا آنچه اعتماد کردن را بشاید.

قابل اغماض.

[بِ لِ اِ] (ص مرکب)چشم پوشیدنی. آنچه بتوان آن را نادیده گرفت.

قابل اکل.

[بِ لِ اَ] (ص مرکب) خوردنی. هر چیز که خورده شود. مأکول.

قابل التوب.

[بِ لُتْ تَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی به معنی پوزش پذیر.

قابل امانت.

[بِ لِ اَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آدم. کنایه از آدمیزاد است. (برهان) (آنندراج): اشاره به آیت انا عرضنا الامانة علی السموات والارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهولا. (قرآن 33/72).
آن قابل امانت در قالب بشر
و آن عامل ارادت در عالم جزا.خاقانی.

قابل امتداد.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب)(1)امتدادپذیر. کشش پذیر. رجوع به قابلیت امتداد شود.
(1) - Extensible.

قابل انبساط.

[بِ لِ اِمْ بِ] (ص مرکب)(1)بسط پذیر. در مقابل قابل انقباض. رجوع به قابلیت انبساط شود.
(1) - Expansible.

قابل انتشار.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب) آنچه بتوان آن را منتشر کرد. مقابل قابل توقیف.

قابل انتقال.

[بِ لِ اِ تِ] (ص مرکب) آنچه بتوان به دیگری منتقل کرد. انتقال پذیر. || ملک... منقول. در مقابل غیرمنقول.

قابل انجذاب.

[بِ لِ اِ جِ] (ص مرکب)جذب شدنی.

قابل انحلال.

[بِ لِ اِ حِ] (ص مرکب)انحلال پذیر. رجوع به قابلیت انحلال شود.

قابل انحناء .

[بِ لِ اِ حِ] (ص مرکب)انحناء پذیر.

قابل انعقاد.

[بِ لِ اِ عِ] (ص مرکب)انعقادپذیر. منعقد شدنی.

قابل انعکاس.

[بِ لِ اِ عِ] (ص مرکب)(1)انعکاس پذیر. رجوع به قابلیت انعکاس شود.
(1) - Reflexible.

قابل انقباض.

[بِ لِ اِ قِ] (ص مرکب)انقباض پذیر. مقابل انبساط پذیر.

قابل انکسار.

[بِ لِ اِ کِ] (ص مرکب)(1)انکسارپذیر. شکست پذیر. (فرهنگ رازی).
(1) - Refrangible.

قابل ایروانی.

[بِ لِرْ] (اِخ) حسنعلیخان فرزند محمدخان قاجار و از مردم ایروان است. سالها در خدمت شاهزاده محمود میرزا زیسته است. این اشعار از اوست:
گفتی به روز مرگ بیایم به پرسشت
باری چنان بیا که بیائی بکار ما.
زاهد به زهد نازی و ترسم سبق برد
از نامهء سفید تو روی سیاه ما.
از دست ستم های تو دارم گله بسیار
ما را گله بسیار ترا حوصله بسیار
تنها نه من آشفتهء آن زلف درازم
دیوانه چو من هست در این سلسله بسیار.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص424).

قابل پژوهش.

[بِ لِ پَ هِ] (ص مرکب)(اصطلاح حقوق) هر حکمی که از دادگاه بخش یا شهرستان صادر شده باشد. احکام و قرارهائی که از محکمه بدوی (اعم از دادگاه شهرستان و دادگاه بخش) حضوراً صادر شده باشد در مدت معین قابل پژوهش است. رجوع به قانون آئین دادرسی مدنی شود.

قابل تادیه.

[بِ لِ تَءْ یَ / یِ] (ص مرکب) پرداختنی. تأدیه پذیر. وامی که بتوان آن را پرداخت.

قابل تبدیل.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)قابل تغییر. تبدیل پذیر. صرف پذیر.

قابل تجزیه.

[بِ لِ تَ یَ] (ص مرکب)تجزیه پذیر، آنچه بتوان اجزاء آن را تفکیک کرد.

قابل تحلیل.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)تحلیلی. مقابل قابل ترکیب.

قابل تردید.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)مشتبه. تردید کردنی.

قابل ترکیب.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)ترکیب پذیر. در مقابل قابل تجزیه.

قابل تصعید.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)تصعیدپذیر. بالارفتنی.

قابل تغییر.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب)تغییرپذیر. برگشتنی :
ساقیا می ده که با حکم ازل تدبیر نیست
قابل تغییر نبود آنچه تعیین کرده اند.حافظ.

قابل تمسخر.

[بِ لِ تَ مَ خُ] (ص مرکب)مسخره پذیر. درخور استهزاء.

قابل تمیز.

[بِ لِ تَ] (ص مرکب) (اصطلاح حقوقی) قابل فرجام. رجوع به قابل فرجام شود.

قابل تنفس.

[بِ لِ تَ نَفْ فُ] (ص مرکب)(هوای...) هوای مناسب برای تنفس. قابل نفس کشیدن. هوائی که بتوان آن را استنشاق کرد.

قابل حیات.

[بِ لِ حَ] (ص مرکب) آنکه یا آنچه حیات پذیرد. || در تداول عامه، ماندنی.

قابل خوردن.

[بِ لِ خوَرْ / خُر دَ] (ص مرکب) قابل اکل. خوردنی.

قابل ذکر.

[بِ لِ ذِ] (ص مرکب) موضوع بااهمیت. شایسته یادآوری. شایان یادآوری. آنچه لیاقت یاد کردن را دارا بود.

قابل ذوب.

[بِ لِ ذَ] (ص مرکب)گداختنی. آب شدنی.

قابل رجوع.

[بِ لِ رُ] (ص مرکب)رجوع پذیر. بازگشت دادنی.

قابل زراعت.

[بِ لِ زِ عَ] (ص مرکب)قابل کشت. کشتنی.

قابل فرجام.

[بِ لِ فَ] (ص مرکب)(اصطلاح حقوق) حکم یا قراری که به موجب قانون قابل رجوع به دیوان تمیز باشد، هر حکم استینافی که از دادگاه شهرستان یا استان صادر شده باشد در مدت معین قابل رسیدگی فرجامی است. رجوع به قانون آئین دادرسی مدنی شود.

قابل فرض.

[بِ لِ فَ] (ص مرکب)فرض کردنی. تصورکردنی. قابل تصور.

قابل فسخ.

[بِ لِ فَ] (ص مرکب) عقد... برگشت پذیر.

قابل قبول.

[بِ لِ قَ] (ص مرکب)پذیرفتنی. باورکردنی.

قابل قسمت.

[بِ لِ قِ مَ] (ص مرکب)بخش پذیر.

قابل قیاس.

[بِ لِ] (ص مرکب)قیاس کردنی. قیاس پذیر.

قابلگی.

[بِ لَ / لِ] (حامص) مامائی. ماماگی. مامنافی. (ناظم الاطباء). عمل ماما. فن قابله. شغل قابله.

قابلمه.

[لَ مَ / مِ] (ترکی، اِ)(1) قسمی ظرف بزرگ فلزّی (مسین و غیره). ظرف فلزّی بزرگ با در و سرپوش هم از فلز که بر وی استوار شود برای نگاه داشتن پلو و دیگر چیزها. دیگ فلزی سربسته برای طبخ.
ترکیب ها:
-قابلمه پز.؛ قابلمه پزی. قابلمه کاری کردن.
(1) - Gamelle.

قابلمه ای.

[لَ مَ / مِ] (ص نسبی) به شکل قابلمه. به مانند قابلمه.
-تکمهء قابلمه ای؛ تکمه ای که از قماش جامه سازند. منگنه ای از پارچهء لباس.

قابلمه پز.

[لَ مَ / مِ پَ] (نف مرکب) آنکه خوراک ها را در قابلمه پزد. آبگوشت پز. || (ن مف مرکب) غذائی که در قابلمه پخته شود.

قابلمه پزی.

[لَ مَ / مِ پَ] (حامص مرکب)شغل کسی که در قابلمه غذا میپزد. قابلمه پختن.

قابلمه کاری کردن.

[لَ مَ / مِ کَ دَ](مص مرکب) در اصطلاح زرگرها، ورقه نازک از فلز روی چیزی کشیدن. روکش کردن. آب طلا یا نقره دادن. مطلا کردن. مفضض کردن(1). || و مجازا به معنی سعی کردن و کوشش.
(1) - Plaquer.

قابل وصول.

[بِ لِ وُ] (ص مرکب)وصول شدنی. دریافت شدنی. آنچه بتوان وصول کرد از طلب و مانند آن.

قابلة.

[بِ لَ] (ع ص) قابله. نعت فاعلی مؤنث از قبول. پذیرنده. || زن شایسته. رجوع به قابل شود. || ماما. پیشدار. (زمخشری). مام ناف. (منتهی الارب). ماماچه. زنی که بچه زایاند. واردن. واردین. (ناظم الاطباء) :
همه را زاد به یکدفعه نه پیشی نه پسی
نه ورا قابله ای بود و نه فریادرسی.
منوچهری.
پردهء فقرم مشیمه دست نطقم قابله
خاک شروان مولد و دارالادب منشای من.
خاقانی.
قابله بهر مصلحت بر طفل
وقت نافه زدن نبخشاید.
خاقانی.
ز یک قابله چند زاید سخن
چه خرما گشاید ز یک نخل بن.
نظامی.
|| دایه. (مهذب الاسماء). زنی که بچه را پرورش دهد. ج، قوابل. پازاج. (آنندراج). ج، قوابل : وقتی شنیدم از قابلهء خویش که گفت زن جوان را اگر تیری در پهلو نشیند به که پیری. (گلستان). || شب آینده. (منتهی الارب). فردا شب. (مهذب الاسماء). || آتیه. مقبله. آینده: سنهء قابله. || (اِ) در اصطلاح داروسازی ظرفی که در آن مایع مقطر جمع میگردد. (ناظم الاطباء). ظرفی که مقطر از قرع و انبیق در آن گرد آید و میزاب را در آن نهند. (از مفاتیح العلوم). || (ص) مادهء قابله، ادویه چون عسل و وازلین و زیت و غیره.

قابلة.

[بِ لَ] (اِخ) از نواحی صنعاء شرقی است در یمن. (معجم البلدان).

قابلی.

[بِ] (اِخ) شاعر شیرازی (و یا ترشیزی). که دارای طبع خوب بوده و خود را به صورت مردم سپاهی می آراسته و در آخر کار از این سپاهیگری متقاعد گشته و به گوشه بی توشهء توکل نشسته در اوائل حال هجو مردم بسیار میکرده در آخر از این کار نیز توبه کرده و این مطلع از اوست:
عجب نبود ز لطف ار زانکه بنوازی(1) غریبان را
نوازش زآنکه رسم و عادت خوبی است(2) خوبان را.
و اتفاقاً در این شعر هجو خود کرده که با وجودی که مزه ندارد قافیه هم معیوب است. (ترجمه مجالس النفائس ص66 و 240).
(1) - ن ل: بنوازد.
(2) - ن ل: خوبست.

قابلیت.

[بِ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)شایستگی. سزاواری. برازندگی. استحقاق. استعداد. لیاقت. (ناظم الاطباء) :
داد حق را قابلیت شرط نیست.
مولوی.
|| پذیرائی. شایستگی پذیرفتن. || (اصطلاح فلسفه) استعداد قبول. انفعال. منفعل شدن. در برابر فاعلیت. || امکان. احتمال. || قوت. قدرت. || هنر. || معرفت. || کفایت. || مجال. || رغبت. آرزو. خواهش. (ناظم الاطباء).
ترکیب ها:
-قابلیت احتراق.؛ قابلیت ارتجاع. قابلیت امتداد. قابلیت امکان. قابلیت انبساط. قابلیت انحلال. قابلیت انعطاف. قابلیت انعکاس. قابلیت انقباض. قابلیت تبدیل. قابلیت تراکم. قابلیت تقسیم. قابلیت تکاثف. قابلیت حرکت. قابلیت داشتن. قابلیت شخص. قابلیت قابل. قابلیت قسمت. قابلیت نفوذ.

قابلیت احتراق.

[بِ لی یَ تِ اِ تِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) استعداد محترق شدن. درخور احتراق بودن. رجوع به قابل احتراق شود.

قابلیت ارتجاع.

[بِ لی یَ تِ اِ تِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) استعداد بازگشت داشتن. خاصیتی است که به واسطه آن بعضی اجسام پس از رفع قوه ای که باعث تغییر شکل آنها شده است به حالت اولیه برمیگردند. رجوع به قابل ارتجاع شود.

قابلیت امتداد.

[بِ لی یَ تِ اِ تِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب)(1) کشش پذیری. قوه قبض و بسط و کشش داشتن. (اصطلاح هندسی).
(1) - Extensibilite.

قابلیت انبساط.

[بِ لی یَ تِ اِمْ بِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) اتساع پذیری (اصطلاح فیزیک). رجوع به قابل انبساط شود.

قابلیت انحلال.

[بِ لی یَ تِ اِ حِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب)(1) انحلال پذیری. رجوع به قابل انحلال شود.
(1) - Solubilite.

قابلیت انعطاف.

[بِ لی یَ تِ اِ عِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب)(1)انعطاف پذیری. قابلیت انحناء. قابلیت خمیدگی پذیرفتن (اصطلاح فیزیک).
(1) - Flexibilite.

قابلیت انعکاس.

[بِ لی یَ تِ اِ عِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب)(1) آنچه درخور باشد منعکس شدن چیزی را. انعکاس پذیری (اصطلاح فیزیک). رجوع به قابل انعکاس شود.
(1) - Reflexibilite.

قابلیت انقباض.

[بِ لی یَ تِ اِ قِ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) انقباض پذیری. قابلیت قبض (اصطلاح فیزیک). در مقابل قابلیت بسط.

قابلیت تبدیل.

[بِ لی یَ تِ تَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب)(1) قابل تعویض بودن. قابلیت تحویل. قابلیت استحاله در فلزات (اصطلاح فیزیک). رجوع به قابل تبدیل شود.
(1) - Transmutabilite.

قابلیت تراکم.

[بِ لی یَ تِ تَ کُ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) قابلیت تکاثف. پذیرائی بهم فشردگی (اصطلاح فیزیک). و آن خاصیت اجسامی است که بر اثر فشار حجم آنها تغییر میکند. این خاصیت در جامدات بسیار کم و در مایعات قدری بیشتر و در گازها فوق العاده زیاد است.

قابلیت تقسیم.

[بِ لی یَ تِ تَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) در ماده و عدد، تقسیم پذیری. درخور تقسیم بودن. قابل قسمت بودن. رجوع به قابلیت قسمت شود.

قابلیت تکاثف.

[بِ لی یَ تِ تَ ثُ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) قابلیت تراکم. رجوع به قابلیت تراکم شود.

قابلیت حرکت.

[بِ لی یَ تِ حَ رَ کَ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) قابل حرکت بودن. پذیرای حرکت بودن.

قابلیت داشتن.

[بِ لی یَ تَ] (مص مرکب) از قابلیت عربی + داشتن فارسی. لایق بودن. قابل بودن. استعداد ذاتی داشتن. برازندگی و شایستگی داشتن.

قابلیت قابل.

[بِ لی یَ تِ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) آمادگی قابل برای قبول امری که از فاعل صادر میشود، در برابر فاعلیت فاعل (اصطلاح فلسفه).

قابلیت قسمت.

[بِ لی یَ تِ قِ مَ](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) قابل انقسام بودن. قابلیت تقسیم. قابلیت تجزیه (اصطلاح ریاضی و فلسفه).

قابلیت نفوذ.

[بِ لی یَ تِ نُ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) نفوذپذیری، در شیشه و پارچه و مانند آن.

قابو.

(اِ) فرصت. (آنندراج). و قابو یافتن فرصت یافتن است. || توانائی. قوت. طاقت. (ناظم الاطباء).

قابوپرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) ظالم و جفاکار که منتظر فرصت باشد. (آنندراج).

قابودی.

(ترکی، اِ) نوعی ماهی که از نوع ماهیهای قنات است. (دزی ج2 ص295).

قابور.

(ترکی، اِ) قابوک. مخارجه عمارت. (ناظم الاطباء). مخارجه عمارت که در خانه ها میسازند و آن را در روم «یوکلک» گویند. (فرهنگ شعوری). || ناودانی که بر کنارهای بام سازند تا آب باران و برف بر آن سیلان کند. (ناظم الاطباء).

قابوس.

(ع ص) مرد نیکوروی خوشرنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قابوس.

(اِخ) معرب کاوس که نام یکی از پادشاهان کیان است. (منتهی الارب). رجوع به کاوس شود.

قابوس.

(اِخ) ابن مصعب، فرعون سوم از فراعنه مصر که پس از مرگ ریان بن ولید عموزادهء او جلوس کرد. او هم زمان با یوسف صدیق و پادشاهی ستمکار و خودکام و خونخوار بود و راهنمائیها و دعوت پیغمبر بنی اسرائیل را بچیزی نگرفت و آنان را همواره به کارهای طاقت فرسا و جانکاه موظف میساخت. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص 74، 75، 81). در باب فرعون معاصر یوسف اختلاف است، فرعون لفظی است که افادهء وظیفه و منصب نماید و علم شخصی نیست ولی از روی جزم و قطع میتوان گفت که این فرعون فرعون خروج نبوده است بلکه از فراعنه هیکسوس یا شبانان و احادیث اسم«پوفس» نوشته اند که آخرین سلسله ملوک این طبقه بوده است. (قاموس کتاب مقدس).

قابوس.

(اِخ) ابن منذر. رجوع به قابوس بن هند شود.

قابوس.

(اِخ) ابن نعمان بن منذر. آنگاه که بنی یربوع بر سر منصب ردافت(1) نافرمانی نعمان کردند وی فرزند خود قابوس و حسان بن منذر را با لشکری از مردم حیرة و دیگران بسوی ایشان روانه کرد. هر دو طرف در طُخفه به هم رسیدند و جنگی در گرفت. قابوس و لشکریانش شکست خوردند و طارق بن عمیره اسب قابوس را پی برید و او را گرفت تا داغ بر پیشانی نهد. قابوس گفت شاهان را داغ بر پیشانی ننهند. طارق وسائل سفر آماده کرد و او را بسوی پدر روانه ساخت. (عقدالفرید ج6 ص87).
(1) - میزبانی.

قابوس.

(اِخ) ابن وشمگیر ملقب به شمس المعالی و مکنی به ابی الحسن از سلسلهء آل زیار. وی به سال 367 ه . ق. بجای برادر خود بیستون بن وشمگیر(1) جلوس کرد در همین سال رکن الدوله نیز درگذشت و مملکت قلمرو او میان سه پسرش عضدالدوله و مؤیدالدوله و فخرالدوله تقسیم شد. عضدالدوله و مؤیدالدوله در ملک فخرالدوله طمع کردند و جنگی درگرفت و سرانجام فخرالدوله به طبرستان بگریخت و به قابوس بن وشمگیر که شوهر خالهء او بود پناه برد. عضدالدوله و مؤیدالدوله به قابوس پیغام فرستادند که فخرالدوله را به ایشان تحویل دهد. ولی قابوس نپذیرفت و بهانه برای لشکرکشی عضدالدوله به طبرستان و گرگان فراهم آمد و چون قابوس تاب مقاومت نداشت پس از مختصر جنگی در نزدیکی استرآباد منهزم شد و به سال 371 ه . ق. با فخرالدوله به خراسان گریختند. حکومت خراسان از جانب سامانیان در این تاریخ با حسام الدوله تاش بود. و او از طرف امیر نوح بن منصور سامانی مأمور شد که قابوس و فخرالدوله را مدد کند. حسام الدوله و امیر فائق، گرگان را محاصره کردند ولی مؤیدالدوله با دادن رشوه بسیار به امیر فائق او را بفریفت تا در اثنای جنگ فرار کرد و دیگران نیز تاب پایداری نیاورده شکست خوردند و لشکر سامانی کاری از پیش نبرد و قابوس پس از چهار سال سلطنت (366 - 371 ه . ق.) در حدود 18 سال (371 - 388) از امارت محروم و در خراسان در پناه آل سامان بزیست. اما فخرالدوله چون برادرش عضدالدوله به سال 372 ه . ق. و برادر دیگرش مؤیدالدوله به سال 373 مردند به دعوت صاحب بن عباد وزیر مؤیدالدوله از خراسان به ری آمد و بجای برادر نشست، ولی گرگان را بجای آنکه به قابوس واگذار کند به ابوالعباس حسام الدوله تاش واگذاشت و همچنان تا سال 388 ولایت گرگان در دست عمال آل بویه ماند. پس از مرگ صاحب بن عباد به سال 385 و وفات فخرالدوله به سال 387 در احوال دیلمیان عراق ضعف و ناتوانی بروز کرد و جانشینی فخرالدوله به پسر خردسالش مجدالدوله رسید. قابوس از فرصت استفاده کرد و چون دیگر از یاری سامانیان که خود گرفتار هرج و مرج بودند مأیوس شد درصدد برآمد که به یاران دیلمی و طبری خود متوسل شود و مستقیماً گرگان را از عمال آل بویه پس بگیرد. نخستین کسی که به یاری قابوس برخاست اسپهبد شهریاربن شروین از اسپهبدان طبرستان بود و او به سهولت بر برادران فخرالدوله غالب شد و در قسمتی از طبرستان که تحت فرمان او بود به نام شمس المعالی خطبه خواند. آمل را هم دو تن دیگر از طرفداران قابوس تسخیر کردند و بر استرآباد نیز دست یافتند و سرانجام گرگان را هم مسخر کردند و قابوس در شعبان 388 پس از 18 سال به پایتخت خود برگشت. شمس المعالی در دورهء دوم سلطنت 388 - 403 ه . ق. از طرف مغرب نیز دامنه متصرفات خود را وسعت بخشید. قابوس مردی درشت خو و بی رحم و با خشم و غضب بود و به آسانی حکم به کشتن میداد و به اندک سوءظنی دست به قتل هر بیگناهی میزد، و بهمین علت جمعی بسیار بدست او کشته شدند و کینهء او در سینهء غالب سران لشکری جا گرفت تا وقتی که حاجب مخصوص خویش را که مردی بی آزار و محبوب لشکر بود کشت. لشکریان شورش کرده او را به زندان انداختند. و به سال 403 ه . ق. کشتند. قابوس مشهورترین افراد خاندان زیاری است چه او مردی فاضل و ادیب و فضل دوست و خوش خط بود. گویند صاحب بن عباد هرگاه خط او را دیدی گفتی اهذا خط قابوس او جناح طاوس. در انشاء نثر عربی با بهترین بلغای این زمان دم برابری میزد و در شعر فارسی و تازی هر دو ماهر بود. ابوریحان بیرونی کتاب معروف خود الاَثار الباقیه را به سال 390 به نام قابوس تألیف کرد. این اشعار بدو منسوب است.
کار جهان سراسر آز است یا نیاز
من پیش دل نیارم آز و نیاز را
من هشت چیز را ز جهان برگزیده ام
تا هم بدان گذارم عمر دراز را
میدان و گوی و بارگه و رزم و بزم را
اسب و سلاح و جود و دعا و نماز را.
*
شش چیز در آن زلف تو دارد مسکن
پیچ و گره و بند و خم و تاب و شکن
شش چیز دگر از آن نصیب دل من
عشق و غم و درد و رنج و تیمار و محن.
و ترسلات او را ابوالحسن علی بن محمد یزدادی جمع کرده و به کمال البلاغه، موسوم نموده است و قطعاتی از آن را محمد بن اسفندیار در تاریخ طبرستان آورده است. (تلخیص و تلفیق از تاریخ گزیده ص 392، 419، 421، 423، 428 و کامل ابن اثیر ج8 ص273 و حبیب السیر چ خیام ج2 صص 363 - 365، و ص 418، 429، 435، 440 - 445).
(1) - تاریخ گزیده او را بنام یهسفون و تاریخ کامل بیستون ضبط کرده است، و اخیر صحیح است.

قابوس.

(اِخ) ابن هند، از ملوک بنی لخم بود که پس از برادرش عمروبن منذر در حیره سلطنت یافت و چهارسال پادشاهی کرد و به دست یکی از افراد قبیلهء بنی یشکر کشته شد. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص 260) مادرش هند نام داشت و او بیشتر به نام مادر قابوس بن هند خوانده میشد. (عقد الفرید ج6 ص 110) طرفة بن عبد، قابوس بن هند (ابن منذر) برادر عمروبن هند پادشاه حیره را به اشعاری هجو میکند که مطلعش این است:
لعمرک ان قابوس بن هند
لیخلط ملکه نوک کثیر.
(البیان و التبیین چ 1947 ج2 ص250).
او در دوران سلطنت کسری پسر هرمز و به فرمان او بر حیره حکومت داشت. (عقد الفرید ج6).

قابوسنامه.

[مَ / مِ] (اِخ) نام کتابی است در اخلاق تألیف عنصر المعالی کیکاوس بن اسکندربن قابوس بن وشمگیربن زیار و تألیف آن به سال 475 ه . ق. است. این کتاب مکرر به طبع رسیده، از جمله در ایران هفت بار به طبع رسیده که چاپ پنجم توسط سعید نفیسی به سال 1312 ه . ش. طبع شده و چاپ ششم به اهتمام امین عبدالمجید بدوی در تهران به سال 1335 انتشار یافته و همچنین در انگلستان جزو انتشارات اوقاف گیب به اهتمام روبن لیوی (لوِی) به سال 1951 م. منتشر شده و نیز چند بار در هند طبع و انتشار یافته است.

قابوسی.

(اِخ) منسوب به قابوس. احمدبن ابراهیم سهل، مکنی به ابی شجاع. ابوالفضل محمد بن طاهر مقدسی گوید که از قابوسی پرسیدم دربارهء این لقب (قابوسی) گفت من از فرزندان قابوسم. (سمعانی).

قابوق.

(ترکی، اِ) قاپوق. قشر. پوست.

قاب و قدح.

[بُ قَ دَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شاید از قاب ترکی به معنی ظرف و یا از قعب عربی. ظروف چینی بزرگی که در مجالس ترحیم وسط اطاق بر شالی گسترده نهند. قدح بسیار بزرگ از چینی های مرغی فغفوری و گلدانهای بزرگ متناسب با آن قدح که چون زینتی در مجالس ختم و عزا بر شال ترمه گسترده ای میان مجلس نهند. قدح خالی است و در گلدانها گاهی گل و غالباً خالی است و در فواصل قدح و گلدانها جعبه های سی پاره و شصت پارهء قرآن نهند.

قابوک.

(ترکی، اِ) قابور. مخارجهء عمارت. ناودانی که بر کناره های بام سازند تا آب باران بر آن سیلان کند. (برهان). رجوع به قابور شود.

قابول.

(ترکی، اِ) میزاب. ناودان. رجوع به قابوک شود.

قابولا.

(ع اِ) قابولاء. کاجی. (مهذب الاسماء). کاچی. (بحر الجواهر) (ملخص اللغات).

قابولاد.

(ترکی، اِ) ناودانی است که در کنار پشخت بام برای محافظت دیوار از صدمه باران میسازند. (فرهنگ شعوری) :
سر دیوار آور بهر حفظی
کند بال هما او را قبولاد(1).
ابوالمعانی (از شعوری).
(1) - مانند بسیاری از شواهد شعوری نابهنجار است.

قابون.

(اِخ) نام دهی است در دمشق. (منتهی الارب). موضعی است که بین آن و دمشق یک میل مسافت است واقع در راه کسی که به عراق از میان بستانها رود. (معجم البلدان).

قابو یافتن.

[تَ] (مص مرکب) فرصت یافتن. (ناظم الاطباء).

قابة.

[بَ] (ع اِ) چوزه و تخم مرغ. (ناظم الاطباء).

قابة.

[ب بَ] (ع اِ) تندر یا آواز آن و قطره باران. (منتهی الارب): ما اصابتنا العام قابة. (مهذب الاسماء).

قابی.

(ع ص) نعت فاعلی از قبو. فراهم آورنده به انگشتان. || بلند برآورنده بنا را. || چینندهء زعفران. (از منتهی الارب). و رجوع به قابیه شود.

قابیاء .

(ع ص) ناکس. (آنندراج). || بنوقابیاء؛ گردآیندگان در میکده. (منتهی الارب) (آنندراج). هم پیاله. سبوکشان خمخانه : تلمیذش با ابوعلی بنوقابیا. (دره نادره چ شهیدی ص23).

قابیل.

(اِخ) فرزند آدم و حوا و برادر هابیل است. در داستانهای دینی آمده است که هر نوبت حوا حامله میشد خداوند یک پسر و یک دختر به او کرامت میکرد و آدم به فرمان خدا دختر بطنی را با پسر بطن دیگر به ازدواج درمی آورد. چون قابیل با توأم خود اقلیما متولد شد و پس از وی هابیل با لبودا بدنیا آمدند و همه بحد بلوغ رسیدند، آدم اقلیما را نامزد هابیل کرد و لبودا را به زوجیت قابیل منسوب گردانید. قابیل از قبول این امر سرپیچی کرده گفت من هرگز در مفارقت خواهر همزاد خود اقلیما که در حسن و جمال یگانه و بی مثال است از پای ننشینم. و سرانجام آدم قابیل و هابیل را گفت که قربان کنند و قربانی هریک قبول افتد اقلیما او را باشد. قربانی قابیل مورد قبول واقع نگردید و این امر خشم او را بیش از پیش برانگیخت. و هابیل را به کشتن تهدید کرد. هابیل گفت خداوند قربانی را از پرهیزکاران می پذیرد و اگر تو به آهنگ کشتن من دست بکار شوی من دست نگاه میدارم زیرا از خدا میترسم و قابیل همچنان در کمین هابیل بود تا آنکه او را بر سر کوهی خفته یافت سنگی برگرفت و او را با ضربهء سنگ از پای درآورد. سپس جنازهء او را برداشته حیران و سرگردان به این طرف و آن طرف میکشاند و نمیدانست که با آن چه کند. ناگاه دو کلاغ پیش چشم او به نزاع مشغول شدند یکی از آن دو دیگری را کشت و با منقار خویش زمین را گود کرد و لاشهء کلاغ مرده را زیر خاک پنهان ساخت. قابیل از مشاهده این صورت درسی فراگرفت و به دفن برادر پرداخت. (از تاریخ حبیب السیر ص21 و 23). اول زادهء آدم و حوا بود که والدینش گمان بردند او همان مخلص و منجی موعود است لکن زعم ایشان برخلاف واقع شده بر برادر خود هابیل رشک برد و او را به قتل رسانید. بدین لحاظ خداوند او را از درگاه لطف و مرحمت خود و از وطن و خانواده اش راند. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به تاریخ گزیده ص23، 24 و 65 شود :
ز ناسک به منسک درآری سپاه
ز هابیل یابی به قابیل راه.
نظامی.
لطف او عاقل کند مر پیل را
قهر او احمق کند قابیل را.
(مثنوی).

قابیلان بیک.

[] (اِخ) از قورچیان سرکار سلاطین صفویه است. از اوست:
درنگ چیست اگر با منت سر جنگ است
بیا که شیشهء ما نیز طالب سنگ است.
(از آتشکده آذر با تعلیق جعفر شهیدی ص20).

قابیة.

[یَ] (ع ص) نعت فاعلی مؤنث از قبو. زنی که گیاه عصفر چیند و گرد آورد آن را. (منتهی الارب). زنی که گیاه کافشه چیند و گرد آورد آنرا. (آنندراج). و رجوع به قابی شود.

قاپ.

(ترکی، اِ) قاب. استخوان اشتالنگ که برای قمار بکار برند. رجوع به قاب شود.

قاپاق.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. در 17هزارگزی جنوب بجنورد و 5هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین واقع است. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 125 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و بنشن و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاپان.

(ترکی اِ) قپان. کپان :
یکی دیبا فروریزد ز رزمه
یکی دینار برسنجد بقاپان.
عنصری.
رجوع به قپان شود.

قاپ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) از ترکی قاپمق. ربودن. ربودن به جلدی با دست. قاپیدن: سگ پای او را قاپ زد. رجوع به قاپیدن شود.

قاپق.

[پُ] (ترکی، اِ) قپق. (ناظم الاطباء). قپق. دار کدو. برجاس. رجوع به قپق شود.

قاپندگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص) عمل قاپنده.

قاپنده.

[پَ دَ / دِ] (نف) آنکه قاپد. آنکه چیزی را از دست کسی یا از جائی برباید.

قاپو.

(ترکی، اِ) دروازه. (آنندراج).

قاپوچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) (از قاپو ترکی + چی به معنی مدیر)(1). حاجب. دربان. (آنندراج). بواب. آذن.
(1) - مزید مؤخر (پسوند) است.

قاپوچی باشی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) لقبی از القاب در دوره قاجاریه. دربان باشی. رئیس دربانها. رجوع به قاپوچی شود.

قاپوچی قیه.

[قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان چاپیاره بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی. واقع در 14هزارگزی جنوب باختری قره ضیاءالدین و سه هزارگزی جنوب راه ارابه رو قورول به قره ضیاءالدین. در دره قرار دارد و هوای آن معتدل مالاریائی است و سکنهء آن 24 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصولات آن غلات و شغل مردم آن زراعت و گله داری و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قاپوق.

(ترکی، اِ) قشر. رجوع به قابوق شود.

قاپول.

(اِ) مخارجهء عمارت. ناودانی را نیز گفته اند که بر کناره های بام سازند تا آب باران در آن سیلان کند. و بجای لام کاف هم بنظر آمده است. (برهان). و در کتاب السامی فی الاسامی در باب الفاظ ابنیه و امکنه «طنف» را قابول (با بای موحده) نوشته. (السامی چ تهران ص106). و در مصباح المنیر آمده «القابول، الساباط هکذا استعمله الغزالی و تبعه الرافعی و لم اظفر بنقل فیه» و در کتب لغت دیگر از قوامیس عربی نیامده. ظاهراً لغت فارسی است. (فرهنگ نظام) (از پاورقی برهان چ معین). و رجوع به قابول شود.

قاپولیخ.

(اِخ) دهی است از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی، در 31هزارگزی خاور خوی و در مسیر شمالی شوسهء خوی به مرند. در دامنهء کوه قرار گرفته و هوای آن معتدل و سالم است، 65 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی اهالی جاجیم بافی میباشد. راه شوسه دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاپی.

(ترکی، اِ) دروازه. (غیاث) (آنندراج). قاپو.

قاپیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و کیفیت قاپیده: این جای قاپیدگی سگ است. رجوع به قاپیدن شود.

قاپیدن.

[دَ] (مص) قاپ زدن. ربودن. ربودن به جلدی و چابکی. گرفتن چنانکه سگ پای درویش را، چنانکه لقمه و دیگر چیز را از دست کسی.

قاپیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از قاپیدن. ربوده.

قاپی قلی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان در چهل هزارگزی جنوب خوری ده شیخ و شش هزارگزی قلعهء میرآباد واقع، زمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و نهر سرآب میرآباد و محصولات آن غلات و حبوبات و لبنیات و صیفی و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و ساکنین آن از طایفه باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قات.

(اِ) گیاهی است که در مشرق آفریقا میروید. برگهای باطراوت آن دارای بوی خوشی است. و محتوی مادهء مخدّر میباشد. (الموسوعة العربیه).

قاتر.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از قتر. کسی که نفقه را بر عیال تنگ گیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لحم قاتر؛ گوشت پخته شده در دیگ که بوی آن پراکنده و منتشر گردد. (ناظم الاطباء). || جوب قاتر؛ سپر نیکو اندازه. || پالان و زین نیکوساخت و نیکونشست که پشت سطور را از ریش نگاهدارد. (منتهی الارب).

قاتر.

[تِ] (اِ) قاطر. بغل است که آن را استر نامند و به هندی چخر. (فهرست مخزن الادویه).

قاتره.

[] (ترکی، اِ) نمام است و کزبره بری را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قات شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) ... مهره؛ پیوستن یکی از دو مهرهء خانهء یک به مهره یا مهره های خانهء دوازدهم با شش و بشی در نرد. متصل شدن مهره ببالاترین مهره ها در بازی نرد.

قاتق.

[تِ] (ترکی اِ) ماست. دوغ. در تداول عامیانه نانخورش. اُدم. اِدام. || صبغ. سباغ. (ناظم الاطباء).
-امثال: گفتم قاتق نانم شود قاتل جانم شد.
هم حلوای مرده هاست هم قاتق زنده ها.
|| ترشی که بر آشها کنند. (آنندراج). و آن ترکی است و آن را به فارسی کتخ گویند. (غیاث). چاشنی. || روزی. روزی حلال :قاتق نان خود بهم رسانید، یعنی چیزی از کسب حلال بهم رسانید و از پریشانی درآمد. (آنندراج).

قاتق کردن.

[تِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام نانخورش را کم کم با نان خوردن تا به همه نان برسد. نانخورش ساختن. قناعت کردن در صرف نانخورش: پنیر را قاتق کن.

قاتل.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از قتل. کسی که انسان یا حیوانی را بکشد و جانداری را بی جان کند. خونی. کشنده. (ناظم الاطباء). قتل کننده. (آنندراج). هلاک کننده. (ناظم الاطباء). آدم کش. خونخوار. ج، قاتلین. قاتلون. قتله. قتال :
ز بادش خون همی بفسرد در تن
که بادش داشت طبع زهر قاتل.
منوچهری.
بهری ز سخن چو نوش پر نفع است
بهری زهر است و ناخوش و قاتل.
ناصرخسرو.
جمله عالم آکل و مأکول دان
باقیان را قاتل و مقتول دان.
مولوی.
بخونم گر بیالاید دو دست نازنین شاید
که قتلم خوش همی آید ز دست و پنجه قاتل.
سعدی.
به خون سعدی اگر تشنه ای حلالت باد
که در شریعت ما حکم نیست بر قاتل.
سعدی.

قاتل ابیه.

[تِ لِ اَ] (اِ مرکب)(1) نباتی است که مگس کشد و قابض است. بنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بنج. (ذخیره خوارزمشاهی و قرابادین). نزد بعضی بیداسقان و نزد جمعی قطلب است. معنی او به لغت پارسی چنان باشد که کشندهء پدر خویش و او را قرناروس هم گویند. اگر میوهء او را مجاورت کرده شود درد سر آرد. و چنین گویند که او را قاتل ابیه بدان سبب گویند که اجزاء او مر همدیگر را بخورد. و هر چه با او آمیخته شود آن را هم بخورد. و بعضی گفته اند که قاتل ابیه کندس است. دیوجانس گوید که درختی است که در او قوت قبض بلیغ است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). رجوع به حناء احمر شود. قطلب. (داود انطاکی ج1 ص20). نوعی از خصی الثعلب. خصی الکلب. (تحفهء حکیم مؤمن). و گفته شده که از آن جهت این نام بر آن نهاده اند که آن را دو ریشه است که یک سال یکی از آن دو فربه گردد و دیگری لاغر. و به سال دیگر بعکس آنکه فربه بود لاغر و آنکه لاغر بود فربه شود. (دزی).
(1) - Arbousier.

قاتل الحیتان.

[تِ لُلْ] (ع اِ مرکب) لاغیه است. (فهرست مخزن الادویه). و ماهی زهرج را نیز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به قاتل السمک شود.

قاتل الذئب.

[تِ لُذْ ذِءْ] (ع اِ مرکب) نام داروئی است. (ناظم الاطباء). خانق الذئب. داروئی است که گرگ و پلنگ را هلاک کند. مازریون. (ذخیره). محمد زکریا در کتاب حاوی آورده است که قاتل الذئب نباتی است که قوت آن بقوت خانق النمر مشابهت تمام دارد جز آنکه گرگی را هلاک کند و از انواع حیوانات دیگر جز سگ را نکشد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).

قاتل السمک.

[تِ لُسْ سَ مَ] (ع اِ مرکب)لاغیه است. ماهی زهرج. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قاتل الحیتان شود.

قاتل العلق.

[تِ لُلْ عَ لَ] (ع اِ مرکب) نوعی از اناغلس است که شکوفه او کبود باشد و نزد بعضی نوعی از مرزنجوش است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قاتل الکلب.

[تِ لُلْ کَ] (ع اِ مرکب)خربق. (ذخیره). خانق الکلب. (تحفهء حکیم مؤمن). کچله. کوچوله. (برهان قاطع). کچوله. (بحر الجواهر). ادراقی. (تحفه حکیم مؤمن). اذاراقی و آن داروئی است. (ناظم الاطباء). کرنب دشتی است و آن را چغندر بزرگ نامند. (آنندراج). جالینوس گوید قاتل الکلب داروئی است که آدمی را بی توقف هلاک کند و از انواع حیوانات دیگر جز سگ را نکشد. (ترجمه صیدنهء ابوریحان).

قاتل النحل.

[تِ لُنْ نَ] (ع اِ مرکب)نیلوفر. (تحفهء حکیم مؤمن).

قاتل النمر.

[تِ لُنْ نَ مَ] (ع اِ مرکب)خانق النمر. (تحفهء حکیم مؤمن). در نزد بعضی مازریون سیاه است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قاتلان.

[تِ] (اِ) جِ فارسی قاتل. کشندگان.
-بر قاتلان گفتن؛ کنایه از ختم شدن کار. بانجام رسیدن امر. و این مأخوذ است از عبارت «بر قاتلان ابی عبدالله لعنت» که در آخر تعزیه میگفتند، علامت اینکه تعزیه تمام شد.

قاتل نفسه.

[تِ لُ نَ سِ] (ع اِ مرکب) شامل کافور و فرفیون و مانند آن است که بنفسه تحلیل و نقصان پذیر باشند. (تحفه حکیم مؤمن). نوعی از اشق است. جنسی از آس است. (مفاتیح).

قاتلون.

[تِ] (ع ص، اِ) جِ قاتل در حالت رفعی. رجوع به قاتل شود.

قاتلهم الله.

[تَ لَ هُ مُلْ لاه] (ع جمله فعلیه نفرینی) در مقام نفرین گفته شود. خدا بکشد ایشان را. یلعنهم الله و یخزیهم.

قاتلین.

[تِ] (ع ص، اِ) جِ قاتل، در حالت نصبی و جری. قاتلان. کشندگان. آدم کشان. رجوع به قاتل شود.

قاتم.

[تِ] (ع ص) از قتم. سیاهگون. (منتهی الارب). سیاه. (ناظم الاطباء). || یوم قاتم؛ روزی گردآلود. (مهذب الاسماء). قاتن با نون نیز آمده. قاحم. (از منتهی الارب).

قاتم الاعماق.

[تِ مُلْ اَ] (ع ص مرکب)مغبر النواحی. (منتهی الارب). غبارآلوده اطراف و نواحی. (ناظم الاطباء).

قاتمه.

[مَ / مِ] (ترکی، اِ) رشته ای از موی خشن بافته. طنابی است از موی. بز مو. تاب. ثناء. ثنایه. رجوع به همین کلمه شود. نوعی رسن از پشم خشن تافته باریکتر از طناب.

قاتمه تاب.

[مَ / مِ] (نف مرکب) آنکه قاتمه تابد. موتاب. موی تاب. رجوع به قاتمه شود.

قاتمه ریس.

[مَ / مِ] (نف مرکب) آنکه پشم قاتمه ریسد. رجوع به قاتمه شود.

قاتن.

[تِ] (ع ص) سیاهگون. قاتم. قاحم. (منتهی الارب).

قاتوله.

[لَ] (معرب، اِ) معرب تاتوله است. جوز ماثل. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به تاتوله شود.

قاتولیقه.

[تُ قَ] (ص، اِ)(1) کاتولیک. تلفظ ترکی کاتولیکاء. رجوع به کاتولیک شود.
Katholicos). یونانی
(1) - Catholique (

قاتی.

(از ترکی، ص) از قاتمک و قاتمق. مخلوط. درهم. قاطی.

قاتی پاتی.

(ص مرکب، از اتباع) درهم مخلوط و ممزوج نامتناسب. قاطی پاطی.
-قاتی پاتی شدن؛ درهم و برهم شدن. مخلوط شدن.
-قاتی پاتی کردن؛ درهم برهم کردن. مخلوط کردن.

قاتیدن.

[دَ] (مص جعلی) (از: قاتمق ترکی) آمیختن. مزج و خلط کردن.

قاتی زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) (از قاتمق ترکی) خلط و مزج کردن. کنایه از آمیختن اندکی در بسیار از جنس دیگر که بظاهر یکی نماید.

قاتی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مأخوذ از ترکی قاتماک + شدن فارسی. مخلوط شدن. درهم شدن. درآمیختن.

قاتیق.

(ترکی، اِ) لبن حامض. مطلق ادام. رجوع به قاتق شود.

قاتی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) مأخوذ از ترکی قاتماق + کردن فارسی. مزج. خلط. مخلوط کردن. درهم کردن. آمیختن. درآمیختن. رجوع به ترکیب قاطی کردن شود.

قاتی کورکان.

(اِخ) قصبه ای است در ساحل چپ رودخانهء زرافشان در بخش زرافشان ایالت ترکستان. این قصبه در 160هزارگزی جنوب غربی سمرقند واقع است. (قاموس الاعلام ترکی).

قاتی واتی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)از اتباع. مخلوط و ممزوج کردن بطور نامتناسب. مخلوط کردن. درهم برهم کردن. رجوع به قاتی پاتی کردن شود.

قاثاطیر.

(معرب، اِ)(1) لوله ای که از فلزی نرم کنند چون سرب و قلع و در قضیب فروبرند مداوای پاره ای بیماری ها را. میل اخراج بول. مِبْوَلَة. مسبار جراح. سُند. مأخوذ از یونانی کاثتر(2) و معنی آن به یونانی شونده یا فروشونده است. رجوع به قانون ابوعلی سینا چ تهران ص268 س 18 شود.
(1) - Catheter.
(2) - Katheter.

قاثاطیر زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) میل زدن.

قاثم.

[ثِ] (ع ص) نعت فاعلی از قثم. فراهم آورنده مال بسیار و بیکبار مال نیکو و جید دهنده. (آنندراج). بسیار بخشش و دهش. کثیرالعطاء. (ناظم الاطباء).

قاثولیقا.

[ثُ] (اِ) تلفظ ترکی جاثلیق. کاتولیک. رجوع به جاثلیق و کاتولیک شود.

قاج.

(ترکی، اِ) قاچ. پاره ای از خربزه و هندوانه و مانند آن. قاش. (ناظم الاطباء). قاش خربزه و تربز و مانند آن. (آنندراج). || نوعی از تیر. (ناظم الاطباء). پر تیر. (آنندراج) :
ز قاجی که جانان به یاران فروخت
دل لخت لخت من از غصه سوخت.
میرزا طاهر وحید.
عدو خواه باشد جوان خواه پیر
بیک قاج گردد از او عمر سیر.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
-قاجِ شش پر؛ تیری که صورت قاش دارد. (آنندراج).

قاجار.

(ترکی، ص) تندسیر. (تاریخ ایران برای دبیرستانها تألیف رشید یاسمی چ فردوسی ص195).

قاجار.

(اِخ) نام ایلی است از ترک ساکن ایران که در عصر صفوی از هواخواهان صفویه بوده و برای شاهان صفویه جنگ میکردند و در قرن سیزدهم هجری خان ایشان آقامحمدخان به سلطنت ایران رسید. (فرهنگ نظام ج4 ص88). رابینو مینویسد: مادام شیل در سفرنامهء خود که به سال 1856 م. در لندن چاپ شده است عدهء ایل قاجار را در مازندران دوهزار خانوار تخمین زده ولی حالا عدهء آنها بسیار کمتر است. رجوع به فهرست ترجمهء سفرنامه رابینو چ بنگاه نشر کتاب و رجوع به قاجاریه شود.

قاجار.

(اِخ) دهی است جزو دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان. در 45هزارگزی جنوب باختری قیدار و 33هزارگزی راه مالرو عمومی واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 103 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاجار.

(اِخ) نام محله ای است در لیتکوه آمل. (مازندران و استرآباد رابینو چ بنگاه ترجمه ص 153).

قاجار خیل.

[خِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودپی بخش مرکزی شهرستان ساری. در 25هزارگزی شمال ساری و شش هزارگزی باختر شوسه ساری به فرج آباد در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریائی است. ششصد تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تجن و محصولات آن برنج و غلات و صیفی و کنجد و شغل مردم آن زراعت و گله داری است. از مراتع آن گله داران دودانگه و چهاردانگه استفاده می نمایند. دبستان دارد و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قاجاریه.

[ی یَ / یِ] (اِخ) طائفهء قاجاریه، یکی از طوائف ترک که در قرن هفتم هجری هنگام حمله چنگیز از مرکز آسیا به جانب مغرب انتقال یافت، طائفهء قاجار بود که رفته رفته از سراسر خاک ایران گذشته در مرز شام مسکن گزید. در یورش هفت ساله امیر تیمور گورگان قبائل قاجار از شام به سمت مشرق بازآمده در حوالی گنجه و ایروان اقامت نمودند. یکی از هفت طائفه که دستیار شاه اسماعیل صفوی بودند و به نام قزل باش معروف شدند طائفهء قاجار بود. در عهد شاهان صفوی رؤسای ایل قاجار مکرر دارای حکومت و مأمور به سفارت شدند. در زمان شاه عباس بزرگ این طائفه نیروئی به دست آورده و به قبائل چندی تقسیم گردیدند. شاه عباس از افزایش عده این طائفه استفاده کرده، آنان را مأمور حفظ مرزهای مهم کشور نمود. قسمت عمده آنان را در ولایت گرگان برای دفع ترکتازهای ترکمن ها مقیم ساخت و نگاهداری قلعه مبارک آباد و ساحل گرگان را که از بناهای نظامی شاه طهماسب اول بود و امروز به آق قلعه معروف است به آنان سپرد. این شعبه از ایل قاجار اهمیت و شهرت بیشتری یافته، در دو جانب رود گرگان چراگاههائی را بخود تخصیص دادند. آنان که در جانب بالای رودخانه قرار داشتند به یوخاری باش (بالای سر) و آنانکه در جانب پائین رود یورت گرفتند به اشاقه باش (پائین سر) معروف گشتند. میان این دو دسته رقابت و خصومت افتاد و به غارت یکدیگر مکرر مبادرت جستند و به سال 1140 ه . ق. به دنبال همین زد و خوردها اطراف مبارک آباد (آق قلعه) را ترک گفته به استرآباد آمدند. یکی از رؤسای این طائفه فتحعلی خان پسر شاهقلیخان بود که در زمان شاه طهماسب دوم به دعوت آن شاه همراه او به خراسان رفت و به امر نادرشاه مقتول و در خواجه ربیع مدفون گشت. فتحعلی خان از تیرهء اشاقه باش بود. نادر برای استیصال قوم او یوخاری باشها را برکشید و محمد حسین خان رئیس آنان را حکومت گرگان داد. محمد حسنخان فرزند فتحعلی خان که هنگام قتل پدر بیش از دوازده سال نداشت در سراسر ایام نادر از گرگان فراری و در میان ایلات ترکمن متواری میزیست، گاهی هم به گرگان و استرآباد حمله میکرد. در یکی از حملات وی به شهر استرآباد پسر او آغامحمدخان بدست لشکریان نادر گرفتار شد و جزو اسیران به خراسان اعزام گردید. عادل شاه آغامحمدخان را مقطوع النسل کرد، ولی چیزی نگذشت که آغامحمدخان از زندان رهائی یافته به استرآباد رفت و به پدر خود که در این وقت بر این ولایت استیلاء یافته بود و دعوی سلطنت میکرد پیوست. محمد حسنخان در جنگ با کریمخان کشته شد و آغامحمدخان را که در این وقت هفده سال داشت به امر کریمخان به شیراز بردند. روز فوت کریمخان آغامحمدخان بیرون شهر شیراز به شکار مشغول بود. همین که عمه اش او را از مرگ وکیل آگاه ساخت او عمداً باز شکاری را که در دست داشت رها کرد و به بهانه جستجوی آن به مکانی که قبلاً سواران و اسبان ورزیده آماده کرده بودند برفت و به شتاب خود را به تهران رسانید و خود را پادشاه خواند (1193 ه . ق.) و بدین ترتیب سلطنت قاجاریه رسماً تأسیس گشت.
جدول اسامی پادشاهان قاجار و تاریخ
سلطنت و وفات آنان
محمد حسنخان
سرسلسله. 1- آقامحمدخان. سلطنت 1193-1211
عمر او 56 سال و قبرش در نجف است.
2- فتحعلی شاه سلطنت 1212-1250 عمر 64 سال و
چهار ماه و قبرش در قم است.
3- محمدشاه 1250-1264 مدت عمر 41 سال و
11 ماه و قبرش در قم است.
4- ناصرالدین شاه از 1264-1314 مدت عمر 67
سال مدفن در حضرت عبدالعظیم.
5- مظفرالدین شاه 1314-1324 مدت عمر 55 سال
مدفن کربلا.
6- محمدعلی شاه 1324-1326 مدفن کربلا.
7- احمدشاه 1326-1344 مدفن کربلا.
رجوع به ذیل هریک از این اسامی شود.
وضع سیاسی ایران در عهد قاجاریه. در دوران قاجاریه ایران با تمدن غرب آشنا شد و با کشورهای غربی رابطه پیدا کرد. هر چند که در فاصله بین انقراض دولت صفویه و قاجاریه دولت ایران با ممالک اروپائی روابط مختصری داشت، ولی معاهده های بین ایران و ممالک اروپائی در دوران قاجاریه منعقد شد؛ از جمله: 1 - معاهده فین کن اشتاین(1) بین ایران و فرانسه که در زمان فتحعلی شاه و ناپلئون بسته شده است. 2 - عهدنامه ایران و انگلیس در زمان فتحعلیشاه که به سال 1229 در تهران به امضاء رسید. 3 و4 - دو عهدنامه گلستان و ترکمن چای با روسیه. دولت روسیه که از دیرباز چشم طمع به بلاد آباد قفقازیه دوخته بود در زمان فتحعلیشاه اوضاع ایران را دچار اغتشاش دید، موقع را مغتنم شمرده به ایران سپاه فرستاد. جنگهای بین ایران و روسیه شامل دو دوره است. در تمام این مدت عباس میرزا با کمال رشادت از سرحدهای مملکت دفاع کرد، اما بر اثر سستی فتحعلیشاه دولت ایران شکست خورد. پس از خاتمه دوره اول این محاربات عهدنامه گلستان به سال 1228 ه . ق. منعقد شد. به موجب این عهدنامه، ایران از ولایات قره باغ و گنجه و خانات و شیروان و قپه و دربند و باکو و داغستان و گرجستان چشم پوشید. جنگهای دوم منجر به عهدنامه ترکمن چای به سال 1243 گردید و دولت روسیه علاوه بر آنچه در عهدنامه گلستان ذکر شد، ایروان و نخجوان و دشت مغان را به دست آورد و مجرای رود ارس، سرحد دولتین شد و اتباع روسیه از تابعیت قوانین حقوقی و جزائی ایران معاف گردیدند و کشتی رانی در دریای خزر به دولت مزبور انحصار یافت و پنج میلیون تومان غرامت گرفت. روسها با انعقاد این عهدنامه و تصرف قفقازیه به سختی با انگلیس ها بر سر سیاست خود در ایران بنای رقابت را گذاشتند و این رقابت در زمان ناصرالدین شاه که به دستیاری روسها در تهران تاجگذاری کرد شدت یافت و در اواخر سلطنت وی دولتین روس و انگلیس رسماً در کارهای اداری مملکت دخالت کردند و در دوره مظفرالدین شاه با دادن قروضی به ایران امتیازاتی در شمال و جنوب بدست آوردند.
وضع اجتماعی ایران. اقدامات مفیدی که در دوران قاجاریه به عمل آمد بیشتر در دوره ناصرالدین شاه و به دست میرزا تقی خان امیرکبیر بود؛ از آن جمله است اصلاح امور مالی، اصلاح نظام، تأسیس مدرسهء دارالفنون و استخدام معلمین اروپائی برای تدریس و اعزام محصل به اروپا برای تحصیل صنایع مختلف و تأسیس روزنامه و ترجمه و انتشار کتب خارجی و توسعه صنایع و ایجاد کارخانه ها و تأسیس پستخانه. امیرکبیر در سال 1267 ه . ق. در کلیه شهرهای معتبر کشور چاپارخانه تأسیس کرد و اولین خط تلگراف در زمان ناصرالدین شاه احداث شد و به تدریج تکمیل گردید، و ضرابخانه که تا آن زمان وضع مطلوبی نداشت اصلاح گشت. تا پیش از ناصرالدین شاه هریک از شهرهای عمدهء ایران ضرابخانهء جداگانه ای داشت و به همین جهت در نقش و عیار سکه های نواحی مختلف اختلافاتی پدید می آمد. ناصرالدین شاه آلات و ادوات ضرابخانه ای را از اروپا آورد و اداره ضرابخانه را تأسیس نمود. در زمان فتحعلیشاه اولین مطبعه در تبریز دائر گردید. در دوران قاجاریه بسیاری از آداب و مراسم اروپائی در ایران انتشار یافت. این آداب از عهد فتحعلی شاه و محمدشاه در این سرزمین منتشر شد و در دورهء ناصرالدین شاه وسعت و گسترش پیدا کرد. تغییر کلاه و لباس معمول گردید. اغذیهء فرنگی و شرب چای و توسعهء زراعت توتون و تهیهء تریاک و کشت سیب زمینی و بعضی نباتات و گلها از آثار این دوره است.
نهضت ادبی ایران در عصر قاجاریه. از اواخر دوره زندیه در ادبیات ایران نهضتی پیدا شد و شیوه دوره مغول و سبک هندی رو به زوال نهاد و شعرا و نویسندگان به تتبع آثار متقدمین برخاستند و مضامین تودرتو و مکرر و عبارات متکلف به تدریج کمتر شد و سخنورانی در نظم و نثر، فارسی متین و سالمی بوجود آوردند، و سخن پردازانی مانند نشاط و قاآنی و قائم مقام و امثال و اقران آنان آثار گذشتگان را احیاء نمودند. در دورهء قاجاریه کتب تاریخی و علمی فراوان تألیف شد و آثار بزرگ مانند تکملهء روضة الصفا و ناسخ التواریخ و نامهء دانشوران و مجمع الفصحاء و امثال آنها بوجود آمد. روابط زبانی و ادبی بین ایران و فرنگستان عمده در این دوره شروع نمود و کتب و رسائلی در علوم و ادبیات و قصص و روایات مانند داستان تلماک از فرانسه به فارسی ترجمه شد و نیز دخول کلمات فرانسه و روسی به زبان فارسی در این عهد آغاز گردید. در نتیجه این نهضت نوین، افکار، جریانی نو گرفت و شعرا بیشتر به متقدمین مانند فردوسی و عنصری و فرخی و منوچهری و خاقانی و انوری پرداخته و شیوهء سخن و طرز بیان و سنخ مضامین آنها را احیاء کردند و به تأثیر این نهضت شمارهء بسیار از شعرا و نویسندگان از قصیده گو و غزل سرا که توان گفت بیش از صد تن بودند در دورهء قاجار ظهور کرده و در نظم و نثر شیوهء گویندگان قبل از مغول را پیروی نمودند. (از تاریخ ادبیات ایران تألیف شفق چ 1321 ص344 و 345 و 352 و 353) (ترجمه طبقات سلاطین اسلام تألیف لین پول ص232 و 233 و 234) (تاریخ تمدن جدید).
(1) - Finkenstein.

قاجوج.

(ع اِ) نوعی ماهی است از دریاچهء بیزرت تونس. (فرهنگ دزی ج2 ص295).

قاجولی.

(اِخ) بهادربن تومنه خان از اجداد امیرتیمور است.

قاجیر.

(اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد در شانزده هزاروپانصدگزی جنوب باختری بوکان و چهارهزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز واقع است. زمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است و 450 تن سکنه دارد. آب آن از سیمین رود و محصولات آن غلات و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی مردم جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاجیون.

(اِخ) پسر یسوکا بهادر مغولی و برادر تموچین (چنگیزخان) است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص16). رجوع به قاچیون شود.

قاچ.

(ترکی، اِ) قاج. شکاف. ترک. || قاچ خربزه یا هندوانه؛ قسمتی از آن. یک قطعه از آن به درازا بریده و غالباً یک ربع است. || قاچ زین، قپهء پیش زین. کوههء پیشین زین. برآمدگی جلو زین اسب و غیره. بلندی که بر جلو زین است و سوارکار دست بدان گیرد. قاش زین.
-امثال: قاچ زین را بگیر نیفتی، اسب سواری پیشکشت.
ترکیب ها:
-قاچ خوردن.؛ قاچ خورده. قاچ دادن. قاچ قاچ. قاچ قاچ شدن. قاچ کردن.

قاچارباشی.

(اِخ) به موجب نقل شاهنامه نام شهری است در ترکستان. (فرهنگ شاهنامه). فردوسی در لشکرکشی سیاوش به ترکستان گوید :
چنین تا به قاچارباشی براند
فرود آمد آنجا و چندی بماند.فردوسی.
و در رفتن به توران گوید :
چو بشنید گفتار آن انجمن
بپیچید بینا دل پیلتن
سران را ز لشکر سراسر بخواند
سپس سوی قاچارباشی براند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص31).
به قاچارباشی فرود آمدند
نشستند و یک باره دم برزدند.فردوسی.

قاچاق.

(ترکی ص، اِ) برده. ربوده. (فرهنگ نظام). || آنچه ورود آن به کشور و یا معاملهء آن از طرف دولت ممنوع است.
-متاع قاچاق؛ متاع ممنوع الورود یا ممنوع المعامله.

قاچاقاچ.

(اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویه بخش ری شهرستان تهران در 48هزارگزی جنوب باختر شهر ری و 16هزارگزی باختری راه شوسهء قم. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و جوال بافی است، راه مالرو دارد و از رباط کریم ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاچاقچی.

(ترکی، ص مرکب) کسی که مال التجارهء ممنوع الورود و یا ممنوع المعامله بدون کسب اجازه ای از دولت و یا پرداختن گمرک وارد کند یا بفروشد. آنکه کالا از بیراهه گذراند.
-امثال: وای به وقتی که قاچاقچی گمرکچی شود.

قاچاق شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) از قاچاق ترکی + شدن فارسی. در تداول کالائی بدون پروانه قانونی به کشوری وارد شدن و یا ورود شخصی بدون گذرنامه به کشوری. || قاچاق شدن کارمند دولت؛ غیبت کردن وی هنگام سرویس اداری. گریختن از خدمتی قانونی. قاچاق شدن سرباز؛ از خدمت نظام گریختن.

قاچاق کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) از قاچاق ترکی + کردن فارسی. گریزاندن از گمرک. ادا نکردن باج. مال التجاره را به نهانی از عشار یا از راهی غیرمسلوک بردن تا ادای باج و گمرک آن نکنند. بهرجه.

قاچ خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) ترک برداشتن. تراک خوردن. ترک پیدا کردن. ترک عظیم برداشتن. شکاف برداشتن. رجوع به قاچ شود.

قاچ خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) ترکیده. ترک برداشته. شکاف خورده. رجوع به قاچ شود.

قاچ دادن.

[دَ] (مص مرکب) ترکاندن. به درازا شکافتن با چاقو و کارد و امثال آن. قاچ کردن.

قاچ قاچ.

(ص مرکب) ارباً ارباً. قطعه قطعه. ترک ترک.

قاچ قاچ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)ترکیدن با ترکهای بسیار چون پای کسی که بسیار پابرهنه رود.

قاچکانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان دولت خانهء بخش حومهء شهرستان قوچان در 30هزارگزی شمال خاوری قوچان واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است و 453 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاچ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)برش برش کردن. قاچ دادن. ورقه ورقه کردن. قطعه قطعه کردن. تشرید. به درازا به قطعات بریدن خربزه و هندوانه و دستنبو و امثال آن.

قاچولی.

(اِخ) رجوع به قاجولی شود.

قاچیان.

(اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیوان درهء شهرستان سنندج در 36هزارگزی شمال باختری دیوان دره و چهارهزارگزی جنوب شوسهء دیوان دره به سقز واقع، زمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 130 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و توتون و عسل و شغل مردم زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاچیون.

(اِخ) پسر یسوکای بهادر و برادر چنگیزخان مغول است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 16). رجوع به قاجیون شود.

قاح.

(اِخ) منزلی است میان راه هرات به مرو، و تا فاریاب 30هزارگز فاصله دارد. (نزهة القلوب ج 3 ص179).

قاحب.

[حِ] (ع ص) سعال. سرفه سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قاحد.

[حِ] (ع ص) از اتباع واحد است. (منتهی الارب). تنها. (ناظم الاطباء). واحد قاحد. (منتهی الارب).

قاحزات.

[حِ] (ع اِ) سختیهای زمانه. (ناظم الاطباء).

قاحط.

[حِ] (ع ص) روزگار سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قواحط: زمن قاحط. (منتهی الارب).

قاحف.

[حِ] (ع ص) خورنده و بیرون آورنده همه آنچه در کاسه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، قُحف. (ناظم الاطباء). || باران سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باران که ناگاه آید و همه چیز را ببرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قاحل.

[حِ] (ع ص) خشک. (آنندراج). خشکیده. پژمرده. (ناظم الاطباء).

قاحم.

[حِ] (ع ص) سخت سیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). اسود. (ناظم الاطباء). قاتم. قاتن.

قاحة.

[حَ] (ع اِ) گشادگی میان سرای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قوح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قاحة.

[حَ] (اِخ) نام موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منزلی است میان راه مکه و مدینه که میان عثبانه و هبط العرج قرار دارد. (از نزهة القلوب ج3 ص170).

قاخ.

(ع ص) لیلة قاخ؛ شب سیاه و تاریک. (منتهی الارب) (آنندراج).

قاخروس.

(معرب، اِ) به یونانی جاوشیر است. (فهرست مخزن الادویه).

قاد.

(ع اِ) اندازه. (مهذب الاسماء). مقدار. (آنندراج). بینی و بینه قاد رمح. (ناظم الاطباء)؛ فاصله میان من و او به اندازه یک نیزه است.

قادات.

(ع اِ) جِ قادة : چون ملک ایرانشهر بگرفت جمله ابناء ملوک و بقایا و عظماء و سادات و قادات و اشراف اکناف به حضرت او جمع شدند. (نامهء تنسر). رجوع به قادة شود.

قادح.

[دِ] (ع اِ) کبودی. (منتهی الارب). || سیاهی دندان. (مهذب الاسماء). خوردگی دندان و درخت. شکاف در چوب. (منتهی الارب). || کرم چوبخواره. (ناظم الاطباء). || عیب. تباهی. فساد. || (ص) طعن زننده. عیب کننده. مضر. قدح کننده: اصرار بر صغیره قادح عدالت است.

قادحة.

[دِ حَ] (ع ص) تأنیث قادح. رجوع به قادح شود.

قادر.

[دِ] (ع ص) توانا. (منتهی الارب). قدیر. با قدرت. مقتدر :
قدرتش بر خشم سخت خویش می بینم روان
مرد باید کو به خشم سخت خود قادر شود.
منوچهری.
در شهری مقام مکنید که در او حاکمی عادل و پادشاهی قاهر و قادر ... نباشد. (تاریخ بیهقی ص386).
طالب و صابر و بر سر دل خویش امین
غالب و قادر و بر منهزم خویش رحیم.
ابوحنیفه اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص389).
صانع و قادر دگر ز بیغرضی
گنبد گردان ز زر نگار کند.ناصرخسرو.
و چون بر خواندن قادر بود باید که در آن تأمل واجب دارد. (کلیله و دمنه ص309). مسبب همه قادری است که مجادیح انواء نفحه ای از نوافح رحمت او است. (ترجمه تاریخ یمینی چ 1272 تهران ص 437).
بر بد و نیک چون نیم قادر
پس دل از غم به هرزه فرسودم.ابن یمین.
|| مالک. مسلط : و عقل مرد را به هشت خصلت بتوان شناخت... هفتم بر زبان خویش قادر بودن. (کلیله و دمنه). || زوردار. توانا :
بلا با حزم او عاجز پیاده ست
قضا با عزم او قادر سوار است.مسعودسعد.
|| قابل. لایق. || مستعد. || حاذق. کارآزموده. (ناظم الاطباء). || در دیگ پخته. (منتهی الارب). || تقدیرکننده. اندازه کننده. (ناظم الاطباء).

قادر.

[دِ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

قادر.

[دِ] (اِخ) احمدبن اسحاق، مکنی به ابوالعباس بیست وپنجمین خلیفهء عباسی است که از 381 تا 422 ه . ق. خلیفه بود. او پیش از آنکه به خلافت رسد در بطیحه نزد ابوالحسن علی بن نصر صاحب بطیحه می نشست و از طائع خلیفه گریخته بود چون طائع را بگرفتند بهاءالدوله پسر عضدالدوله کس به طلب قادر فرستاد و خلافت به او مقرر گردانید و سوگند خورد و بیعت کرد و او را بر مسند خلافت نشاند و طائع را به او سپرد. قادر مردی متدین، متعبد، عاقل، دانا، فاضل و بسیارخیر بود. طائع را در حجرهء نیکو بنشاند و جمعی را بر او موکل کرد تا او را نگاه میداشتند و خدمتش مینمودند و با طائع احسان و اکرام میکرد. وی سکینه دختر بهاءالدولة بن عضدالدوله را بخواست و در روزگار او دولت عباسیان رونق گرفت. قادر به سال 422 ه . ق درگذشت. (از تجارب السلف ص253) (مجمل التواریخ والقصص ص 381، 382، 396، 404، 427، 453).

قادر.

[دِ] (اِخ) یحیی بن اسماعیل. رجوع به یحیی بن اسماعیل بن المأمون شود.

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) قصبه ای است از قصبات بلوک مشهد مرغاب. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 107).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) چشمه ای است از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان. (مرآت البلدان ج4 ص243).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دامنکوه بخش حومهء شهرستان دامغان که در سی هزارگزی خاور دامغان و کنار شوسهء دامغان به شاهرود قرار دارد. زمین آن جلگه و هوای آن معتدل و دارای 210 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و پسته و انگور و حبوبات و شغل مردم آن زراعت و گله داری و صنایع دستی و شغل زنان آن کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود و جزء قصبهء بسطام است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد در 28هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 20هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب واقع است. زمین آن کوهستانی، هوای آن معتدل و مالاریائی است. 185 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج در 46هزارگزی شمال باختر دیواندره و شش هزارگزی شمال شوسهء دیواندره به سقز واقع است. زمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 220 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و عسل و پشم و روغن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلان بخش گیلان شهرستان شاه آباد در شش هزارگزی شمال باختر گیلان و 4هزارگزی جنوب شوسهء گیلان به قصرشیرین واقع است. زمین آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. 250 تن سکنه دارد. آب از رودخانهء گیلان و محصولات آن غلات و برنج و توتون و تریاک و پنبه و حبوبات و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. از طایفه کلهر هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخوره بخش دیوان درهء شهرستان سنندج در 49هزارگزی باختر دیوان دره و کنار راه مالرو دیواندره به خورخوره واقع است. زمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است و 221 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان. در 28هزارگزی شمال باختری اسدآباد و 4هزارگزی شمال خاور سوتپه و در جلگه قرار گرفته است. هوای آن سردسیری است و 243 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنها قالی بافی است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان در 53هزارگزی شمال باختری کبودراهنگ و سه هزارگزی شمال باغچه و در تپه ماهور واقع است. هوای آن سردسیری است و 558 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و دیم و انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها قالی بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از باغچه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد در شش هزارگزی جنوب الشتر و شش هزارگزی جنوب شوسهء خرم آباد به الشتر و در جلگه واقع است. هوایی سردسیری و مالاریائی دارد و دارای 40 تن سکنه است. آب آن از سراب پایی و محصولات آن غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا در 33هزارگزی خاور فسا کنار راه فرعی فسا به داراکویه واقع است. زمین آن جلگه و هوای آن معتدل است. و 135 تن سکنه دارد و مذهب آنان شیعه و زبانشان فارسی است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و تریاک و انگور و انجیر است. شغل مردم آن زراعت و باغبانی و صنایع دستی قالی و گلیم بافی و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد مرغاب بخش زرقان شهرستان شیراز در یکصدودوازده هزارگزی شمال خاور زرقان کنار شوسهء اصفهان به شیراز و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل است. 752 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سیوند و محصولات آن غلات و چغندر و میوه جات و شغل مردم آن زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. دارای پاسگاه ژاندارمری و تلفن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم در 35هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 25هزارگزی راه فرعی خاش به بم واقع است و 55 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان در 52هزارگزی شمال باختری رفسنجان و کنار راه مالرو رفسنجان به بافق واقع است. و سه خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوپار بخش ماهان شهرستان کرمان در 18هزارگزی باختر ماهان و در هزارگزی راه فرعی ماهان به جوپار واقع است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان. در 14هزارگزی باختر سعیدآباد و چهارهزارگزی باختر راه مالرو بهرام آباد به کرمان واقع است. و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم در 25هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 7هزارگزی شمال راه فرعی بم به ریگان و در جلگه واقع و هوای آن گرم و مالاریائی است. 198 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و حنا و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرآباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از بخش زابلی شهرستان سراوان در پنج هزارگزی باختر زابلی و کنار راه مالرو زابلی به ایرانشهر و در جلگه واقع و هوای آن گرم و مالاریائی است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادرانداز.

[دِ اَ] (نف مرکب) تیرانداز و کمانداری را گویند که تیر او خطا نکند. (برهان) (ناظم الاطباء). و مخفف آن قدرانداز یعنی بی خطاء :
کمند قادراندازان ندارد چین گیرائی
شود گر جمع صد کاکل پریشانم نمیسازد.
ظهوری (فرهنگ نظام از حاشیه برهان چ معین).

قادراندازی.

[دِ اَ] (حامص مرکب) عمل قادرانداز. قدراندازی. تیراندازی :
به وقت آنکه کند قصد قادراندازی
به غیر سینهء دشمن نباشدش برجاس.
شمس فخری.
رجوع به قادرانداز شود.

قادربخش.

[دِ بَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل و در 10000گزی شمال باختری ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان و در جلگه واقع و هوای آن گرم و معتدل است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصولات آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین آن از طایفهء سارانی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قادر بودن.

[دِ دَ] (مص مرکب) توانستن. توانا بودن. توانائی داشتن. || مسلّط بودن : و عقل مرد را به هشت خصلت بتوان شناخت ... هفتم بر زبان خویش قادر بودن. (کلیله و دمنه).

قادرخلج.

[دِ خَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان و در 30000گزی باختر رزن کنار اتومبیل رو دمق به کبودراهنگ و در جلگه واقع و هوای آن سردسیری است. 750 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته قنات و محصول آن غلات، انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان میتوان اتومبیل برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادرس.

[رِ] (اِ) شربین است. (فهرست مخزن الادویه).

قادرسخن.

[دِ سُ خَ] (ص مرکب)چیره گفتار. سخنگو. گشاده زبان :
چنان قادرسخن شد در معانی
که بحری گشت در گوهرفشانی.نظامی.

قادر شدن.

[دِ شُ دَ] (مص مرکب) توانا شدن. توانائی یافتن :
آنکه مسکین است اگر قادر شود
بس جنایتها از او صادر شود.
سعدی.
بر عجز دشمن رحمت مکن که اگر قادر شود بر تو رحمت نکند. (گلستان).

قادر علی الاطلاق.

[دِ رِ عَ لَلْ اِ] (ص مرکب) صاحب قدرت بر هر کاری. (آنندراج) (غیاث). توانا بر هر چیز و این وصف غالباً در مورد باریتعالی عز اسمه بکار رود: خداوند قادر علی الاطلاق.

قادرلو.

[دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مشگین خاوری بخش مرکزی شهرستان اهر در 31500گزی شمال خاوری خیاو و 7500گزی شوسهء خیاو اردبیل و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل است. 137 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره سو و محصولات آن غلات و حبوبات و پنبه و برنج و انگور و به و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قادرلو.

[دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان و در 29000گزی باختر قیدار و 17000گزی راه عمومی واقع و کوهستانی و سردسیری است و 125 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قادرمز.

[دِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج و در 48000گزی جنوب خاوری سنندج و 5000گزی جنوب باختر باشماق و در جلگه واقع و هوای آن سردسیری است. 350 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قادر مطلق.

[دِ رِ مُ لَ] (ص مرکب) توانا بر همه چیز. توانا بدون هیچ قید و شرط. بر همه چیز توانا. || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. این لفظ در عبرانی «شدّی» خوانده شده و یکی از اسمهای خدای تعالی است که مظهر قدرت کاملهء نامتناهی او از جمله صفات ثبوتیهء او است و بنی نوع بشر جزئی از این صفت را بتوسط اعمال عجیبهء خلقت و محافظت و حکمرانی عالم درک توانند نمود. (سفر پیدایش 17:1؛ خروج 15:11 و 12؛ تثنیه 3:24؛ مزامیر 97:11 و 65 و 5 - 13؛ متی 19 - 26؛ افسسیان 3:20). و این اسمی است که در تمام کتاب ایوب خدای تعالی را بدان خطاب نموده و خدای تعالی نیز آن اسم را از برای تسلی و تشویق مردم و تشویش دشمنان بر خود اطلاق نموده است. (سفر پیدایش 35:11، خروج 6: 3، مزامیر 19:1، دوم قرنتیان 6:18، مکاشفهء یوحنا 19:15) (از قاموس کتاب مقدس ص681). قادر مطلق نامی از نامهای خدای تعالی است. این از صفات ثبوتیه حق تعالی است و آن عین ذات اوست. حکماء گویند حقیقت معنی قدرت که در واجب و ممکن صدق کند آن است که «اگر بخواهد بکند و اگر نخواهد نکند». اما چون در واجب معنای امکان بهیچ وجه راه ندارد قدرتی که در آن معنای صحت و امکان اخذ شود صدقش بر ذات حق ممتنع است زیرا اگر قدرت او امکان صدور فعل و ترک فعلی باشد در صفات او که عین ذات اوست تغییر راه یافته پس در ذات جهت امکانی خواهد بود و این محال است. زیرا واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جمیع الجهات است. پس واجب القدرة نیز هست. بنابراین معنی قدرت در حق را اگر امکان صحت فعل و ترک بگوئیم باطل است و اما اینکه میگویند معنی قدرت در حق این است که «اگر بخواهد بکند و اگر نخواهد نکند» این قضیه ای است شرطیه و صدق آن تنها به صدق مقدم محقق شود و محتاج به صدق تالی نیست. پس قادر مطلق یعنی واجب تعالی اگر بخواهد میکند و اگر نخواهد نمیکند ولیکن همیشه میخواهد و خواست و مشیت او ازلی و عین ذات اوست و هیچگاه بدل به نخواستن نمیشود. (حکمت الهی قمشه ای چ دانشگاه ص108 و 109).

قادرة.

[دِ رَ] (ع ص) تأنیث قادر. رجوع به قادر شود. || لیلة قادرة؛ شب نرم و آسان سیر. (ناظم الاطباء): بین ارضک و ارض فلان لیلة قادرة. (منتهی الارب).

قادری.

[دِ] (اِ) قسمی از لباس تنگ. (ناظم الاطباء).

قادری.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زهاب بخش سرپل زهاب شهرستان قصر شیرین، در 19000گزی شمال سرپل زهاب و کنار راه فرعی باویسی و در دشت واقع و هوای آن گرمسیر مالاریائی است. 250 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء دله شیر و محصول آن غلات و دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قادری.

[دِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قادری.

[دِ] (اِخ) ضیاءالدین افندی محمد قادری ملقب به حاتمی. مولد وی به موصل. علامهء زمان خود بود و مردمان از اطراف و اکناف در علوم عقلی و نقلی به او مراجعه میکردند. در شیوائی و رسائی سخن کسی به پای او نمیرسید. از اوست: کتاب السعاده که به سال 1309 ه . ق. در آستانه به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1478).

قادری.

[دِ] (اِخ) عبدالسلام طیب بن محمد مکنی به ابومحمد از بزرگان علماء است. وی در شهر فاس تولد یافت و با کوششی تمام به کسب علوم و معارف اشتغال ورزید تا در روایت و تدریس آنها ماهر گشت و بر اقران و امثال خود پیشی گرفت. علم و دانش و زهد و تقوی را تواماً دارا بود و به تدریس و بحث و تألیف و مناظره پرداخت و بیشتر تخصص او در علم انساب خصوص انساب قریش است. نزدیک به سی تألیف دارد از اوست: 1- الاشراف علی نسب الاقطاب الاربعة الاشراف. 2- الجواهر المنطقیه و این منظومه ای است در منطق که هلالی آن را شرح کرده است. 3- الدر السنی فی بعض من بفاس من النسب الحسینی. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1478 و 1479).

قادری.

[دِ] (اِخ) غلام محمدالدین برهان از علماء متأخر است. از اوست: 1- العروة الوثقی فی الدنیا و العقبی در فضیلت درک خدمت پیغمبر و معاشرت روحانی با او. این کتاب به سال 1330 ه . ق. در حیدرآباد چاپ شده است. 2- الوسیلة العظمی فی الدارین لمن له الشفاعة الکبری فی الکونین. این کتاب مشتمل است بر ادلهء جواز قیام هنگام ذکر ولادت (؟) حضرت رسول. آن را در مدینهء طیبه به سال 1331 ه . ق. به اتمام رسانده و در حیدرآباد به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1479).

قادری.

[دِ] (اِخ) لکنوی، محمد عبدالحمید انصاری حنفی. از علماء است. از اوست: الحل الضروری لمختصر القدوری در فقه حنفی و آن شرحی است بر کتاب مختصر قدوری که در هند چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1479).

قادری.

[دِ] (اِخ) محمد بن ابی بکربن عمران انصاری سعدی دنجاوی. شاعر زمان خود و از معاصرین سیوطی است و در فنون ادبیات دست داشت. سیوطی درباره او گوید: قادری را میتوان شاعر روی زمین بطور مطلق به شمار آورد و هیچکس به پایهء او نمیرسد. وی پاره ای از اشعار او را آورده است. (قاموس تراجم الاعلام ج2 ستون 873).

قادری.

[دِ] (اِخ) محمد بن طیب بن عبدالسلام حسنی. وی فقه را از گروهی از جمله ابوالعباس بن مبارک و محمد بن عبد السلام بنانی و مصمودی معروف به قندوز و جز ایشان فرا گرفت، در ادب و تاریخ و تصوف دستی داشت، و به نکات دقیق هر فنی وقوف یافت. گروهی از مشایخ بزرگ طریقت از جمله دلائی و مدرع و اندلسی و عبدالسلام تداتی را درک کرد و از ارشاد آنان بهره مند گردید. خامهء او از زبانش رساتر بود. تألیفات چندی دارد از جمله: 1 - نشر المثانی لاهل القرن الحادی والثانی در دو جلد. 2 - مستعاد المواعظ والعبر فی اعیان اهل الماة الحادیة والثانیة عشر. 3 - الاکلیل والتاج فی تذییل کفایة المحتاج. 4 - نشر المثانی فی تراجم اهل القرن الحادی و الثانی که تکملهء کتاب دوحة الناشر تألیف ابن عسکر است. در دو جزء در فاس به سال 1310 ه . ق. به طبع رسیده و آن را گرولی و ملیارد به فرانسوی ترجمه کرده و در پاریس به سال 7/1913 چاپ کرده اند. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1479).

قادری.

[دِ] (اِخ) محمد بن عبدالسلام بن طیب قادری. از علماء است. از اوست: نزهة الابصار فی الرد علی المخالف بالقبض فی حدیث الاعصار. در فاس به سال 1316 ه . ق. به طبع رسیده. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1478).

قادری.

[دِ] (اِخ) محمد بن قاسم حسنی مغربی فاسی. از علماء قرن چهاردهم هجری است. از اوست: رفع العتاب و الملام عمن قال العمل بالضعیف اختیار الحرام که در مطبعه محمد مصطفی به سال 1308 ه . ق. طبع شده. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1480).

قادری.

[دِ] (اِخ) هندوستانی. نام وی محمد و ملقب به داراشکوه پسر بزرگ و ولی عهد شاه جهان پادشاه هندوستان است. اورنگ زیب برادر کوچک او بر وی خروج کرد و پس از استیلاء او را به قتل رسانید. وی اگر چه سلطان و سلطان زاده بود اما تحصیل مقامات عرفانیه نمود. با سعیدای سرمد دوستی داشت و با ملاشاه بدخشانی ارادت و اخلاص میورزید و چون سلسله ملاشاه و میان شاه میر لاهوری به طریقهء قادریه منسوب بود قادری تخلص نمود. رساله ای در توحید شطحیات اهل یقین مرقوم آورده و آن را حسنات العارفین نام کرده. سفینة الاولیاء نیز از مؤلفات او است. گاهی شعر میگفته و از اوست:
هر خم و پیچی که شد از تار و زلف یار شد
دام شد، زنجیر شد، تسبیح شد، زنار شد.
*
با دوست رسیدیم چو از خویش گذشتیم
از خویش گذشتن چه مبارک سفری بود.
*
جهان چیست ماتم سرائی در او
نشسته دو سه ماتمی رو برو
جگرپاره ای چند بر خوان او
جگرخواره ای چند مهمان او.
*
از اصل حقیقت چو خبردار شدی
از یار بدان جمله که هشیار شدی
چون فاعل خیر و شر خدا را دیدی
دیدی گنه از خویش و گنهکار شدی.
*
کی کار تو در شمار حق می آید
یا قلب تو در عیار حق می آید
باید که تو عین خویش دانی حق را
فانی شدنت چه کار حق می آید.
*
عارف دل و جان تو معین سازد
خاری که کند بجاش گلشن سازد
کامل همه را ز نقص بیرون آرد
یک شمع هزار شمع روشن سازد.
و رجوع به داراشکوه شود. (ریاض العارفین ص125 و 126).

قادریه.

[دِ ری یَ] (اِخ) نام یکی از طریقه های تصوف است که به نام عبدالقادر جیلانی (گیلانی) تسمیه شده است. اساس این فرقه: عبدالقادر جیلانی (متوفی به سال 561 ه . ق. / 1166 م.). رئیس مدرسه ای از مدارس مذهب حنبلی و مؤسس رباطی در بغداد بوده است. خطبه های او که در «الفتح الربانی» گرد آمده گاه در مدرسه و گاه در رباط ایراد شده. این دو مؤسسهء مهم در زمان ابن اثیر وجود داشته و یاقوت (در ارشاد الاریب V، 274) از کتابهائی نام میبرد که به این مدرسه به موجب وصیت شخصی (متوفی به سال 572) اهداء شد. این دو مؤسسه ظاهراً در غارت بغداد به سال (656 ه . ق. / 1258 م.) از بین رفتند و تا این عهد ریاست آنها در خانوادهء عبدالقادر باقی مانده و تعداد افراد این خاندان بسیار قابل توجه است. در «بهجة الاسرار» که فهرست کامل جانشینان عبدالقادر در آن آمده منقول است که بعد از عبدالقادر جانشین وی در مدرسه، پسرش عبدالوهاب (552 - 593 ه . ق. / 1157 - 1196 م.). و بعد از او به پسرش عبدالسلام (متوفی 611 ه . ق. / 1214 م.) رسید و پسر دیگر عبدالوهاب زاهد مشهوری است به نام عبدالرزاق (528 - 603 ه . ق. / 1134 - 1206 م.). بعضی از افراد این خانواده در غارت بغداد ناپدید شدند، همانطور که دو مؤسسه مزبور نیز در این غارت از بین رفت. در «بهجه» فهرست مفصلی از اسامی کسانی که به مقامات مختلف رسیده بودند و خرقه از عبدالقادر گرفته بودند نقل شده. دو تن بین آنان هفت ساله و دیگری یک ساله است. آنان خود را منتسب به عبدالقادر میدانستند و میتوانستند به نام او به دیگری خرقه دهند از اینجا ایشان میخواستند نشان دهند که مرید باید عبدالقادر را شیخ و رئیس روحانی تلقی کند. به نظر میرسد که در زمان حیات عبدالقادر عده ای برای طریقت وی تبلیغ کرده باشند. شخصی به نام علی بن حداد در یمن گروهی را بدین مسلک در آورد، و دیگری به نام محمد البطائحی ساکن بعلبک عده ای را در سوریه وارد فرقه کرد، دیگری به نام تقی الدین محمد الیونینی که او هم از مردم بعلبک بود، و شخصی به نام محمد بن عبدالصمد در مصر خود را پیرو عبدالقادر و سالک طریقت او معرفی میکردند. (بهجه، ص109، 110). نخستین بار زاویه یا خانقاه قادریه در خارج عراق بنا شد. گویند که طریقهء قادری در فاس توسط اعقاب دو فرزند عبدالقادر، ابراهیم (متوفی به سال 592 ه . ق. / 1196 م. در واسط) و عبدالعزیز (متوفی در جیال، دهی در سنجر) رواج یافت. آنان به اسپانیا رفتند و اندکی پیش از سقوط غرناطه (897 ه . ق. / 1492 م.) اخلاف ایشان به مراکش پناه بردند. «خلوة» عبدالقادر در فاس نخستین بار در سال 1164 ه . ق. / 1692 م. ذکر شده (الدرالسنی XI، ص319). طریقهء مذکور در آسیای صغیر و قسطنطنیه توسط اسماعیل رومی، مؤسس خانقاه توپخانه، که به نام قادری خانه نامیده میشود، وارد شد. وی (متوفی به سال 1041 ه . ق. / 1631 م.)، که به نام پیر ثانی خوانده میشود در حدود چهل تکیه در این نواحی بنا کرد. (قاموس الاعلام ترکی). صالح بن مهدی در عالم الشامخ (ص 381) از رباطی متعلق به قادریه در حدود 1180 ه . ق. / 1669 - 1670 م.) در مکه نقل میکند. در آئین اکبری طریقهء قادریه بسیار محترم معرفی شده ولی در فهرست فرق صوفیهء هندی که در مآثر کرام (1752 م.) آمده، قادریه مذکور نیست، ولی نام خود عبدالقادر یاد شده. فرقهء مذکور در همهء ممالک اسلامی انتشار یافته و هنوز کمابیش در ممالک مختلف اسلامی پیروان آنان دیده میشوند. (رجوع به دائرة المعارف اسلام: قادریه شود).

قادس.

[دِ] (ع اِ) کشتی بزرگ. (منتهی الارب) (معجم البلدان). || (ص) شدید. (بحر الجواهر).

قادس.

[دِ] (اِخ) قصبه ای است در هرات. (منتهی الارب).

قادس.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهات مرو نزدیک به ذرق علیا. (معجم البلدان ج 4 ص5) (الانساب سمعانی).

قادس.

[دِ] (اِخ) جزیره ای است در مغرب اندلس نزدیک توابع شذونه نزدیک به خشکی که میان آن و خشکی خلیج کوچکی است. طلسم مشهوری که گویند مردم بربر را از ورود به اندلس مانع می شد در این جزیره بوده است. و داستان طلسم چنان است که جزیرهء قادس در تصرف رومیان بود و امپراطور مالک این جزیره را دختری بود در نهایت زیبائی. ملوک اطراف او را از پدر وی خواستگاری کردند دختر گفت آن کس که خواهد شوی من شود باید طلسمی بسازد که مردم بربر را از درآمدن بدین جزیره مانع شود و یا به وسیله ای آب را از جانب خشکی به جزیره آرد چنانکه آسیائی را بگرداند. در ضمن خواستگاران دختر دو پادشاه بودند یکی ساختن طلسم را پذیرفت و دیگری آوردن آب و بکار انداختن آسیا را بدان شرط که هریک زودتر کار خود را انجام دهد، دختر از آن او باشد. پیش از ساختن طلسم آب در جزیره براه افتاد و آسیا ساخته شد. ولی پدر دختر از افشاء این امر خودداری کرد تا مبادا طلسم باطل گردد. همین که سازنده طلسم کار خود را به انجام آورد و چیزی جز رنگ آمیزی آن نمانده بود آسیا را به کار انداختند و به سازندهء طلسم خبر دادند که رقیب او در کار خود بر وی پیشی گرفت. وی از شکست خویش پریشان حال شد و از بالای مرکزی که برای نصب طلسم ساخته بود خود را به زیر افکند و بمرد. رقیب او بر دختر و طلسم و آسیا هر سه دست یافت. (معجم البلدان چ مصر ج 7).

قادسی.

[دِ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به قادسیه. (الانساب سمعانی). || (اِخ) مخفف قادسیه :
بزرگان که در قادسی با منند
درشتند و با تازیان دشمنند.فردوسی.
که این قادسی دخمه گاه من است
کفن جوشن و خون کلاه من است.
فردوسی.
رجوع به قادسیه شود.

قادسی.

[دِ سی ی] (اِخ) حسین بن احمدبن محمد بن حبیب، مکنی به ابوعبدالله. از ابن مالک و ابن ماسی و ابوبکر معید و ابوالفضل زهری و جز ایشان روایت کند. ابن ماکولا گوید سماع هائی نیکو دارد که خود آنها را سروده است. خطیب گوید که وی روایاتی بدون اصل و مأخذ روایت میکرد او را از این کار منع کردم و اصل آنها را از او خواستم، ولی وی از روش خود دست برنداشت، او را گفتم که اینجا در جامع منصور دیگر املاء روایت مکن مگر آنکه اصیل باشد. او جامع مزبور را ترک گفت و به جامع براثا رفت و برای رافضه املاء حدیث کرد، و ایشان را گفت که نواصب مرا از املاء فضائل اهل بیت منع کردند. وی در ذی قعدهء سال 446 ه . ق. وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قادسی.

[دِ سی ی] (اِخ) رستم بن اسامه ، مکنی به ابونعمان. وی از ابوالاحوص و علی بن مسهر و ابوبکربن عباس و ابوخالد احمر و عماربن سیف و عیسی بن یونس روایت کند. ابوحاتم از او حدیث شنیده و در مکه و قادسیه نوشته است. (الانساب سمعانی).

قادسی.

[دِ سی ی] (اِخ) علی بن احمد قطان. از عبدالحمید بن صالح روایت کرده و جعفربن محمد بن نصیر خلدی از او روایت کند. (سمعانی).

قادسیه.

[دِ سی یَ] (اِخ) جائی است که تا کوفه 15 فرسنگ و تا عذیب چهار میل فاصله دارد. طول آن شصت و نه درجه و عرض آن 31 درجه و 2 قادسیه میان مسلمین و ایرانیان در این زمین اتفاق افتاده است. (معجم البلدان). رجوع به قادسیه (جنگ) شود.

قادسیه.

[دِ سی یَ] (اِخ) جنگ... در سال چهاردهم هجری (635 م.) بین سپاه ایران و مسلمانان در سرزمین قادسیه اتفاق افتاد. در زمان خلافت عمر عده ای مأمور شدند که یزدگرد، شاه ایران را به اسلام دعوت کنند. این عده به تیسفون وارد شدند و به دربار یزدگرد راه یافتند. مردم تیسفون که این هیئت را دیدند آنها را به واسطه لباسشان استهزاء می نمودند و مخصوصاً کمانشان را به آلت پشم ریسی زنها تشبیه میکردند، ولی بدن لاغر و خشکیده و در عین حال متهور و جسور و خاصه لحن نظامی آنها نظر یزدگرد را که در آن وقت از سقوط شام هم با خبر شده بود جلب کرده آنان را با احترام پذیرفت و پرسید مقصودتان چیست؟ آنها اظهار داشتند که باید اسلام را قبول کنید و یا جزیه بدهید. شاه در جواب با حقارت به آنها نگریسته اشاره به فقر و بدبختی آنها کرده گفت شما همان مردمی نیستید که سوسمار میخوردید و اطفال خود را زنده به گور میکردید. نمایندگان عرب با لحن ساده ای تصدیق نموده گفتند که وضع آنها در سابق همینطور بود، و حالیه آن وضع بکلی تغییر کرده است. یزدگرد دعوت آنان را رد کرد و آنان گفتند اکنون که تو شمشیر را اختیار کردی حکم بین ما و تو همان خواهد بود. در سال بعد کوششی از طرف یزدگرد بعمل آمد و لشکری بالغ بر یکصدوبیست هزار نفر جمع آوری کرده و سرداری این لشکر را به رستم واگذاشت. این سردار از فرات عبور کرده داخل سواد شده دنبال لشکریان عرب افتاد. جنگ قادسیه که مانند جنگ ایسوس در عداد جنگهای قطعی دنیا بشمار می آید این هنگام رخ داد. این جنگ در چهار روز متوالی دوام داشت. در روز اول اسبهای عرب از فیلان که آنها را جلو نگاهداشته بودند فرار کردند. چنین به نظر می آمد که فتح با لشکر ایران است، اما بعد که دسته ای از تیراندازان به فیلها حمله بردند، سواران عرب از خطر جسته و ایرانیان را عقب نشاندند. در روز دوم لشکر امدادی عرب از سوریه وارد شد. ابتدا جنگ چندان شدتی نداشت و طرفین به جنگ و گریز میپرداختند ولی بالاخره اعراب سواره نظام ایران را شکست دادند. این روز جنگ به نفع مسلمانان خاتمه یافت. در روز سوم بار دیگر فیلها در خط جنگ ظاهر شدند ولی قعقاع بن عمرو رئیس نیروی امدادی که از شام آمده بود چشم فیل بزرگ سفیدی را با نیزه کور کرد، دیگری با فیل دیگر نظیر این را معمول داشت. بالاخره فیلها برگشته در لشکر ایران باعث اختلال شدند. اعراب بواسطهء رسیدن قوای عمده ای از شام قویدل شده و شب هنگام روحیهء مسلمانان بهتر از روحیهء لشکر ایران بود. دو تن از سرداران لشکر مسلمان هر کدام جداگانه در تاریکی شب به لشکر ایران حمله بردند و جنگ در تمام شب جریان داشت. این شب را «لیلة الهریر» مینامند، چه صداهائی شبیه به صدای شغال و سگ از مجروحین طرفین فضا را پر کرده بود. در روز چهارم یعنی روز آخر جنگ اعراب قلب لشکر ایران را متزلزل ساختند. در این هنگام باد سختی بنای وزیدن را گذاشت که شن زیاد به سر و روی سپاه ایران میریخت ولی اعراب که پشت به طوفان بودند چندان صدمه ای ندیدند. رستم همین که خود را در معرض خطر دید میان بار و بنهء قاطرها پناه برد. در این گیرودار یکی از بارها به زمین افتاده و او را مجروح ساخت. او خود را در نهر انداخت که شاید جانی بدر برد، لکن بلال بن علقمه پشت سر او در آب جست و وی را به قتل رسانید. این واقعه لشکریان ایران را به هراس انداخته دلهای خود را باختند و هزاران نفر خود را در آب انداخته غرق شدند. فتحی که در این جنگ نصیب اعراب شد صدمهء سختی به روحیهء ایرانیان وارد ساخت. (حبیب السیر چ خیام ج1 صص474 - 489) (تاریخ ایران سایکس ترجمهء فخر داعی گیلانی ج1 صص685 - 689). و رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ترجمهء یاسمی چ 2 تهران ص525 به بعد شود.

قادش.

[دِ] (اِخ) شهری است بر طرف جنوبی یهودا (یوشع 15 : 23) و دور نیست که همان قادش برنیع باشد. (قاموس کتاب مقدس ص682). رجوع به قادش برنیع شود.

قادش.

[دِ] (اِخ) شهری از شهرهای حصاردار نفتالی در جلیل که هم بلاویان جرشونی داده شد. (یوشع 20:7 و 21:23 و اول تواریخ ایام 6:76) و از آن پس شهر بست گردید. (یوشع 20:7) و مسکن باراق بود. (داود 4:6). و دبوره دو سبط ربولون و نفتالی را در آنجا جمع کرد. (داود 4:6 و 10 و 11). و تغلث فلاسر آن را در مدت سلطنت فقح مفتوح ساخت. (دوم پادشاهان 15:29). واقعه یوناتان مکابیوس و دیمتریوس هم در نزدیکی آنجا اتفاق افتاد. (امکابیان 11:63). فعلاً قادش همان قریهء قادش است که به مسافت ده میل به شمال صفه و چهار میل غربی حوله واقع است. و موقع بسیار نیکو و خوش منظر دارد و در جنوب مرج عیون و حوله واقع میباشد. و در اطرافش خرابه ها و آتشکده های بسیار است. (قاموس کتاب مقدس ص683).

قادش برنیع.

[دِ شِ بَ] (اِخ) و آن موضعی است بر حدود جنوبی کنعان که تا حوریب 11 روز مسافت دارد. (سفر تثنیه 1:2) و بر حدود ادوم. (سفر اعداد 20:16). که چندان دور از جررا نیست. (سفر پیدایش 20:1). در مشرق بارد (سفر پیدایش 16:14) در دشت صین. (سفر اعداد 20:1 و 27:14 و 33:36 و سفر تثنیه 32:51). و چون کدر لاعمر، حوریان را از عربه تا به دشت هزیمت داده بود بدانجا مراجعت نموده از آن پس متوجه شمال گردید. (سفر پیدایش 14:7) گاهی قادش را مریبهء قادش (سفر اعداد 27 - 14 و تثنیه 32:51 و حزقیال 38:28). و مرپبوت قادش (حزاقیل 47:19). و مریبه (سفر اعداد 20:13 و 24 و مزاقیر 106:32) گویند. و بسا میشود که قصد از آیه واقعه در سفر تثنیه 33:8 و مزامیر 81:7 و 95:8 یا رفیدیم است یا قادش زیرا که بنی اسرائیل در هریک از این دو محل با خداوند مخاصمه نمودند. و جایز است که اشاره به هر دو اینها باشد. و قادش را عین مشفاط نیز گویند. (سفر پیدایش 14:7) و رتمه نیز نامند (اعداد 33:18). و مسه یعنی تجربه. و مریبه یعنی مخاصمه با هم (در خروج 17:7 تثنیه 33:8، مزامیر 95:8 مذکورند). علیهذا در آیهء اول اشاره به رفیدیم و در این دو آیهء آخری هم جایز است که اشاره به رفیدیم و قادش هر دو باشد. به هرحال اسرائیلیان مدت چند ماه در قادش اقامت ورزیده جاسوسان به زمین کنعان گسیل کردند (اعداد 13) مگر اینکه قوم بعد از مراجعت جاسوسان همهمه نمودند (اعداد 14) و بدین واسطه خداوند همهء آن گروه را از درآمدن به زمین مقدس محروم داشت و آنها را در دشت، اجل فرارسیده مردند. و جز کالب بن یفونه و یوشع بن نون کسی بر جای نماند. (اعداد 14:38). چنان مینماید مادامی که اسرائیلیان در دشت میبودند قادش مرکز و محل ایشان بود و هر چند مدت چهل سال در دشت همی گشتند و آمد و شد مینمودند باز بالاخره به قادش مراجعت میکردند و هم از آنجا به زمین کنعان شدند و در آنجا مریم سرای فانی را بدرود گفته مدفون گردید. و سنگ معروف در آنجا زده شده آب از آن جاری گشت. و هم در آنجا موسی و هارون از درآمدن به زمین مقدس ممنوع شدند. چونکه چنانکه بایست خداوند را در بیرون آوردن آب از سنگ نستودند، (اعداد 20:1-13). روبنسن بر آن است که قادش در نزد عین الویبه میباشد و آن در محلی واقع است که تپه های چندی بر گردش برآمده که به خوبی از برای فراهم شدن گروه اسرائیل جای و روستا میباشد. خاکش بارآور، آبش نیکو و بسیار شیرین است. وستانلی بر آن است که پترا (دشت موسی) قادش میباشد. (قاموس کتاب مقدس ص681 و 682).

قادلو.

(اِخ) طائفه ای از طوائف قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص82).

قادم.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از قدوم. از سفر بازآینده. ج، قُدُم، قُدّام. (منتهی الارب) (آنندراج).

قادم.

[دِ] (اِخ) کوهکی است نزدیک برقانیه و حفیر خالد نزدیک آن است و گفته اند وادی است. (معجم البلدان).

قادمان.

[دِ] (ع) (تثنیهء قادم) دو پستان پیش. || سر دو پستان. (از منتهی الارب).

قادم الانسان.

[دِ مُلْ اِ] (ع اِ مرکب) سر مردم. ج، قوادم. (منتهی الارب) (آنندراج). سر انسان.

قادم الرحل.

[دِ مُرْ رَ] (ع اِ مرکب) مقدم پالان. (منتهی الارب). || (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

قادمتان.

[دِ مَ] (ع اِ) (تثنیهء قادمه) دو پستان پیشین مادگان. (منتهی الارب).

قادمة.

[دِ مَ] (ع اِ) مقدم پالان. (منتهی الارب) (آنندراج). || پر دراز بال مرغ. (منتهی الارب). در هر بالی از مرغ چهارده پر است و آنکه از همه بزرگتر است آن را قادمه گویند. ج، قوادم و قُدامی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قادمة.

[دِ مَ] (اِخ) آبی است مر بنی ضبّه را. (معجم البلدان).

قادمة الجیش.

[دِ مَ تُلْ جَ] (ع اِ مرکب)یزک لشکر. (منتهی الارب).

قادوس.

(ع اِ) ظرفی که در آن گندم و جو و دانه های دیگر ریزند برای آسیا کردن و عامه آن را کور نامند. || ظرفی که به وسیله آن آب را از جوی ها بالا آورند. ج، قوادیس. (المنجد).

قادوس.

(ع اِ) باتروس. پرنده ای است دریائی که صنفی از آن در جزائر اقیانوس ساکن زندگی میکنند و از بزرگترین پرندگان دریائی بشمار می آیند. طول دو بال آن رویهم رفته گاهی از ده قدم تجاوز میکند. (الموسوعة العربیة ص570).

قاده.

[دَ] (ع اِ) جِ قائد. رجوع به قائد شود :فریدون غوری نام که سروری از جمله قادهء سلطان بود. (جهانگشای جوینی).

قادیکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان راستوپی بخش سوادکوه شهرستان شاهی، در 2500گزی شمال زیرآب و یکهزارگزی راه آهن و شوسهء شاهی تهران و در سرزمین کوهستانی واقع و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی است و دارای 1340 تن سکنه میباشد. آب آن از چشمه و رودخانهء تالار و محصول آن برنج و غلات و لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری در معدن زغال سنگ زیرآب و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. در تابستان گله داران به ییلاقات دلوپی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قادیکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری. در 15هزارگزی شمال ساری و کنار رود تجن در میان دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریائی است، 450 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تجن و محصولات آن برنج و غلات و پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادیکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان درکاسعیده بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. در 18000گزی شمال باختری کیاسر و کنار راه عمومی کیاسر به ساری واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی جنگلی و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریائی است. 320 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء گرم آب و محصولات آن غلات و برنج و ارزن و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادیکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوکندکا بخش مرکزی شهرستان شاهی. در 8000گزی شمال شاهی کنار شوسهء شاهی به جویبار واقع است. آب آن از رودخانه تالار و چاه و محصولات آن برنج و غلات و کنجد و پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت است. تپه ای از آثار قدیم دارد که در نتیجهء کاوشی آثار ابنیه از قبیل آجر و سوفال و غیره مشاهده شده. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادیکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلال ازرک بخش مرکزی شهرستان بابل. در 10000گزی باختر بابل و در دشت واقع و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی است. 170 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاری و محصول آن برنج و صیفی و کنف و مختصر غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهات آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص153).

قادی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهات فرح آباد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص161).

قادی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهات هزارجریب. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص166).

قادیکلا ارطه.

[کَ اَ رِ طِ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی. در 7000گزی شمال خاوری شاهی و دوهزارگزی خاور شوسهء شاهی به ساری و در دامنه واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است. 1100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و آب بندان تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه، توتون، ابریشم و کنجد و شغل اهالی زراعت و کارگری در کارخانجات و صنایع دستی زنان پارچه و کرباس بافی است. دبستان و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادی کلا بزرگ.

[کَ بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی. در 6000گزی جنوب خاوری شاهی و در دامنه واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است. 4600 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سیاه رود و محصولات آن ابریشم و غلات و برنج و توتون و پنبه و نیشکر و کنف و کنجد است و شغل اهالی زراعت و پرورش ابریشم و کارگری در کارخانجات و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی مشهور به شیر پنیر و چادرشب کتان و غیره است. راه مالرو دارد و دبستان و در حدود 15 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادی کلایه.

[کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهات استرآباد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص175).

قادی کیاب.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهات اشرف. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص167). محلی است نزدیک تروجن که بر بالای آن در محل بلندی خرابه های صفی آباد واقع است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص91).

قادی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان هزارپی بخش مرکزی شهرستان آمل. در 4000گزی شمال باختر آمل کنار شوسهء آمل به محمودآباد و در دشت واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 85 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هزار و محصولات آن برنج، غلات، پنبه، کنف و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادی محله.

[مَ حَ لْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبست بخش بابلسر شهرستان بابل. در 7000گزی جنوب بابلسر و 2000 گزی باختر شوسهء بابلسر به بابل و در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریائی است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و رودخانهء کاری و محصولات آن صیفی، غلات، پنبه، کنجد و باقلا و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قادی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهات هزارجریب. (مازندران و استرآباد رابینو ص166).

قادی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهات تنکابن. (مازندران و استرآباد رابینو ص145).

قادیة.

[یَ] (ع اِ) گروه اندک. ج، قواد: اتتنا قادیة من الناس. (ناظم الاطباء).

قاذآبادی.

(اِخ) احمدبن محمد. از علماء است. از اوست: حاشیه بر تفسیر فاتحهء علامهء قاضی بیضاوی که در آستانه به وسیله مکتب الحربیه به طبع رسیده. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1480).

قاذف.

[ذِ] (ع ص) از قذف. سنگ انداز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هم بین حاذف و قاذف. الحاذف بالعصا و القاذف بالحجارة. (منتهی الارب). || ناقهء قاذف؛ شتر ماده ای که از پیش روی خود را پیشاپیش شتران دیگر اندازد و پیش رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قاذف.

[ذِ] (ع ص) آنکه کس را به ارتکاب زنا یا لواط منتسب میکند.

قاذفه.

[ذِ فَ] (ع اِ) فلاخن. (دهار). سنگ قلاب.

قاذور.

(ع ص) مرد کناره گزین. رجل قاذور؛ مردی که با مردم نیامیزد از بدی خوی خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاذورات.

(ع اِ) جِ قاذورة. || پلیدیها و نجاستها (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناپاکیها. (ناظم الاطباء) : امیر ناصرالدین بفرمود تا بعضی از قاذورات در آن چشمه انداختند. هرکس که از این قاذورات تناول کردی بر جای بیفتادی و جان بدادی. (ترجمهء تاریخ یمینی). اوراق قرآن در میان قاذورات لگدکوب اقدام و قوائم گشت. (جهانگشای جوینی). و در فارسی این جمع را چون مفردی بکار برند و آن دشنامی است جوانانی را که بیش از حد و سن خویش کنند، یا مدعی باشند.

قاذورة.

[رَ] (ع ص) مرد بدخوی و غیرتمند. || مردی که مکروه و ناخوش دارد چیزی را پس نخورد آن را. || مرد ناآمیزنده به مردم از بدخوئی. || شتر که در کرانه فروخوابد از شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) پلیدی و نجاست. (آنندراج). || فاحشگی و زنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شرب خمر و جز آن. (ناظم الاطباء).

قاذة.

[ذَ] (ع اِ) ما یدع الناس شاذة و لاقاذة؛ فروگذار نمیکند هیچکس را. او دلاور است میکشد هر که را می بیند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاذیه.

[یَ] (ع اِ) گروه اندک از مردم. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قار.

(ع اِ)(1) قیر. (برهان) (قاموس). قیر که بر کشتی و جز آن مالند. (آنندراج). زفت. زفت رومی :
بکشتند از ایشان ده و دو هزار
همی دود و آتش برآمد چو قار.فردوسی.
به دیده چو قار و به رخ چون بهار
چو می خورده و چشم او پرخمار.
فردوسی.
چو خورشید سر برزد از کوهسار
بگسترد یاقوت بر پشت قار.فردوسی.
وندر شکمش [ سیب ] خُردک خُردک دو سه گنبد
زنگی بچه ای خفته به هریک در چون قار.
منوچهری.
چون به در خانهء زنگی شوی
روی چو گلنارت چون قار کن.
ناصرخسرو.
نه مکان است سخن را سر بی مغزش
نه مقر است خرد را دل چون قارش.
ناصرخسرو.
چون قار سیه نیست دل ما و پر از گرد
گر چه دل چون قار تو پر گرد و غبار است.
ناصرخسرو.
چو دریاست این گنبد نیلگون
زمین چون جزیره میان اندرون
شب و روز بر وی چو دو موج بار
یکی موج از او زر و دیگر چو قار.اسدی.
قار به فارسی مشهور به قیر است و آن از زمین با آب گرم از چشمه ها میجوشد. سیاه مایل به سرخی و اصل آن بعضی صلب و برخی سیال میباشد و با قدری خاک نیز طبخ میدهند تا توان بر کشتی و امثال آن اندود. و قوتش تا سی سال باقی است. در سیم گرم و خشک و در افعال قریب بقفر و منضج دمل و محلل اخلاط غلیظه و لزجهء سینه و دماغ و مانع تغییر آب و طعام و فساد وبائی هوا و معین هضم، و جهت معده و جگر و سپرز نافع و خائیدن او جهت رفع رطوبات و ثقل زبان و فساد لثه و ضرس که بیحسی دندان میباشد مفید و ظرف به قیر اندوده مدتی مدید آب را مانع تغییر است و آشامیدن آب از آن ظرف مصلح غلظهء آب و رافع طاعون، و شرابی که در خم قیر اندوده ترتیب دهند گرمتر و سریع الخروجتر از بدن است، و خمار او کمتر میباشد. و اکثار خوردن قیر مورث قرحهء مثانه و مصلحش صمغ عربی و لعابها و قدر شربتش تا یک درهم و بدلش قفر است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - این لغت از اضداد است. چه در فارسی نسبت آن بچیزهای سیاه و سفید هر دو کنند و به زبان ترکی برف را گویند و در عربی قیر باشد. (برهان).

قار.

(ع ص) سیاه. (برهان) (آنندراج). || (اِ) سیاهی. (مهذب الاسماء) :
بند من وزن سنگ دارد و روی
روز من رنگ قیر دارد و قار.مسعودسعد.
|| دوده مرکب. مرکب :
سر نامه چون گشت مشکین ز قار
نخست آفرین کرد بر کردگار.فردوسی.
|| خون که در پوست بمیرد. (مهذب الاسماء). || شتران یا گلهء بزرگ از شتران. || درختی است تلخ. (آنندراج).

قار.

(ترکی، اِ) برف. (برهان) (آنندراج) (غیاث) :
چشم این دائم سپید از اشک حسرت همچو قار
روی آن دائم سیاه از آه محنت همچو قیر.
انوری.
تا چو قیر است و قار در شب و روز
ساحت و عرصه قفار و بحار
روز خصمت سیاه باد چو قیر
روی بختت سپید باد چو قار.
امامی هروی.
همیشه تا که به تازی مطر بود باران
چنانکه برف بود بر زبان ترکی قار
دل موافق رایت چو برف باد سپید
رخ مخالف جاهت سیاه باد چو قار.
مختاری.
|| (ص) سپید. (برهان) (آنندراج). || (اِ) سپیدی.

قار.

(اِخ) نام دهی است در مدینه. (آنندراج)(1).
(1) - در مآخذ معتبر از قبیل معجم البلدان بدین معنی نیست بلکه به معنی دهی است در ری و ظاهراً مؤلف آنندراج اشتباهاً بجای «ری» «مدینه» نوشته است.

قار.

(اِخ) نام دهی است به ری. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قار.

(اِخ) ذوقار. رجوع به ذوقار شود.

قار.

(اِخ) یوم ذی قار. رجوع به ذوقار شود.

قار.

(اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش حومهء شهرستان سنندج. در 7000 گزی جنوب خاور سنندج و 2000گزی خاور شوسهء سنندج به کرمانشاه. در دامنه واقع و هوای آن سردسیری است. 171 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی آنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قار.

[ر ر] (ع ص) نعت فاعلی از قرار. قرارگیرنده. ثابت.
-قارالذات؛ در مقابل غیر قارالذات. رجوع به قارالذات شود.

قار.

[ر ر] (ع ص) یوم قار؛ روز خنک. (منتهی الارب). روز سرد. (مهذب الاسماء) (آنندراج). || چشم خنک. (آنندراج).

قارا.

(ترکی، اِ) مقل است. (فهرست مخزن الادویه).

قاراب.

(اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. در 25000گزی شمال آقکند و 13500 گزی شوسهء هروآباد به میانه واقع است. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 234 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل نزدیک به هم به نام قاراب بالا (علیا) و پائین (سفلی) مشهور است. قاراب بالا 177 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قارات.

(ع اِ) جِ قاره. کوههای کوچک و اعاظم آکام. (معجم البلدان).

قارات الحبل.

[تُلْ حُ بَ] (اِخ) جائی است در یمامه که میان آن تا حجر الیمامه یک شبانه روز است. شاعر گوید:
ما ابالی أ لئیم سبنی
ام عوی ذئب بقارات الحبل.(معجم البلدان).

قارادمن.

[دُ مُ] (معرب، اِ) قارادومون. قارادامن. قردمانا است. (فهرست مخزن الادویه). نام گیاهی است. کرویای جبلی و بری و آن زیرهء رومی است، زردرنگ، بدل وی اذخر و حرمل بود و گویند بدل آن مشکطرامشیع است. (میزان الادویه ص356).

قاراس.

(اِ) اسم قرن است که به فارسی سرو و شاخ نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قاراسیا.

(معرب، اِ) میوه ای باشد شبیه به گیلاس و آن را به فارسی آلی بالی گویند لیکن به آلوبالو شهرت دارد. گویند تازهء آن شکم براند و خشک شدهء آن شکم ببندد و صمغ آن سرفه را و چکانیدن شیرهء مغز دانه آن بر آلت مردی سوزاک را نافع است. (برهان) (آنندراج).

قاراطیا.

(معرب، اِ) خرنوب شامی است. (فهرست مخزن الادویه).

قاراطیس.

(معرب، اِ) کرویا است. (فهرست مخزن الادویه).

قاراطیطس.

[] (معرب، اِ) اسم خشخاش مقرن است. (فهرست مخزن الادویه).

قاراغیطس.

[] (معرب، اِ) قصب فارسی. (فهرست مخزن الادویه).

قاراقیل.

(اِخ) نام طائفه ای از طوائف ترکمن ایران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص104).

قارالذات.

[قارْ رُذْ ذا] (ع ص مرکب)(اصطلاح فلسفه). یکی از دو قسم کم متصل. کم متصل دو قسم بود: یا قارالذات بود یا غیر قارالذات. قارالذات آن بود که اجزائی که او را فرض کنند با هم موجود توان یافت و غیر قارالذات آن بود که هرگاه او را اجزاء فرض کنند در حال وجود یک جزء دیگر اجزاء موجود نبود. کم متصل. قارالذات سه نوع بود: خط و او طول تنها بود و عرض و عمقش نبود، و سطح و او را طول و عرض بود و عمق نبود، و جسم و او را طول و عرض و عمق بود. و این جسم را جسم تعلیمی گویند و کم متصل غیر قارالذات یک نوع بود و آن زمان است. (اساس الاقتباس چ دانشگاه ص 40 و 41).

قارالیون.

(معرب، اِ) نوعی از هوفاریقون است در بو شبیه به علک الصنوبر. (فهرست مخزن الادویه).

قارامران.

[ ] (اِخ) رودخانه ای است بزرگ در ختای. آب قارامران به ولایت ختای آبی بزرگ است که به کشتی باید گذشت. (نزهة القلوب ج3 ص218).

قارامیطسون.

[] (معرب، اِ) بصل است. (فهرست مخزن الادویه).

قاران.

(اِخ) نام تیره ای است از قضاء از قاران بن علی. (سمعانی).

قاراندود.

[اَ] (ن مف مرکب) خم یا چیز دیگری که قیر بر آن مالیده باشند: خم قاراندود.

قارانی.

[نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قاران. (سمعانی).

قارانی.

(اِخ) فرح بن سهیل بن فرح، از اهل مصر. وی از عبدالله بن وهب روایت کند. در محرم سال 238 ه . ق. وفات یافت. (سمعانی).

قاراه قوالون.

[] (معرب، اِ) قرنفل است. (فهرست مخزن الادویه). این کلمه مصحف لغت یونانی کاروئوفولون(1) است. رجوع به قرنفل در حاشیهء برهان چ معین شود.
(1) - Karuophulon.

قارب.

[رِ] (ع ص) در شب جوینده آب را. || شتر در شب قرب سیرکننده. ج، قوارب. || (اِ) کشتی خرد که در جنب کشتی بزرگ دارند. (منتهی الارب) (آنندراج). کرجی. آن کشتی که ملاح از بهر خویش دارد. (مهذب الاسماء). زورق. قایق. || خداوند شتران. ج، قوارب. قاربون. (منتهی الارب) (آنندراج).

قارب.

[رِ] (اِخ) ابن عبدالله بن اسود. از رؤساء و بزرگان طائفهء ثقیف است.(1) (امتاع الاسماع ج1 ص401). وی پس از عموی خود عروة بن معتب اسلام آورد و پس از آن قوم خود را به اسلام دعوت کرد. (امتاع الاسماع صص490 - 493).
(1) - در ص490 از امتاع الاسماع قارب بن اسود ضبط شده است.

قارپوز.

(ترکی، اِ) بطیخ هندی. (تحفه حکیم مؤمن). تربز. (آنندراج).

قارت.

[رِ] (ع ص) آنکه هرچه بیابد بگیرد. (منتهی الارب). || مشک نیکوتر تیزبوی سبک سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || خون که در پوست بمیرد. (مهذب الاسماء).

قارت و قورت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع)هنگامه. شارت و شورت.

قارچ.

(اِ) رستنی است که مانند چتر مدور باشد. در جاهای نمناک بلا تخم میروید و به هندی آن را لگرمتا خوانند. (آنندراج). قارچها رستنی هائی هستند بیگانه خوار که کلرفیل ندارند و به حالت ساپروفیت بر روی مواد آلی در حال تجزیه میرویند و ممکن است همزیست رستنی های دیگر شوند. بعضی از آنها مواد معدنی را ممکن است از زمین بدست آورند. ولی همیشه کربن آنها از مواد آلیه دیگر باید تهیه شود. قارچها دارای رشته های گوناگون منشعب و به اشکال گوناگون هستند که کلافه(1) نامیده میشود. تکثیر آنها به دو طریق است. اول تکثیر غیرجنسی به وسیله هاگهای مختلف و آن مانند قلمه است. دوم تکثیر جنسی به وسیلهء آمیزش دو گامت با یکدیگر و تشکیل تخم. از روی شکل کلافه ها عموماً قارچها را بدو رده تقسیم میکنند: 1- سیفومیستها(2) یا قارچهای طبقات پست. 2- اُمیست ها(3) یا قارچهای طبقات عالیتر. سیفومیست ها دارای کلافه ای هستند که در آن تیغه های عرضی دیده نمیشود و به شکل لوله های یکسره ای است، تکثیر غیرجنسی آنها به وسیلهء هاگ هائی است که گاهی دارای تاژک میباشند و گاهی عدهء زیادی از آنها در هاگدانها قرار گرفته اند. تکثیر جنسی آنها به وسیلهء گامت های تاژک دار نر و گامت مادهء درشتی است که تخمه(4) (اُاُسفر) نامیده میشود. اُمیست ها یا قارچهای حقیقی رستنی هائی هستند که در کلافه آنها تیغه های عرضی دیده میشود و دستگاه زایشی آنها عموماً با کلافهء رویشی اختلاف شکل کلی دارد. تکثیر غیرجنسی و جنسی آنها مانند طبقهء اول است ولی چون در هر نوع آنها دستگاه زایشی شکل مخصوصی دارد آنها را به گروههای مختلف تقسیم کرده اند. اگر دستگاه زایشی و دستگاه رویشی قارچها هر دو را در نظر بگیریم آنها را به پنج راسته تقسیم میکنند از اینقرار: 1 - میکسومیست ها(5). 2 - اُاُمیست ها(6). 3 - بازیدومیست ها(7). 4- اسکومیست ها(8). 5 - اوردینه(9). (گیاه شناسی حسین گل گلاب صص 137 - 142).
(1) - Mycelium.
(2) - Siphomycete.
(3) - Oomicetes.
(4) - Ooshpere.
(5) - Myxomycetes.
(6) - Oomycetes.
(7) - Basidiomycetes.
(8) - Ascomycetes.
(9) - Uredinees.

قارچان.

(اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر. در 62هزارگزی خاور سرباز و کنار راه مالرو سرباز به زابلی واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری و مالاریائی است. 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و ساکنین از طائفهء سرباز هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قارح.

[رِ] (ع ص) ستور تمام دندان. (منتهی الارب). و آن در حیوانات سم دار به منزلهء باذل است در شتر. (ترجمه از منتهی الارب). جمل قارح. ناقة قارح و قارحه ایضاً. ج، قوارح، قُرَّح و مقاریح نیز بندرت آمده است. (منتهی الارب). || ناقه ای که حمل آن پیدا و نمایان شده باشد. || کمان دور از زه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) دندان تمام سالگی ستور. || شیر بیشه.

قارخودلو.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان و در 27000گزی جنوب شهر زنجان. 5000 گزی راه گروس واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 484 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قارخون.

(اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان. در 24000گزی جنوب سیردان و 15هزارگزی راه عمومی است. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 255 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء اسماعیل آباد و زرند و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

قارخون.

(اِخ) دهی است جزء دهستان ینگجه بخش مرکزی شهرستان سراب و در 2000گزی باختر سراب و 2000گزی شوسهء سراب به تبریز و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 34 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قارز.

[رِ] (اِخ) قریه ای است از قراء نیشابور که شاید بدان کارز نیز گفته شود. (الانساب سمعانی).

قارزی.

[رِ] (اِخ) غسان بن محمد عابد ، مکنی به ابوجعفر. از اهل نیشابور است. وی از عبیداللهبن مسلم دمشقی و محمد بن رافع روایت کند و ابوالحسن بن هانی عدل از او روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قارزی.

(اِخ) دهی است از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. در 20هزارگزی شمال صفی آباد و 4هزارگزی خاور اتومبیل رو صفی آباد به بام و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 676 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قارزی.

(اِخ) دهی است از دهستان صفی آباد بخش صفی آباد شهرستان سبزوار در 7هزارگزی خاور صفی آباد و سه هزارگزی شمال جادهء شوسهء سلطان آباد به صفی آباد واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی، هوای آن معتدل است. 93 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و زیره و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قارزی.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار در 28هزارگزی جنوب صفی آباد واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی سردسیری است. 241 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه جات و تریاک و شغل اهالی زراعت و باغداری است. راه مالرو دارد و در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قارس.

[رِ] (ع ص) سرمای سخت و فسرده. (منتهی الارب). سرمای سخت. (آنندراج). اصبح الیوم الماء قارساً؛ ای جامداً. (ناظم الاطباء). || دیرینه از هرچیز. (منتهی الارب). قدیم و دیرینه از هر چیزی. (ناظم الاطباء).

قارس.

(معرب، اِ) کبر است. (فهرست مخزن الادویه). مصحف «قرسیون» است. (دزی ج2 ص326).

قارسیسا.

[] (معرب، اِ) قارسیسیون. کبابه است. (فهرست مخزن الادویه).

قارشمش.

[رِ مِ] (ترکی، ص) قارشمیش. مخلوط. درهم. اعتدال یافته به وسیله آب. (فرهنگ ترکی به فرانسه تألیف ژ. د. کیفروت. بیانشی). در ترکی آذربایجانی نیز چنین است.

قارشه.

[رِ شَ] (ع اِ) شکستگی سر. شبیه باضغه. (منتهی الارب).

قارص.

[رِ] (ع ص) شیر زبان گز. || شیر ترش که بر آن شیرهای دیگر دوشند چندانکه ترشی آن زائل گردد: عدا القارص فحزر؛ ای جاوز الی اَن حمض؛ بجائی گویند که کار از حد درگذرد. (منتهی الارب). رجوع به دزی: «ق رس» و «ق رص» شود. || (ص) گزنده. || (اِ) کرمکی است شبیه به پشه. (منتهی الارب).

قارص.

(اِخ) خُرسه. قرص. شهری است در قفقاز. در 70هزارگزی جنوب غربی الکساندروپول و 200هزارگزی شمال شرقی ارض روم (ارزنة الروم) و ارتفاع آن از سطح دریا 1905 گز میباشد. این شهر از لحاظ موقع نظامی اهمیت فراوانی دارد و دارای قلعه های محکم و استحکامات نظامی است و از لحاظ تجارت نیز قابل اهمیت است. از شهرهای بسیار قدیمی است و در کتاب بطلمیوس به نام «خرسه» از آن یاد شده و در جغرافیای عرب قرص ضبط گردیده است. سلجوقیان این شهر را تصرف کردند و به کشورهای اسلامی ملحق ساختند و بعد به تصرف مغول ها درآمد و باز به دست ایرانیان افتاد و در جنگهای چالدران ضمیمهء کشور عثمانی گردید. 62 درصد سکنه آن مسلمان و 32 درصد مسیحی هستند و مرکب از طوائف ترکمان و کرد و قرة قالپاق و غیره میباشند. از روزی که این شهر به دست روسها افتاد 60870 تن از سکنهء مسلمان آن به مملکت عثمانی مهاجرت کرده اند. (از قاموس الاعلام ترکی). مؤلف معجم البلدان آن را قرص ضبط کرده و مینویسد شهری است در ارمنستان از نواحی تفلیس دو روز فاصله است. (از معجم البلدان چ سعادت مصر ج7 ص52). و رجوع به کارس شود.

قارصه.

[رِ صَ] (ع ص) مؤنث قارص. سخن زیانکار و آزارنده و ناخوش کن. (منتهی الارب). ج، قوارص.

قارصی.

(اِخ) داودبن محمد قارصی یا قرصی حنفی از علماء است. از اوست: 1- شرح علی اصول الحدیث للبرکوی. این کتاب در مصر چاپ شده است. 2- شرح الامثله (صرف) (معجم المطبوعات ج1 ستون 861 و ج2 ستون 1480).

قارض.

[رِ] (ع ص) خاینده و جاینده مانند موش. (ناظم الاطباء).

قارض.

[رِ] (اِخ) شهرکی است به طخارستان علیا. (از معجم البلدان چ سعادت مصر ج7 ص10).

قارط.

(اِخ) ابن عتبة بن خالد. هم پیمان بنی زهره. عبدالرحمن بن عوف دختر او را به زنی گرفت. بخاری در تعلیقات نکاح از این داستان یاد کرده و گفته است که ابن سعد آن را در شرح حال عبدالرحمن آورده است. (الاصابة قسم اول ج5 ص224).

قارظ.

[رِ] (ع ص) چینندهء برگ سلم. (منتهی الارب). چینندهء برگ درخت سلم. (ناظم الاطباء).

قارظان.

[رِ] (اِخ) قارظین. لقب دو تن که هر دو یا یکی از آن دو به نقل اساطیر به جستجوی برگ درخت سلم شدند و برنگشتند: 1- یذکربن عنزه بود. 2- عامربن رهم، و این مثل شد: الاآتیک او یؤب القارظ العنزی. (منتهی الارب) (تتمة صوان الحکمة ص19): نیایم تا قارظ عنزی بازنگردد :
بهر تنی که می اندر شود غمش بشود
چنانکه باز نیاید چو قارظ عنزی.
منوچهری.
... در جهان آواره شد و ثانی فقید ثقیف و ثالث قارظین گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی 1272 ص 378).
رجوع به قارظ عنزی شود.

قارظ عنزی.

[رِ ظِ عَ] (اِخ) مردی که به طلب قَرَظ رفت و بازنگشت و این مثل شد: نیایم تا قارظ عنزی بازنگردد. (منتهی الارب) :
به هر تنی که می اندر شود غمش بشود
چنانکه باز نیاید چو قارظ عنزی.
منوچهری.
رجوع به قارظان شود.

قارع.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از قرع. کوبنده. کوبندهء در. || فال زننده به قرعه. قرعه کشنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کسی که موی سر او به علتی ریخته باشد. || قبول کنندهء مشورت. || کسی که بازایستد از آنچه فرمایند. (آنندراج). || مقابل مقروع، اصطلاح موسیقی است که در باب اسباب اهتزاز از آن یاد میشود. مؤلف مجمع الادوار گوید اسباب اهتزاز هرگونه مصادمه است بین قارع و مقروع. چون دو جسم مصادمه کنند هر دو به صدا درآیند و اگر در هر دو موجبات اهتزاز موجود باشد هر دو در مایهء خود نغمه ایجاد کنند و نغمهء هر دو به گوش رسد اما آنجا که اهتزاز یک جسم مستهلک باشد نغمهء مقروع شنیده شود از این رو ابونصر مطلقا نغمه را به مزحوم (مقروع) نسبت داده است. (مجمع الادوار هدایت ص24).

قارعة.

[رِ عَ] (ع اِ) نامی است رستاخیز را. (مهذب الاسماء). قیامت. || سختی روزگار. (منتهی الارب). حادثه. سختی. (آنندراج). داهیة تفجوهم. (منتهی الارب). ج، قوارع.

قارعة.

[رِ عَ] (اِخ) سریه ای است مر نبی را (ص). (منتهی الارب) : تصیبهم بما صنعوا قارعة. (قرآن 13/31) (منتهی الارب).

قارعة.

[رِ عَ] (اِخ) (ال ...) نام سورهء صدویکمین است از سوره های قرآن مشتمل بر هشت یا یازده آیه و در مکه نازل شده و پس از عادیات و پیش از تکاثر واقع است و آغاز آن چنین است: القارعة ما القارعة.

قارعة الدار.

[رِ عَ تُدْ دا] (ع اِ مرکب)ساحت سرای. (منتهی الارب). فراخی در سرای. (مهذب الاسماء).

قارعة الطریق.

[رِ عَ تُطْ طَ] (ع اِ مرکب) بر سوی راه. (منتهی الارب). سر راه.

قارعة الوادی.

[رِ عَ تُلْ] (اِخ) گردنه ای است در میان وادی که رمی جمره از آنجا میکنند در منی. (معجم البلدان ج7).

قارغوان.

[غُ] (اِخ) نام شهری است بین خلاط و قرص (قارص) در سرزمین ارمنستان. (معجم البلدان ج4).

قارغوان.

[غُ] (اِخ) قلعه ای است بین خلاط و قرص (قارص) در سرزمین ارمنستان. (معجم البلدان ج4).

قارقا.

(اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. در 23هزارگزی شمال باختری قره آغاج و نه هزارگزی جنوب شوسه مراغه به میانه. زمین آن کوهستانی، هوای آن معتدل است و 55 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان ترکی است. آب آن از چشمه سارها، محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قارقابازار.

(اِخ) قریه ای است در 662000گزی تهران که میان دانالو و خانسیران واقع است. در آنجا ایستگاه راه آهن میباشد.

قارقابازار.

(اِخ) نام محلی است کنار راه تبریز و مراغه که میان شیرامین و تازه کند و در 82000گزی تبریز واقع است.

قارقار.

(اِ صوت) نعب. نعیب. حکایت صوت کلاغ. آوای کلاغ. اسم آواز کلاغ. || (اِ) در زبان کودکان کلاغ.

قارقاقولون.

(اِخ) دهی است جزء دهستان قره پشلو بخش مرکزی شهرستان زنجان در 62000گزی شمال باختری شهر زنجان و 16هزارگزی راه عمومی واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 99 تن سکنه دارد. آب آن از زه آب رودخانهء آق کد و محصولات آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قارقالوق.

(اِخ) دهی است از دهستان ارس کنار بخش پلدشت شهرستان ماکو. در 9هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و 6هزارگزی خاور راه ارابه رو پناه کندی به پلدشت. زمین آن جلگه شن زار، هوای آن گرم و مالاریائی است. 550 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان ترکی است. آب آن از رودخانهء زنگمار و محصول آن غلات و پنبه و کنجد و کرچک و زیره و برنج و شغل اهالی آن زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است، راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. در دو محل به فاصلهء 4هزارگز به نام قارقالوق بالا و پائین مشهور است. سکنه قارقالوق پائین 250 نفر میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص345).

قارقوس.

(ترکی، اِ) قرن الثور. و قرن المعز را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قارقولی چم.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. در 30هزارگزی شمال باختری سیردان و در قسمت جنوب رودخانهء قزل اوزن و سر راه طارم به زنجان. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 137 تن سکنه دارد. آب آن از رود چمله و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قارقی.

(اِخ) دهی است از دهستان جعفربای بخش گمیشان شهرستان گنبدقابوس. در 12هزارگزی خاور گمیشان طرفین رودخانهء گرگان و در دشت واقع و هوای معتدل مرطوب مالاریایی دارد و دارای 2000 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گرگان و محصولات آن غلات، صیفی، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم بافی و نمدمالی است. دبستان و راه فرعی و پل چوبی روی رودخانهء گرگان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قارلق.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهات استرآباد رستاق که به موجب وقفنامهء کهنه ای (به تاریخ 989 ه . ق.) که فع در دست سادات شیرنگ است در ناحیهء فخر عمادالدوله واقع است. این ده مشتمل بر دو ناحیه است: قارلق عُلیا قارلق سفلی. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص170).

قارلق.

[لُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قره پشلو بخش مرکزی شهرستان زنجان. در 57هزارگزی شمال باختری زنجان و 12 هزارگزی راه عمومی خلخال. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 175 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء محلی و محصولات آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قارلق.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. در 12000گزی جنوب خاوری کنگاور و 3000گزی شمال شوسهء نهاوند و در دامنهء کوه واقع است. هوای آن سرد و معتدل است. 766 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات آبی و دیمی و حبوبات و چغندر قند و پنبه و بادام و قلمستان و میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در زمستان از ایل یارم طاقلو ترک زبان از ملایر گله های خود را به این آبادی و شورچه می آورند. از شورچه و شوسهء نهاوند اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قارلق.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. در 44هزارگزی خاور رزن و 8هزارگزی شمال راه عمومی رزن به نوبران. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 775 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قارلق.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد. در 12هزارگزی شمال خاوری بجنورد سر راه شوسهء عمومی بجنورد به قوچان و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل میباشد. 78 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصولات آن غلات و بنشن و تریاک و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قارلق طاغ.

[لِ] (اِخ) کوهی است در آسیای صغیر در ایالت ادرنه در شهرستان کوملجنه و در شمال غربی آن شهرستان از شرق به غرب به طول 25هزارگز کشیده شده و در حکم دنبالهء کوه دسیوط است. از شمال و غرب با شعب رودخانهء قره چای و از شرق و جنوب با مجرای قره جه سو از سایر جبال جدا شده و به صورت منفردی دیده میشود بلندترین قلهء آن 1900 گز ارتفاع دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قارلق طاغ.

[لِ] (اِخ) کوهی است در قسمت غربی مغولستان و در منتهای سلسله جبال تیان شان و در میان 91 درجه و 30 دقیقه و 93 درجهء طول شرقی کشیده شده است و به طوری که از نام آن پیداست قلل آن در تمام سال مستور از برف است. بلندترین قلهء آن «اومیرواتدور» میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

قارلوق.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 ص157).

قارلوق.

(اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. در 15هزارگزی شمال خاوری ابهر و 6هزارگزی راه آهن زنجان. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 336 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. و از حدود قهوه خانهء شناط اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قارم.

[رِ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

قارن.

[رِ] (ع ص) بندکننده چیزی را به چیزی. پیوسته کننده. (ناظم الاطباء). || رجل قارن؛ مردی که شمشیر و تیر هر دو داشته باشد. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). || همدم. یار. (ناظم الاطباء). || آنکه حج و عمره کند. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء).

قارن.

(1) [رَ] (اِخ) شکل پهلوی کلمه کارن(2)است و آن نام یکی از خاندانهای بزرگ عهد اشکانیان است که در زمان ساسانیان نیز دارای اهمیت بوده و افراد بزرگ این خاندان به همین اسم شهرت یافته اند. (ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ص103) (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به قارن پهلو شود. || نام پهلوانی ایرانی است. (ولف ص619). پهلوانی بوده است در زمان رستم زال. (برهان) :
سپهدار چون قارن کاوگان
سپهبد چو شیروی شیر ژیان.
(شاهنامه چ بروخیم ج1 ص96 س 7).
سپهدار چون قارن کاویان
به پیش سپاه اندرون کاردان.
(شاهنامه چ بروخیم ج1 ص103 س 11).
کجا نام او قارن رزم زن
سپهدار بیدار لشکرشکن.
(شاهنامه چ بروخیم ج1 ص103 س 7).
بهمن کجا شد و بکجا قارن
زآن پس که قهر کردند اعدا را.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص16 س 7).
طمع جانت کند گر چه بدو کابین
گنج قارون بنهی با سپه قارن.
ناصرخسرو (دیوان ص 31 س 5).
(1) - قارن ... در اصل لغت فارسی بغین بوده، زیرا که قاف در فارسی نیامده. (آنندراج).
(2) - Karin.

قارن.

[رَ] (اِخ) نام سپهسالار اسپهبد خورشید. اسپهبد خورشید سپهسالاری داشت به نام قارن که دهکدهء قارن آباد در پنج هزار به نام او است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص168).

قارن.

[رَ] (اِخ) نام کسی که به سرکردگی چهل هزار تن به سال 32 ه . ق. در خراسان خروج کرد. ابن اثیر گوید قارن گروه فراوانی از ناحیهء طیسین و مردم باذِغیس و هرات و قهستان در حدود چهل هزار تن فراهم آورده و حرکت کرد. قیس حاکم آن سامان در این باره با ابن خازم مشورت کرد ابن خازم او را گفت به عقیدهء من در برابر لشکر قارن مقاومت نباید کرد زیرا من دستوری از ابن عامر دارم مبنی بر اینکه اگر جنگی در خراسان رخ دهد من فرماندهء آن هستم و نوشته ای ساخته و جعلی در این باره نشان داد. به دنبال این داستان قیس را مبارزه و کشمکش با قارن خوش نیامد و از خود مقاومتی نشان نداد و به سوی ابن عامر حرکت کرد. ابن عامر او را سرزنش کرد که چرا در برابر حملهء قارن ایستادگی نکرده و به سوی من رو آورده ای. گفت به موجب فرمانی که ابن خازم به من ارائه داد چنین کردم. از آن طرف ابن خازم با چهارهزار نفر به سوی قارن براه افتاد و به سپاهیان خود دستور داد که پیه و چربی با خود همراه بردارند و چون به قارن نزدیک شد فرمان داد که هریک بر نوک نیزهء خود پارچه ای پیه ناک و چرب قرار دهند و چون شب فرارسید خود با ششصد نفر به عنوان مقدمهء لشکر پیشاپیش براه افتاده و دستور داد که پارچه های سر نیزه را روشن کنند و نیم شب مقدمهء لشکر او به خیمه های قارن رسیدند. ایشان شعله های آتش را که به هرطرف در حرکت بود دیدند پریشان و هراسناک شدند. مقدمهء لشکر ابن خازم با آنان نبرد کرد و مسلمانان دیگر نیز رسیده و گرداگرد آنان را فراگرفتند قارن کشته شد و لشکریانش شکست خوردند و فرار کردند. لشکر ابن خازم آنان را دنبال کرده و بسیاری را کشتند و گروه فراوانی را اسیر کردند و ابن خازم داستان فتح را به ابن عامر نوشت ابن عامر از این پیروزی خشنود گردید و او را بر حکومت خراسان مقرر گردانید. وی در این مقام بود تا غائلهء جمل پایان یافت و سپس به سوی بصره روی آورد (کامل ابن اثیر ج3 ص66) (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص505) و رجوع به تاریخ طبری شود.

قارن.

[رَ] (اِخ) نام کسی که از طرف کسری حاکم اهواز بود، در زمان خلافت ابوبکر خالدبن ولید لشکری برای تصرف ایله که جزو قلمرو ایران بود و هرمز از طرف کسری بر آن حکومت داشت روانه کرد. جنگی عظیم اتفاق افتاد هرمز به دست خالد کشته شد، و فتح نصیب مسلمانان گشت. مقارن آن فتح قارن، حاکم اهواز با سپاه عظیم به مدد هرمز می آمد، همین که نزدیک اردوگاه مسلمانان رسید خالد به طرف او شتافته بار دیگر آتش جنگ بالا گرفت مسلمانان پیروز شدند و قارن اسیر گردید. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص457).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن برزمهر. نام یکی از دلاوران ایران. (ولف ص619). به زمان بهرام گور :
بیاورد هم قارن برزمهر
دگر راد برزین آژنگ چهر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2196).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن خورشیدبن ابوالقاسم، برادر خورشید (512 - 540 ه . ق.) که اسپهبد مامطیر بوده است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص194).

قارن.

[رَ] (اِخ)بن سرخاب بن شهریاربن دارا از خاندان اسپهبدان طبرستان متوفی به سال 466 ه . ق. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص181).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن سوخرا نخستین کس از فرمانروایان و حکام آل قارن وند بوده است که 37 سال در جبال طبرستان حکومت داشت. (از ترجمهء مازندران استرآباد ص179). آل قارن در جبال و طبرستان تقریباً 274 سال حکومت داشته و شروع آن از 50 سال پیش از هجرت بوده است(1).
(1) - در التّدوین سلطنت قارن بن سوخرا را در 53 م. (82 ه . ق.) دانسته است.

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن شاه آرشاویر. پیرنیا آورده است شاه آرشاویر سه پسر و یک دختر داشت. دومین پسر او قارن بود و بزرگترین پسر او آرداشس که پس از پدر به تخت سلطنت ایران نشست. (ایران باستان ج3 ص2599 و 2560).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن شروین. وی پدر شهریار ششمین فرمانروا از سلسلهء کیوسیه آل باوند طبرستان بود. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص180).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن شهریار، هشتمین از حکام و فرمانروایان دستهء کیوسیه آل باوند که در مازندران 30 سال فرمانروائی داشت. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص180).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن قباد نام پسر قباد و برادر انوشیروان که پادشاهی طبرستان و آن حدود او را بود. (مجمل التواریخ و القصص ص36).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن کاوه. پسر کاوهء آهنگر که یکی از امرای عجم بود و در زمان فریدون به اهتمام او چین مفتوح شد. (مجمل التواریخ و القصص ص41 و حبیب السیر چ قدیم ایران جزو 2 از ج1 ص 65 و چ خیام ص182 و 185 و 188). قارن را رزم زن لقب داده بودند. (مجمل التواریخ والقصص ص 90) وی بشجاعت معروف بوده و او را قارن رزم زن میگفته اند و در زمان منوچهر و نوذر بوده چنانکه فردوسی گفته :
همانگه بشد قارن رزم زن
یکی لشکری برد با خویشتن.
فردوسی (از آنندراج).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن گرشاسف. از امرای طبرستان است. وی به سال 521 ه . ق. از دژاروهین در برابر حملهء بادغاش که یکی از سرداران سلطان سنجر بود دفاع نمود. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص195).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن گشسب یکی از نجبای ایران (ولف ص619). معاصر یزدگرد بزه گر :
چو گستهم کو پیل کشتی بر اسب
دگر قارن گرد پور گشسب.
(شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2097 س 7).

قارن.

[رَ] (اِخ) ابن وندا هرمزد. یکی از حکام و فرمانروایان آل قارن وند است که 40 سال حکومت داشته است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص179). رجوع به قارن وند شود.

قارن.

[رَ] (اِخ) (اسپهبد...)(1) مورخان نوشته اند مال و مکنت ابومسلم را استادسیس برگرفت و از وی به چنگ سپهبد قارن افتاد. (پاورقی مجمل التواریخ و القصص ص328). رجوع به خازم شود.
(1) - پادشاهان جبال مازندران دارای لقب اسپهبد بودند و سلطنت آنها در مازندران دیرزمانی شکوه و جلال بسیار داشت. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص180).

قارن.

[رَ] (اِخ) کوه... نام کوهی است در مازندران. (حبیب السیر خیام ج2 ص417). و آن را به این ملاحظه که ملک الجبال لقب داشته کوه قارن میگفته اند. (آنندراج). ناحیتی است [ به دیلمان ] که مر او را ده هزار و چیزی ده است. (؟) و پادشای او را سپهبد شهریار کوه خوانند و این ناحیتی است آبادان و بیشتر مردم وی گبرکانند و از روزگار مسلمانی باز پادشائی این ناحیت اندر فرزندان به او است. پریم قصبهء این ناحیت است و مستقر سپهبدان به لشکرگاهی است بر نیم فرسنگ از شهر و اندر وی مسلمان اند و بیشتر غریب اند و پیشه ور و بازرگان زیراک مردمان این ناحیت جز لشکری و برزیگر نباشد و به هر پانزده روزی اندر وی روز بازار باشد و از همهء این ناحیت مردان و کنیزکان و غلامان آراسته به بازار آیند و با یکدیگر مزاح کنند و بازی کنند و رود زنند و دوستی گیرند و رسم این ناحیت چنان است که هر مردی که کنیزکی را دوست دارد او را بفریبد و ببرد و سه روز بدارد هر چون که خواهد آنگه به بر پدر کنیزک کس فرستد تا او را به زنی به وی دهد و اندر نواحی وی چشمه های آب است که به یک سال اندر چندین بار بیشترین مردم این ناحیت بدانجا شوند آب استه (؟) با نبیذ و رود و سرود و نای کوفتن [ ظ، پای کوفتن ] و آنجا حاجتها خواهند از خدای و آن را چون تعبدی دارند و باران خواهند به وقتی کشان بیاید [ ظ، بباید ]و آن باران بیاید. سامار، شهرکی است خرد هم از این ناحیت و از وی آهن و سرمه و سرب بسیار خیزد. (حدود العالم) : حکومت شهریار کوه و کوه قارن به قارن بن سوخرا اعطا شد. (ترجمهء استرآباد رابینو ص179).
نیام از دل و خون دشمن کنید
ز کشته زمین کوه قارن کنید.فردوسی.
برآمد زاغ رنگ و ماغ پیکر
یکی میغ از ستیغ کوه قارن.منوچهری.
اوم رهانید ز دجال کور
حکمت را دلش کُهِ قارن است.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص76 س 13).
نو شده ای نو شده کهن شود آخر
گرچه به جان کوه قارنی به تن آهن.
ناصرخسرو (دیوان ص334 س 31).
بررس نیکو به شعر حکمت حجت
زآنکه بلند و قوی است چون کُهِ قارن.
ناصرخسرو (دیوان ص336 س 9).

قارن.

[رَ] (اِخ) کوه... نام کوهی است که در ناحیهء بختیاری چهارلنگ واقع و در یک فرسخی آن دریاچهء کوچکی به عرض و طول هزارگز است.

قارن آباد.

[رَ] (اِخ) دهکده ای است در پنج هزارگزی از دهات اشرف. اسپهبد خورشید سپهسالاری داشت به نام قارن و دهکدهء مزبور به نام اوست. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص168).

قارن آباد دشت.

[رَ دَ] (اِخ) نام محلی است در مازندران. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص351).

قارناس.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مانهء شهرستان بجنورد. در 8000گزی باختر مانه و دوهزارگزی جنوب مالرو محمدآباد به دشتک و در جلگه واقع است هوای آن معتدل میباشد. 299 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء اترک و محصول آن غلات و تریاک و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قارنامون.

(معرب، اِ) نمام شبیه بحرف است. (فهرست مخزن الادویه).

قارنان.

[رُ] (اِخ) پسر قارن. (ولف ص619). منسوب به قارن :
سوی راست جای فریبرز بود
بکتمارهء قارنان داد زود.
فردوسی (شاهنامهء بروخیم ج5 ص1328).

قارن پهلو.

[رَ نِ پَ لَ] (اِخ) مرد بزرگی بود از طائفهء پارتی اشکانی که خانوادهء او به نسبت به او قارنیان نامیده میشده اند. (ایران باستان ج3 ص2599).

قارن پهلو.

[رَ نِ پَ لَ] (اِخ) نام تیره ای است از خانوادهء اشکانی. (ایران باستان ج3 ص2618). از نوشته های نویسندگان ارمنستان چنین برمی آید که بعد از آرشاویر در زمان سلطنت آرداشس خانوادهء اشکانی ایران به چهار تیره منشعب میشده یکی از آن چهار قارن پهلو است. (ایران باستان ج3 ص2618). گریگوار مبلغ دین مسیح در ارمنستان از خانوادهء قارن پهلو بوده است. (ایران باستان ج3 ص2619). این خاندان دارای امتیازاتی بوده است چنانکه بزرگتر خانوادهء قارن هنگام تاج گذاری شاه اشکانی تاج بر سر او میگذاشت. (ایران باستان ج3 ص2560 و 2561).

قارنجان.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی و در 54هزارگزی شمال باختری خوی و سه هزارگزی باختر شوسهء خوی به سیه چشمه و در دره واقع است. هوای آن سرد است 119 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و سنی و زبانشان ترکی و کردی است. آب آن از آقچال و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قارن وند.

[رَ وَ] (اِخ) نام طایفه ای است که سوخرائیان یا قارن وند خوانده میشدند. این خاندان در جبال طبرستان تقریبا 274 سال حکومت داشتند و شروع آن از حدود 50 سال قبل از هجرت بوده که حکومت شهریار کوه و کوه قارن به قارن بن سوخرا اعطا گردیده و با مرگ مازیار به سال 224 ه . ق. به پایان رسید. افراد این خاندان دارای لقب «جرشاه» یا «ملک الجبال» و همچنین عنوان اسپهبد بودند. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص179). قارن وند یکی از نجیب ترین تیره های هفتگانهء ساسانیان ایران بودند که اعضای آن را مورخان عرب «اهل البیوتات» میخواندند. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص 223).

قارنه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیّه. در 8هزارگزی جنوب باختری نقده و 5هزارگزی جنوب شوسهء خانه به نقده و در دره واقع و سردسیر سالم است. 273 تن سکنه دارد و مذهب آنان سنی و زبانشان کردی است آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4). نام محلی است در کنار راه حیدرآباد به خانه میان نقده و دوآب و در 31500گزی حیدرآباد واقع است.

قارنه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان و در 31هزارگزی جنوب خاور اصفهان و دوهزارگزی راه فرعی رحیم آباد به کبوترآباد واقع و سرزمین آن جلگه و هوای آن معتدل است. 421 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان فارسی است. آب آن از چاه و آب سد و محصولات آن غلات و پنبه و تریاک و پشم و هندوانه و روغن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

قارنی یارق.

[رُ ق] (ترکی، اِ مرکب)قارنی یاروق. اسم ترکی بزرقطونا است. (تحفهء حکیم مؤمن) بذرقطونا. شکم پاره. اسفرزه. اسپغول.

قاروا.

[رْ] (معرب، اِ) کرویا است. (فهرست مخزن الادویه).

قاروان خان.

[رْ] (اِ مرکب) کاروان خان. این خطابی است ایرانی. (از سفرنامهء شاه ایران) (آنندراج).

قاروت.

(اِخ) قلعه ای است. (منتهی الارب).

قاروج.

(اِخ) در زبان عبری نام قارون است. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص95). رجوع به قارون شود.

قاروج.

(اِخ) نام جائی است در ایالت خراسان که محصول عمدهء آن گندم و جو و تریاک است. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص158).

قاروره.

[رو رَ] (ع اِ) شیشه. (ترجمان عادل بن علی). قرابه. پیاله. (دهار). || آنچه در آن می و مانند آن باشد عموماً. (منتهی الارب). ظرفی که در آن می و سرکه و آبلیمو و آب غوره و مانند آن کنند عموماً. || یا ظرفی از شیشه خصوصاً. (منتهی الارب). ج، قواریر. (منتهی الارب). قوله تعالی: قواریر(1)من فضة (قرآن 76/16)؛ ای من زجاج فی بیاض الفضه و صفا الزجاج. (منتهی الارب). ج، قارورات. (دهار). || شیشهء کوچک مدور که به صورت مثانه سازند و در آن بول پر کنند. (آنندراج) :
آن زجاجی کو ندارد نور جان
بول قاروره است قندیلش مخوان.
مولوی (مثنوی).
|| حقهء باروت. (ناظم الاطباء) (آنندراج). ظرف شیشه ای که در آن مادهء آتشگیر ریخته بعد از آتش دادن از بالای برج و غیر آن به دشمن پرتاب میکردند. (فرهنگ نظام) :
ز دروازه ها جنگ برساختند
همی تیر و قاروره انداختند.فردوسی.
مردی سبابه نام برخاست و دعوت همی کرد به علویان، معتضد او را بازداشت و پرسید تا که را دعوت همی کند، نگفت. معتضد [ بالله خلیفهء عباسی ] بفرمود تا قاروره ای به وی اندازند و بعد از آن بیاویختند بعد از آنکه سرش برگرفتند. (مجمل التواریخ والقصص). و جمله را ادب سلاح و مردی [ بیاموختند ]از تیر انداختن و نیزه داشتن و شمشیر و قاروره افکندن. (مجمل التواریخ والقصص). و لشکری آراسته آمده و قاروره اندازان و ناچخ و چرخ و عدتهای مصاف با ایشان همه بود. (راحة الصدور راوندی). || دوات یعنی ظرف که در آن مرکب کنند نوشتن را مطلقاً یا دوات که از شیشه باشد و این معنی از فرهنگهای دیگر فوت شده است. قال ابوالحسن احمدبن فارس... حضرت مجلس بعض اصحاب الحدیث و لیست معی قارورة (دوات) فرأیت شاباً علیه سمة جمال فاستاذنته فی کتب الحدیث من قارورته. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج2 ص10 و 15) ج، قواریر. || بول. شاش. || پروار. پرواره. (ناظم الاطباء). || پیشیار بیمار که پزشک را برند تا تمیز بیماری کند. در قدیم ادرار مریض را برای معاینه در شیشه میگرفتند از این حدیث قاروره گرفتن به معنی ادرار گرفتن استعمال شده است و این مجاز باشد تسمیه حال به اسم محل : خلیفه طبیبی ترسا داشت سخت استاد حاذق پیش سفیان فرستاد تا معالجت کند. چون قارورهء او بدید گفت این مردی است که از خوف خدای جگر او خون شده است و پاره پاره از مثانه بیرون می آید. (تذکرة الاولیاء عطار) || دلیل. || تفسره. (فرهنگ نظام). || نوعی از پیکان. (آنندراج).
(1) - مراد عنوان است. مقایسه شود با کاروان سالار.

قاروره.

[رو رَ] (اِخ) نام آبی به یک منزلی نقره در نجد و آن را هوائی سالم و جوی صافی است. (از رحلهء ابن جبیر).

قاروره انداز.

[رو رَ / رِ اَ] (نف مرکب)نفاطه. (حبیش تفلیسی). کسی که در جنگ مأمور انداختن قاروره است.

قارورهء برج.

[رو رَ / رِ یِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قاروره که از برج اندازند (آنندراج) :
فلک قارورهء برجت شد ای ماه سماقدران
ملک پروانه نورت شد ای شمع جهانداران.
میر خسرو (از آنندراج).

قاروره بر سنگ زدن.

[رو رَ / رِ بَ سَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از ناخوش کردن عیش. (آنندراج).

قاروره شناس.

[رو رَ / رِ شَ / شِ] (نف مرکب) بول بیمارشناس. پزشکی که از بول بیمار بیماری او را تشخیص کند :
قاروره شناس نبض بفشرد
قاروره شناخت رنج او برد.نظامی.

قاروری.

[ری ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قاروره. شیشه فروش. شیشه گر. (مهذب الاسماء).

قاروض.

(اِ) نوعی ماهی است از دریاچهء بیزرت. (دزی ج2 ص295).

قاروقا.

(اِ) جوزالملک است. (فهرست مخزن الادویه).

قار و قور.

[قارْ رُ] (اِ صوت مرکب) آواز شکم. || قرقر با آواز بلند.

قارون.

(اِ) نام گیاهی است که آن را اوج خوانند. (آنندراج). فریز که گیاهی است خوشبوی و در تداوی به کار آید. (منتهی الارب).

قارون.

قارون عموزادهء موسی صورتی زیبا داشت و در حفظ تورات از بیشتر بنی اسرائیل مقدم بود. ولی در جاه طلبی افراط میکرد و از بخل و حسد سهمی سرشار داشت و همواره کار بنی اسرائیل را آشفته و بی سامان میخواست خدا ثروتی عظیم به قارون ارزانی داشته بود چندان که چندین نفر زورمند زیر بار کلیدهای مخازن و دفترهای حساب ثروتش زانو میزدند ولی او در عوض شکر آن نعم پیوسته ثروت خود را به رخ بنی اسرائیل میکشید. روشندلان بنی اسرائیل از سر نصیحت با او گفتند ای قارون به مال دنیا دل شاد و مغرور مباش زیرا خدا کسانی را که دلباختهء مال شوند دوست نمیدارد. این مال را در راه کمک به قوم خود صرف کن. و بهرهء خود را از دنیا نیز فراموش مکن دربارهء خلق خدا چنان احساس کن که خدا دربارهء تو کرد ولی قارون به سخن ایشان گوش فرا نداد و در پاسخ آنان گفت: من این مال فراوان را به نیروی علم خود اندوخته ام و خدا تنها مرا سزاوار این نعمت شناخته است و کسی را در مال من نصیبی و حق اظهار نظری نیست. قارون در حجاب غرور خود بماند دیگر روز خود را در زیباترین لباس و نفیس ترین جواهر بیاراست و در موکبی عظیم با کوکبه ای از جلال و جبروت براه افتاد تا حشمت خود را به خرج قوم دهد وقتی چشم مردم به او افتاد آنان که شیفتهء جواهر بودند بی اختیار گفتند ای کاش که ما نیز دستگاهی چون قارون داشتیم همانا او دارای بخت و بهرهء عظیمی است ولی دانشمندان و روشندلان قوم که در حقائق حیات آگاه بودند در جواب آرزوی ایشان گفتند وای بر شما. ثروت روحی که نزد خدا اندوخته گردد و با تقوی و صلاح توأم باشد از ثروت قارون که موجب ظلم و سرکشی شود بهتر است ولی این ذخائر معنوی جز با صبر و تقوی بدست نمی آید. یک روز موسی زکوة مالش را مطالبه کرد قارون در پرداخت زکوة بخل ورزید و سرانجام مانند همه جباران حیله ای اندیشید تا موسی را با سلاح تهمت مورد هجوم قرار دهد و آبرویش را بریزد پس شبانه با زنی تبهکار تبانی کرد تا چون روز فرارسد آن زن در حضور قوم از موسی تظلم کند و او را به زنا متهم سازد. چون صبح فرارسید قارون در مجمع بنی اسرائیل نزد موسی رفت و گفت آیا در تورات وارد نشده که زانی را باید سنگسار کرد؟ موسی گفت چرا! قارون گفت پس تو به حکم تورات و حکم خودت باید سنگسار شوی زیرا با فلان زن زنا کرده ای. موسی زن را احضار کرد و او را قسم داد که حقیقت امر را در حضور قوم بیان کند زن گفت آنچه قارون میگوید تهمت و افتراست و من گواهی میدهم که قارون دروغگو و موسی منزه است. چون کار فساد و ظلم قارون به اینجا کشید موسی درباره او نفرین کرد و خدا زلزله ای سخت پدید آورد و زمین، قارون و خانه و گنجش را در کام کشید. آنانکه دیروز به جاه و مال قارون رشک میبردند فهمیدند که ثروت وسیلهء عزت و تقرب به خدا نیست و چه بسا که مال موجب هلاک و خسران خواهد بود و چون به این حقیقت واقف شدند گفتند آه که اگر لطف خدا نمی بود ما نیز در پی قارون رفته و به سرنوشتش دچار شده بودیم. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص95 و 96) (قصص قرآن تألیف بلاغی). بعض محققان در تشخیص هویت قارون، افراد مختلفی را در نظر گرفته اند و غالب آنها با حقیقت تاریخی وفق نمیدهد، از جمله در الموسوعة العربیة آمده: قارون (546 ق . م.) آخرین پادشاه لیدی است که بر شهرهای یونان در آسیای صغری مسلط گردید. از حکما و دانشمندان مخصوصاً سولون قانونگذار آتنی استقبال کرد. سولون وی را اندرز گفته بود که سزاوار نیست انسان خود را سعادتمند بخواند مگر آنکه طومار زندگانی او به نیکبختی خاتمه پذیرد. کورش شاه ایران بر او غلبه کرد و فرمان داد وی را آتش بزنند و چون آمادهء کار شدند و چیزی نمانده بود که حکم کورش دربارهء وی اجرا شود سه مرتبه فریاد کرد، سولون! سولون! سولون! (بیاد اندرز سولون افتاد). کورش چون علت این کار را دریافت از او درگذشت. (از الموسوعة العربیه ص571) :
خاک خراسان بخورد مر دین را
دین به خراسان قرین قارون شد.
ناصرخسرو.
سفله گو روی مگردان که اگر قارون است
کس از او چشم ندارد کرم نامعهود.سعدی.
|| قارون در ادبیات فارسی کنایه از کسی باشد که در اندوختن مال افراط ورزد. و نیز کسی که با داشتن ثروت بسیار نابود گردد و ثروت او بفریاد او نرسد.
-گنج قارون؛ مالی سخت بسیار :
اگر گنج قارون بدست آوری
نماند مگر آنچه بخشی، بری.
سعدی (بوستان).
وگر دست داری چو قارون به گنج
بیاموز پرورده را دسترنج.سعدی (بوستان).
گنج قارون که فرومیرود از قهر هنوز
خوانده باشی که هم از غیرت درویشان است.
حافظ.
احوال گنج قارون کایام داد بر باد
در گوش دل فروخوان تا زر نهان ندارد.
حافظ.
مگر گنج قارون دارم.

قارون.

(اِخ) محلی در 478هزارگزی طهران میان دورود و بیشه واقع و آنجا ایستگاه راه آهن است.

قارون دژ.

[دِ] (اِخ) نام قلعه ای است. (حبیب السیر خیام ج2 ص651 و 652 و چ قدیم ج3 ص233 و 234).

قارون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)توانگر شدن :
مپندار گر سفله قارون شود
که طبع لئیمش دگرگون شود.
سعدی (بوستان).
قارون گرفتمت که شدی در توانگری
سگ نیز با قلاده زرین همان سگ است.
سعدی.

قارونی.

(ص نسبی) نسبت است به قارون.
-گنج قارونی؛ گنج قارون : که این موهبت از خداوند ما را به از گنج قارونی و شایگانی است. (سندبادنامه ص 231).

قارونی.

(اِخ) سید ناصربن سلیمان قارون. بحرانی، شاعری بزرگ و ادیبی سخنور بوده در شعر و نثر دستی توانا داشته است. جعفربن کمال الدین بحرانی گوید، روزی در مسجد سدره در قریهء حد حفص از قرای بحرین در مجلس درس و بحثی نشسته بودم و عالم و دانشمند عصر سید حسین بن عبدالرؤف در همان مجلس نشسته بود و پهلوی او سید ناصر قارونی قرار داشت و یکی از مدرسین کتاب مشهور قواعد را قرائت میکرد و سپس داستانی از او آورده است. وی هنگامی که در یکی از سفرها در کشتی نشسته و طوفان سهمگینی کشتی را به کام امواج خروشان سپرد و هرآن بیم غرق شدن میرفته اشعاری سروده است که این چند شعر از آن است :
خلیلی لو ذقت النبا قبل هذه
و حدثنی عنها الصدیق المصدق
لعمرکما لم ارتحل قید اصبع
ولو کنت احیی بالرحیل و ارزق
فلا تسلا عنی فانی میت
بلا مریة و الملتقی یوم تخلق
فان عشت حیاً ثم عدت لمثلها
فانی اخوالخرقاء بل انا اخرق.
(از سلافة العصر صص522 - 525).

قارونیه.

[نی یَ] (اِخ) نام محلی است و ابن قلاقس شاعر در ضرورت شعر آن را به قارون مبدل ساخته است :
و ترکتها والنوء ینزل راحتی
عن مال قارون الی قارون.
(معجم البلدان ج4).

قارة.

[رَ] (ع اِ) کوه کوچک مستدیر. و اصمعی گوید از جبل کوچکتر است. (معجم البلدان). کوهک خرد جدا از کوهها. || سنگ بزرگ. || سنگ سیاه. || پشته و زمین که در آن سنگریزه های سیاه باشد. ج، قار، قارات، قور قیران. || بانگ که بس بلند بود. (ناظم الاطباء). || خرس ماده. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || زفت تر. || عضله. (بحر الجواهر).

قارة.

[قارْ رَ] (ع ص) مؤنث قار. خنک: لیلهء قاره؛ شب خنک. عین قاره؛ چشم دلربا و خوش آیند. (ناظم الاطباء).

قارة.

[رَ] (اِخ) نام قبیله ای است که همه تیراندازند. مثل: انصف القارة من راماها.
|| بنی قاره نام طائفهء معروفی است از عرب. (سمعانی).

قارة.

[رَ] (اِخ) ذوالقارة. نام دهی است از دیه های دهستانی که دومه و سکاکه نیز از جملهء دیه های آن هستند. (معجم البلدان). و رجوع به ذوالقارة شود.

قارة.

[قارْ رَ] (ع اِ) برّ. قطعه. هریک از قطعات پنجگانهء زمین. آسیا، آفریقا، اروپا، امریکا و استرالیا.

قاره.

[رِ] (اِ) رستنیی باشد مانند گندنای کوهی، بول و حیض براند و بچه از شکم بیندازد. (برهان). سطاخینس است. (تعلیقات برهان از معین از تحفهء حکیم مؤمن).

قاره.

[رَ] (اِخ) دهی است بزرگ در راه حمص به دمشق که آخرین حدود حمص است و پس از آن توابع دمشق محسوب میشود. مردم آن همه نصرانی هستند. آب این ده از چشمه هائی که در آن جاری است تأمین میگردد. (معجم البلدان).

قاره.

[رَ] (اِخ) قلعه ای است نزدیکی اومه از بلاد سودان. (ریحانة الادب ج3 ص256).

قاره.

[رَ] (اِخ) کوهی است به بحرین. (معجم البلدان ج7 ص11). || دیهی است به بحرین. (ریحانة الادب ج 3 ص256).

قاره.

[رَ] (اِخ) (یوم قاره) روزی است از روزهای تاریخی عرب. (معجم البلدان). رجوع به «ذوقارة» و «قارة اهوی» شود.

قارة اهوی.

[رَ تَ اَ هْ وا] (اِخ) (یوم...) روزی است مر عامربن صعصعه را. (مجمع الامثال میدانی ص767). رجوع به قارة و ذوقارة شود.

قاری.

(ع ص) (از ریشهء قری) ده نشین. باشندهء ده. فرودآینده در ده. (منتهی الارب). روستائی. ضد بادی. (ناظم الاطباء): جاءنی کل قار و باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (از ریشهء قرء) خواننده. (دهار) (منتهی الارب). || گورخوان. خوانندهء قرآن. آنکه قرآن درست کرده است. مقری. قرآن خوان در مجالس ترحیم. ج، قَرَاَة، قُرّاء، قارئون. (منتهی الارب) :
آرزوی خواندن قرآنت نیست
جز که مگر نام تو قاریستی.ناصرخسرو.
بیندیش از آن خر که بر چوب منبر
همی پای کوبد به الحان قاری.ناصرخسرو.
بلبل چو مذکر شده و قمری قاری
برداشته هر دو شغب و بانگ و فغان را.
سنائی.
|| مرد عابد و پارسا. || (اِ) وقت باد. هذلی گوید اذا هبت لقارئها الریاح؛ ای لوقتها. (منتهی الارب). || (اِخ) ستاره ای است پهلوی صورت نعش :
قاری بر نعش در سواری
کی دور بود ز نعش قاری.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید ص178).

قاری.

[ری ی] (ص نسبی) نسبت است به بنی قاره که نام طائفه معروفی است از عرب. (سمعانی).

قاری.

(ص نسبی) نسبت است به قار به معنی قیر. قیرگون : نیم شبی که شب تاری و هوا قاری قوت باصره را از مشاهدهء اشخاص و مطالعهء اجسام معزول کرده بود مصاف دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران ص230).

قاری.

(اِخ) ابراهیم بن رمضان سقاء. نخست در قلعهء دمشق شغل سقائی داشته پس به استانبول رفته و به تحصیل علم آغازیده و بالخصوص در تجوید و قرائت قرآن مهارتی بسزا یافته و در جامع ابوایوب انصاری امام جماعت شده است. وی پس از چهل سال باز به دمشق برگشته و بنای وعظ و تدریس گذاشته و به سال 1079 ه . ق. وفات یافته است. رجوع به نامهء دانشوران ج2 ص125 و قاموس الاعلام ج 1 ص6572 و ریحانة الادب ج2 ص203 شود.

قاری.

(اِخ) ابراهیم بن عبدالرحمن قاری، منسوب به طائفهء بنی قارة است. وی از ابن عمر روایت کند. و حمزة بن ابی جعفربن حریث بن ابی ذئب از او روایت دارد. گوید دیدم ابن عمر دست بر محل جلوس پیغمبر (ص) بر منبر میمالید و به صورت خود میکشید. (سمعانی).

قاری.

(اِخ) احمدبن عبدالعزیزبن هشام بن خلف بن غزوان. ادیب نحوی عروضی ملقب به قاری و مکنی به ابوالعباس و معروف به ابن هشام و ابن خلف از اکابر قراء و اساتید نحو بوده و در عروض و حل معمی دستی توانا داشته است. و سه ارجوزه در خط و قرائت و نحو و شرح شواهد ایضاح ابوعلی فارسی در نحو از تألیفات و آثار قلمی او بوده است. از اشعار او است:
الحمد لِلّه علی مااری
کاننی فی زمنی حالم
یسود اقوام علی جهلهم
ولایسود الماجد العالم.
وفاتش پس از سال 553 ه . ق. و نامعلوم است. (از ریحانة الادب ج6 ص199) (روضات الجنات ص 82). و رجوع به احمدبن عبدالعزیز فهری و ابوالعباس احمدبن عبدالعزیزبن هشام شود.

قاری.

(اِخ) اصفهانی. نافع بن عبد الرحمن بن ابی نعیم تابعی. اصفهانی الاصل مدنی الموطن، مکنی به ابورویم یا ابوالحسن یا ابوعبدالله یا ابوعبدالرحمن یا ابونعیم. وی بسیار سیاه رنگ و در فن قرائت امام اهل مدینه و رای و قرائت او مورد اعتماد مردم مدینه بوده است. و عثمان بن سعید ورش و عیسی بن میناور قالون از او روایت کنند. و قرائت را از یزیدبن قعقاع و ابومیمونه فراگرفته و به سال 159 یا 169 ه . ق. وفات یافت. رجوع به سمعانی و ابن خلکان ج2 ص279 و فهرست ابن الندیم ص42 و ریحانة الادب ج3 ص275 شود و نافع بن عبدالرحمن و ابورویم شود.

قاری.

(اِخ) اندلسی. اسماعیل بن خلف بن سعیدبن عمران انصاری صقلی اندلسی قاری نحوی، مکنی به ابوطاهر. وی از اکابر علم و ادب بوده و فن قرائت را متقن داشته است. رجوع به ریحانة الادب ج1 ص 354 و معجم الادباء یاقوت حموی ج6 ص165 و روضات ص113 و وفیات الاعیان و اسماعیل بن خلف شود.

قاری.

(اِخ) انصاری. سعیدبن عبدالقاری انصاری، مکنی به ابوزید. عبدالغنی بن سعید گوید وی از صحابه بوده است. (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) تمیمی، مازنی. زَبّان بن علاءبن عمار عمرو یا عریان بن عبدالله بن حسن بن حارث، مکنی به ابوعمرو. رجوع به ریحانة الادب ج5 ص 139 و روضات ص299 و ابن خلکان ج1 ص 421 و نامهء دانشوران ج2 ص109 و ابوعمروبن العلاء شود.

قاری.

(اِخ) حوفی علی بن ابراهیم بن سعید. عالم فاضل مفسر، قاری، نحوی، مکنی به ابوالحسن. از مشاهیر ادبا و مرجع استفادهء اکثر فضلای عصر خود بود و از اوست: 1 - اعراب القرآن. 2 - البرهان فی تفسیر القرآن. 3 - علوم القرآن. 4 - الموضح در نحو وی به سال 430 یا 436 ه . ق. درگذشت. رجوع به ابن خلکان ج1 ص360 و هدیة الاحباب ص127 و معجم الادباء ص221 و ریحانة الادب ج1 ص354 شود.

قاری.

(اِخ) حیان بن عبدالله بن محمد بن هشام انصاری اوسی بلنسی مکنی، به ابوالبقاء و ابن هشام. ادیب نحوی لغوی قاری و از فضلای قرن هفتم بوده است. وی از ابوالحسن بن سعد خیروری اخذ مراتب ادبیه نموده و به سال 609 ه . ق. درگذشته است. رجوع به ریحانة الادب ص199 و روضات ص 456 و ابن هشام شود.

قاری.

(اِخ) خراسانی. ابوالقاسم خراسانی مشهدی، معروف به قاری و مقیم شیراز. از مشاهیر قراء عهد شاه عباس ثانی (1052 - 1078 ه . ق.) و ناظم نظم اللئالی مشهور است که منظومه ای است گرانبها در تجوید قرآن که به سال 1061 ه . ق. آن را نظم کرده است. این کتاب حاوی هشتادونه بیت میباشد و با آن همه اختصارش متضمن مهمات علم تجوید است و بارها چاپ شده و این نگارنده (مؤلف ریحانة الادب) نیز شرحی به نام «نثر اللئالی» بر آن نوشته که هنوز طبع نشده است. سال وفات وی نامعلوم و به قول الذریعه تا سال 1083 ه . ق. در قید حیات بوده است. او غیر از میرزا ابوالقاسم فندرسکی بوده و منظومهء «نظم اللئالی» را به فندرسکی نسبت دادن خطا است. (ریحانة الادب از الذریعه و غیره).

قاری.

(اِخ) خلف بن هشام بن ثعلب یا طالب بزارقاری. از قراء ثمانیه است که اصول قرائت را از مالک بن انس و حمادبن زید و ابوعوانه اخذ کرد و عباس دوری و محمد بن جهم یا ادریس حداد و اسحاق وراق راویان قرائت او بوده اند. وی در روز شنبه 7 جمادی الثانی سال 229 ه . ق. درگذشت. (ابن خلکان ج1 ص190) (روضات ص264) (ریحانة الادب ج3 ص284).

قاری.

(اِخ) رازی. ابوبکر صالح بن شعیب. ابوالفتح نصر گوید ابوبکر صالح بن شعیب منسوب است به ده قار نزدیک ری. ابوبکر قاری یکی از دانشمندان لغت و ادبیات عرب است که در عهد ثعلب به بغداد آمد و حکایت کند که وی گفته است هرگاه در لغت با ابوعباس بحث میکردم غالب میشدم و هرگاه در نحو بحث میکردم مغلوب. (معجم البلدان ج4).

قاری.

(اِخ) سعیدبن سفین معروف به قاری منسوب به طائفه بنی قاره است. وی از علی روایت کند، و یحیی بن ابی عمرو شیبانی از عبدالله بن مباشر از او روایت دارد. (سمعانی).

قاری.

(اِخ) شیبة بن نصاح قاری آزادکردهء امّسلمه بوده و از ابن مسیب و قسم بن محمد روایت کند. وی در مدینه به شغل قضاء اشتغال داشته و محمد بن اسحاق و ابن الموال از او روایت کنند. و گفته اند که او از ام سلمه و ابوبشر صالح بن بشیر قاری حدیث شنیده است. (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) عاصم بن ابی النجود بهدلهء کوفی. از موالی بنی جذیمة بن ملک یا مالک بن نصر. از قراء سبعه است. اصول قرائت را از زربن حبیش و ابوعبدالرحمن سلمی و سعدبن ایاس شیبانی اخذ کرد. به اتفاق اهل صناعت عاصم اصوب و اجمل قراء سبعه بوده و در استنباط جواهر قرآنی و استخراج نکات و دقائق آن بر دیگران تقدم داشته و رسم بدان جاری بوده که اصل قرآن ها را با خط سیاه که نوعاً اصل معمولی در کتابت است موافق قرائت عاصم نوشته و قراآت هریک از قراء دیگر را با تعیین اسم قاری آن با خط سرخ در حواشی مینوشتند. علامه حلی در منتهی فرماید اضبط قراآت سبعه قرائت عاصم است. وی به سال 127 یا 128 یا 129 ه . ق. در کوفه وفات یافته و یا در اثنای سفر شام در سماوه درگذشته و در همانجا مدفون گردیده است. رجوع به روضات الجنات ص299 و 418 و ابن خلکان ج2 ص 264 و فهرست ابن الندیم ص43 و ریحانة الادب ج3 ص284 و رجوع به عاصم شود.

قاری.

(اِخ) عبدالله بن زید قاری شامی. وی از ثوربن زید شامی روایت کند. (سمعانی).

قاری.

(اِخ) عبدالله بن عامر یحصبی شامی، مکنی به ابوعمران. از قراء سبعه از طبقهء اول تابعین بوده و قرائت خود را از عثمان بن عفان و فضالة بن عبید و مغیرة بن ابی شهاب مخزومی و برخی دیگر روایت کرده و هشام بن عمار و عبدالله بن ذکوان و سعیدبن عبدالعزیز و یحیی بن حارث نیز از او روایت کرده اند. وی به سال 118 ه . ق. به دمشق وفات یافت. رجوع به ریحانة الادب ج3 ص284 و ابن عامر و عبدالله شود.

قاری.

(اِخ) عبدالله بن عثمان معروف به قاری و مکنی به ابوعثمان منسوب به طائفهء بنی قاره است. وی از ابوالطفیل روایت کند. معمر روایت کرده است که وی به سال 144 ه . ق. وفات یافت و گفته اند به سال 134. رجوع به الانساب سمعانی و ابوعثمان شود.

قاری.

(اِخ) عبدالله بن کثیر قاری، مکنی به ابوبکر و ابوسعید. از قراء سبعه و از موالی عمروبن علقمه کنانی و از مشاهیر و اکابر تابعین و از قبیلهء بنی الداربن هانی بن لخم بوده و به همین جهت به داری و لخمی موصوف بوده است. وی اصول قرائت را از مجاهد اخذ کرده و ابوالحسین قواس و برخی دیگر از او روایت کنند وی به سال 120 ه . ق. در مکه درگذشت. رجوع به ریحانة الادب و ابوسعید عبدالله و ابن کثیر عبدالله شود.

قاری.

(اِخ) عبدالحفیظ بن عثمان طائفی از علماء است و از اوست: جلاء القلوب و کشف الکروب بمناقب ابی ایوب. این کتاب در آستانه به سال 1298 چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1480).

قاری.

(اِخ) عبدالرحمن بن عبدالله بن عبید مشهور به قاری منسوب به طائفه بنی قاره است. وی از عمر بن الخطاب در مدینه روایت کند. از طرف ابن عمر عامل بیت المال بوده است. عروة بن زبیر و حمیدبن عبدالرحمن و دو فرزندش ابراهیم و محمد از او روایت دارند. وی در 98سالگی به سال 88 وفات کرد. (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) علی بن حمزه، معروف به کسائی. رجوع به کسائی شود.

قاری.

(اِخ) علی بن سلطان محمد، ملقب به نورالدین و معروف به ملاعلی قاری حنفی المذهب. وی در هرات متولد شد و در مکه سکونت کرد. وی از افاضل اوائل قرن یازدهم ه . ق. بوده و پس از آنکه در زادگاه خود به تحصیل بخشی از مراتب علمی موفق آمد به مکه رفت و از مشایخ آن سرزمین تکمیل مراتب علمی نمود تا آنکه آوازهء او در هر دیار انتشار یافت و به هریک از ائمه اربعهء اهل سنت خصوصاً امام شافعی و اتباع او باب اعتراض باز کرد و بر امام مالک نیز 0به جهت دست گشاده نماز خواندن اعتراض نمود و رساله ای در این موضوع تألیف کرد و به همین جهت در شدت و عسرت زندگانی کرد و به سال 1014 یا 1016 ه . ق. در مکه معظمه وفات یافت و همین که خبر وفات او به کوی علمای مصر رسید در جامع ازهر با گروه متجاوز از چهارهزار تن بر وی نماز غیبت خواندند. تألیفات بسیاری دارد و از اوست: 1- الاحادیث القدسیة و الکلمات الانسیة. 2- الحرز الثمین الحصن الحصین من کلام سید المرسلین تألیف شمس الدین محمد بن علی جزری شافعی که جامع ادعیه و اوراد وارده از رسول اکرم (ص) است. این کتاب در مکه چاپ شده است. 3- فتح الرحمن بفضائل شعبان. 4- مرقاة المفاتیح لمشکوة المصابیح و این هر دو در قاهره چاپ شده اند. (کشف الظنون) (معجم المطبوعات ج 3 ستون 1791) (ریحانة الادب ج3 ص258).

قاری.

(اِخ) عمروبن عبدالله قاری خطمی ضریر (نابینا) از صحابه بوده و پیغمبر دربارهء او فرموده است: ما را نزد بینا ببرید که به وی پناه بریم (مراد صاحب ترجمه است که چشم دلش بینا بوده). (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) مالقی. احمدبن عبدالله بن حسن بن احمدبن یحیی بن عبدالله مالقی الولاده، انصاری القبیله، ملقب به قاری و مکنی به ابوبکر و مشهور به حُمَید. از افاضل قرن هفتم هجری است. نحوی کامل، فقیه، فاضل، ادیب، کاتب، قاری، محدث، ضابط، حافظ، شاعر ماهر و کثیرالبکاء و سریع البکاء بود و در دین قدمی راسخ داشته و هرگز رغبتی به دنیا و صحبت دنیا ننموده و در خوراک و پوشاک نیز از حد اعتدال و احتیاط تجاوز نکرده است در اواخر عمر به عزم زیارت حج حرکت کرده و در مصر مورد تبجیل اهالی قرار گرفته و هم در آنجا بیمار گشته و بزرگان آن دیار و شاه مصر از او عیادت کرده اند. وی به سال 652 ه . ق. در 45سالگی در مصر وفات یافته و شاه و ارکان دولت در تشییع او حاضر بوده اند. از اشعار اوست:
مطالب الناس فی دنیاک اجناس
فاقصد فلا مطلب بقی ولاناس
وان علتک رؤس و از درتک ففی
بطن الثری یتساوی الرجل والراس
وارض القناعة مالا والتقی حسباً
فماعلی ذی تقی من دهره باس.
(از ریحانة الادب ج3).
رجوع به مالقی شود.

قاری.

(اِخ) مجاهدبن جبیر قاری، مکنی به ابوالحجاج یا ابومحمد از اهل مکه و از جماعتی از صحابه حضرت رسول اکرم (ص) روایت کند و حاکم و منصور از او روایت کنند. وی فقیهی عابد و پرهیزکار بود و در مکه در حین نماز در سجده به سال 102 یا 103 ه . ق. وفات یافت. تولد او به سال 21 ه . ق. در خلافت عمر بن الخطاب بود. (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) محمد بن احمد، ملقب به قاری و مکنی به ابن شنبوذ. رجوع به ابن شنبوذ (1)شود.
(1) - در «ابن شنبوذ» در همین لغت نامه نوشته شده، ابوالحسن محمد بن ایوب و در ریحانة الادب ج6 ص46 آمده: ابن شنبوذ محمد بن احمدبن ایوب.

قاری.

(اِخ) محمد بن جعفربن محمد بن فضالة بن یزیدبن عبدالملک اُدلی قاری شاهد، وی از مردم بغداد بود، قرآن را با صوتی نیکو میخواند و به قرائت قرآن بسیار آگاه بود، از احمدبن عبیدبن ناصح و عبدالله بن حسن هاشمی و محمد بن یوسف و احمدبن عبیدالله رسی و احمدبن موسی سطوی و حرث بن محمد بن ابی اسامة و عبدالله بن احمد دورنی و محمد بن عثمان ابی شیبه روایت کند و ابوالحسن محمد بن احمدبن درقویه و ابونصر احمدبن محمد بن حسنون یرسی و ابوالحسین علی بن محمد بن بشران و ابوالحسن علی بن محمد بن عمر حمامی و ابوعلی حسن بن احمدبن شاذان بزار و جز ایشان از او روایت کنند. رجوع به انساب سمعانی، ورق 123 الف شود.

قاری.

(اِخ) محمد بن محمد بن علی بن یوسف یا محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن علی بن یوسف شافعی جزری دمشقی، ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوالخیر و معروف به ابن جزری عالم فاضل، محدث، مورخ و از مشاهیر سدهء نهم است. وی به سیزده سالگی قرآن مجید را حفظ کرد. و پس از آنکه مقداری از وقت خود را صرف تحصیل حدیث کرد چیزی هم به مطالعه و قرائت قراآت مختلف پرداخته و هفت قسم از آنها را خوب فراگرفته و در 19سالگی به قاهره رفت و در سیزده قسم قرائت مهارت یافته پس به دمشق برگشته و فقه و حدیث خوانده و سپس برای خواندن بلاغت و اصول فقه بار دیگر به قاهره رفته است و از عده ای از مشایخ اجازهء فتوی تحصیل کرده و به سال 793 ه . ق. به قضاء دمشق منصوب و به سال 798 از طرف سلطان بایزید به مدرسی سمرقند نامزد گردید. وی در آنجا با سید شریف جرجانی ملاقات و سرانجام به شهرهائی مسافرتها کرد تا در آخر متصدی قضاء شیراز شد و به سال 833 یا 834 ه . ق. در همان شهر درگذشت و در مدرسه ای که خود بنا کرده بود به خاک سپرده شد. از او است: 1- التاریخ. 2- التمهید فی التجوید. 3- الحصن الحصین من کلام سیدالمرسلین و آن کتابی است حاوی ادعیه و اوراد و اذکار وارده در احادیث و آثار که به سال 791 از تألیف آن فارغ شده و در قاهره چاپ شده است. خود شرحی بر این کتاب نوشته و آن را مفتاح الحصن نام کرده و نیز آن را تلخیص نموده و عدة الحصن نام کرده است و به سال 831 نیز شرحی بر مشکلات کتاب الحصن نوشته است. 4- الدرة المضیئة فی قرائات الائمة الثلثة المرضیة این تکملهء قصیدهء شاطبیه و بهمان وزن و قافیت و 241 بیت است و در قاهره چاپ شده. 5- ذات الشفاء فی سیرة النبی و الخلفاء. 6- ذیل مرآت الزمان سبط ابن جوزی. 7- الزهر الفائح فی ذکر من تنزه عن الذنوب و القبائح که در قاهره چاپ شده. 8- شرح الحصن که بدان اشاره شد. 9- طیبات النشر فی القراآت العشر که منظومه ای است هزار بیتی و در قاهره به چاپ رسیده است. 10- عدة الحصن که بدان اشاره رفت. 11- عقد اللئالی فی الاحادیث المسلسلة العوالی. 12- کفایة الالمعی فی آیة یا ارض ابلعی. 13- مفتاح الحصن که بدان اشاره شد. 14- المقدمة الجزریة فی التجوید که در مصر و تبریز چاپ شده. 15- منظومه ای در هیئت. 16- النشر فی القراآت العشر و ظاهراً همان کتاب طیبات است. 17- الهدایة الی معالم الروایة. 18- هدایة المهرة فی زیادة العشرة. بعضی از ارباب تراجم نام پدر وی را ابراهیم نوشته اند و در قاموس الاعلام ترکی تاریخ وفاتش 733 ه . ق. ضبط شده و این اشتباه یا ناشی از سهو و خطای کاتب و یا چاپخانه است بلی محمد بن ابراهیم جزری از جملهء مورخین است. رجوع به هدیة الاحباب ص119 و کنی و القاب قمی ج2 ص130 و قاموس الاعلام ج3 ص1702 و ریحانة الادب ج1 ص265 و ابن جزری شود.

قاری.

(اِخ) محمد بن محمد جزری قاری شافعی ملقب به شمس الدین. فاضلی است متبحر از متاخرین قراء و محدثین عامه که در برخی از کتب شیعه هم از او یاد شده و در بعضی موارد به صاحب اربعین موصوف است. قراآت را از جمع کثیری اخذ کرده و به سال 969 ه . ق. همهء قرآن را نزد ابوعبدالله شمس الدین محمد بن عبدالرحمن حنفی یک مرتبه با قراآت سبعه و مرتبهء دیگر با قراآت عشره خوانده است. سال وفاتش بدست نیامد. رجوع به روضات الجنات ص750 و ریحانة الادب ج1 ص264 شود.

قاری.

(اِخ) محمد بن محمود، مکنی به ابن نجار. رجوع به ابن نجار شود.

قاری.

(اِخ) مری صالح بن بشیر قاری، مکنی به ابوبشر، از زهاد و وعاظ و قراء بصره بود، مهدی کس به دنبال وی فرستاد و او را به بغداد آورد و چون به دربار خلیفه نزدیک شد، مهدی دو فرزند خود موسی (ولیعهد) و هارون را فرمود بروید و عموی خود را پیاده کنید. چون آن دو به صالح رسیدند صالح خود را مخاطب قرار داده گفت، ای صالح همانا زیان کردی اگر برای چنین روزی کار کردی. و او راست: موعظهء مفصل با مهدی که در تاریخ بغداد ذکر شده است و برای حمادبن زید حدیثی به نقل از صالح در فضل قرآن خوانده شد. حماد گفت صالح صاحب قرآن است شاید این حدیث را او شنیده و من نشنیده ام. وی به سال 177 ه . ق. وفات یافته است. (سمعانی). و رجوع به صالح بن بشیر شود.

قاری.

(اِخ) نافع بن ابی نعیم از اهل مدینه است. (الانساب سمعانی). رجوع به قاری اصفهانی نافع شود.

قاری.

(اِخ) نیشابوری، ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم، مکنی به ابواسحاق و معروف به ابراهیم قاری. از صلحاء نیشابور بوده. حاکم ابوعبدالله حافظ از او یاد کرده و گفته است که گویند او نزد ابی عمر حبری و مشایخ پیشین ما قرائت کرده. وی از ابوزکریا یحیی بن محمد بن یحیی و سری بن خزیمه روایت شنیده است. (الانساب سمعانی).

قاری.

(اِخ) یزیدبن قعقاع مدنی، مکنی به ابوجعفر و معروف به مدنی اول و آزاد کردهء ام سلمه زوجهء حضرت رسول (ص) یا عبدالله بن عیاش مخزومی بوده و اصول قرائت خود را به واسطهء عبدالله بن عیاش و عبدالله بن عباس و عبدالله بن علی و ابوهریره از پیغمبر روایت کند و نافع بن عبدالرحمن و سلیمان بن مسلم و عیسی بن وردان راویان قرائت او هستند. وی به سال 128 یا 130 یا 132 یا 133 ه . ق. در مدینه وفات یافت، و گفته اند که او در زمان حکومت مروان وفات یافت. رجوع به سمعانی و ابن خلکان ج2 ص413 و روضات ص263 و ریحانة الادب ج3 ص285 و ابوجعفر مدنی شود.

قاری.

(اِخ) یعقوب بن عبدالرحمن بن محمد بن عبدالله بن عبدالقاری منسوب به طائفهء بنی قاری. در اسکندریه سکونت گزید، و از ابوحازم سلمة بن دینار و عمروبن ابی عمرو روایت شنید. ابوسعیدبن یونس گوید وی از طائفهء قاره، هم سوگند بنی زهره و اهل مدینه است که به مصر وارد شد. لیث و ابن لهب از او روایت کنند و ابوشریف مرادی و صباحی آخرین کسانی از اهل مصرند که از او روایت دارند. وی در اسکندریه به سال 181 ه . ق. وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قاری آب.

(اِخ) نقطه ای است در شمال نیم بلوک فخر عمادالدین در استرآباد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص113).

قاریاغدی.

(اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. در 11هزارگزی جنوب خاوری میاندوآب و شش هزارگزی خاور شوسهء میاندوآب به بوکان و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 537 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قاری ابله.

[اَ لَهْ] (اِخ) شیخ علی. وی در تجوید و قرائت قرآن مجید و حفظ آن عجیب بود، چنانکه هر سوره را که اراده کردی از اول به آخر و بالعکس از آخر به اول آن همه را بدون کم و زیاد خواندی و با اینهمه مبتلای بلاهت و سفاهت و بازیچهء دست اطفال بودی و با آن کبر سنی که داشته در افعال و رفتار خود بدیشان تشبه میکرده است، و به همین جهت به ابله شهرت داشته. وی به سال 637 ه . ق. درگذشت. رجوع به الحوادث الجامعة ص133 و ریحانة الادب ج 3 ص257 شود.

قاری الحدیث.

[رِلْ حَ] (اِخ)عبدالصمدبن ابراهیم بن خلیل، مکنی به ابواحمد و ملقب به جمال الدین قاری الحدیث. محدث، حافظ جلیل القدر کثیرالروایه از محدثین عامه و از مشایخ روایت چهل گانهء شهید اول است. شهید تمامی اخبار و روایات و مصنفات عامه را به واسطهء ایشان روایت میکند. از اوست: 1- الاکسیر فی التفسیر و این مختصر رموز الکنوز است. 2- عیون العین فی الاربعین. 3- کمال الامال فی بیان حال المآل. 4- زین القصص فی تفسیر احسن القصص. 5- شصت قصیده در مدح پیغمبر. وی علوم خود را از مشایخی از جمله ابوحیان محمد بن یوسف اندلسی فراگرفته است. رجوع به روضات الجنات ص440 و ریحانة الادب و عبدالصمدبن ابراهیم بن خلیل شود.

قاری بغدادی.

[یِ بَ] (اِخ) ابومحمد جعفربن احمدبن حسین بن احمدبن جعفر سراج معروف به قاری بغدادی. از قراء است. ابن عساکر گوید: وی از بزرگان علماء در حدیث و قرائت و نحو و لغت و عروض بود در بغداد به دنیا آمد و به مکه و شام و مصر سفر کرد و به صور چندین مرتبه رفت و آمد نمود و سرانجام به بغداد برگشت و از ابوعلی علی بن شاذان و ابوالقاسم تنوخی و جماعتی روایت شنید. از وی سلفی روایت کند و گوید که وی استادهای فراوان دیده است. خطیب بغدادی فوائد او را در پنج جزء بیرون داده است. تألیفاتی دارد، او راست: 1- نظم التنبیه فی الفقه. 2- نظم المناسک. 3- مصارع العشاق. 4- زهد السودان. وی به سال 500 یا 501 یا 502 ه . ق. وفات یافت و در باب ابرز دفن شد. مصارع العشاق کتابی است مشتمل بر داستانهای لطیف و قصه های ظریف و دارای بیست وچهار جزء است. مؤلف در جزء اول آن چنین نوشته است:
هذا کتاب مصارع العشاق
صرعتهم ایدی نوی و فراق
تصنیف من لدغ الفراق فؤاده
و تطلب الراقی فعز الراقی.
این کتاب به سال 2/1301 در مطبعهء الجوائب و به سال 1325 ه . ق. / 1908 م. در مطبعهء سعادت و به سال 1324 ه . ق. / 1907 م. در مطبعه التقدم به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج1 ستون 1016 و 1017 و ج2 ستون 1480) (ابن خلکان ج1 ص121) (ریحانة الادب ج3 ص257 و روضات ص161). و رجوع به جعفر و ابومحمد جعفربن احمد و ابن السراج ابومحمد جعفر شود.

قاری تبریزی.

[یِ تَ] (اِخ) ملا مصطفی بن ابراهیم مشهدی. از افاضل قراء اواخر قرن یازدهم هجرت که به سال 1007 در حوالی تبریز متولد و در حدود 1080 ه . ق. وفات یافت. تألیفاتی در علم تجوید دارد. از اوست:
1- ارشاد القاری در بیان قرائت عاصم کوفی به زبان پارسی که در کربلا به تألیف آن آغازیده و به فاصلهء پنج سال در 1078 ه . ق. در نجف آن را به اتمام رسانده و حاوی زبدهء مصنفات دیگرش میباشد و اول آن این شعر است:
ای فاتحهء مصحف حمدت توحید
وی نقطه ای از کتاب مجدت خورشید
و ظاهراً این آخرین تألیفات اوست و اندکی پس از آن وفات یافته است. 2- تحفة الابرار در تجوید و این ملخص کتاب تحفة القاری است. 3- تحفة القاری یا تحفة القراء که در بمبئی چاپ شده است. 4- تحفة المقرئین. 5- وقوف القرآن. (ریحانة الادب ج3 ص259 از الذریعه).

قاری زیات.

[زَیْ یا] (اِخ) حمزة بن حبیب بن عمارة بن اسماعیل قاری کوفی، مکنی به ابوعماره و مشهور به زیات. از اهل قبیلهء تمیم یکی از قراء سبعه و از یاران و شیعیان حضرت صادق (ع) بوده و اصول تجوید و قرائت را از آن امام و از اعمش یاد گرفته و خلاد و خلف راویان قرائت وی هستند. حمزه بسیار زاهد و پارسا بود و در تعلیم به اجر و پاداش چشم نداشت. کم میخوابید و ماهی بیست وپنج مرتبه ختم قرآن میکرد. وی اولین کسی است که در متشابهات قرآن کتاب نوشته چنانکه او و ابان بن تغلب نخستین کسانی هستند از شیعه که در علم قرائت به تألیف کتاب پرداخته اند و اولین کسی که از عامه در قرائت تألیف دارد ابوعبید قاسم بن سلام است. او راست: 1- اسباع القرآن. 2- حدود آی القرآن. 3- الفرائض. 4- قرائة حمزة. 5- متشابه القرآن. 6- مقطوع القرآن و موصوله. 7- الوقف والابتداء فی القرآن. و اینکه سیوطی ابوالحسن کسائی را نخستین کسی ذکر کرده اند که در موضوع متشابه قرآن تألیف کرده است اشتباه و غفلت است زیرا کسائی به سال 182 ه . ق. وفات یافته و وفات حمزه به سال 156 ه . ق. در هفتادوشش سالگی و یا به سال 154 و یا 155 بوده است. رجوع به ریحانة الادب ج2 ص141 و روضات ص263 و ابن خلکان ج1 ص184 و ابوعماره حمزة بن حبیب و حمزه ... شود.

قاری قشلاقی.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل. در 50هزارگزی باختر گرمی و 30هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل و در جلگه واقع است. هوای آن گرمسیری است و 64 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص345).

قاری مزرعه سی.

[مَ رَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر در 42هزارگزی شمال خیاو و 8هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. هوای آن کوهستانی و معتدل است. 105 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص346).

قارین.

(اِ) قَرصعَنَه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قرصعنه شود.

قارینجه.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاجی بخش حومهء شهرستان مهاباد در 17500گزی جنوب خاوری مهاباد و 22000گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب واقع است. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. 384 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محله به فاصله 2500 گز به نام قارینجه بزرگ و قارینجه کوچک مشهور است. قارینجه کوچک 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قارینچه.

[چَ] (اِخ) (قریچه) دهی جزء دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 24هزارگزی شمال بستان آباد و 9هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز و در جلگه واقع است. هوای آن سردسیری است. 187 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء اوجان چای و محصول آن یونجه و غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص346).

قاریوان.

[ری] (معرب، اِ) معرب کاروان است. (از فرهنگ وصاف) (آنندراج).

قاریون.

(ع ص، اِ) جِ قاری (در حالت رفعی). خوانندگان. رجوع به قاری شود.

قاریه.

[یَ] (ع اِ) بن نیزه یا سر آن. (آنندراج). || تیزی و نوک نیزه. || دم شمشیر و جز آن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شهر، خلاف بادیه. (آنندراج).

قاریه.

[یَ / ری یَ] (ع اِ) سار سبز. و گویند سار سیاه. (مهذب الاسماء). مرغی که عرب بدان تیمن کند و دیدن آن را بشارت باران داند، گویا مژده آور باران است یا پیش رو ابر، و شخص جوانمرد و جواد را بدان تشبیه کنند و بدین معنی به تشدید هم آمده. (آنندراج). پرنده ای است کوتاه پای، بلندمنقار و پشت سبز. (زمخشری) (اقرب الموارد). ج، قواری. (مهذب الاسماء).

قاز.

(اِ) پرنده ای باشد سفید و بزرگ از جنس مرغابی. گویند ترکی است چه در مؤید الفضلاء در جنب لغات ترکی نوشته شده بود. (برهان). در اصل غاز بوده و الحال به قاف خوانند و محرف غاز است. (فرهنگ نظام). بربط. مرغابی. قلولا :
قاز ار بازو زند بر یاد عدل پهلوان
چرخ عنقاوار متواری شود از بیم قاز.
سوزنی.
-امثال: مرغ همسایه به نظر قاز می آید . رجوع به غاز شود.
|| پشیز. رجوع به غاز شود.

قاز.

[ز ز] (ع اِ) دیو. (منتهی الارب) (آنندراج). شیطان. (ناظم الاطباء).

قازالاق.

(ترکی، اِ) طائری است خوش آواز خرد، مانند چندول. (سفرنامهء شاه ایران از آنندراج). چکاوک. (آنندراج).

قازان.

(اِخ) ابن ارغون بن ابقابن هلاکو. پادشاه مغول. رجوع به غازان شود.

قازان.

(اِخ) پایتخت جمهوری تاتاریا است. این شهر مرکز مهمی برای تجارت و ارتباطات است، و در سابق مرکز فرهنگ اسلامی در روسیه بوده است. (الموسوعة العربیه ص571). رجوع به غازان شود.

قازان آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیّه. در 4هزارگزی خاور اشنویه و در مسیر جنوبی شوسه اشنویه به نقده واقع است. زمین آن جلگه و هوای آن سردسیری سالم است. و سکنه آن 74 تن میباشند. آب آن از رودخانه اشنویه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قازان آغلی.

[غِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیّه. در 5/16هزارگزی شمال خاوری ارومیّه و 5/3هزارگزی راه ارابه رو ارومیّه به آباده واقع است. زمین آن جلگه هوای آن معتدل سالم است. سکنه آن 125 تن میباشند. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قازان بیگ.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان لطف آباد بخش لطف آباد شهرستان دره گز در 36هزارگزی جنوب لطف آباد و سر راه مالرو عمومی بشارت واقع است. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 220 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قازان چای.

(اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 20هزارگزی جنوب باختری بستان آباد و 24هزارگزی شوسهء تبریز به بستان آباد واقع است. زمین آن کوهستانی هوای آن سردسیری و سکنه آن 512 تن هستند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص346).

قازان قوزان.

(اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. در 30هزارگزی شمال باختری سراسکند و 12هزارگزی شوسهء تبریز به میانه واقع است. زمین آن کوهستانی هوای آن معتدل، سکنه آن 248 تن میباشند آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص346).

قازان قیه.

[قی یَ] (اِخ) دهی است از بخش مراوه تپهء شهرستان گنبدقابوس. در 3هزارگزی خاور مراوه تپه و کنار رودخانهء اترک قرار گرفته و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی است و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 810 نفرند. آب آن از رودخانهء اترک و محصولات آن میوه و غلات و لبنیات و حبوبات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قازان کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه. در 18500گزی شمال تکاب و 6500گزی خاور راه ارابه رو احمدآباد به تکاب واقع است. و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم میباشد. 102 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سارها و محصولات آن غلات و بادام و حبوبات و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قازانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان قره لز بخش میاندوآب شهرستان مراغه. در 36هزارگزی جنوب خاوری میاندوآب و 4هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ قرار گرفته است. زمین آن جلگه هوای آن معتدل مالاریائی است. 310 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود، محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قازانه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانا شهرستان ارومیّه. در 13هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و در مسیر راه ارابه رو زیوه به سلوانا قرار گرفته، زمین آن جلگه هوای آن معتدل مالاریائی است. 95 تن سکنه دارد. آب آن از نهر وزکه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قازانی.

(اِخ) شهاب الدین. از علماء است. از اوست: حق المعرفة فی حسن الادراک فی وجوب الفطر والامساک. این کتاب در قازان به سال 1291 ه . ق. چاپ شده است. (معجم المطبوعات ستون 1480).

قازانی.

(اِخ) (شیخ) محمد مرادبن عبدالله قازانی در مکه سکونت داشت. از اوست: «ترجمهء رشحات عین الحیاة» به عربی. اصل این کتاب به فارسی نوشته شده و مؤلف آن علی بن حسین واعظ کاشفی آن را در مناقب مشایخ نقشبندیه و آداب طریقت ایشان برشتهء نگارش کشیده و در حاشیهء آن ذیلی است از مترجم. 2 - معرب المکتوبات الشریفة موسوم به الدرر المکنونات النفیسة. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1481).

قازایاغی.

(ترکی، اِ مرکب) از سبزیهای خودروی خوراکی است و جزء تیرهء بارهنگ ها میباشد. برگهای آن بریدگیهای بسیار و طعم مخصوص دارد. (گیاه شناسی گل گلاب ص251). رجوع به غازایاغی شود.

قازایته.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد. در 32هزارگزی جنوب باختری بوکان 5/22 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز. زمین آن کوهستانی هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 118 تن هستند. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قازب.

[زِ] (ع ص) بازرگان نیک آزمند و حریص که گاهی براه خشکی و گاهی براه دریا تجارت کند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قازبگی.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) سکه ای است معروف. (آنندراج). رجوع به قاز به معنی پشیز شود.

قازچران.

[چَ] (نف مرکب) آنکه بط ها را چراند. (سفرنامه شاه ایران از آنندراج): مثل زینب قازچران. (از سفرنامهء شاه ایران).

قاز چرانیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) کنایه از کار بیهوده کردن: فلانی قاز میچراند؛ یعنی بی کار است.

قازح.

[زِ] (ع ص) بلند و برآمده از هر چیزی. گران قیمت: سعر قازح؛ ای غال. (منتهی الارب). || نرهء سطبر سخت. (منتهی الارب) (آنندراج).

قازغان.

(ترکی، اِ) دیگ مسین. (لطائف). و در غرائب اللغات نوشته که قزغان به معنی ظرف آهنین است که در آن روغن انداخته چیزی بریان نمایند. آن را کراهی گویند. (آنندراج). دیگ بزرگ را گویند که در آن چیزی پزند. گویند این لغت ترکی است. (برهان) :
در حدیث دیگران دل دان چنان
کآب جوشان ز آتش اندر قازغان.
(مثنوی از حاشیهء برهان قاطع چ معین).رجوع به قازقان شود.

قازقان.

(ترکی، اِ) دیگ بزرگ و این ظاهراً ترکی است و بجای قاف دوم به کاف نیز آمده و خاژغان به خاء معجمه و زای فارسی نیز مستعمل. (آنندراج). رجوع به قازغان و غازغان و غزغن شود.

قازقان.

(اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. در 22هزارگزی شمال خاوری فریمان و 22هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به سرخس و در جلگه واقع هوای آن معتدل است، 964 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن بنشن و غلات و چغندر و تریاک و شغل اهالی زراعت است، راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قازقلو.

[زُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان. در چهل هزارگزی جنوب باختری قیدار واقع است. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 45 تن سکنه دارد. آب آن از زه آب رودخانهء حسام آباد و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قازگان.

(ترکی، اِ) قازقان. دیگ بزرگ.
-امثال: قازگانش سرنگون شده ؛ کنایه از بی سامانی و پریشانی است. و معنی حقیقی آن آن است که هرچه در دیگ بود همه ریخته. (آنندراج).
رجوع به قازقان شود.

قازلی گل.

[ ] (اِخ) نام دریاچه ای است. (جغرافیای غرب ایران ص137).

قاز وحشی.

[زِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بط صحرائی را گویند. (آنندراج) (از سفرنامهء شاه ایران).

قازوز.

(ع اِ) کوزهء آب. کاسه. شیشهء خرد. طشت. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قازوزه شود.

قازوزه.

[زَ] (ع اِ) کوزهء آب یا کاسه یا شیشهء خرد و طشت. (منتهی الارب). ظرفی است برای شراب. (جوالیقی ص274). طاس. (ناظم الاطباء). پیاله. (مهذب الاسماء). قاقوزه و قاقُزَّه به همین معنی است. (منتهی الارب). رجوع به قازوز شود.

قازوق.

(اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان بزچلو بخش وفس شهرستان اراک. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و 15 تن سکنهء آن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قازه.

[زَ / زِ] (هندی، اِ) عنان دراز و بلند جهة کشیدن اسب. (ناظم الاطباء).

قازه دار.

[زَ / زِ] (نف مرکب) سائِس و آنکه اسب تیمار میکند. (ناظم الاطباء).

قازیاتان.

(اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. در 12هزارگزی جنوب باختر رزن و 6هزارگزی شوسهء رزن به همدان. موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قازیان.

(اِخ) مرکز بلوک قونقوری است. (جغرافیای غرب ایران ص114). رجوع به قونقوری شود.

قازیان.

(اِخ) شهری جنب بندر انزلی. رجوع به غازیان شود.

قاس.

(ع اِ) اندازه. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء) (برهان) (آنندراج): قاس رمح؛ ای قدر رمح. (مهذب الاسماء). || غوک را گویند که وزق باشد. (برهان) (آنندراج). چغز. غنجموش. قورباغه. || رسن کشتی. جُمَّل. || (ص) قاسی. سخت: قلب قاس؛ دلی سخت. (مهذب الاسماء). حجر قاس؛ سنگ سخت. (منتهی الارب).

قاس.

(ترکی، اِ) ابرو. (آنندراج) (برهان). ابرو باشد در ترکی. (رشیدی از معین در حاشیهء برهان).

قاساریدس.

[] (معرب، اِ) قساریداس. قنتاریدوس(1). به یونانی ذراریح است. (فهرست مخزن الادویه). بنابراین، کلمه مصحف قانتاریدس است.
(1) - Cantharides. (ترجمهء ابن بیطار بفرانسه در کلمهء ذراریح).

قاسان.

(اِخ) نام شهری به ماوراءالنهر بدانسوی سیحون و آن را کاسان نیز گویند و این شهر یکی از محاسن گیتی بود و با استیلای ترک ویران گشت.

قاسان.

(اِخ) قاشان. یاقوت گوید خازنی آرد: قاسان ناحیه ای است به اصفهان و منسوب بدان قاسانی است. (از معجم البلدان). رجوع به تاج العروس و منتهی الارب (ق ش ن) شود.

قاسان.

(اِخ) معرب کاشان و مردم، آن شهر آن را کاشان گویند. (معجم البلدان). رجوع به کاشان شود.

قاسانی.

(ص نسبی) نسبت است به قاسان، معرب کاشان. رجوع به کاشانی شود.

قاسب.

[سِ] (ع ص) نرهء سست. (منتهی الارب).

قاسح.

[سِ] (ع ص) جامهء درشت. (منتهی الارب). || رمح قاسح؛ نیزهء سخت. (مهذب الاسماء).

قاسر.

[سِ] (ع ص) نعت فاعلی از قسر. بزور بر کاری دارنده. (آنندراج) (غیاث).

قاسر.

[] (اِخ) ابن عمروبن شراحیل. پس از بلقیس مدت هشتادوپنج سال سلطنت کرد و به واسطهء بخشش فراوانی که داشت به نعیم ملقب گردید. (حبیب السیر چ سنگی تهران جزو 2 از ج 1 ص93) در حبیب السیر چ خیام ج1 ص264 به جای «قاسر» ناشر آمده است.

قاسط.

[سِ] (ع ص) جابر. (منتهی الارب) (آنندراج). || ستمکار. (منتهی الارب). بیدادگر. (مهذب الاسماء). جورکننده. جائر. ظالم. || بازگردنده از حق. (ناظم الاطباء). ج، قاسطون. (مهذب الاسماء) : و اما القاسطون فکانوا لجهنم حطباً. (قرآن 72/15). || (از قسط یعنی عدل) عادل. دادگر.

قاسط.

[سِ] (اِخ) ابن هنب. نام پدر قبیله ای است از عرب. (منتهی الارب).

قاسطر.

[طُ] (معرب، اِ)(1) جندبادستر. (دزی ج2 ص295). به یونانی حیوانی است که در آب و غیر آن میباشد و خوراک آن ماهی و سرطان است در دریا و سنگریزه در خشکی و گویند جندبادستر خصیهء آن است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به جندبادستر شود.
(1) - Le castor. (ابن بیطار، ترجمهء فرانسه در کلمهء جندبادستر).

قاسطون.

[سِ] (ع ص، اِ) جِ قاسط در حالت رفعی. رجوع به قاسط شود.

قاسطین.

[سِ] (ع ص، اِ) جِ قاسط در حالت نصبی و جری. رجوع به قاسط شود || (اِخ) لقب آن دسته از اهل صفین که در صف معاویه بودند در برابر ناکثین یعنی اصحاب جمل و مارقین و مراد از ایشان اصحاب نهروان است. امیرالمؤمنین علی (ع) فرماید اُمرت بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین. و این القابی است که گویند رسول خدا به آنان داده است. در یکی از روایات است که پیغمبر علی را گفت تو پس از من با قاسطین و ناکثین و مارقین جنگ خواهی کرد. (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید چ 3 چ بیروت ص 97 و 98).

قاسعاقون.

(معرب، اِ) سوسن بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قاسم.

[سِ] (ع ص) بخش کننده. قسمت کننده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). توزیع کننده. (ناظم الاطباء) :
کی شناسی بجز او را پدر نسل رسول
کی شناسی بجز او قاسم جنات و سعیر.
ناصرخسرو.
قاسم رحمت ابوالقاسم رسول الله که هست
در ولای او خدیو عقل و جان مولای من.
خاقانی.

قاسم.

[سِ] (اِخ) نام صحابی است. (منتهی الارب). بندهء ابوبکر و از صحابه بود و روایت دارد. (الاستیعاب چ هند ج2 ص535) (الاصابة ج2 قسم 1 ص213).

قاسم.

[سِ] (اِخ) قلعه ای است از توابع طلیطله در اندلس. (معجم البلدان ج7 ص11).

قاسم.

[سِ] (اِخ) یکی از عالمان و فقیهان مدینه در زمان عمر بن عبدالعزیز است. عمر وی را با نه تن دیگر از فقیهان مدینه خواست و به آنان گفت شما را برای آن دعوت کردم که طرفدار حق و عدالت باشید. اگر کسی را دیدید که بیدادگری میکند و یا یکی از فرمانداران من راه ظلم و تبهکاری پیش گرفته اند باید مرا آگاه سازید و سپس متفرق شدند. (سیرهء عمر بن عبد العزیز ص32).

قاسم.

[سِ] (اِخ) (شیخ...) از دانشمندان است. از اوست؛ الدرة الزاهره بتضمین البرائة الفاخرة (ادب). این کتاب در دمشق به سال 1284 چاپ شده. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1481).

قاسم.

[سِ] (اِخ) (امیر...) برادر سلطان اویس است. وی به سال 769 ه . ق. به مرض دق وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص241).

قاسم.

[سِ] (اِخ) یکی از امیران لشکر محمد بن احمدبن طاهربن عبدالله طاهر ذوالیمینین حاکم خراسان. محمد بن احمد وی را با لشکری گران به جنگ یعقوب لیث صفار و استخلاص سیستان فرستاد. (تاریخ گزیده ص375).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن آلغ محمد. وی پس از آنکه یکی از برادرانش به نام محمودک آلغ محمد پدرش را به سال 849 ه . ق. / 1446 م. به قتل رسانید با برادر دیگر خود به روسیه گریخت و پس از مدتی خدمت در قشون دولت مسکو، ریازان شهر(1) و ناحیهء گورود(2) و اُکا(3) در موقع قسمت به او واگذار گردید. قاسم، شهر را به نام خود موسوم ساخت و خاندان او به نام خاندان قاسم اف موسوم شدند و روسها ایشان را آلت کردند برای مقابله با خانان غازان. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص208).
(1) - Riazan.
(2) - Gorodetz.
(3) - Oka.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن قاسم بن یزید ملقب به ابن الصابونی و مکنی به ابومحمد (383- 446 ه . ق.) از دودمان عبدالله بن رواحهء انصاری خزرجی، دانشمندی است از مردم قرطبه، ساکن اشبیلیه که به قراآت و حدیث اشتغال ورزید و در نبله(1) وفات یافت. کتابهائی دارد و از اوست: 1- اختیار الجلیس والصاحب. 2- فضل العلم. 3- المناولة. والاجازة. رجوع به الصلة ص460 و زرکلی چ 2 ج6 ص5 شود.
(1) - Neibla.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ابراهیم طباطبابن اسماعیل الدیباج بن ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن بن امیرالمؤمنین علی بن طالب. از امامان و پیشوایان زیدیه است. وی در فقه و کلام مهارت تمام یافته و تصانیف نمود. در زهد و عبادت درجهء رفیع داشت و گاهی شعر میسرود. مدت زندگانیش 65 سال بود و به سال 240 ه . ق. در مصر وفات کرد. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص270).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ابی ایوب بن بهرام اصفهانی مشهور به اعرج. گویند سعیدبن جبیر مدت دو سال در قریهء سنبلان اصفهان بر ایشان وارد شد. شعبه و هشیم از او روایت کنند و اصبغ بن زید از او از سعیدبن جبیر از ابن عباس قصهء قنوت را نقل کرده اند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص159).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ابی حامد کاتب مدینی، مکنی به ابومحمد. از راویان است که در محلهء جورجیر می نشست. وی از احمدبن سلمان نجاد روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص864).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ابی غالب المظفربن محمود مشهور به بهاءالدین و مکنی به ابن عساکر از خاندان بنی هبة اللهبن عساکر دمشقی است. وی طبیب و حدیث دان بود. و بیماران را به رایگان معالجه میکرد. مشیخه ای برای وی در هفت جلد نوشته اند که مشتمل بر 570 تن از مشایخ است، وی شعر نیز میگفته و در اواخر عمر خانه نشین شد و به تدریس حدیث اشتغال ورزید. ذهبی گوید وی محاسن فراوانی داشت و در مذهب به تخلیط نسبت داده میشد. تولد و وفاتش در دمشق بود. (629 - 723 ه . ق. / 1231 - 1323 م.) در البدایة والنهایة آمده است که وی غیر از حافظ مورخ ابن عساکر است. رجوع به الدررالکامنة ج 3 ص239 والبدایة والنهایة ج 14 ص108 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص21 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن احمدبن علی. رجوع به قاسم قرمطی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن یامون تلیدی اخماسی. از دانشمندان است. از اوست: شرح ابن یامون بر منظومهء خود در آداب نکاح و متعلقات آن از مباحات و محرمات براساس فقه مالکی. اول آن چنین آمده است: الحمدلله الذی جعل النکاح من اعظم اسباب الاعتصام و اکبر التعفف والتحصن من الاوزار والاثام. و در حاشیهء آن شرح دیگری است به نام «قرة العیون بشرح نظم ابن یامون». این کتاب در فاس به سال 1317 ه . ق. در 112 صفحه چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج1 ستون 276، 287 و ج2 ستون 1481).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ادریس. رجوع به قاسم عجلی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن اسد اصفهانی. از دانشمندان است که در طرسوس مسکن کرد و با احمدبن حنبل و علی بن مدینی و محمد بن نعمان بن عبدالسلام و جز ایشان مصاحب بود. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص160).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن اسماعیل محاملی، مکنی به ابوعبیده. یکی از محدثان است. وی در آخر رجب سال 323 ه . ق. وفات یافت و در قبرستان دیر دفن شد. (الاوراق صولی ص66).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن اسماعیل، مکنی به ابوذکوان. محمد بن اسحاق ندیم از ابوسعید سیرافی حکایت کند: در روزگار مبرد گروهی بودند که کتاب سیبویه را مطالعه میکردند ولی فهم آن را نداشتند. یکی از ایشان ابوذکوان قاسم بن اسماعیل بود. وی کتابی نوشته است به نام معانی الشعر که ابن درستویه آن را از او روایت کند. (معجم الادباء چ 2 ج6 ص 153). رجوع به ابوذکوان شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن العلاء. از اهل آذربایجان یکی از اشخاصی است که به نقل صاحب کشف الغمه از اعلام الوری حضرت صاحب الامر (ع) را دیده بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص110). رجوع به النجم الثاقب فی من رأی الامام الغائب از حاجی نوری شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن اصبغ بن محمد بن یوسف بن ناصح بن عطاء بیانی، مکنی به ابومحمد آزادشدهء ولیدبن عبدالملک. یکی از پیشوایان علم و ادب و از حافظان بود. اصل او از بیانه است. در قرطبه سکونت گزید و در همانجا به سال 340 ه . ق. در سن پیری وفات یافت. گفته اند که تا دو سال پیش از مرگش چیزی از وی شنیده نشد. وی از جماعتی از دانشمندان حدیث شنیده و تألیفاتی دارد. از اوست: 1- کتاب الحمر. (در سنن). 2- کتاب فی احکام القرآن که بر ابواب کتاب اسماعیل بن اسحاق قاضی نوشته شده. 3- کتاب المجتنی که بر ابواب کتاب ابن الجارود «المنتقی» نوشته شده. ابومحمد علی بن احمد گوید المجتنی دارای احادیثی بهتر و سندهائی عالیتر و خلاصه سودمندتر از کتاب المنتقی است. 4- کتابی در فضائل قریش. 5- کتابی در ناسخ و منسوخ. 6- کتابی در غرائب احادیث مالک بن انس که در «الموطأ» نیست. 7- کتابی در انساب. 8- بر الوالدین. 9- الصحیح. این کتاب به سبک صحیح مسلم نوشته شده است. 10- بدیع الحسن. بزرگی و جلالت و پاک سرشتی وی به حدی بود که زبانزد همه گشت و جماعتی از فضلای شهر او از او روایت کنند. رجوع به معجم الادباء چ 2 ج6 ص154 و بغیة الوعاة ص 375 و تذکرة الحفاظ ج 3 ص67 و بغیة الملتمس ص433 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص7 و کشف الظنون ج2 ص 1920 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن امیراسکندر، ملقب به ملک قاسم قرایوسف هم عصر سلطان ابوسعید است که به اتفاق امیر خلیل مملکت سیستان را تا فراه و اسفزار تحت حکومت خود کشید. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص71).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن امیه. رجوع به قاسم ثقفی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ثابت. رجوع به قاسم عوفی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن جعفر. از عبدالرحمن بن هیثم بصری روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج 2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن جندل. رجوع به قاسم فزاری شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حسن. رجوع به قاسم جرموزی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حسین بغدادی، مکنی به ابوشجاع و مشهور به ابن الطوابقی شاعری بود از مردم بغداد. وی به موصل و دیار بکر سفر کرد و شاهان و حاکمان آنجا و دیار ربیعه را مدح نمود و به سال 576 ه . ق. وفات یافت. رجوع به فوات الوفیات ج 2 ص127 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص8 و قاموس الاعلام ترکی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حسین بن احمد. رجوع به قاسم صدرالافاضل شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حسین (ابن عبدالله) سمرقندی (السید الامام). از علماء است. او راست: کتاب مبسوط ناصرالدین. (کشف الظنون چ 1943 م. ج2 ص 1582).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حکم. رجوع به قاسم عرنی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حماد، مکنی به ابوفلتیه یکی از شریفان مدینه است که حکومت مدینه را داشته است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص601).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن حمود. رجوع به قاسم حمودی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن خواجه میرکی. وزیر دیوان میرزا بدیع الزمان بود. در شعر ترکی و فارسی و معمی و انشاء و املاء و خطوط دست داشت. از جوانان رشید خراسان محسوب میشد. این مطلع از اوست:
بازم خیال ابروی او چون هلال کرد
گشتم چنان ضعیف که نتوان خیال کرد.
(از ترجمهء مجالس النفائس چ بانک ملی ص170).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن دُهَیم بیهقی. از قدمای علماء بوده است، و پسر او محمد بن قاسم از وی حدیث روایت کند. (تاریخ بیهق چ 1 ص141 و 142).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ربیع بن عبدالعزی بن عبد شمس بن عبدمناف، ملقب به جروالبطحاء و امین و مکنی به ابوالعاص. یکی از اصحاب رسول خدا (ص) و داماد او و شوی زینب بزرگترین دختران او است. زینب را در زمان جاهلیت در مکه ازدواج کرد و مادام که اسلام نیاورد زینب در مدینه پیش پدر ماند ولی پس از اسلام او به وی برگشت. گویند در سفر تجاری که از مکه به شام میرفته است این شعر را در عشق و علاقه به زینب سروده است:
ذکرت زینب لما جاوزت ارماً
فقلت سقیالشخص یسکن الحرما.
راویان در نام او اختلاف دارند که آیا مهشم یا لقیط یا یاسر است. مرزبانی گوید نام وی قاسم است. رجوع به مرزبانی 332 والاصابه باب الکنی و حاشیهء استیعاب ج 4 ص 125 و 129 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص9 و الاصابه جزء سوم قسم اول ص213 و نیز ابوالعاص لقیط شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن ربیعهء ثقفی. هنگام وفات عثمان بن عفان والی طائف بود. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص519).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن زکریابن یحیی بغدادی، مشهور به مطرز و مکنی به ابوبکر (220 - 305 ه . ق. / 835 - 917 م.) از حافظان حدیث و مردی ثقه است. در مسند و رجال تألیفاتی دارد. وی در بغداد وفات یافت. رجوع به تهذیب التهذیب ج 8 ص314 و تذکرة الحفاظ ج 2 ص256 والاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص10 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن زید مؤدب، مکنی به ابومحمد، از باب کوشک است. وی پس از سال 50 ه . ق. وفات یافت. از بغدادیین روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن سعدبن اسپهبدبن حیویه بن ادنینا، مکنی به ابومحمد برادر ابوالحسین بن سعد عامل. وی از ابوبکربن نعمان روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن سعید عقبانی تلمسانی، مکنی به ابوالفضل، فقیهی است که به درجهء اجتهاد نائل گشت و عهده دار منصب قضاء در تلمسان شد. آن گاه تا هنگام مرگ (854 ه . ق.) به درس و بحث رو آورد. او راست: 1- «ارجوزه» در تصوف. 2- تعلیق علی ابن الحاجب. رجوع به البستان ص147 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص10 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن سلام. رجوع به روضات چ 1 ص502 و معجم الادباء چ 2 ج6 ص162 تا 166 و ابوعبید شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن سلیمان بن عبیداللهبن وهب. وزیر معتضد عباسی است. وی به فضائل بسیار معروف و به عقل و زیرکی و ادب و فضل و دهاء موصوف بود، اما با وجود این فضائل جبار بود و در دین مطعون، و عبدالله بن المعتز شاعر با او دوستی داشت. وی در مدائح آل وهب ابیاتی سروده است و ابن معتز در مرثیهء قاسم اشعاری گفته است. معتضد بمرد و قاسم وزیر بود. (تجارب السلف چ 1313 ص196).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن سیار کاتب. از شاعران است. وی دارای پنجاه ورقه شعر است. (ابن الندیم چ چاپخانهء رحمانیهء مصر ص234).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن صالح. رجوع به قاسم حلاق شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن صفوان زهری. تابعی است و یک حدیث مرسل از او نقل شده است. (الاصابه فی تمییز الصحابه چ 1325 جزء 5 ص282).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالله. وزیر المکتفی بالله بود. و پس از وی عباس بن حسین به وزارت رسید. قاسم بن عبدالله در بستر بیماری افتاده بود عباس بن حسین به عیادت او رفت پسران قاسم از او استقبال کردند. عباس دست ایشان را بوسید و معذرت خواست. پس از عیادت همین که از خانه بیرون شد قاسم وفات یافت و خلیفه وزارت به عباس بن حسین داد و او به عزای قاسم رفت. پسران قاسم که بامداد عباس دست ایشان را بوسه داده بود شب نارسیده دست عباس را بوسه دادند. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص 339).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالله. از علماء عصر عمر بن عبدالعزیز است و ابن الجوزی در سیرهء عمر بن عبدالعزیز به وسیله او ابیاتی را که عمر به آن تمثل می جست و مطلع آن این است «ایقظان انت الیوم ام انت نائم» نقل کرده است. (سیرة عمر بن عبدالعزیز چ مصر 1331 ه . ق. ص225) رجوع به قاسم بن غزوان شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالله بن الطاهر، مکنی به ابواحمد. نخستین کسی است از شرفاء مدینه که به سال 140 ه . ق. والی مدینه شد. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص600).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن ابراهیم وراق مدینی، معروف به اشقر. از محدثان است. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالله بن یَنَّج، مکنی به ابوعبدالله. وی از ابوجعفربن مغیث و جز او روایت دارد و از دانشمندان و هوشمندان است. در رمضان سال 498 ه . ق. در قرطبه وفات کرد و در ربض مدفون گشت. (الحلل السندسیه ج2 ص22).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن خزر. محدث است. (منتهی الارب).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبدالوهاب باطرقانی، مکنی به ابوالعباس. از عقیل بن یحیی روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن سلیمان بن وهب حارثی (258 - 291 ه . ق. / 872 - 904 م.) از نویسندگان و شعراء است که پس از پدرش عبیدالله به سال 288 به وزارت دربار معتضد عباسی رسید، و چون معتضد به سال 289 ه . ق. وفات کرد قاسم بار خلافت را به دوش کشیده و در غیبت المکتفی به نام او از مردم بیعت گرفت و وزیر مکتفی شد. رجوع به مرزبانی ص 337 و سیرالنبلاء خطی طبقهء شانزدهم و دستور الوزراء و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص11 شود. ابویعقوب بن اسحاق بن حنین مترجم از پیوستگان و خواص او بود. (از ابن الندیم).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عساکر. رجوع به قاسم بن هبة العساکر و قاسم بن علی بن حسن بن هبة الله شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عصام بن محمد بن مهریار تاجر، مکنی به ابومحمد. از یحیی بن حاتم و منبه بن عبدالله مدائنی روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن علی بن حسن بن هبة الله، مکنی به ابومحمد و مشهور به ابن عساکر [ 527 - 600 ه . ق. / 1133 - 1203 م. ] محدثی بود از مردم دمشق که از مصر دیدن کرد و مردم آن سامان از او درس فراگرفتند. وی فرزند مؤلف تاریخ کبیر است و خود تألیفاتی دارد. از اوست: 1- فضل المدینه. 2- الجامع المستقصی فی فضائل الاقصی. خطی. 3- الجهاد. 4- مجالس که آن را املاء کرده است. رجوع به التبیان خطی و طبقات السبکی ج 5 ص 148 و اعلام ابن قاضی شهبه و زرکلی چ 2 ج6 ص12 و کشف الظنون ج2 ص1275 و 1278 و به ابن عساکر شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن سلیمان. رجوع به قاسم صفار شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن عثمان حریری. از طائفه حرامی و از مردم بصره و از علماء بزرگ ادب بوده است. سمعانی گوید: وی سرآمد همگنان خود بشمار میرفت و در فن ادب و فصاحت کسی به پای او نمیرسید. از ابوتمام محمد بن حسن بن موسی مقری و ابوالقاسم بن موصل قضیانی نحوی و جز ایشان روایت کند و فرزندش ابوالقاسم عبدالله بن قاسم در بغداد و ابوالرستمی در سمرقند و ابوالقاسم هبة الله بن خلیل قزوینی و احمد میدانی و جماعتی جز ایشان از او روایت کرده اند و صاحب بغیه او را با عنوان امام ابومحمد حریری توصیف کرده و گوید: وی در حدود سال 446 ه . ق. تولد و در 516 وفات یافت. تألیفاتی دارد که همه بر وسعت اطلاعات و دقت نظر و حدت ذهن وی گواه است. از اوست: 1- مقامات، که کتابی است مشهور و از توصیف بی نیاز است. 2- درة الغواص فی اغلاط الخواص. 3- ملحة الاعراب و شرحها المستطاب و آن ارجوزه ای است در نحو بسبک الفیة ابن مالک و مطلع آن این است:
اقول من بعد افتتاح القول
بحمد ذی الطول شدید الحول.
4 - الرسائل الانشائیه. 5- دیوان اشعار و جز اینها، اصل ملحه و شرح آن در مصر و پاریس و غیره چاپ شده است. مقامات بارها در ایران و جز ایران چاپ شده و جمع کثیری به سه زبان عربی، فارسی و ترکی شروح و حواشی بر آن نوشته اند و به اکثر زبانهای اروپائی ترجمه شده است. از اشعار حریری است:
خذ یا بنی بما اقول و لا تزغ
ماعشت عنه تعش و انت سلیم
لاتغترر ببنی الزمان ولا تقل
عند الشدائد لی اخ و ندیم
جربتهم فاذا المعاقر عاقر
و الاَل آل والحمیم حمیم.
در کتاب تحفة الملکیه مسطور است که حریری در مدت 50 سال از تحریر مقامات فارغ شد و بعد از اتمام چهل مقام را به بغداد آورده به علماء نمود و تحسین یافت. خلیفه امر انشاء را به وی تفویض کرد و چون فرمود که مکتوبی نویسد قاسم دست در محاسن خود زده در فکر افتاد و اص نتوانست که کلمه ای در قلم آورد. ابن خشاب گفت او مرد این مقام نیست. در خانهء خود میتواند که قصه ای ترتیب کرده بنویسد و بعضی گفتند که مقامات را حریری تحریر ننموده و او از بغداد به بصره رفته ده مقام را که ظاهر نساخته بود ارسال فرمود. مدت عمرش 70 سال بود. مارگلیوث گوید شولتنز و ریسکه در قرن 18 نمونه هائی از مقامات حریری را به زبان لاتینی ترجمه کردند و آن کتاب نیز به بسیاری از لغات امروز اروپائی ترجمه شده است. مانند ترجمهء روکرت(1) آلمانی و ترجمهء چمری(2) و اشتنگاس(3) انگلیسی. رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص12 و وفیات الاعیان ج 1 ص419 و مفتاح السعادة ج 1 ص179 و السبکی ج 4 ص 295 و خزانة البغدادی ج 3 ص117 و معاهد التنصیص ج 3 ص272 و آداب اللغة ج 3 ص38 و مرآت الزمان ج 8 ص109 و نزهة الجلیس ص 202 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص319 و روضات چ 2 ص503 و ریحانة الادب ج1 ص321 و حریری شود.
(1) - Ruckert.
(2) - Chemery.
(3) - Steingass.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عمروبن محمد بن الحکم. از خاندان بنی ثقیف. یکی از فرمانداران و والیان دورهء مروانی بود و شعر نیز میسرود. مروان بن محمد به سال 127 ه . ق. حکومت یمن را به وی واگذاشت. در دوران او شورش اباضیه در حضرموت و یمن به سرکردگی طالب الحق عبدالله بن یحیی پدید آمد. قاسم با آنان جنگید تا مگر ایشان را از صنعاء برگرداند ولی بر او غلبه کردند و برادرش را به نام صلت کشتند. پس قاسم از آنجا بیرون شد و این شعری از اشعار وی است که پس از بیرون رفتن سروده:
الا لیت شعری هل ادوسن بالقنا
تبالة او نجران قبل مماتی.
وی پس از سال 130 ه . ق. / 748 م. وفات یافت. رجوع به المرزبانی 333 و النجوم الزاهرة ج1 ص309 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص13 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عیسی بن ادریس بن معقل، مکنی به ابودلف و مشهور به عجلی از خاندان بنی عجل بن لجیم. بزرگ خاندان خود و امیر کرخ و یکی از بزرگان بود. رجوع به وفیات الاعیان ج 1 ص423 والاغانی طبعة الدار ج 8 ص248 و سمط اللئالی ص 331 و مرزبانی ص 334 و نویری ج 4 ص249 و تاریخ بغداد ج 12 ص416 و هبة الایام بدیعی ص93 و 103 والاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص13 و ابن الندیم و ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص160 و ابودلف شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن عیسی بن ناجی تنوخی قیروانی. فقیه و قاضی و از مردم قیروان بود. در قیروان به تحصیل علوم همت گماشت و در چند شهر متصدی منصب قضا گردید. کتابها و تألیفاتی دارد و از اوست: 1- شرح المدونة، خطی. 2- زیادات علی معالم الایمان، چاپی. 3- شرح رسالة ابن ابی زید قیروانی، چاپی. 4- مشارق انوارالقلوب، خطی. 5- شرح التهذیب للبراذعی. رجوع به البستان ص149 و تعریف الخلف ج 1 ص87 و معجم المطبوعات ص 261 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص13 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن غزوان. رجوع به قاسم بن عبدالله شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن غیاث الدین مشهدی ملقب به میرک جلال الدین. به سال 898 ه . ق. پس از پدر در حدود سه چهار سال به مراسم منصب صدارت قیام نمود و به سال 901 ه . ق. در حصار شادمان فوت کرد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص323).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن فضل بن احمدبن احمدبن محمود ثقفی اصفهانی، مکنی به ابوعبدالله (397 - 489 ه . ق. / 1006 - 1096 م.) از رجال حدیث است. وی رئیس و بزرگ شهر اصفهان بود و علوم خود را در آن شهر و نیشابور و بغداد و حجاز فراگرفت و از ثروتمندترین مردم عصر خود بود و به طلاب و مشتغلین به حدیث بسیار کمک و دستگیری میکرد. در اواخر زندگی از ریاست شهر خود معزول و تبعید شد و از وی صدهزار دینار گرفتند. در ادای این مبلغ چیزی از مایملک خود را نفروخت. ابن قاضی شبهه گوید: کان صحیح السماع. چنانکه از گروهی از مردم اصفهان شنیدم وی به تشیع میل داشت. تألیفاتی دارد. از اوست: 1- الاربعون حدیثاً، خطی. 2- الفوائد العوالی، خطی. (کشف الظنون ج2 ص302) (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص14 از الاعلام ابن قاضی شهبه، خطی).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن فُلَیتَه. رجوع به قاسم بن هاشم بن فلیته شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن فورک بن سلیمان کنبرکی، مکنی به ابومحمد از عراقیان و شامیان روایت کند. وی به سال 301 ه . ق. وفات یافت. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص161).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن فیرة بن ابی القاسم بن خلف بن احمد رعینی شاطبی. از علماء نحو بوده و سیوطی در بغیة الوعاة وی را چنین ستوده است؛ او پیشوای دانشمندی است در نحو و قرائت و تفسیر حدیث، علامه ای است نبیل، محققی است ذکی. محفوظات وی بسیار و در قراآت و ادب عرب استاد است. حافظ احادیث بوده و مذهب شافعی داشته و گاه کراماتی از وی ظاهر میشده است. وی قراآت را از ابن هذیل و جز او فرا گرفته و سلفی از او حدیث شنیده و سخاوی از او اخذ کرده است. صاحب قصیدهء مشهور شاطبیه در علم قراآت و قصیدهء رائیه در رسم است. وی به سال 538 ه . ق. تولد و به سال 590 ه . ق. وفات یافت. از اوست:
قل للامیر نصیحة لاترکنن الی فقیه
ان الفقیه اذا اتی ابوابکم لاخیر فیه.
(روضات الجنات چ 2 ص504 و 505) (معجم الادباء چ 2 ج6 ص184 و 185).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن قاسم بن عمر بن منصور واسطی، مکنی به ابومحمد. در واسط عراق به سال 550 ه . ق. متولد شد و در حلب به سال 626 وفات یافت. وی از علماء نحو و ادب و لغت و از شاعران بود. تألیفات او بر عظمت شأن وی گواه است. نحو و لغت را در واسط و بغداد نزد استادان این فن فراگرفت و قرآن را بر شیخ ابوبکر باقلانی و شیخ علی جماجمی در واسط خواند. از اوست: 1- شرح تعریف ملوکی ابن جنی نحوی. 2- سه نوع شرح بر مقامات حریری. شرح نخست به ترتیب حروف معجم و شرح دوم و سوم به ترتیب کتاب مقامات است. (معجم الادباء چ 2 ج6 صص187 - 196) (کشف الظنون ج1 ص412 و 413 و ج2 ص1789) (فوات الوفیات ج 2 ص128) (بغیة الوعاة ص 380) (ارشاد الاریب ج 6 ص185 و 196) (الاعلام زرکلی ج 6 ص14).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن قطلوبغا (802 - 879 ه . ق. / 1399 - 1474 م.) ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالعدل السودونی (منسوب به سودون و آن جائی است که پدرش در آنجا آزاد شده است). جمالی از دانشمندان و فقیهان فقه حنفی و از مورخان و متتبعان است. در قاهره به دنیا آمد و در همانجا وفات یافت. سخاوی دربارهء وی گوید: «وی امام علامه فصیح اللسان بود. در مناظره توانا و به خرده گیری و انتقاد ولو نسبت به استادان خود شیفته و حریص بود». تألیفاتی دارد. او راست: 1- تاج التراجم، چاپی. این کتاب دربارهء دانشمندان و عالمان حنفی نگارش یافته است. 2- غریب القرآن، خطی. 3- تقویم اللسان در دو مجلد. 4- نزهة الرائض فی ادلة الفرائض. 5- تلخیص دولة الترک. 6- تراجم مشایخ المشایخ در یک جلد. 7- تراجم مشایخ شیوخ العصر. این کتاب ناتمام است. 8- معجم شیوخه. 9 - رسالة فی القراآت العشر، خطی. 10- الفتاوی، خطی. 11- شرح مختصر المنار، خطی، در اصول و جز آن. رجوع به البدر الطالع ج 2 ص45 و شذرات الذهب ج 7 ص326 و الضوء اللامع ج 6 صص174 - 190 و الفوائد البهیة ص99 در پاورقی و التیموریة ج 3 ص244 و خزائن الاوقاف 59، 81، 252 و الکتبخانه ج 2 ص252 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 صص 14 - 15 و کشف الظنون ج2 ص1142 و 1296 و 1364 و 1634 و 1785 و 1898 و ج1 ص470 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مالک مزنی. وی از جعید نقل کند: شنیدم که عمر بن عبدالعزیز از سائب بن یزید پرسید آیا در میان اصحاب رسول خدا کسی را میشناسی که ازار را به جای رداء و رداء را به جای ازار بخود گیرد، گفت آری گفت اگر امروز کسی چنین کند گویند دیوانه است. (سیرة عمر بن عبدالعزیز ص 14).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد (ص) یکی از پسران محمد بن عبدالله (ص). محمد از خدیجه سه پسر آورد: قاسم، طاهر و طیب. گویند قاسم چندان زیست که به چهار پای می نشست و در مدت عمرش اختلاف بسیار است. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص157). وی بزرگترین پسر آن حضرت بود. (حبیب السیر خیام ج1 ص291). او پیش از بعثت در مکه از خدیجه متولد شد و به سن دوسالگی وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص 429). آن حضرت را به همین مناسبت ابوالقاسم گویند. (ناظم الاطباء).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد ابوهاشم جعفر علوی حسنی. از شریفان و امیران ادیب و شاعر مکه که حکومت آن شهر را پس از پدر به سال 487 ه . ق. به دست گرفت. حکومت را از او گرفتند ولی وی به سال 488 پس از جنگی بار دیگر به حکومت رسید و تا هنگام مرگش به سال 518 ه . ق. در منصب خود باقی بود. رجوع به تاریخ الدول الاسلامیهء زینی دجلان ص142 و خلاصة الکلام ص19 شود. در کتاب اخیر پاره ای از اشعار او نیز آورده شده و رجوع به صبح الاعشی ج 1 ص271 و ابن ظهیرة ص307 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص17 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد. یکی از کسانی است که در فوت عبدالله بن مروان غمگین و ناراحت شده بود و اندرز گفت. (سیره عمر بن عبدالعزیز ص35 و 254).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد اصفهانی شیبانی، مکنی به ابوالحارث. از دانشمندان است. عبدالله بن جعفر از او روایت کند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص 161).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر صدیق، مکنی به ابومحمد (37 - 107 ه . ق. / 657 - 725 م.) یکی از فقیهان هفتگانهء مدینه است. در مدینه متولد و در قدید میان مکه و مدینه هنگامی که عازم اداء مناسک حج یا عمره بود وفات یافت. در اواخر زندگی دچار نابینائی شد. ابن عیینه گوید: قاسم، افضل مردم زمان خود بود. رجوع به الجرح و التعدیل قسم ثانی از جزء دوم ص118 و نکهت الهمیان ص230 و الوفیات ج 1 ص418 و صفوة الصفوة ج 2 ص49 و حلیة الاولیاء ج 2 ص173 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص15 و قاموس الاعلام ترکی و نیز ابومحمد قاسم شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد انصاری اوسی قرطبی معروف به ابن الطیلسان، از علماء ادب است. سیوطی در کتاب بغیه از او یاد کرده و گوید: صفدی گوید کان مع معرفته بالقراآت و العربیة متقدماً فی صناعة الحدیث. وی به سال 575 ه . ق. تولد یافت و از جد مادری خود ابوالقاسم بن غالب شراط و ابوالعباس بن مقدام و ابومحمدبن عبدالحق خزرجی روایت کند. عبدالمنعم بن فرس و ابوالقاسم بن سمحون به وی اجازهء روایت داده اند. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- ما ورد من الامر فی شربة الخمر. 2- بیان المنن علی قاری الکتاب و السنن. 3- الجواهر المفصلات فی الروایات المسلسلات. 4- غرائب اخبار المسندین و مناقب آثار المهتدین. 5- اخبار صلحاء اندلس. چون فرنگیان قرطبه را گرفتند وی از آن شهر بیرون شد و به مالقه آمد و متولی خطابهء آن سامان گشت تا به سال 643 ه . ق. وفات یافت. (روضات الجنات چ 2 ص 503) (بغیة الوعاة ص380) (تکملهء ابن آبار ص703) (التبیان به عنوان ابن طیلسان) (الاعلام زرکلی ج6 ص 17) (کشف الظنون ج2 ستون 1195).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن بشار انباری. رجوع به ابن انباری شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن ثانی مشهور به ابن ثانی (1236 - 1331 ه . ق. / 1821 - 1913 م.) از تمیم و از طائفهء بنی حنظله و مؤسس حکومت آل ثانی در قطر خلیج فارس است. در آن شهر تولد یافت و در زمان پدر خود به جای او ریاست آن سامان را به عهده گرفت و شورشی را که بر پا شده بود فرونشاند. مردم دور او گرد آمدند و او سرپرستی و ریاست آنان را در قریهء دوحه که از قراء قطر و تابع بحرین بود به عهده گرفت، و آن را پس از جنگهائی به سال 1290م. از بحرین جدا ساخت و چیزی نمانده بود که بر بحرین نیز دست یابد و انگلستان هم در این جنبش دخالت داشت و قاسم با آن کشور پیمان بست و کوشید که بر احساء مسلط گردد. ترکهای عثمانی در برابر او مقاومت کردند. وی در ضمن جنگی بر آنان پیروز گشت ولی سرانجام کارش بسستی گرائید. خاندان امام عبدالرحمن بن فیصل سعود و فرزندش عبدالعزیزبن عبدالرحمن که مطرود آل رشید بودند به سال 1308 ه . ق. /1890 م. پیش از آنکه به کویت وارد شوند در حدود دو ماه نزد وی ماندند. قاسم کوشش خود را به بازرگانی و معاملات لؤلؤ بکار انداخت و بیش از 20 کشتی برای استخراج لؤلؤ در دست داشت و تعداد فراوانی از بندگان خریداری کرد و آزاد ساخت و برای آنان در قطر دهی بنا کردند و آن را سودان نام گذاردند. وی مردی دلاور و جنگجو و بزرگوار بود. و مذهب حنبلی داشت و شیوا سخن میگفت. برخی از مورخان دربارهء وی گویند: وی حاکم قطر و خطیب روزهای جمعه و قاضی و مفتی و امیر آن سامان بود و اشعار عامیانهء (نبطی) نیز دارد که بخشی از آن را در دیوان کوچکی چاپی گرد آورده است. عمری دراز یافت به طوری که میگفتند که وی در یکصدوپانزده سالگی وفات یافت و بیش از نود زن گرفت و فرزندان و نوادگان او بزرگ شدند و در سالهای آخر زندگانیش هنگامی که سوار میشد شصت نفر از فرزندان و فرزندزادگانش با وی سوار میشدند. چون کار ابن سعود (ملک عبدالعزیز) قوت گرفت و شعاع حکومت خود را در نجد گسترش داد قاسم از وی بترسید و پیامی تهدیدآمیز به وی فرستاد. ابن سعود به سوی وی حرکت کرد و قاسم پیش از رسیدن ابن سعود وفات یافت و پس از آن میان آل سعود و آل ثانی صلح برقرار گردید. اهل قطر و بحرین قاف را بین یاء و جیم تلفظ میکنند و قاسم را جاسم میگویند. رجوع به مجلهء لغة العرب ج 3 ص161 و 274 و قلب جزیرة العرب ص 133 و تاریخ نجد الحدیث ص 90 و 91 و 100 و 190 و عمان و الساحل الجنوبی الخلیج الفارسی ص 227 و 300 و 306 و دیوان النبط ج 1 ص یج و الاعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص20 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن رمضان نحوی عجلانی، مکنی به ابوالجود. از علماء ادب و همعصر ابن جنی بوده است. از اوست: 1- المختصر للمتعلمین. 2- المقصور و الممدود. 3- المذکر و المؤنث. 4- الفرق. (روضات الجنات چ 2 ص 503) (معجم الادباء چ 2 ج6 ص199).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان هلالی قیسی. وی از صاحبین و عبدوس بن محمد و ابوعمر طلمنکی و یونس بن عبدالله قاضی و محمد بن نبات و ابن فرضی و ابن عطار و ابن هندی و جماعت بسیاری از دانشمندان اندلس روایت کند. سفری به حج رفت و از ابوذر هروی و جز او حدیث اخذ کرد. او مجتهد و اهل صلاح بود بیشتر تألیفاتش را به خط زیبای خود نوشت و در روایت مورد اطمینان بود. در جامع مجلس موعظه داشت که مردم را اندرز میگفت و به دنیا توجهی نمیکرد و مانند شمشیری بر ضد مردم دنیاپرست و مال دوست بود. گویند که وی بیماری سلس داشت که هیچ از او جدا نمیگشت ولی هر وقت در جامع می نشست این بیماری مرتفع میشد و به محض تمام شدن موعظت او و رفتن از مسجد جامع باز بیماری به سراغ وی میرفت. وی در رجب سال 458 ه . ق. وفات یافت. (الحلل السندسیه ص22).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن صباح. از استادان نحو و ادب عرب بود. از سهل بن عثمان و عبدالله بن عمران و جز ایشان روایت کند. در سال 86 یا 87 ه . ق. وفات یافت. ابونعیم گوید: از محمد بن حیان شنیدم که میگفت من مجلس او را دیدم و از او درس شنیدم. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص 160).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمن بن ابراهیم بن موسی بن ابی العافیهء مکناسی زناتی، مشهور به ابن ابی العافیه (وفات 462 ه . ق.) یکی از امیرانی است که رهبری طائفهء زنات را در شهر فاس هنگامی که لشکر مرابطین لمتونیین به سال 460 ه . ق. به آنجا هجوم کردند به عهده داشت. وی معنصربن معز زناتی را امیر لشکر در آن جنگ کرد و معنصر در یکی از جنگهائی که با مرابطین داشت مفقود شد. قاسم خود به جای او به سرکردگی لشکر رفت و با همهء سپاه خود از شهر فاس بیرون شد. مرابطان شکست خوردند و یوسف بن تاشفین که رئیس آنان و از معرکهء جنگ دور بود بار دیگر حمله کرد و فاس را به سختی محاصره نمود و با قهر و غلبه به سال 462 ه . ق. به فاس وارد شد و افراد خاندان مغراوه و بنی یفرن و مکناسه را کشت. رجوع به جذوة الاقتباس ص343 و اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص16 و نیز ابن ابی العافیه شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله اموی، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن طال لیله. از حسن بن رشید و ابن زیاد لؤلؤی و تمیم بن محمد روایت کند و ابوعبدالله بن عبدالسلام حافظ و جز او از او روایت دارند. وی پس از سال 407 ه . ق. وفات یافت. (الحلل السندسیة ج2 ص22).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن علی، ملقب به المنصور بالله. از خاندان الهادی الی الحق حاکم یمن و از ائمه زیدیه است. در اطراف صنعاء به سال 967 ه . ق. تولد و نشو و نما یافت و بخشی از علوم را فراگرفت و مردم را به بیعت خود خواند. جمعیت کثیری به سال 1016 ه . ق. به پیشوائی او بیعت کردند. وی نمایندگان خود را به سوی قبائل اعزام داشت و دارای قدرت و شوکت گردید و با نواب السلطنهء ترکیه در یمن به جنگ برخاست و بسیاری از سرزمین او را تصرف کرد و تمام مردم جبال از او پیروی کردند. وی مردی محتاط و شجاع بود و بر همین منوال بود تا در شهاره به سال 1029 ه . ق. وفات یافت. تألیفاتی دارد. او راست: 1- الاعتصام در حدیث که ناتمام است. 2 - اساس لعقائد الاکیاس. خطی در اصول دین. رجوع به البدر الطالع ج 2 ص 47 و بلوغ المرام ص 65 و الذریعه ج 2 ص3 و البعثة المصریه ص 21 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص18 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن فاخربن محمد اصفهانی. از علماء. وی در سلسلهء سند حدیثی است که از رسول خدا روایت شده و دربارهء قدمت کلام خدا است. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص 161).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن قاسم، مکنی به ابوبکر و ملقب به سنگ دانگ. از محدثان است. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن قاسم. رجوع به قاسم کنون شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن قاسم. رجوع به قاسم حمودی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن قاسم. رجوع به قاسم بیانی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن مباشر واسطی، مکنی به ابونصر. از علماء نحو است. وی در بغداد با اصحاب ابوعلی ملاقات کرد و شهر به شهر میگشت تا به مصر رسید و در آنجا سکونت گزید. مردم مصر نزد او به خواندن پرداختند و ابوالحسن طاهربن احمدبن بابشاذ از او فراگرفت. تألیفاتی دارد. از اوست: 1- شرح اللمع. 2- کتاب فی النحو. (معجم الادباء چ 2 ج6 ص199).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن موسی، مکنی به ابوفلیته، شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن هشام یا هاشم مدائنی، معروف به علوی. در گاهنامه آمده از علماء ریاضی قرن سوم و چهارم هجری است که شاگرد ابن آدمی (حسین بن محمد بن حمید) بوده و پس از فوت استاد خود کتاب زیج بزرگ او را تمام و کامل نموده و به نظم العقد موسوم ساخته است. کتاب نظم العقد حاوی جداول تعادیل و حرکت اقبالی و ادباری فلک است که قبل از آن کسی متعرض نشده. علوی کتاب زیج استاد خود را در 338 به معرض مطالعه و استفاده گذارده است. از عبارت فوق معلوم میشود که در سال 338 ه . ق. ابن آدمی وفات نموده بود به طوری که در حدود تقریب اواخر قرن سوم زمان حیات وی را ضبط کردیم. تاریخ وفات علوی بدست نیامد ولی مسلماً بعد از 338 چند سالی حیات داشته است. (گاهنامه سال 1310 ه . ش. چ مجلس ص43) (تاریخ الحکماء ابن قفطی چ لیپزیک ص282).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف. رجوع به قاسم اشبیلی شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن محمد دیمرثی اصفهانی، مکنی به ابومحمد از علماء نحو و لغت بوده و از ابراهیم بن منویهء اصفهانی و محمد بن سهل بن صباح روایت کند. وی چهل سال منصب قرائت (اقراء) داشت. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- تقویم السنة و تفسیر الحماسة و غریب الحدیث والابانة. 2- تهذیب الطبع فی نوادر اللغة. 3- العارض فی الکامل. 4- تفسیر ضروب المنطق و جز اینها. (روضات الجنات چ 2 ص503) (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص163) (معجم الادباء چ 2 ج6 ص198 و 199).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مخرمة بن مطلب. وی برادر قیس بن مخرمه است. پیغمبر به او و برادرش صلت صد وسق(1) از خیبر داد. مادر این دو تن، بنت معمربن امیة بن عامر از طائفه بنی بیاضه است. روایتی از قاسم و برادرش صلت ندیدم. (الاستیعاب چ هند ج2 ص535).
(1) - هر وسق شصت صاع و یا یک بار شتر است.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مخیمره، مکنی به ابوعروه. یکی از کسانی است که عمر بن عبدالعزیز را اندرز گفته است: موسی بن سلیمان از قاسم بن مخیمره نقل کند که قاسم گوید من بر عمر بن عبدالعزیز وارد شدم و در سینه حدیثی داشتم که میخواستم به او بگویم. به او گفتم که روایت است هرکس حاکمی را برای مردم معین کند که روی از مردم بپیچد و به حوائج و خواسته های آنان نرسد خداوند در روز رستاخیز به نیازمندیهای او وقعی ننهد. عمر چون این حدیث بشنید سر به جیب تفکر فروبرد و در میان مردم رفت. وی به سال 100 ه . ق. وفات یافت. (سیرهء عمر بن عبدالعزیز چ مصر 1331 ه . ق. ص136) (تهذیب التهذیب ج 8 ص337) (الجرح والتعدیل قسم 2 از جزء ج 3 ص120) (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص20).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مظفر ابی غالب بن محمودبن تاج الامناء ابی الفضل احمدبن الحسن بن هبة اللهبن عبدالله بن محمد بن عساکر دمشقی طبیب بهاءالدین. وی به سال 629 ه . ق. تولد یافت و از بسیاری از علماء و محدثین از جمله ابن اللتی و ابن سنی الدوله حدیث شنیده و ابن العوام و سخاوی و یوسف بن خلیل و نصربن عبدالرزاق جمیلی به وی اجازهء حدیث داده اند. او مردی ثروتمند بود و در دیوان خزانه (وزارت مالیه) مدتی مشغول شد و سپس از کار دست کشید. بسیاری از دارائی خود را به مستحقان انفاق میکرد و خانه اش را خانهء حدیث و روایت کرده بود. ذهبی گوید محسنات فراوانی بود و نسبت به دانشجویان شکیبائی داشت و به تخلیط مذهب منسوب بود. برزالی قریب پانصد جزء نزد او خوانده است. وی در شعبان سال 723 وفات یافت. (الدرر الکامنه ج3 ص240).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مَعن بن عبدالرحمن بن مسعود قاضی، مشهور به مسعودی و مکنی به ابوعبدالله. از علماء و فقیهان حنفی است که در کوفه به منصب قضا رسید. وی به سال 175 ه . ق. در رأس عین وفات یافت. ولی شیخ ابن حجر در کتاب التقریب پس از معرفی وی به شرحی که گذشت گوید: در رجال الصادق از او چنین یاد کرده است: قاسم بن عبدالرحمن بن عبدالله بن مسعود. و این یا سهو است و یا اینکه ابن حجر نام پدر را حذف کرده و به جد نسبت داده است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - کتاب النوادر. 2- غریب المصنف. (روضات الجنات ج2 ص372) (تهذیب التهذیب ج 7 ص338) (ارشاد الاریب ج 6 ص199، 202) (الفوائد البهیه ص 154) (بغیة الوعاة ص 381) (الجواهر المضیه ج 1 ص42) (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص21 و معجم الادباء چ 2 ج 6 ص199 - 202) (ابن الندیم ص103).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن منصور دوانیقی خلیفه عباسی. وی در ده سالگی وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص219).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مندة بن کوشیذ ضریر. در محلهء کلکه می نشست. وی از سعدویه و شاذ کوفی و سهل بن عثمان روایت کند. در آخر عمر به تخلیط مذهب دچار شد و او را تضعیف کرده اند. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص162).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن موسی. از اهل ری است. صاحب کشف الغمه از اعلام الوری که مصنف طبری است نقل کند که وی امام صاحب الامر را دیده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص110).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن موسی بن اشیب بغدادی. با موفق به اصفهان وارد شد. وی از بغدادیان و احمد دورقی و احمدبن منیع و عمروبن عثمان حمصی حدیث کرد. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص159).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن موسی بن جعفر. وی یکی از فرزندان موسی بن جعفر است. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص206) (حبیب السیر چ خیام ج2 ص81).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مولانا عبدالرحیم. مولاعبدالرحیم که از طرف محمدخان شیبانی صدارت خراسان را داشت پس از خود خراسان را در میان فرزندان خود قاسم و منصور و یوسف تقسیم نمود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص 383).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن مهنا الاعرج. یکی از والیان و حاکمان مدینه است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص 601).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن نصر مخرمی بغدادی، یکی از دانشمندانی است که به اصفهان وارد شده است. وی از ابونعیم و عفان و جز ایشان حدیث کند. معلوم نیست که او در اصفهان حدیث گفته باشد. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج2 ص161).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن نصیربن وقاص، مکنی به ابومحمد و مشهور به ابن ابی الفتح (284 - 338 ه . ق. / 897 - 950 م.) شاعری است اندلسی از مردم شذونه(1). وی خطیب و پیش نماز مردم قلسانه(2) بوده در اواخر عمر به زهد و پارسائی و بی اعتنائی به دنیا پرداخت. دیوان شعری دارد که بیشتر آن پیرامون تقوی و پارسائی است. رجوع به ابن الفرضی ج 1 ص296 و بغیة الوعاة ص 381 و زرکلی چ 2 ج6 ص21 شود.
(1) - Sidona.
(2) - Calsena.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن هارون الرشید. رجوع به قاسم مؤتمن شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن هاشم بن فلیتهء علوی حسینی. از امیران مکه است. وی به سال 549 ه . ق. پس از وفات پدر به حکومت آن شهر رسید و فتنه ای میان او و عمویش عیسی بن فلیته به سال 553 ه . ق. درگیر شد و به دنبال آن عیسی بر مکه دست یافت. قاسم گروه بسیاری را گرد خود جمع کرد و به سال 557 وارد مکه شدند و چند روزی در آنجا ماندند. عموی او حمله را از سر گرفت و قاسم در این یورش فرار کرده به کوه ابوقبیس بالا رفت. در این اثنا از اسب خود به زمین افتاد و به دست یکی از یاران عیسی به سال 557 ه . ق. کشته شد. رجوع به خلاصة الکلام ص 20 و تاریخ الدول الاسلامیه ص140 و ابن ظهیره ص308 و صبح الاعشی ج 4 ص271 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص22 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص599.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن هبة الله العساکر، مکنی به ابومحمد. از عالمان است. وی به سال 597 درگذشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص330 و قاسم بن علی بن حسن بن هبة الله عساکر و ابن عساکر شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن یوسف بن قاسم بن صبیح عجلی بولاء (بالولاء)، مکنی به ابواحمد. شاعری از مردم کوفه بود. مرزبانی گوید: هو ارثی الناس للبهایم. وی برادر احمدبن یوسف کاتب وزیر مأمون و شاعرتر از اوست. پس از برادر زندگی کرد و در مرگ برادر مرثیه گفت. کتاب رسائل از تألیفات اوست. رجوع به مرزبانی ص 335 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص21 و ابن الندیم ص178 شود.

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن یوسف بن محمد بن علی تجیبی سبتی نجار محدث علم الدین. وی در حدود سال 670 ه . ق. تولد یافت و در شهر خود به تحصیل همت گماشت و حدیث شنید و به حج رفت و از عراقی و ابن عساکر و ابن قواس و جز ایشان روایت شنید. ذهبی گوید: من برای او صد حدیث از صد استاد بیرون آوردم. او را حسن خلق و محسناتی فراوان بود. تألیفاتی دارد. کتاب رحلت او را که محتوی سه جلد بزرگ است دیده ام. این کتاب را به سبک ابن رشید نگاشته است. پیش از نگاشتن آن کتاب ده سال به سیر و سیاحت پرداخته. رحلهء وی بر رحلهء ابن رشید این مزیت را دارد که متضمن فصلی است در شرح احوال مشایخی که وی در هر دیار با آنها ملاقات کرده و از آنان حدیث شنیده است. (الدرر الکامنة ج3 ص240).

قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن یوسف حسینی سمرقندی حنفی، ملقب به امام نصرالدین. از علماء حنفی مذهب است. او راست: قانون فی فروع الحنفیة. (کشف الظنون چ 1943 ص1313).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) قصبه ای است در شمال غرب مشهد، در کنار خرابه های طوس، در ایالت خراسان و در سرچشمه نهر «کشف رود» از توابع «هری رود» و مرکز پرورش بهترین شترهای ایران است. (قاموس الاعلام ترکی).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) قصبه و اسکله ای است در 255هزارگزی بابل در ایالت مازندران. (قاموس الاعلام ترکی).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شمیران شهرستان تهران. 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لواسان کوچک بخش افجهء شهرستان تهران. 29 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. در 12هزارگزی جنوب خاور علیشاه و 6هزارگزی شمالی راه آهن تهران رباط کریم واقع است. در جلگه قرار دارد و هوای آن معتدل است. 619 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و در بهار از رود کرج تامین میشود. محصولات آن غلات، چغندر، قند، میوه جات و انگور است. شغل اهالی زراعت می باشد. در حدود 10 باب دکاکین مختلفه و بهداری دولتی دارد. راه مالرو، از طریق کامه ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گله زن بخش خمین شهرستان محلات. در 15هزارگزی خاور خمین و 8هزارگزی باختر راه شوسهء خمین به دلیجان و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، بنشن، چغندرقند و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق امیریه ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دو دانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در 12هزارگزی جنوب خاور ضیاءآباد و 3هزارگزی راه شوسه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء پائین بخش وفس شهرستان اراک. در 30هزارگزی جنوب باختری کمیجان و 9هزارگزی راه عمومی واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 373 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. نام قدیمی این ده گوی تپه بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان طارم بخش سیردان شهرستان زنجان. در 15هزارگزی شمال خاوری سیردان و کنار رود قزل اوزن قرار گرفته و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 32 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رود کلج و محصول آن غلات و بن شن و زیتون و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان پائین بخش فرمهین شهرستان اراک. در 18هزارگزی جنوب فرمهین و 3هزارگزی شهرستان اراک و در دامنه واقع و هوای آن سردسیری است. 125 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و بن شن و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. در 30هزارگزی جنوب ماه نشان و 9هزارگزی راه عمومی واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 191 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک. در 42هزارگزی شمال خاوری آستانه واقع و موقعیت جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 853 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و زه آب رودخانهء محلی و محصولات آن غله و بن شن و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از عقیل آباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مهتاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان. در 8هزارگزی شمال خاوری صیدآباد و هزارگزی شوسهء. دارای 16 تن سکنه. آب قنات این ده لب شور و میگویند برای معالجهء امراض جلدی مفید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان علا بخش مرکزی شهرستان سمنان. در 4هزارگزی سمنان. دارای 45 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان. در 24هزارگزی باختر گرگان و دارای 90 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان میانرود باختر بخش نور شهرستان آمل. در 13هزارگزی سفلی آمل در دشت واقع و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی. دارای 90 سکنهء شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء میانرود، محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان. در 8هزارگزی جنوب خاوری مینودشت واقع و سرزمین آن کوهستانی است. دارای 105 تن سکنه و شغل عمدهء اهالی تهیه ذغال است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان. در 24هزارگزی شمال باختری کاشان، کنار شوسهء کاشان به قم. دامنه، هوای آن معتدل و دارای 120 تن سکنه است که شیعه و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، هندوانه، خربزه، شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد و از طریق نصرآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوشقان بخش میمهء شهرستان کاشان. در 30هزارگزی شمال خاوری میمه، موقع جغرافیائی آن کوهستانی سردسیر است. 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول آن غلات و خربزه و مختصر میوه، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از طریق کلوخ اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان. در 14هزارگزی جنوب صیدآباد و 4هزارگزی ایستگاه مروان و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل، دارای 500 تن سکنه. آب آن از قنات لب شور محصول آن غلات و حبوبات و پسته و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. از طریق ایستگاه سرخده اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار بلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. در 3000گزی شمال همدان و 1000 گزی خاور شوسهء همدان به تهران. جلگه ای و سردسیر است. سکنهء آن 891 تن و فارسی زبانند. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و توتون و انگور و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. در 11000گزی خاور قروه و 4500گزی شمال شوسهء همدان به قروه. جلگه ای و سردسیر است. سکنهء آن 260 تن و کردزبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و میوه جات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از طریق شکوه آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد، شهرستان همدان. در 12000گزی خاوری قصبه اسدآباد و 10000گزی خاور شوسهء اسدآباد به همدان. کوهستانی و سردسیر است. سکنه 247 تن ترکی و فارسی زبانند. آب آن از چشمه ها، محصول آن غلات، انگور و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. سرچشمهء رودخانهء خنداب بالای آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان. در 22000گزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 7000گزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه کنار رودخانهء تویسرکان و جلگه واقع است و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از رودخانه قلقل رود. محصول آن غلات، تریاک، صیفی، انگور، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و از فرسفج اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. در 24000گزی باختر کنگاور و 6000گزی شمال باختری قزوینه. کوهستانی، سردسیر، سکنهء آن 94 تن و زبان ایشان فارسی کردی است. آب آن از چشمه کوچک. محصول آن غلات دیمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان بخش حومهء شهرستان ملایر. در 39000گزی جنوب خاوری شهر ملایر. کنار راه اتومبیل رو ملایر به اراک. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 58 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، دیم، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج. در 32000گزی شمال باختر زراب و 8000 گزی شوسهء مریوان به سنندج. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 55 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری و ذغال فروشی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. در 19000گزی جنوب خاور چرداول، کنار راه شوسهء مالرو شیروان. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرمسیر است. آب آن از رودخانهء چرداول، سکنهء آن 50 تن و زبان آنان کردی است. محصول آن غلات، تریاک و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 22هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز. در کنار راه مالرو قشلاق لجان به دهله و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 652 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، تریاک، و پنبه و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 19هزارگزی باختر الیگودرز و 11هزارگزی خاور شوسهء ازنا به دورود و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 474 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، تریاک، پنبه، چغندر و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. در 22هزارگزی شمال باختر نورآباد و 6هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به کرمان، در تپه ماهور واقع و هوای آن سردسیری مالاریائی است. 60 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، تریاک، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. در 5هزارگزی خاور الشتر و 5هزارگزی خاور شوسهء الشتر به خرم آباد واقع است. و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) به کُرِه که نام دیگر آن است رجوع شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا. در 49هزارگزی خاور فسا و دوهزارگزی راه فرعی فسا به داراکوبه و در جلگه واقع است. هوائی معتدل و 270 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی و گلیم بافی است. دبستان و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضاء بخش اردکان شهرستان شیراز. در 64هزارگزی جنوب فسا در اردکان و 4هزارگزی راه فرعی بیضاء به زرقان. در جلگه واقع است. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 160 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و ماش و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش قیر و کارزین شهرستان فیروزآباد در 11هزارگزی خاور قیر و کنار راه مالرو عمومی قیر به مبارک آباد. در جلگه واقع است. هوای آن گرم و مالاریایی است. 102 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز. در 73هزارگزی جنوب خاور اردکان و کنار راه فرعی پل خان به کامفیروز. در جلگه واقع است. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 86 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شیب کوه (زاهدان) بخش مرکزی شهرستان فسا. در 30هزارگزی جنوب خاور فسا و 5هزارگزی شوسهء فسا به جهرم واقع است. 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب، شهرستان زابل. در 12000گزی خاور بنجار و 1000گزی راه مالرو ده دوست محمد به زابل. جلگه، گرم و معتدل و سکنهء آن 1033 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند، محصول آن غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. برج قدیمی از زمان نادرشاه دارد. راه مالرو نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان. در 6000گزی خاور رفسنجان و 7000گزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. در جلگه واقع و سردسیر است. سکنه 945 تن، آب آن از قنات، محصول آن غلات، پسته، پنبه، لبنیات، شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. در 13000گزی باختر بمپور و 2000گزی باختر شوسهء بمپور به چاه بهار. جلگه ای، و هوای آن گرمسیر و مالاریائی است. سکنهء آن 280 تن. آب آن از رودخانهء بمپور. محصول آن غلات، ذرت، شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان ده بالا بخش خاش شهرستان زاهدان. در 26000گزی خاور خاش و 5000گزی جنوب راه فرعی گزو به خاش. جلگه ای و هوای آن گرمسیر و معتدل است. سکنهء آن 215 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات، پنبه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. ساکنین از طایفهء شهنوازی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق باختری شهرستان رفسنجان. در 59000گزی شمال رفسنجان. کنار راه مالرو رفسنجان به بافق، در جلگهء سردسیر واقع است. سکنهء آن 200 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات، پسته، پنبه. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریگان، بخش فهرج شهرستان بم. در 22000گزی جنوب خاوری فهرج و 4000گزی راه فرعی ریگان به بم. جلگه ای و هوای آن گرمسیر مالاریائی است، سکنهء آن 148 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت. در 44000گزی جنوب سبزواران و 4000گزی جنوب راه فرعی سبزواران به گلاشکرد، جلگه، گرمسیر مالاریائی. سکنهء آن 55 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان. در 48000گزی شمال کرمان و 6000گزی باختر راه فرعی کرمان به چترود. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان. در 55000گزی خاور رفسنجان و 5000گزی جنوب شوسهء رفسنجان به کرمان. سکنهء آن 27 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ارزوئیه بخش بافت شهرستان سیرجان. در 90000گزی جنوب باختری بافت سر راه مالرو ده سرد جنز واقع است. سکنهء آن 12 تن. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان. در 17000گزی شمال سعیدآباد، سر راه فرعی زیدآباد به سعیدآباد. سکنهء آن 10 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم. در 4000گزی جنوب راین، کنار راه فرعی ساردوئیه به راین. سکنهء آن 2 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باغین بخش حومهء شهرستان کرمان. در 60000گزی باختر کرمان و 12000گزی شمال شوسهء کرمان به طهران سکنهء آن 2 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان لب کویر بخش بجستان شهرستان گناباد. در 26هزارگزی باختر بجستان، سر راه مالرو عمومی نیگنان و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 436 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و شغل مردم آن زراعت و مالداری است. راه مالرو و معدن گل سرخ دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد. در 6هزارگزی شمال خاوری طرقبه، سر راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان. در دامنه واقع و هوای آن معتدل است. 128 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بن شن و تریاک و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان سه قلعه بخش حومهء شهرستان فردوس. در 37هزارگزی جنوب خاوری فردوس و یکهزارگزی جنوب شوسهء عمومی معدن به فردوس. در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 146 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و زیره و گاورس و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه. در 66هزارگزی جنوب باختری رود و 2هزارگزی شمال زوزن. در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 1016 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و زیره و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند. در 27هزارگزی جنوب خاوری خوسف. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 226 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان. در 83هزارگزی جنوب باختری فریمان سر راه مالرو عمومی امیران به دولت آباد. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 387 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و توتون و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طبس شهرستان فردوس. در 6هزارگزی جنوب طبس و 4هزارگزی خاور مالرو عمومی طبس به خداآفرین. در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 27 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. در 15هزارگزی خاور فدیشه و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 72 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رقهء بخش بشرویهء شهرستان فردوس. در 16هزارگزی باختر بشرویه واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است، 4 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. در 18هزارگزی جنوب نیشابور و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 69 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. در 9هزارگزی جنوب نیشابور و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 202 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان یزد. در 6000گزی جنوب باختر یزد و 2000گزی باختر راه یزد به سریزد. جلگه معتدل، مالاریائی، سکنهء آن 544 تن، آب آن از قنات، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی و نساجی است. راه آن فرعی است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرات و مروست بخش شهربابک شهرستان یزد. در 97000گزی شمال باختر شهربابک و 1000گزی باختر راه مروست به یزد. جلگه، معتدل، مالاریائی، سکنهء آن 544 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی آنان قالی بافی است، راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان. در 51000گزی باختر نجف آباد و 7000گزی راه نجف آباد به دامنه. جلگه و معتدل و سکنهء آن 270 تن است. آب آن از قنات، محصول آن غلات، بادام، سیب زمینی، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان پارچه و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد. در 6000گزی شمال باختر اردل و 21000گزی تا راه عمومی مالرو. کوهستانی با آب و هوای معتدل، سکنهء آن 120 تن. زبان لری. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، کتیرا، پشم، روغن و گزانگبین. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. قشلاق آنان در اطراف مسجد سلیمان است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) (رودخانهء...) یکی از رودخانه های شمال ایران که از خشکه رود تا آنجا در حدود یک فرسخ است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص39 و 203).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) یکی از دههای سدن رستاق در مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص168).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سلطان آباد و ملایر میان بهمنی و دهینجانه. در 342600 متری طهران واقع است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد.

[سِ] (اِخ) نام محلی است کنار راه رامسر به لنگرود میان شیخ زاهد و خشک رود. در 501700 متری طهران واقع است.

قاسم آبادآقا.

[سِ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران. و در 26هزارگزی جنوب کرج و 7هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین واقع است. این ده در جلگه قرار گرفته و هوائی معتدل دارد و دارای 467 تن سکنه میباشد. آب آن از قنات و رود کردان و محصولات آن غلات، بن شن، صیفی، چغندرقند، لبنیات، انگور و قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری است. امام زادهء قدیمی و راه مالرو دارد و از طریق پل کردان ماشین می رود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد اخوان.

[سِ دِ اَ خَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام بخش ورامین شهرستان تهران. در 4هزارگزی شمال باختر ورامین متصل به راه احمدآباد و یکهزارگزی راه شوسه و در جلگه واقع است. هوائی معتدل دارد، سکنهء آن 241 تن میباشند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند و میوه جات است. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج1).

قاسم آباد اسکندر.

[سِ دِ اِ کَ دَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج1).

قاسم آباد اسماعیل خان.

[سِ دِ اِ](اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود. در 4هزارگزی جنوب قلعه نو و هزارگزی شوسهء شاهرود به گرگان. جلگه، معتدل، دارای 135 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بن شن و میوه جات است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد بالا.

[سِ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیاه کلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در 22هزارگزی جنوب خاوری رودسر نزدیک شوسهء رودسر به شهسوار. در جلگه واقع و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی است. 755 تن سکنه دارد. آب آن از نهر سیاه کلرود و محصول آن برنج و مرکبات و چای و پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ثلث اهالی در تابستان برای تهیه علوفهء گله های خود به ییلاق جواهردشت میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاسم آباد بزرگ.

[سِ دِ بُ زُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء بخش کرج شهرستان تهران. در 3هزارگزی باختر کرج و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. در جلگه واقع است و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 463 تن است. آب آن از قنات و رود کردان و محصولات آن غلات، بن شن، صیفی، چغندرقند، باغات میوه، انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از طریق نیکی امام ماشین میرود. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد بزرگ.

[سِ دِ بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد. در 72هزارگزی شمال باختری فریمان و 7هزارگزی شمال شوسهء عمومی تهران به مشهد واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 106 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاسم آباد پائین.

[سِ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیاهکلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 20هزارگزی جنوب خاوری رودسر نزدیک شوسهء رودسر به شهسوار. در جلگه واقع و هوای آن، معتدل مرطوب مالاریائی است. دارای 800 تن سکنه. آب آن از نهر سیاه لات و استخر محلی و محصول آن برنج، ابریشم، کنف و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و پارچه بافی و نمدمالی است چند دکان داخل آبادی و چند قهوه خانه کنار شوسه دارد چادرشب های ابریشمی این محل به خوبی معروف است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).
قاسم آباد حاجی محمد

قاسم آباد چاه کواری.

[سِ دِ کَ](اِخ) دهی است از دهستان گنبکی بخش فهرج شهرستان بم. در 34000گزی جنوب خاوری فهرج و 3000گزی راه فرعی بم به ریگان جلگه، گرمسیر و مالاریائی، سکنهء 131 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات، حنا، خرما، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).
صادق.
[ سِ دِ مُ حَمْ مَ صا دِ ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختر رفسنجان. در 2000گزی باختر رفسنجان، کنار شوسهء رفسنجان به یزد. جلگه، سردسیر، سکنهء آن 180 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات، پسته و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد خانلر.

[سِ دِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود. در 4هزارگزی جنوب قلعه نو و یک هزارگزی شوسهء شاهرود به گرگان. جلگه، معتدل و 70 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بن شن و شغل مردم زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد دبیرالسلطان.

[سِ دِ دَ رُسْ سُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. در 16هزارگزی شمال باختر ری و پنج هزارگزی ایستگاه تپه سفید. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 198 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و در بهار از رود کرج است. محصولات آن غلات، صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است، راه مالرو دارد و از ایستگاه تپه سفید ماشین می رود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد ساقوئیه.

[سِ دِ ئی یَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان سرچهان بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. در 86هزارگزی جنوب خاور سوریان و 94هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان واقع است. 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

قاسم آباد سفلی.

[سِ دِ سُ لا] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه. در 15هزارگزی خاور زرند. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 387 تن سکنه دارد. آب آن از قنات شور و آب خوردن از آب انبار تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و لبافی است. راه فرعی دارد. از بنای قدیم یک آب انبار دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد شاهی.

[سِ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. در 24هزارگزی باختر ری متصل به راه شوسهء رباط کریم. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 583 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و در بهار از سیلاب کرج است. محصولات آن غلات، صیفی، باغات میوه و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد علیا.

[سِ دِ عُلْ] (اِخ) دهی است جزء بخش زرند شهرستان ساوه در 7هزارگزی شمال باختر زرند و 4هزارگزی راه عمومی. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 788 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، بن شن، چغندرقند، پنبه و میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و لبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد قوام الدوله.

[سِ دِ قَ مُدْ دُ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. در 11هزارگزی جنوب خاور شهر ری و 2هزارگزی راه پارچین. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 349 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، صیفی و چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از طریق محمودآباد ماشین به سختی میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاسم آباد کوچک.

[سِ دِ چَ / چِ] (اِخ)دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوج بلاغ بخش کرج شهرستان تهران. در 42هزارگزی باختر کرج و پنج هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 143 تن سکنه دارد. آب آن از قنات رود کردان و محصولات آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند، لبنیات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق قاسم آباد بزرگ ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد گرجی.

[سِ دِ گُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران در 24هزارگزی باختر کرج. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 135 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رود کردان و محصولات آن غلات، بن شن، انگور، صیفی و لبنیات است. شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق قهوه خانه پل کردان که سر راه شوسهء کرج به قزوین است ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آباد گنبکی.

[سِ دِ گُمْ بَ] (اِخ)دهی است از دهستان گنبکی بخش فهرج شهرستان بم. در 20000گزی جنوب فهرج و 3000گزی راه فرعی بم به ریگان. در جلگه واقع است. هوای آن گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 148 تن و آب آن از قنات، محصول آن غلات، خرما و حناء است. شغل مردم آن زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاسم آباد لک لک.

[سِ لَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء افشاردرم بخش اسدآباد، شهرستان همدان. در 18000گزی جنوب باختر اسدآباد، بین موسی آباد و لک لک. در جلگه واقع است. هوای آن سردسیر مالاریائی است سکنهء آن 314 تن. آب آن از قنات و چشمه، محصول آن غلات، لبنیات، تریاک، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان: گلیم و جاجیم بافی است، راه در فصل خشکی اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاسم آباد میرهاشم.

[سِ دِ شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود. در 17 هزارگزی جنوب قلعه نو. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم آباد وی نسار.

[وِ نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. در 24000گزی شمال باختری بیجار کنار رودخانهء قزل اوزان واقع است. سکنه آن 20 تن میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاسم آباد ینگی قلعه.

[سِ دِ یِ قَ عَ](اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در 18هزارگزی شمال ضیاءآباد و 6هزارگزی راه عمومی. در دامنه واقع و هوای آن سردسیری است. 196 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات دیمی مختصر یونجه، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی آنان قالی، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و از تاکستان ماشین میرود. کردهای این ده از طائفهء کاکاوند هستند و تغییر مکان نمی کنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

قاسم آقا.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا بخش ایذهء شهرستان اهواز. در 50هزارگزی باختری ایذه واقع است. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 169 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

قاسم آمدی.

[سِ مِ مِ] (اِخ) از علماء قرن 11 ه . ق. و از مشاهیر خوش نویسان است. وی از وطن خود دیاربکر به استانبول آمد و در 1204 ه . ق. درگذشت. چون آیات قرآنی را به خط غبار بر روی دانه های برنج مینوشت به «غباری» شهرت یافته است. دعوی سیادت نیز میکرد اما نسبش مجهول است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم ادریسی.

[سِ اِ] (اِخ) رجوع به قاسم حمودی و قاسم کنون شود.

قاسم ارسلان.

[سِ اَ سَ] (اِخ) وی از شعرای ایران و از مردم مشهد است. در دورهء اکبر شاه هندی به هندوستان مسافرت کرد و در 995 ه . ق. درگذشت. دیوانی داشته است ولی از اشعار او به دست نیامد. (قاموس الاعلام ترکی).

قاسم اشبیلی.

[سِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف بن محمد بن ابی یداس برزالی اشبیلی دمشقی، مشهور به علم الدین برزالی و مکنی به ابومحمد (665 - 739 ه . ق. / 1276 - 1339م). محدث و مورخ است در شهر اشبیلیه در دمشق متولد شد و از مصر و حجاز دیدن کرد و کتابی در تاریخ تألیف نمود. این کتاب خطی است و پیوند تاریخ ابی شامه است که آن را به سال 738 ه . ق. میرساند و نام کسانی را که حدیث از آنان شنیده و کسانی را که به وی اجازهء سفر داده اند به ترتیب آورده است و اینان در حدود سه هزار تن میشوند و شرح احوال ایشان را در دو کتاب به نام «مطول» و«مختصر» گرد آورده است. و نیز او راست: «الوفیات» خطی، «الشروط» خطی، «ثلاثیات من مسند احمد» خطی، «مختصر المأة السابعة» خطی، «العوالی المسندة» خطی، «مجامیع» و تعالیق و حواشی فراوان دیگر. وی مردی دانشمند و خوش اخلاق و خوش محضر بود و تولیت مشیخهء نوری و مشیخهء دارالحدیث دمشق با وی بود. کتابهای خود و قسمتی از املاک خوب خود را برای امور خیر وقف کرد و در حال احرام در خلیص بین مکه و مدینه وفات یافت. وی منسوب است به برزاله از طوائف بربر. رجوع به فوات الوفیات ج 2 ص13 و البدر الطالع ج 2 ص51 و تذکرة الحفاظ ج 4 ص283 و ذیل طبقات الحفاظ 18 و غربال الزمان خطی و ابن الوردی ج 2 ص237 و آداب اللغه ج 3 ص172 والبدایه والنهایه 14:185 والنعیمی ج 1 ص112 و درر الکامنه ج 3 ص237 و زرکلی چ 2 ج6 ص17 و قاموس الاعلام ترکی و نیز برزالی شود.

قاسم اصفهانی.

[سِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن اسد و قاسم بن ابی ایوب بن بهرام شود.

قاسم اعرج.

[سِ مِ اَ رَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن مهنا شود.

قاسم اف.

[سِ اُ] (اِخ) (خانان) طائفه ای هستند از خانان بلاد بلغار و از خاندان قاسم بن آلغ محمد. رجوع به قاسم بن آلغ محمد شود. (طبقات السلاطین لین پول ص208).

قاسم افندی.

[سِ اَ فَ] (اِخ) سعد ضابط. از علماء است و او راست: کتاب الوشاح الذهب وطوقه فی تعبئة الجیش و سوقه. این کتاب در مصر طبع شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1483).

قاسم اکبرآبادی.

[سِ مِ اَ بَ] (اِخ) از شعرای هندوستان است و در آگره نشو و نما یافته است. یک منظومهء فارسی به عنوان ظفرنامهء اکبرخانی به نام اکبرخان پسر دوست محمدخان حاکم افغانستان سروده و در آن از سفر انگلیسها به کابل بحث کرده است. این مثنوی به سال 1260 ه . ق. پایان یافته از اشعار آن بدست نیامد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم الارزاق.

[سِ مُلْ اَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (ناظم الاطباء).

قاسم امام.

[سِ اِ] (اِخ) (میرزا) ابن خواجه جلال الدین میرکی. از اعیان و اشراف هرات بود. وی در جوانی به تحصیل علوم همت گماشت و به مطالعهء رسائل متداول عصر پرداخت و در خوشنویسی زبانزد عموم گردید و در فن شطرنج صغیر و کبیر مهارت تمام یافت. اشعار دلفریبش به سلاست الفاظ و جودت معانی مزین است و منشآت پرمایه اش در نظر فاضلان سخن سنج مطبوع. این اشعار از اوست:
شد مرا کاسهء سر خاک در میخانه
باشد از گردش ایام شود پیمانه
ز آشنایان همه بیگانه شدم بهر تو من
آشنا ناشده گشتی تو ز من بیگانه
پیش واعظ منشین قصهء طوبی مشنو
قد برافراز که کوته شود این افسانه.
وی در فتنهء ابوالقاسم بخشی که در زمان سلطان حسین میرزا اتفاق افتاد از مخالفان وی (بخشی) بشمار میرفت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص 537، 617).

قاسم امین.

[سِ اَ] (اِخ) از نویسندگان و دانشمندان مصر است که به سال 1865 م. در قاهره تولد و به سال 1908 م. وفات یافت. وی از مدارس دولتی مصر فارغ التحصیل شد و برای آموختن حقوق به کشور فرانسه اعزام گردید و پس از تکمیل رشتهء حقوق به مصر برگشت و به عنوان وکالت انجام وظیفه کرد. سپس مستشار دیوان استیناف گردید. بیست وسه سال با کمال صداقت و امانت و شهامت در خدمت دولت بود. شهرت وی بیشتر مرهون حمایت او از زنان و مقالاتی است که دربارهء آزادی زنان و احترام به حقوق آنان نوشته و پیشوائی گروه آزادی زنان را به عهده گرفته است. بسیاری وی را تکفیر و تخطئه کرده اند. او راست: تحریر المراة که به سال 1319 ه . ق. / 1899 م. در 162 صفحه در مصر چاپ شده است. 2- کلمات فی الاخلاق. 3- المراة الجدیدة و گویا این کتاب رد است بر رد کتاب وی تحریر المراة که به سال 1901 م. در 229 صفحه در مطبعهء معارف مصر چاپ شده است. رجوع به معجم المطبوعات ج2 ستون 1481 و 1482. آداب اللغة العربیة ج 4 ص315 و روادالنهضة الحدیثة ص207 و عیسی متولی در روزنامهء اهرام 23/4/1950 و معجم المطبوعات 1481 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص19 شود.

قاسم انباری.

[سِ اَمْ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن بشار و ابومحمد قاسم شود.

قاسم اندلسی.

[سِ مِ اُ دُ لُ] (اِخ) رجوع به قاسم بن نصیربن وقاص و قاسم بیانی شود.

قاسم انوار.

[سِ مِ اَنْ] (اِخ) سید علی بن نصربن هارون بن ابوالقاسم حسینی یا موسوی تبریزی ملقب به معین الدین یا صفی الدین و متخلص به قاسم و مشهور به قاسمی و شاه قاسم، عارفی است فاضل و شاعری است ماهر از اکابر صوفیه و عرفای قرن نهم هجری که در اصول طریقت و سیر و سلوک دست ارادت به سلطان صدرالدین موسی بن شیخ صفی الدین سید اسحاق اردبیلی جد سلاطین صفویه داده و در خدمت آن پیر روشن ضمیر ریاضات بسیاری کشیده و هم از طرف او به قاسم الانوار ملقب گردیده و صحبت شاه نعمت الله ولی ماهانی را نیز دریافته و در قزوین و سمرقند و گیلان و هرات و خراسان سیاحتها کرده و در هرات به ارشاد عباد آغازیده و محل توجه عامه گردیده و نفوذ بسیار داشته و به همین جهت شاهرخ میرزا به هراس افتاده و صلاح شاه را در بیرون شدن قاسم از هرات دیدند. قاسم مدتی در بلخ و سمرقند روزگار گذرانید و مشمول عنایت الغ بیک گردید و سرانجام در اثنای مراجعت به وطن خود در قریه خرجرد یا قصبهء لنکر جام از توابع نیشابور به مناسبت لطافت آب و هوا اقامت کرد و به سال 835 یا 837 یا 838 ه . ق. در همانجا وفات یافت و در اواخر قرن نهم به امر امیرعلی شیرنوائی عمارتی زیبا بر قبر وی بنا کردند. وی تألیفاتی دارد. او راست: 1- انیس العاشقین. این کتاب مثنوی فارسی است. 2- تذکرة الاولیاء یا مقامات العارفین و این نیز مثنوی است. 3- دیوان شعر مشتمل بر غزلیات و قطعات و رباعیات و این دیوانی است نیکو و بیشتر آن در تصوف و نصیحت است و یک نسخه خطی آن به ضمیمهء دیوان حافظ به شماره 202 و یک نسخهء دیگر که علاوه بر غزلیات و قطعات و رباعیات او شامل دو مثنوی مذکور هم هست و در حاشیهء دیوان کمال خجندی از اول تا آخر نوشته شده اند به شماره 266 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است. این اشعار از اوست:
از هر طرفی چهره گشائی که منم
در هر صفتی جلوه گر آئی که منم
با اینهمه گه گاه غلط می افتم
نادان کس و بله روستائی که منم.
*
نمیتوان خبری داد از حقیقت دوست
ولی بروی حقیقت حقیقت همه اوست.
*
از مسجد و میخانه وز کعبه و بتخانه
مقصود خدا عشق است باقی همه افسانه.
*
در ملک عاشقی که دو عالم طفیل اوست
آن کس قدم نهاد که اول ز سر گذشت
*
قضا شخصی است پنج انگشت دارد
چو خواهد از کسی کامی برآرد
دو بر چشمش نهد وآنگه دو بر گوش
یکی بر لب نهد گوید که خاموش.
*
از افق مکرمت صبح سعادت دمید
محو مجازات شد شاه حقیقت رسید
راه به وحدت نبرد هر که نشد در طلب
جمله ذرات را از دل و از جان برید
*
در حرم وصل دوست زنده دلی راه یافت
کز همه خلق جهان بار ملامت کشید
وصلت الله یافت قاسم و ناگاه یافت
زآنکه به شمشیر لا از همه عالم برید.
*
قاسم انوار چهار مرتبه پیاده به حج رفته و دو دفعه آن را با پای برهنه بوده است. رجوع به هدیة الاحباب ص214 و مجمع الفصحاء ج2 ص27 و قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3532 و سفینه ص175 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص617 و ج4 ص6 و 7 و 10 و 11 و ریحانة الادب شود.
جامی گوید اهل روزگار در قبول و انکار وی دو فرقه اند و از وی دو اثر مانده است، یکی دیوان اشعار مشتمل بر حقائق و اسرار وی که انوار کشف و عرفان و آثار ذوق و وجدان از آن ظاهر است و دیگر جماعتی که خود را منسوب به وی میدارند و مرید وی میشمارند و اکثر ایشان از ربقهء اسلام خارج و در دائره اباحت و تهاون به شرع و سنت داخل میباشند. در تاریخ 830 ه . ق. پادشاه وقت را کسی زخمی زد و به توهم آنکه این کار با وقوف سید قاسم بوده او را از شهر هرات اخراج کردند. وی به جانب بلخ و سمرقند رفت و از آنجا مراجعت کرد و در خرجرد جام متوطن شد و به سال 837 وفات یافت و قبر وی در آنجا است. (نفحات الانس چ 1336 صص593-595). ادوارد براون آرد دومین شاعر عصر امیر تیموری که جالب توجه است قاسم الانوار است. وی شاعری است صوفی، نکات مهمه راجع به تاریخ حیات وی را ریو در فهرست بدینگونه خلاصه کرده: (فهرست ریو ص635) سید قاسم انوار در سراب (سراو) در ولایت تبریز به سال 757 ه . ق. / 1356 م. متولد شد. در علم شریعت شاگرد شیخ صدرالدین اردبیلی که یکی از اجداد صفویه است بوده و پس از وی نزد شیخ صدرالدین یمنی تلمذ نمود که او خود نیز از تلامیذ شیخ اوحدالدین کرمانی است. پس از آنکه چندی در گیلان اقامت نمود به خراسان رفت و در هرات ساکن شد و آن در زمان سلطنت تیمور و فرزندش شاهرخ است. در آنجا مریدان و شاگردان بسیار از اطراف نزد وی جمع آمدند و به قدری دارای نفوذ و عظمت گردید که شاه را تحت الشعاع خود قرار داد. عبدالرزاق در مطلع السعدین حکایت میکند که چون در سال 830 ه . ق. / 1426 م. شاهرخ در مسجد جمعه هرات مورد حملهء احمدلر قرار گرفت و مجروح گردید، سید قاسم مورد سوء ظن میرزا بایسنقر واقع شد و گفتند که قتل در تحت حمایت او بوده است. از این رو سید ناگزیر شد که هرات را ترک گوید و به سمرقند برود و در آنجا در ظل عنایت میرزا آلغ بیک قرار میگیرد. مع ذلک چند سال بعد وی به خراسان مراجعت نمود و در خرجرد که شهری است در ولایت جام منزل گزید و هم در آنجا به سال 837 ه . ق. / 1433 م. وفات یافت. (ترجمهء تاریخ ادبیات براون ج3 صص514 - 536).

قاسم بازار.

[سِ] (اِخ) قصبه ای است نزدیک شهر مرشدآباد در ایالت راجچاهی در بنگالهء هندوستان و به علت منسوجات ابریشمی معروف است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم برزالی.

[سِ مِ بَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن یوسف شود.

قاسم برید.

[سِ بَ] (اِخ) مؤسس سلسلهء بریدشاهیه در دکن هندوستان است. اصل او ترک یا گرجی است. ابتداء وزارت محمودشاه ثانی حاکم دکن را یافت ولی به سال 898 ه . ق. به استقلال حکومت را به دست گرفت و بعد از 12 سال حکمرانی به سال 910 ه . ق. درگذشت. پسر وی امیر برید احمدآباد را نیز از محمودشاه گرفت و پایتخت خود قرار داد و فرزند او به نام برید شاه معروف گردید. هفت تن از فرزندان قاسم برید حکومت یافته اند. (از قاموس الاعلام ترکی). و نیز رجوع به معجم الانساب زامباور شود.

قاسم برید ثانی.

[سِ بَ دِ] (اِخ) پنجمین حکمران از سلسلهء برید شاهیه است که به سال 977 ه . ق. به جای برادرش ابراهیم برید شاه بر تخت نشست و سه سال حکومت کرد. پسرش علی برید شاه ثانی جانشین او گردید. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم بصری.

[سِ مِ بَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن جعفر شود.

قاسم بکرجی.

[سِ بَ رَ] (اِخ) ابن محمد یکی از ادیبان و شاعران حلب است. تألیفات و دیوانی نیکو دارد. او راست: 1- حلیة العقد البدیع چاپی. و این شرحی است بر بدیع اشعار خود. 2- شرح الخزرجیة. 3- شرح همزیة البوصیری. 4- الدر المنتخب من امثال العرب خطی. 5- شفاء العلل فی نظم الزحافات والعلل، در عروض. رجوع به سلک الدرر ج 4 ص10 و اعلام النبلاء ج 6 ص535 و الکتبخانه ج 4 ص230 و هدیة العارفین ج 1 ص834 و بروکلمان(1) والاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص18 شود.
(1) - Brocke. 2.370 (287) S. 2: 397.

قاسم بیانی.

[سِ بَ نی ی] (اِخ) ابن اصبغ بن محمد بن یوسف بن ناسج بن عطاء، بندهء ولیدبن عبدالملک بن مروان است. وی از بیانه از توابع قرطبه در اندلس است، در قرطبه از بقی بن مخلد و محمد بن وضاح روایت شنیده و آنگاه به مکه و عراق و مصر کوچ کرده و از ابن ابی الدنیا و کبار روایت اخذ کرده و در فقه و حدیث و نحو و شعر دستی داشته و بر کتاب ابوداود تصنیف دارد. وی به سال 144 ه . ق. در 93 سالگی وفات یافت. (تاج العروس «ب ی ن»).

قاسم بیانی.

[سِ بَ نی ی] (اِخ) ابن محمد بن قاسم اندلسی نوهء قاسم بیانی معروف. از علماء است. ابوعمرو احمد فرزند او از او روایت دارد. و احمد خود از مشایخ ابن حزم است. (تاج العروس «ب ی ن»).

قاسم بیانی.

[سِ بَ نی ی] (اِخ) ابن محمد بن قاسم ابن محمد بن سیار اموی اندلسی قرطبی، مکنی به ابومحمد از بزرگان فقیهان و محدثان اندلس است. وی بندهء ولیدبن عبدالملک خلیفهء اموی بود و از مجتهدانی است که قائل به حجة و نظر است. از تألیفات او کتاب «ایضاح» است در رد بر مقلدان. وی منسوب است به بیانه(1) اندلس و در قرطبه به دنیا آمده و هم در آنجا به سال 276 ه . ق. درگذشته است. رجوع به تذکرة الحفاظ ج2 ص199 و شذرات ج 2 ص170 و جذوة المقتبس 310 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص16 شود. در تاج العروس آمده است: قاسم بن محمد بن قاسم بن سیار اندلسی از دانشمندان است. وی به مذهب شافعی مایل بوده و بامزنی و جز او مصاحبت داشت. به سال 228 ه . ق. وفات یافت. فرزندش احمدبن محمد بن قاسم از او روایت دارد. (تاج العروس «ب ی ن»).
(1) - Baena.

قاسم بیانی.

[سِ بَ نی ی] (اِخ)خیرالدین بن محمد حنفی بغدادی مشهور به بیانی و مکنی به ابوالخیر از اهل بغداد و متصوف و عالم به حدیث و تفسیر بود. کتابهائی در تصوف و وعظ و کلام تألیف کرده و از کسانی که پس از مرگش برای وی مرثیه سروده اند یکی معروف رصافی و دیگر جمیل صدقی رهاوی است. او به سال 1320 ه . ق. وفات یافت. رجوع به لب اللباب ج 1 ص119 و فی عشائر العراق ج 1 ص316 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص9 شود.

قاسم بیروتی.

[سِ مِ بِ] (اِخ) رجوع به قاسم کستی شود.

قاسم بیضاوی.

[سِ مِ بَ] (اِخ) (میرزا ابوالقاسم) زاد و بومش شهر بیضاست ذهنش رسا و طبعش بیضا و کلامش مقبول دلهاست. او راست:
بالا زند ز شوق تماشای عارضت
دامان خیمهء سیه شام نور شمع.
*
روشن دل از محبت شاه ولایتم
درّ نجف شود ز صفا سنگ تربتم.
*
ندانم کرد دهقان از کدامین چشمه سیرآبم
که در هر دانه ای برقی است همچون کرم شب تابم.
(صبح گلشن چ هند ص327).

قاسم بیک.

[سِ بَ / بِ] (اِخ) از امرای بایندری ودائی رستم بیک بن مقصود بیک است. رستم بیک پس از شکست بایسنقر و نشستن بر تخت سلطنت قاسم بیک را والی دیاربکر ساخت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص438 و ص469).

قاسم بیک.

[سِ بَ / بِ] (اِخ) از بازماندگان حکمرانان قره مان است. وی پس از فتح قره مان در دورهء ابوالفتح سلطان محمدخان ثانی سرکشی کرد، و اسحاق پاشا صدر اعظم سپاهیانی برای سرکوبی او گسیل داشت و او را شکست داد. در دورهء سلطان بایزیدخان مجدداً دست به آشوب زد و به سال 888 ه . ق. درگذشت و با مرگ او سلسلهء حکمرانان قره مان انقراض یافت. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم بیک.

[سِ بَ / بِ] (اِخ) متخلص به قسمی، خلف عباس بیک، از امیرزادگان افشار است. بسیار عاشق پیشه بوده. گویند معشوقی داشته مسمی به سیمائی، بجهت او تدارک عروسی گرفته در شب زفاف در حضور عروس هوس بوس و کنار کرده سیمائی را عرق حمیت دامن گیر شده خنجر به قصد حیات خود کشیده قاسم بیک در عالم نیاز سینه پیش داشته، سیمائی را غیرت دست داده به همان خنجر مهم او را به انجام رسانیده و خود هم به قصاص رسیده عروسی به عزا مبدل شد. این چند شعر او راست:
باکم از کشته شدن نیست، از آن میترسم
که هنوزم رمقی باشد و قاتل برود
قسمی آن صبر و شکیبی که به او مینازی
بنمایم بتو چون یک دوسه منزل برود.
*
خدا بشکوه زبان من آشنا نکند
من و شکایت آن بیوفا خدا نکند
مراست بخت زبونی که بیوفاطلب است
نمیشود که ترا نیز بیوفا نکند.
*
نه بخانه دل قراری نه بکوی یار گیرد
چکنم مگر بمیرم که دلم قرار گیرد.
(از آتشکدهء آذر با تحشیهء شهیدی ص20).

قاسم بیک.

[سِ بَ / بِ] (اِخ) متخلص به حالتی است. رجوع به حالتی شود.

قاسم بیگ پرناک.

[سِ بَ پَ] (اِخ)رجوع به قاسم پرناک شود.

قاسم بیهقی.

[سِ مِ بِ هَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن دهیم شود.

قاسم پاشا.

[سِ] (اِخ) از وزیران سلطان سلیمان خان قانونی است. وی بهنگام حکمرانی سلیمان در مغنیسا دفتردار وی بود. و پس از جلوس سلطان به وزارت رسید. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم پاشا.

[سِ] (اِخ) (کوزلجه) از وزیران عصر سلطان سلیمان خان قانونی است. وی به سال 929 ه . ق. والی مصر گردید و هنگامی که احمد پاشا به ولایت مصر منصوب شد او به باب عالی بازگشت و در همان سال مجدداً والی مصر شد و این بار هفت ماه آن سمت را دارا بود و چون بعلت انقلاب مصر ابراهیم پاشا صدراعظم خود عازم مصر شد قاسم پاشا به باب عالی برگشت و وزیر ثانی گردید. هنگام سفر سلطان سلیمان خان به مجارستان قائم مقام سلطان گردید و بعد والی موره شد. محلهء بزرگ قاسم پاشا در بالای ترسانه به نام اوست. (قاموس الاعلام ترکی).

قاسم پرناک.

[سِ پَ] (اِخ) حاکم فارس بوده است. چون احمدشاه بن اغورلو محمد بن حسن بیک بر تخت سلطنت آذربایجان جلوس کرد مقرراتی وضع نمود که باعث مخالفت ابیه سلطان و قاسم پرناک گردید. و این دو احمد شاه را سرانجام به قتل رسانیدند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص443 و 446).

قاسم تبریزی.

[سِ مِ تَ] (اِخ) رجوع به قاسم انوار شود.

قاسم تکروری.

[سِ ؟] (اِخ) یکی از مردان شایسته و پارسا است که در مدینه سکونت داشت. وی در میان کوهها به سیاحت میپرداخت و جز روزهای جمعه به شهر نمی آمد. او در ماه ذوالحجه سال 747 ه . ق. وفات یافت. (الدرر الکامنه ج3 ص241).

قاسم تلمسانی.

[سِ تِ لِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن سعید شود.

قاسم تلیدی.

[سِ تَ] (اِخ) رجوع به قاسم احمدبن موسی شود.

قاسم تمار.

[سِ تَمْ ما] (اِخ) یکی از پرخوران مشهور عرب است. در شرح پرخوری وی داستانها گفته اند. رجوع شود به العقد الفرید ج3 ص384 به بعد و مروج الذهب چ پاریس ج5 صص401 - 402 و ج6 ص215 و 218 و ج7 ص170 و ج8 ص 110 و کتاب البخلاء جاحظ ص215 و 216 و اغانی ج 2 صص181 - 190 و شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ج1 ص127 و فصل ششم از باب دوم از قسم سوم از فن دوم از کتاب نهایة الارب فی فنون الادب نویری و مستطرف ج1 ص214 و 215 و کتاب التاج جاحظ ص11 و جز اینها شود.

قاسم تنوخی.

[سِ مِ تَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن عیسی بن ناجی شود.

قاسم تونسی.

[سِ نِ] (اِخ) ابن محمد پزشک بود و در بیمارستان منصوری قاهره به تدریس طب اشتغال ورزید و به تولیت مشیخهء رواق مغربیان ازهر نائل گشت. شعر هم دارد. وی به سال 1193 ه . ق. وفات یافت. رجوع به الجبرتی ج 2 ص54 و الاعلام زرکلی طبع 2 ج6 ص18 شود.

قاسم ثانی.

[سِ مِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن ثانی شود.

قاسم ثقفی.

[سِ مِ ثَ قَ] (اِخ) ابن امیة بن ابی الصلت. پدرش قبل از بعثت پیغمبر از پیمبری و بعثت یاد میکرد و تا زمان بعثت پیغمبر زنده بود ولی شقاوت بر او مستولی گردید و اسلام نیاورد، بلکه دربارهء اهل بدر با اشعار معروف خود مرثیه گفت و تا هنگام مرگ به کفر خود باقی بود، و گفته اند به سال نهم هجری وفات یافت. پسر وی قاسم را مرزبانی در معجم الشعراء یاد کرده است. قاسم علی القاعده در زمرهء صحابه بوده است زیرا به طوری که مکرر گفته شده کسی از قریش و ثقیف در مکه و طائف نماند مگر آنکه اسلام آورد. (الاصابة جزء 3 قسم 1 ص213).

قاسم ثقفی.

[سِ مِ ثَ قَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن ربیعه شود.

قاسم جرجانی.

[سِ مِ جُ] (اِخ) رجوع به قاسم نجفی شود.

قاسم جرموزی.

[سِ مِ جُ] (اِخ) ابن حسن بن مطهربن محمد جرموزی (وفات 1146). مورخی است از مردم یمن که در بندر «المخا» متولد شد و در صنعاء زندگی کرد و وفات یافت. وی مشاغلی را احراز کرد که آخرین آنها منصب قضا در شهر صنعا بود. تألیفاتی دارد. از اوست: 1- نزهة الفطن فی من ملک الیمن خطی. 2- صفوة العاصر فی آداب المعاصر. وی شرح حال گروهی از مردم زمان خود را در آن آورده است. 3- هدایة المسترشد خطی. این کتاب منظومه ای است در فقه زیدیه. رجوع به خلاصة الکلام ص42 و 43 و الضوء اللامع ص11 ج143 والتبر المسبوک 283 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص 8 شود.

قاسم جنابذی.

[سِ جُ بَ] (اِخ) (امیر) ابن امیرسید جنابذی است، طبع نیک دارد در این اوقات (دوران مؤلف مجالس النفائس) در صفت بهار مثنوی ابداع کرده، و از آنجا بسیار قوت طبع او فهم میشود. این اشعار در وصف بهار از اوست:
صنوبر زده شانه گیسوی خویش
کشیده دل عالمی سوی خویش
عیان شاخ گل زآب صافی ضمیر
چو قد بتان در قبای حریر
قد سرو و آب از درخشندگی
بود خضر و سرچشمهء زندگی.
(ترجمهء مجالس النفائس چ بانک ملی ص6، 7، 8، 139، 140). رجوع به قاسمی گنابادی شود.

قاسم جهنی.

[سِ مِ جُ ] (اِخ) ابن حنظلة الجهنی یکی از سرداران لشکر علی (ع) در جنگ صفین است. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص545).

قاسم حربی.

[سِ مِ حَ] (اِخ) از عارفان است. بشرحافی به زیارت وی میرفت روزی بیمار شد. بشرحافی به عیادت او آمد، دید که خشتی زیر سر نهاده و یک پاره بوریای کهنه در زیر پهلو انداخته. چون بیرون آمد همسایگان وی گفتند سی سال است که همسایه ماست و هرگز از ما حاجتی نخواسته است. (نفحات الانس چ 1336 ص49).

قاسم حلاق.

[سِ مِ حَلْ لا] (اِخ) ابن صالح بن اسماعیل حلاق (1221 - 1284 ه . ق. / 1806 - 1867 م.) دانشمندی است دمشقی و جد شیخ جمال الدین قاسمی است. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- مسائل الرضاع. 2- اعانة الناسک علی اداء المناسک. و فرزندش محمد سعیدبن قاسم کتابی به نام «الثغرالباسم» در شرح حال وی نگاشته است. رجوع به مقدمه شرح الام خطی و منتخبات التواریخ دمشق 674 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص11 شود.

قاسم حمودی.

[سِ حَمْ مو دی ی] (اِخ)ابن حمودبن میمون ادریسی حسنی ملقب به مأمون (351 - 431) دومین شاه از شاهان دولت حمودی قرطبه است. سلیمان بن حکم اموی حکومت جزیرهء سبز (خضراء) را به وی داد. برادر وی علی بن حمود بر سلیمان شورید و اندلس را تصرف کرد و به خلافت بر او بیعت کردند. و به سال 408 ه . ق. علی وفات کرد قاسم به جای برادر به خلافت رسید و قرطبه را مرکز خود قرار داد. وی مردی خوش اخلاق و پاک سرشت بود. مردم در زمان او در رفاه و آسایش و امان زیستند. فرزند برادرش یحیی بن علی در مالقه به سال 412 ه . ق. بیعت خود را شکست و به دنبال این شورش قاسم از قرطبه بدون جنگ بیرون رفت و در اشبیلیه سکونت گزید و مردم را گرد خود جمع کرد و از بعض طوایف بربری دلجوئی نمود و با کمک آنان به سوی قرطبه هجوم آورد و به سال 413 بدان شهر وارد گردید ولی کارش سامان نیافت و به سوی شریس رفت. یحیی او را گرفت و در مالقه زندانی کرد. وی در زندان به سال 431 ه . ق. وفات یافت. رجوع به سیر النبلاء خطی طبقهء 22 و ابن اثیر ج 9 ص94 و جذوة المقتبس ص22 و الذخیره ج2 از قسم اول ص12 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص9 و ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص16 شود. ابن حمود(1) چهارمین از امیران حمودی اموی اندلس است. وی از سال 413 تا 416 ه . ق. (1022 - 1025م) خلیفه بود. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام).
(1) - امرای بنی حمود برای خود لقب خلیفه و امیرالمؤمنین اختیار کرده بودند. ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص18.

قاسم حمودی.

[سِ مِ حَمْ مو] (اِخ) ابن محمد بن قاسم بن حمود از امیران و حاکمان اخیر حمودیان اندلس است. بعضی از مورخان وی را آخرین امیر حمودی اندلس شمرده اند که پس از وفات پدر به سال 440 ه . ق. به حکومت جزیرهء خضرا(1) رسید و شش سال این فرمانروائی استمرار داشت تا عبادبن محمد معتضد لخمی فرمانروای اشبیله به سال 446 وی را از آن جزیره بیرون راند و خواست وسیلهء سفر او را به هر جا که بخواهد آماده کند. وی مریه را برگزید و در آنجا تا هنگام مرگ بماند. او به عنوان خلیفه ملقب نشد و به سال 446 وفات یافت. رجوع به البیان المغرب ص 218، 230، 231، 242 و جمهرة الانساب ص 45 و زرکلی چ 2 ج6 ص16 شود.
(1) - Algeciras.

قاسم حنفی.

[سِ مِ حَ نَ] (اِخ) (شیخ...) حنفی از علماء است. او راست: ردالقول الخائب فی القضاء علی الغائب. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1482).

قاسم خاقانی.

[سِ مِ] (اِخ) از علماء است. از اوست: شرح بر قصیدهء «لامیة فی الکلام» احمدبن عبدالله جزائری. این شرحی است موجز که از شرح سوسنی اخذ شده است. (کشف الظنون چ 1943 ج 2 ص1940).

قاسمخان.

[سِ] (اِخ) (نواب...) وی در روزگار دولت نورالدین محمد جهانگیر پادشاه از امرای بزرگ بود و به پایهء والای تقرب سربلندی داشت. اصل وی از سبزوار است و زنش منیجه بیگم خواهر حقیقی نورجهان بیگم است و او دختر اعتمادالدوله و به جمال صوری و استعداد فطری و رموز دلفریبی و تقطیع لباس و بذله سنجی و سخن گوئی و شعرفهمی و حاضرجوابی از نساء زمان ممتاز بود و عطر گلاب کشیدن از مخترعات اوست. در اول حال به نکاح شیرافکن که از خوانین عمده و اسم با مسمی بود درآمد پس از چند روز شیرافکن به قتل رسید و او به همخوابگی پادشاه مشرف گشت. گویند نوبتی در سلخ رمضان پس از رؤیت هلال این مصرع بر زبان پادشاه گذشت:
هلال عید بر اوج فلک هویدا شد
نور جهان بیگم فی الحال مصرع دوم را بر بدیهه رسانید:
کلید میکده گم گشته بود پیدا شد
بیگم را با قاسمخان مناظره و مشاعرهء بسیار دست میداد و او را در فن شعر مسلم نمیداشت یک وقت طرح غزلی تازه در میان آمد و شعرای پایتخت از آن درماندند قاسمخان این سه بیت نوشته نزد بیگم فرستاد. از آن هنگام زور طبعش در سخنوری قبول فرمود و اینک ابیات:
گر شوی سایه نشین روزی به تخت باغبان
سایه بر خورشید اندازد درخت باغبان
فاخته چون دید بی گل باغ را نالید و گفت
از چه رو با گل نرفت این جان سخت باغبان؟
جشن نوروز است و ابر نوبهار از فیض طبع
طرح کرد از سبزه و گل تاج و تخت باغبان.
آورده اند که روزی پادشاه آب خاصه ای طلبید و آبدار در کاسه ای گلی که در نهایت نزاکت بود آب آورد. چون نزدیک رسید دستش بجنبید و کاسه از فرط نزاکت تاب نیاورده از یک جانب شکست و آب در رکابی فرو ریخت قاسمخان ایستاده بود. پادشاه به جانب او نگاه کرد و این مصرع بخواند:
کاسه نازک بود و آب آرام نتوانست کرد
قاسمخان بر بدیهه مصرع دیگر رسانیده بیت تمام خواند:
دید حالم را و چشمش ضبط اشک خود نکرد
کاسه نازک بود و آب آرام نتوانست کرد.
نثرهای رنگین پر کار نیز بسیار بسیار دارد و از کلیاتش معلوم میتوان نمود. او راست:
می پرستم می ز چشمم جای آب آید برون
گر بگرید بلبل از چشمش گلاب آید برون
یکره ار در چشم من آید خیال او بخواب
کی ز شوق آن دگر از چشم خواب آید برون
بسکه میل همزبانی با تو دارد هر کسی
گر ز شکل آینه پرسی جواب آید برون
ز اشتیاق همنشینیهای گوش و گردنت
بعد از این همچون صدف در از حباب آید برون
بسکه قاسم پر شد از مهر علی موسی رضا
سینه اش گر برشکافی آفتاب آید برون.
(تذکرهء مرآت الخیال ص72 و 73).

قاسم خان.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان. در 58هزارگزی جنوب باختری شیروان و 2هزارگزی جنوب مالرو عمومی امیران به روزمان. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 142 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، پنبه، توتون و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاسم خان هژبر خاقان.

[سِ هُ ژَ] (اِخ)رئیس ایل عبدالملکی در زمان رابینو مؤلف مازندران و استرآباد است. داغمرز مسکن این ایل میباشد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص88).

قاسم خانی.

[سِ مِ] (اِخ) ابن صلاح الدین الخانی (1028 - 1109 ه . ق. / 1619 - 1697 م.) یکی از دانشمندان متصوف و از مردم حلب است. وی به عراق و حجاز و ترکیه سفر کرد و به حلب برگشت و تا هنگام مرگ متصدی منصب افتاء بود. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- السیر والسلوک الی ملک الملوک، چاپی. 2- تصوف. 3- شرح علی الجزریه، در تجوید. 4- رسالة فی المنطق. کتابهای اخیر خطی است. رجوع به سلک الدرر ج 4 ص9 و اعلام النبلاء ج 6 ص416 والاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص11 شود.

قاسم خوارزمی.

[سِ مِ خوا / خا رَ](اِخ) رجوع به قاسم بن حسین و قاسم صدرالافاضل شود.

قاسم خواند امیر.

[سِ خوا / خا اَ] (اِخ)یکی از اکابر خراسان است معاصر شاه اسماعیل صفوی. تیمور سلطان وی را با چند تن دیگر از هرات کوچانیده با خود به سمرقند برد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص536).

قاسم خیل.

[سِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی. در 8هزارگزی شمال خاوری شاهی و 3هزارگزی شوسهء شاهی به ساری. در دامنه واقع، هوائی معتدل مرطوب دارد. دارای 360 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، برنج، پنبه، کنجد، توتون، ابریشم. شغل مردم زراعت و کارگری در کارخانجات صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و کرباس، راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاسم درق.

[سِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه. در 10هزارگزی باختر میانه و 9هزارگزی شوسهء تبریز به میانه و 3هزارگزی خط آهن میانه به تهران واقع و کوهستانی است و هوائی معتدل و 102 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4 ص346).

قاسم دمشقی.

[سِ مِ دِ مِ] (اِخ) رجوع به قاسم حلاق شود.

قاسم دولت ملک.

[سِ مِ دَ لَ ؟] (اِخ)یکی از اکابر که از طرف میرزا یادگار محمد بامداد پادشاه آذربایجان و عراق منصب امارت داشت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص143).

قاسم دولدی.

[سِ دُ] (اِخ) یکی از فرمانداران که از طرف بایسنقر بر قصبه و قلعهء شیزر نزدیک سمرقند حکومت داشت. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص231).

قاسم دیمرثی.

[سِ مِ دَ مَ ثی ی] (اِخ)رجوع به قاسم بن محمد دیمرثی شود.

قاسم دیوانه.

[سِ مِ نَ / نِ] (اِخ) از شاعران ایران و شاگرد صائب شاعر بوده است. سرخوش گوید وی به هند سفر نکرده ولی در آنجا شهرت بسیار دارد. دیوان اشعار وی در نولکشور هند چاپ شده است. (الذریعه ج9 ص335).

قاسم ذوالقدر.

[سِ مِ ذُلْ قَ] (اِخ) رجوع به قاسم ساروقیلان شود.

قاسم رازی.

[سِ مِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن موسی شود.

قاسم رازی.

[سِ مِ] (اِخ) از مهرهء ارباب سخن طرازی است. در عهد اکبر پادشاه به هندوستان رسید و به ملازمت آصفخان وزیر از خوان وجودش قسمتی وافی ربوده به وطن باز گردید. او راست:
هیچ جا خاطر شوریده ام آرام ندید
همه آفاق مگر بهر دل من قفس است.
(صبح گلشن چ هند ص328).

قاسم رسی.

[سِ رَسْ سی ی] (اِخ) ابن ابراهیم بن اسماعیل حسنی علوی، مکنی به ابومحمد و مشهور به رسی (169 - 246 ه . ق.) از پیشوایان زیدیه و مردی دانشمند و فقیه و شاعر بود. وی برادر ابن طباطبا (محمدبن ابراهیم) است. در کوهستان قدس پیرامون مدینه سکونت داشت. و پس از مرگ برادر به سال 199 ه . ق. دعوت خود را آشکار کرد و در «الرس»(1) وفات یافت. او را بیست ویک رساله است و از آنها است: 1- امامت. 2- رد بر ابن مقفع. 3- سیاست النفس. 4- العدل و التوحید. 5- الناسخ والمنسوخ. مرزبانی وی را در شمار شعرا یاد کرده و به پیشوائی و کتابهای او اشاره نکرده، و شعری نیکو از او آورده است. من جمله ابیاتی است که به این شعر ختم میشود:
اذا اکدی جنی وطن
فلی فی الارض منعرج.
و گوید یکی از فرزندان او حسین بن حسن بن قاسم زیدی صاحب یمن است. رجوع به تاریخ الیمن ص 18 والبعثة المصریه ص23 و مرزبانی ص335 و زرکلی چ 2 ج 6 ص5 شود. وی ملقب به ترجمان الدین وجد ائمهء رسی یمن است. به سال 246 ه . ق. / 860 م. وفات یافت. یکی از نبیرگان قاسم رسی از مدعیان امامت در عصر مأمون خلیفه به اسم یحیی الهادی در سعدا از بلاد یمن شعبه ای از فرقهء زیدیه تأسیس کرد که ائمهء آن هنوز نیز در آن سرزمین به امامت فرقهء خود باقی هستند. (ترجمهء طبقات سلاطین لین پول چ 1313 تهران ص92).
(1) - کوه سیاهی است در شش میلی مدینه نزدیک ذوالحلیفة.

قاسم زرکش.

[سِ مِ زَ کَ] (اِخ) رجوع به قاسمعلی زرکش شود.

قاسم زهری.

[سِ مِ زُ هَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن صفوان شود.

قاسم زیدی.

[سِ مِ زَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن علی شود.

قاسم زینبی.

[سِ مِ زَ نَ] (اِخ) ابن علی بن حسین هاشمی زینبی، مکنی به ابونصر. قاضی و از مردم بغداد بود و با ادبیات و شعر سر و کار داشت. رساله ای در «احکام صید» نوشته و در آن از «المستنجد عباسی» ستایش کرده است. المستنجد او را به منصب قضاء در بغداد نصب کرد. وی به سال 556 ه . ق. به قاضی القضاة ملقب گردید و به سال 563 ه . ق. وفات یافت. رجوع به الجواهر المضیئة ج 1 ص411 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص12 شود.

قاسم ساروقیلان.

[سِ] (اِخ) ابن علاءالدوله ذوالقدر. جنگجوئی دلاور بود که به علت شجاعت و تهوری که داشت او را ساروقیلان لقب داده بودند. پدرش علاءالدوله ذوالقدر لشکری فراهم آورده و به سرکردگی فرزند خود قاسم به صوب دیاربکر برای محاربهء با محمدبیک استاجلو گسیل داشت. سرانجام محمدبیک پیروز گشت و ساروقیلان و سایر اسیران را گردن زد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص489).

قاسم سرقسطی.

[سِ مِ سَ رَ قُ] (اِخ)رجوع به قاسم عوفی شود.

قاسم سلطان.

[سِ سُ] (اِخ) ولد سیدک خان از بزرگان و شاهزادگان دشت قپچاق بوده است در عهد بدیع الزمان میرزا تیموری. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص403).

قاسم سلیمان.

[سِ سُ لَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن وهب وزیر المکتفی بالله خلیفهء عباسی بود. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص287 و 350).

قاسم سلیمانی.

[سِ مِ سُ لَ] (اِخ) رجوع به قاسم قادری شود.

قاسم سمرقندی.

[سِ مِ سَ مَ قَ] (اِخ)رجوع به قاسم بن حسین شود.

قاسم سمرقندی.

[سِ مِ سَ مَ قَ] (اِخ)رجوع به قاسم بن یوسف حسینی شود.

قاسم سنگ دانگ.

[سِ مِ سَ دا نَ] (اِخ)رجوع به قاسم بن محمد بن قاسم شود.

قاسم سودونی.

[سِ مِ نی ی] (اِخ) رجوع به قاسم بن قطلوبغا شود.

قاسم شامی.

[سِ] (اِخ) مکنی به ابوعبدالرحمن. بندهء معاویه بود. عبدان مروزی وی را در شمار صحابه یاد کرده است. (الاصابه چ 1325 جزء 5 ص282).

قاسم شهرزوری.

[سِ مِ شَ] (اِخ) ابن مظفربن علی، مکنی به ابواحمد، حاکم اربل بود و مدتی بر سنجار نیز حکومت داشت. وی جد خاندان شهرزوری، قاضیان شام و موصل و جزیره است. و تمام شهرزوریان به وی منسوبند. در موصل به سال 489 ه . ق. / 1096 م. وفات یافت و در مقبرهء جد خود ابوالحسن بن فرغان به خاک سپرده شد. رجوع به وفیات الاعیان ج 1 ص421 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص30 شود.

قاسم شیرازی.

[سِ مِ] (اِخ) از شاعران ایران است و منظومه ای در فتوحات امیرتیمور به نام «تیمورنامه» سروده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم شیرازی.

[سِ مِ] (اِخ) از مشاهیر خطاطان و شاعران و نقاشان ایران است. وی حافظهء نیرومندی داشت و گویند یک منظومه سی بیتی را با یکبار خواندن بخاطر می سپرد. وی به سال 947 ه . ق. درگذشت. او ادعا میکرد که از نسل شاه شجاع است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم صدرالافاضل.

[سِ مِ صَ رُلْ اَ ضِ] (اِخ) ابن حسین بن احمد خوارزمی مجدالدین (555 - 617 ه .ق.). از مردم خوارزم و یکی از دانشمندان ادب عرب و از فقیهان حنفی است که در ایلغار تاتار کشته شده است. تألیفاتی دارد. از اوست: 1- شرح المفصل للزمخشری در سه مجلد. 2- ضرام السقط در شرح سقط الزند معری. 3- التوضیح در شرح مقامات. 4- بدایع الملح. 5- الزوایا و الخبایا در نحو. 6- السر در اعراب. 7- المحصل فی البیان. 8- شرح بر تاریخ یمینی محمد بن عبدالجبار عتبی. و شعرهائی نیز دارد. رجوع به الاعلام ابن قاضی شهبه خطی و الفوائد البهیه ص153 و بغیة الوعاة ص376 و شروح سقط الزند، مقدمة و الجواهر المضیئة ج 1 ص410 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص8 و کشف الظنون چ 1943 م. ج2 ستون 1615 و 1789 و 1775 و 3052 و 3992 شود.

قاسم صفار.

[سِ صَفْ فا] (اِخ) ابن علی بن محمد بن سلیمان انصاری بطلمیوسی، مشهور به صفار. از علماء نحو و ادب است از تألیفات او شرحی است بر کتاب سیبویه (شرح کتاب سیبویه) که گفته اند آن بهترین شروح آن کتاب است. در آن شرح بیشتر نظریات شلوبین را رد کرده است. وی پس از سال 630 ه . ق. وفات یافته است. رجوع به بغیة الوعاة 377 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص12 و 14 و کشف الظنون چ 1943 م. ج2 ص1428 شود.

قاسم عاصم.

[سِ مِ صِ] (اِخ) (ملا...) جوانی فقیر و نامراد است و نظمی نیز میگوید از اوست این مطلع:
یاد روزی که ز خیل و حشمت میبودم
متصل سایه صفت در قدمت میبودم.
(ترجمهء مجالس النفائس چ 1324 ص165).

قاسم عالی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش گاوبندی شهرستان لار.در 2هزارگزی جنوب خاور گاوبندی و کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه و در جلگه واقع است. هوای آن گرم مالاریائی است. 275 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات و خرما و تنباکو و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

قاسم عبدالعزیز.

[سِ مِ عَ دُلْ عَ] (اِخ)یکی از بزرگان و مقربان سلطان حسین میرزا است. وی سر میرزا مظفرالدین ابابکر را که راه طغیان و خلاف می پیمود و به سال 884 ه . ق. کشته شد به موجب فرمان به هرات برد و علی شیر حاکم هرات و سایر بزرگان از این خبر خوشحال شدند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص 120).

قاسم عجب.

[سِ عَ جَ] (اِخ) داروغهء شهر اخسی در عهد سلطان ظهیرالدین محمد بابر و میرزا جهانگیر بود. (حبیب السیر ج4 ص261، 264).

قاسم عجلانی.

[سِ مِ عَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن رمضان شود.

قاسم عجلی.

[سِ مِ عِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن عیسی بن ادریس و قاسم بن یوسف و قاسم بن ادریس شود.

قاسم عجلی.

[سِ مِ عِ] (اِخ) ابن ادریس، مکنی به ابودلف. یکی از سرداران مامون خلیفه بود که از جانب او به سال 210 ه . ق. 825 م. به حکومت همدان منصوب گردید و این حکومت به ارث به پسر و نوادگان او رسید. عمر بن عبدالعزیز به سال 281 ه . ق. اصفهان و نهاوند را نیز ضمیمهء قلمرو حکومت خود کرد. (ترجمهء طبقات سلاطین سلام لین پول ص112).

قاسم عرنی.

[سِ عُ رَ نی ی] (اِخ) ابن حکم بن کثیر، مشهور به عرنی. قاضی و از رجال حدیث بود. منصب قضاء شهر همدان در روزگار هارون الرشید به وی مفوض گشت و در این شغل بود که به سال 208 ه . ق. وفات یافت. رجوع به تهذیب التهذیب ج 7 ص311 والاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص9 شود.

قاسم علم الدین.

[سِ مِ عَ لَ مُدْ دی](اِخ) رجوع به قاسم لورقی شود.

قاسم علوی.

[سِ مِ عَ لَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن هشام یا هاشم شود.

قاسمعلی.

[سِ عَ] (اِخ) (سید...) از اولاد سید محمد غوث گوالیاری و مادرش بنت محمد عطاخان. مرصع رقم بود و از سر کار انگریزی به عهدهء تحصیل در نواحی فرخ آباد بسر می نمود. طبع موزون داشت و توجه بشعر و شاعری میگماشت. او راست:
دل می تپد او خبر ندارد
عشقم اثری مگر ندارد
دارد همه آنچه بایدش لیک
در کوی وفا گذر ندارد
آن کیست در این زمان که قاسم
سر دارد و درد سر ندارد؟
(صبح گلشن چ هند ص327).

قاسمعلی.

[سِ عَ] (اِخ) (ملا...) از شاعران ایران و از مردم طوس است. تخلص وی دانسته نیست. او راست:
چو توئی نبوده هرگز به وفا و مهربانی
به تو هیچکس نماند تو به هیچکس نمانی.
(از آتشکدهء آذر تحشیهء شهیدی ص96).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

قاسم علی زرکش.

[سِ عَ زَ کَ] (اِخ)یکی از دانشمندان عصر سلطان حسین میرزا است. وی از جملهء اجلهء علماء کرام است و به کرم ذاتی و سخاوت جبلی امتیاز تمام دارد و از مبادی ایام صبی و اوائل نشو و نما همواره بر اکتساب علوم محسوس و مفهوم همت میگمارد از صنعت زرکوبی و زرکشی نیز به غایت صاحب وقوف است و به صفت زهد و رشاد و صلاح و سداد موصوف و معروف، به گزاردن حج الاسلام و طواف روضهء مقدسهء حضرت خیر الانام فایز گشته. وی در زمانی که امیر خان موصلو در هرات منصب حکومت داشت به دعوت سلطان محمود به جانب سیستان رفت و بر مسند افاده و تدریس متمکن گردید. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص357 و 358).

قاسم علی کربلائی.

[سِ عَ کَ بَ] (اِخ)هندی. از علماء است او راست: نهرالمصائب. این کتاب در مناقب امام علی و دو فرزندش حسن و حسین است و شروحی به لغت هندی بر آن نوشته شده و در لکنهو به سال 1887م. به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1483).

قاسمعلی کندی.

[سِ عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. در 19500گزی جنوب باختری اهر و سه هزارگزی شوسهء تبریز به اهر واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 11 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاسم عوفی.

[سِ عَ] (اِخ) ابن ثابت بن حزم عوفی سرقسطی (255 - 302 ه . ق.)، مکنی به ابومحمد. دانشمند لغت و علم حدیث است. وی با پدر از سرقسطه به مصر و مکه مسافرت کرد و گفته اند: او نخستین کسی است که کتاب «العین» را به اندلس آورد. از وی خواستند که در سرقسطه به امر قضا مشغول شود ولی او از اینکار امتناع ورزید و در همانجا وفات یافت. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- الدلائل فی شرح غریب الحدیث. این کتاب را پیش از آنکه به انجام برساند وفات یافت و پدرش آن را به انجام آورد. ابومحمد علی بن احمد از این کتاب یاد کرده و از آن ستایش نموده است. رجوع به نفح الطبیب ج 1 ص346 و فهرست ابن خلیفه ص191 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص7 و معجم الادباء چ 2 ج 6 ص154 و پاورقی کشف الظنون ج2 ص1205 شود.

قاسم عیانی.

[سِ مِ عِ] (اِخ) رجوع به قاسم منصور شود.

قاسم غباری.

[سِ غُ] (اِخ) شاعری است. رجوع به غباری شود.

قاسم غمزه.

[سِ غَ زَ] (اِخ) (ملا). از جملهء ظرفای بخارا است. و مردی لوند و عاشق پیشه و بی قید است. از اوست این مطلع:
شکست بر سر من محتسب سبوی مرا
دلم شکسته شد و ریخت آبروی مرا.
(ترجمهء مجالس النفائس چ 1323 ص169).

قاسم غنی.

[سِ مِ غَ] (اِخ) (دکتر...) رجوع به غنی شود.

قاسم فرنخودی.

[سِ ؟] (اِخ) خواجه جلال الدین قاسم فرنخودی. یکی از اکابر خراسان است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص536).

قاسم فزاری.

[سِ فَ] (اِخ) ابن جندل از دانشمندان است. ابوصالح فزاری گوید قاسم بن جندل، ابن میادهء شاعر را گفت به خدا سوگند که تو در پرتو اشعاری که سروده ای نام و شهرتی یافتی در حالی که من اشعارت را پر از عیب و سقط می بینم. ابن میاده گفت شعر همانا چون تیری است که در کمان نهی و خواهی به نشانه اصابت کند، گاه بالای آن خورد و گاه به هدف و گاه سوی راست یا چپ آن نشیند و گاه به هدف نرسد و سپس به شعر متوکل بن عبدالله لیئی در این معنی اشاره کرد:
الشعر لُبُ المرء یعرضه
والقول مثل مواقع النبل
منها المقصر عن رمیتّه
و نواقر یذهبن بالخصل
(الموشح چ 1343 ه . ق. ص228).

قاسم فلتیه.

[سِ مِ فَ یَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن هاشم بن فلتیه شود.

قاسم قادری.

[سِ مِ دِ] (اِخ) (میرقدرت الله...) از شاعران قرن سیزدهم هجری هند است که اشعار بسیاری به زبان اردو گفته و نام اصلی وی سید ابوالقاسم و مشهور به قدرت الله است. در اشعار خود به قاسم تخلص دارد و از آثار اوست مجموعه ای نغز در تذکرهء شعرای اردوزبان هند. این کتاب به سال 1221 ه . ق. تألیف شده است و به سال 1933 م. در لاهور به چاپ رسیده است و یک معراجیه نیز دارد که مثنوی است. سال وفاتش به دست نیامد. (نقل از کتاب مجموعهء نغز صاحب ترجمه و ریحانة الادب ج3 ص259).

قاسم قادری.

[سِ مِ دِ] (اِخ) (شیخ) معروف به قاسم سلیمانی. از مشاهیر مشایخ هندوستان است. تربت او در چونار زیارتگاه مردم است و نزدیک آن خانقاه او معروف است. فرزند وی بالا پیر در قنوج مدفون است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم قبچاقی.

[سِ مِ قِ] (اِخ) رجوع به قاسم هشترخانی شود.

قاسم قرطبی.

[سِ قُ طُ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن احمد انصاری و قاسم بیانی شود.

قاسم قرمطی.

[سِ قِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن علی، مکنی به ابومحمد و مشهور به قرمطی. یکی از رهبران و مبلغان قرامطه است. زرکلی گوید: کارهای رئیس بزرگ قرمطیان «زکرویه بن مهرویه» بدو محول بود. زکرویه او را به سال 293 ه . ق. به شهرهای عراق اعزام داشت. در آنجا برای وی قبه ای بپا داشتند که درفشی سپید بر آن نصب بود و این شعار قرمطیان است. از یاران او در حدود یکصد اسب سوار از دروازه کنده به کوفه وارد شدند و جنگی میان ایشان و کوفیان درگرفت که به خروج اینان از آن شهر منتهی گردید و در بیرون شهر جنگ درگیر شد و قاسم با یاران خود به قادسیه عقب نشست و از این پس از وی خبری نیافتم، گویا در جزو یاران زکرویه به سال 294 ه . ق. کشته شده است. رجوع به تاریخ الامم والملوک طبری و کامل ابن اثیر دربارهء حوادث سال 293 و 294 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص5 و 6 شود.

قاسم قوچین.

[سِ] (اِخ) یکی از فرماندهان لشکر ظهیرالدین محمد بابر متوفی 937 ه . ق. است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص226، 228، 261، 271، 287، 290).

قاسم قیسی.

[سِ مِ قَ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد سلیمانی شود.

قاسم کاتب.

[سِ مِ تِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن ابی حامد و قاسم بن سیار شود.

قاسم کاشانی.

[سِ مِ] (اِخ) نبسهء اهلی شیرازی است و طبعش را بر اقسام نظم دست درازی. او راست:
آن را که رد کنیم شود رد کائنات
مردود بارگاه دل ما کسی مباد.
(صبح گلشن چ هند ص327).

قاسم کاهی.

[سِ مِ] (اِخ) مولانا ابوالقاسم نجم الدین کابلی. از شاگردان عبدالرحمان جامی است. پدرش از ملازمان اردوی امیر تیمور بود. وی در کابل به دنیا آمد. در ملازمت میرزا کامران برادر همایونشاه به حج رفت. بعد از بازگشت به هرات و مرگ میرزا کامران به سال 964 ه . ق. به هندوستان رفت و در زمان اکبر شاه مدتی در بنارس و بعد در آگره اقامت گزید. و به سال 988 ه . ق. در 110 سالگی درگذشت. او راست:
بزن بر سینهء من خنجری چند
ز رحمت بر دلم بگشا دری چند
وفا ناید دلا از تنگ چشمان
مسلمانی مجو از کافری چند.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم کبسی.

[سِ مِ کِ] (اِخ) (1111 - 1201 ه . ق. / 1700 - 1786 م.) ابن محمد بن عبدالله. یکی از دانشمندان یمانی و از مردم صنعاء بود. شوکانی گوید: وی استاد استادان است و تألیفاتی دارد. او راست: 1- رسائل. 2- اجوبه. رجوع به البدر الطالع ج 2 ص52 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص18 شود.

قاسم کرخی.

[سِ مِ کَ] (اِخ) از بزرگان عهد سلطان حسین میرزا است که در فتنهء ابوالقاسم بخشی کشته شد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص538).

قاسم کستی.

[سِ کَ] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالحسن. شاعری است بیروتی که در آن شهر تولد و وفات یافت. [ 1256 - 1328 ه . ق. / 1840 - 1910 م. ] وی به تدریس اشتغال ورزید و در شعر و ادب شهرت بسزائی یافت. دو دیوان دارد: 1- مرآت الغریبه، چاپی. 2- ترجمان الافکار، چاپی. 3- ارجوزة فی القرآن الشریف، خطی. رجوع به نفحة البشام ص 19 و آداب شیخو ج 2 ص73 به بعد و بروکلمان(1) و آداب زیدان ج 4 ص252 و اکتفاء القنوع 486 و معجم المطبوعات 1559 و روادالنهضة الحدیثة 81 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص19 شود.
(1) - Brocke. 2:646 (404),S.2:756.

قاسم کندی.

[سِ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. در 48هزارگزی شمال خاوری خیاو و 3هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 350 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاسم کندی.

[سِ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. در 17500گزی جنوب خداآفرین و 14500گزی شوسهء اهر به کلبیر واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. 197 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاسم کندی.

[سِ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قلعه برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل. در 15هزارگزی باختر گرمی، در مسیر شوسهء گرمی به اردبیل و در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 202 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و برزندچای و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاسم کنون.

[سِ مِ کَنْ نو] (اِخ) ابن محمد بن قاسم بن ادریس از بازماندگان امیران ادریسی در دومین دولت آنان در ردیف مراکش است. وی در قلعهء «حجرالنسر» مستقر گردید و بر شهرهای غرب دور جز شهر فاس که مردم آن زیر بار اطاعت وی نرفتند حکومت کرد و برای عبیدیان دعوت نمود و به سال 337 ه . ق. وفات کرد. رجوع به الاستقصاء ج1 ص85 و جذوة الاقتباس ص317 و زرکلی چ 2 ج6 ص16 و رجوع به قاسم حمودی شود.

قاسم کوشیذ.

[سِ مِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن مندة شود.

قاسم کوکبانی.

[سِ کَ کَ] (اِخ) ابن عبدالرب بن محمد بن الحسین، مشهور به کوکبانی. از دودمان امام یحیی شرف الدین حسنی است. وی در کوکبان یمن شاعر زمان خود بود. محل ولد و وفاتش نیز همان جا است. دیوانی دارد به نام «الزورق فیماجلا ورق و تحلت به الورق». رجوع به نیل الوطر ج 2 ص179 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص11 شود.

قاسم گون آبادی.

[سِ مِ گُ] (اِخ)رجوع به قاسم جنابذی شود.

قاسملو.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیّه. در 27هزارگزی جنوب خاوری ارومیّه و 6500گزی جنوب باختری شوسهء مهاباد و در دره واقع و هوای آن معتدل سالم است. 2530 تن سکنه دارد. آب آن از درین قلعه، محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاسملو.

[سِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سیمرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قاسم لورقی.

[سِ رَ] (اِخ) ابن احمدبن موفق لورقی، ملقب به علم الدین و مکنی به ابومحمد. به سال 575 ه . ق. تولد یافت و به سال 661 وفات کرد. پیشوای علوم و ادبیات عرب و عالم به قرآن و قرائت بود. در کودکی در اندلس به تحصیل دانش پرداخت و در راه فراگرفتن علوم و فنون مختلف جد و جهدی بلیغ مبذول داشت تا از هر علم و دانش بهرهء کافی برگرفت. وی به سال 601 ه . ق. به مصر رفت و قرآن را در آنجا پیش جماعتی از دانشمندان قرائت کرد و به سال 603 ه . ق. به دمشق سفر نمود. تألیفاتی دارد و از اوست: 1- شرح المفصل زمخشری به نام المفصل در ده مجلد. 2- شرح قصیدهء شاطبی. 3- شرح مقدمه جزولی در دو مجلد. (معجم الادباء چ 2 ج 6 ص152) (کشف الظنون ج2 ص1775 و 1800). وی بر ابوالحسن بن شریک و محمد بن نوح غافقی و تاج کندی و ابوالبقاء و ابن خضر و جز ایشان قرائت کرده است. عماد یابسی و جز او از او روایت دارند. (روضات چ 2 ص505). تاریخ تولد وی را در حدود 561 ه . ق. نوشته است. رجوع به بغیة الوعاة ص 375 و نفح الطیب ج 1 ص351 و غایة النهایه ج 2 ص15 و الکتبخانه ج 4 ص91 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص6 شود.

قاسم مالقی.

[سِ لِ] (اِخ) ابن علی بن محمد، شرف الدین تنملی فاسی مغربی، مکنی به ابوالقاسم (743 - 811 ه . ق. / 1342 - 1408 م.). در مالقه تولد یافت و در شهر فاس سکونت گزید. وی از فقهای مالکی اندلس است. مناسک حج بجا آورد و در قاهره وفات یافت. کتابی دارد به نام «برنامج»، دربارهء کسانی که وی از ایشان علم و حدیث فراگرفته است. صلاح اقفهسی پاره ای از مرویات او را جمع آوری کرده و آن را «تحفة القادم من فوائد الشیخ القاسم» نام گذارده است. سخاوی گوید: وی به ابیات و قراآت و شعر آشنائی داشت. رجوع به الضوء اللامع ج 6 ص183 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص13 شود.

قاسم مامون.

[سِ مَءْ] (اِخ) رجوع به قاسم بن حمودبن میمون شود.

قاسم متوکل علی الله.

[سِ مُ تَ وَکْ کِ لُ عَ لَلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن حسن بن قاسم، ملقب به «المتوکل علی الله» از دودمان «الهادی الی الحق» و نهمین از پیشوایان زیدیهء یمن است. پیش از پیشوائی در ذمار اقامت داشت و عم او محمد بن احمد ملقب به «المهدی» برای خاموش کردن و درهم کوبیدن شورش حسین بن قاسم ملقب به «المنصور بالله» از او استمداد کرد. پس وی به معرکهء جنگ وارد شد و آن گاه با حسین علیه عموی خود همدست گردید. مهدی خود را از خلافت خلع کرد و قاسم به حسین بیعت نمود و سپس بیعت خود را شکست و مردم را به سوی خود خواند و به «المتوکل علی الله» ملقب گردید. مردم صنعاء به سال 1128 ه . ق. به وی بیعت کردند و شهرها را از تصرف حسین خارج ساختند. وی به همین منوال روزگار گذرانید تا در صنعاء به سال 1139 ه . ق. وفات یافت. رجوع به بلوغ المرام ص 69 و تاریخ الیمن واسعی ص 57 و البدرالطالع ج 2 ص42 والمقتطف من تاریخ الیمن 179 و 181 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص8 و ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص49 و 95 شود.

قاسم محاملی.

[سِ ؟] (اِخ) رجوع به قاسم بن اسماعیل شود.

قاسم مختار.

[سِ مِ مُ] (اِخ) پنجمین از پیشوایان رسی سعدا از شهرهای یمن است. وی به سال 324 ه . ق. / 935 م. در آن سرزمین به امامت رسید. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام چ 1312 تهران ص92).

قاسم مطرز.

[سِ مُ طَرْ رِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن زکریا شود.

قاسم منصور.

[سِ مَ] (اِخ) ابن علی عیانی مشهور به المنصور بالله و مکنی به ابوالحسین. از پیشوایان زیدیهء یمن است. وی قریب به صد تألیف دارد. در شام شهرت یافت و نمایندگان خود را به سال 388 ه . ق. به یمن اعزام داشت و آنان برای او بیعت گرفتند سپس خود به حجاز کوچ کرد و به یمن وارد شد و در صنعاء سکونت نمود تا به سال 393 ه . ق. / 1003 م. وفات یافت و در عیان دفن شد. رجوع به بلوغ المرام ص 34 و 408 و الدرالفرید ص 246 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص11 و 12 شود. هفتمین از پیشوایان رسی سعدا از شهرهای یمن است. وی به سال 393 ه . ق. وفات یافت. او پس از یوسف الداعی و پیش از حسین المهدی در سعدا حکومت کرد. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام چ لین پول ص92).

قاسم مؤتمن.

[سِ مُءْ تَ مَ] (اِخ) ابن هارون الرشید عباسی (173 - 208 ه . ق. / 790 - 823 م.) و برادر امین و مأمون است. هارون الرشید در زمان خود او را پس از دو برادر خود به ولیعهدی نصب کرد و به لقب مؤتمن ملقب گردانید و جزیره و ثغور و عواصم را به سال 186 ه . ق. به نام وی که در آن هنگام جوانی بود و در دامان عبدالملک بن صالح پرورش می یافت جدا کرد. مأمون در امر این بخشها که به نام مؤتمن از قلمرو حکومت هارون جدا شده بود نظر داشت تا آنکه هارون به سال 192 ه . ق. وی را برای آزمایش به حکومت «الرقة» برگزید. چون هارون الرشید مرد و امین به حکومت و خلافت اسلامی رسید مؤتمن را از جزیره به سال 193 ه . ق. عزل کرد و بر قنسرین و عواصم باقی گذارد و چون مخالفت و مبارزهء امین و مأمون بالا گرفت، مؤتمن نزد برادر خود مأمون به خراسان رفت و مأمون او را به سال 197 به گرگان فرستاد و وی در آنجا بماند و به سال 198 پس از کشته شدن امین او را از ولایت عهدی خلع کرد و فرمان داد که نام او را دیگر در خطبه در منابر نبرند وی در زمان مأمون در بغداد وفات یافت. رجوع به کامل بن اثیر 5- 57 و 60 و 62 و 97 و 131 و تاریخ بغداد ج 12 ص402 و النجوم الزاهرة ج 2 ص119 و الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص21 و تاریخ گزیده چ لیدن ج1 ص304 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص32 و 246 و 247 شود.

قاسم مؤدب.

[سِ مِ مُ ءَدْ دِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن زید شود.

قاسم مؤدب جیلان.

[سِ مُ ءَدْ دِ] (اِخ)ابن احمدبن علی امیرک، مکنی به ابوجعفر. استاد یعقوب گوید: این ادیب نیکومعاشرت و بسیارفضل بود. توانگرزادگان به مکتب او رفت وآمد داشته اند و او به تذکیر و وعظ مشغول بوده است، به اوقات نه بر دوام. وی در سبزوار به سال 463 ه . ق. وفات یافت. (از تاریخ بیهق چ کانون ص200 و 201).

قاسم مهردار.

[سِ مُ] (اِخ) یکی از حاکمان و امیران خراسان است. در لشکرکشی عبیداللهخان به شهر هرات به سال 927 وی با دو نفر دیگر عهده دار حفظ برج سلطان احمد میرزا تا قلعهء اختیارالدین بودند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص577، 579، 583، 587، 594).

قاسم میرآخور.

[سِ مِ خُر] (اِخ) یکی از مقربان و ملازمان سلطان ظهیرالدین محمد بابر متوفی 937 ه . ق. است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص261).

قاسم نجفی.

[سِ مِ نَ جَ] (اِخ) (امیر...) از اشراف سادات جرجان است که منصب نقابت آن ولایت به وی مفوض گشت و با امانت و درستی به تحقیق انساب سادات آن نواحی همت گماشت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص613).

قاسم نوربخش.

[سِ مِ بَ] (اِخ) ابن سید محمد، معروف به شاه قاسم. یکی از بزرگان و مشایخ است. شاهزاده محمد سلطان مشهور به کیچیک میرزا از محضر فیضش اقتباس انوار سعادت میکرد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص174) (ترجمهء مجالس النفائس چ بانک ملی ص96).

قاسم واثق.

[سِ مِ ثِ] (اِخ) دومین از امیران حمودی(1) الجزیرة الخضراء(2) است. امیران حمودی از 431 تا 450 ه . ق. در جزیرهء خضراء فرمانروائی داشتند و به دست بنی عباد انقراض یافتند. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام چ 1312 تهران ص20).
(1) - در ابتدای قرن پنجم هجری برابر با قرن 11 میلادی انقلابات و حوادثی در اسپانیا بظهور رسید و بر اثر این وقایع یک عده سلسله های کوچکی که در تاریخ اندلس ملوک الطوائف خوانده میشوند بوجود آمدند و غالب ایشان را خاندان معارف پرور بنی عباد که در اشبیلیه مقیم بودند از میان برداشتند. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص15).
(2) - Algeciras.

قاسم واسطی.

[سِ مِ سِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن مباشر شود.

قاسم وراق.

[سِ وَرْ را] (اِخ) رجوع به قاسم بن عبدالله شود.

قاسموف.

[سِ مُ] (اِخ) قصبه ای است در اواسط روسیه در ایالت ریازان. در 115هزارگزی شمال شرقی ریازان و در ساحل چپ نهر اوقه از نهرهای تابع شط ولگا واقع است. صنایع چرم سازی و ریسندگی دارد. این قصبه در قرن چهاردهم میلادی به نام «غورودج» تأسیس شد. در سال 1452 م. به تصرف قاسمخان از رؤسای تاتار درآمد و مرکز حکومت وی گردید. هنوز خرابه های آثار اسلامی از آن دوره باقی است. مردم آن از نژاد تاتارند و یکی از محلات آن هنوز مسلمان نشین است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاسم ولدی.

[سِ وَ لَ] (اِخ) (میر...) از امرای نامدار میرزا (سلطان حسین میرزا) بود و طبع لطیف داشت و همیشه به شعرای زمان صحبت میداشت. از اوست این مطلع:
تاج سلطانی که هر ترکش سری را افسر است
ترک او خوشتر که در هر ترک او ترک سر است.
(ترجمهء مجالس النفائس ص171).

قاسموند.

[سِمْ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء راکی هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

قاسم هروی.

[سِ مِ هَ رَ] (اِخ) رجوع به قاسم امام شود.

قاسم هشترخانی.

[سِ هَ تَ] (اِخ) نوادهء کوچک محمد در حدود سال 871 ه . ق. / 1466م. سلسلهء خانان هشترخان را تشکیل داد. قاسم رئیس خاندان اردا یک شعبه از قبیله سیراردو بود. فرزندان او تا سال 962 ه . ق. / 1554 م. امارت داشتند و امیرکبیر مسکو ایشان را از استقلال انداخت. قلمرو حکومت آنان دشت قبچاق بوده است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام چ 1312 تهران ص204).

قاسم هلالی.

[سِ مِ هِ] (اِخ) رجوع به قاسم بن محمد بن سلیمان شود.

قاسم هندی.

[سِ مِ هِ] (اِخ) رجوع به قاسم قادری و قاسم کاهی شود.

قاسمی.

[سِ] (ص نسبی) نسبت است به قاسم.

قاسمی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند در 61هزارگزی شمال شوسف و 31هزارگزی شمال میقان واقع است. سرزمین آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 96 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاسمی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشه شهرستان نیشابور. در 12هزارگزی خاور نیشابور و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 104 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاسمی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کیذقان بخش ششتمد شهرستان سبزوار. در 12هزارگزی جنوب خاوری ششتمد و سر راه مالرو عمومی ششتمد واقع است. کوهستانی است و هوائی معتدل و 444 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاسمی.

[سِ] (اِخ) یوسف، مکنی به ابوالحجاج. از دانشمندان است، و از اوست «شرح ابوالحجاج یوسف القاسمی» بر ارجوزهء سیوطی به نام «التثبیت فی لیلة المبیت» که به سال 1314 ه . ق. در فاس در 255 صفحه به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج1 ستون 300 و 301 و ج2 ستون 1483).

قاسمی اردستانی.

[سِ یِ اَ دِ] (اِخ)اصلش از اردستان اصفهان و در اصفهان زندگانی را وداع کرده است. این شعر او راست:
خوش آن غضب که همان لحظه بیگناهی من
شود عیان و درآید به عذرخواهی من.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص190).

قاسمی اصفهانی.

[سِ یِ اِ فَ] (اِخ)(درویش...) از اصفهان است. مردی ظریف و عارف و صحبت دیده بود و به مصاحبت امیر نجم به ماوراءالنهر رفت. این مطلع از اوست:
شب می خوردن از فردا بیندیش
که این شب را عجب روزی است در پیش.
(ترجمهء مجالس النفائس ص153).

قاسمی انوار.

[سِ یِ اَنْ] (اِخ) سید معین الدین قاسم انوار. رجوع به قاسم انوار شود.

قاسمی حلاق.

[سِ یِ حَلْ لا] (اِخ)رجوع به قاسمی دمشقی شود.

قاسمی خوافی.

[سِ یِ خوا / خا] (اِخ)اسمش مجدالدین از فصحای دیار خواف و به مکارم اخلاق اتصاف داشته کتاب روضة الخلد برابر گلستان شیخ سعدی از تصنیفات اوست این قطعه از آنجا آورده شد:
ابلهی مروزی به شهر هری
سوی بازار برد لاشه خری
لاغر و سست و پیر و فرسوده
سم و دندان و استخوان سوده
جست دلال و جست در پشتش
کرد جنبان بسیخه و مشتش
گفت کای تاجران و راهروان
که خرد مرکبی جوان و روان؟
مروزی گفت ای جوان یارم
گر چنین است پس نگهدارم.
*
پیوسته بیاد لعل شیرین فرهاد
میکرد ز تلخ کامی خود فریاد
جان داد و نیافت کام دل از شیرین
شیرین میگفت و جان شیرین میداد.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص80).

قاسمی دمشقی.

[سِ یِ دِ مِ] (اِخ) محمد سعیدبن قاسم بن صالح حلاق [ 1285 - 1317 ه . ق. / 1842 - 1900 م. ] یکی از ادیبان و دانشمندان دمشق است. وی به صنعت های شامی آشنا بود و دربارهء آنها کتابی به نام 1- بدائع الغرف فی الصناعات والحرف، به ترتیب حروف تهجی برشتهء نگارش کشید و مجموعه ای دارد به نام 2- سفینة الفرج فی ماهب و دب و درج که به طرز کشکول نوشته است. 3- تنقیح الحوادث الیومیه. 4- الثغر الباسم و آن را در شرح حال پدرش نوشته است. 5- دیوان شعرهای او. رجوع به مقدمهء شرح الام حسینی خطی و تراجم اعیان دمشق، خطی ص81 و بدایع التحف و منتخبات التواریخ دمشق ص722 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 7 ص13 شود.

قاسمی دمشقی.

[سِ یِ دِ مِ] (اِخ)جمال الدین محمد بن محمد سعیدبن شیخ قاسم قاسمی دمشقی سرآمد علماء دمشق بود و از بسیاری از آنان بواسطه پارسائی و استقامت امتیاز داشت. وی علاوه بر وقوف به اسرار شریعت و علوم دینی به دانش و فرهنگ عصری نیز توجه داشت و بدین جهت روش علمی او بر دیگران تفوق و برتری داشت. دولت وی را به شهرها و قراء سوریه برای ایراد درس ها و کنفرانس های علمی اعزام میداشت و چهار سال متوالی در این وظیفه بود سپس به مصر رفت و از مدینه نیز دیدن کرد و چون به وطن برگشت حسودان وی را به تأسیس مذهب تازه در دین متهم کردند و آن را مذهب جمالی نامیدند تا آنجا که به سال 1313 ه . ق. دولت وقت وی را بازداشت کرده و مورد بازپرسی قرار داد و چون برائت وی ثابت گشت آزاد گردید و حاکم دمشق از او معذرت خواست. او از این پس به خانه نشست و به تألیف و تدریس عمومی و خصوصی پرداخت و مقالات متنوع بیشماری در مجلات و روزنامه ها منتشر ساخت. گفته اند تألیفات او از هفتادودو تألیف افزون است. جرجی افندی حداد در مصیبت مرگ وی گوید:
نم یا جمال الدین غیر مروع
ان الزمان بما ابتلیت کفیل
فستعرف الاجیال قدرک فی غد
ان کان لم یعرفه هذا الجیل.
(المشرق جزء 24 ص293).
او راست: 1- الاجوبة المرضیه. این کتاب در دمشق به سال 1326 ه . ق. در 37صفحه چاپ شده است. 2- ارشاد الخلق الی العمل بخبر البرق. در دمشق به سال 1329 در 104 صفحه چاپ شده است. 3- الاسراء و المعراج. این کتاب به سال 1331 در دمشق به چاپ رسیده است. 4- اوامر مهمه فی اصلاح القضاء الشرعی. در دمشق به چاپ رسیده است. 5- الاوراد الماثورة در بیروت به سال 1320 به چاپ رسیده است. 6- تاریخ جهمیّه و معتزله به سال 1320 در صیدا به چاپ رسیده است. 7 - تعطیر المشام فی مآثر دمشق الشام. این کتاب را در ضمن رساله ای به نام «اختیارات احمدبن تیمیه» دیدم ولی تحقیق نکردم که چاپ شده است یا نه. (مؤلف معجم المطبوعات). 8- تنبیه الطالب الی معرفة الفرض والواجب، این کتاب در مصر به سال 1326 چاپ شده است. 9 - جوامع الاَداب فی اخلاق الانجاب. این کتاب در چاپخانهء سعادت مصر به سال 1339ه . ق. / 1921 م. در 151 صفحه چاپ شده است. 10 - خطب و آن مجموعهء خطبه های مؤلف است که در دمشق به سال 1325 در 127 صفحه چاپ شده است. 11 - حیاة البخاری که در شهر صیدا به سال 1330 چاپ شده است. 12 - دلائل التوحید در دمشق به سال 1330 در 207 صفحه چاپ شده است. 13 - الشای والقهوه والدخان که در مصر به سال 1320 چاپ شده است. 14 - شذرة من السیرة المحمدیة. این کتاب در مصر در چاپخانهء المنار به سال 1321 چاپ شده است. 15 - شرح المیدانیة فی التجوید. 16 - شرح الاسباط که در دمشق به سال 1331 چاپ شده است. 17 - الطائر المیمون فی حل لغز الکنز المدفون. این کتاب در دمشق به سال 1322 چاپ شده است. 18 - فتاوی مهمة فی الشریعة الاسلامیة در محاکم عثمانی مصر. این کتاب مجموعه ای است از فتاوای علماء رسمی اسلام در قسطنطنیه که بر اساس فتوای علماء اربعه نوشته است. مؤلف آن قاسمی و محمد عبده است و در مصر به سال 1331 در 24 صفحه به طبع رسیده است. 19 - الفتوی فی الاسلام (علم اصول) این کتاب در دمشق به سال 1329 در 72 صفحه چاپ شده است. 20 - مذاهب الاعراب و فلاسفة الاسلام فی الجن. این کتاب به سال 1328 در چاپخانهء مقتبس دمشق در 52 صفحه طبع شده است. 21 - المسح علی الجوربین و ضمیمهء آن کتاب دیگری است به نام الاستیناس لتصحیح انکحة الناس. این کتاب در چاپخانهء ترقی دمشق به سال 1332 چاپ شده است. 22 - موعظة المؤمنین من احیاء علوم الدین. جزء دوم این کتاب در مطبعهء سعادت مصر به سال 1331 چاپ شده است. 23 - النفحة الرحمانیة، شرح متن المیدانیة فی التجوید و در ذیل شرح تکمله ای است در آداب قرائت و قرائت کننده، و در دمشق به سال 1323 به طبع رسیده است. 24 - نقد النصائح الکافیة علی تعدیل معاویه. این کتاب ردّ است بر کتاب «النصایح الکافیه عن تولی معاویه» تألیف محمد بن عقیل و به سال 1328 در دمشق چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1483 تا 1486).

قاسمی سمرقندی.

[سِ یِ سَ مَ قَ](اِخ) حسن بن احمدبن محمد بن قاسم بن جعفر، مکنی به ابومحمد. در حدیث، امام عصر خود بود. در نیشابور سکنی کرد و تألیفاتی دارد. او راست: 1- بحر الاساتید فی صحاح المسانید. این کتاب هشتصد جزء و مشتمل بر یکصدهزار حدیث است. ذهبی گوید: در جهان اسلام مانند ندارد. رجوع به الرسالة المستظرفة 125 و سیر النبلاء خطی 15 و تبیان خطی بعنوان قاسمی و الاعلام زرکلی 2 ج2 ص194 شود.

قاسمی شامی.

[سِ یِ] (اِخ)جمال الدین بن محمد سعیدبن قاسم حلاق. از خاندان حسین سبط در عصر خود پیشوای مردم شام و از عالمان دین بود و در فنون ادب کوششی بلیغ به کار برد. تولد و وفات وی در دمشق است (1283 - 1332 ه . ق. / 1866 - 1914 م.). وی به عقیدهء پیشینیان بود و به تقلید عقیده نداشت. دولت وی را به شهرها و دهات سوریه برای تدریس اعزام داشت و چهار سال به این کار مشغول بود (1308 - 1312 ه . ق.). سپس به مصر سفر کرد و از مدینه دیدن نمود. (الاعلام زرکلی چ 2 ج2 ص131).

قاسمی کازرونی.

[سِ یِ زِ] (اِخ) اسمش ابوالقاسم از شیخ زادگان کازرونی است و خلف شیخ ابوحامد و از تلامذهء ملا میرزا جان است. این اشعار از اوست:
تو قاصد ار نفرستی و نامه ننویسی
از این طرف که منم راه کازرون باز است.
ز جور کردی با من هر آنچه خواست دلت
هنوز بر سر کینی چه بیوفاست دلت.
ز اعضای وجودم هر یکی درد د گر دارد
طبیب دردمند از من کدامین درد بردارد.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص305).

قاسمی گنابادی.

[سِ یِ گُ] (اِخ)اسمش میرزامحمد قاسم و از سادات عصر شاه طهماسب است. شاعری معروف و عارفی به طبع موصوف است و بیشتر اوقات در وادی مثنوی شتافته و به اتمام خسرو شیرین و لیلی و مجنون و شاهنامه که به اسم شاه طهماسب صفوی گفته توفیق یافته. دو بیت آخر در بیماری لیلی گفته، مثنوی:
گلزار جهان تهی کن از خار
کان غیرت صد هزار گلزار
روزی که ببوی گل شود مست
خاری نزند به دامنش دست
شد ساعد سیم نازنینش
چون نال قلم در آستینش
شد مهرهء پشت آن سمنبر
چون رشته دُر ز پای تا سر.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص73).
(ترجمهء مجالس النفائس) (کشف الظنون ج2 ستون 1026). و رجوع به قاسم جنابذی شود.

قاسم یمنی.

[سِ مِ یَ مَ] (اِخ) رجوع به قاسم جرموزی و قاسم کبسی و قاسم کوکبانی شود.

قاسمی مهنه ای.

[سِ یِ مِ نَ] (اِخ)خواجه ابوالقاسم برادر خواجه ابوالفضل مهنه ای بود و در شعر خود به قاسمی تخلص میکرد. اخلاق حمیده و اطوار پسندیده داشت. از اوست این مطلع:
گر بی رخت سوی چمن بهر تماشا بنگرم
هر برگ گل خاری شود در چشم من تا بنگرم.
(ترجمهء مجالس النفائس ص145).

قاسمیه.

[سِ می یَ] (اِخ) از فرق زیدیه اصحاب قاسم بن ابراهیم بن طباطبا الرسی (متوفی سال 264 ه . ق.) از ائمه زیدیهء یمن صاحب کتبی بر رد رافضه و رد کتابی منسوب به ابن المقفع. (خاندان نوبختی ص261 به نقل از الفهرست ص193 و شرح حال ابن مقفع تألیف عباس اقبال ص62 و 64).

قاسمی یمنی.

[سِ یِ یَ مَ] (اِخ) احمدبن حسین بن قاسم بن عبدالله. از پیشوایان بزرگ زیدیهء یمن است. وی مردی سیاستمدار و دلیر و محتاط بود. زیدیهء یمن به سال 646 ه . ق. به وی بیعت کردند و به المهدی لدین الله ملقب شد. و در ثلا دعوت خود را آشکار کرد. سلطان نورالدین رسولی جنگهائی را علیه او بپا ساخت که خود در پایان این جنگها وفات کرد، و قاسمی بر بیشتر شهرهای قسمت بالای یمن مسلط گشت و به وضع آنها سروسامان بخشید و بر این منوال بود تا لشکر ملک مظفر در جائی به نام «شوایه» او را به سال 656 ه . ق. کشتند. رجوع به العقود اللؤلؤیه ج 1 صص75 - 135 و بلوغ المرام ص 48 و اعلام زرکلی چ 2 ج1 ص114 شود.

قاسنی.

(ترکی، اِ) قنه است و آن را بارزد(1)نامند. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).
(رجوع به حاشیهء برهان قاطع
(1) - Galbanum چ دکتر معین ذیل «بارزد» شود).

قاسورس.

[] (اِ) زنبق بدبو. (دزی)(1). ایرسا. ایرسا را به سریانی عقارا سوسانی نامند. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن در کلمهء ایرسا). قاسورس ظاهراً مصحف عقارا سوسانی است.
(1) - Espatule.

قاسی.

(ع ص) سخت. سخت دل. (ناظم الاطباء). سخت و سیاه دل. (غیاث). سنگدل. دل سخت، قسی :
آن دل قاسی که سنگین خواندند
نامناسب بد مثالی راندند.مولوی (مثنوی).
ج، قُسات.

قاسی.

(اِخ) ابن سمکان نقیب. از محدثان است. وی از نجیب حرانی روایت شنیده است. (الدرر الکامنة ج 3 ص241).

قاسینا.

(معرب، اِ) سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه).

قاسیون.

[سی یو] (اِخ) نام کوهی است مشرف بر شهر دمشق. در آن کوه غارهائی است که آثار پیمبران در آنها یافت میشود و در دامنهء آن قبوری از صلحاء است. این کوهی است مقدس که دربارهء آن روایات و اخباری نقل میشود. در آن کوه غاری است که به نام غارالدم معروف است. گویند که قابیل برادر خود هابیل را در آنجا کشت و در آنجا رنگی قرمز شبیه به خون است که گفته میشود آن خون هابیل است. و سنگی افتاده است که گفته میشود آن سنگی است که سر او را با آن شکافت و نیز در آن کوه غاری است به نام غار گرسنگی (الجوع) که گمان برند چهل پیمبر در آن مرده است. (معجم البلدان ج7 ص12 و 13). دامنهء کوه قاسیون اکنون به صالحیه مشهور است. کوه صالحیه مدفن عدهء بسیاری از بزرگان و دانشمندان و از جملهء محی الدین عربی است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص335). فع محلهء بزرگی است که تا دامنه های کوه امتداد پیدا کرده رباطها و دو جامع و مدارس دارد. روزهای جمعه در جامع نماز میخوانند. یک بیمارستان و بازار بزرگی هم در اینجا یافت شود. سکنهء اولیش از اهالی بیت المقدس بودند که از شهر مزبور کوچیده به اینجا آمدند. این واقعه قبل از فتح صلاح الدین در زمان حکومت فرنگیان بوده بعد از سکونت اینان مردمان زیادی تبرکاً به این محله آمده اقامت اختیار کردند.

قاسیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث قاسی. سخت: لیلة قاسیه؛ شبی سخت تاریک. || سنگدل. رجوع به قاسی شود.

قاش.

(ترکی، اِ) برشی از خربوزه. (منتهی الارب). قاچ. || ریزه. پاره. قطعه. (ناظم الاطباء). رجوع به قاچ شود.

قاش.

(ترکی، اِ) قسمت جلو زین اسب که از چوب یا شاخ یا فلز سازند. قاش زین، قاچ زین (کاتب). کوههء زین. قرپوش.
- امثال: قاش زین را بگیر زمین نخوری، اسب سواری پیشکشت.
|| ابرو. (غیاث).

قاش.

(ع اِ) معرب قسی، پولی که نقرهء آن پست و سخت باشد. (المعرب جوالیقی ص257). احمد محمد شاکر در حاشیه گوید: تعریب کلمه خطا است و درست این است که قاش از قسوه به معنی سختی گرفته شده است. (حاشیهء المعرب ص257). رجوع به قاشی شود.

قاش.

(ع اِ) نوعی ماهی در رود نیل که پوزه بسیار دراز شبیه به نوک مرغ دارد و ماهی پرگوشت و خوش طعمی است. (دزی ج2 ص295).

قاش.

(اِخ) قصبه و مرکز بخشی است در افغانستان در جانب شرق سیستان و 275هزارگزی مغرب رودخانهء هیرمند در ساحل چپ نهر قاشرود از توابع هیرمند. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاش.

(اِخ) قصبه ای است در ترکیه در ولایت قونیه در سنجاغ تکه و در 62هزارگزی انطاکیه واقع است. بخش قاش ناحیهء مثلثی شکلی است که در منتهای جنوب غربی ولایت مزبور قرار دارد و از شمال شرق به بخش المالی همان ولایت و از غرب به ولایت آیدین از سنجاغ من تشاء و از جنوب به دریای سفید محدود است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاشاب کوه.

(اِخ) از کوههای اطراف خرم آباد است. (جغرافیای غرب ایران ص30).

قاشان.

(اِخ) شهری است نزدیک قم در فاصلهء سی فرسنگی اصفهان و اهل آن همه شیعه هستند و جماعتی از دانشمندان و ادیبان بدانجا منسوبند. (الانساب سمعانی). معرب کاشان. رجوع به کاشان شود.

قاشان.

(اِخ) دهی است از دههای هرات و آن را باشان نیز گویند. (روضات الجنات خوانساری ص54).

قاشانی.

[نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قاشان و آن دهی است از دهات هرات و آن را باشان نیز گویند. (روضات چ 1 ص54). || نسبت است به قاشان و آن معرب کاشان، شهری است معروف نزدیک قم. (الانساب سمعانی). رجوع به کاشان شود.

قاشانی.

(اِ) کاشی. آجر کاشی: و کان نزولی باصفهان فی زاویة تنسب للشیخ علی بن سهل تلمیذ الجنید و بها حمام عجیب مفروش بالرخام و حیطانه بالقاشانی. (ابن بطوطه). حیطانها [ حیطان المدارس و الخوانق و الزوایا بالنجف ] بالقاشانی و هو شبه الزلیج عندنا لکن لونه اشرق و نقشه احسن. (ابن بطوطه).

قاشانی.

(اِخ) ابراهیم بن عبدالله، مکنی به ابواسحاق منسوب به کاشان قم. وی از ابی مصعب احمدبن ابی بکر نهری روایت دارد و از او محمد بن ابراهیم. (الانساب سمعانی).

قاشانی.

(اِخ) احمدبن موسی بن عیسی فراز قاضی. وی در شهر کاشان به شغل قضاء منصوب شد. از ابراهیم حسن همدانی روایت کند و ابوبکر محمد بن ابراهیم بن مقری از وی روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قاشانی.

(اِخ) اسعدبن حمید، ملقب به قاشانی از محدثان است. (ریحانة الادب ج3 ص261).

قاشانی.

(اِخ) جعفربن محمد بن محمد رازی، مکنی به ابومحمد. از دانشمندان است. ابوسهل هارون بن احمد استرابادی از وی روایت کند. (الانساب سمعانی).

قاشانی.

(اِخ) عبدالرحمن بن حسن ملقب به قاشانی. از محدثان است. (ریحانة الادب ج3 ص261).

قاشانی.

(اِخ) عبدالله بن حسین، ملقب به قاشانی. از محدثان است. (ریحانة الادب ج3 ص261).

قاشانی.

(اِخ) علی بن ابی سعید، ملقب به قاشانی. از محدثان است. (ریحانة الادب ج3 ص261).

قاشانی.

(اِخ) علی بن زید قاشانی. از قدماست. ابن ماکولا گوید: وی یکی از فضلاء مشهور است. (الانساب سمعانی).

قاشانی.

(اِخ) علی بن محمد، ملقب به قاشانی. از محدثان است. (ریحانة الادب ج3 ص261).

قاشانی.

(اِخ) فضل اللهبن علی علوی حسین قاشانی. از علماء است. من در سفرم به کاشان و اصفهان محضر او را درک کردم و از وی روایاتی نوشتم و بخشی از اشعار او را اخذ کردم. (الانساب سمعانی).

قاشانی.

(اِخ) کمال الدین عبدالرزاق بن ابی الفضائل. از دانشمندان است. (متوفی 751 ه . ق.) او راست: 1- شرح علی فصوص الحکم محیی الدین العربی در تصوف طبع سنگی مطبوع در بارونیه به سال 1309 ه . ق. دارای 258 صفحه و طبع سنگی مصر به سال 1321 دارای 284 صفحه. 2- شرح منازل السایرین هروی حنبلی در تصوف و در دنبالهء آن کتاب فصوص شیخ صدرالدین قونوی است. این کتاب در ایران به سال 1315 در 300 صفحه به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1486).

قاشانی.

(اِخ) محسن فیض کاشانی. محدث و محقق معروف متوفی 1091 ه . ق. رجوع به فیض کاشانی شود.

قاشانی.

(اِخ) محمد بن اسحاق، مکنی به ابوبکر. از فقهای شافعی است وی در اول از فقهای داودی بود پس از آن به مذهب شافعی گرائید و در آن مذهب ریاست یافت. و از اوست: 1- کتاب الرد علی داود فی ابطال القیاس. 2- کتاب اثبات القیاس. 3- کتاب الفتیا الکبیر. 4- کتاب صور. 5- کتاب الفتیا. 6- کتاب اصول الفتیا. (ابن الندیم).

قاشانی اصم.

[اَ صَم م] (اِخ) ابراهیم بن فرة اسدی. از قدماست. وی به سال 210 ه . ق. وفات یافت. از ثوری روایت کند و از وی ابراهیم بن ایوب و محمد بن حمید و ابوحجر عمر بن رافع روایت دارند. او ثقة بوده و گویند ثوری در گوش او حدیث میخوانده است. (الانساب سمعانی).

قاشب.

[شِ] (ع ص) درزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خیاط. || مرد ضعیف النفس. (ناظم الاطباء). سست نفس. (منتهی الارب).

قاشح.

[شِ] (ع ص) درشت. (ناظم الاطباء): ثوب قاشح؛ جامهء درشت. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).

قاشر.

[شِ] (ع ص) نعت فاعلی از قشر. پوست کننده. مقشرکننده. (ناظم الاطباء). || آن است که از غایت جلا دادن عضو، اجزای فاسده را ببرد مانند خربزهء چکانی؟ (بحر الجواهر). و هو الدواء الذی من شانه لفرط جلائه ان یجلوا اجزائه الجلد الفاسده مثل القسط و الزراوند و کل ما ینفع البهق و الکلف و نحوهما. (کتاب دوم قانون ابوعلی ص149).

قاشر.

[شِ] (ع ص) اسبی که در میدان از پس همه آید. اسب تک آور بعد اسبان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قاشر.

[شِ] (اِخ) نام گشنی که آن را بشومی مثل زدندی و گفتندی: اشام من قاشر؛ یعنی شومتر از قاشر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هو فحل لبنی عوانة بن سعدبن زید مناة بن تمیم و قال لقوم ابل تذکر فاستطر قوه رجاء ان یؤنث ابلهم فماتت الامهات والنسل و یقال قاشر اسم رجل و هو قاشربن مرّة اخو زرقاء الیمامه و هوالذی جلب الخیل الی جوحتی استاصلهم. (مجمع الامثال میدانی ص332).

قاشرود.

(اِخ) نهری است در افغانستان که از جنوب سیاه کوه سرچشمه میگیرد و ابتدا به جنوب و بعد به جنوب غربی جریان مییابد و پس از گذشتن از قصبهء قاشر به رودخانهء هیرمند می پیوندد و جزو آن رودخانه در باتلاق نیزار سیستان فرومیرود. مجرای آن 500هزارگزی است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاشره.

[شِ رَ] (ع ص) مؤنث قاشر. پوست کننده: مطرة قاشرة؛ باران سخت که روی زمین را برندد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || زنی که بخراشد روی را تا روشن و صاف گردد. || (اِ) نخستین شکستگی که بکفاند پوست را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن جراحت که پوست سر را ببرد. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء).

قاشره.

[رُ] (اِخ) از اقالیم لبله است و در نسخهء دیگری از کتاب خطط اندلس به نام قاتیده ثبت شده بود. (معجم البلدان ج7 ص13).

قاش زین.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)حنای زین. (آنندراج). ملاطغرا در هجو پولچی گوید :
از اسب برنگ سایه افتد به زمین
چون صورت اگر بقاش زین چسبیده.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به قاش شود.

قاشق.

[شُ] (ترکی، اِ) گمان میرود از لفظ قاشمق به معنی خاریدن، خراشیدن و تراشیدن گرفته شده است. ظرف کوچک فلزی یا چوبی که دنباله دارد و در نقل مکان غذا و خوردن آن استعمال میشود. کفچه. (فرهنگ نظام). چمچه. (فرهنگ نظام) (آنندراج). کمچه. ملعقهء خرد که با آن آش و پلو و امثال آن خورند.
ترکیب ها:
-قاشق آش خوری.؛ قاشق چای خوری. قاشق مرباخوری. قاشق سوپخوری. قاشق قهوه خوری. قاشق تراش. قاش ساز. قاشق سازی. قاشق زن. قاشق زنی.
-قاشق پستائی کردن با کسی؛ معامله و معاشرت و گفتگوی بسیار با کسی کردن.
-امثال: قاشق ساختن کاری ندارد. یک مشت میزنی پهن میشود، دمش را میکشی دراز میشود.
مثل قاشق نشسته.

قاشق.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپه، فیض اللهبیگی شهرستان سقز. در 40000گزی شمال خاور سقز، کنار رودخانهء ساروق واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. رودخانهء ساروق و رودخانهء جغتو در اراضی این ده به هم ملحق میشوند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج پنجم).

قاشق.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. در 70000گزی شمال باختر دیواندره و 18000گزی شمال کرفتو واقع و سرزمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 85 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و توتون و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج پنجم).

قاشقابلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. در 9هزارگزی جنوب باختری سیه چشمه و 4هزارگزی جنوب باختری راه ارابه رو خزرلی به گل آشاقی واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر سالم است و سکنهء آن 88 تن میباشند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاشقای.

(اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 43هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 4هزارگزی شوسهء میانه به تبریز و در جلگه واقع و معتدل است. 242 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاشق تراش.

[شُ تَ] (نف مرکب) کسی که شغل او قاشق تراشی و قاشق سازی است. آنکه چمچه ها را بسازد. (آنندراج) :
چه گویم از آن یار قاشق تراش
ندیدم که قاشق بسوزد چو آش.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

قاشق زدن.

[شُ زَ دَ] (مص مرکب)قاشق زنی. عمل زنان در شب چهارشنبه سوری. رجوع به قاشق زنی شود.

قاشق زنی.

[شُ زَ] (حامص مرکب) قاشق زدن. عمل زنان قدیم در شب چهارشنبه سوری که برای گرفتن مراد و رسیدن به مقصود به طور ناشناس و نقاب زده به درخانه ها رفته و به وسیلهء زدن قاشق بر کاسه و یا بر در خانه اهل خانه را از آمدن قاشق زن خبر کرده، ایشان نیز به وظیفهء خود که آوردن مقداری آذوقهء خشک و ناپخته است او را جواب گویند. و شرط آن است که مکالمه واقع نشود. رجوع به قاشق زدن شود.

قاشق ساز.

[شُ] (نف مرکب) آنکه قاشق سازد. قاشق درست کننده.

قاشق سازی.

[شُ] (حامص مرکب) شغل قاشق ساز.

قاشقک.

[شُ قَ] (اِ مصغر) کمچه.(1)مضراب سنتور، آلت موسیقی معروف. || زدنی به چهار انگشت دست سبابه و وسطی و خِنْصِر و بنصر فراهم آورده چون ناوی.
(1) - Baguettes de psalterion.

قاشقی.

[شُ] (ص نسبی، اِ) قسمی زدن بر پشت گردن. پس گردنی که با چهار انگشت بزنند. || خیار خرد. خیار ترشی. || آلتی فلزین از گچ بران.

قاش ماش.

(ع اِ) رخت خانه. و این از اسماء اصوات است. (منتهی الارب). ظروف و ادوات. (آنندراج).

قاشوئل.

[ءِ] (اِ) آلت دندانه دار فلزی که با آن بدن حیوان سواری یا باری را میخارانند. قشو. گویند محرف لفظ قشو ترکی است. (فرهنگ نظام).

قاشوب.

(اِ) چمچه. قاشق.

قاشور.

(ع ص، اِ) خشکسالی که زیان رساند و رندد و پوست برد هر چیزی را. || بدفال. نامبارک. || بدفالی. || اسب در میدان که از پس همه آید. (منتهی الارب). اسب یازدهم. (شرح نصاب از آنندراج). اسب دهم از ده اسب که پس همهء اسبان دود و آن را فسکل نیز گویند. (منتخب از آنندراج). || اسب که سپس اسبان رهان در تک آن چیزی باقی باشد. (منتهی الارب).

قاشوره.

[رَ] (ع ص، اِ) تأنیث قاشور. خشکسالی که زیان رساند و رندد و پوست برد هر چیزی را. (منتهی الارب). || بدفال. || نامبارک. || اسب که در میدان از پس همهء اسبان آید. (آنندراج). رجوع به قاشور شود.

قاشوشه.

[شَ / شِ] (اِ) چنگکی که برای بیرون آوردن دلو از چاه به کار میرود. (دزی ج2 ص296).

قاشوقچی.

(اِخ) دهی است از دهستان کاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 40هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 14000گزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب واقع و کوهستانی و معتدل است. 141 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء لیلان و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاشوقچی.

(اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر. در 30هزارگزی شمال ورزقان و 28500گزی ارابه رو تبریز به بایر واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 115 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و جنگل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاش و قماش.

[شُ قُ] (اِ مرکب، از اتباع)سفله. داس و دلوس. (فرهنگ اسدی). خاش و خماش.

قاشی.

(اِ) پشیز. هیچکاره. (آنندراج) (منتهی الارب). پشیز هیچکاره که رائج نباشد. رجوع به قاش شود. || (ع ص) پوست بازکننده. (ناظم الاطباء). قاشر.

قاشی.

[شی ی] (ص نسبی) نسبت است به قاشان معرب کاشان. (الانساب سمعانی). قاشانی. کاشی. کاشانی.

قاشی.

(اِخ) عیسی. وی از شاعران و محدثان است که با احمدبن حنبل معاشرت داشت. گویند نام وی عسیس است و برخی نام او را عباس بن فضل گویند. ابوالفرج اصفهانی گوید: وی از مردم مدائن است. و قاشی شبیه به نسبت میباشد. (الانساب سمعانی).

قاشی.

(اِخ) یکی از پسران اوکدای قاآن است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص48).

قاشی.

(اِخ) احمدبن علی ادیب. مردی دانشمند بود که در ادبیات و تاریخ دست داشت. تألیفات نیکوئی دارد. از وی ابونصر طاهربن مهدی طبری روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قاشین.

(اِخ) تنگت مملکت بسیار است از اقلیم پنجم، مغول آن را قاشین خوانند و در آن عمارات بسیار و زراعات بیشمار و مردم صحرانشین بیحد. (نزهة القلوب چ اروپا ج3 ص257). ممالک تنگت، چنگیزخان آنجا را فتح کرد :
ولایات قاشین همه کرد پست
ز غارت بسی مالش آمد به دست.
(حبیب السیر چ خیام ج3 ص21).

قاص.

[قاص ص] (ع ص) قصه گو. داستان سرا. داستان گو. قصه خوان. (فرهنگ نظام) (غیاث اللغات). قصه کننده. (مهذب الاسماء). وانمودکنندهء احوال. (ناظم الاطباء). || بر پی کسی آینده و خبر دهنده. (فرهنگ نظام). (غیاث اللغات). || واعظ. (آنندراج).

قاص.

[قاص ص] (ع ص) نسبت است به قص و موعظه و جماعتی به این عنوان مشهورند. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) ابوابراهیم بن ابوسلیمان. وی از یعقوب بن مجاهد ابی حرزه روایت دارد و عبدالعزیزبن عبدالله اوسی از او روایت کند. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) ابواحمد زبیری مطیع. یحیی بن معین گوید: وی داستانگو بوده است. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) احمدبن حسن بن عمران، مکنی به ابوبکر. داستانگوی و از مردم بغداد است. وی از احمدبن منصور رمادی و محمد بن اسحاق صیانی روایت دارد و احمدبن فرح بن حجاج از او روایت کند. شلاج گوید که به سال 334 ه . ق. از وی روایت شنیده است. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) احمدبن ابی احمد، مکنی به ابوالعباس طبری و ملقب به الامام القاص. پیشوای مردم زمان خود و دارای تألیفات در فقه و فرائض و ادبیات بود. وی فقه را نزد ابوالعباس بن سریح آموخت و در آن علم به مرتبه ای بلند رسید. گروهی شاگرد او بوده اند از جمله ابوعلی طبری معروف به زجاجی و از آن جهت ابوالعباس را قاص یعنی داستانسرا گویند که بدارالایلم و جبل درآمد و لشکریان را که از آنجا به سوی روم در حرکت بودند موعظه و اندرز گفت. تألیفاتی دارد و از مشهورترین آنها کتاب تلخیص است و آن با کمی اوراق جامعترین کتاب است در اصول فقه. وی هنگام قصه گوئی از خاشعترین مردم بود. گویند او هنگامی که در طرسوس برای مردم از عظمت و جلالت و مملکت خداوند سخن میگفت و از باس و سطوت و جبروت وی گفتگو میکرد ناگهان حالش دگرگون گشت و بیهوش بر زمین افتاد و فجاة در گذشت. (الانساب سمعانی). رجوع به ابن القاص ابوالعباس احمد و احمدبن ابی احمد شود.

قاص.

[قاص ص] (اِخ) بغدادی عبدوس بن محمد. داستانگوی بغداد است. وی به مصر وارد شد و در آنجا به داستانگوئی و ذکر احادیث پرداخت و در جمادی الاولی سال 252 یا 253 ه . ق. وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) بغدادی. محمد بن عباس بن حسین، مکنی به ابوبکر. ابوبکر حافظ خطیب در تاریخ خود از او یاد کرده و چنین آرد: وی شیخ فقیر و مستمندی بود که در جامع منصور در بغداد و در راهها و بازارها داستانسرائی میکرد. از وی شنیدم که میگفت: حدثنا ابوبکر محمد بن احمد مقتدر و گاه حدیثی را نقل میکرد و سپس میگفت این حدیث را از محمد بن مقتدر به سال 409 ه . ق. شنیدم. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) قرطبی. محمد بن کعب بن سلیم قرطبی، مکنی به ابوحمزه. وی از زیدبن ارقم روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) کرمانی. عبدالرحمن بن ابراهیم. وی ساکن کرمان بود، سپس به بصره رفت. او از علاءبن عبدالرحمان روایت کند. عدالت وی ثابت نیست و احادیثی که فقط از او روایت شده باشد مورد قبول و اعتماد نیست. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) کوفی. عمر بن ذر ذهبی. داستانگوی مردم کوفه است. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) کوفی. محمد بن عبدالرحمن قرشی کوفی، مکنی به ابوعمرو. وی از پدرش و عکرمه روایت کند و سلیمان تیمی و ثوری و شریک و ابومعاویه ضریر و فرزند فرزندش اسباط از او روایت دارند. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) مدنی. عطاربن یسار. داستانگوی مردم مدینه است. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) مدنی محمد بن قیس. قاص (داستانسرای) عمر بن عبدالعزیز است. وی در مدینه داستانسرائی میکرد. از ابوهریره و جابر به طرز مرسل و ابوسلمة بن عبدالرحمن و ابوصرمة و عمر بن عبدالعزیز روایت کند، و از وی سلیمان نمی و لیث بن سعد و محمد بن اسحاق بن یسار و حرب بن قیس و عبدالعزیزبن عباس و ابومشعر جنج و عمر بن عبدالرحمن بن محصن و موسی بن عبیده روایت دارند. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) مدنی. یعقوب بن مجاهد مدنی محرومی، مکنی به ابویوسف و ملقب به ابوحرزه. وی از عبادة بن ولید و محمد بن کعب و قاسم بن محمد روایت کند و حاتم بن اسماعیل و یحیی بن ایوب و یحیی بن سعید از او روایت دارند. (الانساب سمعانی).

قاص.

[قاص ص] (اِخ) مکی. سعیدبن حسان. داستانگوی مردم مکه است. وی از عروة بن عیاض از جابر روایت کند، و سفین بن عیینة از او روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قاصٍ.

[صِنْ] (ع ص) نعت از قصی. دور. رجوع به قاصی شود.

قاصب.

[صِ] (ع ص) نعت فاعلی از قصب. نای زن. نی نواز. (ناظم الاطباء). || برندهء گوشت و روده. || رعد آوازکننده. تندر با بانگ. || شتر بازایستاده از آب پیش از سیری. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. گفته میشود بعیر قاصب و ناقة قاصب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || شتر گشن. (ناظم الاطباء).

قاصد.

[صِ] (ع ص) نعت فاعلی از قصد. آهنگ کننده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). قصدکننده. (مهذب الاسماء). || در اصطلاح فارسی مستعد قتل. (آنندراج). آنکه قصد جان کسی کند :
دل بد چه کنی بر من و بدعهد چه گردی
قاصد چه شوی بی سببی فتنه و شربر.
سوزنی.
بخون و خواستهء مهتران شدم قاصد
ربا و رشوه پذیرفتم از وصی و یتیم.
سوزنی.
همان قاصدان نیز کردند جهد
که بر خون او بسته بودند عهد.نظامی.
|| راه راست رونده. (آنندراج) (غیاث اللغات). || میانه. (فرهنگ نظام). || نزدیک. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || آسان. || سبک. (مهذب الاسماء). || چوب شکننده. (آنندراج). || برید. پروانه. پیک. رسول. پیاده ای که نامه یا پیغام برای دور برد. پیغامبر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). و این معنی مخصوص فارسی است. (فرهنگ نظام). رجوع به چپر و چاپار شود :
ازیرا سوی صدر تو از این پس
نباشد قاصد من جز کبوتر.مسعودسعد.
فرستم قاصدی تا بازش آرد
بسان مرغ در پروازش آرد.نظامی.
در حال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شاه.نظامی.
مرا قاصد بدین خدمت فرستاد
تو دانی نیک و بد کردم ترا یاد.نظامی.
گفت تا قاصد را گرفتند و رساله را بخواندند. (گلستان).
قاصد رود از پارس به کشتی به خراسان
گر چشم من اندر عقبش سیل براند.سعدی.
حسب حالی ننوشتیم و شد ایامی چند
قاصدی کو که فرستم به تو پیغامی چند.
حافظ.
|| (ق) بعمد. بقصد. عمداً. قصداً. عامداً :
شاه قاصد گفت هین احوال چیست
که بغلتان از زر و همیان تهی است.مولوی.
- بقاصد؛ بقصد :
گفت دل دانم، بقاصد میکنم
رازق است الله بر جان و تنم.مولوی.

قاصداً.

[صِ دَنْ] (ع ق) عمداً. قصداً. از روی عمد و قصد :
چو هستی است مقصد در او نیست گردم
که از خود در آن قاصدا میگریزم.خاقانی.

قاصد چرخ.

[صِ دِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ماه است. || کنایه از آفتاب هم هست. (برهان).

قاصدک.

[صِ دَ] (اِ مرکب)(1) گیاهی از نوع کمپوزاسه(2) شامل انواع متعدد است که در غالب نقاط یافت میشود. این گیاه بوته ای دارد که تا حدی برآمده و برگهائی دارد که بهم جمع شده اند. در قم آن را خبرآورک و در خراسان خبرکش گویند.
(1) - Pissenlit.
(2) - Composacees (خانوادهء گیاهان دارای گلهای یک برگه).

قاصده.

[صِ دَ] (ع ص) مؤنث قاصد. || نرم و آسان سیر: بیننا و بین الماء لیلة قاصدة؛ مابین ما و آب شبی نرم و آسان سیر بی رنج و مشقت فاصله است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قاصدی.

[صِ] (حامص) شغل و عمل قاصد و نامه رسان. (ناظم الاطباء).

قاصر.

[صِ] (ع ص) قصورکننده. کوتاهی کننده. تقصیرکننده. (ناظم الاطباء). مقصر : هرچند در همهء ابواب خود را مقصر و قاصر دانسته. (ذیل جامع التواریخ رشیدی به قلم حافظ ابرو). || کوتاه آمده. (فرهنگ نظام). آنکه کوتاه آمده است در وظیفه و کاری نه بعمد : و همت مردمان از تقدیم حسنات قاصر گشته. (کلیله و دمنه). || کوتاه. قصیر. نارسا. (ناظم الاطباء) : اگر... دست زمانه از ساحت سعادت آن قاصر ماند بدیع ننماید. (کلیله و دمنه). هر چه به زرق ساخته شود... دست تدارک از آن قاصر... باشد. (کلیله و دمنه). امروز تدبیر از تدارک آن قاصر است. (کلیله و دمنه). عقل قاصر؛ عقل نارسا. (ناظم الاطباء)، بیان قاصر؛ بیان نارسا. کلامی که قابل شرح و تفسیر نباشد :
التفات از همه عالم بتو دارد سعدی
همتی کان بتو مصروف بود قاصر نیست.
سعدی.
|| در اصطلاح درایة حدیثی است که بعضی از روات آن مجهول المدح بوده و دیگران مرسل یا مجهول الحال باشند. || در اصطلاح علمای نحو عبارت است از غیر متعدی، لازم. (مغنی اللبیب). || سرد: ماء قاصر؛ آب سرد. || آب دوردست از گیاه. || (اِ) آب که شتران در گرد آن چرا کنند. (منتهی الارب).

قاصرات.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ قاصرة. رجوع به قاصرة و قاصر شود.

قاصرات الطرف.

[صِ تُطْ طَ] (ع ص مرکب) جِ قاصرة الطرف. زنان که بجز روی شوهران خود به روی دیگری چشم باز نکنند. (ناظم الاطباء). زنانی که گوشهء چشم به سوی غیر شوهران خود نگردانند. (غیاث اللغات) :و عندهم قاصرات الطرف عین کانهن بیض مکنون. (قرآن 37/48 و 49).
قاصرات الطرف باشد ذوق جان
جز بخصم خویش ننماید نشان.مولوی.

قاصرالید.

[صِ رُلْ یَ] (ع ص مرکب)کوتاه دست. || ناتوان. سست. || خرد. کوچک. (ناظم الاطباء).

قاصرس.

[صَ رِ] (اِخ) (حصن...) شهری نزدیک ترجاله به اسپانیا(1).
(1) - Cercares.

قاصرون.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ قاصر در حالت رفعی.

قاصرون.

[صِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به قاصرین شود.

قاصرة.

[صِ رَ] (ع ص) مؤنث قاصر. کوتاه. رجوع به قاصر شود.

قاصرة.

[صِ رِ] (اِخ) شهری است در سرزمین روم. (معجم البلدان ج7 ص13).

قاصرة الطرف.

[صِ رَ تُطْ طَ] (ع ص مرکب) زنی که بجز روی شوهر خود بروی دیگری چشم باز نکند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قاصرات الطرف شود.

قاصرهمت.

[صِ هِمْ مَ] (ص مرکب)کم همت. کوتاه همت. کسی که همت او از رسیدن به مقصد کوتاه باشد : طائفه ای هستند بر این صفت که بیان کردی قاصرهمت و کافرنعمت. (گلستان).

قاصرین.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ قاصر، در حالت نصبی و جری.

قاصرین.

[صِ] (اِخ) شهری بوده است در ساحل فرات نزدیک بالس که در فتوح از آن نام برده میشود. (معجم البلدان ج7 ص13 و ج1 ص46). رجوع به قاصرون شود.

قاص صنعانی.

[قاصْ صِ صَ] (اِخ)عبدالله بن بحیر، مکنی به ابووائل. و این عبدالله بن بحیربن ریان که مردی ثقه است، نیست. صاحب ترجمه از عروة بن محمد بن عطیه و عبدالرحمن بن یزید صنعانی عجائبی را نقل کند که گویا معمول به بوده است. احتجاج به منقولات او جایز نیست. عبدالرزاق بن همام و ابراهیم بن خالد صنعانیان از او روایت دارند. (الانساب سمعانی).

قاصعاء .

[صِ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش که بدان درون خانه درآید. (ناظم الاطباء). سوراخ موش دشتی. (مهذب الاسماء). ج، قواصع. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء).

قاصف.

[صِ] (ع ص) رعد قاصف؛ تندر سخت غرنده. || ریح قاصف؛ باد سخت شکننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قواصف. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). قاصفین. در حدیث آمده است: انا والنبیون قراط القاصفین؛ ای مزدحمون کان بعضهم یقصف بعضاً بفراط الازدحام بداراً الی الجنة؛ ای نحن متقدمون فی الشفاعة لقوم کثیرین متدافعین. (منتهی الارب).

قاصل.

[صِ] (ع ص) برّان. (ناظم الاطباء): سیف قاصل؛ شمشیر بران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاصم.

[صِ] (ع ص) درهم شکننده. (ناظم الاطباء) : مذلت مجاعت که قاصم ظهور شیران و شکننده دل دلیران است او را مغبون و زبون نگرداند. (سندبادنامه).

قاص مرادی.

[قاصْ صِ مُ] (اِخ) مکنی به ابووائل. محدث است. رجوع به ابووائل قاص مرادی شود.

قاصی.

(ع ص) قاصٍ. دور. دورشونده. (ناظم الاطباء). بنهایت رسنده. (غیاث). مقابل دانی به معنی نزدیک :
خجسته مجلس او را سران اهل سخن
سزد که مدح سرایند قاصی و دانی.سوزنی.
خاص و عام از قاصی و دانی هواخواه تواند
عمرو و زید و جعفر و صالح، یزید و بایزید.
سوزنی.

قاصیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث قاصی. دور: ارض قاصیة؛ زمین دور. || نعجة قاصیة؛ گوسپند کلان سال. (ناظم الاطباء). || (اِ) کرانه. ناحیه.

قاضٍ.

[ضِنْ] (ع ص) نعت فاعلی از قضی. قاضی. رجوع به قاضی شود. || کشنده: سم قاضٍ؛ زهر کشنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاضب.

[ضِ] (ع ص) قاطع. بران. برنده: سیف قاضب؛ شمشیر بران. (ناظم الاطباء). ج، قواضب و قُضب.

قاضده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن. در 6هزارگزی شمال صومعه سرا و سه هزارگزی خاور شوسهء صومعه سرا به کسما. در جلگه واقع و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی است و 61 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ماسوله و محصول آن برنج و توتون و سیگار و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

قاضلیان.

(اِخ) (قازلیان) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. در 9هزارگزی جنوب باختری بوکان و 5هزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز. در جلگه واقع و هوای آن معتدل و مالاریائی است. 282 تن سکنه دارد. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاضمیر.

(اِخ) مخفف قاضی میرحسن. وی در هرات به سال 904 ه . ق. وفات یافت. رجوع به قاضی میبدی شود.

قاضوی.

[ضَ وی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قاضی.

قاضی.

(ع ص) قاضٍ. نعت فاعلی از قضاء. داور. (فرهنگ نظام). حکم کننده. (آنندراج). حَکَم. فقیهی که مرافعات را موافق قوانین کلی شرع فیصله میکند. (فرهنگ نظام). در اصطلاح فقه کسی است که میان مردم حکومت کند و در مورد اختلاف و نزاع، فصل خصومت نماید. قاضی باید مکلف و مؤمن و عادل و عالم و مرد و حلال زاده و ضابط باشد. (یعنی نیروی حافظه داشته و فراموشکار نباشد). فتوای علماء برای قاضی کفایت نمیکند. (بلکه باید خود دارای ملکهء اجتهاد باشد). و در زمان حضور امام (ع) چاره ای جز رخصت از او نیست و با غیبت امام حکم فقیه جامع الشرائط نافذ است. (از تبصرهء علامه حلی در مبحث قضاء و شهادات فصل اول در صفات قاضی) : نشست در مجلس عالی به حضور اولیاء دولت و دعوت و زعیمان و بزرگان پنهانیها و آشکارها و اعیان و قاضیان. (تاریخ بیهقی ص311). چون کار عهد قرار گیرد قاضی... از خان در خواهد تا آن شرحها و سوگندان را که در عهدنامه نبشته آمده است به تمامی بر زبان براند. (تاریخ بیهقی).
نه سخن خوب و نه پند و نه علم
کس نه مزکی و نه قاضیستی.ناصرخسرو.
گفت کسانی که کار ملک بی ایشان راست نتواند بود چنان که تخت بی چهارپایه نایستد. یکی از ایشان قاضی... (کلیله و دمنه). فردا چون قاضی بیاید گواهی چنانکه رسم است بده. (کلیله و دمنه). قاضی را از این سخن شگفت آمد. (کلیله و دمنه).
این مسخره با زن بسگالید و برفتند
تا جایگه قاضی با بانگ و علالا.نجیبی.
خواهی به میان خلق قاضی باشی
باقی مانی گهی که ماضی باشی
بر خلق خدا حکم چنان کن که اگر
آن بر تو کند کسی تو راضی باشی.
مجدالدین نسفی.
ز گلپایگان رفت شخصی به اردو
که قاضی شود صدر راضی نمیشد.
میر عبدالحق.
سوی قاضی شد وکیل با نمک
گفت با قاضی شکایت یک بیک.مولوی.
نه قاضیم نه مدرس نه محتسب نه فقیه
مرا چه کار که منع شرابخواره کنم.حافظ.
- امثال: تنها به قاضی رفته راضی برمیگردد : هر آن کس کو رود تنها به قاضی ز قاضی خرم آید گشته راضی.
عطار (بلبل نامه).
در خانهء قاضی گردو بسیار است اما بشمار است.
ریش قاضی احترام دیگر دارد.
زن راضی، مرد راضی، گور پدر قاضی.
شراب مفت را قاضی هم میخورد.
کلاه خود را قاضی کن.
گواه چست و قاضی سست.
مستوفی سند میخواهد و قاضی گواه.
همه کس را دندان به ترشی کند گردد و قاضیان را به شیرینی. (گلستان)
|| (اصطلاح فقهی) کسی که نماز را به قضا میخواند. || وام گذار. مؤدی دین. دیان. (منتهی الارب). اداکنندهء دین. (آنندراج). || برآرنده و رواکنندهء حاجت: قاضی الحاجات یکی از نامهای خداست.

قاضی.

(اِخ) در کتب رجال لقب حسن بن اسحاق است. رجوع به حسن بن اسحاق شود.

قاضی.

(اِخ) در کتب فقه مراد ابن براج است. رجوع به ابن براج شود.

قاضی.

(اِخ) دهی است از دهستان گیفان بخش حومهء شهرستان بجنورد. در 75هزارگزی شمال بجنورد و 2هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 80 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاضی.

(اِخ) دهی است از دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد در 14هزارگزی خاوری بجنورد و 12هزارگزی جنوب شوسهء بجنورد به قوچان. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 106 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و بن شن و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاضی.

(اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد در 24هزارگزی جنوب باختری مانه. در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 500 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بن شن و تریاک و پنبه و برنج و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

قاضی.

(اِخ) ابراهیم. (مولا...). رجوع به قاضی چلبی شود.

قاضی.

(اِخ) ابراهیم اسنوی شافعی نحوی. صاحب بغیة گوید: وی دانشمندی است فقیه و نحوی و بسیار هوشیار که فقه را نزد بهاء قفطی و اصول را نزد شمس اصفهانی و نحو را نزد بهاء نحاس آموخت و متصدی منصب قضاء سیوط و اخیم و قوص گردید. او دارای عقیدهء پاک و روشی نیکو بود و چون یکی از بزرگان و متنفذان به قوص آمد و از وی خواست بخشی از اموال یتیمان و زکوة را به او دهد استنکاف ورزید و گفت این مخصوص فقراست. این باعث شد که آن مرد متنفذ چون به قاهره برگشت با قاضی بدرالدین ابن جماعة کوشیدند که وی را از قضاء برکنار سازند ولی در اینکار موفق نشدند. او پس از چندی از قضاء عزل گردید و به سال 721 ه . ق. وفات یافت. (روضات الجنات ص50).

قاضی.

(اِخ) ابراهیم بن عبدالرحیم یا عبدالرحمن بن محمد بن سعدالله یا محمد بن ابراهیم بن سعداللهبن جماعة، ملقب به برهان الدین و معروف به ابن جماعة. رجوع به ابن جماعة ابراهیم شود.

قاضی.

(اِخ) ابراهیم کواکبی. رجوع به قاضی کواکبی شود.

قاضی.

(اِخ) اسماعیل بن اسحاق. رجوع به اسماعیل بن اسحاق شود.

قاضی.

(اِخ) ایاس بن معاویة بن مره یا قرة بن ایاس بن هلال مزنی، مکنی به ابوواثله. در فقه و حدیث اعلم زمان خود و در خلافت عمر بن عبدالعزیز به قضاوت بصره منصوب و در فطانت و فراست و هوش و ذکاوت و فصاحت بی بدل بلکه ضرب المثل اذکی من ایاس از امثال دائرهء بین الناس بوده و نوادر بسیاری در این باب منقول است. گویند از سه زن که هیچکدام معروفش نبود خبر داد که یکی حامل و دیگری مرضع و سومی بکر است و موافق واقع بود. و نیز جمع کثیری استهلال میکردند پس انس اظهار رؤیت نمود و هر چه سعی میکرد دیگران نمیدیدند. ایاس ملتفت شد که موی ابروی انس بر چشم او افتاده بفراست دریافت که انس آن موی را هلال می پندارد پس آن موی را از جلو چشم وی رد کرده و به انس گفت که جای هلال را بنمایاند. انس هرچه نگریست دیگر چیزی ندید و نظائر این داستان بسیار است. وی به سال 122 ه . ق. وفات یافت. جد عالی او ایاس بن هلال از اصحاب کبار حضرت رسول (ص) بوده است. رجوع به ابن خلکان ج1 ص86 و قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3559 و لغات تاریخیة و جغرافیهء ترکی ج5 ص246 و ریحانة الادب ج3 ص262 و ابوواثلة و ایاس شود.

قاضی.

(اِخ) حسن بن احمدبن زید. رجوع به قاضی اسطخری شود.

قاضی.

(اِخ) حسن بن عبدالله بن مرزبان. رجوع به قاضی سیرافی حسن شود.

قاضی.

(اِخ) حسن بن علی بن امرالله، مکنی به ابن الحنائی. رجوع به ابن الحنائی حسن شود.

قاضی.

(اِخ) حسن بن محمد بن محمد. رجوع به قاضی چلپی حسن شود.

قاضی.

(اِخ) حسن بن منصوربن ابی القاسم. رجوع به قاضی خان حسن شود.

قاضی.

(اِخ) حسین بن محمد بن حسن. رجوع به قاضی دیاربکری شود.

قاضی.

(اِخ) حسین بن محمد مرورودی، مکنی به ابوعلی. از مشاهیر فقهای شافعی است و در تألیفات امام الحرمین جوینی و غزالی نام او به بزرگی یاد شده است. کتابی در فقه به نام «التعلیقه» از او باقی است. وی به سال 462 ه . ق. در مرورود وفات یافت. (از قاموس الاعلام).

قاضی.

(اِخ) حسین بن نصر. رجوع به قاضی ابن خمیس شود.

قاضی.

(اِخ) خضربن محمد بن خضر. نسب وی به امام موسی کاظم میرسد. وی فقیهی است فاضل و دانشمند از مردم بغداد که به تدریس اشتغال ورزید، و در طول 35 سال متولی منصب قضاء در اکثر استانهای عراق گردید و آنگاه عضو مجلس تمییز شرعی عراق شد. تألیفاتی دارد. او راست: 1- شرح للوهبانیة در فقه حنفی. 2- شرح منظومهء عمر وطیة در نحو. 3- مجموعه ای در ادبیات. وی به سال 1345 ه . ق. / 1926 م. وفات یافت. (لباب الالباب صص214- 217) (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص354).

قاضی.

(اِخ) سهل بن احمد. رجوع به قاضی ارغیانی شود.

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. در 12هزارگزی جنوب زنجان واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 165 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و انگور و شغل مردم آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاضی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان فندرسک بخش رامیان شهرستان گرگان. 50 نفر سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان منکور بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 49هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 3500گزی شمال باختری شوسهء مهاباد به سردشت واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی سردسیر سالم است. 34 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بادین آباد و محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. در هفت هزارگزی باختر مهاباد و چهارهزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت واقع و موقع جغرافیائی آن دره معتدل مالاریائی است. 172 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان پیر تاج شهرستان بیجار. در 28000گزی جنوب خاوری بیجار و 8000گزی شمال خاوری شوسهء بیجار به همدان واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 140 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کاغه بخش دورود شهرستان بروجرد. در 30هزارگزی شمال دورود و 8هزارگزی خاور راه شوسهء بروجرد به دورود واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی معتدل است. 229 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 31هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و 8هزارگزی خاور شوسهء ازنا به دورود واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 293 تن. آب آن از قنات و چاه. محصول آن غلات و تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

قاضی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده در 9000گزی جنوب خاور سوریان و 69000 گزی شوسهء شیراز به ده بید. در دامنه واقع و سردسیر است. 544 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه محلی و محصول آن غلات، تریاک، انگور و گردو و شغل اهالی آن زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

قاضی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. در 30000گزی جنوب خاوری ساردوئیه و 9000گزی جنوب راه مالرو بافت ساردوئیه، سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاضی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. در 38هزارگزی جنوب ساردوئیه و 18هزارگزی باختر راه مالرو بافت ساردوئیه واقع است. 10 نفر سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

قاضی آجی.

(اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. در 24هزارگزی شمال خاوری بوکان و 18هزارگزی شمال خاوری شوسهء بوکان به میاندوآب واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل سالم است. 110 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، توتون، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

قاضیان.

(اِخ) دهی است جزو دهستان سنگر و کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت. در 22هزارگزی جنوب خاوری رشت و 3هزارگزی خاور شوسهء رشت به امامزاده هاشم واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل و مرطوب مالاریائی است. 4012 تن سکنه دارد. آب آن از گل رود از سفیدرود و محصول آن برنج و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

قاضیان.

(اِخ) دهی است از دهستان قنقری بالا (علیا). بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. در 85000گزی شمال سوراین و 13000گزی باختر شوسهء اصفهان به شیراز واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و سردسیر است. 265 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قشلاق و محصول آن غلات، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

قاضی ابن ابی الشوارب.

[اِ نُ اَ بِشْ شَ رِ] (اِخ) عبدالله بن علی بن محمد بن عبدالملک بن ابی الشوارب. محدث قرشی اموی، مکنی به ابوالحسن قاضی بغداد. وی به سال 333 ه . ق. متولی قضاء گردید و سرانجام به سبب رشوه خواری و ارتکاب پاره ای کارهای ناشایست معزول شد و به سال 347 ه . ق. در 55سالگی وفات یافت. (تاریخ بغداد ج2 ص200 و ریحانة الادب ج5 ص230).

قاضی ابن ابی دواد.

[اِ نُ اَ دُ] (اِخ)احمدبن ابی دواد فرج. رجوع به ابن ابی دواد قنسرینی شود.

قاضی ابن ابیض.

[اِ نُ اَ یَ] (اِخ)محمدبن یوسف بن حسین بن عبدالله حلبی، معروف به ابن ابیض و مشهور به قاضی عسکر. از افاضل دانشمندان حنفی بوده و مراتب علمی را از پدر خود فراگرفته است. وی در رمضان سال 614 ه . ق. در 48سالگی وفات یافت. (فوائد البهیة ص203) (ریحانة الادب ج5 ص241).

قاضی ابن ابی لیلی.

[اِ نُ اَ لَ لا] (اِخ)محمدبن عبدالرحمن بن یسار. رجوع به ابن ابی لیلی محمد بن عبدالرحمن شود.

قاضی ابن البراج.

[اِ نُلْ بَرْ را] (اِخ)عبدالعزیزبن نحریربن عبدالعزیزبن براج شامی حلبی طرابلسی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به قاضی و سعدالدین و موصوف به عزالدین و عزالمؤمنین. رجوع به ابن براج قاضی سعدالدین شود.

قاضی ابن الجعابی.

[اِ نُلْ جِ] (اِخ)عمروبن محمد بن سلام، مکنی به ابوبکر. رجوع به قاضی ابن جعابی و ابن الجعابی ابوبکر عمرو شود.

قاضی ابن الجعابی.

[اِ نُلْ جِ] (اِخ)رجوع به قاضی ابن جعابی محمد شود.

قاضی ابن الحداد.

[اِ نُلْ حَدْ دا] (اِخ)محمدبن احمدبن محمد. رجوع به ابن الحداد ابوبکر شود.

قاضی ابن الحنائی.

[اِ نُلْ حَ] (اِخ)حسن بن علی بن امرالله. رجوع به ابن الحنائی حسن شود.

قاضی ابن الشحنة.

[اِ نُشْ شِ نَ] (اِخ)احمدبن محمد بن محمد بن شحنة، مکنی به ابوالولید و ملقب به لسان الدین و معروف به ابن الشحنة. از اکابر علمای حنفی است. وی قاضی القضاة حلب و خطیب جامع اموی بود و از مردان پاک بشمار میرفت. در دوران تصدی منصب قضاء کتابی به نام لسان الاحکام فی معرفة الاحکام تألیف کرد که در اسکندریه چاپ شده. وی به سال 882 ه . ق. وفات یافت. کشف الظنون نام او را ابراهیم ضبط کرده است. (کشف الظنون) (معجم المطبوعات ص135 و ریحانة الادب ج6 ص40). و رجوع به ابن شحنه ابوالولید شود.

قاضی ابن القاص.

[اِ نُلْ] (اِخ) احمدبن ابی احمد. رجوع به ابن قاص ابوالعباس احمد شود.

قاضی ابن انباری.

[اِ نُ اَمْ] (اِخ)احمدبن علی. رجوع به قاضی انباری شود.

قاضی ابن بیع.

[اِ نُ بَیْ یِ] (اِخ)محمدبن عبدالله بن محمد. رجوع به ابن بیع حاکم ابوعبدالله و حاکم نیشابوری شود.

قاضی ابن جعابی.

[اِ نُ جِ] (اِخ) عمرو یا عمر بن محمد بن سلام بن براء قاضی، معروف به ابن جعابی و مکنی به ابوبکر. رجوع به هدیة الاحباب و ریحانة الادب ج5 ص288 و ابن الجعابی ابوبکر عمرو شود.

قاضی ابن جعابی.

[اِ نُ جِ] (اِخ)محمدبن عمر بن محمد بن سالم محدث حافظ امامی تمیمی کوفی بغدادی، مکنی به ابوبکر و معروف به ابن جعابی. از اجلهء علمای امامیه اواسط قرن چهارم هجری و از مشایخ روایت شیخ مفید و دارقطنی و تلعکبری و بعضی دیگر بوده و خود نیز از ابن عقده روایت میکند. حافظهء خوبی داشته و به طوری که خود میگفته چهارصدهزار حدیث در حفظ داشته و در معرفت علل حدیث و کنیه و القاب و اسامی روات و ضعفا و ثقات و ولادت و وفات ایشان نیز به حدی بصیر بوده که در اواخر عمر در این علم متفرد گردیده است. او مدتی در موصل قاضی بوده و به همین جهت به قاضی موصل و قاضی جعابی نیز شهرت یافته است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- اخبار آل طالب. 2 - اخبار بغداد. 3- اخبار علی بن الحسین. 4- من روی حدیث غدیر خم. وی به سال 344 ه . ق. یا 355 ه . ق. وفات یافت. (هدیة الاحباب و تاریخ بغداد ج 3 ص26) (ریحانة الادب ج5 ص288).

قاضی ابن جماعة.

[اِ نُ جَ عَ] (اِخ)ابراهیم بن عبدالرحیم یا عبدالرحمن بن محمد بن سعد یا محمد بن ابراهیم بن سعداللهبن جماعة، ملقب به برهان الدین و معروف به ابن جماعة. رجوع به الدررالکامنة ج1 ص38 و ابن جماعة ابراهیم شود.

قاضی ابن جماعة.

[اِ نُ جَ عَ] (اِخ)عبادبن جماعة شافعی قاضی دمشق بوده. وی به سال 786 ه . ق. به همراهی قاضی برهان الدین مالکی به قتل شهید اول فتوی داد و در اواخر قرن هشتم زنده بوده است. (هدیة الاحباب ص52) (ریحانة الادب ج5 ص289).

قاضی ابن جماعة.

[اِ نُ جَ عَ] (اِخ) عبد العزیزبن محمد بن ابراهیم بن سعداللهبن جماعة بن صخر یا جماعة علی بن حارم بن صخربن حجر حموی کنانی شافعی، ملقب به عزالدین و مکنی به ابوعمر. از افاضل شافعی اواسط قرن هشتم هجری و قاضی القضاة مصر و شام و نیکومحضر بوده و در امور و قضایای وارده و فیصل دادن محاکمات مردم نهایت تصمیم و اهتمام به کار میبرده است. وی دوستدار علم و اهل علم بوده، بسیار به حج رفته و استادان فراوانی داشته است. او آرزو میکرد که از شغل قضا کناره گیری کند و آنگاه در مکه یا مدینه بمیرد. سرانجام به آرزوی دیرین خود نائل گردید و به سال 765 ه . ق. از قضا استعفا کرد و در قاهره مشغول تدریس شد و در ماه جمادی الاولی یا جمادی الاخره به سال 767 در مکه وفات یافت و در حجون مدفون گردید. (الدرر الکامنة ج3 ص378) (ریحانة الادب ج5 ص290). و رجوع به ابن جماعة ابوعمر شود.

قاضی ابن جماعة.

[اِ نُ جَ عَ] (اِخ)محمدبن ابراهیم بدر، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به بدرالدین. رجوع به الدرر الکامنة و قاموس الاعلام ج1 ص615 و ابن جماعة بدرالدین شود.

قاضی ابن جماعة.

[اِ نُ جَ عَ] (اِخ)محمدبن ابی بکربن عبدالعزیز شافعی و مشهور به ابن جماعة. رجوع به هدیة الاحباب ص42 و روضات ص748 و ریحانة الادب(1) ج5 ص290 و ابن جماعة ابوعبدالله محمد شود.
(1) - ریحانة الادب القاب جد وی بدرالدین ابوعبدالله را بدو نسبت داده است!

قاضی ابن حجر.

[اِ نُ حَ جَ] (اِخ)احمدبن علی بن حجر عسقلانی. رجوع به ابن حجر ابوالفضل شود.

قاضی ابن حیون.

[اِ نُ حَیْ یو] (اِخ)عبدالعزیزبن محمد بن نعمان بن حیون، مکنی به ابوالقاسم قاضی القضاة مصر و شام و مکه و مدینه و مغرب بود. وی از علماء باطنیهء امامیه و از رجال دولت فاطمی (عبیدی) است. در قیروان تولد و در مصر نشو و نما یافت و به سال 394 ه . ق. متولی منصب قضاء و ناظر مظالم گردید، و نزد حاکم (صاحب مصر و مغرب) مکانتی عظیم به دست آورد. حاکم او را به سال 398 ه . ق. عزل کرد و به طور غیله به قتل رسانید. تولد وی به سال 354 ه . ق. / 965 م. و وفات وی به سال 401 ه . ق. / 1011 م. اتفاق افتاد. رجوع شود به ملحق الولاة والقضاة صص599 - 603 و ابن خلکان ج 2 ص169 ضمن شرح حال جدش، نعمان، و در آن چنین آمده است که حاکم ترکها را فرمان داد تا او را با دو تن دیگر از رجال بکشند. و ترکها هرسه را دریک ساعت با شمشیر به قتل رسانیدند. در تاریخ کشته شدن وی نیز اختلاف است. بعضی رجب 398 و بعضی جمادی الاخرة 399 را نیز گفته اند. و رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج4 ص150 شود.

قاضی ابن خلکان.

[اِ نُ خَلْ لَ] (اِخ)احمدبن محمد بن ابراهیم. رجوع به ابن خلکان شمس الدین شود.

قاضی ابن خمیس.

[اِ نُ خَ] (اِخ)حسین بن نصر. رجوع به حسین بن نصر شود.

قاضی ابن خوبی.

[اِ نُ] (اِخ) محمد بن احمدبن خلیل. رجوع به ابن خوبی قاضی شهاب الدین شود.

قاضی ابن زبیر.

[اِ نُ زُ بَ] (اِخ) احمدبن علی بن ابراهیم. رجوع به ابن زبیر احمدبن علی شود.

قاضی ابن زکی الدین.

[اِ نُ زَ کی یُدْ دی] (اِخ) محمد بن زکی الدین علی. رجوع به ابن زکی الدین محمد شود.

قاضی ابن سماک.

[اِ نُ سَمْ ما] (اِخ)محمدبن صبح یا صبیح عجلی کوفی. حافظ قرآن و واعظ خوش بیان و معاصر با معروف کرخی و سفیان ثوری است. وی از مشایخ روات احمدبن حنبل و جز او است و نزد هارون الرشید خلیفهء عباسی مقامی بلند داشته است. رجوع به ابن خلکان ج2 ص66 و تاریخ بغداد ج5 ص368 و قاموس الاعلام ترکی ج1 ص634 و ریحانة الادب ج5 ص374 و ابن سماک ابوالعباس محمد شود.

قاضی ابن سیمکهء شیروانی.

[اِ نُ کَ یِ شیر] (اِخ) احمدبن علی بن احمد. از فاضلان و ادیبان و شاعران است. صاحب تلخیص الاثار ضمن ترجمهء شیروان از او یاد کرده است. (روضات الجنات ص77).

قاضی ابن شاهویه.

[اِ نُ هو یَ] (اِخ)محمدبن احمدبن علی. رجوع به ابن شاهویه ابوبکر شود.

قاضی ابن شداد.

[اِ نُ شَدْ دا] (اِخ)یوسف بن رافع. رجوع به ابن شداد بهاءالدین شود.

قاضی ابن عربی.

[اِ نُ عَ رَ] (اِخ)محمدبن عبدالله. رجوع به ابن عربی ابوبکر شود.

قاضی ابن عقیل.

[اِ نُ عَ] (اِخ) عبدالله بن عبدالرحمن. رجوع به ابن عقیل ابومحمد شود.

قاضی ابن فرضی.

[اِ نُ فَ] (اِخ)عبدالله بن محمد. رجوع به ابن فرضی ابوالولید شود.

قاضی ابن قریعة.

[اِ نُ قُ رَ عَ] (اِخ)محمدبن عبدالرحمن، مکنی به ابوبکر. رجوع به ابن قریعه قاضی ابوبکر شود.

قاضی ابن قلاقس.

[اِ نُ قَ قِ] (اِخ)رجوع به قاضی اعز و ابن قلاقس شود.

قاضی ابن مأمون.

[اِ نُ مَءْ] (اِخ)احمدبن علی بن هبة الله. رجوع به ابن مأمون احمد شود.

قاضی ابن مضا.

[اِ نُ مَ] (اِخ) احمدبن عبدالرحمان. رجوع به ابن مضا ابوالعباس احمد شود.

قاضی ابن منیر.

[اِ نُ مُ] (اِخ) احمدبن محمد بن منصور. رجوع به ابن منیر قاضی ناصرالدین احمد و احمدبن محمد بن منصور شود.

قاضی ابوالبختری.

[اَ بُلْ بَ تَ] (اِخ)وهب بن وهب. رجوع به ابوالبختری وهب شود.

قاضی ابوالحسن.

[اَ بُلْ حَ سَ] (اِخ)رجوع به ابوالحسن قاضی شود.

قاضی ابوالحسین.

[اَ بُلْ حُ سَ] (اِخ)خصیب بن عبدالله بن محمد بن حسین بن خصیب مصری. وی از پدر خویش و عثمان بن سمرقندی حدیث کند. او به سال 416 ه . ق. وفات یافت. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهره ص171).

قاضی ابوالطیب.

[اَ بُطْ طَیْ یِ] (اِخ)طاهربن عبدالله. رجوع به ابوالطیب طاهر شود.

قاضی ابوالفرج.

[اَ فَ رَ] (اِخ) رجوع به قاضی نهروانی معافی شود.

قاضی ابوالفرج اصفهانی.

[اَ بُلْ فَ رَ جِ اِ فَ] (اِخ) علی بن حسین. رجوع به ابوالفرج علی بن حسین شود.

قاضی ابوالفضل.

[اَ بُلْ فَ] (اِخ)محمدبن احمدبن عیسی بغدادی. وی نزد شیخ ابوحامد فقه آموخت و از گروه بسیاری حدیث شنید و در مصر مسکن گزید و هم در آنجا به افاده و تدریس و املاء حدیث پرداخت و در شعبان سال 441 ه . ق. وفات کرد. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص183).

قاضی ابوالفضل.

[اَ بُلْ فَ] (اِخ) هبة اللهبن محمد بن هبة الله. فقیهی است عابد و زاهد که پس از وفات پدر به قضاء حلب و نواحی منصوب و به سال 562 ه . ق. درگذشت. (معجم الادباء ج16 ص30 و 5) (ریحانة الادب ج6 ص82).

قاضی ابوالهیثم.

[اَ بُلْ هَ ثَ] (اِخ) رجوع به ابوالهیثم قاضی شود.

قاضی ابوبکر.

[اَ بَ] (اِخ) محمد بن عبدالباقی. رجوع به ابوبکر محمد بن عبدالباقی شود.

قاضی ابوبکر.

[اَ بَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمن مشهور به ابن قریعه. رجوع به ابن قریعه قاضی ابوبکر شود.

قاضی ابوحامد.

[اَ مِ] (اِخ) احمدبن عامر. رجوع به قاضی احمدبن عامر شود.

قاضی ابوحنیفه.

[اَ حَ فَ] (اِخ) نعمان بن محمد. رجوع به ابوحنیفه نعمان شود.

قاضی ابوطالب.

[اَ لِ] (اِخ) محمودبن علی تمیمی اصفهانی. از مشاهیر علماء اخلاق و فقها و خطیب اصفهان بود. کتابی به نام التعلیقه دارد. وی به سال 585 ه . ق. وفات یافت. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی ابومعشر.

[اَ مَ شَ] (اِخ) جعفربن محمد. رجوع به ابومعشر جعفر شود.

قاضی ابویوسف.

[اَ سُ] (اِخ) یعقوب بن ابراهیم. رجوع به ابویوسف یعقوب بن ابراهیم شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) از مشاهیر خوشنویسان عثمانی متوفی 1141 ه . ق. است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) برهان الدین. رجوع به قاضی برهان الدین شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن ابی احمد قاص یا ابی احمدبن القاص طبری، مکنی به ابوالعباس و معروف به ابن قاص. رجوع به ابن قاص ابوالعباس شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن ابی دُواد فرج بن جریربن ملک بن عبدالله ایادی، مکنی به ابوعبدالله. قاضی القضاة بغداد و به جهت انتساب به جد عالی هیجدهمینش ایادبن نزاربن معدبن عدنان برادر مضر و ربیعه به ایادی موصوف و از مشاهیر قضات عهد بنی عباس است. ولادت او در سال 160 ه . ق. در قنسرین یا بصره واقع شد و در اوائل جوانی در صحبت پدر که برای تجارت عازم شام بوده در دمشق مقیم گشت و در تحصیل علوم متنوعه خصوصاً فقه و حدیث و کلام و ادبیات رنجها کشیده تا در زمان معتصم و یا در زمان مأمون و واثق و متوکل به مقام قاضی القضاتی رسیده و موافق مذهب معتزله مسئلهء خلقت و حدوث قرآن را اهمیت داده و هر یک از مخالفین آن عقیده را فراخور حال خود تحقیر و مجازات نمود حتی در رمضان 220 ه . ق. به حکم معتصم که در این مسئله با وی موافقت داشت احمدبن حنبل را که از جملهء مخالفان و بقدم قرآن معتقد بود 38 تازیانه زدند ولی احمد باز هم در همان عقیدهء قدم قرآن ثبات قدم میورزید باری صاحب ترجمه علاوه بر مراتب علمیه در سیاست نیز مسلم بوده و خلفای وقت در خلوت و جلوت بی تصویب وی کاری را اقدام نکرده و مأمون برادر ولیعهد خود، معتصم را وصیت نمود که در هیچ موقع از او جدا نشود و در مهارت امور بی مشورت وی کاری نبندد که رأی او به تنهائی مغنی از رأی هر مشیر و وزیر است. این بود که معتصم نیز همین که در سال 218 ه . ق. بعد از وفات مأمون به خلافت رسید یحیی بن اکثم قاضی القضاة وقت را عزل و صاحب ترجمه را به قاضی القضاتی منصب داد و او نیز با کمال عزت و نفوذ و قدرت میزیسته به حدی که بسیاری از اشخاص محکوم به اعدام را نجات دادی و در عین حال بنای مخاصمت با خانوادهء رسالت (ص) گذاشته و به شرحی که در محل خود نگارش داده اند در قتل امام جواد، محمد تقی تفتین و سعایت کرده و معتصم را به قتل آن امام بشورانید. در پایان کار عزت و اعتبار خود را از دست داد و تمامی اندوختهء او در اندک زمانی بجریمه و تاوان گماشتگان متوکل مصروف گشت و به سال 240 ه . ق. به مرض فلج مبتلا شد و پسرش ابوالولید محمد متصدی قضاء بوده تا در سال 237 هر دو مورد غضب متوکل شده اند. متوکل یکصدوبیست هزار دینار (طلای مسکوک 18 نخودی) و یک گوهر گرانبهائی که چهل هزار دینار ارزش داشت از محمد جریمه گرفت و از سامره به بغدادش تبعید نمود. رجوع به ریحانة الادب ج5 ص222 و 223 و ابن خلکان ج1 ص22 و نامهء دانشوران ج1 ص11 و لغات تاریخیة و جغرافیة ترکی ج1 ص29 و قاموس الاعلام ترکی ج1 ص594 و ابن ابی دُواد قنسرینی و احمدبن ابی دواد شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن اسحاق. رجوع به احمدبن اسحاق بن خربان شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن خلیل ملقب به ذوالفنون و شهاب الدین و قاضی القضاة رجوع به احمدبن خلیل خوئی شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن عامربن بشر مروروذی شافعی، مکنی به ابوحامد. رجوع به روضات الجنات ص47 و احمدبن عامر شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) احمدبن عبدالرحمن بن محمد بن سعیدبن حریث بن عاصم لخمی قرطبی، مکنی به ابوجعفر و ابوالعباس و معروف به ابن مضاء و قاضی الجماعة. رجوع به ابن مضاء ابوالعباس شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن علی بن ابراهیم، مکنی به ابن زبیر. رجوع به ابن زبیر احمدبن علی بن ابراهیم شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن علی بن ابراهیم غسانی. رجوع به قاضی قضاة الیمن احمد شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن علی بن احمد. رجوع به قاضی ابن سیمکة شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن علی بن حجر عسقلانی، مکنی به ابن حجر و ابوالفضل. رجوع به ابن حجر ابوالفضل شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن علی بن هبة الله، مکنی به ابن مأمون. رجوع به ابن مأمون احمد شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن عمر بن سریج فقیه شافعی قاضی شیرازی، مکنی به ابوالعباس و ملقب به باز اشهب. رجوع به ابن خلکان ج1 ص17 و لغات تاریخیة و جغرافیة احمد رفعت ج1 ص36 و روضات الجنات ص57 و الاغانی ج1 ص135 و احمدبن عمر بن سریج شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم، مکنی به ابن خلکان. رجوع به ابن خلکان شمس الدین شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین. رجوع به ابوبکر ناصرالدین شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله. رجوع به قاضی الحرمین احمد شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن عطاء اللهبن عوض اسکندرانی زبیری، ملقب به ناصرالدین. از افاضل اوائل قرن نهم هجری است که در علوم عربی بر دیگران تقدم داشته است و در بدایت حال قاضی شهر خود بود سپس به قاهره رفت و در آنجا نیز با کمال عفت متصدی قضای مالکیه بوده و از تألیفات اوست: 1- شرح تسهیل. 2- شرح مختصر ابن حاجب. وی در اول رمضان سال 810 ه . ق. وفات یافت. (روضات الجنات ص87).

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن منصور. رجوع به احمدبن محمد بن منصور و ابن منیر قاضی ناصرالدین شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن مطرف عسقلانی، مکنی به ابوالفتح. رجوع به روضات ص67 و معجم الادباء ج5 ص63 و احمدبن مطرف عسقلانی شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن موسی بن عیسی قاشانی. رجوع به قاشانی احمد شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن زهیربن هارون بن موسی بن عیسی بن عبدالله بن محمد بن ابی جرادهء حلبی، مکنی به ابوالحسن و معروف به ابن العدیم نخستین کسی است از افراد خانوادهء بنی العدیم که در حلب به منصب قضاء منصوب شد و فقه را از قاضی ابی جعفر سمعانی فراگرفت. وی به سال 429 ه . ق. درگذشت. (معجم الادباء ج16 ص5 و 30) (ریحانة الادب ج6 ص82).

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن سعدالدین مسعودبن عمر تفتازانی، ملقب به سیف الدین و معروف به شیخ الاسلام هروی از احفاد ملاسعد تفتازانی است و به همین جهت به احمد حفید نیز شهرت داشته است. رجوع به روضات الجنات ص93 و معجم المطبوعات ستون 783 و ریحانة الادب ج2 ص376 و 377 و احمدبن یحیی بن سعدالدین شود.

قاضی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) فکاری. رجوع به قاضی فکاری شود.

قاضی احمد غفاری.

[اَ مَ دِ غِ] (اِخ) ابن محمد. شاعری است. زیاده از این شعری از او مسموع نشد:
پس از عمری نشیند گر دمی پیش من آن بدخو
ببینم در رخش ترسم مبادا زود برخیزد.
(آتشکده آذر ص228).
او راست تاریخ جهان آرا که برای شاه طهماسب تألیف کرده، و آن را تا سال 973 ه . ق. رسانیده است. (کشف الظنون چ 1943 م. ج1 ستون 622). و نیز در حرف نون گوید: نگارستان تألیف احمدبن محمد غفار قزوینی غفاری است. (کشف الظنون ج2 ستون 1976). و اسماعیل پاشا گوید: احمدبن محمد بن عبدالغفار قزوینی غفاری صاحب نگارستان در 970 درگذشته است. (هدیة العارفین ج1 ص145). و رجوع به احمد غفاری و احمدبن محمد غفاری شود.

قاضی احمد لاغر.

[اَ مَ دِ غَ] (اِخ) رجوع به قاضی لاغر شود.

قاضی اختیارالدین حسن.

[اِ رُدْ دی حَ سَ] (اِخ) ولد قاضی غیاث الدین تربتی است و بوفور فضائل و کمالات از سایر قضات ممتاز بود. در اوقات جوانی از ولایت زاوه و محولات به هرات آمد و به تحصیل علوم دین پرداخت، و در اندک زمانی ترقی بسیار کرد و همت بر نوشتن فتوی و تحریر چک و سجلات گماشت و در فن انشاء و شعر و معما نیز وقوف پیدا کرد و در اواخر زمان سلطان حسین میرزا به منصب قضا رسید و پایهء قدر و منزلتش از اقران و امثال درگذشت و به واسطهء کمال فراست و کیاست و رعایت لوازم امانت و دیانت از همهء قضات هرات اختیار و اعتبار بیشتر یافت. وی در وقت استیلاء ابوالفتح محمدخان شیبانی نیز به آن امر منصوب بود و پس از کشته شدن آن پادشاه به وطن اصلی شتافت و به زراعت و کشاورزی پرداخت و در اوائل سال 928 ه . ق. وفات یافت و در قصبهء تربت به مقبرهء خانوادگی خود مدفون گشت. از تألیفات او کتاب اقتباسات و مختار الاختیار در میان فضلاء شهرت دارد و در تاریخ منبری که از سنگ مرمر امیر علی شیر در مسجد جامع هرات ساخت این قطعه از او مسطور است:
از همت بزرگی شد منبری مکمل
کز غایت ترفع بر عرش سرکشیده
هرگز کسی ندیده منبر به سنگ مرمر
تاریخ شد همان کو هرگز کسی ندیده.
(حبیب السیر چ خیام ج4 ص356).

قاضی اخوی.

[اَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره از بخش میاندوآب شهرستان مراغه. در 50هزارگزی جنوب خاوری میاندوآب و 13هزارگزی جنوب باختری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 219 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، توتون، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی ارجانی.

[اَرْ رَ] (اِخ) احمدبن محمد بن حسین، ملقب به ناصر یا ناصح الدین و مکنی به ابوبکر. رجوع به ابوبکر ناصح الدین و ارجانی ابوبکر شود.

قاضی ارغیانی.

[اَ] (اِخ) سهل بن احمدبن علی ارغیانی، مکنی به ابوالفتح. فقیهی است شافعی و عالمی است زاهد جلیل القدر. وی مدتی قاضی ناحیهء ارغیان بود و عاقبت به ارشاد شیخ عارف حسن سمنانی که پیر وقت خویش بوده مناظره و مباحثه را ترک گفته و خود را از امر قضاء معزول ساخته و انزوا اختیار کرد و از مال خود سرای محقری برای صوفیه بنا نمود و خود در آنجا به تصنیف و عبادت پرداخت. او در اول محرم سال 499 ه . ق. وفات یافت. ارغیان یکی از نواحی نیشابور است مشتمل بر هفتادویک قریه. (ابن خلکان ج1 ص236) (نامهء دانشوران ج2 ص224 و ریحانة الادب ج1 ص60). و رجوع به ابوالفتح سهل بن احمد شود.

قاضی اسحاق.

[اِ] (اِخ) رجوع به قاضی جلال الدین اسحاق شود.

قاضی اسد کاشی.

[اَ سَ دِ] (اِخ) گویند مولدش در قریهء دیدر قهستان ساوه است، و چون در کاشان سالها میبوده مشهور به کاشی است. غرض در لباس اهل سلوک و مدتی صاحب سلسله بوده و نظر به حسن صفات و خرق عادات، جمعی گردن به طوق ارادت او درآورده اند و هم در کاشان وفات یافت. او راست:
ای آنکه توئی محرم راز همه کس
شرمندهء ناز تو نیاز همه کس
چون دشمن و دوست مظهر ذات تواند
از بهر تو میکشیم ناز همه کس.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص246).

قاضی اسطخری.

[اِ طَ] (اِخ) حسن بن احمدبن زیدبن عیسی، مکنی به ابوسعید. از اکابر فقهای شافعیان و رؤسای ایشان و قاضی قم بوده و چندی عمل احتساب بغداد را مباشرت نمود. و از طرف مقتدر عباسی به قضاء سجستان منصوب شده و در مناکحات ایشان بازرسی کرده و اکثر آنها را که بی اجازه و امضای ولی وقوع یافته بوده الغاء نموده است. تألیفاتی در فقه دارد. او راست: 1- الاقضیة. 2- الشروط و الوثاق. 3- الفرائض الکبیر. 4- المحاضر و السجلات. وی در ماه شعبان یا جمادی الاَخر سال 328 ه . ق. در 84 سالگی وفات یافت. (نامهء دانشوران ج5 ص49) (ابن خلکان ج1 ص141) (فهرست ابن الندیم ص300) (طبقات الشافعیة ج2 ص193) (ریحانة الادب ج1 ص84).

قاضی اسفراینی.

[اِ فَ] (اِخ) رجوع به اسفراینی قاضی شود.

قاضی اسکندری.

[اِ کَ دَ] (اِخ) احمدبن منصور. رجوع به احمدبن محمد بن منصور و ابن منیر قاضی ناصرالدین شود.

قاضی اسنوی.

[اِ نَ] (اِخ) ابراهیم شافعی. رجوع به قاضی ابراهیم اسنوی شود.

قاضی اسیری.

[اَ] (اِخ) خلف قاضی مسعود است. از سادات دیار قزوین، سی سال قاضی ری بوده و در فن فصاحت و بلاغت نظماً و نثراً مشهور و دستور الانشاء از تألیفات اوست. او راست:
قاصد مرا برفتن کویش بهانه ساخت
آخر به این بهانه در آن کوی خانه ساخت.
و نیز:
به این بهانه که آئی برون گرفتارت
زمان زمان ز ره انتظار برخیزد.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص228).

قاضی اشرف.

[اَ رَ] (اِخ) احمدبن عبدالرحیم بن علی بن حسین، ملقب به بهاءالدین و مکنی به ابوالعباس. پسر قاضی فاضل معروف است. وی از افاضل عصر خود بوده و به استماع حدیث و جمع کتب رغبتی مفرط داشته و نزد اکابر وقت احترامی تمام داشته است. وی شب دوشنبهء هفتم جمادی الاخره سال 643 ه . ق. در 70سالگی در قاهره وفات یافت و نزد پدر مدفون گردید. (ابن خلکان ج1 ص308 و ج2 ص594) (روضات الجنات ص437) (ریحانة الادب ج3 ص373).

قاضی اشرف.

[اَ رَ] (اِخ) علی بن حسین یا حسن بن احمد، مشهور به قاضی اشرف پدر قاضی فاضل معروف و از مردم عسقلان است. وی گاهی هم به طور نیابت قضاوت می نموده. او در شب یکشنبه یازدهم ربیع الاول سال 546 ه . ق. در قاهره وفات یافت. (ابن خلکان ج1 ص308 و ج2 ص493) (روضات ص428) (ریحانة الادب ج3 ص273).

قاضی اعز.

[اَ عَزز] (اِخ) نصراللهبن عبدالله بن مخلوف بن علی بن عبدالقوی بن قلاقس ازهری اسکندری، مکنی به ابوالفتح و معروف به ابن قلاقس. از مشاهیر و فضلای شعرای عرب. این دو شعر از اوست که دربارهء کنیزکی حبشی و سیاه گفته است:
ربّ سوداء و هی بیضاء معنی
نافس المسک عنده، الکافور
مثل حب العین یحسبه النا
س سواداً و انما هو نور.
وی در سوم شوال سال 567 ه . ق. در 35سالگی در شهر عیذاب نزدیک دریای جده وفات یافت. وی ملقب به قاضی بوده ولی قضاوت نمیکرده است. دیوان او هم به نام دیوان ابن قلاقس در مصر چاپ شده است. (ابن خلکان ج2 ص287) (ریحانة ادب ج3 ص277).

قاضی اکرم.

[اَ رَ] (اِخ) علی بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحد قفطی حارثی وزیر، مکنی به ابوالحسن معروف به قاضی اکرم. از مشاهیر مورخان بوده و علاوه بر تاریخ و سیر در فقه و حدیث و نحو و لغت و اصول قرائت و منطق و نجوم و هندسه نیز ماهر و در هر دو رشتهء نظم و نثر مبرز بوده و در عهد ملوک ایوبیهء مصر به صدارت رسیده و تاریخ قبطی ها را به طور کامل نوشته و تألیفات سودمندی دارد. او راست: 1- اخبار العلماء باخبار الحکماء که در مصر چاپ شده. 2- اخبار المصنفین و ماصنفوه. 3- اخبار النحویین. 4- الاصلاح للخلل الواقع فی الصحاح نظیر رجل الطاوس فی اغلاط القاموس و امثال آن. 5- ابناء الرواة علی انباء النحاة که دو نسخه از آن در خزانه مصریه موجود است. 6- تاریخ آل بویه. 7- تاریخ آل سلجوق. 8- تاریخ قبطی. 9- تاریخ محمودبن سبکتکین. 10- تاریخ مصر. 11- تاریخ یمن. 12- الدرالثمین فی اخبار المتیمین. 13 - الرد علی النصاری. 14- الضاد و الظاء. 15- المحلا فی استیعاب کلا.
وی به سال 646 یا 656 ه . ق. در 88سالگی وفات یافت. وی را ابن قفطی و قفطی نیز گویند که منسوب به قِفط است و آن قصبه ای است در ساحل شرقی نیل از توابع صعید مصر که زایشگاه وی بوده و موقوفهء علویین است. از بعضی تألیفات او شیعه بودنش استظهار شده و ظاهر بلکه صریح ذریعه نیز که به نقل آنها پرداخته همین است. رجوع به معجم المطبوعات ستون 1518 و معجم الادباء ج15 ص175 و الذریعه ج3 ص211 و 311 و روضات الجنات ص11 و 439 و ریحانة الادب ج1 ص275 و ابن قفطی جمال الدین شود.

قاضی الجماعة.

[ضِلْ جَ عَ] (اِخ)احمدبن عبدالرحمان بن محمد، مکنی به ابوجعفر و ابوالعباس و معروف به ابن مضا... رجوع به ابن مضاء ابوالعباس شود.

قاضی الجن.

[ضِلْ جِن ن] (اِخ) محمد بن عبدالله بن علاثة بن مالک کلابی حرانی عقیلی، مکنی به ابوالیسیر. از اهل حران بوده و در زمان مهدی عباسی (158 - 169 ه . ق.). به قضاء سمت شرقی بغداد منصوب و از اوزاعی و نظائر وی روایت کرده و عبدالله بن مبارک نیز از وی روایت میکند. پس از تصدی امر قضاوت سفیان ثوری که از یاران وی بوده از او اعراض کرده و اذن ملاقاتش نیز نمیداده تا آنکه روزی بعد از اصرار تمام به واسطهء عماربن محمد خواهرزادهء سفیان پیش او رفته لکن سفیان نخست توجهی بدو نکرده و عاقبت بدو گفت یا ابن علاثة آیا تحصیل علم کردن تو فقط برای این (شغل قضاء) بود. و الله اگر یک درهم ماهی خریده و در کوچه های کوفه ماهی فروشی میکردی بهتر از این شغل بودی. مؤلف تاریخ بغداد او را با وثاقت ستوده و گوید قاضی جن گفتن او برای آن بوده که در میان حران و حصار مسلمة چاهی بوده که هر کس از آب آن میخورد جن زده شده و غشوه اش عارض میگشت تا آنکه محمد بن عبدالله بر سر آن چاه ایستاده و جن را خطاب کرد و گفت: ای گروه جن ما در میان شما و انسان بدین روش قضاوت نمودیم که این چاه روزها مال انسان و شبها از آن شما باشد. بعد از آن هر کسی که در روز از آب آن چاه میخورد دیگر آسیبی نمیدید. وی به سال 168 ه . ق. یا در حدود 163 وفات کرد. (تاریخ بغداد ج5 ص388) (ریحانة الادب ج3 ص 264).

قاضی الحاجات.

[ضِلْ] (ع ص مرکب)برآورندهء نیازها. || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. رجوع به قاضی حاجات شود.

قاضی الحرمین.

[ضِلْ حَ رَ مَ] (اِخ)احمدبن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوالحسین و معروف به قاضی الحرمین. از اکابر فقهای حنفی قرن چهارم هجری است که در عصر خود شیخ الفقهاء بوده است. وی به سال 351 ه . ق. در نیشابور وفات یافت. (فوائد البهیة ص36) (ریحانة الادب ج3 ص265).

قاضی الخافقین.

[ضِلْ فِ قَ] (اِخ)محمدبن قاسم بن مظفر شهرزوری، مکنی به ابوبکر. از مشاهیر علمای قرن ششم هجری است که از ابواسحاق شیرازی اخذ مراتب علمی نموده و در بلاد بسیاری متصدی منصب قضاء بوده و به همین جهت به قاضی الخافقین شهرت یافته و در بلاد جبال و عراق و خراسان از مشایخ بسیاری استماع حدیث نمود. و خود از مشایخ روایت سمعانی میباشد. وی به سال 538 ه . ق. در 95سالگی در بغداد وفات یافت و در مقبرهء باب ابرز مدفون گردید. (ابن خلکان ج2 ص46) (ریحانة الادب ج2 ص361).

قاضی القضاتی.

[ضِلْ قُ] (حامص مرکب) شغل رئیس قاضیان. قضاء : این احمد مردی بود که با قاضی القضاتی وزارت داشت. (تاریخ بیهقی). چون کارها قرار گیرد قاضی قضاتی نسا و طوس تو داری. (تاریخ بیهقی). از نیابت وزارت و قاضی القضاتی و نقیب النقبائی و غیر آن. (ترجمهء محاسن اصفهان ص42).

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) داوران داور. سرداوران. قاضی قاضیان. صاحب تجارب السلف دربارهء جلال الدین علی بن علی بن هبة الله بخاری آورد: مردی ادیب و فاضل و فقیه بود و در سنهء اثنین و ثمانین و خمس مأئة متولی قضا شد و لقبش اقضی القضاة نوشتند و بعد از آن منصبش ترقی کرد و اقضی القضاة به قاضی القضاة مبدل گشت. (تجارب السلف ص329). گویند اول کسی که بدین لقب خوانده شد قاضی ابویوسف یعقوب بود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) احمدبن محمد بن ابراهیم، مکنی بن ابن خلکان. رجوع به ابن خلکان شمس الدین شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالرحیم. رجوع به ابن جماعة ابراهیم شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) احمدبن حسن بن قاضی الجبل حنبلی، ملقب به شرف الدین. رجوع به احمدبن حسن بن قاضی الجبل شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) احمدبن خلیل ملقب به ذوالفنون و شهاب الدین یا شمس الدین و مکنی به ابوالعباس و مشهور به حجة الاسلام. در بلدهء خوی آذربایجان متولد شد و پس از سن رشد و کمال به شام و حلب مسافرت کرد. وی از مشاهیر حکما و فقهای شافعی است که مشمول عنایات ملک معظم عیسی بن ملک عادل گردیده و مدتی به تدریس اشتغال داشته و در نحو و فقه و اصول و رموز حکمیه تألیفاتی دارد. از جمله کتاب بزرگی که حاوی بیست جلد است و تفسیر کبیر مشهور استاد خود فخر رازی را که به مفاتیح الغیب موسوم است و خود فخر موفق با کمال آن نگردیده به پایان رسانده است و از طرف ملک معظم قاضی القضاة دمشق بوده است. وی به سال 637 یا 639 ه . ق. در دمشق وفات یافت و اینکه در بعضی موارد تاریخ وفات او را 693 ه . ق. نوشته اند ظاهراً اشتباه است و ناشی از تقدیم و تأخیر سهوی در دو رقم 9 و 3 می باشد. (هدیة الاحباب ص133) (قاموس الاعلام ترکی ج5 ص2872) و رجوع به احمدبن خلیل شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) احمدبن علی بن حجر عسقلانی، مکنی به ابن حجر. رجوع به ابوالفضل شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) احمدبن عمر. رجوع به قاضی مزجد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ)عبدالجباربن احمد. رجوع به قاضی عبدالجبار شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ)عبدالرحمان بن محمد بن احمدبن قدامه جماعیلی حنبلی مقدسی صالحی، ملقب به شمس الدین. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج4 ص3074 و 3107 و لغات تاریخیة و جغرافیهء ترکی ج7 ص36 و معجم المطبوعات ستون 213 و ریحانة الادب ج4 ص97 و محمد بن احمد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ)عبدالعزیزبن محمد، مکنی به ابن جماعة. رجوع به جماعة ابوعمر شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ)عبدالقادربن ابوالقاسم، ملقب به محیی الدین. از اکابر علمای عامه که به سال 889 ه . ق. وفات یافت. (روضات الجنات ص71) (ریحانة الادب ج3 ص273). و رجوع به عبدالقادر شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) عبدالله بن عبدالرحمان، مکنی به ابن عقیل. رجوع به ابن عقیل ابومحمد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن نعمان. رجوع به قاضی ابن حیون شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) علی بن عبدالکافی. رجوع به قاضی سبکی شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) قاسم بن علی بن حسین هاشمی زینبی. رجوع به قاسم زینبی شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن ابراهیم، معروف بن ابن جماعة. رجوع به ابن جماعة بدرالدین شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن احمدبن خلیل، مشهور به ابن خوبی. رجوع به ابن خوبی قاضی شهاب الدین شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن حسن بن علی بن حسین یا محمد بن حسین بن عاملی، مشهور به حرعاملی. رجوع به حر عاملی و محمد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن حسن کوفی شیبانی. یکی از فقیهان حنفی است. رجوع به محمد بن حسن و حبیب السیر چ قدیم جزء سوم از ج 2 ص88 شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان. رجوع به قاضی رئیس محمد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان دمشقی عثمانی شافعی ملقب به صدرالدین و مکنی به ابوعبدالله. (کشف الظنون) (ریحانة الادب ج3 ص274). و رجوع به محمد بن عبدالرحمان شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد معروف به ابن شحنه. رجوع به ابن شحنه ابوالولید شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن ناماوربن عبدالملک، مکنی به ابوعبداله و مشهور به افضل الدین خونجی. از مشاهیر پزشکان و حکمای اسلامی قرن هفتم هجری است. (قاموس الاعلام ج2 ص1002) (ریحانة الادب ج1 ص995). و رجوع به محمد شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمد بن یعقوب بن محمد بن ابراهیم بن عمر بن بکر صدیقی شافعی فیروزآبادی، مکنی به ابوطاهر و ملقب به مجدالدین شیرازی. عالمی است فاضل و متبحر از مشاهیر علمای لغت. رجوع به فیروزآبادی و کشف الظنون و روضات ص746 و لغات تاریخیة و جغرافیه ج6 ص185 و قاموس الاعلام ج5 ص3460 و هدیة الاحباب ص213 و ریحانة الادب ج3 ص238 شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) محمودبن احمد. رجوع به قاضی عینی شود.

قاضی القضاة.

[ضِلْ قُ] (اِخ) یعقوب بن ابراهیم، مکنی به ابویوسف. رجوع به ابویوسف یعقوب شود.

قاضی القضاة علم الهدی.

[ضِلْ قُ عَ لَ مُلْ هُ دا] (اِخ) علی بن ابی احمد حسین طاهربن موسی، مکنی به ابوالقاسم و مشهور به علم الهدی است. رجوع به علم الهدی شود.

قاضی النفیس.

[ضِنْ نَ] (اِخ) احمدبن عبدالغنی قرطبی. رجوع به احمدبن عبدالغنی بن احمد شود.

قاضی امامی.

[اِ] (اِخ) محمد نورالدین در ایام سلطنت روز افزون در شهر اصفهان متولی منصب قضاء گردید. و با دیانت و امانت تمام تا آخر در همان شهر بر مسند امور شرعیه متمکن بود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص608).

قاضی امامی.

[اِ] (اِخ) ولد ارشد قاضی صدرالدین محمد بن قاضی قطب الدین عبدالله بود و پس از فوت قاضی قطب الدین احمد منظور نظر سلطان حسین میرزا گردید و به لوازم منصب موروث قضاء قیام نمود. و در فیصل امور شرعی عنایت امانت و دینداری و نهایت پرهیزکاری ظاهر ساخت و در کمال احترام و جاه و جلال به قطع و فصل مهمات دینی پرداخت. پس از مدت 18 سال که به آن شغل اشتغال داشت در 20 جمادی الاخره سال 891 ه . ق. وفات یافت و در گازرگاه مدفون گشت. (حبیب السیر).

قاضی امیر محمد.

[اَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ولد امیر تاج الدین علی. از اعاظم نقباء روضهء رضویه و به محاسن آداب و مکارم اخلاق موصوف است. منصب قضاء طوس و مشهد او راست و در تمشیت امور آن شرط امانت و دیانت بجا می آورد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص614).

قاضی امیر نظام الدین.

[اَ نِ مُدْ دی](اِخ) عبدالحی استرآبادی بن سید عبدالوهاب. از جملهء اعاظم سادات گرگان است که مدتی مدید به منصب احتساب و قضا منصوب گشت. وی به سال 893 ه . ق. از استرآباد به هرات کوچ کرد و به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت و به واسطهء جودت ذهن و حدت طبع در اندک زمانی از امثال و اقران پیش افتاده و از طرف دولت وقت در مدرسهء مهدعلیا گوهرشاد به منصب تدریس منصوب گشت و هنگامی که امیر غیاث الدین محمد بن یوسف از منصب قضاء استعفا جست وی متعهد آن منصب گردید. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص614 و 615).

قاضی انباری.

[اَمْ] (اِخ) احمدبن علی بن قدامه، مکنی به ابوالمعالی. (معجم الادباء ج4 ص45) (ریحانة الادب ج5 ص356). و رجوع به احمدبن علی بن قدامه شود.

قاضی اندلسی.

[اَ دُ لُ] (اِخ) عیاض بن موسی. رجوع به قاضی عیاض شود.

قاضی اوش.

(اِخ) یکی از خواهندگان که به لطائف الحیل گریه(1) میکردی. (آنندراج).
(1) - ظ . کدیه.

قاضی ایجی.

(اِخ) رجوع به قاضی عضد شود.

قاضی باجی.

(1) (اِخ) سلیمان بن خلف بن سعد، مکنی به ابوالولید مالکی. اندلسی فقیهی است حافظ، مفسر، متکلم ادیب، شاعر، از اکابر علمای اندلس که در فقه و حدیث و اکثر فنون دیگر وحید عصر خود بوده است. وی نخست در اندلس اقامت داشت پس سه سال در مکه و سه سال در بغداد ماند و به تدریس فقه و نشر احادیث نبوی پرداخت و عاقبت باز به اندلس برگشت و به منصب قضا پرداخت. وی در شب پنجشنبه 19 رجب سال 474 یا 494 ه . ق. در شهر مریه از شهرهای اندلس وفات یافت. او راست:
1- احکام الفصول فی احکام الاصول. 2- الاشارة در اصول فقه. 3- الایماء در فلسفه. 4- التسدید الی معرفة التوحید. 5- التعدیل و التجریح فی من روی عنه البخاری فی الصحیح. 6- تفسیر القرآن. 7- سنن المنهاج. 8- شرح الموطأ. 9- مسائل الخلاف. 10- الناسخ والمنسوخ و جز اینها. (معجم الادباء ص246) (معجم المطبوعات 511) (لغات تاریخیة) (جغرافیه ج1 ص79 و روضات ص 327 و ابن خلکان ج1 ص231) (ریحانة الادب ج1 ص134) رجوع به سلیمان بن خلف شود.
(1) - باجی نسبت است به شهر باجه و آن از شهرهای اندلس است و باجهء دیگری است در افریقا و نیز دیهی است در اصفهان. (ریحانة الادب).

قاضی باغی.

(اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سردان شهرستان زنجان. در 44هزارگزی شمال باختری سردان و 2هزارگزی راه عمومی واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء چال و محصول آن غلات و انگور و گردو و انار و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی باقر.

[قِ] (اِخ) ابن محمد علی، مشهور به قاضی. متوفی به سال 1312 ه . ق. ابن محسن قاضی تبریزی طباطبائی از اکابر علمای امامیهء تبریز عصر حاضر بوده و مراتب علمی را با محاسن عمل توام داشته است. وی به سال 1285 در تبریز متولد شد و مقدمات علوم عربی و فقه و اصول را در همان شهر از دانشمندان وقت فراگرفت و به سال 1308 برای ادامهء تحصیلات به عتبات عزیمت نمود و در اخلاق به حوزهء قطب العارفین ملاحسینقلی همدانی و در فقه و اصول به درس حاج میرزا حبیب الله رشتی و فاضل شربیانی و ملا اسماعیل قره باغی حاضر شد و سپس به تبریز مراجعت کرد و پس از چند سال باز عازم نجف گردید و در حوزهء درس آخوند ملامحمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی و دیگران حاضر شد و به اجازه های چندی در اجتهاد و روایت نائل گشت آنگاه به سال 1324 به تبریز مراجعت کرد. تألیفاتی دارد. او راست: 1- حاشیهء رسائل شیخ انصاری. 2- حاشیهء ریاض المسائل. 3- حاشیهء فصول الاصول. 4- حاشیهء مکاسب شیخ. 5- الخیارات و اقسامها و احکامها. 6- الدرر الغرویه فی الفوائد العلمیة. وی به سال 1366 ه . ق. در تبریز وفات کرد و به قم نقل شد و در آنجا مدفون گردید. (ریحانة الادب ج3 ص263).

قاضی باقلانی.

[قِ] (اِخ) محمد بن طیب بن محمد بن جعفربن قاسم که زادگاهش بصره و مسکنش بغداد و مذهبش اشعری است. از اکابر متکلمان عهد عضدالدولهء دیلمی است که وحید عصر خود و تابع طریقت ابوالحسن اشعری و طرفدار و حامی آن طریقه بوده و به جدل و مناظره معروف شده و ریاست علمی عهد خود بدو منتهی گشته است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- اعجازالقرآن. 2- الانتصار. 3- کشف اسرار الباطنیه. 4- ملل و نحل. 5- هدایة المسترشدین. کتاب اعجاز القرآن به سال 1315 ه . ق. در مصر چاپ شده است. وی در روز شنبهء 23 ذی القعده سال 403 ه . ق. در 65سالگی در بغداد وفات یافت. گاهی او را ابن الباقلانی نیز گویند. در مجالس المؤمنین آمده که یکی از گمراهانی که در دست شیخ مفید عاجز و مبهوت بودند قاضی ابوبکر باقلانی است. وی روزی در مناظرهء شیخ مغلوب و مانند مرغی رمیده از شاخی به شاخی میپرید و مانند غریقی به جان رسیده از حشیشی به حشیشی چنگ میزد. چون شیخ راه او را بست و وسائل او را درهم شکست باقلانی خواست که برای خوش آمد شیخ حرفی بگوید که موجب تسکین گردد و در نظر حاضران بیشتر شرمنده اش نگرداند. روی این اصل به قدرت و توانائی علمی شیخ اقرار آورد و گفت الکَ فی کل قدر مغرفة؟ یعنی آیا ترا در هر دیگی کفگیری هست کنایه از آنکه او را در هر علمی بهره ای و در هر دانش نصیبی است. شیخ جواب گفت: نعم ما تمثلت بادوات ابیک؛ یعنی خوب کردی که به دیک و کفگیر که ابزار باقلاپزی پدر تست مثل آوردی. باقلانی ملزم شد و حاضران بر وی خندیدند. اما لفظ باقلانی منسوب به باقلا و خرید و فروش آن است. پدر قاضی باقلافروش بوده و خودش را نیز به لقب پدر ملقب میداشتند و زیادی نون از باب نسبتی است شاذ مانند صنعانی و به هرانی در نسبت به صنعا و به هراء است. (هدیة الاحباب ص102) (ابن خلکان ج2 ص256) (روضات ص716) (لغات تاریخیة و جغرافیة ترکی ج2 ص37) (آداب اللغة العربیه ج2 ص331) (تاریخ بغداد ج5 ص379) (ریحانة الادب ج1 ص137).

قاضی بالا.

(اِخ) دهی جزء دهستان راه جرد بخش دستجرد شهرستان قم. در 27هزارگزی خاور دستجرد و سر راه فرعی قم به دستجرد در دامنه واقع و سردسیر است. 247 تن سکنه دارد. آب آن از 3 رشته قنات و محصول آن غلات و پنبه و بادام و پسته و انگور و شغل اهالی زراعت است. مزارع فیروزآباد و ده کرم و ابراهیم آباد جزء این ده است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاضی بخاری.

[بُ] (اِخ) علی، مکنی به ابوطالب. وی قاضی القضاة بغداد و دانشمندی صاحب نفوذ و قدرت بود. او به سال 593 ه . ق. وفات یافت. جسد وی به کاظمیه نقل شد و در مقبرهء مخصوصی که تا چند قرن هم باقی و به نام وی معروف بود مدفون گردید. (تاریخ کاظمین عباس فیض ص269).

قاضی بدیعی دمشقی.

[بَ یِ دِ مِ](اِخ) یوسف قاضی موصل، ادیبی است فاضل و منشی که در نظم و نثر و صنعت انشاء دستی توانا داشته و از مشاهیر فضل و ادب می باشد. بعضی از اهل ادب او را با بدیع الزمان همدانی توأم شمرده و گروهی وی را مقدم دارند و کتاب ذکری حبیب و کتاب الصبح المبنی عن حیثیة المتنبی که حاوی اخبار متنبی و بعض از اشعار طریقهء اوست و کتاب هیبة الانام فی مایتعلق بابی تمام از تألیفات اوست. وی به سال 1073 ه . ق. وفات یافت. (معجم المطبوعات ستون 544) (ریحانة الادب ج151).

قاضی برهان الدین.

[بُ نُدْ دی] (اِخ)احمد ملقب به برهان الدین و معروف به قاضی برهان. عالمی است ادیب از قبیلهء چنگیزخان که بعد از تسخیر توقادوسیواس و قیساریه از بلاد روم اعلان استقلال داده و قره عثمان نامی از اکابر قبائل ترکمان که در یکی از قشلاقات سیواس خیمه نشین بوده، در هر سالی مالی به حسب تعهد به قاضی برهان میداد، تا آنکه از پرداخت آن مقرری تخلف ورزیده و قاضی نیز به همین جهت حملهء متهورانه نموده و به سال 795 ه . ق. مقتول و تمامی متصرفات او بدون جنگ و محاربه به یلدیریم بایزیدخان چهارمین سلطان عثمانی (791 - 804 ه . ق.) مسلم گردید. رجوع به لغات تاریخیة و جغرافیة ترکی ج2 ص 103 و ریحانة الادب ج3 ص263، 264 شود.

قاضی برهان الدین.

[بُ نُدْ دی] (اِخ)محمد هروی. رجوع به قاضی هروی شود.

قاضی بساطی.

[بِ] (اِخ) محمد بن احمدبن عثمان بساطی، ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوعبدالله. از قبیلهء طائی و از علمای مالکی مذهب است. وی به سال 778 ه . ق. در 18سالگی به مصر رفت و در فقه و اصول و معانی و بیان و علوم عربی و فنون عقلی براعت یافت و مدتی در کمال فقر و تنگدستی بوده به طوری که بر روی پوست نی خوابیدی تا در نتیجهء صبر و تحمل بخت خفته اش بیدار و به مدرسی شهرهائی منصوب عاقبت قاضی القضاة دیار مصر بود و مدت بیست سال با کمال استقلال به تمشیت امور قضائی اشتغال داشته و امام شمنی و قاضی القضاة محیی الدین مالکی و جمعی دیگر از اکابر وقت از وی استفادهء علمی نموده اند. او راست: 1- حاشیهء شرح مطالع. 2- حاشیهء مطول. 3- حاشیهء مواقف. 4- شفاء العلیل فی شرح مختصر الشیخ خلیل در فقه مالکی. 5- المغنی در فقه. وی در روز پنجشنبه 12 رمضان سال 842 به مرض قولنج وفات یافت. (کشف الظنون) (روضات الجنات ص794) (ریحانة الادب ج3 ص275).

قاضی بسعادتک.

[بِ سَ دَ تِ] (اِخ)محمدبن عبدالملک احمدبن هبة الله، مکنی به ابوالمکارم و مشهور به قاضی بسعادتک. از خاندان بنی العدیم و قاضی حلب بوده و به سال 565 یا 566 ه . ق. در حلب وفات یافت. سبب شهرت وی به قاضی بسعادتک آن بوده که در جواب هر سئوالی کلمهء بسعادتک به زبان آوردی مث اگر میپرسیدی فلانی چطور شد؟ پاسخ میگفت مات بسعادتک، و فلان خانه چطور شد میگفت خربت بسعادتک. و.... (معجم الادباء ج16 ص5 و 30) (ریحانة الادب ج6 ص82).

قاضی بغداد.

[یِ بَ] (اِخ) عبدالله بن علی بن محمد، معروف به ابی الشوارب. رجوع به ابن ابی الشوارب شود.

قاضی بغداد.

[یِ بَ] (اِخ) قوام الدین یوسف شیرازی. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و قوام الدین شود.

قاضی بغدادی.

[یِ بَ] (اِخ) رجوع به قاضی عبدالوهاب علی شود.

قاضی بغدادی.

[یِ بَ] (اِخ) قوام الدین. رجوع به قاضی قوام الدین بغدادی شود.

قاضی بغدادی.

[یِ بَ] (اِخ) نصرالله. از قاضیان تبریز است در دوران صفویه. و به علوم شرعی وقوفی تمام دارد و با کمال امانت و دیانت به مرافعات مردم رسیدگی می کرد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص609).

قاضی بلخی.

[یِ بَ] (اِخ) جعفربن محمد، مکنی به ابومعشر. رجوع به ابومعشر جعفر شود.

قاضی بیضاوی.

[یِ بَ] (اِخ) عبدالله بن عمر بن احمد یا محمد بن علی فارسی شیرازی بیضاوی اشعری شافعی، ملقب به ناصرالدین و مکنی به ابوالخیر یا ابوسعید. ادیب منطقی مفسر اصولی محدث مورخ متکلم، از اکابر علمای عهد مغول است. وی با علاّمه و محقق و خواجه نصیر طوسی و نظائر ایشان معاصر بوده و در شهر بیضاء متولد شده و تألیفاتی دارد. او راست: 1- انوار التنزیل و اسرار التأویل که به تفسیر بیضاوی مشهور است و در میان علماء و ارباب فضل و هنر بسیار مطلوب و معتبر و عهده دار تطبیق آیات قرآنی با قواعد نحوی و در حقیقت تهذیب کشاف است. همین تفسیر منشأ ترقیات علمی و تقرب بیضاوی در نزد سلطان وقت و ارتقای او به مقام قضاء شده بلکه مقام قاضی القضاتی را حیازت نموده است. شیخ بهائی بر این تفسیر حواشی و تعلیقات بسیاری نوشته است. 2- الایضاح در اصول دین. 3- تهذیب الاخلاق در تصوف. 4- شرح التنبیه در فقه. 5- شرح الکافیه در نحو. 6- شرح المصابیح در فقه. 7- شرح مطالع در منطق. 8- شرح المنتخب در لغت. 9- طوالع الانوار در توحید و کلام. 10- الغاید القصوی در فقه. 11- لب الالباب فی علم الاعراب، و این مختصر کافیه است. 12- مطالع الانظار در توحید و کلام. 13- منهاج الوصول الی علم الاصول در اصول فقه . 14- نظام التواریخ که به گمان بعضی از همین بیضاوی است ولی به نوشتهء قاموس الاعلام نگارش ابوسعید بیضاوی است. وی به سال 683 یا 685 یا 691 یا 692 یا 696 ه . ق. در تبریز وفات یافت و در گورستان چرنداب مدفون گردید. (روضات الجنات ص454) (نامهء دانشوران ج4 ص125) (قاموس الاعلام ج2 ص1440) (طبقات الشافعیه ج5 ص59) (هدیة الاحباب ص110).

قاضی بیضاوی.

[یِ بَ] (اِخ) عمر بن فخرالدین محمد، مکنی به ابوالقاسم. از افاضل روزگار و مشاهیر دیار بوده و در فارس قضاوت داشته است. وی به سال 672 ه . ق. وفات یافت. او غیر از قاضی بیضاوی مشهور(1) است. (آثار عجم ص238) (ریحانة الادب ج3 ص244).
(1) - مذکور در مادهء قبل است.

قاضی بیمارستان.

[یِ رِ] (اِخ)ابومحمدبن عبدالباقی. رجوع به ابومحمدبن عبدالباقی بغدادی شود.

قاضی بیهقی.

[یِ بِ هَ] (اِخ) علی بن زید قاضی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فندق. عالمی است جامع و فاضلی بارع از شاگردان شیخ ابوالفضل میدانی. وی در فقه و اصول و طب و اخترشناسی و تفسیر و حساب و حکمت و جز اینها تألیفات بسیاری دارد. او راست: 1- اسئلة القرآن مع الاجوبة. 2- الاسطرلاب. 3- اعجاز القرآن. 4- الامارات فی شرح الاشارات. 5- ایضاح البراهین در اصول. 6- تاریخ بیهق. 7- تفاسیر العقاقیر. 8- تنبیه العلماء علی تمویه المتشبهین بالعلماء. 9- جلاء صداء الشک در اصول. 10- جوامع الاحکام و این سه جلد است. 11- الحساب. 12- درّة الوشاح. 13- الفرائض بالجدول. 14- قرائن آیات القرآن. 15- قصص الانبیاء به پارسی. 16- کنزالحج. 17- لباب الانساب. 18- مجامع الامثال، و این چهار مجلد است. 19- المختصر من الفرائض. 20- مشارب التجارب. 21- معارج نهج البلاغة. 22- نهج الرشاد. 23- وشاح دمیة القصر که ذیل یتیمة الدهر ثعالبی است. مؤلف معجم الادباء هشتاد جلد کتاب به وی نسبت داده است. وی به سال 565 ه . ق. در 66 سالگی وفات یافت. (روضات ص79) (معجم الادباء ج13 ص219) (الذریعه ج4 ص 444) (ریحانة الادب ج1 ص193). و رجوع به علی بن زید بیهقی شود.

قاضی پائین.

(اِخ) دهی است جزء دهستان راه جرد بخش دستجرد شهرستان قم و در 27هزارگزی خاور دستجرد سر راه فرعی دستجرد به قم و در دامنه واقع و هوائی معتدل دارد و 127 تن سکنهء آن هستند. آب آن از قنات 2 رشته و محصول آن غلات و پنبه و تریاک و انگور و بادام و پسته است. مزارع افجه و نوروزآباد و کنیشکر و چند مزرعهء دیگر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاضی تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ)عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی سبکی شافعی، مکنی به ابونصر. رجوع به تاج الدین سبکی، ابونصر عبدالوهاب شود.

قاضی تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ)عبدالوهاب بن محمد حسینی. رجوع به تاج الدین عبدالوهاب بن محمد شود.

قاضی تحسین.

[تَ] (اِخ) عبدالرحمان. از شعرای هندوستان است که در شاه جهان آباد تحصیل علوم مختلف کرد. و بسیار با تقوی و حافظ قرآن بود. او به سال 1294 ه . ق. وفات یافت. او راست:
خشک شد دامن تر بادهء نابی ساقی
داغم از زهد ریائی دم آبی ساقی.
(قاموس الاعلام ترکی ج3 ص1629) (ریحانة الادب ج1 ص207).

قاضی ترسایان.

[یِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اسقف. جاثلیق.

قاضی تفلیسی.

[یِ تِ] (اِخ) یکی از بزرگان و متنفذان است که در زمان حکومت محمد بن کیا بزرگ امید به سال 533 ه . ق. به دست ابراهیم دامغانی که از پیروان حسن صباح بود کشته شد. (حبیب السیر چ قدیم جزء 4 از ج 2 ص170).

قاضی تنوخی.

[تَ] (اِخ) علی بن مُحَسَّن، مکنی به ابوالقاسم. قاضی ادیب، فاضل ظریف، شاعر ماهر، از شاگردان سید مرتضی بود و اشعار بسیار و نوادر بیشمار حفظ داشت. وی با ابوالعلاء معری مصاحبت داشته و مطالب بسیاری از وی فرا گرفته و به توسط او با خطیب تبریزی هم رشتهء یگانگی استوار داشته است. به عقیدهء اکثر وی شیعهء امامی و به زعم بعضی معتزلی بوده و موافق نقل معتمد؛ علامهء حلی هم در آخر اجازت بنی زهره وی را از جملهء علمای عامه و مشایخ شیخ طوسی شمرده و ظاهر خطیب بغدادی نیز همین قول را تأیید مینماید چنانکه گوید وی از جمعی کثیر از محدثان عامه روایت کرده و من هم (خطیب بغدادی) از وی استماع کرده و نوشتم و در نواحی بسیاری از مدائن و کرمانشاه و زنگان و جز آنجاها قضاوت نموده و از سن جوانی تا آخر عمر نزد حکام مقبول الشهاده و در شهادت خود بسیار محتاط و راست گفتار بوده است. وی در اول یا دوم محرم سال 447 ه . ق. در 77 یا 82 سالگی درگذشت و خطیب بغدادی بر جنازه اش نماز خواند. (ابن خلکان ج2 ص18) (قاموس الاعلام ج3 ص1675) (تاریخ بغداد ج12 ص115) (مجالس المؤمنین ص112) (ریحانة الادب ج1 ص224). مؤلف حبیب السیر آرد: علی ابومحسن یا ابوعلی محسن بن علی تنوخی از دانشمندان عهد مقتدی عباسی و مؤلف کتاب الفرج بعد الشدة است. وی در ماه محرم سال 484 ه . ق. وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص315).

قاضی تنوخی.

[تَ] (اِخ) علی بن محمد بن داودبن ابراهیم انطاکی المولد بغدادی المنشأ و المسکن بصری المدفن معتزلی الاصول حنفی الفروع، مکنی به ابوالقاسم. از اعیان علماء و فضلاء و مشاهیر ادباء و شعراء است که در نحو و لغت و نجوم و هیأت و هندسه و فرائض و عروض و علوم ادبی و فنون شعری و فقه ابوحنیفه و اصول معتزله وحید عصر خود بوده بلکه در شمار اذکیای عالم شمرده می شده است. وی چند سال قاضی بصره و برخی از شهرهای دیگر از طرف خلفای وقت بوده و از این رو به قاضی تنوخی معروف و در نزد سیف الدولة بن حمدان و وزیر روشن ضمیر مهلبی بسیار معزز و محترم و صحبتش در نزد ایشان مغتنم می بود و علاوه بر مراتب علمی بسیار فصیح اللسان و شیرین بیان و سخنور و مجلس آرا بوده و به همین جهت نزد اکابر عراق به ریحانة الندماء و تاریخ الظرفاء شهرت داشته و دیوان شعری هم دارد. از اوست:
رضاک شباب لایلیه مشوب
و سخطک داء لیس منه طبیب
کانک من کل النفوس مرکب
فانت الی کل النفوس حبیب.
*
تخیر اذا ما کنت فی الامر مرسلا
فمبلغ آراء الرجال عقولها
و رو و فکر فی الکتاب فانما
باطراف اقلام الرجال عفولها.
و از ابومحمد حسن بن عسکر صوفی واسطی نقل است که بر روی سکوئی در باب ابرز بغداد برای تفرج نشسته بودم پس سه تن از زنان نیز آمده و پهلوی من نشستند آنگاه این شعر تنوخی را خواندم:
و راح من الشمس مخلوقه
بدت لک فی قدح من نهار
هواء و لکنه جامد
و ماء و لکنه غیر جار
کان المدیر لها بالیمین
اذا مال للسقی او بالیسار
تدرع ثوباً من الیاسمین
له فرد کم من الجلنار.
یکی از ایشان گفت بقیهء این شعر را میدانی؟ گفتم نه گفت اگر کسی بگوید صله اش چه میدهی گفتم چیزی ندارم لکن دهانش را میبوسم پس آن زن اشعار را خواند و شعرهای دیگر دنبالهء آنها را اضافه کرد. من آن ابیات را از آن زن گرفته و حفظ کردم و سپس به شوخی گفتم کی عمل بوعده خواهد شد؟ از کتابهای اوست: 1- کتاب العروض. 2- کتاب علم القوافی. وی روز سه شنبه هفتم ربیع الاول سال 342 ه . ق. یا 343 ه . ق. در 64 سالگی در بصره وفات یافت و وزیر اعظم ابومحمد مهلبی بروی نماز خواند و 50هزار درهم دیون او را برای قدردانی از علم و عالم ادا نمود. (ابن خلکان ج14 ص162) (قاموس الاعلام ج3 ص1675) (فوائد البهیة) (لغات تاریخیه و جغرافیه ج5 ص245) (ریحانة الادب ج1 ص225).

قاضی جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل، مکنی به ابوالحسن، فقیه، ادیب، قاضی، شاعر ماهر شافعی وحید زمان و نادرهء دوران و در عصر صاحب بن عباد قاضی القضاة ری بوده است. در طبقات الفقهای ابواسحاق شیرازی در عداد فقهاء معدود و در یتیمة الدهر ثعالبی در سلک ادبا وشعرا منسلک بوده و برای تحصیل معارف به اکثر بلاد اسلامی سیاحتها کرده و از هر خرمنی خوشه ای چیده است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- تفسیر القرآن. 2- تهذیب التاریخ. 3- الوساطة بین المتبنی و خصومه. و این اشعار از اوست:
ماتطعمت لذة العیش حتی
صرت للبیت و الکتاب جلیسا
ای شی ء اعز عندی من العل
م فما ابتغی سواه انیسا
انما الذل فی مخالطة النا
س فدعهم و عش عزیز ارئیسا.
*
و قالوا توصل بالخضوع الی الغنی
و ما علموا انّ الخضوع هوالفقر
و بینی و بین المال شیآن حرما
علی الغنی نفسی الابیة و الدهر
اذا قیل هذا الیسرا بصرت دونه
مواقف خیر من وقوفی بها العسر.
وی به سال 290 ه . ق. متولد و به سال 362 یا 366 ه . ق. در نیشابور و یا به سال 392 در ری وفات یافت و جنازه اش را به جرجان نقل دادند. (ابن خلکان ج1 ص352) (معجم الادباء ج 14 ص14) (معجم المطبوعات ص682) (ریحانة الادب ج1 ص260).

قاضی جعابی.

[جِ بی ی] (اِخ) محمد بن عمر بن محمد بن سالم. رجوع به قاضی ابن جعابی شود.

قاضی جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)اسحاق. سالها در اردوی سلطان حسین میرزا منصب و امر پیشنمازی داشت و گاهی در مجلس شاهی به توضیح مسائل و قرائت رسائل میپرداخت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص335).

قاضی جلال الدین کاشانی.

[جَ لُدْ دی نِ] (اِخ) یکی از بزرگان دوران سلطنت معزالدین بهرام شاه. (حبیب السیر چ قدیم، جزء چهارم از ج 2 ص222). رجوع به قاضی کبیرالدین شود.

قاضی جلیس.

[جَ] (اِخ) عبدالعزیزبن حسین بن حباب اغلبی سعدی تمیمی صقلی، مکنی به ابوالمعالی. شاعری است ادیب از مردم مصر که به سال 490 ه . ق. / 1097 م. تولد یافت. عماد در «الخریدة» آرد: وی در نظم و نثر و ترسل اوحد عصر خود بود. در دوران فائز متولی منصب انشاء گردید و از آن جهت که همواره با خلفاء فاطمیان مجالست و نشست و برخاست داشت به جلیس شهرت یافت. وی دارای بینی بزرگی بود. (فوات الوفیات ج 1 ص278) (النجوم الزاهره ج 5 ص371) (کتاب الروضتین ج 1 ص141) (خریدة العصر) (قسم شعراء مصر ج 1 ص189) (الاعلام زرکلی ج4 ص140).

قاضی جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)محمدبن عمر بن مبارک یا محمد بن محمد بن عمر بحرق قاضی جمال الدین حمیری حضرمی شامی. فقیه نحوی لغوی که در فنون متداوله دستی توانا داشته. او راست: 1- تحفة الاحباب و طرفة الاصحاب. 2- السیرة النبویة. 3- شرح لامیة الاطفال ابن مالک. 4- شرح الملحة. 5- مختصر الاذکار. 6- نشرالعلم فی شرح لامیة العجم. وی به سال 930 در 61سالگی وفات یافت. (معجم المطبوعات ستون 533) (ریحانة الادب ج 1 ص145).

قاضی جمالی بکری.

[جَ بَ] (اِخ)مولی علاءالدین فضل یا فضیل بن مولی علی بن احمد جمالی بکری حنفی قاضی مکه و مفتی دیار رومیه بوده است. از تألیفات اوست: آداب الاوصیاء یا ادب الاوصیاء در فقه حنفی این کتاب در مصر چاپ شده است. وی به سال 843 یا 932 ه . ق. وفات یافت. (معجم المطبوعات ستون 112) (ریحانة الادب ج1 ص279).

قاضی جوب.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج. در 60000گزی خاور سنندج و 12000گزی شمال خاور دهگلان و در دشت واقع و هوای آن سردسیری است. 344 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء آرزند و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. از طریق آرزند اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاضی جهان.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گاوگان بخش دهخوارگان شهرستان تبریز. در چهارهزارگزی شمال باختر دهخوارقان و 3هزارگزی شوسهء تبریز گاوگان. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 1433 تن سکنه دراد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و حبوبات و زردآلو و کشمش و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی چاک.

(اِخ) دهی است جزء دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در 55هزارگزی جنوب رودسر و 19هزارگزی جنوب خاوری سی پل واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 110 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و بن شن و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و اغلب اهالی آن برای کسب و کار به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی چرخ.

[یِ چَ] (اِخ) قاضی فلک. کنایه از ستارهء مشتری است. (برهان) :
با خلق به داوری بود قاضی چرخ
وز علم و عمل بری بود قاضی چرخ
برمشته اگر می برید نیست عجب
زآن روی که مشتری بود قاضی چرخ.
مهستی.
چرخ نام شهری است به خراسان.

قاضی چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) ابراهیم آذری از مشاهیر عهد سلطان سلیم خان اول عثمانی است که دیری به قضاوت بعضی از بلاد آناطولی منصوب و سپس به قضاوت حما معین گردید. وی به سال 993 ه . ق. در حما درگذشت. در تاریخ وفاتش به ترکی گفته اند:
انتقال ایلده کده تاریخی
دیدیلر «گچدی آذری چلبی».
وی در شعر دستی توانا داشته و دیوانی به نام نقش خیال دارد. از اشعار اوست به ترکی:
نه غم گر آذری آلوده گرد غبا اولسه
اولور روز جزاده لطفون اظهار ایتمگه باعث.
(قاموس الاعلام ج1 ص69) (ریحانة الادب ج1 ص19).

قاضی چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) حسن بن علی بن امرّالله، مکنی به ابن الحنائی. رجوع به ابن الحنائی حسن شود.

قاضی چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) حسن بن محمد بن محمدشاه فتاری رومی حنفی و یا حسن بن محمد شاه بن محمد بن حمزهء فناری، معروف به فناری زاده و ملقب به محیی الدین. عالمی است شاعر و ادیب نحوی فاضل محقق مدقق متدین که در تفسیر و معانی و بیان خبر و در فروع و اصول بصیر و از اکابر علمای حنفیهء عثمانی است که به ورع و تقوی موصوف است. وی در عهد سلطان سلیمان خان قانونی به مقام شیخ الاسلامی رسیده و سالها در استانبول و ادرنه و آناطولی و روم ایلی به قضاوت منصوب و متقاعد شده و به زیارت مکه و مدینه مشرف گشته است. او به سال 954 یا 886 ه . ق. در استانبول وفات یافت. و در جوار ابوایوب انصاری مدفون گردید. تاریخ دومی «886» به صحت نزدیکتر است زیرا که پدرش محمد شاه به سال 840 یا 879 وفات یافته، بعلاوه بنا بنوشتهء معجم المطبوعات بعضی از تألیفات خطی چلبی در سال 873 ه . ق. نوشته شده است. وی تألیفاتی دارد. او راست: 1- حاشیهء تفسیر بیضاوی. 2- حاشیهء تلویح. 3- حاشیهء شرح مواقف سید شریف. کتاب مواقف با شرح مذکور بارها در مصر و جز مصر چاپ شده است. 4- حاشیهء مختصر. 5- حاشیهء مطول و این در شیراز چاپ سنگی شده و جز اینها. (معجم المطبوعات ص757) (فوائد البهیة ص64) (ریحانة الادب ج1 ص295).

قاضی حاجات.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قاضی الحاجات. آنچه حاجت ها برآورد :
ای زر تو خدا نه ای ولیکن بخدا
ستار عیوب و قاضی حاجاتی.
|| (اِخ) قاضی الحاجات. یکی از نامهای خدا :
حافظ آب رخ خود بر در هر سفله مریز
حاجت آن به که بر قاضی حاجات بریم.
حافظ
رجوع به قاضی الحاجات شود.

قاضی حسینی.

[حُ سَ] (اِخ) رجوع به قاضی کمال الدین حسن شود.

قاضی حموی.

[حَ مَ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالله، مکنی به ابن ابی الدم حموی و ملقب به شهاب الدین. از فقهاء و علمای شافعی اواسط قرن هفتم هجری است. وی قاضی شهر حما بوده و به همین جهت به قاضی حموی نیز معروف و از تألیفات او کتاب تاریخ مظفری است که مشتمل بر شش جلد و منحصر به تواریخ ملل اسلامی بوده و یک نسخه از آن بشمارهء 2868 در خزانهء بانگی فور موجود است. وی به سال 462 ه . ق. در همان شهر وفات یافت. رجوع به قاموس الاعلام ج1 ص592 و تذکرة النوادر ص87 و ریحانة الادب ج5 ص221 شود.

قاضی حمیدی.

[حَ] (اِخ) عمر بن محمود بلخی ملقب به حمیدالدین و معروف به حمیدی و گاهی با انتساب به پدر به محمودی از مشاهیر فضلاء و ادباء و اکابر علماء عصر ملکشاه سلجوقی و معاصر انوری ابیوردی و مسندنشین منصب قضاء بود. وی تصانیفی طریف دارد و در تمامی آنها همه گونه محسنات بدیعیه را در نظر گرفته است. او راست: 1- الاستغاثة الی الاخوان الثلاثة. 2- حنین المستجیر الی حضرة المجیر. 3- روضة الرضا فی مدح ابی الرضا. 4- قدح المغنی فی مدح المعنی. 5- مقامات. این کتاب به مقامات حمیدی معروف و به زبان پارسی است و دارای 24 مقامه است و در میان فارسیان همان مکانت را دارا هست که مقامات حریری در میان عرب دارد از مشهورترین و ممتازترین تألیفات اوست و بارها در هند و ایران چاپ شده است. انوری قطعه ای در مدح آن گفته است و این از آن است:
هر سخن کان نیست قرآن یا حدیث مصطفی
از مقامات حمیدالدین شد اکنون ترهات.
6- منیة الراجی فی جوهر التاجی. 7- وسیلة العفاة الی اکفی الکفاة. حمیدی شعر نیز خوب میسروده است. این اشعار از اوست:
مرد باید که باب مقصد خویش
میگشاید به عقل و می بندد
رفتن بی مراد نستاید
گفتن با گزاف نپسندد
ابر باشد که یاوه میگوید
برق باشد که خیره می خندد.
وی به سال 559 ه . ق. وفات یافت. (از مجمع الفصحاء ج1 ص197) (ریحانة الادب ج1 ص351).

قاضی حنفی.

[حَ نَ] (اِخ) عمر بن هبة الله یا عمر بن احمدبن هبة اللهبن محمد بن هبة اللهبن احمدبن یحیی، ملقب به کمال الدین و مکنی به ابوحفص یا ابوالقاسم و مشهور به ابن العدیم و ابن ابی جرادة است. وی فقیه، مفتی، محدث، حافظ، مورخ، بلیغ کاتب، منشی، شاعر و از اکابر علماء و محدثین اهل سنت است. در حلب و دمشق و حجاز و عراق از پدر خود و دیگر اکابر وقت تکمیل مراتب علمیه نمود و ریاست حنفیه به او منتهی شد. وی در خط و کتابت نیز بی نظیر و در عصر خود ضرب المثل بوده و خطش را بر خط خطاط شهیر ابن البواب ترجیح میداده اند و به بهای گزافش میخریده اند و حتی ملوک و اکابر مانند لاَلی و جواهر آن را برای یکدیگر تحفه میفرستاده اند و در اثر سرعت قلمی هم که داشته کتب بسیاری استنساخ نموده. وی مدتی متصدی قضاء حلب بود. و تمامی عمر خود را در تألیف و تدریس و فتوی مصروف داشته است. او راست: 1- اخبار المستفادة فی ذکر بنی جرادة که در شرح حال افراد این خانواده تألیف کرده و یاقوت حموی این کتاب را از خود مؤلف خوانده و گوید وجه تسمیه و جهت شهرت ایشان به بنی العدیم را از وی پرسیدم اظهار بی اطلاعی کرده و گفت افراد خانواده نیز بی اطلاعند و این نام تازه است و اسلاف ما بدان معروف نبوده اند و چیزی به نظرم در این باب نمیرسد جز اینکه جد جدم قاضی ابوالفضل هبة اللهبن احمدبن یحیی با همهء ثروتی که داشته همیشه در اشعار خود از فقر و پریشانی شکایت کرده و به همین جهت به عدیم شهرت یافته و خانواده اش نیز به بنی العدیم معروف شده اند و پس از این بیان گفت: اگر این نکته سبب این شهرت نبوده باشد سبب دیگری را سراغ ندارم. مؤلف ریحانة الادب گوید: بنابراین که هبة الله مذکور موصوف به عدیم باشد باید خودش و پدرش احمد موصوف به ابن العدیم نباشند و حال آنکه ایشان نیز از افراد بنی العدیم بوده اند. وی در وجه تسمیه قول یاقوت را تأیید مینماید که چون یحیی پدر احمد که جد اعلای عمر است عدیم و بی چیز بوده لذا هر یک از اولاد او به ابن العدیم مشهور شد و خانواده اش نیز به خانوادهء بنی العدیم شهرت یافته است. 2- بغیة الطلب فی تاریخ حلب. در این کتاب شرح حال اعیان حلب را به ترتیب اسامی آورده و چهل مجلد از آن به مبیضه نقل و بقیه اش در مسوده باقی است و قبل از آنکه آنها را به مبیضه وارد کند مرگش فرارسیده است. بر آن کتاب ذیلهای بسیاری نوشته اند. 3- تبرید حرارة الاکباد فی الصبر علی فقد الاولاد. 4- الخط و علومه و آدابه و وصف ضروبه و اقلامه. 5- الدراری فی ذکر الذراری. 6- رفع الظلم و التجری عن العلاء المعری. 7- زبدة الحلب فی تاریخ حلب که با ترجمهء لاتینی در پاریس چاپ شده. 8- ضوء المصباح فی الحث علی السماح. این اشعار او راست:
فوا عجیباً من ریقها و هو طاهر
حلال و قد اضحی علی محرماً
فان کان خمراً این للخمر لونه
و لذته مع انتی لم اذقهما.
و یک قصیدهء میمیه که در آن قتل و غرات و ویرانی عمارت و دیگر صدمات را که از مغول به حلب وارد آمده متذکر شده و مطلع آن این است:
هو الدهر ما تبنیه کفک یهدم
وان رمت انصافاً لدیه فتظلم.
وی به سال 660 یا 666 ه . ق. در 75 یا 81سالگی در قاهرهء مصر درگذشته و در قرافه مدفون گردید. (کشف الظنون) (معجم الادباء ج16 ص5) (لغات تاریخیه و جغرافیة ج6 ص96) (قاموس الاعلام ج1 646) (ریحانة الادب ج6 ص84).

قاضی حویزی.

[حُ وَ] (اِخ) جعفربن عبدالله بن ابراهیم، ملقب به قوام الدین و مشهور به قاضی. از بزرگان علمای امامیه اوایل قرن دوازدهم هجری است. اصل وی از حویزه و زادگاه وی کمره و مسکنش اصفهان و مدفنش شهر نجف است. او در معرفت اخبار و کلام و تفسیر بی نظیر و در ذکاوت و جامعیت کمالات علمی وحید عصر خود بود. علم حدیث و اخبار را از مولی محمد تقی مجلسی فراگرفت و در معقول و منقول از شاگردان آقا حسین خوانساری و محقق سبزواری صاحب ذخیره بوده و سید صدر قمی شارح وافیة و مولانا محمد اکمل والد آقای بهبهانی از تلامذهء شیخ جعفر میباشند. منصب قضاء اصفهان در تمامی عمر بدو مفوض شد و به همین جهت در میان علماء به شیخ جعفر قاضی شهرت یافته. تألیفاتی دارد. او راست: 1- اصول الدین. 2- حاشیهء شرح لمعه. 3- حاشیهء کفایهء استاد خود محقق سبزواری. 4- ذخائر العقبی در تعقیبات نماز. این کتاب را به امر شاه سلطان حسین صفوی تألیف نمود، و جز اینها. از همه مشهورتر حاشیهء شرح لمعهء اوست که میان علماء دائر و محل استفادهء فحول و اکابر میباشد. وی به تصریح روضات الجنات به سال 1115 ه . ق. در اثنای مراجعت از سفر حج در عراق وفات یافت، ولی مؤلف مستدرک الوسائل این کلام روضات را حمل بر اشتباه کرده و خود از امیر اسماعیل خاتون آبادی که در همان سفر حج از اهل قافله بوده و تمامی وقائع آن سفر را روز بروز مینگاشته آرد: که قاضی حویزی به فاصلهء یکسال ونیم از وفات مجلسی دوم 1111 ه . ق. به مقام شیخ الاسلامی رسید و در سال 1115 ه . ق. محمود نام تاجر با جمعی از اعیان عازم زیارت مکه و مدینه و عتبات بودند نقود بسیاری برای تعمیر مشهد حسینی همراه داشتند و شبکهء حرم کاظمین را نیز با خود میبرد شیخ جعفر نیز همراه این جمع عازم زیارت کعبه بود. و در کرمانشاهان بیمار شد و عاقبت در دو فرسخی نجف پیش از زیارت کعبه وفات یافت. مولی محمد سراب به امر تجهیز و تکفین وی پرداخت و نزدیک قبر علامهء حلی به خاکش سپرد. قوام الدین میرزا محمد قزوینی یکی از شاگردان شیخ جعفر قصیده ای غراء در مرثیهء وی گفته که سی ونه بیت است و در روضات آمده است. مطلع آن این است:
الدهر ینعی الینا المجد والکرما
و العلم و الحلم و الاخلاق و الشیما.
(روضات الجنات ص149) (مستدرک الوسائل ص385) (ریحانة الادب ج1 ص355 و 356).

قاضی خان.

(اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است. در 52000گزی شمال باختر دیواندره و 7000 گزی شمال شوسهء دیواندره به سقز واقع و کوهستانی و سردسیر است. 96 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و انگور و گردو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاضی خان.

(اِخ) حسن بن منصور. رجوع به قاضی خان فخرالدین شود.

قاضی خان.

(اِخ) فخرالدین ابوالمحاسن حسن بن منصور ابوالقاسم محمودبن عبدالعزیز اوزجندی انصاری، مکنی به ابویوسف از دانشمندان و در مذهب خود فتاوای مشهوری دارد. وی پیشوائی بزرگ و دریائی ژرف بود. در دقائق معانی غور داشت، نزد امام شمس الائمه محمد بن عبدالسّتار کردی فقه را فراگرفت و از حسن بن علی مرغینانی کبیربن ماره و جز ایشان علوم خود را اخذ کرد. فتاوای او در چهار مجلد فراهم شده و نزد فقیهان بزرگ مورد اعتماد است. از تألیفات اوست: 1- فتاوی قاضی خان در فقه حنفی. در این کتاب پاره ای از مسائل عامة البلوی را که مورد نیاز روزانه است و کارهای روزمره مردم بر محور آنها دور میزند ذکر کرده است. و آن را به ترتیب کتابهای فقهی و اصولی معروف نزد علماء و دانشمندان مرتب کرده و در چهار جزء فراهم آورده است. این کتاب در کلکته به سال 1835 م. / 1251 ه . ق. چاپ سنگی شده و نیز در حاشیهء فتاوای سراجی چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1487 و 1488) (الاعلام زرکلی ج 2 ص 238).

قاضی خان.

(اِخ) محمد دهار از اجداد قطب الدین مکی است. او راست: کتاب ادات الفضلاء و آن را در سال 823 ه . ق. برای قدری خان تألیف کرده این کتاب در لغات فارسی و اصطلاحات شعر است. دیگر دستور الاخوان که لغت عربی به فارسی است. (فرهنگنامهء عربی به فارسی منزوی صص169 - 71).

قاضی خانی.

(اِخ) دهی است از دهستان شیروان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. در 48000گزی جنوب خاور چرداول و کنار راه مالرو شیروان به مهران واقع و کوهستانی و سردسیر است. 250 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاضی خصیب.

[خَ] (اِخ) رجوع به قاضی ابوالحسین خصیب شود.

قاضی خواجگی.

[خوا / خا جَ] (اِخ)فرزند کلانتر قاضی نورالدین محمد. وی پس از پدر (891) متصدی منصب قضاء شد و در امور مهم شرعی و حل و فصل کارهای مردم اقتداء بشیوهء پسندیدهء پدران و اجداد خود کرد و چون سلطنت خراسان از دودمان امیر تیمور گورکان به محمدخان شیبانی انتقال یافت باز امر قضاء متعلق به خواجگی بود و آنگاه به منصب شیخ الاسلامی هرات رسید و سرانجام از امر شیخ الاسلامی استعفا کرد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص336). رجوع به قاضی نورالدین محمد شود.

قاضی خواجه کلان.

[خوا / خا جَ کَ](اِخ) سالها در شهر هرات به امر سلطان حسین میرزا قاضی نافذ الحکم بود و به حل و فصل قضایای شرعی میپرداخت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص359).

قاضی درویش.

[دَرْ] (اِخ) محمد بن خواجه شکرالله. رجوع به قاضی ضیاءالدین نورالله شود.

قاضی دعویدار.

[دَ] (اِخ) رکن الدین سلسله نشین. وی به سه پشت به دعویدار قمی میرسد. به انواع کمالات آراسته بود با کمال فضل خوش مینوشت. در نظم و نثر فارسی و عربی ماهر بود. و در عهد سلاطین اتابیکی قصائد غرا در مدح ایشان گفته. او متصدی منصب قضاء قم بود و در تبریز وفات یافت. (تاریخ قم خطی تألیف میرزا علی اکبر فیض).

قاضی دمشقی.

[دِ مَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمن بن عمر بن احمد شافعی قزوینی، معروف به خطیب دمشقی و مکنی به ابوالمعالی و ملقب به جلال الدین. از اکابر و فحول علمای اهل سنت است که در کمتر از 20 سالگی به قضاء آناطولی از بلاد رومیه منصوب گشت پس به دمشق و شام رفته و اصول و معانی و بیان و فنون ادب را فراگرفت و خطیب جامع گردید، و عاقبت به مقام قضاء بلاد شام ارتقاء یافت و سپس از طرف ملک ناصر ایوبی حکمران مصر به قضاء بلاد مصر نصب شد و اموال اوقاف را به محتاجان و فقیران مختلف صرف کرد و از این رو نزد همهء طبقات مختلف عزت و شرافت بی نهایت یافت و عاقبت باز قضاء شام بدو تفویض شد. وی به سال 739 ه . ق. در 23 سالگی در دمشق وفات یافت. تألیفاتی دارد. او راست: 1- الایضاح فی فنون الافصاح یا فی المعانی و البیان یا فی علوم البلاغة که از تلخیص المفتاح او مبسوط تر و به منزلهء شرح آن است. این کتاب در قاهره در حاشیهء مختصر تفتازانی چاپ شده است. 2- تلخیص المفتاح. در این کتاب قسم سوم مفتاح العلوم سکاکی را که در سه فن معانی و بیان و بدیع است ملخص و مرتب و مهذب نموده و محل توجه فحول و مرجع استفادهء عامه قرار گرفته است و جلال الدین سیوطی آن را به نظم درآورده و ملاسعد تفتازانی مختصر و مطول معروف را در شرح آن نوشته است و این کتاب تلخیص بارها در بیروت و استانبول و کلکته چاپ شده و با دو شرح مذکور نیز بارها در ایران و غیر ایران به طبع رسیده است. باری وی را به مناسبت موطن اصلی او (قزوین)، خطیب قزوینی گفته اند و به ملاحظهء بعضی از ادوار زندگانیش خطیب مصری نیز گویند، لیکن به خطیب دمشقی مشهور است. (هدیة الاحباب ص132) (المنصف) (معجم المطبوعات ستون 1508) (روضات الجنات ص79) (742 و لغات تاریخیة و جغرافیة ج3 ص206) (ریحانة الادب ج1 ص399 و 400).

قاضی دوانی.

[دَ / دَوْ وا] (اِخ) محمد بن اسعد یا سعدالدین اسعد کازرونی دوانی صدیقی یا خود نامش محمد اسعد پسر سعدالدین اسعد است. عبارات ارباب تراجم در این زمینه مختلف و قول نخستین مشهورتر است، وی حکیمی است کامل، متکلمی است فاضل، محققی است مدقق، شاعری است ماهر، منطقی است که در تمام علوم متداول خصوصاً در عقلیات تقدم داشته و مرجع استفادهء افاضل روم و خراسان و ترکستان بوده و از مشاهیر علماء و حکمای عهد سلطان ابوسعید تیموری و به علامهء دوانی مشهور است. ولی مدتی متصدی قضاء فارس بوده و نسبش به ابوبکر خلیفه موصول و از احفاد محمد بن ابی بکر است. در بدایت حال شافعی مذهب بود و عاقبت شیعه گردید. و بعضی از اشعار و تألیفات او نیز دلیل صریح همین موضوع است. بیش از صد تألیف برای وی شمرده اند، او راست: 1- اثبات الواجب، الجدید. 2- اثبات الواجب، القدیم. این کتاب را به نام سلطان محمد فاتح متوفی به سال 886 ه . ق. تألیف نموده است. 3- اخلاق جلالی و نام این کتاب لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق است. 4- استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و مایتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة به «ارثماطیقی». 5- افعال العباد. این کتاب به سال 1315 در ضمن مجموعه ای به نام کلمات المحققین چاپ شده است. 6- افعال الله تعالی. 7- انموذج العلوم. این کتاب حاوی تحقیقات رشیق بعضی از مسائل هریک از علوم حدیث و فقه و اصول فقه و طب و تفسیر و کلام و هیئت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی از خلافیات میباشد. 8- الانوار الشافیه. 9- تحفهء روحانی در علم حروف و خواص و اسرار آنها. 10- التصوف والعرفان. 11- تفسیر آیهء کلوا و اشربوا و لاتسرفوا که آیهء 29 سورهء اعراف است. 12- تفسیر سورهء اخلاص (قل هو الله احد). 13- تفسیر سورهء جحد (قل یا ایها الکافرون). 14- تنویر المطالع جدید. 15- تنویر المطالع قدیم و این هردو کتاب حاشیه است به حاشیهء قدیم و جدید میرصدرالدین دشتکی بر شرح مطالع قطب الدین رازی چنانکه تنویر المطالع قدیم حاشیه بر حاشیهء قدیم دشتکی است. و هر دو حاشیهء دشتکی متعلق بشرح مطالع قطب الدین رازی است. 16- التوحید. 17- الجبر و الاختیار. 18- حاشیهء تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة و این کتاب تحریر همان شرح قطب الدین رازی به شمسیهء نجم الدین کاتبی است و با چند حاشیه و شرح دیگر در استانبول چاپ شده است. 19- حاشیهء تهذیب المنطق که به نام شرح تهذیب المنطق و به نام العجالة است و در لکنهو با چند رسالهء دیگر یک جا چاپ شده است. 20- حاشیهء جدید بر شرح تجرید قوشچی. 21- حاشیهء قدیم بر شرح تجرید قوشچی. 22- شرح اجد و این شرح سومی است بر شرح تجرید و الذریعه آن را به نام شرح اجد نامیده و گوید هر دو شرح اجد و جدید در کتابخانهء رضویه موجود است و بنا به نوشته معجم المطبوعات حاشیهء شرح قوشچی در استانبول چاپ سنگی شده و معلوم نیست که کدام یک از این سه شرح است. 23- زوراء در حکمت. این کتاب در قاهره چاپ شده است. 24- شرح العقائد العضدیه. این کتاب در استانبول و پترزبورگ چاپ شده است. 25- شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی. 26- نورالهدایة. دوانی شعر نیز میسروده و فانی تخلص اوست. از اوست:
فانی الف است احد ازو جوی مدد
وانگه بشمار بیناتش بعدد
بنگر که علی است فالعلی سرالله
اذقال الله قل هوالله احد.
*
به نور فطرت خود میرویم در ره عشق
چراغ خاطر دون همتان چه نور دهد
اگر چه نور خدا شامل است یکسان نیست
نه هر جبل که تو بینی صدا چو طور دهد.
*
مرا به تجربه معلوم شد در آخر حال
که قدر مردم به علم است و قدر علم به مال.
(روضات ص162) (قاموس الاعلام ج3 ص1824) (لغات تاریخیة و جغرافیة ج3 ص348) (نور مسافر ص133) (الذریعة در نقاطی پراکنده) (ریحانة الادب ج2 ص27).

قاضی دولت آبادی.

[دَ لَ] (اِخ)شهاب الدین یا احمدبن شمس الدین بن عمر هندی که در زمان خود ملقب به ملک العلماء بود. از علما و عرفای قرن نهم هجری است. وی فنون شریعت و طریقت را جامع و در شعر نیز ماهر بود. از اشعار اوست که به یکی از حکام نوشته و کنیزکی از وی درخواست کرده است:
این نفس خاکسار که آتش سزای اوست
پرباد گشت و لایق بی آب کردن است
یک کس چنان فرست که پا بر سرم نهد
ریزم همه منی و تکبر که در من است.
تألیفاتی دارد. او راست: 1- ارشاد النحو. 2- بحر مواج در تفسیر قرآن به فارسی. 3- بدیع البیان در علم بلاغت. 4- شرح قصیدهء بانت سعاد که به مصدق الفضل معروف و در حیدرآباد هند چاپ شده است. 5- شرح کافیه. 6- مناقب السادات. وی به سال 848 یا 849 ه . ق. در جونفور (جونپور) یکی از شهرهای هند وفات یافت. (هدیة الاحباب ص262) (قاموس الاعلام ج4 ص2884) (معجم المطبوعات ص 190) (ریحانة الادب ج2 ص358). و رجوع به احمدبن شمس الدین شود.

قاضی دیار بکری.

[بَ] (اِخ) حسین بن محمد بن حسن مالکی قاضی مکه است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- الخمیس فی احوال النفس النفیس فی السیرة النبویة. این کتاب در قاهره چاپ شده و به تاریخ خمیسی معروف است. یک مقدمه و سه رکن و یک خاتمه دارد. یک مقدمهء آن در خلقت نور حضرت رسالت و رکن اول آن از ولادت تا بعثت و رکن دوم از بعثت تا هجرت و رکن سوم از هجرت تا وفات آن حضرت و خاتمهء آن در خلفای اربعه و بنی امیه و بنی عباس و سلاطین دیگر تا جلوس سلطان مراد ثالث 982 - 1003 ه . ق. میباشد. 2- مساحت کعبه و مسجد الحرام. یک نسخهء خطی از این کتاب با چند رسالهء خطی دیگر از مؤلف مذکور در یک مجموعه در کتابخانهء مصریه موجود است. وی در حدود سال 960 یا 966 یا 982 ه . ق. در مکه وفات یافت. (کشف الظنون) (هدیة الاحباب) (معجم المطبوعات ستون 897) (ریحانة الادب ج2 ص34).

قاضی ذوالنون.

[ذُنْ نو] (اِخ) ابن محمد. رجوع به قاضی رشید ذوالنون شود.

قاضی راضی.

(اِخ) ابن قاضی مسعود از شعرا و دانشمندان است که در اکثر علوم تسلط داشت. وی سفری به هندوستان کرد و از عنایات اکبرشاه برخورداری یافت. این بیت او راست:
بر من شب هجران تو رحم است که چون شمع
میسوزم و جان میدهم و چاره ندارم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی رئیس.

[رَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن علی نسوی، مکنی به ابوعمرو. قاضی و فقیه است که کتابهائی در فقه و تفسیر نگاشته و در ادبیات و شعر دستی داشته است. وی در نساء خراسان متولد شد و به عراق و مصر و شام و مکه سفر کرد و از طرف طغرل بیک به عنوان نماینده به دار الخلافهء بغداد اعزام گردید. سلجوقیان در امور مهم به وی اعتماد داشتند و «قائم بامرالله» او را متولی قضاء خوارزم ساخت و به لقب قاضی القضاة ملقب گردانید. (طبقات الشافعیة ج 3 ص 74) (الاعلام زرکلی چ 2 ج7 ص64).

قاضی رشید.

[رَ] (اِخ) احمدبن علی. رجوع به احمدبن علی بن ابراهیم شود.

قاضی رشید.

[رَ] (اِخ) ذوالنون بن محمد بن ذوالنون مصری اخمیمی شافعی علوی، ملقب به رشیدالدین. یکی از وزیران و والیان دانشمند است. وی با ملک مسعود (ایوبی) وارد یمن شد و بارها حکومت عدن به وی محول گردید و با مردم خوشرفتاری میکرد. او به وزارت منصور رسولی منصوب شد و در تعزّ مدرسهء رشیدیه را بنیاد کرد و مسجدی در کنار آن بنا نهاد اوقافی را برای آنها قرار داد وی به سال 663 ه . ق. / 1265 م. وفات کرد.

قاضی رشید.

[رَ] (اِخ) عمر بن مظفر فهری از مشاهیر شعرا و نویسندگان است و در مصر و شام به خدمات دیوانی اشتغال داشت. وی مدائحی در ستایش ملوک و بزرگان زمان سروده است. او به سال 638 ه . ق. در 75سالگی وفات یافت. او راست:
لاصنام الزمان عبدت دهراً
و قد اسلمت و اتسع المضیق
فما منهم یغوث اقول هذا
ولکن کل من فیهم یعوق.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی رکن الدین خوئی.

[رُ نُدْ دی نِ خُ] (اِخ) از فقهای بزرگ شافعی قرن ششم و قاضی خوی و مردی مورخ و شاعر و ممدوح خاقانی بود، و در سالهای 549 و 550 ه . ق. در تبریز با خاقانی دیدار کرد و به سال 568 یک رباعی در مرثیهء مادر سلطان ارسلان بن طغرل سلجوقی، و شمس الدین ایلدگز مؤسس سلسلهء اتابکان آذربایجان سرود. کتاب مجمع ارباب الملک او از متون تاریخی فارسی است که تا سال 730 در دست بوده و حمدالله مستوفی از آن برخودار گردیده است. رجوع به نزهة القلوب چ بمبئی ص153 و تاریخ گزیده چ پاریس ص302 و چ لندن ص8 و 472 و دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص204 و کشف الظنون و مقالهء مجلهء یغما سال یازدهم شمارهء اول فرودین 1337 صص5 - 11 شود.

قاضی ری.

[یِ رَ] (اِخ) سلمة بن فضل، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به ابرش. از مردم ری است. وی اخبار غزوات و مغازی را دو مرتبه از ابن اسحاق استماع کرد، و به نوشتهء بعضی اظهار تشیع مینمود، و بسیار اهل نماز و با خضوع و خشوع بوده است. او به سال 191 ه . ق. وفات یافت. (ریحانة الادب ج3 ص265). و رجوع به ابوعبدالله سلمة بن فضل رازی شود.

قاضی ریاضی.

(اِخ) از مشاهیر شعرای خراسان بود و چندی قضاء ولایت زاوه و محولات که منشأ و مولد اوست به وی تعلق داشت و بواسطهء شکایت کلانتران ولایت از آن امر معاف شد و همت بر نظم اشعار گماشت. این مطلع از منظومات اوست:
فلک شسته به آب خضر اگر دامان من بودی
هنوزم دست دور از دامن جانان من بودی.
(حبیب السیر چ خیام ج4 ص346 و 347).

قاضی زاده.

[دَ / دِ] (اِخ) موسی بن محمد بن قاضی محمود رومی چلبی از مردم بروسه یکی از دانشمندان ریاضی و هیأت و حکمت است که به خراسان و ماوراءالنهر سفر کرد و به سال 811 در شیراز و به سال 815 در سمرقند بود و چون امیر الغ- بیک تأسیس رصدخانهء سمرقند را به غیاث الدین جمشید دستور داد و غیاث الدین به سال 832 قبل از اتمام رصدخانه وفات یافت قاضی زاده متصدی تکمیل آن گردید. سال وفات وی بدست نیامد و معروف است که پیش از اتمام رصدخانه در حدود سال 840 وفات یافته و پس از او علی قوشچی متوفی 879 آن را اتمام نموده است. تألیفاتی به عربی دارد. او راست: 1- شرح التذکرة، خطی. در هیأت. زرکلی گوید: آن را در کتابخانهء لورنز یانة در فلورانس بشماره «271 شرقی» دیدم که به سال 811 در شیراز نوشته شده. 2- شرح اشکال التأسیس سمرقندی، خطی در هندسه که آن را در سمرقند به سال 815 به انجام رسانید. 3- حاشیه ای بر شرح هدایة، خطی و آن حاشیه ای است بر شرح هروی بر هدایة الحکمة ابهری. 4- شرح ملخص در هیأت، چاپی. (الشقائق النعمانیة در حاشیهء ابن خلکان. ج1 ص17 - 30) (کشف الظنون و الفهرس التمهیدی ص 472) (معجم المطبوعات ستون 1488) (عثمانلی مؤلفلری ج 3 ص291) (الاعلام زرکلی چ 2 ج7 ص282) (معجم المطبوعات ج2 ستون 1489).

قاضی زادهء اردبیلی.

[دَ / دِ یِ اَ دَ](اِخ) ظهیرالدین. از علمای نامدار اوائل قرن دهم است. وی هنگام تصرف تبریز به دست سلطان سلیم عثمانی در تبریز به تدریس اشتغال داشت. همراه سلطان سلیم به استانبول رفت و در آنجا مقرری دربارهء وی تعیین گردید سپس به مصر رفت و در سرکشی احمد پاشا به هواداران او پیوست و به سال 930 ه . ق. همراه وی کشته شد. در شعر و انشاء و خوشنویسی مهارت داشت. وی وفیات الاعیان ابن خلکان را به فارسی ترجمه کرده است. (از قاموس الاعلام ترکی). مردی کثیر الخیر است و دارای فضائلی بسیار. در فن انشاء بی همتاست. وی تاریخ سلطان سلیم خان را نوشته و ابن خلکان را نیکو ترجمه فرموده. از جمله اشعار اوست:
آه از این دور چرخ مردم خوار
گرگ روبه نمای کج رفتار
بی وفائی چو روزگار بخلق
کینه جوئی به زیر ازرق دلق
بی گنه قصد جان من بنمود
یوسفم را ز من به غصب ربود.
(ترجمهء مجالس النفائس چ بانک ملی ص397).

قاضی زادهء افندی.

[دَ / دِ یِ اَ فَ] (اِخ)احمد شمس الدین افندی. از علمائی است که در روزگار سلطان مرادخان ثالث مسند مشیخهء اسلامی را یافت. وی به سال 918 ه . ق. متولد شد و در دورهء تحصیل از خرمن دانش مشاهیری چون چوی زاده و ابوالسعود افندی خوشه ها چید و به سال 963 به قضاء حلب منصوب گشت و بعد از آنکه مدتی متقاعد بود چندی مفتش و در سال 971 قاضی استانبول و در سال 974 قاضی عسکر روم ایلی گردید و به علت کدورت با صدراعظم محمد پاشا به مهاجرت ادرنه مجبور و در آنجا به تدریس در دارالحدیث مشغول شد و در همان سنوات به علت مرگ فرزندش به در سعادت بازگشت و پس از جلوس سلطان مراد ثالث مورد عنایت او قرار گرفت. ابتداء مدرس دارالحدیث سلیمانیه و در 983 مجدداً صدر روم ایلی گردید و در 985 مقام افتاء یافت و به سال 988 درگذشت. وی مردی عالم و عادل بود. شرحی بر کتاب هدایه و حواشی و تعلیقات بر چند کتاب علمی دیگر نوشته است. (از قاموس الاعلام ترکی). مؤلف ریحانة الادب نویسد:
قاضی زادهء خوارزمی احمدبن قاضی محمود خوارزمی ملقب به شمس الدین و معروف به قاضی زاده عالمی است فاضل محقق مدقق ادیب حکیم متکلم از اکابر علمای عامه که در ریاضیات و حکمت کامل و به سال 963 ه . ق. به قضاوت حلب و در 971 به قضاوت استانبول و در 974 به قضاوت عسکر روم ایلی منصوب بوده و اخیراً به واسطهء دلسردی که فیمابین او و محمد پاشای صدراعظم وقوع یافته به ادرنه رفته و در دارالحدیث آنجا مشغول تدریس بود، و پس از فوت پسرش باز به استانبول رفته و مشمول مراحم سلطان مرادخان ثالث (982 - 1003 ه . ق.) که در آن اوان اوائل جلوسش بوده گردیده و به مقام شیخ الاسلامی رسیده و در 983 به صدارت روم ایلی نامزد شده و در سال 985 مفتی رسمی گردیده و در سال 988 در 70سالگی وفات یافت. او راست: 1- حاشیهء اثبات الواجب ملاجلال دوّانی. 2- حاشیهء الهیات شرح تجرید. 3- حاشیهء تفسیر قاضی بیضاوی. 4- حاشیهء شرح حکمة العین. 5- حاشیهء شرح مفتاح. 6- حاشیهء شرح تلویح. 7- شرح مواقف عضدی. 8- شرح هدایة. 9- نتائج الافکار فی کشف الرموز و الاسرار در فقه حنفی. رجوع به هدیة الاحباب ص215 و روضات الجنات ص99 و لغات تاریخیة و جغرافیة ترکی احمد رفعت ج5 ص247 و قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3539 و ریحانة الادب ج3 ص665 شود.

قاضی زادهء افندی.

[دَ / دِ یِ اَ فَ] (اِخ)محمد طاهر. از علمائی است که در دورهء سلطان محمودخان ثانی به مسند فتوی رسید. وی فرزند توقادلی عمر افندی از قضات عثمانی است و به سال 1164 ه . ق. به دنیا آمد و پس از آنکه مدتی در آناطولی و روم ایلی مسند قضا داشت به سال 1233 قاضی استانبول و در 1240 قاضی عسکر آناطولی گردید و در 1241 به مسند فتوی رسید و در 1254 وفات یافت. رساله ای به نام نوریة دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی زادهء تتوی.

[دَ / دِ یِ تَ تَ] (اِخ)احمدبن قاضی نصرالله دبیلی تتوی سندی، معروف به قاضی زادهء تتوی. از افاضل مورخین امامیه است که پدرش در شهر تته از بلاد سند از قضات حنفیه بوده و خودش تشیع اختیار کرده و در دربار اکبر شاه هندی (963- 1004 ه . ق.) تقرب یافته است. او راست: 1- احسن القصص و دافع الغصص که تاریخ الفی مذکور در ذیل را به جهت ضخامت آن ملخص کرده و به همین اسم موسومش داشته و یک نسخه از آن در خزانهء رضویه موجود است. 2- اخلاق التتوی. 3- اسرار الحروف که مثل کتاب مفاحص تألیف صائن الدین علی بن محمد ترکه مشتمل به رموز اعداد هم میباشد. 4- الفی یا تاریخ الفی که به قول الذریعه تاریخ هزارساله ای از رحلت حضرت رسالت (سال دهم هجرت) تا عصر خود مؤلف بوده و آن را در دو مجلد بزرگ به زبان فارسی برای شاه معظم تألیف کرد و نسخهء هر دو مجلد در خزانهء رضویه موجود و جلد اولش تا سال پانصد رحلت بوده و جلد دوم نیز از پانصدویکم تا نهصدوهشتادوچهارم رحلت میباشد و در الذریعه بعد از این جمله آمده: در آن نسخه تتمهء هزار سال نبوده. 5- تحقیق التریاق الفاروق. 6- خلاصة الحیاة در اخبار حکماء. سبب تشیع قاضی زاده همانا مصاحبت صلحای عراق عرب بود، که در ولایت خود به فیض صحبت ایشان نائل و کمال همنشین دلنشین وی گردیده و علاوه بر آن موافق آنجه معاصر او قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین گفته قاضی زاده در خلال آن احوال حضرت امیرالمؤمنین را در خواب دید که تفسیر کشاف در دست گرفته و آیهء مبارکه انما ولیکم الله را گشوده و بدو فرمود که تفسیر این آیه را مطالعه کن. پس از خواب بیدار شده و مبهوت و متحیر جویای کتاب کشاف شد، تا میرزا حسن نامی از بزرگزادگان عراق را دید که کتاب کشاف بر دست و خانهء قاضی زاده را سراغ میکند که آن را حسب الامر رؤیائی آن حضرت به او برساند. قاضی زاده بعد از مطالعهء تفسیر آن آیه مذهب شیعه را قبول نمود. باری قاضی زاده بنابرآنچه از نامهء دانشوران نقل شده به سال 997 ه . ق. مقتول گردیده لکن به قرینهء مدت هزار سال کتاب الفی مذکور فوق او که اولش از رحلت حضرت رسول (ص) مطابق دهم هجرت بوده و با در نظر گرفتن اینکه کتاب احسن القصص مذکور فوق را نیز بعد از آن تألیف کرده شهادت او بالقطع بعد از سال 1010 ه . ق. است و قاضی نورالله شوشتری متوفی به سال 1019 ه . ق. نیز که معاصر او بوده و بصیر به حالش میباشد، در مجالس المؤمنین گوید که قاضی زاده بعد از سال 1010 ه . ق. در لاهور به شهادت رسیده و در همانجا در بقعهء میرحبیب الله دفن شد. باری دبیلی منسوب به شهر دبیل از بلاد هند است و تتوی هم منسوب به شهری است تته نام از بلاد مذکوره و سند بلادی است ما بین هند و کومان و سجستان. (روضات الجنات ص21) (مواضع متفرقه از الذریعه) (ریحانة الادب ج3 ص266). و رجوع به احمدبن نصرالله شود.

قاضی زادهء حنفی.

[دَ / دِ یِ حَ نَ] (اِخ)احمدبن بدرالدین قودر. ملقب به شمس الدین و مشهور به قاضی زاده مفتی حنفی. پدرش در دولت سلطان بایزیدخان قاضی شهر ادرنه بود. وی در دامان پدر پرورش یافت و نزد دانشمندان روز به فراگرفتن علوم همت گماشت و در مدرسه های بروسا و قسطنطنیه و ادرنه به تدریس پرداخت. سپس منصب قضاء حلب به او محول گشت و آنگاه قاضی عسکر ولایت روم ایلی گردید سرانجام مفتی دارالسلطنه شد و در منصب افتاء و تدریس تا هنگام مرگ ماند. وی به درس و بحث و مطالعه اهمیت فراوانی میداد. او راست: 1- شرح الهدایه از اول کتاب وکالت تا آخر ابواب فقه. 2- حاشیه بر شرح شریف بر مفتاح. 3- حاشیهء تجرید و رساله های دیگر. 4- نتایج الافکار فی کشف الرموز و الاسرار و آن تکمله ای است بر شرح هدایه در فقه حنفی. این کتاب با کتاب فتح القدیر للعاجز الفقیر کمال الدین در لکنهو به سال 1292 ه . ق. / 1875 م. چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1488).

قاضی زادهء خوارزمی.

[دَ / دِ یِ خوا / خا رَ] (اِخ) رجوع به قاضی زادهء افندی احمد شود.

قاضی زادهء رومی.

[دَ / دِ یِ] (اِخ)(قاسم افندی) ابوالفتح مشهور به قاضی زادهء رومی از علمای نامدار عصر سلطان محمدخان ثانی و مورد مهر آن پادشاه بود و در دربار وی بارها با دانشمندان معاصر مباحثاتی داشته است. پدرش قاضی قسطمونی وخود قبل از ورود به استانبول ابتداء در یکی از مدارس هشتگانه به تدریس پرداخت و بعد قاضی شهر بروسه گردید. هنگام جلوس سلطان بایزیدخان، دوباره به قضای بروسه منصوب گردید و چون نپذیرفت به اجبار بدانسوی فرستاده شد و به سال 889 ه . ق. در همان شهر درگذشت. وی در علوم ریاضی دستی توانا داشت و هنگام سیاحت در سمرقند گویا در مدرسهء مشهور الغ بیک به تحصیل علوم و فنون پرداخته است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی زاده علاءالدین.

[دَ / دِ عَ ئُدْ دی] (اِخ) رجوع به قاضی زاده گرهرودی عبدالخالق شود.

قاضی زاده گرهرودی.

[دَ / دِ ؟] (اِخ)عبدالخالق، ملقب به علاءالدین و معروف به گرهرودی یا قاضی گرهرودی. عالم فاضل متکلم محقق مدقق شاعر منشی امامی عادل از علمای قرن یازدهم هجری و از تلامذهء شیخ بهائی متوفی به سال 1031 ه . ق. و در مجلس شاه عباس صفوی اول (996 - 1038) با قاضی زادهء خوارزمی مناظره کرده و کتابی در این باب به امر شاه مزبور تألیف کرده که نسخهء آن پیش صاحب روضات الجنات بوده و به تصدیق او در حدود ده هزار بیت است و بهترین کتابی است که در این موضوع تألیف شده و مشتمل بر تنقیح کامل مسئلهء امامت میباشد. او راست: 1- الاعتقادیة. 2- الامامة که به نوشتهء الذریعه دو کتاب به همین اسم امامة داشته که یکی کبیر و مبسوط بوده و در کتاب تحفهء شاهیه مذکور ذیل مطالب را بدان ارجاع میکند و در دیگری نیز مشتمل بر مناظرات مذکور در فوق بوده و به تحفهء شاهیه معروف است. 3- تحفهء شاهیه که به امر شاه و به اسم او به پارسی تألیف کرده و چنانکه اشاره شد یکی از دو کتاب امامة اوست. 4- حاشیهء اثبات الواجب جلال الدین دوانی و یک نسخه از آن در کتابخانهء رضویه موجود است. 5- حاشیهء الهیات شرح تجرید. 6- حاشیهء جواهر شرح تجرید قوشچی. سال وفات قاضی زاده به دست نیامد. (هدیة الاحباب 215) (روضات الجنات ص99) (مواضعی از الذریعه) (ریحانة الادب ج3 ص267).

قاضی زادهء هروی.

[دَ / دِ یِ هِ رَ] (اِخ)جوانی خوش طبع است مثنوی را خوب میگوید. این مطلع او راست:
که گوید بر سریر ملک خوبی پادشاهی را
که بردر نالهء زاریست مسکین دادخواهی را.
این سه بیت نیز در وصف قلعهء ملک خوانی از اوست:
یکی خاره سنگی کشیده به اوج
چو خارای سنگی برآورده موج
چو البرز هر پاره سنگی برآن
سپهر منقش پلنگی برآن
مثل گر کسی را در او ره بدی
اجل را از او دست کوته بدی.
*
چولاله بادلی پرداغ حسرت زین چمن رفتم
تو ای شاخ گل رعنا بمان باقی که من رفتم(1).
(ترجمهء مجالس النفایس چ بانک ملی ص84 و 258 و 396).
(1) - این بیت را به نام قاضی سنجانی (رجوع به همین نام شود) ثبت کرده اند.

قاضی زادهء همدانی.

[دَ / دِ یِ هَ مَ](اِخ) میرزا سید ابراهیم بن میرزا قوام الدین حسین بن عطاء الله حسینی یا حسنی معروف به قاضی زاده. و ظهیر همدانی از اکابر و فحول علمای امامیه و اساتید معقول و منقول عهد شاه طهماسب صفوی و بعضی دیگر از سلاطین صفوی است. وی حکیمی است متکلم، محقق مدقق، صوفی مشرب و در عبارات بعضی از اجله به مرجع المتکلمین و سیدالحکماء و المتألهین موصوف بوده و در شعر و فنون ادبی دستی توانا داشته و مراتب علمی او با ورع و تقوی و حلم و وقار و بلاغت توأم بوده و حدیث را از شیخ بهائی فراگرفته و شیخ فضل و کمال او را می ستوده و او را بر میرداماد ترجیح میداده، و فیمابین ایشان مکاتبات و مراسلات لطیف رد و بدل شده است. وی پس از وفات پدرش که قاضی همدان بوده است عهده دار قضاء آن سامان گردید لکن اکثر اوقات خود را در درس و مطالعه و مباحثه مصروف و مرافعات و فصل خصومات را به عهدهء نواب خود موکول میداشت. سید علی خان در سلافة العصر وی را بسیار ستوده و گوید:
و زادبه الدین الحنیفی رتبة
و شاد دروس العلم بعد دروسها
واحیی موات العلم منه بهمة
تلوح علی الاسلام منه شموخها.
او راست: 1- اثبات الواجب. 2- حاشیه اثبات الواجب جلال الدین دوانی. 3- حاشیهء الهیات شفا. 4- حاشیهء شرح اشارات خواجه. 5- حاشیه شرح جدید تجرید. 6- حاشیهء کشاف. وی به سال 1026 ه . ق. وفات یافت. (روضات ص10) (الذریعه در مواضع متفرق) (ریحانة الادب ج3 ص43).

قاضی زین الدین.

[زَ نُدْ دی] (اِخ)علی. قدوهء اشراف علماء عرب و جامع اصناف فضل و ادب است. او به کمال امانت و دیانت موصوف و به غایت تقوی و پرهیزکاری معروف است. وی به سال 928 ه . ق. به هرات سفر کرد و منظور نظر نواب درمشخان گردید و منصب شیخ الاسلامی و قاضی قضاتی یافت و پایهء قدر منزلتش از امثال و اقران درگذشت. وی پس از دو سال که به لوازم آن شغل پرداخت به سوی وطن عزیمت نمود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص610).

قاضی زینبی.

[زَ نَ] (اِخ) قاسم بن علی بن حسین هاشمی. رجوع به قاسم زینبی شود.

قاضی ساوجی.

[وَ] (اِخ) عمربن(1)سهلان ساوجی (ساوی) ملقب به زین الدین از بزرگان و دانشمندان عهد سلطان سنجر است. وی کتاب بصائر نصیری را در علم حکمت و منطق به نام نصیرالدین محمودبن مظفر خوارزمی تصنیف نمود. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص515). و رجوع به الهیات دانشنامهء علائی چ معین ص یج - ید (مقدمه) شود.
(1) - حبیب السیر چ قدیم جزء چهارم از ج 2 ص 186 عمرو، و حبیب السیر چ خیام ج2 ص515 عمر ضبط کرده است.

قاضی سبکی.

[سُ] (اِخ) علی بن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام بن حامدبن یحیی بن عمر بن عثمان بن علی بن سواربن سلیم انصاری خزرجی سبکی الولاده شافعی الفروع اشعری الاصول، مکنی به ابوالحسن و ملقب به تاج الدین یا تقی الدین. از اکابر علمای عامه و فقیه اصولی، محدث حافظ رجالی منطقی خلافی قاری نحوی لغوی بیانی جدلی حاکم شام و جامع ترین علمای عهد خود بوده و اوحد المجتهدینش می نامیدند. وی پس از جلال الدین قزوینی مدتی با کمال عفت و دیانت قاضی القضاة شام بوده است. او در اول صفر سال 683 ه . ق. در قریهء سبک العبید مصر تولد یافت و هر یک از علوم و فنون را از مهرهء اساتید آن فن فراگرفت. تألیفاتی دارد که حاکی از دقت نظر و حسن سلیقهء اوست. او راست: 1- الابتهاج (الابهاج) فی شرح المنهاج للنووی. 2- بیان احکام الربط فی اعتراض الشرط علی الشرط. 3- التحبیر المهذّب فی تحریر المذهب. 4- تسریح الناظر فی انعزال المناظر. 5- الدر النظیم فی تفسیر القرآن العظیم. 6- رافع الشقاق فی مسئلة الطلاق. 7- رفع الحاجب عن مختصر ابن الحاجب در اصول. 8- الرقم الابریزی فی شرح مختصر التبریزی. 9- السیف المسلول علی من سب الرسول (ص). 10- شفاء السقام (الاسقام) فی زیارة خیر الانام در رد ابن تیمیة که منکر سفر زیارت بوده. این کتاب در حیدرآباد و مصر و قاهره چاپ شده است. 11- شن الغارة علی من انکر السفر للزیارة که به نوشتهء بعضی نام دیگر کتاب شفاء الاسقام است. 12- العلم المنشور فی اثبات المشهور. 13- کشف القناع فی افادة الامتناع، و جز اینها که تا 150 تألیف بدو نسبت داده اند. سبکی در شعر متوسط بوده. از اوست:
ان الولایة لیس فیها راحة
الاّ ثلاث یبتغیها العاقل
حکم بحق اوازالة باطل
ونفع محتاج، سواها باطل.
وی به سال 750 یا 756 ه . ق. در مصر وفات یافت و چیزی از خود بجا نگذاشت، بلکه معادل 32هزار درهم قرض داشت که پسرانش آن را پرداختند. (روضات الجنات ص61 و 459) (هدیة الاحباب ص147) (درر کامنه ج3 ص63) (طبقات الشافعیه ج6 ص146) (قاموس الاعلام ترکی ج2 ص2534) (ریحانة الادب ج2 ص164).

قاضی سخاوی.

[سَ] (اِخ) علی بن اسماعیل بن شرف الدین ابراهیم بن حیارهء یمنی مالکی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به شرف الدین. ادیب نحوی، شاعر مشهور الاصاله و معروف العداله است. وی از سلفی و نظائر او روایت کند. دیوانی داشته و کتاب نظم الدر فی نقد الشعر از اوست. او در آخر عمر نابینا شد و به سال 632 ه . ق. در 78سالگی در قاهره وفات یافت. (کشف الظنون) (روضات ص493) (ریحانة الادب ج2 ص172).

قاضی سدوم.

[یِ سَ] (اِخ) نام قاضی شهر لوط که فتوای عمل لواط را داد. (اشتنگاس در مادهء Sodom). قاضی ظالم. (ناظم الاطباء).
- امثال: اجور من قاضی سدوم . (ناظم الاطباء).
رجوع به سدوم شود.

قاضی سعید.

[سَ] (اِخ) مصری. رجوع به سعید شود.

قاضی سعید.

[سَ] (اِخ) هبة اللهبن سناء الملک، قاضی رشید ابوالفضل جعفربن معتمد شاعر مشهور معروف به قاضی سعید از افاضل اوائل قرن هفتم هجری است بوده است. از اشعار اوست:
و ماکان ترکی حبه عن ملالة
و لکن لامر یوجب القول بالترک
اراد شریکاً فی الذی کان بیننا
و ایمان قلبی قدنهانی عن الشرک.
او راست: 1- دار الطرز، و این دیوان شعر اوست و مشتمل است بر تمامی اشعارش از قبیل بدایع و لطائف و موشحات. 2- روح الحیوان و آن مخلص کتاب الحیوان جاحظ است. 3- مصائد الشوارد. وی در رمضان سال 608 ه . ق. وفات یافت. (ابن خلکان ج2 ص324) (ریحانة الادب ج3 ص269).

قاضی سعید قمی.

[سَ دِ قُ] (اِخ) محمد سعیدبن محمد مفید قمی، معروف به قاضی سعید و ملقب به حکیم کوچک. از اجلهء علمای نامی امامیه و مفاخر فضلای حدیث و حکمت و فنون ادبیه. عالمی بوده است عارف متشرع، ربانی و حکیمی ادیب و کامل و محقق صمدانی و در مراتب تأویل و عرفان و حکمت و استنباط نکات خفیه اسرار مکنونه و دقائق کشفیهء مخزونه در آیات و احادیث دینی مؤید بروح القدس و مشمول تأییدات غیبی بوده و به عرفان و تصوف میل مفرط داشته و در اسماء الله قائل به اشتراک لفظی بوده و در همین موضوع دو رسالهء عربی و پارسی تألیف کرده و نام رسالهء فارسی کلید بهشت است. وی از شاگردان ملامحسن فیض کاشانی و ملاعبدالرزاق لاهیجی و ملارجبعلی تبریزی بوده و شاه عباس ثانی و درباریان او وی را بسیار تجلیل نموده و به زیارت و دیدنش میرفته اند او راست:
1- الاربعون حدیثاً که آن را در سی سالگی تألیف نموده و شرح چهل حدیث در معارف و مشحون از تحقیقات علمی است. 2- الاربعونیات لکشف انوار القدسیات، و این کتاب از مصنفات ممتاز و برجسته بوده و در آن چهل رسالهء خود را که در چهل باب از ابواب معارف و تحقیقات و هر یک اسمی خاص داشته مثل روح الصلوة و فوائد رضویه و حدیقه و ردیّه و مانند اینها جمع کرده و به همین اسمش موسوم ساخته است. 3- اسرار الصلوة که در حاشیهء شرح هدایهء ملاصدرا چاپ شده. 4- اسوار الصنایع در صناعات خمسهء قیاسیهء منطقیه (شعر و خطابه و جدل و برهان و مغالطه) و به تصریح خودش از صناعیهء میرفندرسکی هم استمداد نموده است. 5- حاشیهء اثولوجیای ارسطو. 6- حاشیهء شرح اشارات خواجه. 7- الحدیقة الوردیّة و السوانح المعراجیة که یکی از رساله های چهل گانهء اربعینات مذکور فوق است. 8- حقیقة الصلوة. 9- روح الصلوة و آن یکی از رساله های چهل گانهء فوق است. و شاید این هر دو همان اسرار الصلوة مذکور فوق باشند. 10- شرح توحید صدوق که سه مجلد است. 11- شرح حدیث بساط. 12- شرح حدیث غمام. این کتاب را به سال 1099 ه . ق. در اصفهان تألیف نموده و یک نسخهء آن بشمارهء 1849 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است. 13- فوائد رضویه و آن یکی از رساله های اربعینات مذکور فوق است. 14- کلید بهشت و آن رساله ای است پارسی در اشتراک لفظی اسماء الله چنانکه بدان اشاره شد. باری قاضی سعید مدتی متصدی امر قضاء در شهر قم بوده و این کاشف از تبحر وی در شرعیات نیز میباشد. وی تا هنگام وفات در همان شهر اقامت داشته است. وفات او موافق آنچه در عنوان حاشیهء اثولوجیا از کتاب ذریعة تصریح شده به سال 1103 ه . ق. بوده است. و مخفی نماند که شیخ محمد حسین برادر قاضی سعید نیز از اکابر علمای عصر خود و از شاگردان ملارجبعلی بوده و تفسیر بزرگی بر قرآن مجید نوشته که حاکی از تبحر وی میباشد. وی در اواخر قرن یازدهم هجری درگذشته است. سال وفات وی معلوم نیست. (هدیة الاحباب ص215) (روضات الجنات ص302) (مواضعی از الذریعه) (انجم فروزان در تاریخ قم تألیف عباس فیض ج2) (ریحانة الادب ج3 ص268).

قاضی سلام الله کاشی.

[سَ مُلْ لا هِ](اِخ) قاضی سلامت رواست و در فضل مقدم و پیشرو. این شعر او راست:
کشته گشتن پیش تیغ چون تو دلداری خوش است
زنده بودن در جهان بهر چنین کاری خوش است.
(ترجمهء مجالس النفائس چ بانک ملی ص395).

قاضی سلمة.

[سَ لَ مَ] (اِخ) ابن فضل. رجوع به قاضی ری و ابوعبدالله بن فضل راوی شود.

قاضی سلیمان.

[سُ لَ] (اِخ) ابن خلف. رجوع به قاضی باجی شود.

قاضی سنجانی.

[سَ] (اِخ) (مولانا...) از مشاهیر شعرای ایران و از احفاد شاه سنجان شاعر ایرانی بوده و به نوشتهء قاموس الاعلام منظومه ای موسوم به مخزن الاسرار دارد که به نام امیرعلی شیرنوائی نظم کرده و غزلیات و مثنویات دیگری نیز دارد. وی در 90سالگی بنای عشق بازی گذاشت و به سال 941 ه . ق. وفات یافت. در سفینة الشعراء آمده: منظومهء قاضی سنجان موسوم به منظر الابصار است که آن را در استقبال از مخزن الاسرار نظامی گفته است. وی بدقت ذهن و ذکاوت معروف بوده اتفاقاً در 90 سالگی معاشقه دامنگیر او شد و ملعبهء جوانان گردید. روزی جوانی از راه مطایبه از وی پرسید این شعر از کیست:
ای پیر گشته بهر جوانان ز ره مرو
ریش سپید در پی زلف سیه مرو
قاضی در دم این شعر را خواند:
پیرانه سر کشیدم سر در ره سگانت
موی سپید کردم جاروی آستانت.
و سپس گفت گویندهء آن شعر همان گوینده این شعر است. و در کشف الظنون آرد: منظر الابصار (منظر الابرار) منظومهء پارسی قاضی سنجان است و ظاهر این کلام آن است که وی قاضی سنجان است نه سنجانی ولی ظاهر کلام قاموس الاعلام آن است که او را به جهت انتساب به جدش سنجان، سنجانی گویند. این شعر او راست:
چو لاله بادل پرداغ حسرت زین چمن رفتم
تو ای شاخ گل رعنا بمان باقی که من رفتم(1).
(کشف الظنون و سفینة ص303) (قاموس الاعلام ج4 ص2654) (ریحانة الادب ج2 ص237).
(1) - این بیت را به نام قاضی زادهء هروی (رجوع به همین اسم شود) نیز ثبت کرده اند.

قاضی سیرافی.

[یِ سِ] (اِخ) حسن بن عبدالله بن مرزبان، مکنی به ابوسعید و مشهور به سیرافی معتزلی حنفی که گاهی به قاضی سیرافی نیز موصوف میباشد. از اکابر علوم عربی و در نحو و لغت و شعر و عروض و قوافی و حساب و هندسه و کلام و فقه و حدیث فرائض و قرائت و علوم قرآنی ماهر و متبحر و امام الائمه و شیخ الشیوخ بوده و بالخصوص در نحو بصریان داناترین مردم شناخته شده و نحو را از ابن سراج و لغت را از ابن درید فراگرفته و تمامی فنون مذکور را در بغداد تدریس میکرده و مدت پنجاه سال موافق مذهب ابوحنیفه با کمال درستکاری قضاوت نموده و فتوی داده و بر حکم و قضاء خود اص اجرتی نگرفته بلکه هیچوقت چیزی را از کسی قبول نکرده و با دسترنج عمل کتابت امرار معاش نموده است. و نیز خط بسیار خوبی داشته و همه روزه ده ورق با اجرت ده درهم که مقدار مصارف ضروریات او بوده مینوشته و پیش از نوشتن آن ده ورق حاضر مجلس درس و قضا نشدی. در تمامی آن پنجاه سال مدت قضا هیج مورد طعن و ایراد نبوده و خرده ای بر وی نگرفتند. وی علاوه بر مراتب علمی بسیار عابد و زاهد بود و چهل سال روزه گرفت و تأسف بسیاری بر ایام جوانی خورد. باری سیرافی از کثرت جلالت مورد حسد ابوعلی فارسی و اصحاب وی بوده و میان او و ابوالفرج اصفهانی نیز رقابت و همچشمی بوده است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- اخبار النحاة البصریین. 2- الاقناع در نحو. این کتاب را خود موفق به اتمامش نشده و پس از وفات او پسرش یوسف آن را به پایان رسانده است. 3- الفات القطع والوصل. 4- دریدیة که شرح مقصورهء ابن درید است. 5- شرح کتاب سیبویه که پیش از او نظیری نداشته و به همین جهت بیشتر مورد حسد ابوعلی و دیگر معاصران گردیده است. این کتاب در برلین و قاهره چاپ شده است. 6- صنعة الشعر و البلاغة. 7- طبقات النحاة. 8- المدخل الی کتاب سیبویه. 9- الوقف و الابتداء. وی در روز دوشنبهء دوم رجب سال 368 ه . ق. در دوران خلافت طائع عباسی (353 - 381) در 84 سالگی در بغداد در میان نمازظهر و عصر وفات یافت ودر مقبرهء خیزران مدفون گردید. (هدیة الاحباب ص156) (روضات الجنات ص218) (ابن خلکان ج1 ص142) (معجم الادباء ج8 ص145) (نامهء دانشوران ج5 ص127) (قاموس الاعلام ترکی ج4 ص2747) (لغات تاریخیة و جغرافیة ج4 ص96) (ریحانة الادب ج2 ص274) (معجم المطبوعات ج2 ستون 1071).

قاضی شریح.

[شُ رَ] (اِخ) رجوع به شریح شود.

قاضی شریک.

[شَ] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به قاضی نخعی شود.

قاضی شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)اصلش از طبس است. اما در هرات متوطن بود و در علوم معقول محسود اقران و با وجود انواع فضائل و کمالات در فن و نظم و نثر قدرتی کامل داشته و قصائد رنگین و معانی متین دارد. وی از مریدان قاضی القضاة قاضی منصور فرغانی است که در خراسان به صدرالشریعة مشهور بوده و در هرات به سال 273 وفات یافته است. او راست:
نظارهء جمال عروس تو میکند
دزدیده از دریچهء این منظر آفتاب.
*
ز گردی کز هوای کفر خیزد
چه زحمت موکب پیغمبری را؟
ز خاری کز درخت شرک روید
چه نقصان ذوالفقار حیدری را؟
*
گر نشدی آشکار معجزهء لعل تو
قفل زدی روزگار بر در پیغمبری
هیچ شبی نگذرد تا نکشد زلف تو
قافلهء روز را سوی جهان رهبری.
*
بر برگ گلت بنفشه ره خواهد کرد
از لاله بنفشه تکیه گه خواهد کرد
از آتش رخسار تو بر خواهد خاست
دودی که هزاردل سیه خواهد کرد.
(آتشکده آذر چ بمبئی ص67، 68).

قاضی شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)عالمی است یگانه و فاضلی است فرزانه گویند در نیشابور بخیهء دلش از دست پسر خیاطی بروی کار افتاده و این رباعی از او در این اوقات دیده و ثبت شد:
دلدار همه گرد دل و دین گردد
وآنگه که ببرد خویشتن بین گردد
گفتم سخن تلخ مگو گفت خموش
چون بر لب من رسید شیرین گردد.
(آتشکدهء آذر چ بمبئی 128).

قاضی شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)عبدالله بن مولانا جلال الدین ابوسعید مولانا شمس الدین عبدالله بن قاضی جلال الدین محمود. امامی بود و در زمان سلطان حسین میرزا در شهر هرات منصب قضا یافت و مدتی در مدرسهء سلطانی به امر تدریس اشتغال ورزید. سال وفاتش به دست نیامد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص337).

قاضی شوشتری.

[تَ] (اِخ) رجوع به قاضی نورالله شود.

قاضی شیبانی.

[شَ] (اِخ) رجوع به قاضی القضاة محمد بن حسن شود.

قاضی شیخ کبیر.

[شَ خِ کَ] (اِخ) رجوع به قاضی زاده اردبیلی شود.

قاضی شیخم.

[شَ خَ] (اِخ) فاضلی است عالم از دانشمندان عهد صفویه و به حسب و نسب از جملهء اشراف و اعاظم و متصدی منصب تدریس و تولیت مدرسهء نصریه است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص609).

قاضی شیروانی.

[شیرْ] (اِخ) رجوع به قاضی بن سیمکة شود.

قاضی صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ)محمدبن قاضی قطب الدین عبدالله امامی از قضات و دانشمندان عهد شاهرخ است. وی پس از وفات پدر مدتی در هرات و توابع و مضافات به منصب قضاء اشتغال داشت و به امانت و دیانت در میان مردم حکم کرد. وی دارای جودت ذهن و حدت طبع بود و گاهی شعر میگفت. او در ششم شوال سال 838 ه . ق. به مرض طاعون وفات یافت. (حبیب السیر چ قدیم جزء سوم از ج 3 ص211).

قاضی صدر ششم.

[یِ صَ رِ شِ شُ](اِخ) ستارهء مشتری :
قاضی صدر ششم را طالع مسعود تو
مقتدای فتوی صاحبقرانی آمده ست.
سنائی.

قاضی صمیری.

[صَ] (اِخ) محمد بن اسحاق، مکنی به ابوالعنیس یا ابوالعیس یا ابوالعنبس یا ابوالعینین. رجوع به معجم الادباء ج18 ص8 و تاریخ بغداد ج1 ص218 و کشف الظنون و ریحانة الادب ج2 ص494 و ابوالعنیس محمد بن اسحاق شود.

قاضی ضیاءالدین.

[ئُدْ دی] (اِخ)نورالله ولد قاضی درویش محمد بن خواجه شکرالله وزیر و برادرزادهء قاضی عیسی بود و در ایام حکومت امیرخان در هرات متکفل منصب قضاء شد و چند سال در کمال دیانت به لوازم آن قیام نمود. وی از اقسام فضائل و کمالات بهرهء تمام داشت و به جودت طبع و لطافت ذهن موصوف بود. اشعاری دلفریب دارد و در انشاء مکاتیب بی نهایت بلیغ است و از کمک و مساعدت ابناء نوع دریغ ندارد. وی در اوائل شعبان سال 927 ه . ق. وفات یافت و در گازرگاه مدفون گردید و مدت عمرش شصت سال بود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص610).

قاضی طبری.

[یِ طَ بَ] (اِخ) طاهربن عبدالله، مکنی به ابوالطیب. رجوع به ابوالطیب طاهر و طاهربن عبدالله طبری شود.

قاضی طبسی.

[یِ طَ بَ] (اِخ) نجم الدین. یکی از بزرگان عهد سلطان ابوسعید بهادرخان است که به دنبال غائله امیر تیمورتاش بن چوپان به دست چوپان به سال 722 به قتل رسید. (حبیب السیر چ قدیم جزء اول از ج 3 ص72).

قاضی عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ)ابن احمدبن عبدالجباربن احمدبن خلیل همدانی اسدآبادی بغدادی شافعی معتزلی، مکنی به ابوالحسن. از فحول علمای عامه است که در زمان خود رئیس معتزله بوده و مصنفات بسیاری در مذاهب اعتزال و تمامی فنون دیگر که گویند بالغ بر چهارصدهزار ورق است بدو منسوب و اقوال مختلف او در کتابهای فریقین خصوص در کلام و اصول فقه منقول است و از اساتید سیدرضی و با یک واسطه از مشایخ روایت خطیب بغدادی میباشد. و مناظرهء او با شیخ مفید که در موضوع حدیث غدیر و اصحاب جمل وقوع یافته مشهور است. مراتب علم و فضل و کمال او مورد تصدیق و اذعان صاحب بن عباد بوده و به امر آن وزیر از بغداد به ری آمده و به وظائف تدریس قیام نموده و در تمامی بلاد ری قاضی القضاة بوده و در مجلس وزیر معظم با ابواسحاق اسفراینی اشعری ابراهیم بن محمد ملاقات کرده و موافق مذهب معتزله گفت: سبحان من تنزه عن الفحشاء، پس ابواسحاق نیز موافق مذهب اشعری گفت: سبحان من لایجری فی ملکه الا مایشاء. تألیفاتی دارد. او راست: 1- تنزیه القرآن عن المطاعن، این کتاب در قاهره چاپ شده است. 2- علم الکیمیاء. 3- العمد فی اصول الفقه. وی به سال 415 ه . ق. یا اواخر 414 در ری وفات یافت. (روضات ص421) (تاریخ بغداد ج11 ص113) (ریحانة الادب ج3 ص270).

قاضی عبدالحی.

[عَ دُلْ حَی ی] (اِخ)رجوع به قاضی امیر نظام الدین شود.

قاضی عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)پسر قاضی خواجه کلان است که پس از پدر در عهد سلطان حسین میرزا دو سه سال به منصب قضاء منصوب شد. و در مدرسهء گوهرشاد به تدریس پرداخت. وی در اقسام علوم و فضائل بهره ای تمام داشت ولی در کمال پریشانی و بی سامانی اوقات میگذراند. (حبیب السیر خیام ج4 ص359).

قاضی عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)برادر خردتر قاضی نورالله است. وی بیست سال در تبریز به لوازم منصب اقضی قضاتی قیام نمود. و در اواخر سال 929 ه . ق. وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص610).

قاضی عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)عبدالرحمان بن احمد. رجوع به قاضی عضد شود.

قاضی عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)عبدالرحمان بن علی. رجوع به قاضی فاضل شود.

قاضی عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی. رجوع به قاضی فاضل شود.

قاضی عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن عطاء الحق. از مفسران و محدثان هند است که کتاب تفسیری منظوم به نام زادالاَخره نگاشته است که بسیار مطبوع و مقبول انظار است. این کتاب به سال 1244 ه . ق. خاتمه یافت و نام آن مادّه تاریخ آن است «زادالاَخرة ». وی به سال 1257 وفات یافته و کلمهء «قاضی حق عبدالسلام» مادهء تاریخ وفات اوست. (خزینة الاصفیاء ج2 ص391) (ریحانة الادب ج3 ص270).

قاضی عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن حسین بن حباب. رجوع به قاضی جلیس شود.

قاضی عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد ملقب، به ابن جماعة. رجوع به ابن جماعة ابوعمرو شود.

قاضی عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ)عبدالعزیزبن نحریربن عبدالعزیزبن براج شامی حلبی طرابلسی، مکنی به ابوالقاسم و مشهور به ابن البراج و ملقب به قاضی و سعدالدین و موصوف به عزالدین و عزالمؤمنین. از اکابر فقهای امامیهء اواخر قرن پنجم هجرت و از وجوه و اعیان و از تلامذهء سید مرتضی علم الهدی بوده و به همین جهت لقب غلام المرتضی نیز داشته است چه آنکه لفظ غلام در اصطلاح رجالی و درایه شاگرد و تلمیذ را گویند و گویا او را خلیفة المرتضی گفتن چنانکه در بعض مواضع به نظر رسیده به جهت نیابت وی از طرف سید مرتضی در تدریس بوده است. به هرحال بعد از وفات سید مرتضی به درس شیخ طوسی حاضر شده مراتب علمیه را تکمیل نموده و از طرف شیخ در بلاد شام نیابت داشته و به همین جهت در کلمات بعضی از اجله بخلیفة الشیخ هم ملقب بوده و گاهی ابوالصلاح حلبی را نیز خلیفة الشیخ گویند و بنا به تصریح راوندی مراد شیخ طوسی از کلمهء شیخ فاضل در اوائل بعضی از کتابهای خود همین قاضی ابن البراج است. باری ابن براج از دو استاد معظّم خود و از ابوالصلاح تقی و ابوالفتح کراچکی روایت کرده و شیخ عبدالجبار مفید راضی که در ولایت ری فقیه امامیه بوده و جمعی از اکابر وقت نیز از وی روایت میکنند و قضاوت ابن البراج در طرابلس 20 یا 30 سال بوده و به همان جهت به لقب قاضی شهرت یافته بلکه کلمهء قاضی در کتب فقهی در صورت اطلاق و نبودن قرینه راجع به همین ابن البراج است و بس. او را در اصول و فروع تألیفاتی است. از آنجمله است: 1- جواهر الفقه که با چند کتاب دیگر مجموعاً به نام جوامع الفقه در ایران چاپ شده. 2- روضة النفس. فی احکام العبادات. 3- شرح جمل العلم و العمل سید مرتضی. 4- عماد المحتاج فی مناسک الحاج. 5- الکامل. 6- المعالم. 7- المعتمد. 8- المغرب. 9- المنهاج. 10- الموجز. 11- المهذب. این هفت کتاب اخیر همه در فقه است و کتابی هم در کلام داشته است. وفات او شب جمعهء نهم شعبان 481 ه . ق. در حدود 80سالگی در طرابلس واقع گردید. رجوع به روضات الجنات ص354 و مستدرک الوسائل ص 480 و هدیة الاحباب ص50 و ریحانة الادب ج5 ص266 و ابن براج قاضی سعدالدین شود.

قاضی عبدالعزیز کوفی.

[عَ دُلْ عَ زِ](اِخ) وی از عالمان و نخستین کسی است که به سال 622 ه . ق. قطب الدین ایبک را هنگامی که کودک بود و همراه تاجری از ترکستان به نیشابور آمده بود، از آن تاجر خرید و به تعلیم او همت گماشت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص611).

قاضی عبدالغافر.

[عَ دُلْ فِ] (اِخ) ابن اسماعیل. رجوع به قاضی فارسی شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جلال الدین. رجوع به قاضی شمس الدین عبدالله شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی. رجوع به قاضی منصور، عبدالله شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن محمد. رجوع به قاضی ابن ابی الشوارب شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر. رجوع به قاضی بیضاوی شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد نعمان. رجوع به قاضی ابن حیوان شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابن فرضی. رجوع به ابن فرضی ابوالولید شود.

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) رازی از فضلای ری بود و به قضای آن شهر روزگار میگذرانید. این بیت او راست:
دو روز شد که وفا میکند نمیدانم
که تاچه مصلحت آن شوخ بی وفا دیده.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) یقینی. رجوع به قاضی یقینی شود.

قاضی عبدالله اصفهانی.

[عَ دُلْ لا هِ اِ فَ] (اِخ) وی یکی از بزرگانی است که در صفر سال 493 ه . ق. به دست اتباع حسن صباح کشته شد. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص467).

قاضی عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ)ابن علی بن نصر بغدادی، مکنی به ابومحمد. از دانشمندان بزرگ مالکی است. رجوع به حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهره ص139، و عبد الوهاب....شود.

قاضی عدیمی.

[عَ] (اِخ) محمد بن هبة اللهبن احمدبن یحیی بن زهیر، مکنی به ابوغانم. از خاندان بنی العدیم. فقیهی است فاضل، عابد، عفیف، زاهد. وی پس از فوت پدر به قضاوت و خطابت و امامت حلب و نواحی آن منصوب گردید و به عمارت مسجد حلب پرداخت و پس از سال 518 ه . ق. که حلب در محاصرهء فرنگیها بود، وفات یافت. (معجم الادباء چ مصر ج16 ص5 و 30) (ریحانة الادب ج6 ص82).

قاضی عرنی.

[عُ رَ] (اِخ) قاسم بن حکم بن کثیر. رجوع به قاسم عرنی شود.

قاضی عزیه.

[ ] (اِخ) از دانشمندان است. او راست: الدرر البهیة فی المسائل المختلف فیها بین الاشاعرة و الماتریدیة چ مصر. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1489).

قاضی عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) احمدبن علی بن حجر، مکنی به ابن حجر و ابوالفضل. رجوع به ابن حجر ابوالفضل شود.

قاضی عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ)عبدالرحیم بن علی. رجوع به قاضی فاضل شود.

قاضی عسکر.

[یِ عَ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مفتی عسکر و کسی که در میان سپاه قضاوت میکند. (ناظم الاطباء). || فقیهی با مقامی معادل صدر در تشکیلات نظامی عثمانی. و آن از بزرگترین وظائف حکومت عثمانی، است. این منصب به دست سلطان مراد چهارم به سال 1326 بینادگذاری شد. قاضی عسکر روملی میان مسلمانان داوری میکرد، ولی قاضی عسکر آناطولی در میان غیرمسلمانان به شغل قضاء اشتغال داشت. (ذیل المنجد).

قاضی عسکر.

[عَ کَ] (اِخ) محمد بن یوسف. رجوع به قاضی ابن ابیض شود.

قاضی عضد.

[عَ ضُ] (اِخ) (عضدالدین ایجی) عبدالرحمان بن احمدبن عبدالغفار. امام علامهء محقق مدقق شیرازی شافعی. وی به سال 700 یا 701 ه . ق. متولد و به سال 756 وفات یافت(1). وی مؤلف المواقف و شرح مختصر ابن حاجب و الفوائد العیاشیه و جز اینها است. در ایج یکی از شهرهای اطراف شیراز به دنیا آمد. از پیشوایان حکمت و عالمان اصول و مبانی عربی و دارای فنون مختلف و در کرامت نفس و اخلاق، عالی و ممتاز بود. ثروت بسیار داشت و از دانشجویان و طلاب دستگیری مینمود. از استادان زمان خود علوم را فراگرفت و همنشین با شیخ زین الدین هیکی شاگرد بیضاوی و جز او بود. و متصدی منصب قضاء ممالک گشت. او را شاگردان بزرگی بود که در اطراف و اکناف شهرت یافتند از جمله شیخ شمس الدین کرمانی و تفتازانی و ضیاء قربی را میتوان نام برد. تاج الدین سبکی گوید: وی بیشتر در شهر سلطانیه اقامت داشت و در روزگار ابوسعید قاضی ممالک گشت و سرانجام به ایج منتقل گردید و در زندان قلعهء وریمیان وفات یافت. او راست: 1- آداب البحث: همهء قواعد آن را در ده سطر بیان نموده است و این کتاب در ضمن مجموع من مهمات الفنون به چاپ رسیده. 2- الالهیات و السمعیات و التذییل از کتاب مواقف و در آن است بخشی از کتاب مواقف که نام برده میشود. این کتاب در لایپزیک به سال 1848 م. چاپ شده است؛ با ملاحظاتی لاتینی از استاد سوارنزن. 3- الرسالة العضدیة در علم وضع و آن ضمن مجموعه ای است از مهمات الفنون و در مجموعهء رقم 101. 4- شرح القاضی العضد علی مختصر المنتهی تألیف ابن حاجب. این دو جزء است و در آستانه به سال 1307 ه . ق. چاپ شده است. 5- العقائد العضدیة و آن مختصری است مفید و قاضی پس از 12 روز از پایان آن وفات یافته و آخرین تألیف اوست. 6- المواقف فی علم الکلام و تحقیق المقاصد و تبیین المرام. این کتاب را برای غیاث الدین وزیر خدابنده تألیف کرد و آن کتابی است گرانمایه و پرارزش که فضلاء بدان اهمیت میدهند. این کتاب با شرح سیدشریف جرجانی بر آن چاپ شده و بخشی از این تألیف به نام الالهیات و السمعیات و التذییل از کتاب مواقف قاضی عضدالدین ایجی با شرح جرجانی سیدشریف میباشد. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1332 و 1333).
(1) - رجوع به الدررالکامنة و بغیة الوعاة ص296 و السبکی ج 6 ص108 و طبقات الشافعیه اسدی 76 و مفتاح السعادة ج 1 ص169 شود.

قاضی عطاءالله.

[عَ ئُلْ لاه] (اِخ) برادر قاضی محمد است. از ارباب کمال عهد خود ممتاز بود و در زمان شاه صفی راه در مجلس شاهی داشته و در صلح پادشاه مزبور و سلطان مراد خواندگار در مملکت، قطعهء تاریخی به نظم آورده و آن این است:
پادشه روم و شه کامکار
صلح چو کردند بهم اختیار
از پی تاریخ گرفتم قلم
نازده از کلک هنوز این رقم
منهی اقبال در این کهنه دیر
غلغله افکند که الصلح خیر.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص220).

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) یکی از بزرگان و امیران عهد سلطان حسین بن سلطان اویس است. (حبیب السیر چ قدیم جزء اول از ج 3 ص82 و 83 و 84).

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل. رجوع به قاضی سخاوی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین، مکنی به ابوالفرج اصفهانی. رجوع به ابوالفرج علی بن حسین شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن زید. رجوع به قاضی بیهقی علی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز. رجوع به قاضی جرجانی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان. رجوع به قاضی ماردینی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن محسن. رجوع به قاضی تنوخی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. رجوع به قاضی تنوخی شود.

قاضی علی.

[عَ] (اِخ) زین الدین. رجوع به قاضی زین الدین علی شود.

قاضی عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سهلان ساوجی. رجوع به قاضی ساوجی عمر شود.

قاضی عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن فخرالدین. رجوع به قاضی بیضاوی عمر شود.

قاضی عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمود. رجوع به قاضی حمیدی شود.

قاضی عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن سلام، مکنی به ابوبکر و مشهور به ابن الجعابی. رجوع به قاضی ابن جعابی و ابن الجعابی ابوبکر عمرو شود.

قاضی عیاض.

[] (اِخ) ابن موسی بن عیاض اندلسی مغربی مالکی از قبیلهء یحصب، مکنی به ابوالفضل. از مشاهیر ادباء و محدثین عامه است که در نحو و لغت و انساب و وقائع عرب و علوم حدیث امام وقت خود بوده، نیز او شعر خوب گفته و از زادگاه خود، قصبهء سبته به قرطبه و دیگر مراکز علمی مسافرتها کرد. و از اکابر هر دیاری اخذ مراتب علمی نموده و احادیث بسیاری از کبار مشایخ که در حدود صد تن میباشند استماع نموده و مدتی در مولد خود سبته و اندکی نیز در غرناطه که هردو از بلاد اندلس میباشند قضاوت نموده و عاقبت در مراکش اقامت کرده تا در روز جمعهء 17 جمادی الاخره یا رمضان سال 544 ه . ق. در آنجا وفایت یافته است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- الاکمال فی شرح صحیح مسلم. 2- الالماع فی ضبط الروایة و تقیید السماع. یک نسخه از این کتاب به شمارهء 433 در کتابخانهء ایاصوفیه موجود است. 3- انوار المشارق. 4- ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک. یک نسخه از این کتاب در کتابخانهء مصریه موجود است و به تصدیق کشف الظنون تألیفی است غریب و بی سابقه. 5- التنبیهات. 6- الشفا به تعریف (فی تعریف) حقوق المصطفی. این کتاب دارای طرزی عجیب است و در فارس و استانبول و مصر چاپ شده است. 7 - مشارق الانوار علی صحاح الاَثار در شرح و تفسیر غرائب احادیث موطأ احمد و صحیح مسلم و صحیح بخاری و کتابی است نافع. این کتاب پس از آنکه در دمشق به نظر ابن الصلاح رسید بسیار جلیلش شمرد و در وصف آن گفت:
مشارق انوار تشب بسبتة
و ذا عجب کون المشارق بالغرب.
این کتاب در فاس و قاهره چاپ شده است.
از اشعار قاضی عیاض است:
اذا مانثرت بساط انبساط
فعنه فدیتک فاطو المزاحا
فان المزاح علی ماحکاه
اولوالعلم قبلی عن العلم زاحا.
(هدیة الاحباب ص216) (روضات ص 506) (ابن خلکان ج1 ص 428) (ریحانة الادب ج3 ص272).

قاضی عیسی.

[سا] (اِخ) رجوع به قاضی ضیاءالدین نورالله شود.

قاضی عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ابان بن صدقة، مکنی به ابوموسی. از مردم بغداد است. وی با محمد بن حسن شیبانی مصاحبت داشت و نزد او فقه آموخت. یحیی بن اکثم او را در لشکر خلیفه مهدی به نیابت به شغل قضاء گماشت. هنگامی که یحیی با مأمون به سوی فم الصلح بیرون میرفت، عیسی در این شغل ماند تا یحیی برگشت و سپس عیسی قاضی بصره شد و در همین شغل بود تا وفات یافت. وی حدیث را از اسماعیل بن جعفر و هیثم بن بشر و یحیی بن زکریابن ابی زیاده و محمد بن حسن و جز ایشان روایت کند و حسن بن سلام سواف از او روایت دارد. محمد بن سماعه گوید: عیسی بن ابان صورتی نیکو داشت و با ما نماز میگزارد، او را به سوی محمد بن حسن میخواندم میگفت اینان گروهی مخالف هستند. عیسی در حفظ حدیث جدیت داشت. روزی، با ما نماز صبح را گزارد آن روز روز جلوس محمد بود با او بودم تا در مجلس محمد نشست چون محمد فراغت یافت نزد او رفتم و گفتم این ابان بن صدقهء کاتب است که هوشی سرشار و شناسائی به حدیث دارد. من بارها او را به سوی تو دعوت کرده ام او می آید ولی میگوید که ما از مخالفان هستیم. محمد به وی رو کرد و گفت: فرزند من آنچه از احادیث مخالف نزد ما دیدی باور مدار مگر آنکه آن را از من بشنوی. عیسی در آن روز بیست وپنج باب حدیث از وی، پرسید محمد بن حسن یک یک او را پاسخ گفت و گفته های خود را با براهین و شواهد تأیید نمود و پس از آنکه از آن مجلس بیرون شدیم عیسی رو به من کرد و گفت میان من و نور پرده ای فاصله بود، برداشته شد. گمان نمیبردم که در زمین خدا چون این مرد پیدا شود و از این پس با محمد بن حسن ملازمت و مصاحبت کرد تا فقه را آموخت. ابوحازم قاضی گوید: در میان مردم بغداد جوانی هوشمندتر از عیسی بن ابان و بشربن ولید نیافتم و ابوجازم گوید: عیسی مردی سخاوتمند بود. او میگفت: به خدا قسم اگر مردی را بیابم که در ثروت خود آنچنان کند که من در ثروتم میکنم او را از مال و ثروتش محجور میگردانم. وی گوید: محمد بن عباد مهلبی مردی را نزد عیسی آورد و چهارصد دینار از او ادعا کرد و آن مرد به چهارصد دینار اقرار کرد عیسی را گفت که قبول کند و این مبلغ را از طرف مدیون بپردازد. عیسی گفت زندان برای این مرد واجب است ولی جائی که من بتوانم این قرض را ادا کنم او را به زندن نمی افکنم. پس چهارصد دینار را پرداخت و مدیون را آزاد ساخت. وی قائل به خلق قرآن بود. گویند در بصره کسی یکی از یهودیان را نزد او برد و مقرر گردید که شخص مسلمان قسم یاد کند. قاضی او را گفت بگو: والله الذی لا اله الاهو. مرد یهودی گفت او را به خالق قسم بدهید نه به مخلوق زیرا جملهء لااله الا هو در قرآن هست و شما عقیده دارید که قرآن مخلوق است. عیسی متحیر گشت و آن هردو را گفت: برخیزید بروید تا من دربارهء شما فکری بیندیشم. وی در بصره وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قاضی عینی.

[عَ] (اِخ) محمودبن احمدبن موسی حنفی عینی، مکنی به ابومحمد و ملقب به بدرالدین و فاضل عینی. از متبحرین فقهای حنفی است. وی فقیهی است لغوی نحوی و واقف بر دقائق امور و عارف بحقائق علوم که قاضی القضاة دیار مصر بود و نزدیک جامع ازهر یک مدرسه و یک کتابخانه تأسیس نمود و کتابهای خود را وقف آن مدرسه کرد. تألیفاتی دارد. او راست: 1- تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر که در حدود ده مجلد بوده و از اول خلقت شروع کرد و حوادث و وفیات هر سال را به ترتیب سال مینگارد. مخفی نماند که عینی سه فقره کتاب در تاریخ تألیف کرده که هر سه بتاریخ عینی معروف هستند یکی مختصر و آن سه جلد است و دیگر تاریخ عینی صغیر که همین تاریخ البدر است. سیمی یکی تاریخ عینی کبیر موسوم به عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان و این در نوزده مجلد است و نسخهء خطی آن در 24 جزء در کتابخانهء بایزید در استانبول و بعضی از اجزاء آن نیز در دارالکتب المصریة موجود است، و مؤلف ریحانة الادب آرد: در دو جائی دیدم که تاریخ مُکمل شصت جلدی را نیز بدو نسبت داده اند و آن ظاهراً همین عقد الجمان است و شمارهء مجلد هم البته به اختلاف کتابت نسخه های کتب مختلف میشود. 2 و 3- تاریخ مختصر و تاریخ مکمّل که بدانها اشاره شد. 4- رمز الحقایق فی شرح کنزالدقائق که کتاب کنزالدقائق ابوالبرکات عبدالله بن احمد نسفی را که در فقه حنفی است شرح کرده. 5- شرح درر البحار فی الفروع در فقه حنفی. 6 و 7- شرح شواهد صغیر و شرح شواهد کبیر، و اینها دو فقره شرح است بر شواهد شروح الفیهء ابن مالک و در کشف الظنون آمده است: الشواهد الصغری والکبری تألیف محمودبن احمد عینی و نام اصلی شواهد کبری، المقاصد النحویة فی شرح شواهد شروح الالفیة و نام اصلی شواهد صغری فرائد القلائد است و در مصر چاپ شده است. 8- عمدة القاری در شرح صحیح بخاری. 9- شرح معانی الاَثار. 10- طبقات الحنفیة. 11- طبقات الشعرا. 12- عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری. وی به سال 855 در 94سالگی در مصر وفات یافت و در مدرسه ای که خود بنا کرده بود مدفون گردید و اینکه تاریخ وفات او در قاموس الاعلام 762 ه . ق. ضبط شده اشتباه ولادت به وفات است، زیرا موافق آنچه در روضات و غیره تصریح کرده اند ولادت او به سال 762 ه . ق. بوده است. (روضات ص754) (هدیة الاحباب ص205) (لغات تاریخیة و جغرافیة ج5 ص98) (قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3233) (ریحانة الادب ج3 ص146).

قاضی غسانی.

[غَ سْ سا] (اِخ) احمدبن علی. رجوع به احمدبن علی بن ابراهیم شود.

قاضی غفاری.

[غِ] (اِخ) احمد. رجوع به قاضی احمد غفاری و احمد غفاری شود.

قاضی غفاری.

[غِ] (اِخ) محمد. از افاضل قرن دهم هجری است که در نظم و نثر و فنون شعری فرید عصر خود بود و مدتی در ری قضاوت نمود. در اشعار خود به وصالی تخلص میکرد او راست:
چو من دیوانه ای هرگز قدم در دشت غم ننهاد
در آن وادی که من سر مینهم مجنون قدم ننهاد.
گویند مفتون جوانی صادق نام بوده تا آنکه روزی آن جوان وی را به حوض پر آبی پرت میکند او دستش میشکند و این شعر انشاء مینماید:
بعشق صادق اگر دست من شکست چه باک
کسی که عاشق صادق بود چنین باشد
پی ثبوت مرا احتیاج بینه نیست
گواه عاشق صادق در آستین باشد.
وی به سال 932 ه . ق. درگذشت. (سفینة الشعراء ص303) (ریحانة الادب ج3 ص160).

قاضی غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ)شکرالله فرزند ارشد قاضی عبدالرحمان است که پس از پدر متکفل منصب قضاء گردید. (حبیب السیر چ قدیم جزء 4 از ج 3 ص90 و چ خیام ج4 ص610). رجوع به قاضی عبدالرحمان و غیاث الدین شود.

قاضی فارسی.

[یِ] (اِخ) عبدالغافربن عبدالله اسماعیل بن عبدالغافربن محمد حافظ قشیری نیشابوری. از مشاهیر علما و محدثین عامه است که در پنج سالگی قرآن مجید را خوانده و مبادی علوم دینی را آموخته و از امام الحرمین جوینی اصول علم حدیث و فقه را فراگرفته و از پدر خود و مادر خود امة الرحیم دختر ابوالقاسم عبدالکریم قشیری و جدهء خود فاطمه دختر ابوعلی دقاق و دائی های خود ابوسعد و ابوسعید و دیگر محدثان وقت احادیث بسیار استماع نموده و اخذ مراتب علمی کرده و به خوارزم و هند و غزنه رفته و به نشر احادیث پرداخته و سپس باز به نیشابور برگشته و مشغول وعظ و خطابه گردیده است و تألیفاتی دارد. او راست: 1- کتاب السیاق ذیل تاریخ نیشابور حاکم(1). 2- مجمع الغرائب فی غریب الحدیث. 3- المفهم فی شرح غرائب حدیث مسلم. وی به سال 529 ه . ق. در 78 یا 79 سالگی در نیشابور وفات یافت. (کشف الظنون) (قاموس الاعلام ترکی ج4 ص3080) (ابن خلکان ج1 ص331) (ریحانة الادب ج3 ص175).
(1) - نسخهء عکسی آن در کتابخانهء ملی تهران است.

قاضی فاضل.

[ضی ضِ] (اِخ)عبدالرحیم بن علی بن حسین یا حسن بن احمدبن فرج بن احمد مصری ملقب به محیی الدین یا مجیرالدین، مکنی به ابوعلی. وی در عسقلان متولد شد. وی در دهی به نام بیسان از دهات شام قضاوت کرده و در صناعت انشاء وحید عصر و از مفاخر زمان خود بوده و بر پیشینیان تقدم داشته و نوادر و غرائب بسیاری بدو منسوب میباشد. روزی عمادالدین کاتب اصفهانی که از معاصران وی بوده سواره اش دید و گفت سرفلا کبا بک الفرس، قاضی در دم گفت: دام علاالعماد و پرواضح است که این هردو جمله دارای صنعت عکس و قلب از محسنات بدیعیه بوده و هردو از حرف آخر تا به اول نیز همینطور خوانده میشوند. عمادالدین مذکور در کتاب خود به نام خریده دربارهء قاضی فاضل گوید: رب القلم و البیان و اللسن و اللسان و القریحة الوقادة و للبصیرة النقادة و البدیهة المعجزة والبدیعة المطرزة و الفضل الذی ماسمع به فی الاوائل ممن لوعاش فی زمانه لتعلق بغباره او جری فی مضماره فهو کالشریعة المحمدیة التی نسخت الشرایع و رسخت بها الصنایع الخ... باری وی در عهد صلاح الدین ایوبی و دو پسرش ملک عزیز و ملک افضل به صدارت رسیده و صاحب دیوان انشاء بوده تا در عهد ملک عادل در شب چهارشنبه 17 ربیع الاول یا ربیع الثانی سکته کرد و در قرافهء صغری مدفون گردید. قریحهء شعری خوبی داشته است. این اشعار از اوست:
و اذا السعادة احرستک عیونها
نم فالمخاوف کلهن امان
واصطد بها المنقاء فهی حبائل
واقتد بها الجوزاء فهی عنان.
(ابن خلکان ج1 ص308 و ج2 ص 593) (روضات ص 438) (ریحانة الادب ج3 ص272).

قاضی فضل.

[فَ] (اِخ) یا فضیل. رجوع به قاضی جمالی بکری شود.

قاضی فکاری.

[ ] (اِخ) شاعر متخلص به فکاری. رجوع به فکاری شود.

قاضی فلک.

[یِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از ستارهء مشتری است. (برهان). رجوع به قاضی چرخ شود.

قاضی قاسم.

[سِ] (اِخ) ابن علی بن حسین هاشمی زینبی. رجوع به قاسم زینبی شود.

قاضی قریشی.

[قُ رَ] (اِخ) یکی از قاضیان عهد میرزا الغ بیک است که در یکی از قضایای شرعی متهم به مداهنه گردید. الغ بیک حکم کرد ریش او را تراشیده و او را رسوا کنند. وی قاضی عبدالمؤمن را در دربار الغ بیک شفیع گردانید و پس از گفتگوی بسیار مقرر شد که قریشی بیست سر اسب به میرآخور بدهد تا دست از او بازدارند. قریشی پس از استخلاص اسبان را به قاضی عبدالمؤمن سپرد و عبدالمؤمن به جای آنکه آنها را به امیرآخور بسپارد به گلهء خود ملحق ساخت ولی پس از چندی اندیشید که مبادا ناگاه این خیانت آشکار گردد و شاه بر او غضب کند. روزی قاضی قریشی راگفت مناسب آن است که فردا خود را بر میرزا الغ بیک نمائی تا اگر غباری بر خاطرش باشد رفع کنم. قاضی مزبور روز دیگر به حضور آمد و چون چشم آلغ بیک بر او افتاد خواجه عبدالمؤمن را طلبیده گفت: چرا بیست سر اسب راکه قاضی قبول کرد تسلیم امیرآخور نمینماید. خواجه پاسخ گفت که وی از انجام این تعهد عاجز است و اکنون آمده که ریش او را تراشیده تعمیر کنند. میرزا الغ بیک در خنده افتاد واز طلب اسب درگذشت. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران جزء 3 از ج 3 ص 220 شود.

قاضی قزوینی.

[یِ قَزْ] (اِخ) وی از مردم قزوین و قاضی آن شهر بود. این بیت او راست:
حسن تو ز خط رتبهء اعجاز گرفته
انجام تو کیفیت آغاز گرفته.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی قشیری.

[یِ قُ شَ] (اِخ)عبدالغافربن اسماعیل. رجوع به قاضی فارسی شود.

قاضی قصیمی.

[قَ] (اِخ) عبدالعزیزبن محمد بن عبدالله تمیمی. از مردم عنیزه در قصیم نجد است که به سال 1269 ه . ق. / 1853 م. تولد یافت. وی مانند پدر به سرودن شعر عامی شهرت یافت و در حادثهء «ملیدة» که بین مردم قصیم و محمد بن عبدالله (ابن رشید) اتفاق افتاد به سال 1308 ه . ق. / 1890 م. کشته شد. رجوع به دیوان النبط ج 2 صص 138 - 208 و الاعلام زرکلی ج4 ص153 شود.

قاضی قضاعی.

[قُ] (اِخ) محمد بن سلامة بن جعفربن علی بن حکمون مغربی شافعی، مکنی به ابوعبدالله. از اکابر علمای قدمای شافعیه است که در فقه و حدیث و اکثر علوم متداوله متبحر و با شیخ طوسی و سید مرتضی و سید رضی معاصر و در مصر متصدی منصب قضاء بوده و از طرف اهالی مصر به سمت سفارت به بلاد روم رفته است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- الانباء بانباء الانبیاء. در این کتاب تاریخ عمومی عالم را از بدو خلقت تا سال 417 ه . ق. نگاشته و یک نسخه از آن در برلین موجود است. 2- تفسیر القرآن در بیست مجلد. 3- خطط مصر که نام اصلی آن «المختار فی ذکر الخطط و الاَثار» است. 4- دستور معالم الحکم و مأثور مکارم الشیم من کلام امیر المؤمنین (ع). این کتاب با شرح محمد سعید رافعی در مصر چاپ شده است. 5- دفائق الاخبار و حقائق الاعتبار فی المواعظ و النصایح والاذکار، این کتاب با ترجمهء ترکی آن در استانبول چاپ شده است. 6- الشهاب فی الحکم (المواعظ) و الاَداب. یا شهاب الاخبار فی الحکم والامثال و الاَداب. 7- عیون المعارف و فنون اخبار الخلائف. این کتاب حاوی اخبار انبیاء و تواریخ خلفا و ولایات ملوک و امراء و شرح حال فاطمیان میباشد و ظاهر آن است که این کتاب همان کتاب انباء مذکور فوق است. 8- المختار که به نام خطط مذکور شد. 9- مسند الشهاب یا اسناد الشهاب که اسانید روایات مذکوره در کتاب شهاب فوق را در آن مشروحاً ذکر کرده و از پنج معادل خود کتاب شهاب زیادتر و نسخهء آن در کتابخانهء خدیویة مصر موجود است. 10- مناقب الشافعی. 11- نزهة الالباب؛ و جز اینها و مشهورتر از همه کتاب شهاب است که بسیار مختصر و حاوی یکهزارودویست حدیث شریف نبوی در آداب و امثال و مواعظ و وصایا بوده و سند آنها را ذکر نکرده و با ادعیهء نبویه ختمش کرده و علامهء حلی آن را با چهار واسطه از مؤلف روایت مینماید. این کتاب در بغداد چاپ شده و چند نسخهء خطی نیز در برلن و پاریس و لیدن و خدیویهء مصر موجود است و با آن همه اختصار بسیار مفید و محل توجه و اهتمام علمای فریقین بوده و علاوه بر علمای عامه شیخ ابوالفتوح رازی و قطب الدین راوندی و سید ضیاءالدین راوندی و بعضی دیگر از اعاظم علمای خاصه نیز شروح بسیاری بر آن نوشته اند. این است که بعضی از اجله به حکم این اهتمام تمام که از علمای شیعه بدان کتاب شده به تشیع مؤلفش قاضی قضاعی معتقد بوده و علاوه که اکثر احادیث آن نیز در کتب شیعه مذکور و هر کدام هم که در آنها نباشد مخالف اصول و قواعد مذهبی شیعه نمیباشد. در مستدرک الوسایل پاره ای قرائن دیگر بر تشیع قضاعی آورده است. وفات وی شب پنجشنبه شانزدهم ذی القعدة الحرام سال 454 ه . ق. در قاهره واقع و در قرافه مدفون گردید. (هدیة الاحباب ص126) (روضات الجنات ص465) (ابن خلکان ج2 ص 36) (مستدرک الوسائل ص367) (طبقات الشافعیة ج2 ص323 و ج3 ص62) (ریحانة الادب ج3 ص272 و 275) و رجوع به ابوعبدالله محمد بن سلامه شود.

قاضی قضاة الیمن.

[قُ تِلْ یَ مَ] (اِخ)احمدبن علی بن ابراهیم بن محمد بن حسین بن زبیر غسانی، مکنی به ابوالحسین و مشهور به ابن زبیر و قاضی رشید. رجوع به احمدبن علی بن ابراهیم شود.

قاضی قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ)موصلی. رجوع به قاضی موصلی قطب الدین شود.

قاضی قمی.

[یِ قُمْ می] (اِخ) رجوع به قاضی سعید قمی شود.

قاضی قنسرینی.

[قِنْ نَ / نِ] (اِخ)احمدبن ابی دواد فرج. رجوع به ابن ابی دواد قنسرینی شود.

قاضی قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ)بغدادی. یکی از قضات پاکدامن و متدین عهد خوارزمشاهی است. سلطان جلال الدین در دوران حکومت اتابیگ ازبک ولد جهان پهلوان محمد به تبریز عزیمت کرد. اتابک از سطوت سلطان اندیشیده و تبریز را به زن خود ملکه دختر طغرل سلجوقی واگذاشت و خود گریخت. سلطان جلال الدین به سال 722 ه . ق. بیرون تبریز اردو زده و به محاصرهء شهر پرداخت. روزی ملکه به باروی قصر برآمده، چشمش بر سلطان جلال الدین افتاد و آتش عشق وی در کانون سینه اش زبانه کشید و به امید ازدواج با سلطان خوارزمشاهی ادعا کرد که شوهرم مرا طلاق داده است. قاضی قوام الدین چون دعوی بیهودهء او را میدانست، به سخن وی وقعی ننهاد و برای اجراء صیغه حاضر نشد، ولی یکی از اهل دیانت به نام عزالدین قزوینی ملکه را گفت: اگر منصب قضاء تبریز مرا عنایت فرمائی، این مواصلت را به انجام رسانم. ملکه در دم منشور قضای تبریز را به نام عزالدین مرقوم داشت. عقد مناکحت میان ملکه و سلطان انعقاد یافت، و سلطان از اردوگاه خود در بیرون شهر تبریز به حجلهء ملکه خرامید و اتابک ازبک از شنیدن این خبر از غایت اندوه درساعت بمرد. (حبیب السیر چ قدیم جزء 4 از ج 1 ص237).

قاضی قوشچی.

(اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. در 25000گزی خاور شهر بیجار و کنار شوسهء بیجار به سنندج و در تپه ماهور واقع و سردسیر است. 270 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زارعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاضی کاشی.

(اِخ) رجوع به قاضی اسد کاشی شود.

قاضی کلایه.

[کَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشکدره بخش آبیک شهرستان قزوین. در 18هزارگزی شمال آبیک و 9هزارگزی جمع آباد در کوهستان واقع و سردسیر است. سکنهء آن 367 تن. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات و بن شن و تاکستان و سردرختی و قیسی و بادام و گردو و شغل اهالی زراعت و کارگری در معدن ذغال سنگ آبیک و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاضی کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)حسن حسینی. وی بحسن خلق و لطف طبع و علو همت و وفور سخاوت موصوف و از جملهء اشراف سادات گرگان به مزید فضل و احسان معروف است. وی در زمان روز افزون شاهی در منصب قضاء هرات با امیر نظام الدین عبدالحی شریک بود و به فیصل امور میپرداخت و مهمات مردم را به مقتضیات مذهب امامیه به کفایت مقرون میساخت و اکنون (زمان مؤلف حبیب السیر) متصدی منصب تدریس یکی از صفه های مدرسهء سلطانی است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص615).

قاضی کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)میر حسن یزدی. رجوع به قاضی میبدی شود.

قاضی کند.

[کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش دهخوارگان شهرستان تبریز. در 9هزارگزی جنوب خاوری دهخوارگان و 10هزارگزی شوسهء تبریز آذرشهر و در جلگه واقع هوای آن معتدل است. 112 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، توتون و بادام و شغل اهالی زارعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی کند.

[کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد و در چهارهزارگزی جنوب آنکند و 1350گزی شوسهء میانه به زنجان واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. 199 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غنی بیگلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان. در 28هزارگزی شمال خاور ماه نشان و 4هزارگزی راه عمومی واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 313 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و شغل مردم آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان. در 24هزارگزی شمال باختری ماه نشان واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 644 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و بن شن و انگور و میوه جات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز. در 6هزارگزی شمال سراسکند و 4هزارگزی شوسهء سراسکند قره چمن واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 286 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی کندی.

[یِ کِ] (اِخ) سلمان بن ربیعه بابلی تمیمی نخستین قاضی کوفه است که به این اسم (قاضی) معروف شد. وی در کوفه چهل روز در این شغل ماند و هیچ اختلاف و مخاصمه را نزد او نیاوردند. به وی سلمان خیل نیز گویند زیرا در خلافت عمر در کوفه متولی نگهبانی خیل (اسب) گردید. او مردی صالح و پارسا بود هر سال به حج میرفت. ابودابل از او روایت دارد پدر او شریح بن حرب قاضی کندی است. (الانساب سمعانی).

قاضی کندی.

[یِ کِ] (اِخ) شریح بن حارث بن قیس بن جهم کندی، مکنی به ابوامیه. رجوع به شریح بن حارث بن قیس شود.

قاضی کواکبی.

[کَ کِ] (اِخ) ملا ابراهیم از صوفیان و علماء و فقهای قرن یازدهم هجری است که نخست در مولد خود، حلب به تحصیل مراتب علمی همت گماشت و عاقبت به سال 1039 ه . ق. به قضاوت مکه منصوب و به قاضی کواکبی موصوف گردید. وی برای انجام وظیفهء قضاء با کشتی روانهء حجاز بود و در حوالی جده از کشتی به دریا افتاد و غرق گردید. سلسلهء اولاد او را نیز بنی الکواکبی نامند. در سلک الدرر آرد: طریقت خاندان کواکبی طریقت مشهور به اردبیلیه است که به جد عالی آنها شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی جد سلاطین صفویه موصول است. (نامهء دانشوران ج2 ص121) (قاموس الاعلام ترکی ج1 ص589) (ریحانة الادب ج3 ص393).

قاضی کوفی.

[یِ] (اِخ) عبدالعزیز. رجوع به قاضی عبدالعزیز کوفی شود.

قاضی کوفی.

(اِخ) یعقوب بن ابراهیم بن حبیب بن حلیس بن سعدبن بحیربن معاویه ، مکنی به ابویوسف. رجوع به ابویوسف یعقوب بن ابراهیم شود.

قاضی کوی.

(اِخ) همان «کالِسدون» است. خریسوپلیس(1) قوما در کالسدون واقع است. رجوع به قاضی کویی و کالسدون شود.
(1) - chryhsopolis.

قاضی کویی.

(اِخ) خالسدون. خالگیدونیا. قصبه ای است در نزدیکی استانبول و در گوشهء جنوبی مدخل مرمره به بغاز استانبول تابع اسکدار و جزء شهر استانبول و از نظر اعتدال آب و هوا و زیبائی مناظر مورد علاقهء جهانگردان است. این قصبه از کهن ترین اماکن آسیای صغیر است و به سال 676 ق . م. از «مغاره» یونان گروهی بدانجا مهاجرت کردند و این مهاجرنشین را بنیاد نهادند. هفده سال قبل از تأسیس دولت بیزانس در آنجا قصبه ای به نام قارخدون احداث شد که مردم آنجا به استقلال زندگی میکردند و اراضی ساحل جنوب شرقی بغاز استانبول را نیز در اختیار گرفتند. بعدها اسفندیار(1) پادشاه ایران آنجا را تصرف کرد و بعد از اسکندر تابع دولت «بیتنیا» و مدتی نیز در تصرف مهرداد بود ولی به موجب عهدنامهء نیقومد یا (ازمید) به رومیان واگذار گردید و به سال 451 م. یک اجتماع بزرگ مذهبی مسیحی در این قصبه تشکیل شد و رأی به بطلان مذهب «اوتیخی» (اوتیشیست) داد. قبل از میلاد در قارخیدون معبدی برای پرستش زهره (الهه عشق) وجود داشت. هنگام فتح استانبول قصبهء قارخیدون ویران گردید و بعدها بعلتی که معلوم نیست به صورت کوی کوچکی مرکب از بناهای ییلاقی به نام قاضی کویی درآمد و در قرون اخیر آبادی بیشتری یافت. (از قاموس الاعلام ترکی) (لغات تاریخیة و جغرافیة احمد رفعت).
(1) - ظاهراً خشایارشاه.

قاضی کویی.

(اِخ) در بلغارستان و نیز در ولایت ادرنه چهار و پنج قصبهء کوچک یا قریهء بزرگ بدین نام هست. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی کویی.

(اِخ) قصبه ای است در ولایت آیدین سنجاغ دکزلی بین دکزلی و سرایکوبی در ساحل جنوبی نهر مندرس. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی کیرنگ.

[یِ رَ] (اِخ) مردی از معاصران انوری است. هجو او در اشعار انوری آمده است:
حبذا کیر قاضی کیرنگ
آنکه دارد ز سنگ خارا ننگ.
انوری (دیوان چ نفیسی ص477 و 478).
کرده آهنک قاضی کیرنگ
بروانی چنانکه تیر خدنگ.
(ایضاً ص482).

قاضی گری.

[گَ] (حامص مرکب) شغل قضا : گفت... ای ابوالقاسم یاد دار قوّادی به از قاضی گری است. (تاریخ بیهقی).

قاضی گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مهاباد. در 15هزارگزی شمال باختری مهاباد و 10هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به ارومیه و در دره واقع هوای آن معتدل مالاریائی است. 76 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی لاغر.

[غِ] (اِخ) احمد سیستانی. از مشاهیر شعرای ایران است. رجوع به لاغری قاضی و قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3965 و ریحانة الادب ج3 ص406 و آتشکدهء آذر ص83 شود.

قاضی لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ)(مولانا) قاضیی است دانشمند و در صنایع شعری کمال مهارت داشته و قطع از شاعری مولانا از ولایت بهره داشته و در مناقب سرور اولیاء قصائد نیکو دارد و معاصر امیر تیمور گورکانی است و در قدمگاه مدفون است. این قصیده او راست:
حجاب ره آمد جهان و مدارش
ز ره تا نیندازدت برمدارش
هوای دی و تاب تیرش نیرزد
نعیم خزان و نسیم بهارش
نه با راحت وصل او رنج قهرش
نه با نوش خرمای او نیش خارش
رخ دل ز معشوق دنیا بگردان
مکن منتظر دیده در انتظارش
که هست و بود روز و شب کشته گشته
به هر گوشه همچون تو عاشق هزارش
که بینی یکی گنده پیر جوان طبع
اگر چادرش برکشی از عذارش
همه غنج و رنج است فن و فریبش
همه بوی و رنگ است نقش و نگارش
که دل بردن و بیوفائی است خویش
جگر خوردن و جان گدازی است کارش
کنار از میان تو او زود گیرد
چه خواهی که گیری میان در کنارش
نماند ز دستان این زال ایمن
تنی کاو بود زور اسفندیارش
کسی را که او معتبر کرد روزی
بروز دگر کرد بی اعتبارش
قبول خرد گر بدی رد نکردی
شه اولیاء صاحب ذوالفقارش
سلام خداوند دادار داور
بر او باد اولاد و آل تبارش
*
از جود تو خیزد ای شه بافرهنگ
از هیبت تو بریزد اندر صف جنگ
فیروزه ز کان، درّ ز صدف، لعل ز سنگ
تیزی ز سنان، زه ز کمان، پر ز خدنگ.
(آتشکده آذر چ شهیدی ص144).

قاضیلو.

(اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغدکنان شهرستان هروآباد. در یکهزارگزی جنوب باختری آغ کند و 7هزارگزی شوسهء میانه به زنجان واقع و کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. 139 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه، محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی ماردینی.

(اِخ) علی بن عثمان بن مصطفی یا ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی، ملقب به علاءالدین و معروف به ابن الترکمانی. از اکابر فقهای حنفیه و در فقه و تفسیر و حدیث و اصول و حساب و فرائض و عروض و فنون شعری مقتدای عصر خود بوده و در ماه شوال 748 ه . ق. متصدی مقام قضاء گردید و تا مقام قاضی القضاتی ترقی کرد. او راست: 1- تخریج احادث الهدایة. 2- بهجة الاریب مما فی کتاب الله العزیز من الغریب. 3- الجواهر النقی فی الرد علی البیهقی که حاشیهء کتاب سنن کبرای ابوبکر بیهقی بوده و در حیدرآباد چاپ شده و اکثر مطالب آن مناقشهء با بیهقی و اعتراضات واردهء بر آن است. 4- السعدیه در اصول فقه. 5- الضعفاء که در رواة و محدثان ضعیف الحال و متروک الحدیث است. 6- غریب القرآن و ظاهراً این همان بهجة الاریب است. 7- الکفایة فی مختصر الهدایة. 8- المتروکیة و این ظاهراً همان کتاب ضعفای مذکور است. 9- مختصر المحصل. 10- المنتخب فی الحدیث. وی به سال 744 یا 750 ه . ق. وفات یافت. ولادتش به سال 683 ه . ق. بوده است. رجوع به کشف الظنون و لغات تاریخیة و جغرافیهء احمد رفعت ص225 و ریحانة الادب ج3 ص274 شود.

قاضی مارستانی.

[یِ رِ] (اِخ) ابوبکر محمد بن عبدالباقی. رجوع به ابوبکر محمد بن عبدالباقی شود.

قاضی مبارکشاه.

[مُ رَ] (اِخ) از قاضیان دورهء سلطان ابوسعید مغول. در داستان عشقی که به سال 725 ه . ق. سلطان ابوسعید مغول نسبت به بغداد خاتون دختر امیر چوپان پیدا کرده بود قاضی مبارکشاه را به سوی امیر شیخ حسن ایلکافی شوهر آن دختر فرستادند که به هر وسیله که میتواند زمینهء فراهم سازد تا میان زن و شوهر جدائی افتد و به دنبال یک رشته وعد و وعیدها شیخ حسن به فراق تن در داد و سلطان او را به زنی برگزید. (حبیب السیر چ قدیم جزء اول از ج 3 ص73 و 84 و 75). رجوع به مبارکشاه شود.

قاضی مجدالدین.

[مَ دُدْ دی] (اِخ)زبدهء امجاد و قدوهء زهاد بوده گویند در حالت احتضار این رباعی را گفته و جان سپرده است:
تعلیم حیاتم سبقی بیش نماند
وز دفتر عمرم ورقی بیش نماند
ای نفس بهیمی خبرت نیست مگر
کز روح طبیعی رمقی بیش نماند.
*
خواهی که میان خلق قاضی باشی
باقی باشی گهی که ماضی باشی
با خلق خدا حکم چنان کن که اگر
آن باتو کند کسی تو راضی باشی.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص138).

قاضی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیارستاق بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در 11هزارگزی جنوب خاوری رودسر و 3هزارگزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار و در جلگه واقع و هوایی معتدل، مرطوب مالاریایی دارد. 290 تن سکنه دارد. آب آن از پل رود و محصول آن برنج و کنف و مرکبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان. در 7هزارگزی جنوب خاوری لنگرود و کنار شوسهء لنگرود به رودسر واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است. 602 تن سکنه دارد. آب آن از استخر محلی تأمین میشود. و محصول آن برنج و ابریشم و کنف و نیشکر و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قاضی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سه هزار شهرستان شهسوار در 46هزارگزی جنوب شهسوار واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی سرد سیر است. 265 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و لبنیات و گردو وشغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. گله داران زمستان به حدود دهستان لنگا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) رجوع به قاضی نظام الدین محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَ مْ مَ] (اِخ) رجوع به قاضی نورالدین محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم، معروف به ابن جماعة. رجوع به ابن جماعة بدرالدین شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به محمد بن احمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن احمد بغدادی. رجوع به قاضی ابوالفضل محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن احمدبن خلیل معروف به ابن خوبی. رجوع به ابن خوبی قاضی شهاب الدین شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی معروف به ابن شاهویه. رجوع به ابن شاهویه ابوبکر شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد معروف به ابن حداد. رجوع به ابن حداد ابوبکر شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن اسعد. رجوع به قاضی دوانی شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن اسحاق ، مکنی به ابوالعنبس. رجوع به ابوالعنبس محمد اسحاق شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن اسفندیار. رجوع به قاضی هجیم شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن حسن کوفی شیبانی. رجوع به قاضی القضاة محمد بن حسن شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن زکی الدین علی. رجوع به ابن زکی الدین محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن سلامة. رجوع به قاضی قضاعی محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن طیب. رجوع به قاضی باقلانی شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن یسار، مکنی به ابن ابی لیلی. رجوع به ابن ابی لیلی محمد بن عبدالرحمان شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان دمشقی. رجوع به قاضی دمشقی محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان، مکنی به ابوبکر و مشهور به ابن قریعة. رجوع به ابن قریعه قاضی ابوبکر شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن ابی لیلی انصاری عامی کوفی قاضی کوفه بوده است. وی به سال 74 ه . ق. در کوفه متولد شد و فقه را از شعبی آموخت و از اساتید سفیان ثوری و از قدمای فقهاء و اصحاب رأی و مشاهیر قضات عامه میباشد که 30 سال یا 33 سال متوالیاً از طرف خلفای اموی و عباسی در کوفه قضاوت کرده و با رأی خود فتوی داده و از اولاد احیحة بن جلاح ولی مدخول النسب بوده و نسبش محل طعن واقع شده است. عبدالله بن شیرمه در هجو او گوید:
و کیف ترجی لفصل القضاء
و لم تصب الحکم فی نفسکا
فتزعم انّک لابن الجلاح
و هیهات دعواک من اصلکا.
باری ابن ابی لیلی کتابی در فرائض و کتاب دیگری به نام فردوس دارد که گاهی علمای امامیه نیز درباب مناقب از آن استشهاد میکنند و او با ابوحنیفهء کوفی مناظراتی داشته و مباحثاتی در بعض از مسائل فقهی فیمابین ایشان وقوع یافته که در کتب فقهی نگاشته اند. گویند روزی پس از وقت رسمی قضاوت به خانهء خود میرفت در اثنای راه زنی را دید که مردی را فحش میدهد و به ابن الزانیین مخاطبش میدارد، پس به مسجد که دارالقضاء او بود برگشت و آن زن را احضار کرد و بپایش داشت و در حال قیام در مقابل دوقذف (نسبت زنا) دو فقره حد قذفش زدند و این قضیه مسموع ابوحنیفه شد و از چند جهت قاضی را تخطئه کرد. اجرای دو حد در مسجد در حال قیام و برهنگی بدون دادخواهی و درخواست طرف و مراجعت از وسط راه که منافی جلالت قاضی است و از منهیات دینی میباشد و علاوه نسبت زنا دادن که به یک کلمه باشد فقط مستلزم یک حد است اگر چه منسوب به زنا متعدد باشد و بر تقدیر لزوم تعدد حد یک مجلس بودن آنها هم خلاف شرع است و حد ثانی را باید بعد از بهبود الم و خستگی حد نخستین جاری کرد چنانکه حد زنان را باید در حال نشستگی از روی لباس معمول دارند و همین که این قضیهء تخطئه گوشزد ابن ابی لیلی گردید شکایت از ابوحنیفه پیش والی کوفه برد و خواستار عدم تعرض وی گردید والی هم ابوحنیفه را اکیداً از فتوی دادن منع کرد، این بود که ابوحنیفه بعد از آن محض امتثال و اطاعت اولی الامر فتوی نگفت. حتی دخترش یک مسئله روزه از وی پرسید به عذر ممنوع از فتوی بودن جواب آن را به پسر خود حماد محول داشت. علی الجمله روزی چیزی از مناقب معاویه را از ابن ابی لیلی استفسار کردند گفت پدرش با حضرت رسول محاربه کرده و مادرش هند جگر حمزه عم پیغمبر را خورده و خودش با علی بسر مقاتله آمده و پسرش هم سر مبارک جگرگوشهء حضرت رسول را از تن جدا کرده و دیگر منقبتی از این بالاتر چه خواهد؟! همین منقبت را حکیم سنایی به نظم درآورده است:
داستان پسر هند مگر نشنیدی
که از او و سه کس او به پیمبر چه رسید
پدر او لب و دندان پیمبر بشکست
مادر او جگر عم پیمبر بمکید
او بناحق حق داماد پیمبر بستاد
پسر او سر فرزند پیمبر ببرید
بر چنین قوم تو لعنت نکنی شرمت باد
لعن الله یزیداً و علی آل یزید.
ابن ابی لیلی به سال 148 ه . ق. در کوفه وفات یافت و رجوع به روضات الجنات ص691 و ابن خلکان ج2 ص25 و نامهء دانشوران ج1 ص376 و هدیة الاحباب ص47 و الکنی و الالقاب قمی ج1 ص194 و فهرست ابن الندیم ص285 و ریحانة الادب ج5 ص237 و 238 و ابن ابی لیلی شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) عبدالله بن علاثة. رجوع به قاضی الجن محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مبارک. رجوع به قاضی مخرمی محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد، مکنی به ابوعبدالله و معروف به ابن بیع. رجوع به ابن بیع حاکم ابوعبدالله شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالملک. رجوع به قاضی بسعادتک محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن سالم. رجوع به قاضی ابن جعابی شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن قاسم. رجوع به قاضی الخافقین شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد معروف به ابن شحنه. رجوع به ابن شحنه ابوالولید شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن یوسف بن حسین. رجوع به قاضی ابن ابیض شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) سعید قمی. رجوع به قاضی سعید قمی شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) کاشانی. رجوع به قاضی کاشانی محمد شود.

قاضی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) معصوم از مردم شوشتر و قاضی آن شهر بود. این بیت او راست:
گیرم که در لباس توان کرد عاشقی
دیوانگی چگونه توان کرد در لباس.
(از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی محی الدین.

[مُ یِدْ دی] (اِخ)رجوع به عبدالقادر شود.

قاضی مخرمی.

[مُ خَرْ رَ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن مبارک قرشی (بولاء)، مکنی به ابوجعفر قاضی حلوان در عراق و از حافظان موثق حدیث است. بخاری و ابوداود و نسایی از وی روایت دارند. (التبیان، خطی) (تهذیب التهذیب ج 9 ص 272) (الاعلام زرکلی چ 2 ج7 ص94).

قاضی مروروذی.

[مَرْ وَ] (اِخ) احمدبن عامر. رجوع به احمدبن عامر شود.

قاضی مزجد.

[] (اِخ) احمدبن عمر بن محمد بن عبدالرحمان بن قاضی یوسف شافعی زبیدی، مکنی به ابوالسرور و مشهور به شهاب الدین و صفی الدین. از مشاهیر محققان فقهای شافعی است که شیخ الاسلام وقت خود بوده است. وی در علوم اسلامی متبحر و دارای فتاوای بسیار و تألیفات سودمندی است. قریحهء شعری نیز داشته و مدتی قاضی القضاة شهر عدن و زبیدیه بوده است. او راست: 1- تجرید الزوائد و تقریب الفرائد. 2- تحفة الطلاب. 3- العباب المحیط بمعظم نصوص الشافعی و الاصحاب در فقه. این کتابی است بسیار با ارج که محل استفادهء دانشمندان بوده و جمعی از جمله ابوالحسن بکری و احمدبن حجر، میثمی بر آن شرح نوشته اند. 4- منظومة الارشاد که حاوی 5840 بیت است. وی در ماه ربیع الثانی به سال 930 ه . ق. در 83 سالگی در زبیدیه وفات یافت. (النور السافر ص137) (ریحانة الادب ج4 ص16).

قاضی مسعود قمی.

[مَ دِ قُ] (اِخ)رجوع به قاضی قمی شود.

قاضی مسیح الدین.

[مَ حُدْ دی] (اِخ)عیسی. اصلش از بلدهء ساوه است و در قزوین نشو و نما یافت هم در آنجا کسب کمالات کرد. اعلم علمای عهد خود بود و در عهد سلطنت حسن بیک ترکمان نظر به حسن صوری و معنوی و قابلیت خود و شفقت خدمت پدرش خواجه شکرالله مستوفی دیوان به تعلیم شاهزادهء عالیمقدار سلطان یعقوب مشرف و در آن اوان به حسن صوری و معنوی آن شاهزاده مرغ دل قاضی شکار شاهباز عشق او گردیده، چندی این معنی مخفی بود، و از آنجا که این مطلب مخفی نمیماند بعد از ظهور این امر فضولان این معنی را به عرض سلطان رسانیدند. چون پاکی دل و دیدهء قاضی در کمال وضوح بود سلطان به مراتب اعتبار او افزود و چندان در مراعات او کوشید که محسود تمام امرا شد و بعد از جلوس سلطان یعقوب بیشتر از پیشتر احترام یافت و منصب صدارت به وی مفوض گشت. قاضی مزبور چندان نوازش از سلطان یافت که از حیّز تحریر بیرون است. گویند هیچ سلطانی چون او مراعات اهل فضل و هنر نکرده و امیر علی شیر هم مجملی نقل احوال او نموده است. غرض، قاضی مزبور در امر به معروف و نهی از منکر کوتاهی نمیکرد، گویند روزی سلطان یعقوب تزیین بساط سلطنت کرده بر تخت نشسته و ایلچیان را به مجلس طلبیده بود، قاضی بخدمت سلطان رفته گفت لباس طلا مردان را حرام است، سلطان اطاعت کرده تغییر وضع داد. پس از فوت سلطان یعقوب صوفی خلیل او راکشت، دیوان قاضی مسیح هزار بیت میشود و مشتمل است بر غزلیات عاشقانه که بیشتر اوقات سلطان یعقوب مخاطب اوست. او راست:
آرزوی دل مشتاق بسوی تو مرا
میکشد هر دم و ره نیست به کوی تو مرا.
*
راهم درون باغ تو دربان نمیدهد
گل گشت را بهانه کن و پیش در بیا
مفرست سوی من خبر خویش کآمدم
من میروم ز خویش تو پیش از خبر بیا.
*
هرگز نبود از تو گمان جفا مرا
دیگر نماند از تو گمان وفا مرا.
*
دل دشمن منست بخود داده ای رهش
زآنرو میان ما و تو دوری فتاده ست.
*
شبی که آن مه بی مهر همنشین منست
ستاره وار بسی دیده در کمین منست.
*
سویش خبر برید که عیسی هلاک شد
او را به مهربانی من آزمون کنید.
*
نیارم بر زبان نامش ولی چون درد دل گویم
همه دانند کز بیداد آن پیمان گسل گویم.
چو نتوانم ازو جستن وفا از بیم خوی او
حکایت از وفاداری دلدار دگر گویم.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص227).

قاضی مشهدی.

[یِ مَ هَ] (اِخ) (مولانا... عبدالوهاب) مردی دانشمند و ذوفنون بود و قاضی شهر مشهد، و در فن انشاء نظیر نداشت. و در کتابة قلعهء عماد آیهء «ارم ذات العماد التی لم یخلق مثلها فی البلاد» را او نوشته است. ظرفا و شعرای مشهد شاگرد وی بودند. از آن ظرفا یکی در صنعت مقلوب مستوی الفاظ «مرادی دارم» را یافته بقاضی گفت. او به اندک تأمل «برآید یارب» را جواب داد و این جواب زیاده از تعریف است. به اسم سیف این معمی از اوست:
جان از لب لعل تو و دل از سر زلفت
جویندهء آب خضر و عمر درازند(1).
قبر وی در مشهد است.
(مجالس النفائس چ بانک ملی ص26).
(1) - از لب لعل «ل» را گرفته که بحساب جُمَّل سی میشود و دل از سر زلف یعنی قلب آن که فلز شود و سر آن «ف» است.

قاضی مظفر.

[مُ ظَفْ فَ] (اِخ) ابن قاسم، مکنی به ابومنصور. برادر قاضی الخافقین محمد بن قاسم شهرزوری است. وی از ابواسحاق شیرازی فقه را فراگرفته و با کبرسن مدتی در سنجار قضاوت کرده و در آخر عمر نابینا شده است. سال وفاتش به دست نیامد لکن ولادتش به سال 457 ه . ق. در اربل بوده و در موصل پرورش یافته است. (ابن خلکان ج2 ص46) (ریحانة الادب ج2 ص361).

قاضی معافی.

[مُ] (اِخ) رجوع به قاضی نهروانی شود.

قاضی مکه.

[یِ مَ کْ کَ] (اِخ) فضل اللهبن روزبهان حنفی اشعری اصفهانی، ملقب به پاشا. از اعاظم علمای عامه و جامع معقول و منقول و قاضی رسمی مکه و مدینه و بسیار متعصب بود. وی کتاب ابطال الباطل را در رّد کتاب کشف الحق علامهء حلی نوشت و قاضی نورالله کتاب احقاق الحق را در رد کتاب ابطال الباطل تألیف کرد. یکی دیگر از تألیفات قاضی فضل الله کتاب مقاصد است در علم کلام. تاریخ فوت وی به دست نیامد. (ریاض العلماء باب نون) (روضات) (هدیة الاحباب ص179) (قاموس الاعلام ترکی ج6 ص4618) (ریحانة الادب ج2ص 439).

قاضی منشی.

[مُ] (اِخ) جمال الدین محمد بن مکرم بن علی انصاری رویفعی. رجوع به جمال الدین محمد شود.

قاضی منصور.

[مَ] (اِخ) عبدالله بن علی بخاری ملقب به تاج الدین و مشهور به قاضی منصور و مکنی به ابوعبدالله از اکابر علمای حنفیه و از مردم سجستان است. تألیفاتی دارد. او راست: 1- البحر الجاری فی الفتاوی که حاوی فتاوای مذاهب اربعهء اهل سنت است. 2- المختار در علم فقه چنانکه در فوائد البهیة گفته و در کشف الظنون آمده است: که تاج الدین عبدالله بن علی کتاب مختار مجدالدین عبدالله بن محمود موصلی حنفی را که در فقه حنفی است نظم کرده و ممکن است هردو باشد. 3- نظم السراجیة که کتاب سراجیه را که در فرائض است به نظم درآورده است. وی به سال 799 ه . ق. در 77سالگی وفات یافت. (کشف الظنون) (فوائد البهیة ص103) (ریحانة الادب ج3 ص276). و رجوع به تاج الدین عبدالله بن علی شود.

قاضی موصل.

[یِ مَ صِ] (اِخ) محمد بن عمر بن محمد بن سالم. رجوع به قاضی ابن جعابی شود.

قاضی موصلی.

[یِ مَ صِ] (اِخ)قطب الدین. یکی از بزرگان عهد سلطان غازان خان مغول. رجوع به قاضی نصیرالدین شود.

قاضی مهذب.

[مُ هَذ ذَ] (اِخ) حسن بن علی، مکنی به ابومحمد. رجوع به حسن بن علی شود.

قاضی میبدی.

[مَ بُ] (اِخ) امیر حسین بن معین الدین حسینی یزدی میبدی. ملقب به کمال الدین و متخلص به منطقی عالم متبحر فاضل متکلم صوفی ادیب از اکابر علما و متکلمان متأخر است. اصل وی از قریهء میبد است. وی در شیراز از جلال الدین دوانی و دیگر اساتید وقت ادبیات و علوم معقول و منقول را فراگرفت و بخصوص در تصوف و هیأت و منطق و حکمت شهرت بسزایی یافت و در شعر نیز ماهر بود. او راست:
بسکه تابد مهر حیدر هر دم از سیمای من
آسمان را سرفرازی باشد از بالای من
چون سخن گویم ز معراجش که آن دوش نبی است
پای در دامن کشد فکر فلک پیمای من
طبع من تا گشت چون دریا ز فیض مرتضی
ابر گوهربار جوید فیض از دریای من
گر نبودی ذوالفقار مهر او در دست دل
لقمه ای کردی مرا این نفس اژدرهای من
خاک راهش در دو چشم من بجای سرمه است
نیک دیدم آفرین بردیدهء بینای من.
*
از بهر فساد و جنگ جمعی مردم
کردند به کوی گمرهی خود را گم
در مدرسه هر علم که آموخته اند
فی القبر یضرهم ولاینفعهم.
وی تألیفاتی دارد او راست: 1- جام گیتی نما در فلسفهء قدیم. این کتاب را به سال 890 به فارسی تألیف کرده و در پاریس با ترجمهء آن به لاتین چاپ شده است. 2- حاشیهء تحریر اقلیدس خواجه. 3- حاشیهء شرح ملخص قاضی زادهء رومی در هیأت. 4- دیوان معمیات. 5- شرح حدیث العسکری «صعد ناذری الحقائق». 6- شرح دیوان مشهور منسوب به حضرت امیر (ع). این کتاب دو مرتبه در تهران مستق و در حاشیهء شرح نهج البلاغهء نواب چاپ شده است. در دیباچهء این کتاب اصطلاحات متصوفه و بخشی از آداب و رسوم و حالات ایشان و انسان کبیر و انسان صغیر و مراتب ترقیات بشر در ضمن هفت فاتحه بیان شده است. 7- شرح شمسیة. این کتاب به سال 1327 ه . ق. در حاشیهء میزان الانتظام در استانبول چاپ شده است. 8- شرح طوالع. 9- شرح کافیهء ابن حاجب. 10- شرح الهدایة الاثیریه در حکمت این کتاب به شرح میبدی معروف و در تهران چاپ شده است و جز اینها وی در حدود سال 904 ه . ق. یا در 911 وفات یافت و لفظ قاضی مادهء تاریخ وفات اوست. و یا به سال 909 ه . ق. مقتول گردید. صاحب روضات او را در شمار علمای عامه قلمداد کرده است ولی ظاهر الذریعه و بعضی از علمای بزرگ دیگر تشیع اوست. (کشف الظنون) (هدیة الاحباب) (روضات ص258) (قاموس الاعلام ج3 ص1959) (لغات تاریخیة و جغرافیة ج3 ص116) (سفینة ص293 و تاریخ یزد ص313) (الذریعة و ریحانة الادب ج4 ص113) (معجم المطبوعات ج2 ستون 1487) و رجوع به میبدی شود.

قاضی میرحسین.

[حُ سَ] (اِخ) یزدی. رجوع به قاضی کمال الدین میر حسین شود.

قاضی ناصحی.

[یِ صِ] (اِخ) حنفی. وی مصنف کتاب مسعودی در مذهب حنفی و معاصر سلطان محمود غزنوی است. کتاب مزبور را به نام سلطان محمود تألیف کرده است. (حبیب السیر چ قدیم جزء چهارم از ج 2 ص143).

قاضی نجم الدین.

[نَ مُدْ دی] (اِخ)طبسی. رجوع به قاضی طبسی شود.

قاضی نخعی.

[نَ خَ] (اِخ) شریک بن عبدالله از احفاد مالک بن نخع، مکنی به ابوعبدالله. عالمی است فقیه عابد فاضل کوفی با فطانت و ذکاوت از قدمای فقهاء و محدثین عامه یا امامیه که به سال 95 یا 75 در بخارا متولد شد و در عهد خلافت منصور دومین خلیفهء عباسی (136 - 158 ه . ق.) و مهدی سومین خلیفه (158 - 169) به قضاوت کوفه و اهواز منصوب شد. وی بسیار حاضرالجواب و در قضاء کثیرالصواب بود. نسبت به خاندان رسالت محبت و نسبت به بنی امیه بغض بی اندازه داشته است. وی در روز شنبه اول ذی قعده به سال 177 یا 178 ه . ق. در عهد خلافت هارون در کوفه وفات یافت. هارون که در این موقع در حیره بود خود را برای نماز بر جنازهء او به کوفه رسانید ولی بعد از وقت رسید. در امامی و یا عامی بودن وی میان علمای رجال اختلاف است. مؤلف تنقیح المقال او را امامی ممدوح شناخته است. (تنقیح المقال و روضات ص327) (ابن خلکان ج1 ص244) (تاریخ بغداد ج9 ص279) (ریحانة الادب ج4 ص181).

قاضی نصرالله.

[نَ رُلْ لاه] (اِخ) بغدادی. رجوع به قاضی بغدادی نصرالله شود.

قاضی نصرالله.

[نَ رُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به قاضی اعز نصرالله شود.

قاضی نصیرالدین.

[نَ رُدْ دی] (اِخ)یکی از بزرگان عهد سلطان غازان خان مغول. غازان خان به سال 702 ه . ق. وی را با قاضی قطب الدین موصلی به رسالت نزد ملک ناصر فرستاد. (حبیب السیر چ قدیم جزء اول از ج 3 ص53).

قاضی نظام الدین.

[نِ مُدْ دی] (اِخ)محمد ولد ارشد مولانا شرف الدین حاجی محمد. در شمار اعاظم فقهای زمان میرزا ابوالقاسم بابر قلمداد میشد ولی قاضی نظام به مزید زهد و تقوی و مهارت در امر درس و فتوی بر اکثر علماء عهد سلطان حسین برتری داشت و مدتی در مدرسهء غیاثیه و مدرسهء اخلاصیه به مراسم منصب تدریس قیام مینمود و چون از آن منصب استفاده کرد از طرف سلطان به پذیرفتن منصب قضاء هرات تکلیف شد و به وجهی در قطع و فصل قضایای شرعی طریق اجتهاد مسلوک داشت که قصهء امانت و دیانت شریح قاضی را منسوخ گردانید. وی در ماه محرم سال 900 ه . ق. وفات یافت. مؤلف حبیب السیر رباعی زیر را در تاریخ وفات وی گفته است:
آن کس که شریعت بنظام از وی شد
از حکم قضا سجل عمرش طی شد
از صفحهء دل چو محو شد نام نظام
توضیح پذیرفت که فانی کی شد؟
(حبیب السیر چ خیام ج4 ص340).

قاضی نعمان.

[نُ] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوخلیفه. رجوع به ابوخلیفه نعمان شود.

قاضی نورالدین.

[رُدْ دی] (اِخ) محمد (مولانا...) ولد مولانا نظام الدین عبدالقادر طبسی است. وی در علوم شرعی و نوشتن سلوک و سجلات و تمسکات وقوف تمام دارد و منصب قضاء کازرگاه چندی او را بوده و سه چهار سال نیز در دارالسطنهء هرات به اتفاق سایر قضات اسلام قضایای مردم را فیصل میداد. و در زمان مؤلف حبیب السیر در آن منصب باقی بود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص617).

قاضی نورالله.

[رُلْ لاه] (اِخ) ضیاءالدین. رجوع به قاضی ضیاءالدین نورالله شود.

قاضی نورالله شوشتری.

[رُلْ لا هِ تَ](اِخ) ابن سید شریف الدین شوشتری مرعشی سیدی است جلیل که نسب وی با بیست ویک واسطه به سید علی مرعشی. و با بیست وشش واسطه به حضرت زین العابدین میرسد. وی از اعاظم علمای اسلام در عصر صفویه و فقیه اصولی، محدث رجالی، ادیب ریاضی و معقولی منقولی، متکلم جدلی شاعر ماهر و به کمالات صوری و معنوی معروف است. او به سال 956 ه . ق. در شهر شوشتر متولد شد و در همان شهر به تحصیل علم همت گماشت و به سال 979 به مشهد رفت و از محضر درس علامه عبدالواحد شوشتری بهره مند گردید. سپس به سال 993 در زمان اکبرشاه هندی به هندوستان رفت. و مدتی در لاهور متصدی منصب قضاء شد و اهتمام تمام در انجام دادن وظائف و امر به معروف و نهی از منکر و تبلیغات دینی داشت و تألیفات سودمند و بسیاری در فنون مختلف پرداخت که همه حاکی از تبحر و جامعیت او در معقول و منقول میباشد. در تألیفات وی روانی و شیوائی و شیرینی و جذبهء خاصی است که دلها را تحت تأثیر قرار میدهد. علامه سید شهاب الدین مرعشی نجفی در مقدمهء کتاب احقاق الحق از یکصدوچهل تألیف از تألیفات وی نام برده اند و از آنجمله است: 1- احقاق الحق. این کتاب را در رد کتاب ابطال الباطل قاضی فضل بن روزبهان که در رد کتاب نهج الحق و کشف الصدق علامهء حلی است تألیف کرد و در فن خود بهترین کتاب است. کتاب مزبور چند مرتبه به چاپ رسیده و اینک چاپخانهء اسلامیه تهران دست بکار چاپ دیگر از آن است که بیش از ده جلد پیش بینی میشود و تا کنون سه جلد آن چاپ و منتشر شده است. امتیاز این چاپ مقدمهء پرارزش و حواشی محققانه و سودمندی است که به قلم آیة الله مرعشی نجفی زیب آن گردیده است. 2- القام الحجر فی الرد علی بن الحجر. 3- تفسیر قرآن در چند جلد. 4- حاشیه بر شرح مواقف. 5- حاشیه بر تفسیر بیضاوی. 6- حاشیه بر شرح اشارات محقق طوسی. 7- دلائل الشیعة فی الامامة. 8- دیوان قصائد. 9- دیوان شعر. 10- دافعة الشقاق(1) 11- الذکر الابقی. 12- رسالة فی ذکر اسامی وضاعی الحدیث و بیان احوالهم. 13 - رسالة فی رد شبهة فی تحقیق العلم الالهی. 14- رسالة فی حقیقة الوجود و رسالة اخری فی انه لامثل له. 15- النور الانور الازهر فی تنویر خفایا رسالة القضاء و القدر للعلامة الحلی. 16- رساله ای در اسطرلاب و این رساله مشتمل بر صد باب و فارسی است. 17- رسالة فی الکلیات الخمس. 18- شرح گلشن راز شبستری. 19- الصوارم المهرقة فی الرد علی الصواعق المحرقة. 20- گوهر شاهوار، فارسی. 21- گل و سنبل، فارسی. 22- کتاب فی القضا و الشهادات. 23- مجالس المؤمنین و این کتاب مشهوری است و چند مرتبه چاپ شده است. 24- الشرح علی مقامات الحریری. 25- الشرح علی مقامات بدیع الزمان. قاضی نورالله در نظم عربی و فارسی نیز دستی توانا داشته و شعر نیکو میسروده و به نوری تخلّص میکرده است و اینک نمونه هائی از اشعار او:
لقد اسمعت لو نادیت حیا
ولکن لاحیاة لمن تنادی
و ناد لو نفخت بها اضائت
و لکن انت تنفخ فی رمادی.
*
شه سریر ولایت علی عالیقدر
که کنه او نشناسد جز ایزد متعال
بقرب پایهء حقش نمیرسد هر چند
ز شاخ سدره کند وهم نردبان خیال
تا آنکه گوید:
خوشا دمی که شوی ساقی شراب طهور
موالیان تو نوشند جام مالامال
از آن میی که گر ابلیس از آن خورد جامی
چو جبرئیل شود از مقربان جلال.
*
به تاراج دل ما هر زمان ای غم چه می آیی
متاع خانهء درویش غارت را نمی شاید.
*
عشق تو نهالی است که خواری ثمر اوست
من خاری از آن بادیه ام کاین شجر اوست
بر مائدهء عشق اگر روزه گشائی
هشدار که صدگونه بلا ماحضر اوست
وه کاین شب هجران تو بر ما چه دراز است
گوئی که مگر صبح قیامت سحر اوست
فرهادصفت این همه جان کندن نوری
در کوه ملامت به هوای کمر اوست.
وی به سال 1019 ه . ق. به دنبال تألیف کتاب احقاق الحق بدست مخالفان کشته شد و موافق نوشته قاموس الاعلام وی پس از تألیف کتاب احقاق الحق و مجالس المؤمنین به امر جهانگیر شاه احضار و از مذهبش استفسار شد در پاسخ از راه تقیه گفت سنی هستم شاه گفت جزای قاضی دروغگو چیست؟ گفت عزل و تعزیر است. پس او را از قضاوت عزل و به تازیانه تعزیر کرد، وی در ضربه سوم وفات یافت. قبرش در اکبرآباد هند معروف و مزار است. صاحب مستدرک گوید، وی را به شهید ثالث موصوف دارند. رجوع به مقدمهء احقاق الحق تألیف آیة الله مرعشی نجفی و هدیة الاحباب ص179 و قاموس الاعلام ترکی ج6 ص4618 و ریاض العلماء تألیف میرزا عبدالله افندی ج 5 و امل الامل و روضات چ 2 ص731 و 501 و شهداء الفضیلة چ نجف ص71 و کشف الحجب چ کلکته ص27 و تذکرهء علمای هند چ لکهنو ص245 و طبقات اکبری چ منشی نولکشور ص292 و تذکرة الشعراء چ علیگره ص139 و نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر چ حیدرآباد جزء پنجم ص425 و صبح گلشن چ شاه جهانی در شهر هوپال ص559 شود.
(1) - ن ل: دافعة النفاق.

قاضی نهروانی.

[یِ نَ رَ] (اِخ) معافی بن زکریابن یحیی بن حمیدبن رجایا حمادبن داود حریری قاضی نهروانی، معروف به ابن طرار یا ابن طراره یا ابن طراز و مکنی به ابوالفتح یا ابوالفرج. از فحول و اساتید علمای شافعی است که فقیه ادیب فاضل شاعر بوده و بخصوص در فقه و ادبیات و حدیث و نحو و لغت تبحر داشته و به نوشتهء خطیب بغدادی در فقه و لغت و ادب داناترین مردم زمان خود بشمار میرفته است. از ابومحمد باجی نقل است که قاضی نهروانی در هر مجلسی حاضر باشد همهء علوم در آنجا حاضر است و اگر کسی وصیت کند که ثلث مال او را به داناترین مردم بدهند باید آن ثلث به قاضی نهروانی تسلیم شود. باری وی ادبیات را از نفطویه و فقه را از ابن الثلج و دیگر تلامذهء محمد بن جریر فراگرفته و به مسلک محمد بن جریر میرفته و به همین جهت او را جریری نیز میگفتند. او مدتی در باب الطاق بغداد متصدی مقام قضاء بود و با آن همه دانش و اطلاعات وسیع و عمیقی که داشت فقیر و پریشان حال بود بحدی که در فصل زمستان در جامع رصافه پشت به آفتاب میخوابید و جامهء ژندهء او هر بیننده را به شگفت می آورد. تألیفاتی بدو منسوب است. از جمله: 1- تاویل القرآن. 2- التفسیر الکبیر. 3- الجلیس الصالح الکافی و الانیس الناصح الشافی که به الجلیس و الانیس معروف است. 4- الشافی فی مسح الرجلین. از اشعار اوست:
الاقل لمن کان لی حاسداً
اتدری علی من اسأت الادب
اسأت علی الله فی فعله
لانک لم ترض لی ماوهب
فجازاک عنه بان زادنی
وسد علیک وجوه الطلب.
وی در روز دوشنبه 14 یا 18 ذی حجة سال 390 ه . ق. در 85 یا 87سالگی در نهران بغداد وفات یافت ظاهر کلام مؤلف الذریعه تشیع معافی است. (کشف الظنون) (نامهء دانشوران ج1 ص349) (ابن خلکان ج2 ص219) (الذریعه) (ریحانة الادب ج4 ص257).

قاضی ولی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه. در 21هزارگزی جنوب خاوری ترکمان و 15هزارگزی شوسهء تبریز واقع و کوهستانی، معتدل است. سکنهء آن 384 تن، آب آن از چشمه، محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاضی وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن وهب، مکنی به ابوالبختری. رجوع به الانساب سمعانی و رجوع به ابوالبختری وهب بن وهب شود.

قاضیة.

[یَ] (ع اِ) مرگ. || (ص) شترانی که بدان دیت و خون بها و زکوة و صدقه جایز باشد. (آنندراج) (منتهی الارب).

قاضی هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن احمد مدتی متولی قضاء حلب و نواحی آن و بسیار محترم و جلیل القدر بوده است. نسب وی به ابوجراده از اصحاب حضرت امیر موصول و اشعار او در نهایت فصاحت و بلاغت و حاوی دقت معنی و حلاوت و ملاحت لفظ است. او راست:
و ما الذلّ الا ان تبیت مؤملا
و قد سهرت عیناک و سنان هاجعا
ا اخشی امرءا و اشتکی منه جفوة
اذا کنت بالمیسور فی الدهر قانعا.
وی به سال 488 ه . ق. در حلب وفات یافت. (معجم الادباء ج16 ص21) (ریحانة الادب ج3 ص277).

قاضی هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن سناء الملک. رجوع به قاضی سعید هبة الله شود.

قاضی هجیم.

[] (اِخ) محمد بن اسفندیار یا محمد بن حسن بن اسفندیار آملی مازندرانی. مورخی است نامی و با رستم بن اردشیر از ملوک طبرستان معاصر و مؤلف تاریخ طبرستان است. و وقایع مازندران و احوال ملوک آن سامان را که از سادات مرعشی بوده اند تا سال 750 ه . ق. نگارش داده و اسامی و القاب ایشان را در بالای منابر خوانده بلکه بنا به ظاهر کلام مؤلف الذریعه در روی نقود و مسکو کات هم نقش کرده است. سال وفاتش بدست نیامد. (الذریعه ج3 ص262) (ریحانة الادب ج3 ص278).

قاضی هروی.

[یِ هِ رَ] (اِخ) محمد بن احمد عبادی، مکنی به ابوعاصم. از مشاهیر علما و فقهای شافعی است که به سال 375 ه . ق. در هرات متولد شد. وی ابتدا در هرات و بعد در نیشابور از دانشمندان بزرگ آن روزگار دانش آموخت و پس از سیاحت بسیار و تکمیل دانش و تربیت شاگردان فراوان به سال 458 ه . ق. درگذشت. تألیفاتی دارد. از آن جمله است: 1- ادب القضاة. 2- الهادی. 3- المبسوط. 4- طبقات الفقهاء. (از قاموس الاعلام ترکی).

قاضی هروی.

[یِ هِ رَ] (اِخ) محمد برهان الدین. یکی از کسانی است که به منصب صدارت سلطان حسین میرزا نائل گشته است. (حبیب السیر چ قدیم جزء 3 از ج 3 ص240).

قاضی همدان.

[یِ هَ مَ] (اِخ) قاسم بن حکیم بن کثیر. رجوع به قاسم عرنی شود.

قاضی یحیی.

[یَحْ یا] (اِخ) از علوم ظاهری بهره مند و اشعارش دلپسند و برادرزادهء قاضی عبدالله است. مدتی در هندوستان در خدمت پادشاه به منصب کتابداری سرکار سرافراز بوده و آخرالامر در کاشان متوطن شد. این اشعار او راست:
درد دل من نهفتنی نیست
وین درد دگر که گفتنی نیست
بگذشت بهار و وانشد دل
این غنچه مگر شکفتنی نیست.
*
ای همنفسان میدهم امروز نشانی
فردا که شوم کشته نهان قاتلم این است.
پشت خم، موی سپید، اشک دمادم، یحیی
تو بدین هیأت اگر عشق نورزی چه شود.
*
عاشق آن است که غمگین زید و شاد بمیرد
همهء عمر بود بنده و آزاد بمیرد
باورم نیست که هرچند وفادار نباشد
کام شیرین نشود تلخ چو فرهاد بمیرد.
*
جام و سبو شکسته ام ای مرگ مهلتی
تا توبه ای که کرده ام آن نیز بشکنم.
*
آخر سر خود در ره آن ماه نهادیم
اول قدم است آنکه در این راه نهادیم.
*
گفتی که بس کن خدمتم نتوانم این زارم بکش
یا مزد خدمتگاریم یا جرم نافرمانیم.
(آتشکده آذر چ شهیدی ص169).

قاضی یزدی.

[یِ یَ] (اِخ) کمال الدین میرحسین. رجوع به قاضی کمال الدین میر حسین شود.

قاضی یعقوب.

[یَ] (اِخ) ابن ابراهیم معروف به ابویوسف. رجوع به ابویوسف یعقوب بن ابراهیم شود.

قاضی یقینی.

[یَ] (اِخ) عبدالله. اصلش از لاهیجان است و هم در آنجا شهادت یافته. او راست:
یک سخن نشنیدم از وی پیش مردم تا بکی
هر زمان نقل دروغی از زبان وی کنم.
*
ای خوش آن شبها که با افسانه میلی داشتی
درد دل میگفتم و افسانه میپنداشتی.
(آتشکده آذر ص168).

قاضی یوسف.

[سُ] (اِخ) ابن رافع، مکنی به ابن شداد. رجوع به ابن شداد بهاءالدین شود.

قاط.

[قاط ط] (ع ص) نرخ گران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال وردنا ارضاً قاطاً ای غالیاً سعرها؛ وارد شدیم در زمینی که گران بود نرخهای آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاطاثر.

[ثِ] (معرب، اِ) قاثاطیر(1). (فرهنگ دزی ج2 ص296). رجوع به قاثاطیر شود.
(1) - Catheter.

قاطاجانیس.

(معرب، اِ)(1) اشقیل. (فرهنگ دزی). اسکیل. (فرهنگ دزی). گیاهی است دوائی. پیاز موش. رجوع به پیازموش شود.
(1) - Scille, Squille.

قاطاغوریاس.

(معرب، اِ)(1) مقولات: قوانین المفردات من المقولات و الالفاظ الدالة علیها. (عیون الانباء ج1 ص59). رجوع به قاطیغوریا و قاطیغوریاس شود.
(1) - Categorie (Kategoria).

قاطانغی.

[نَ] (معرب، اِ) قاطاننقی. رجوع به قاطاننقی شود:
در ره دلبر درم باید که یابی کام دل
رو بری بر روی نارنجات و بر قاطانغی؟
استاد لطیفی (از شعوری).

قاطانقور.

(اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. در 11500گزی جنوب خاوری بوکان و 7هزارگزی خاور شوسهء بوکان به سقز واقع و کوهستانی و معتدل مالاریائی است. 297 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاطاننقی.

[نَ] (معرب، اِ)(1) قاطانیقی. (فهرست مخزن الادویه). ظفرالنسر. (ترجمهء ابن بیطار). کف- العقاب است. (فهرست مخزن الادویه) (ترجمهء ابن بیطار). و آن نباتی است که برگ آن کوچک شبیه به برگ آس و زیتون میباشد و آن دو صنف است، صنفی ثمر آن شبیه به کرسنه و بیخ آن باریک مانند بیخ اذخر و شش و یا هفت سر دارد و چون خشک شود منحنی گردد. سر آن به سوی اسفل و در شکل شبیه به ناخنهای حداءهء مرده و صنفی دیگر سر آن مانند سیبی کوچک و بیخ آن مانند تخم زیتون و برگ آن شبیه به برگ زیتون در رنگ و شکل و بزرگتر از آن و ثمر آن کوچک بقدر نخودی و سرخ و سوراخ. افعال و خواص آن: آشامیدن آن به شرط آنکه در حین آشامیدن بقصد محبوب و مادر او بیاشامند باعث محبت و تعشق است و در بلاد انطاکیه آن را مستعمل دارند در دوستی و گفته اند تعلیق آن مانع تعشق است. (مخزن الادویه). قاطانغی. (شعوری ج2 ص225).
.(ترجمهء ابن بیطار)
(1) - Catananche

قاطانیقی.

(معرب، اِ) قاباطیقی. کف العقاب. (فهرست مخزن الادویه). قاطاننقی. رجوع به قاطاننقی شود.

قاطب.

[طِ] (ع ص) درهم کشیده. (مهذب الاسماء). وجه قاطب؛ روئی درهم کشیده و دندان پدید آمده. مرد ترشروی چین ابرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی که آمیخته میکند شراب را. (ناظم الاطباء). || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قاطبة.

[طِ بَ] (ع اِ) همه. (منتهی الارب) (آنندراج) :
دل بسته ام به قاطبهء سروقامتان
نیشکر است جای قرار غضنفرم.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قاطبةً.

[طِ بَ تَنْ] (ع ق) قاطبة. تمام. همه. (آنندراج). عموماً. جمیعاً. طراً. کلا. کافة.

قاطر.

[طِ] (ع اِ) خون سیاوشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دم الاخوین. (فهرست مخزن الادویه).

قاطر.

[طِ] (اِ) قاتر. استر. بغل. ظاهراً این لفظ به تای فوقانی بوده و متأخرین به طاء بدل کرده اند. (آنندراج). حیوانی است قوی که تا پنجاه من بار حمل میکند، عموماً برای بارکشی ولی برای سواری هم تربیت مینمایند. بهترین جنس قاطرهای ایران در نواحی جنوبی و مخصوصاً در بروجرد زیاد میباشد. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص209). حیوانی است که از اجتماع مادیان و خر نر تولید میشود، از خر بزرگتر و از اسب کوچکتر است. از جملهء خصائل او یکی لجاجت و صبر کردن بر مشقات است و در جاهائی که گذشتن اسب از آنها دشوار است او به آسانی میگذرد. کوه نشینان به داشتن آن مایلند.
-امثال: به قاطر گفتند پدرت کیست گفت اسب آقا دائیم است.
مثل قاطر پیشاهنگ . مثل قاطرچیها.
مثل قاطر. صبر قاطر. رجوع به قاتر شود.

قاطر.

[طِ] (ع ص) شتری که بول او چکان باشد. || شلم چکان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قاطراولن.

[طِ اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرورود بخش رزن شهرستان همدان. در 12000گزی باختر قصبه رزن و 3000گزی باختر راه اتومبیل رو رزن به رمق واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 124 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم، لبنیات، نخود، انگور، گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. گل و لای چشمه این ده پشم را به رنگ مشکی درمی آورد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاطربار.

[طِ] (اِ مرکب) در اصطلاح مردم اصفهان بیست وپنج من است به من تبریز.

قاطربان.

[طِ] (ص مرکب) آنکه قاطرها را نگهداری و راهنمائی کند. قاطرچی.

قاطرچی.

[طِ] (ص مرکب) آنکه قاطرها را نگهداری و راهنمائی کند. قاطربان. استروان. استربان. بغال. چاروادار. چارپادار. پاسبان و خدمتگار استر. (ناظم الاطباء).

قاطرچی.

[طِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیّه. در 16هزارگزی شمال باختری ارومیه و 6هزارگزی باختر شوسه ارومیّه به سلماس واقع و دره و معتدل مالاریائی است. 135 تن سکنه دارد. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاطرچی.

[طِ] (اِخ) دهی است از دهستان رومشکان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. در 43هزارگزی جنوب باختر کوهدشت و 43هزارگزی جنوب باختری اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت واقع است. موقع جغرافیائی آن تپه ماهور و معتدل مالاریائی است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از نهر و چاه و محصول آن غلات، تریاک، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء سوری بوده چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قاطرخانه.

[طِ نَ / نِ] (اِ مرکب) محل نگهداری قاطرها.

قاطردار.

[طِ] (نف مرکب) دارندهء قاطر. قاطرچی. رجوع به قاطرچی شود.

قاطرقویرقی.

[طِ رُ] (معرب، اِ)(1) ریش بز. رجوع به ریش بز شود.
(1) - Ephedra.

قاطرکره.

[طِ کُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) بچه قاطر. کرّه قاطر.

قاطرگوترن.

[طِ گُ تُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 26500گزی خاور مراغه و 1500هزارگزی راه ارابه رو مراغه به قره آغاج و سراسکند واقع و کوهستانی و معتدل است. 747 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه لیلان و چشمه و محصول آن غلات، توتون، نخود، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصله 1 کیلومتر به نام قاطر گوتران بالا و پائین مشهور است. قاطر گوتران بالا 370 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاطر مکی.

[طِ رِ مَ کی ی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است. و عندم یعنی دم الاخوین و خون سیاوشان نوعی از آن است.

قاطس اروماطیقی.

[طِ ؟] (معرب، اِ مرکب) قصب الذریره است. (فهرست مخزن الادویة).

قاطط.

[طِ] (ع ص) قاط. (منتهی الارب). سعر قاطط؛ نرخ گران. وردنا ارضاً قاططا؛ یعنی درآمدیم در زمینی که نرخهای گران داشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قاط شود.

قاطع.

[طِ] (ع ص) برنده. جداکننده. تیز و بران. (ناظم الاطباء) :
کید قاطع مگو که واصل ماست
کید چون گردد آفتاب منیر.خاقانی.
- برهان قاطع؛ حجة قاطع. حجتی که شبهه و شک را میبرد : منکران توحید و تمجید باریتعالی را به برهان قاطع شمشیر مسخر گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
خطی که یار تراشید و نو برون آورد
شد آصفی پی قطع تو حجة قاطع.
خواجه آصفی (از آنندراج).
- لبن قاطع؛ شیر ترش زبان گز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
|| (اِ) آلت قطع. (ناظم الاطباء). گازی که بدان جامه و چرم و جز آن برند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). مقطع. شکلی که بدان قطع کرده شود. (ناظم الاطباء).
|| نوعی دیگر از آهن است که آب میگیرد و از آن تیغهای رومی و سقلابی و آلت زرگران و نجاران میسازند و این نوع را قاطع خوانند. (معرفة الجواهر).

قاطع.

[طِ] (ع ص)(1) از مرغان، که به گرم سیر و سردسیر روند در موقعی معلوم از سال، خلاف آید. ج، قواطع.
(1) - Emigrant.

قاطع.

[طِ] (اِخ) طایفه ای از قبیلهء بنی طرف از قبائل عرب خوزستان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص92).

قاطع الشهوه.

[طِ عُشْ شَ وَ] (ع ص مرکب) (دوای ...) دوائی است که شهوت را ببرد :
آن سیه رو که نام او قهوه ست
دافع النوم و قاطع الشهوه ست.

قاطع المنی.

[طِ عُلْ مَ نی ی] (ع ص مرکب) هر دوائی مسخن مجفف است مانند سداب و شاهدانه و یا مبرد و مخدر مانند افیون و کاهو و یا مبرد قوی مانند کافور. (فهرست مخزن الادویة).

قاطع بودن.

[طِ دَ] (مص مرکب) یقین داشتن. قطع داشتن. || برّا بودن. || صاحب تصمیم بودن. درست اجرا کننده بودن.

قاطع رحم.

[طِ عِ رَ حِ] (ص مرکب) کسی که خویشی را ببرد و پیوند برادری را گسسته کند. (ناظم الاطباء)

قاطع شدن.

[طِ شُ دَ] (مص مرکب) قطع حاصل کردن.

قاطع طریق.

[طِ عِ طَ] (ص مرکب)راه بر. ره بر. ره زن. راه زن. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). ج، قطاع طریق. (مهذب الاسماء). قاطعان طریق :
امیر قافله را هم تغافلی شرط است
که بی نصیب نمانند قاطعان طریق.سعدی.
که در کمینگه عمرند قاطعان طریق.حافظ.

قاطعون.

[طِ] (ع ص، اِ) جِ قاطع در حالت رفعی. رجوع به قاطع شود.

قاطعین.

[طِ] (ع ص، اِ) جِ قاطع در حالت نصبی و جری. || مستأجرین. (آنندراج) (؟). || مسافرین. (غیاث).

قاطل ابیه.

[طِ لُ / لِ اَ] (ع اِ مرکب) قاتل ابیه. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قاتل ابیه شود.

قاطل ذابا.

[طِ] (معرب، اِ) قاطل ذیبا. بصل العنصل. (فهرست مخزن الادویه).

قاطل ذیبا.

[طِ] (معرب، اِ) قاطل ذابا. بصل العنصل. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قاطل ذابا شود.

قاطمه.

[مَ / مِ] (ترکی، اِ) رسن از موی. رجوع به قاتمه شود.

قاطن.

[طِ] (ع ص) مقیم. (غیاث) (مهذب الاسماء). اقامت کننده. (منتهی الارب)(ناظم الاطباء). باشنده. متوطن. (ناظم الاطباء). || خادم. ج، قُطّان و قطین و قاطنة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). خدمتکار. جج، قُطُن. (ناظم الاطباء).

قاطن الدنیا.

[طِ نُدْ دُنْ] (ع ص مرکب)باشنده در دنیا. باشنده در این عالم. مردم. (ناظم الاطباء).

قاطنون.

[طِ] (ع ص، اِ) جِ قاطن در حالت رفعی. رجوع به قاطن شود.

قاطنة.

[طِ نَ] (ع ص) تأنیث قاطن. || جِ قاطن. (منتهی الارب).

قاطنة.

[نَ] (اِخ)(1) شهری در جلیل که عیسی نخستین معجزهء خویش مبنی بر تبدیل آب به شراب را در آنجا انجام داده : چون آب را شراب کرد در قاطنهء جلیل، و در سیم روز شد عروسی در قاطنهء جلیل. (دیاتسارون، ص46).
(1) - Cana.

قاطنین.

[طِ] (ع ص، اِ) جِ قاطن در حالت نصبی و جرّی. رجوع به قاطن شود.

قاطوء .

(معرب، اِ) بزر قطونا است. (فهرست مخزن الادویه).

قاطوخوس.

(معرب، اِ) هو الجمود. (بحر الجواهر).

قاطوس.

(معرب، اِ) از کلمهء یونانی کِتِه(1)، کِتُس(2). حوت. (نشوءاللغة). ماهی بزرگ و آن را غاطوس و عاطوس و قیطس و فاغوس نیز آورده اند. این کلمه را دمیری فاطوس با فاء ضبط می کند.
(1) - Kete. (Cetace).
(2) - Ketos.

قاط و قوط.

[طُ] (اِ مرکب، از اتباع) غوغا. کب کب. (از فرهنگ رازی). قارت و قورت.

قاطول.

(اِخ) نام موضعی است بر دجله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و آن نهری است مجاور قادسیه که گویا از دجله بریده شده است و این نهر پیش از بنای سامرا در آن سرزمین به امر هارون الرشید عباسی جاری گردید و به امر وی بر دهانهء آن کاخی بنا کردند و آن را ابوالجند (پدر قشون) نامیدند زیرا آن قصر کنار نهری ساخته شده بود که از آن نهر زمین های بسیار کشت و زرع میشد و آزوقهء لشکریان از آن تأمین میگردید. (معجم البلدان ج7 ص14).

قاطول.

(اِخ) دهی جزء دهستان ریکان بخش گرمسار شهرستان دماوند. در 4هزارگزی خاور گرمسار و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به سمنان واقع است. موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. 800 تن سکنه دارد. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار، انجیر و شغل اهالی زراعت است. از آثار قدیمه امام زاده ای دارد. راه از طریق اله وردی آباد ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قاطول کسروی.

[لِ کَ رَ] (اِخ) نام نهری است بر بالای قاطول هارون الرشید که آن را به دستور کسری انوشیروان حفر کرده اند. این نهر از قسمت شرقی دجله سرچشمه میگیرد و از طسوج بزرگ شاپور [ بزرجسابور ] دهی را مشروب میسازد. این قاطول پیش از قاطول هارون کنده شده است. جحظهء برمکی در ضمن اشعاری گوید:
الی شاطی ء القاطول بالجانب الذی
به القصر بین القادسیة و النخل.
(معجم البلدان ج7 ص14).

قاطون.

(معرب، اِ) نوشادر. (تحفهء حکیم مؤمن). چیزی است مانند نمک و به فارسی نوشادر گویند و بیشتر سفیدگران به کار برند. (برهان) (آنندراج). || خربزهء هندی. (مهذب الاسماء).

قاطون.

(اِخ) از توابع مصر است. مستوفی آرد: هم در آنجا (عجائب المخلوقات) آمده که در قاطون از توابع مصر چشمه ای است آبی از او برمی آید قطرات آن که بر زمین می افتد آتش مینماید. (نزهة القلوب چ بریل ج3 ص290).

قاطونی.

(معرب، اِ) شش اوبولوس باشد. ستة ابولوس. (بحر الجواهر).

قاطی.

(از ترکی، ص) مخلوط. درآمیخته. رجوع به قاتی شود.
-قاطی کردن؛ مخلوط کردن. درهم کردن. آمیختن. درآمیختن. رجوع به قاتی کردن شود.

قاطی پاطی.

(ص مرکب، از اتباع) درهم و برهم. مخلوط بی تناسب. رجوع به قاتی پاتی شود.

قاطی پاطی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مخلوط شدن. (فرهنگ رازی). رجوع به ترکیب قاتی پاتی شدن شود.

قاطیخوبا.

(معرب، اِ) حنظل. (فهرست مخزن الادویة).

قاطیغوریا.

(معرب، اِ) مقولات عشر. قاطیغوریاس. رجوع به قاطیغوریاس شود.

قاطیغوریاس.

(معرب، اِ) مقولات عشرة. (اساس الاقتباس چ دانشگاه ص34). واضع منطق افتتاح این علم به ایراد ذکر اجناس عالیه کرده است که آن را مقولات عشره خوانند و هر چند رأی متأخران آن است که به سبب آنکه تعیین طبایع کلیات چه عالی و چه سافل و اشارت به اعیان موجودات چه جوهر و چه عرض، تعلق به صناعت منطق ندارد، و تحقیق مسائل این نوع بر منطقی نیست، اشتغال به این مباحث در منطق محض تعسف و تکلف باشد. اما شبهت نیست که صناعت تحدید و تعریف و اکتساب مقدمات قیاسات بی تصور مقولات که اجناس عالیه اند و تمیز هر مقوله از مقوله های دیگر ممتنع باشد و نیز وقوف بر این فن اقتدار بر ایراد امثله و نظایر در هر مسئله به سهولت که اسهل طرق ایضاح آن است فائده دهد. پس از این جهت نکت و قواعد این فن را بر سبیل نقل و حکایت ذکر کرده اند از جهت ارشاد مبتدی و حوالهء طالب تحقیق، خود با کتب اهل این صناعت باشد و الله الموفق. جمهور حکماء بر آن متفق اند که معظم ماهیاتی که عقول و اذهان را به آن احاطتی تواند بود در تحت این ده مقوله محصور است. و بیرون اموری معقول که عامتر از این مقولات باشد و لازم اکثر ماهیات بود، مانند وجود، وجوب و امکان، و یا چیزهائی که مبادی و نهایات بعضی انواع بود مانند وحدت و نقطه و آنک هر یکی از آن نوع حقیقی اند ولیکن در تحت جنس منطقی نیامده اند چیزی دیگر از اعیان موجوداتی که به دلالت لفظی در ذهن متمثل تواند شد، از این مقولات خارج نیفتد و اعتماد در حصر این مقولات در این ده جنس هرچند در آن سخن بسیار گفته اند، بر استقراء است، و بیان آنکه وجود جنسی عام نیست این ده مقوله را آن است، که تصور این معانی با شک در وجود آن ممکن است، و تصور ماهیت بی تصور تمامی ذاتیات ناممکن، پس اگر وجود، جنس این معانی بودی تصور آن با شک در وجود ممکن نبودی. و نیز عقل علتی و سببی نطلبد لون بودن سواد را و شکل بودن مثلث را، و موجود بودن سواد و مثلث را علتی و سببی طلبد، پس اگر موجود، جنس بودی حکم او در عدم احتیاج به علت حکم دیگر اجناس بودی. و نیز جنس بر انواع و اشخاص که در تحت او باشند بتواطی محمول بود و وجود بر موجودات به تشکیک محمول بود چه موجود به خود از موجود به غیر و قائم بذات خود از قائم بغیر و موجود قار از موجود غیرقار، به وجود، اولی باشند، پس وجود جنس این مقولات نبود بل از قبیل لوازم باشد. (اساس الاقتباس چ دانشگاه ص34 و 35).
مقولات عشر عبارت است از مقوله جوهر رجوع به اساس الاقتباس ص35 و 36 شود. و مقولات نهگانه عرض: 1- مقوله کم. رجوع به اساس الاقتباس ص39 به بعد و قارالذات شود. 2- مقوله کیف. 3- مقوله مضاف (اساس الاقتباس ص46). 4- مقوله وضع. (اساس الاقتباس ص49). 5- مقولهء این. 6- مقوله متی. رجوع به اساس الاقتباس ص50. 7- مقولهء جده. 8 و 9- مقولهء ان یفعل و ان ینفعل. (اساس الاقتباس ص51).

قاطیغوریاس.

(اِخ)(1) کتاب اول از حکمت ارسطو دربارهء مقولات عشر که فرفریوس و فارابی آن را تفسیر کرده اند و دکتر زنکر آن را از روایت اسحاق بن حنین با متن یونانی و مقدمه به لغت لاتینی منتشر ساخته. این کتاب در لایپزیک به سال 1846 م. طبع شده است.
(1) - Categories.

قاطیقوریاس.

(معرب، اِ) مقولات عشر. رجوع به قاطاغوریاس و قاطیغوریا و قاطیغوریاس شود.

قاطینقی.

(معرب، اِ) دانه ای است سیاه و قرمز که در طب سودی برای آن نیست. گویند اگر پنهانی گرفته و آویزه گردد از عشق جلوگیر شود.(1) (تذکرهء اولی الالباب ضریر انطاکی ص 261). رجوع به قاطاننقی شود.
(1) - ان اخذ سرقة و علق منع العشق.

قاطی ور قاطی.

[وَ] (ص مرکب) درهم برهم. (فرهنگ رازی). قاطی پاطی.

قاطیة.

[یَ] (ع اِ) بیرونی گوید: هر قاطیة یک من و ربع من است. (الجماهر ص 36).

قاع.

(ع اِ) زمین پست هموار دور از کوه و از پشته. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). زمین راست و هموار. (ترجمان علامه جرجانی ص 77). کویر. (نصاب). ج، قیع، قیعه، قیعان، اقواع، اقوع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) :
نه روشندلی زاید از تیره اصلی
نه نیلوفری روید از شوره قاعی.خاقانی.
همچنین در قاع بسیط مسافری گمشده بود. (گلستان).

قاع.

(اِخ) نام قلعه ای است در مدینهء طیبه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و به آن «اُطم البلویین» گفته میشود و در کنار آن چاهی است موسوم به چاه غدق. (معجم البلدان ج 7 ص 15).

قاع.

(اِخ) منزلی است در راه مکه پس از عقبه، نسبت به کسی که به طرف مکه میرود و پس از آن زباله است. (معجم البلدان ج7 ص15) (نزهة القلوب ج3 ص167).

قاع.

(اِخ) (یوم ال ...) روزی است از روزهای عرب. ابواحمد گوید این روزی است که در آن حادثهء میان بکربن وائل و بنی تمیم اتفاق افتاد و در این روز اوس بن حجر بدست بسطام بن قیس شیبانی اسیر گشت و در این باره آمده است :
بقاع منعناه ثمانین حجة
و بضعاً لنا اخراجه و مسائله.
(معجم البلدان ج7 ص15).

قاعاً صفصف کردن.

[عَنْ صَ صَ کَ دَ](مص مرکب) بالتمام ویران کردن. هرچه بود غارت کردن.

قاع النقیع.

[عُنْ نَ] (اِخ) نام موضعی است در دیار سُلَیم که گروهی از شاعران در شعرهای خود از آن یاد کرده اند. (معجم البلدان ج 7 ص 15).

قاعب.

[عِ] (ع ص) باران سخت چنانکه پوست از روی زمین ببرد. (مهذب الاسماء). || گرگ بابانگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). الذئب الصیاح. (تاج العروس).

قاعد.

[عِ] (ع ص) جالس. نشسته. (غیاث). نشیننده. مقابل قائم :
گر به خدمت قائمی خواهی منم
ور نمی خواهی به حسرت قاعدی.سعدی.
|| آنکه بجنگ نشده است، مقابل مجاهد :فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجراً عظیماً. (قرآن 4/95). || گروهی از خوارج. || نهال خرما که تنه گرفته باشد. || خرمابن که دست به وی رسد. || جوال پر از دانه. || زنی که از حیض و زه و بچه و شوی باز ایستاده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). زن از حیض و فرزند نومیدشده. و لم یدخلها الهاء لاختصاصها بالمرأة کالحائض و الحامل. ج، قواعد. (منتهی الارب) : والقواعد من النساء اللاتی لایرجون نکاحاً. (قرآن 24/60). || جماعتی که دیوان نباشد ایشان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) پلیدی. || سستی. || گرانی است در پیوند دست و پای ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرواریدی است که نصفی مدور مسطح باشد. (جواهرنامه). || چوب: قواعدالبیت؛ بنیادهای خانه. قواعدالهودج؛ چهارچوب بر پهنای هوده. (منتهی الارب).

قاعدگی.

[عِ دَ / دِ] (حامص) حیض. بی نمازی. خون دیدگی. عذر شدن. لک دیدن.

قاعدون.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ قاعد در حالت رفعی. رجوع به قاعد شود.

قاعدة.

[عِ دَ] (ع ص) تأنیث قاعد. رجوع به قاعد شود. || (اِ) اصل. (کشاف اصطلاحات الفنون). بنیاد. (آنندراج) (زمخشری). بنیاد دیوار. (ترجمان علامهء جرجانی) :
سپاه بی حد بود و سلاح بی مر بود
ولیک قاعدهء ملک تو خدای نهاد.
مسعودسعد.
چون نماند خانه ها را قاعده
مؤمنان مانند نفس واحده.مولوی.
|| چوبی از چوبهای هودج. (منتهی الارب). || مسأله. || ضابطه. || مقصد. (کشاف اصطلاحات الفنون). دستور. (آنندراج). قانون. (کشاف اصطلاحات الفنون) (بحر الجواهر). آئین : چون قاعده و قانون بر آن نهاده آمده است... (تاریخ بیهقی). و سخن بر این جمله بود که کارها بر قاعده راست نمی بیند. (تاریخ بیهقی). || (اصطلاح حکمت) قاعده را تعریف کرده اند به اینکه آن امری است کلی، منطبق بر همهء جزئیاتش هنگامی که احکام جزئیات از آن شناخته میگردد و این تفسیری است مجمل و تفصیلش این است که قاعده قضیه ای است کلی و شایستگی دارد که کبری شود صغرای سهل الحصول را تا که فرع را از قوه به فعل درآورد. سید سند گوید: تعریف دوم از آن جهت تفصیل دارد که بدان دانسته میشود مراد از امر کلی در تعریف نخست قضیه کلی است نه مفهوم کلی چون انسان مث اگرچه برخی از کوته اندیشان بر آن رفته اند و نیز دانسته میگردد که مراد از جزئیات، جزئیات آن امر کلی چنانکه توهم میشود نیست زیرا برای قضیه جزئیاتی نیست که قضیه بر آن حمل شود تا چه رسد به اینکه برای آنها احکامی باشد که از قضیه شناخته گردند. بلکه مراد جزئیات موضوع قضیه است زیرا برای آن جزئیات احکامی است که از قضیه میتوان آنها را شناخت و بدین ترتیب قضایای شرطیه (شرطیات) نیز از تعریف بیرون میروند، چه برای آنها موضوع نیست و نیز دانسته میگردد که آن احکام در قضیه ای که آن قضیه بر آنها بالقوه مشتمل است مندرج هستند و همین اشتمال مراد است از انطباق امر کلی بر جزئیات موضوع خود به اعتبار احکام جزئیات که از آن امر کلی شناخته میشوند. پس در عبارت دوم سه موضوع تفصیل پیدا میکند که در عبارت نخست اجمال داشت و حاصل آن این است که قاعده امری است کلی یعنی قضیه ای است کلی و منطبق است یعنی مشتمل است بالقوه بر همهء جزئیاتش یعنی جزئیات موضوعش هنگامی که احکام جزئیات آن شناخته میگردد و آن هنگامی است که استعمال شود برای طلب معرفت احکام جزئیات بدین گونه که آن (قاعده) کبرای صغرای سهل الحصولی قرار داده میشود تا معلومی کسب گردد و یا بدان تنبیه شود. پس اینکه میگوئی عکس هر سالبهء کلیهء ضروریه سالبهء کلیهء دائمه است، این قضیه ای است کلی که مشتمل است بالقوه بر احکام جزئیات موضوع خود یعنی سالبه های کلیهء ضروریه پس هرگاه خواستی حکم این گفته را بشناسی که «لاشی ء من الانسان بحجر بالضروره» گوئی این سالبهء کلیهء ضروریه است و هر سالبهء کلیهء ضروریه به سالبهء کلیهء دائمه منعکس گردد پس این نیز به سالبهء کلیهء دائمه منعکس شود یعنی میگوئیم «لاشی ء من الحجر بالانسان دائماً» پس قضیهء کلی اصل این احکام است و این احکام فروع آن میباشند. و نسبت فروع به اصول آن چون نسبت جزئیات است به کلیات خود که بر آنها حمل میگردد مث انسان زید و عمرو و بکر را در برمیگیرد بوسیلهء حمل بر آنها و اینکه میگوئیم هر انسانی حیوان است مشتمل است بالقوه بر احکام جزئیات. پس امر را مقید به کلی کرده اند تا از قضیهء جزئیه و شخصیه احتراز شود زیرا قضایای جزئی و شخصی قاعده نیستند و امر کلی را بصفت انطباق و استعمال چنانکه ذکر شد وصف کرده اند برای یادآوری دو حیثیتی که هر دو در مفهوم قاعده معتبرند یعنی قاعده این دو جهت را باید دارا باشد: هم منطبق بر احکام جزئیات موضوع باشد و هم شایستگی برای استعمال داشته باشد هنگامی که شناخت جزئیات از آن خواسته شود. در این صورت قید انطباق از تعریف قاعده بیرون میکند امر کلی را اگر اخذ شود. بقیاس به احکام جزئیاتی که مساوی با موضوع یا اعم از آن باشند مث «کل ناطق انسان» با مقایسهء به «هذا الضاحک انسان» و «هذا الحیوان انسان» زیرا امثال این قضایا اصطلاحاً قاعده و اصل نیستند اگرچه منشأ و مبدأ نتائج حاصله باشند. و قید دوم یعنی «صلاحیت برای استعمال» بیرون میکند امر کلی را نسبت به آن قسمت از جزئیاتی که بدیهی و مستغنی از تعریف هستند چنانکه مستغنی از تنبیه نیز میباشند پس آن قاعده های منطقی که احکام جزئیات آنها بدیهی هستند چون شکل اول در تحت قانون داخل است نسبت به بعضی از جزئیاتی که برخی از اذهان قاصره را باید بدانها متنبه ساخت پس این قاعده ها نباید از منطق که به قانون تعریف شده است بیرون شوند. چنانکه بعضی گمان کرده اند. و بالجمله قضیهء کلیه ای که برای آن جزئیاتی نیست تا احتیاج به استنباط آنها از موضوع قضیه باشد (نه از راه نظر و نه از راه تنبیه) قانون و قاعده و اصل نامیده نمیشود و قضیهء کلیه ای که برای آن جزئیاتی هست و بخشی از آنها بدیهی محض میباشند و بخشی دیگر چنین نیستند آن قضیه نسبت به جزئیات بدیهی محض قانون و قاعده نامیده نمیشود. اینها خلاصه ای است از آنچه در محاکمات و شرح مطالع و حواشی آن و شرح شمسیه و حواشی آن است و مباحث دیگری دارد که از ذکر آنها چشم میپوشیم مبادا خواننده ملول گردد و بدان که اطباء قاعده را نسبت به قاعدهء دیگر زیر آن یا زبر آن به قاعدهء کلی و قاعدهء جزئی تقسیم کنند و مراد آنان از جزئی، جزئی اضافی است زیرا کلیت در تعریف قاعده اخذ شده و تصور نمیشود که مراد آنها جزئی حقیقی باشد و مراد آنان از قاعدهء کلی قاعده ای است که در تحت آن قاعده ای باشد. و از قاعدهء جزئی قاعده ای که فوق آن قاعده باشد مث اینکه میگویند درمان هر بیماری بضد آن است قاعده ای است کلی که قواعد جزئی در تحت آن درج است، از قبیل «علاج الغب التبرید». (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (ص) زن نشسته از حیض. زن نشسته از زادن. (ترجمان جرجانی ص 77). || (اِ.) حیض در تداول زنان، با شدن و بودن صرف شود. || (اِ) پایتخت. کرسی: دمشق قاعدهء شام است. || (اِخ) نام ستاره ای است در دب اکبر. رجوع به کلمهء دب اکبر از علوم صور کواکب نفائس الفنون شود.

قاعدةً.

[عِ دَ تَنْ] (ع ق) قانوناً. اساساً. اص.

قاعدة الدماغ.

[عِ دَ تُدْ دِ] (ع اِ مرکب)عظیم یحمل سائر عظام الدماغ. (بحر الجواهر). استخوانهای دماغ را حمل کند.

قاعدین.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ قاعد در حالت نصبی و جری : فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجراً عظیماً. (قرآن 4/95). رجوع به قاعد شود.

قاعس.

[عِ] (ع ص) نقیض حدب است. گود و فرورفته. ابن اعرابی گوید: اقعس کسی است که پشتش فرورفته و گردنش برگشته است. (معجم البلدان).

قاعس.

[عِ] (اِخ) جبال قبله. ابن سکیت گوید: قاعس و مناخ و منزل انقب، یُؤَدین بطرف ینبع در ساحل (بحر قلزم) است. (معجم البلدان).

قاع صفصف.

[عِ صَ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیابان مستوی : فیذرها قاعاً صفصفاً لاتری فیها عوجاً و لا امتا. (قرآن 20/106 و 107).
عنبر اشهب روید اگر از گیسوی او
تای یک موی ببخشند به قاع صفصف.
سوزنی.
نسف از فر خرامیدن تو یافت کنون
فرّ فردوس اگر بود چو قاع صفصف(1).سوزنی.
کاروان سبزه تا از قاع صفصف کرد ارم
صف صف از مرغان روان بر کاروان افشانده اند.
خاقانی.
قاع صفصف دیده و صف صف سپهداران حاج
کوس را از زیردستان زیر و دستان دیده اند.
خاقانی.
(1) - ن ل: قاعاً صفصف.

قاعف.

[عِ] (ع ص) باران درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). باران سخت چنانکه پوست از روی زمین ببرد. (مهذب الاسماء).

قاعلة.

[عِ لَ] (ع اِ) کوه بلند. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). ج، قواعل. (مهذب الاسماء).

قاع موحوش.

[عِ مَ] (اِخ) موضعی است در یمامه. یحیی بن طالب گوید :
بعدنا و بیت الله عن ارض قرقری
و عن قاع موحوش و زدنا علی البعد.
و نیز در این شعر که دربارهء سرزمین قرقری شاعری دیگر سروده قاع موحوش را اراده کرده است :
ایا اثلاث القاع من بطن توضح
حنینی الی اطلا لکنّ طویل.
(معجم البلدان).

قاعون.

(اِخ)(1) نام کوهی است بلند در اندلس نزدیک دانیه که از مسافت دو روز راه پیدا است. ابوحفص عروضی زکرمی در اشعاری که دربارهء زکرم سروده است گوید :
ما راجبٌ مثلی لِوَکسٍ عدله
لو کان یَعدل وزنه قاعوناً.
(معجم البلدان) (الحلل السندسیة ص110).
(1) - Caoun (الحلل السندسیه ص 110).

قاعة.

[عَ] (ع اِ) گشادگی. (ناظم الاطباء). گشادگی میان سرای. (آنندراج).

قاعة.

[عَ] (اِخ) موضعی است از بلاد سعدبن زید مناة بن تمیم و پیش از یبرین واقع است. (معجم البلدان).

قاعة الدار.

[عَ تُدْ دا] (ع اِ مرکب) گشادگی میان سرای. (ناظم الاطباء).

قاف.

(اِ) حرفی است از حروف تهجی. اسم حرف «ق». رجوع به «ق» شود.

قاف.

(ع ص) آنکه بی نیاز بود از مردمان. (مهذب الاسماء). || مرد دراز. (مهذب الاسماء).

قاف.

(اِخ) (کوه...) نام کوهی است مشهور و محیط است به ربع مسکون(1). گویند پانصد فرسنگ بالا دارد و بیشتر آن در میان آب است و هر صباح چون آفتاب بر آن افتد شعاع آن سبز مینماید و چون منعکس گردد کبود، و این میباید غلط باشد چه در حکمت مبرهن است که لون لازم اجسام مرکبه است و بسیط را از تلون بهره نیست و همچنین به برهان ثابت شده است که ارتفاع اعظم جبال از دو فرسنگ و نیم زیاده نمیباشد. والله اعلم. (برهان). گویند عنقا بدان آشیان دارد و هم گویند مراد جبال قفقاز و قبق است. و شاید مأخوذ از قافقاز تلفظ یونانی قفقاز است. (کازیمیرسکی). کوهی است گرداگرد زمین گرفته از زبرجد. (مهذب الاسماء). در معجم البلدان مسطور است که کوهی عظیم است که بگرد دنیا برآمده، از او تا آسمان مقدار یک قامت است، بلکه آسمان بر او مطبق است و سورهء قاف اشاره بدو است و جِرمش از زمرد است و کبودی هوا از عکس لون او است و ماورای آن عوالم و خلایق فراوانند که حقیقت حالشان غیر از خدای تعالی نداند و در بعضی تفاسیر گوید که از زمرد است و در عجائب المخلوقات و معجم البلدان آمده که همهء بیخ کوهها بدو پیوسته است چون حق سبحانه را با قومی غضب بوده باشد و خواهد که بدیشان زلزله فرستد فرشته ای را که بر کوه قاف موکل است امر آید که تارک و بیخ آن کوه مطلوب را بجنباند و در آن زمین زلزله افکند و العهدة علی الراوی، و چون کوه قاف را اصل کوهها نهاده اند اگرچه این از عقل دور است این قدر شرح آن نوشتن درخور بوده. (نزهة القلوب ص 198). نام کوه، بقول قدما البرز را بدین اسم مینامیدند (کوفه به پهلوی به کوه گویند و دور نیست قاف همان باشد). (فرهنگ شاهنامه ص 209) :
وزین مرز پیوسته تا کوه قاف
به خسرو سپارم ابی جنگ و لاف.فردوسی.
ملک جهان بگیری از قاف تا به قاف
مال جهان ببخشی از عود تا به قار.
منوچهری.
ساحری از قاف تا به قاف تو داری
مشرق و مغرب ترا دو نقطهء قاف است.
خاقانی.
چون به سرکوه قاف نقطهء فا دان
خطهء بغداد در ازای صفاهان.خاقانی.
چنان پهن خوان کرم گسترد
که سیمرغ در قاف روزی خورد.
سعدی (بوستان).
ببر ز خلق و ز عنقا قیاس کار بگیر
که صیت گوشه نشینان ز قاف تا قاف است.
حافظ.
-مرغ قاف، مرغان قاف؛ عنقا. سیمرغ :
باز ارچه گاهگاهی بر سر نهد کلاهی
مرغان قاف دانند آئین پادشاهی.حافظ.
(1) - کوهی است اساطیری. رجوع به دائرة المعارف اسلام: Kaf شود. (حاشیه برهان چ معین).

قاف.

(اِ) به سریانی قشر است و به معنی رعی الابل نیز آمده. (فهرست مخزن الادویه).

قاف الرقبه.

[فُرْ رَ قَ بَ] (ع اِ مرکب)پوست گردن. (ناظم الاطباء): اخذه بقاف رقبته؛ او را گرفت به پوست گردن وی. (ناظم الاطباء).

قاف به قاف.

[بِ] (ق مرکب) کران تا کران :
روی گیتی پر از سلف شد و لاف
همه زرق است و شید قاف به قاف.اوحدی.
گرم این است رفته قاف به قاف
بی سؤال و جواب و منت و لاف.اوحدی.

قاف تا قاف.

(ق مرکب) قاف به قاف. کران تا کران. از یکسر تا سر دیگر این جهان. (امثال و حکم دهخدا). تمام جهان. (آنندراج) :
جهان قاف تا قاف پر نور کرد
به هر جا که بد ماتمی سور کرد.فردوسی.
قاف تا قاف همه ملک جهان زان تو باد
خود همی دان که بود ارجو ان شاءالله.
منوچهری.
قاف تا قاف صیت عدل وی است
گذران بر لب اولی الالباب.سوزنی.
قاف تا قاف جهان بینی شب وحشت چنانک
تا دم صورش سپیده دم نخواهی یافتن.
خاقانی.
چون خود و چون من نبینی هیچ کس در شرع و شعر
قاف تا قاف ار بجوئی قیروان تا قیروان.
خاقانی.
هر جا که دلی است قاف تا قاف
از بندگی تو میزند لاف.نظامی.
بعزم دست بوسش قاف تا قاف
کمر بسته کله داران اطراف.نظامی.
ماهی که قاف تا قاف از عکس اوست روشن
چون روی تو بدیده پشتی چو دال کرده.
عطار.
خوبرویان چو رخ نمی پوشند
عاشقان در طلب نمی کوشند
یافت عنقا ز عزلت و دوری
قاف تا قاف نام مستوری.اوحدی.

قافز.

[فِ] (ع ص) جهنده. (منتهی الارب).

قافزة.

[فِ زَ] (ع ص) مؤنث قافز. جهنده. (منتهی الارب): خیل قافزة؛ اسبان تیزرو که وقت دویدن برجهند. (منتهی الارب) (آنندراج). خیل قوافز نیز گویند. (منتهی الارب).

قافق.

[] (اِ) ابوریحان در قانون مسعودی گوید: قافق قصبهء فحص البلوط است.

قافل.

[فِ] (ع ص) بازگردنده از سفر. (منتهی الارب) (آنندراج). || آنکه دست او خشک شده باشد. (مهذب الاسماء). مرد خشک دست. (منتهی الارب). || پوست خشک. خشک پوست. (منتهی الارب).

قافلاء .

[فَ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب).

قافلارا.

(معرب، اِ)(1) پر سیاوش. (صیدنهء ابوریحان در ذیل کلمهء پر سیاوش). و این کلمه لاتینی است و اصل آن کاپیلرا باشد. پر سیاوش.
(1) - Cappillaire commun.

قافلانکوه.

(اِخ) کوهی است از کوههای آذربایجان که از سطح دریا 1540 متر بلندی دارد. این کوه جزء جبالی است که از منتهی الیه شمال شرقی آذربایجان شروع شده و به سواحل جنوبی بحر خزر خود را میرساند و به ملاحظهء چشمه های آب گرم معدنی ممزوج با مواد گوگردی که در مواضع بسیاری از آن موجود است معلوم میشود که در معرض آتش فشانهای این ایالت واقع و بر اثر زیر و زبر شدن زمین های این نواحی بدست آمده است. قله های کوههای این رشته دارای برفهای دائمی است. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 24).

قافلایی.

[] (ع ص) انتسابی است به پیشهء عجیبی. سمعانی آرد: من از قاضی ابوبکر محمد بن عبدالباقی انصاری در بغداد شنیدم که می گفت: قافلای نام کسی است که کشتیهای بزرگ را که از موصل و بصره وارد میشوند میخرد و آنها را میشکند و چوب و آهن و قیر و قفل آنها را میفروشد و به کسی که این کار را میکند قافلای گویند. (الانساب سمعانی).

قافلایی.

[] (اِخ) جعفربن محمد بن احمدبن ولید مکنی به ابوالفضل از ثقات مردم بغداد است. وی چیزی از حدیث میداند. از محمد بن اسحاق صنعانی و علی بن داود قنطری و احمدبن ولید فحام و عیسی بن محمد اسکافی و عبدالله بن روح مدائنی و احمدبن ابی حبیب روایت کند و ابوبکربن احمدبن جعفربن مالک قطیفی و عبدالعزیزبن جعفر خرقی و ابوالفضل عبیداللهبن عبدالرحمان زهری و ابوالحسین محمد بن مظفر حافظ و ابوبکر احمدبن ابراهیم بن شاذان بزار و ابوالفتح یوسف بن عمر قواس از او روایت دارند. وی در جمادی الاولی سال 326 ه . ق. وفات کرد. (سمعانی).

قافلایی.

[] (اِخ) حسین بن ادریس بن محمد بن شاذان مکنی به ابوالقاسم از اهل بغداد است. وی از عبدالله بن ایوب خرمی و ابوالفضل بن موسی بندهء بنی هاشم و عیسی بن ابی حرب صفار روایت کند و قاضی ابوالحسن جراحی و ابوعمربن حیویه و ابوالحسن دارقطنی و ابوالقاسم بن ثلاج و ابوالحسین محمد بن احمدبن جمیع غسانی از او روایت دارند. وی به سال 329 ه . ق. وفات کرد. (سمعانی).

قافلایی.

[] (اِخ) سلیمان بن محمد بن سلیمان مکنی به ابوالربیع از محدثان است. وی از عطاء و حسن و ابن سیرین علاده از مردم بصره روایت کند و مردم بصره از او روایت دارند. ابوحاتم بن حیان گوید: سلیمان در بصره شغل کشتی خری داشت. (سمعانی).

قافلگی.

[فِ لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به قافله. آنها که در قافله هستند :
از که پرسند جز از مردم نیک و بد دهر
چون بر این قافلگی مردم سالار و سر است.
ناصرخسرو.

قافله.

[فِ لَ] (ع اِ) کاروان. (مهذب الاسماء) (دهار). قیروان :
سوی او از شاعران و زائران شرق و غرب
قافله در قافله است و کاروان در کاروان.
فرخی.
تا برگرفت قافله از باغ عندلیب
زاغ سیه بباغ درآورد کاروان.فرخی.
بی سیم سائل تو نرفت ایچ قافله
بی زر زائر تو نرفت ایچ کاروان.فرخی.
کاروان ظفر و قافلهء فتح و مراد
کاروانگاه به صحرای رجای تو کند.
منوچهری.
لشکر پیری فکند و قافلهء ذل
ناگه بر ساعدین و گردن من غل.
ناصرخسرو.
مر مرا در میان قافله بود
دوستی مخلص و عزیز و کریم.
ناصرخسرو.
قافله هرگز نخورد و راه نزد باز
باز جهان رهزن است و قافله خوار است.
ناصرخسرو.
در طلب خون من قاعده ها می نهی
در ره امید من قافله ها می زنی.خاقانی.
صد قافلهء وفا فروشد
یک منقطع از میان ندیدم.خاقانی.
روزی میان بادیه بر قافله یْ عجم
دست عرب چو غمزهء ترکان سنان کشید.
خاقانی.
قافلهء عشق تو میرود اندر جهان
طائفهء عقلها هم به اثر میرود.خاقانی.
فرض شد این قافله برداشتن
زین بنه بگذشتن و بگذاشتن.نظامی.
چرخ نه بر بی درمان میزند
قافلهء محتشمان میزند.نظامی.
قافله میشد به کعبه از وله
اقچه بسته شد روان با قافله.مولوی.
یکی را پسر گم شد از راحله
شبانگه بگردید در قافله.
سعدی (بوستان).
قافلهء شب چه شنیدی ز صبح؟
مرغ سلیمان چه خبر از سبا؟سعدی.
کاروانی در زمین یونان بزدند... لقمان حکیم اندر آن قافله بود. (گلستان).
- امثال: این قافله تا به حشر لنگ است.
شریک دزد و رفیق قافله .
همه قافلهء پیش و پسیم.
- قافله شد؛ به معنی «قافله رفت» باشد؛ یعنی سالار رفت که کنایه از فوت شدن پیغمبر باشد صلوات الله علیه. (برهان).
|| کاروان بازآینده از راه حج و جز آن. (مهذب الاسماء). گروه از سفر بازگردنده. (منتهی الارب) (آنندراج). وفد. سیاره :شیادی گیسوان بافت بصورت علویان و با قافلهء حجاج به شهری درآمد در هیأت حاجیان. (گلستان). با قافلهء حجاز بشهر آمد گفت از حج می آیم. (گلستان). || گروه در سفر رونده از روی تفأل به رجوع. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قوافل.

قافله باشی.

[فِ لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کاروان سالار. قافله سالار. (آنندراج). سردار قافله. (آنندراج).

قافله خوار.

[فِ لَ / لِ خوا / خا] (نف مرکب) که قافله را به کام خود میکشد. قافله اوبار :
قافله هرگز نخورد و راه نزد باز
باز جهان رهزن است و قافله خوار است.
ناصرخسرو.

قافله دار.

[فِ لَ / لِ] (نف مرکب)قافله دارنده. سالار قافله.

قافله زن.

[فِ لَ / لِ زَ] (نف مرکب) دزد قافله. قاطع الطریق :
قافله زن یاسمن و گل بهم
قافیه گو قمری و بلبل بهم.نظامی.

قافله سالار.

[فِ لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کاروانسالار. بارسالار. سردار قافله :
هرچه خلاف آمد عادت بود
قافله سالار سعادت بود.نظامی.
ای قافله سالار چنین گرم چه رانی
آهسته که در کوه و کمر بازپسانند.سعدی.
پیشوای دو جهان قافله سالار وجود
کوست مقصود ز یاسین و مراد از طه.
هندوشاه نخجوانی.
غنچه را چون دل تأثیر جرس میسازد
که چمن قافله سالار کند بوی ترا.
تأثیر (از آنندراج).

قافله کش.

[فِ لَ / لِ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه قافله را راهنمائی کند.

قافله گاه.

[فِ لَ / لِ] (اِ مرکب) جای فرودآمدن قافله. || کنایه از دنیا که جای آمدن و رفتن است :
پست منشین که ترا روزی ز این قافله گاه
گرچه دیر است همان آخر برباید خاست.
ناصرخسرو.
از بس دل مردم به رهت چشم براه است
در کوی تو هر نقش قدم قافله گاه است.
محمدعلی جامع (از آنندراج).
در چشم ترم لخت جگر بار گشوده است
هرجا که سرچشمه بود قافله گاه است.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

قافنوس.

(معرب، اِ) کمون بری. شاه تره. شاهترج. کزبرة الحمام(1).
(1) - Kapnos.

قافو.

(اِ) نوعی است از ماهی در رود نیل. (فرهنگ دزی).

قاف و دال.

[فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)علامت اختصاری قول و دلیل. قول و دلیل. || مزخرف. هرزه. || هرزه گوئی. || هرزه کاری. || طمطراق. کش و فش. (برهان) (ناظم الاطباء).

قافور.

(معرب، اِ) لغتی است در کافور. (المعرب جوالیقی ص268). || غلاف شکوفهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج).

قافورنی.

(معرب، اِ) کافور. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قافور و قافوری شود.

قافوری.

(معرب، اِ) کافور. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قافور و قافورنی شود.

قاف و لام.

[فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)کنایه از «قل». اشاره است به آیهء: اذا قضی امراً فانما یقول له کن فیکون. (قرآن 2/117 و 3/47) :
آن با و نا شکن که به تعریف او گرفت
هم قاف و لام رونق و هم کاف و نون بها.
خاقانی.

قافون.

(اِخ) نام دژی است به فلسطین نزدیک رمله و گویند آن از توابع قیساریه در ساحل شام است. (معجم البلدان).

قافونی.

[نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قافون. رجوع به قافون شود.

قافونی.

[نی ی] (اِخ) ابوالقاسم عبدالسلام بن احمدبن ابی حرب امام مسجد جامع قیساریة است. وی از سلامة بن منیر مجدلی از ابی احمدبن محمد بن عبدالرحیم بن ربیعه قیسرانی روایت کند. و قیس ارمنازی روایت نوشته و حافظ بن نجار نقل کرده است. (معجم البلدان).

قافونی.

(اِخ) شبل بن علی بن شبل بن عبدالباقی مکنی به ابوالقاسم و ملقب به صوینی. وی در دمشق از ابوالحسن محمد بن عوف و ابوعبدالله محمد بن عبدالسلام روایت شنیده و ابوالفتیان دهستانی و عمر بن عبدالکریم از وی روایت دارند. (معجم البلدان).

قافونیا.

(اِخ) کوه اصطیفون. (نخبة الدهر دمشقی ص 22). این کوه از اقصای چین میگذرد و در دریای ظلمات که آن را زفتی مینامند فرو میرود. در این کوه سرزمین یاقوت و ظلمت واقع است. (نخبة الدهر دمشقی ص 22، 23، 131).

قافة.

[فَ] (ع ص، اِ) جِ قائف. پی شناسان. (آنندراج). عندالعرب قوم کانت عندهم معرفة بفصول تشابه اشخاص الناس. (بدایة المجتهد ابن رشد). رجوع به قائف شود.

قافی.

(ع ص) نعت فاعلی از قفو. ازپی رونده. پیرو. || خادم. خدمتکار. (ناظم الاطباء).

قافیتین.

[یَ تَ] (ع اِ) تثنیهء قافیه.
-ذوالقافیتین.؛ رجوع به ذوالقافیتین شود.

قافیقوا.

(معرب، اِ) قارفیبو. قاریسیوس. سرطان است. (فهرست مخزن الادویه).

قافیة.

[یَ] (ع اِ) رجوع به قافیه شود.

قافیه.

[یَ / یِ] (ع اِ) مشتق از قفو. (آنندراج). پس گردن. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). || ازپی رونده. (آنندراج): اتیته علی قافیته؛ ای علی اثره. || پس آوند(1). سرواده. (ناظم الاطباء). در اصطلاح عبارت است از مجموع آنچه تکرار یابد در الفاظ مشابهة الاواخر یا لفظی متغایرالمعانی که واقعند در اواخر مصراعها یا بیت ها. (آنندراج). کلمهء اخیر از بیت که اعادهء آن لازم باشد و یا آخرین حرف متحرکی در بیت که پس از آن حرف ساکنی باشد و این حرف ساکن پیروی حرف متحرک را نماید و یا حرفی که بنای قصیده بر آن باشد. (ناظم الاطباء). نزد شعراء آخرین کلمه از شعر را گویند. مانند لفظ حومل در این شعر:
قفا نبک من ذکری حبیب و منزل
بسقط اللوی بین الدخول فحومل.
و این قول اخفش است. و دیگران گفته اند: قافیه از آخر بیت تا نزدیکترین ساکنی که بدان ملحق گردد، با حرکتی که پیش از آن واقع است، قافیه باشد. و نیز گفته اند با متحرکی که قبل از آن است. بنابراین بنا بر تعریف اول در شعر مذکور قافیه از حرکت حاء حومل است تا آخر بیت. و بنابر تعریف ثانی از خود حاء تا پایان شعر است. هکذا ذکر السید السند فی حواشی العضدی. مولوی عبدالحکیم گوید: قافیه مشتق است از قفو و آن بمعنی تبعیت است، زیرا قوافی یکی بر اثر دیگر آید. صاحب مطول گفته: قافیه آخرین کلمه از بیت می باشد. و تقفیه عبارت است از توافق بر حرف اخیر. و در پاره ای از رسائل آمده که حرف روی اگر متحرک بود قافیه را مطلقه، و اگر غیر آن بود قافیه را مقیده نامند و مقیده گاه مردفه و گاه مجرده و گاه مؤسسه باشد و قافیهء مطلقه بر شش قسم بود: مطلقهء مجرده، مطلقهء مردفه، مطلقهء مؤسسه، مطلقهء به خروج، مطلقهء به ردف و مطلقهء به تأسیس و خروج - انتهی. و در رسالهء منتخب تکمیل الصناعه می آورد: قافیه نزد شعرای عجم عبارت است از: مجموع آنچه تکرار یابد در الفاظ مختلفه بحسب لفظ و معنی یا به حسب لفظ فقط و یا بحسب معنی فقط که آن الفاظ واقع شده باشد در اواخر مصراع ها و یا بیتها و یا در چیزی که بمنزلهء آنها باشد. بشرط آنکه مجموع از حروف و حرکاتی معینه باشد، مثل روی و تأسیس و اشباع. و آنکه بعضی تمام کلمه را قافیه گویند، و بعضی دیگر مجرد حرف روی را بطریق مجاز است بنا بر قول جمهور و ذکر قید مختلفه برای احتراز است از ردیف و ذکر قید مصراع ها و بیتها برای شمول تعریف مطلعها را و قطعه ها را و غزلها را و غیر ذلک. و ذکر قید یا در چیزی که بمنزلهء آنها باشد برای شمول تعریف قوافی را که بعد آنها ردیف آید چه این قوافی اگرچه در اوایل مصرعها واقع شوند، اما حکم آخر دارند چرا که ردیف چون به یک معنی مکرر شود بمنزلهء معدوم است. اطلاق قافیه بر قافیهء اول از شعر ذوالقافیتین و ذوالقوافی بطریق مجاز است و قید بشرط آنکه مجموع الی آخره بجهت احتراز است از حروف و حرکات که بطریق صنعت لزوم مالایلزم شاعر تکرار آن را در اواخر ابیات التزام کرده.
انواع قافیه به اعتبار تقطیع پنج است به اجماع اهل عرب و فارس: مترادف، متدارک، متکاوس، متواتر، و متراکب. و بعضی این الفاظ را القاب قوافی گویند. و بعضی حدود قافیه گویند. و گفته اند: مترادف، قافیه ای است که بحسب تقطیع در اواخر آن دو حرف ساکن پیاپی باشند مثاله این معما به اسم شهاب. شعر:
هست پیش ما لبت آب حیات دلنواز
آمده همچون حباب از وی برون تبخاله باز.
و متواتر قافیه ای است که بحسب تقطیع از ساکن که در آخر او است تا اول ساکن که پیش از این ساکن است از یک حرف متحرک زیاده واسطه نباشد. مثاله، شعر:
شکردهنا غمی نداری
دیر آی می مغانه درکش.
و متدارک قافیه ای است که بحسب تقطیع از ساکنی که در آخر او است تا اول ساکن که پیش از آن ساکن است دو حرف متحرک واسطه باشند مثاله، این معما به اسم یوسف. شعر:
شمع جان چون سوخت در فانوس تن
شد از آن صورت پریشان حال من.
و متراکب آنکه بحسب تقطیع از ساکنی که در آخر او است تا اول ساکنی که پیش از این ساکن است سه متحرک واسطه باشند. مثاله، این معمّا به اسم بهاء. شعر:
ای عطائی دل و دین رفت ز ما سوی عدم
در دل ما چو رقم بست سر زلف صنم.
و متکاوس آنکه بحسب تقطیع از ساکنی که در آخر او است تا اول ساکنی که پیش از این ساکن است چهار متحرک واسطه باشند و این بسبب غایت ثقلش در اشعار پارسی بغایت اندک است - انتهی. و در جامع الصنایع گوید: قافیهء مطلق آن است که قافیه بی ردف و تأسیس و دخیل و وصل و خروج بود. و قافیهء مقید آن است که قافیه بعد از ردف اصلی افتد. و قافیه در تلفظ بر حسب تبعیت و اشباع ظاهر گردد، و در تقطیع حذف شود. مثاله، شعر:
دل ز من بردی کنونش خون کنی
گر بری جان را ندانم چون کنی.
نون «خون و چون» از این قبیل است. قافیهء پیوندی آن است که بیت را چنان انشا کند که معنی بی آوردن قافیه تمام شود. و اما چون آوردن قافیه شرط است بضرورت بیاورد. مثاله، شعر:
ای لبت شکر و سخن شیرین
چه کنی عیش بنده تلخ ببین.
لفظ «ببین» قافیهء پیوندی است که اتمام معنی بدان احتیاج ندارد. و قافیهء ملک آن است که قافیه در مصراع اول مطلع است، و در آخر دوم بیت همان لفظ را قافیه سازد. و اگر در ابیات دیگر آرد هم روا باشد. لکن استعمال فصحا در بیت دوم است و این از قبیل ایطاء نیست. قافیهء متولده آن است که آخر بیت الفاظی متصل الفاظ قافیه آورد که پنداشته آید که الفاظ قافیه از آن الفاظ متصل زیاده شده است. مثاله، شعر:
بست چون بر روی من دلدار در
شد ز اشکم طرهء دستار تر
دل ز من بردی و جان آواره شد
جان آواره کنون یکبارتر.
(از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1241).
و رجوع به کشف الظنون شود.
قافیه در اصل یک حرف است و هشت آن را تبع
چار پیش و چار پس، این مرکز آنها دائره
حرف تأسیس و دخیل و ردف و قید آنگه روی
بعد از آن وصل و خروج است و مزید و نایره.
رجوع به حروف قافیه در همین لغت نامه شود :
شادی و بقا بادت و زین بیش نگویم
کین قافیهء تنگ مرا نیک بپیخست.
عسجدی.
شعر درازتر ز قفا نبک پیش او
کوته شود چو قافیهء شعر مثنوی.
فرخی.
چون من ترا مدحت کنم گویم که خود اعشی منم
از بس که اندر دامنم از چرخ بارد قافیه.
منوچهری.
در مطلعی که وصف دهانش بیان کنم
غیر از میان چه قافیهء آن دهان کنم.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
-امثال: قافیه که آمد باید گفت.
(1) - Rime.

قافیه اندیش.

[یَ / یِ اَ] (نف مرکب) آنکه قافیه سازد. شاعر :
خوش نشین ای قافیه اندیش من
قافیه یْ دولت توئی در پیش من.مولوی.

قافیه اندیشیدن.

[یَ / یِ اَ دَ] (مص مرکب) کنایه از به فکر فرورفتن است :
قافیه اندیشم و دلدار من
گویدم مندیش جز دیدار من.مولوی.

قافیه تنگ بودن.

[یَ / یِ تَ دَ] قافیه تنگ شدن (آمدن، افتادن)؛ مشکل بودن (شدن) اتیان قوافی :
خاقانی را گلی بچنگ افتاده ست
کز غالیه خالیش چو سنگ افتاده ست
زان گل دل او بنفشه رنگ افتاده ست
چون قافیهء بنفشه تنگ افتاده ست.خاقانی.
|| کنایه از عاجز شدن در گفتار و کردار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) :
صورت عدل تنگ قافیه است
که ردیف دوام او زیبد.خاقانی.
تنگ دو مرغ آمده در یکدگر
وز دل شه قافیه شان تنگ تر.نظامی.
-امثال: چون قافیه تنگ آید، شاعر به جفنگ آید.

قافیه سنج.

[یَ / یِ سَ] (نف مرکب) شاعر. (ناظم الاطباء). ناظم. ناقد شعر. موزون طبع :
مرغان باغ قافیه سنجند و بذله گوی
تا خواجه می خورد به غزلهای پهلوی.حافظ.
ج، قافیه سنجان. شاعران. (ناظم الاطباء). شعرا. (انجمن آرا). مردمان موزون طبع. (آنندراج) (برهان) :
قافیه سنجان چو علم برکشند
گنج دو عالم به سخن درکشند.نظامی.

قافیه سنجی.

[یَ / یِ سَ] (حامص مرکب) علم شعر. (ناظم الاطباء). نقدالشعر. شعرگوئی. (ناظم الاطباء).

قافیه شایگان.

[یَ / یِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قافیه ای که مشتمل باشد بر ایطای جلی که حرف زائد را با اصلی قافیه گردانند چنانکه دلیران و مردمان را با جان و زمان یا آهنین و رنگین را با نسرین و چین یا خندان و گریان را با کمان و مکان یا خوردن و خفتن را با گلشن و سوسن قافیه آرند و شایگان در فارسی کاری که بحکم حاکم کنند بی مزد و منت و بهندی بیگار گویند چون کار بیگار زشت و خراب باشد همچنین این قسم قوافی نیز بسبب بی اهتمامی و زشتی به آن کار شباهت دارد لهذا این را نیز شایگان نام نهادند. (آنندراج) (غیاث). آن قسم از پس آوند که در آن حرف زائد را با حرف اصلی قافیه کنند مانند دلیران با جان و رنگین با نسرین و خفتن با گلشن و جز آن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شایگان شود.

قافیه گو.

[یَ / یِ] (نف مرکب) شاعر. (دهار). قافیه گوی :
قافله زن یاسمن و گل بهم
قافیه گو قمری و بلبل بهم.نظامی.

قافیه گوی.

[یَ / یِ] (نف مرکب) شاعر. (ترجمان القرآن). قافیه گو.

قاق.

(ع ص) مرد نیک دراز. (منتهی الارب) (آنندراج). مردم دراز و باریک و لاغر را گویند :
مجوس مرده ام از بس که قاق گشته تنم
که خانه دخمه نما گشت و من مجوس نما.
نادم گیلانی (از آنندراج).

قاق.

(ع اِ) طائری است طویل العنق. (فهرست مخزن الادویه). پرنده ای است گردن دراز که در آب زندگی کند. (از نشوءاللغة ص 48).

قاق.

(اِ) گفته اند معرب کاک بمعنی کعک است. (فهرست مخزن الادویه).

قاق.

(اِ صوت) اسم صوت فرورفتن چیزی در چیزی :
ای خواجه نشاطی من ای شهره رفیق
در جستن یار من نبودت توفیق
...ی دارم بن چو شبه سر چو عقیق
بفشارم قاق تا فروتیزی قیق.
سوزنی.
|| آواز زاغ. (آنندراج) :
بس است فوقی این هرزه چانگی تا کی
خوش است شرم مزن چون کلاغ این همه قاق.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).
و این لهجه ای است و در اصل کلاغ به کاف تازی و غین معجمه. (آنندراج). کاغ.

قاق.

(ترکی، اِ) قدید. (برهان). گوشت خشک کرده که آن را بریان کرده میخورند. (آنندراج). || (ص) خشک. (برهان). || (اِ) میوهء خشک که هستهء آن را درآورده بخشکانند. (کاشغری ج 2 ص 225 و ج3 ص116 از حاشیهء برهان چ معین). || در لغت ابن مهنا ص 171 آمده که از اسبهای مسابقه آن را که پیش می افتد باشلق و آن را که عقب میماند قاق گویند. (نداب 3:7 ص18 از حاشیهء برهان چ معین). || آب باران راکد در یک محل. (جغتائی ص 806 از حاشیهء برهان چ معین).

قاقا.

(اِ) شیرینی(1) (در تداول اطفال).
(1) - Nanan.

قاقا.

(معرب، اِ) کاکا. حنظل. (فهرست مخزن الادویه). قاقائی.

قاقائی.

(معرب، اِ) حنظل. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قاقا شود.

قاقازان.

(اِخ) رجوع به قاقزان شود.

قاقاطون.

(معرب، اِ) نیلوفر. (فهرست مخزن الادویه).

قاقالو.

(اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. در 14هزارگزی جنوب خداآفرین و 24هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی است. 79 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قاقالیا.

(معرب، اِ) بعضی گفته اند که آن بقلة الاوجاع است و شاید غیر از آن باشد. نباتی است برگ آن سفید و بزرگ و ساقی از وسط برگ آن ایستاده روئیده و بر آن گلی است شبیه به گل نباتی که آن را بروانیا نامند و چون گل آن ریخت حبی از آن ظاهر میگردد و آن را بیخی است باقوت، مجففه و بی لذع. این گیاه در کوهستان میروید. طبیعت آن گرم و تر است. آشامیدن نقوع بیخ آن در شراب و مضغ آن نیز ناشتا جهت رفع خشونت قصبهء ریه و مری و سرفه نافع، جهت آنکه جوهر آن غلیظ است و چون مانند کتیرا در شراب بخیسانند که غلیظ گردد و یا لعوق از آن سازند و یا مضغ نمایند، بیخ آن را از آن عصاره ای برمی آید و نافع است امراض مذکوره را و قائم مقام ربّالسوس است. و حب آن را چون نرم بکوبند و با قیروطی ممزوج نموده بر صورت بمالند باعث تجدید و مانع لذع و تشنج آن است. (مخزن الادویة).

قاقالیس.

(معرب، اِ) تخم جزر بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قاقالی لی.

(اِ) هر نوع شیرینی و جز آن برای اطفال. رجوع به قاقا شود.

قاقان.

(اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 62هزارگزی شمال الیگودرز و 14هزارگزی خاور شوسهء شاه زند به ازنا واقع است. موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. 1315 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و قنات و چشمه است. محصولات آنجا غلات و تریاک و لبنیات و چغندر و باغات انگور و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قاق بودن.

[دَ] (مص مرکب) بی نصیب بودن. رجوع به قاق شدن شود.

قاقرطین.

[] (معرب، اِ) لبن شبرم. (فهرست مخزن الادویه).

قاقره.

[] (اِخ) بقول اسدی نام جزیره ای است که گرشاسب آنگاه که به جنگ شاه لاقطه رفته بود بدانجا رسید :
فتادند روز دهم یکسره
به خرم گهی نام او قاقره.
(گرشاسب نامه ص 279).
و رجوع به ص 283 و 284 همان کتاب شود.

قاقز.

[قُزز] (ع اِ) کوزه های بزرگ. (منتهی الارب). رجوع به قاقزه و قازوزه شود.

قاقزان.

[قُ / قِ] (اِخ) ثغری (حدی) از نواحی قزوین که در آن تندبادهای سخت میوزد. طرماح گوید: یُفِجُّالریح فجّ القاقزان. (معجم البلدان ج 7 ص 16). از بلوکات قزوین که در شمال غربی آن شهر واقع است. قریهء مهم آن قاقزان، مسکن ایل کاکاوند است.

قاقزة.

[قُزْ زَ] (ع اِ) شیشهء شراب. ظرف شراب. (جوالیقی ج 1 ص 273). مشربه. (قاموس). قدح. (قاموس). قازوزه. رجوع به قازوزه شود.

قاقسبوس.

[] (معرب، اِ) کمون بری. (فهرست مخزن الادویه). || شاه ترج بری. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قافنوس شود.

قاقسنون.

[] (معرب، اِ) کبابه. (فهرست مخزن الادویه).

قاق شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) عقب افتادن اسب در مسابقه. || باختن در بازی. || بخطا رفتن تیر :
شوخ کماندار من شهرهء آفاق شد
از قدراندازیش تیر قضا قاق شد.
محمد اشرف (از آنندراج).

قاقل.

[قَ] (معرب، اِ)(1) گیاهی است. (فرهنگ دزی).
(1) - Cacalia ou pas, de, cheval.

قاقلتین.

[قُ لَ تَ] (ع اِ) تثنیهء قاقلة. الایچی سرخ. والایچی سفید. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به قاقلة شود.

قاقلس.

[لِ] (اِخ) یکی از شاعران قدیم یونان است که قبل از جالینوس میزیسته اسحاق بن حنین او را با اومیروس و مارتس در شمار شعرای قدیم یونان ذکر کرده است. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 36 شود.

قاقلستان.

[قِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. در 37000 گزی شمال باختری کرمانشاه و 2000 گزی باختر شوسهء سنندج به دردشت واقع و هوای آن سردسیری است. 215 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء رازآور. محصولات آن غلات، حبوبات، چغندرقند، تریاک، توتون. شغل اهالی زراعت است. از گوهرچقا اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قاقلة.

[قُ لَ] (معرب، اِ) رجوع به قاقله شود.

قاقلة.

[قُ لَ] (معرب، اِ) به یونانی قطیداوس و به سریانی شرفیون و شوشما و به فرنگی کرده موم و به فارسی هیل و به عربی هال و به هندی الایچی نامند، و آن از جملهء افادیهء عطریه است و ثمری است هندی و دو نوع میباشد کبیر و صغیر، کبیر را قاقلهء کبار نامند و صغیر را قاقله صغار. (مخزن الادویه). و آن بار درختی است که از آن نانخورش سازند و آن را سایه پرورد هم میگویند و بعضی گویند چیزی است مانند تخم سپندان، دور غلات میباشد. (آنندراج). رجوع به قاقلهء صغار و قاقلهء کبار شود.

قاقله.

[قُ لَ] (اِخ) نام شهری بپادشاهی جاوه و عود. قاقلی منسوب بدان جا است و فیل در آنجا بسیار باشد و عود قاقلی را در آنجا بجای هیمه سوزند و با تجار یک فیل بار آن به جامه ای مبادله کنند و جامه ای از پنبه در قاقله گرانتر از جامهء ابریشمی است. رجوع به ترجمهء فارسی ابن بطوطه ص 654 و 655 و 656 شود.

قاقلهء صغار.

[قُ لَ / لِ یِ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) و نیز آن را شُمشُر و شوشمر(1)و خیربوا و هیل بوا و هال بوا و هیل انثی به هندی گجراتی الایچی و چهونی الایچی نامند و آن ثمر نباتی است که در ملعیار در کوه موسوم به هیلی و نواحی آن بهم میرسد و در جای دیگر وجود ندارد و نبات آن تا به دو ذرع و برگ آن بقدر برگ انار و ریحان و پهن تر از آن و ثمر آن خوشه دار و هر دانهء آن در غلافی بقدر مغز پسته و بزرگتر و کوچکتر از آن و بسیار خوشبو و در خامی سبز و پس از رسیدن زرد و پس از خشک شدن سفید میگردد و مثلث شکل و متوازی الاضلاع است و هر دو طرف آن اندک باریک است و پوست غلاف آن سه چهار پارچه و بهم پیوسته و خشن با خطوط طولانی است و خوشبو است با اندک عفوصت و در زیر آن جای اتصال بخوشه اندک قمعی و برآمدگی و مایل بکجی و پوست آن بدان متصل و از آن روئیده و رسیدهء آن چون خشک گردد خود بخود و یا با اندک صدمه شکافته، دانه ها از جوف آن برمی آید و در جوف آن دانه های آن مانند قاقلهء کبار است مگر آنکه این ریزه تر و در سه صف در سه ضلع آن و مابین آنها پردهء سفیدرنگ نازکی است که بواسطهء آن غذا بدانها میرسد و در تازگی در آن رطوبت لزج شیرین طعم خوشبوی وجود دارد و چون خشک گردد زائل شود و پوست آن سفید گردد و طعم دانه های آن اندک تند و خوشبو و بعد خائیدن آن دهان اندک سرد گردد و چون کهنه شود مایل به تلخی شود و حدت رایحهء آن رو به کمی و پوست آن میل بسیاهی آورد تا آنکه بدبو و بی طعم گردد و قوت آن باطل شود و بالجمله قوت آن تا سه سال باقی میماند. طبیعت آن در دوم گرم و خشک و با قوت تریاقیت و قابضهء افعال و خواص آن مفرح و ملطف و جالی و محلل و خوشبوکنندهء عرق و رائحهء دهان و اعضاءالرأس، نفوخ کوبیدهء آن در بینی که عطسه آورد جهت صداع ریحی و صرع و اغما و ذرور آن در گوش جهت تسکین وجع آن و مضغ آن خوشبوکنندهء دهن و پوست و دانهء آن مقوی لثه مضغاً و ذروراً اعضاء الصدر و الغذا و النفض ناشف رطوبات صدر و حلق و معده و مقوی قلب و جهت خفقان بارده و تقویت معده و تسخین و رفع بلت آن و غثیان و تهوع و قی و وجع معدهء بارد ریحی و آوردن جشا و هضم طعام بتنهائی و یا با ادویهء مناسبه و حابس بطن است خصوص بریان کردهء آن و با آب مصطکی و آب انار جهت قی و غثیان و تقویت معده و جوش دادهء نیم کوفتهء آن خصوص با پوست در گلاب و یا آب جهت رفع غثیان و تهوع و قی و بدستور با برگ پودنه و یا نعناع با آب و یا با گلاب جوش داده. یک درم آن سکنجبین سه روز جهت اوجاع باردهء کبد و تفتیح سدهء آن و با تخم خیارین اجزای متساوی روزی دو درم با سکنجبین جهت اخراج سنگ گرده و مثانة الزنیه اکل و ذرور آن خوشبوکنندهء عرق و در همهء افعال اقوی از کبار آن است مگر در تقویت معده و اطباء برعکس این نوشته اند. شاید قاقلهء کباری که در حبشه و زنج و جاهای دیگر غیر بنگاله میشده باشد، چنان بود و آنچه در بنگاله میشود و مکرر به تجربه رسیده است نه چنین است که ذکر یافت مضر صدر و ریه، مصلح آن کتیرا، مقدار شربت آن یک درم تا یک مثقال، بدل آن نصف آن کبابه و نصف آن حب بلسان و به وزن آن قاقلهء کبار است و صنف سوم قاقله که نوشته اند تا حال دیده نشده که ماهیت و خواص آن تحریر یابد. (مخزن الادویه). و رجوع به تحفه حکیم مؤمن شود.
(1) - آن را به فارسی هیل نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).
emomadraC. emomadroc titep eL ه ب( )گ اتیرف ل وق isidarap munarg mumomA.)رمیاهتنز ل وق ه ب(
(دزی ج 2 ص 296 از حاشیهء برهان چ معین). کلمهء قاقله بنظر میرسد که از ریشهء سامی قدیم باشد زیرا در آشوری بصورت qaquluآن را می بینیم. (عقار 116 از حاشیهء برهان چ معین).

قاقلهء کبار.

[قُ لَ / لِ یِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) قاقلهء کبار را قاقلهء ذکر و هیل ذکر و قاقلهء زنجی و به هندی بری الایچی نامند و آن ثمر درختی است بقدر دو سه ذرع و یک ساق دارد و برگ آن شبیه ببرگ انار و ریحان و گل آن سفید ریزه مایل بسرخی شبیه به گل باقلا و ثمر آن صنوبری شکل مثلث غیرمتساوی الاضلاع بمقدار یک بند انگشت و کوچکتر و بزرگتر از آن، و پوست آن اغبر تیره و سه پارچه پیوسته بهم و اندک ضخیم خشن با خطوط طولانی و در طرف پائین جای اتصال بشاخ قمعی و برآمدگی و چون خشک گردد پوست آن بعضی خودبخود و یا با اندک صدمه جدا گشته دانه های آن برآید و تخم آن شبیه به تخم حرمل و خوشبو و فی الجمله شبیه به رائحهء کافور و با اندک حدت و در تازگی با رطوبت لزجهء شیرین طعمی و بعد خشکی زائل گردد و قوت آنچه در غلاف است تا نهایت دو سال باقی میماند پس طعم و رائحهء آن زائل و قوت آن باطل میگردد و آنچه از غلاف برآمده تا یک سال و انطاکی نوشته که برگ آن عریض است و حکیم میرمحمد عبدالحمید در حاشیهء تحفه نوشته که برگ آن شبیه به برگ جوار یعنی ذرت است سبز تیره وطول آن بقدر یک شبر و نیم و عریض بقدر سه چهار انگشت گل و ثمر آن در اسفل ساق آن میروید و گل آن شبیه به گل باقلا است و از دیگری نیز چنین شنیده شده و طول برگ آن را تا دو شبر گفته اند. طبیعت آن گرم در اول و خشک در دوم، افعال و خواص آن مفرح و مقوی معده و هاضم طعام و محرک جشا و حابس بطن، خصوص بریان کردهء آن و در بعضی طبایع این الذ و انفع از صغار آن است و بیشتر با برگ تانبول یعنی پان میخورند و دیگر در ادویه و سنونات و غیره بمصرف می آید و داخل طعام نمیکنند و سنون پوست کوبیدهء آن و بدستور دانهء آن مقوی لثه و مانع قلاع دهان و گویند مضر امعاء. مصلح آن کتیرا مقدار شربت آن تا دو مثقال، بدل آن قاقلهء صغار است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Grande cardamome.

قاقلی.

[قُ] (ع ص نسبی) منسوب به قاقله.
- عود قاقلی؛ قسمی از عود بخور است. جنسی از عود که از صنفی بهتر است و از قماری پست تر. رجوع به ترجمهء فارسی ابن بطوطه ص645، 654، 655، 656 شود.

قاقلی.

[قُلْ لا / قُ] (معرب، اِ) گیاهی است همچو اشنان شورمزه که شتر بچرد آن را. مدرّ بول و شیر است و از خوردن آن آب زرد روان گردد. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). و آن را به عربی قلام و به ترکی و فارسی شور نامند. نباتی است شبیه به اشنان و اسفند و رطوبت او بیشتر از اشنان و سبزتر از آن و طعم او شور و با تلخی و شتر به خوردن آن راغب و موافق مزاج او است. در دوم گرم و خشک و قلیل الغذا و آب او بقدر یک وقیه تا نیم رطل با آب مویز و شکر سرخ و مسهل زرداب و مدر بول و حیض و مفتح سدد و جهت ضعف معده و ترهل و درد کمر نافع و تازهء او مدر شیر و محرک و مقوی باه است. (تحفهء حکیم مؤمن). رستنی باشد مانند اشنان و در طعم آن شوری هست و گویند مانند کشوث است در فعل و طبیعت وی گرم و خشک باشد و ضعف جگر را نافع است و آن را به عربی رجل الفروج خوانند. (برهان). کاکل. (مهذب الاسماء).
(1) - اسم نبطی است و به عربی قلام و به ترکی و فارسی شور نامند، نباتی است شبیه به اشنان و اسپند... (تحفهء حکیم مؤمن)Salsola fruticosa. (دزی ج 2 ص 296 از حاشیهء برهان چ معین). در طب اسلامی نام سریانی عربی قاقلی qaqulla(در آشوری qaqullu) که معرف انواع گیاهان از طائفهء چلیپائی (Cakile, Lepidum و غیره) است. با قاقله qaqulaنام عربی Petit cardamome(قاقلهء صغار) مشتبه شده است. (عقار ص 325 از حاشیهء برهان چ معین).

قاقم.

[قُ] (ع اِ)(1) حیوان کوچکی است نظیر سمور. در مقدمة الادب زمخشری قاقم را به فارسی آس ضبط کرده. (فرهنگ شاهنامه ص 209). حیوانی است از موش بزرگتر و سفید و دمش کوتاه و سر دم آن سیاه. پوستش بغایت سفید و ملایم باشد و از آن پوستین میسازند. (آنندراج).
هو دویبة فی قدر الفار لها شعر ابیض ناعم. و منه یتخذ الفراء. و هو ابرد مزاجاً و ارطب من السنجاب و لذلک کان لونه البیاض و هو اعز قیمة من السنجاب. (صبح الاعشی ج 2 ص 49) :
همان نافهء مشک و موی سمور
ز سنجاب و قاقم ز کیمال و بور.فردوسی.
ز سنجاب و قاقم ز موی سمور
ز گستردنیها ز کیمال و بور.فردوسی.
ز پویندگان هر که مویش نکوست
بکشت و از ایشان برآهیخت پوست
چو سنجاب و قاقم چو روباه نرم
چهارم سمور است کش موی گرم.فردوسی.
در دل روشن ز بهر مدح تو دارم
نوک قلم تیره چون سر دم قاقم.مختاری.
به هر موئی که تندی داشت چون شیر
هزاران موی قاقم داشت در زیر.نظامی.
راست میخواهی به چشم خارپشت
خارپشتی بهتر است از قاقمی.سعدی.
|| پوستی باشد سفید و بغایت گرم میباشد و مردمان اکابر پوشند. (برهان) :
ترک بلغاری است قاقم عارض و قندزمژه
من که باشم تا کمان او کشد بازوی من.
خاقانی.
کجا قاقمی یا حریری است نرم
بلرزد بر اندام ایشان ز شرم.نظامی.
صبا از زلف و رویش حله پوش است
گهی قاقم گهی قندزفروش است.نظامی.
آب ز نرمی شده قاقم نمای
طرفه بود قاقم سنجاب سای.نظامی.
چنان تنگش کشیدی شه در آغوش
که کردی قاقمش را پرنیان پوش.نظامی.
تا رباید کله قاقم برف از سر کوه
یزک تابش خورشید به یغما برخاست.
سعدی.
|| و کنایه از روز هم هست که به عربی یوم میگویند چنانکه شب را قندز، چه هرگاه گویند قاقم آورد و قندز آورد مراد آن باشد که روز آورد و شب آورد. (برهان).
(1) - قاقوم = Hermine. (دزی ج 2 ص 296 ازحاشیهء برهان چ معین). و آن نوعی از چارپایان از تیرهء سموریان است. (حاشیهء برهان چ معین).

قاقم آوردن.

[قُ وَ دَ] (مص مرکب)کنایت از روز آوردن. (آنندراج).

قاقم اندام.

[قُ اَ] (ص مرکب) کنایه از معشوق صبیح. (آنندراج) :
قاقم اندام را اشارت کرد
تا شود سوی پرده راه نورد.
امیرخسرو (از آنندراج).

قاقم انگشت نما.

[قُ مِ اَ گُ نُ / نِ / نَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) قاقمی که موی دراز بقدر انگشت دست دراز دارد. از شرح قران السعدین. (آنندراج). || پوست قاقمی باشد که با دم آن باشد که بصورت انگشت میباشد و دم داشتن آن دلیل اصالت بوده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || یا آنکه قاقم بهتر باشد چرا که چیز بهتر را با انگشت می نمایند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قاقم پوش.

[قُ] (نف مرکب) کنایه از سفیدپوش. (آنندراج) :
به صبح قاقم پوش و به شام اکسون باف
به صلح آب فشان و به خشم آتشبار.
عرفی (از آنندراج).

قاقم عارض.

[قُ رِ] (ص مرکب) سپیدرو و زیبا :
ترک بلغاری است قاقم عارض و قندزمژه
من که باشم تا کمان او کشد بازوی من.
خاقانی.

قاقم نمای.

[قُ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)کنایه از سفیدنمای و روشن نمای باشد. (برهان) (آنندراج).

قاقمی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قاقم :
بلورین تن و قاقمی پشت او.نظامی.

قاقمی.

[قُ می ی] (اِخ) تاج الدین وحید معاصر عوفی بوده است و عوفی گوید: و از تاج الدین وحید قاقمی شنیدم در نیشابور میگفت این دو رباعی سید صدرالدین گفته است در ایام جوانی... رجوع به لباب الالباب چ اوقاف گیپ ج 1 ص 143، و تاج الدین وحید در این لغت نامه شود.

قاقنص.

[] (اِ) قو. مرغ قو. (فرهنگ دزی ج 2 ص 296). رجوع به قو شود.

قاقور.

(اِ) تلوسهء خرما است که به شیرازی نارونه نامند که وعاء طلع نخل باشد. (فهرست مخزن الادویه).

قاقوزة.

[زَ] (ع اِ) شیشهء شراب. رجوع به قازوزة شود.

قاقوس.

(معرب، اِ) غله ای است که آن را به عربی عدس میگویند. (برهان). || عدس الماء است که نوعی است از طحلب و آن را قاقوسوسطو نیز گویند. (از فهرست مخزن الادویة).

قاقوسوسطو.

(معرب، اِ) قاقوس. عدس الماء است که نوعی است از طحلب. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قاموس شود.

قاقولونس.

[] (اِخ) یکی از طبیبان قدیم یونان. وی با یازده تن دیگر از اطبای یونانی در ترکیب دواها همکاری داشت. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 34 شود.

قاقولة.

[لَ] (معرب، اِ) نام درختی است. (نزهة القلوب). رجوع به قاقلة شود.

قاقوم.

(اِ) قاقم. رجوع به قاقم شود.

قاقیا.

(معرب، اِ) مخفف اقاقیا است و آن عصارهء تخم خاری است که چیزها بدان دباغت کنند. و بعضی گویند صمغ آن است و آن صلب و سطبر و سیاه رنگ میباشد. (برهان). اقاقیا. (دزی ج 2 ص 296 از حاشیهء برهان چ معین). و آن عصارهء ثمر قرظ باشد. (فهرست مخزن الادویه) (ابن بیطار).

قاقیروس.

(معرب، اِ) سقلولا. زردنباد. (فهرست مخزن الادویه).

قاقیس.

(اِخ) ابن صعصعة بن ابی الحریف. محدث است. (منتهی الارب).

قاقیقی.

(معرب، اِ) سفیدهء تخم مرغ. || پوست نازک بالای تخم مرغ. (فهرست مخزن الادویه).

قاقیون.

(معرب، اِ) لبلاب کبیر. (فهرست مخزن الادویه).

قال.

(ع اِ) گفتار. گفت. سخن. هر لفظ که از زبان درآید تمام باشد یا ناقص. قول. یا آنکه قول در خیر گویند و قال یا قیل یا قاله در شر. (ناظم الاطباء). || علم قال نزد متصوفه مباحثات علوم ظاهری خاصه فقه و حدیث. مجلس قال؛ مجلس مباحثات مقابل مجلس حال و آن سماع و رقص صوفیان است :
مرد را ره ز حال برخیزد
حال باید که قال برخیزد
از سخنگوی حال پرس نه قال
از زره گر زره طلب نه جوال.سنائی.
چند گوئی ز حال غیر که قال
قال بی حال عار باشد و شین.سنائی.
مرد دانا آن بود کو را بود با عقل قال
صبح روشن زان بود کو را بود با روز راز.
سنائی.
و شیخ را از علم قال روی سوی حال آورد. (اسرارالتوحید ص 32).
ما برون را ننگریم و قال را
ما درون را بنگریم و حال را.مولوی.
تو چه دانی تا ننوشی قالشان
زانکه پنهان است بر تو حالشان.مولوی.
حال نه قال است که گفتن توان.خواجو.
- در قال بودن؛ کنایه از غافل بودن : مور گفت تو شب و روز در قال بودی و من در حال. (مجالس سعدی).
-قال کاری را کندن؛ آن را به انجام رسانیدن. کلکش را کندن.
|| (ص) قائل. (ناظم الاطباء). گوینده. (منتهی الارب).

قال.

(ع اِ) چوبکی است که کودکان با آن بازی میکنند. چوب که بر قله زنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قله و بالای هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج). || آغاز و ابتداء. (منتهی الارب). || کورهء قال دریچه و بوتهء زرگری است. از برای مصفا کردن استعمال میشود. (کتاب ایوب 28:1) (قاموس کتاب مقدس). دستگاه سباکی : عملهء دستگاه مزبور طلای مغشوش را به خالص و نقرهء کم عیار را به قال گذاشته خالص مینمایند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 21). و علامت نقرهء کامل عیار آن است که از سطح قرص نقره بعد از برآمدن از کورهء قال شاخچه ها بشکل حباب سر میزند. (تذکرة الملوک ص 22).
در آن زمان عزیزتر آید که ناقدی
بگذاردش به بوته و بگدازدش به قال.قاآنی.
- از قال بیرون آمدن؛ از بوته بیرون آمدن.

قال.

(اِخ) قریه ای در 583هزارگزی طهران میان خلج نو و داشاتان و آنجا ایستگاه راه آهن است.

قالابو.

(معرب، اِ) بلوط. (فهرست مخزن الادویه).

قالاجیر.

(معرب، اِ) قلی است. (فهرست مخزن الادویه).

قالاراس الافیوا.

[] (معرب، اِ) قرن ابل است. (فهرست مخزن الادویه).

قالاریبوس.

[] (معرب، اِ) نوعی از خمر است. (فهرست مخزن الادویه).

قالب.

[لَ / لِ] (معرب، اِ) معرب از کالبد. کالبد. (منتهی الارب). شکل و هیأت. پیکر. هیکل. کالب. کلوب. (ناظم الاطباء). || آلت و ابزاری برای شکل دادن به مواد :
قالب این خشت بر آتش فکن
خشت نو از قالب دیگر بزن.نظامی.
ترکیبات: قالب خشت. قالب کفش. قالب چکمه. قالب کلاه. قالب لباس (آلتی که بدان لباس را هموار سازند).
-بر قالب زدن؛ در قالب آمدن :
خنده ها دارد ز روزن خانهء معماریت
تا چه بر قالب زند بهر تو قالب کاریت.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- به قالب زدن؛ ساختن. جعل کردن. سخن بیهوده به قالب زدن یا دروغ به قالب زدن؛ یعنی گفتن. رجوع به این کلمه شود.
- از قالب بیرون (برون) آمدن؛ درست و آماده شدن :
که کار آمد برون از قالب ننگ
کلیدت را گشادند آهن از سنگ.
نظامی.
|| بوته. بوتقة. || یک قطعهء بریدهء معین و معلوم از چیزی: قالب صابون. قالب یخ. قالب کره. قالب پنیر :
خام است نقره با بدن نازنین او
در قالب پنیر کند جا سرین او.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- قالب نان:قالب نانی بدست آرم چه خون ها میخورم
دست کوته را تنور رزق چاه بیژن است.
صائب.
|| تن. بدن: قالب بی جان. یک جان در دو قالب :
جانی که ترا یافت به قالب چه نشیند
مرغی که ترا شد ز نشیمن چه نویسد.
خاقانی.
آن قابل امانت در قالب بشر
و آن عامل ارادت در عالم جزا.خاقانی.
سر برکشد کرم چو کف شه مسیح وار
بر قالب کرم دم احیا برافکند.خاقانی.
شعبده ای تازه برانگیختم
هیکلی از قالب نو ریختم.نظامی.
تا من سگ تو شدم نمانده ست
از قالب من جز استخوانی.عطار.
چار طبع مخالف سرکش
چند روزی بیکدگر شده خوش
چون یکی زین چهار شد غالب
جان شیرین برآید از قالب.سعدی.
نجوید جان از آن قالب جدائی
که باشد خون جامش در رگ و پی.حافظ.
- قالب از روان پرداختن؛ قالب تهی کردن. کنایه از مردن :
روز آمد و بردوختم از دم لب را
پرداخته از روان و جان قالب را
اکنون که مرا زنده همی دارد شمع
شاید که چو روز زنده دارم شب را.
کمال اسماعیل.
رجوع به قالب تهی کردن شود.
|| آلتی است که آن را قالب گویند بواسیر که بخواهند برید بدان بگیرند و این آلت از بهر برداشتن دیوچه (زالو) سخت شایسته است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قالب.

[لِ] (ع ص) بسر احمر. (فهرست مخزن الادویه). غورهء خرمای سرخ. (منتهی الارب). || شاة قالب؛ گوسپندی که رنگش غیر رنگ مادر وی باشد. (منتهی الارب).

قالب.

[لِ] (ع اِ) نزد شعرای پارس جزء و رکن را نامند و این لفظ بلفظ قلب نیز استعمال شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به جزء در همین لغت نامه شود.

قالب تهی کردن.

[لَ / لِ تَ / تُ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از مردن و بیخود شدن. (آنندراج) :
خواهم چو بهله با تو دمی همرهی کنم
دستی در آن کمر زده قالب تهی کنم.
تجلی (از آنندراج).

قالب خاکی.

[لَ / لِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از تن که قالب خاکی روان است، باشد :
سیرت یوسف تو راست صورت چاهی مجوی
معنی آدم تو راست قالب خاکی مبین.
خاقانی.

قالبد.

[بُ] (معرب، اِ) کالبد. (ناظم الاطباء).

قالبد.

[بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. در 38000 گزی جنوب ساردوئیه و 14000گزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه واقع است. 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قالب دار.

[لَ / لِ] (نف مرکب) خشت زن. خشت مال. خشت زن سر کوره های آجرپزی.

قالب زدن.

[لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب) در قالب آوردن :
حکیمی که جام لبالب زده
رسیده به اسرار و قالب زده.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| دروغ گفتن. جعل کردن.

قالبک.

[لَ / لِ بَ] (اِمصغر) قالبی که چیت سازان پارچه را با آن نقاشی کنند.

قالب کار.

[لَ / لِ] (ص مرکب) کسی که سیمان یا آهک را برای ساختمان در قالب ریزد. قالب دار.

قالب کاری.

[لَ / لِ] (حامص مرکب)عمل قالب کار. ساختن عمارتی که سقف آن از آهک و خشت یا سنگ باشد :
خنده ها دارد ز روزن خانهء معماریت
تا چه بر قالب زند بهر تو قالب کاریت.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قالب کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)قالب گیری کردن. جسمی را در قالبی قرار دادن. || کنایه از فریب دادن طرف در معامله. جنسی را بجای جنسی دیگر دادن. به گران تر از بهای خود فروختن. انداختن. جا کردن. کلاه گذاردن.

قالبک زده.

[لَ / لِ بَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پارچهء نقاشی شده و قلمکار :
بغیر جامهء والای قالبک زده نیست
نگار لاله رخ مشک خال سیم عذار.
نظام قاری (دیوان ص 81).

قالبک زن.

[لَ / لِ بَ زَ] (نف مرکب)چیت ساز. قلمکارساز. کسی که پارچه ها را نقش قلمکاری زند :
قالبک زن چون رخ والا منقش می کند
بهر شلوار زرافشان خاطرم خوش می کند.
نظام قاری (دیوان ص 57).
نقش والای لطیف قلفی گر بیند
قالبک زن سزد ار نقش نخواند در کار.
نظام قاری (دیوان ص 14).

قالب گیری کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) اندازه و شکل جسمی را با قالبی معلوم کردن: قالب گیری کردن دندان مصنوعی. قالب گیری کلاه و کفش و غیره.

قالب مثالی.

[لَ / لِ بِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بدن مثالی که پیش حکمای اشراقی و صوفیه مقرر است. (آنندراج).

قالبوس.

(اِخ) از مردم آتن و یکی از شاگردان افلاطون است. (تاریخ الحکماء قفطی چ لیپزیک ص 24).

قالبة.

[لِ بَ] (اِخ) قبیله ای از بَربَر. || شهری از بربر. (معجم البلدان ج 2 ص 104). رجوع به بَربَر شود.

قالبه.

[لِ بِ] (اِخ) دهی از بخش صالح آباد شهرستان ایلام. در 18000گزی جنوب خاوری صالح آباد و 2000گزی خاوری شوسهء ایلام به تهران واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی گرمسیر است. 25 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کنجان چم و محصولات آن غلات، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین آن از طایفهء گچی ملکشاهی و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قالبی.

[لَ / لِ] (ص نسبی) هرآنچه در قالب شده باشد. (ناظم الاطباء). ریختگی. (ناظم الاطباء): کرهء قالبی. پنیر قالبی. ماست قالبی؛ ماستی ستبر و زفت، مقابل کوزه ای. || قلاّبی. غیراصلی. بدلی :
کسی که فرق نداند میان قالب و جان
حدیث قالبی او چرا بجان شنوی.اوحدی.
از دو حرف قالبی کز دیگران آموخته
دعوی گفتار بر طوطی مسلم کی شود.
صائب.

قالبی بالا.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان هوبان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد. در 42هزارگزی جنوب باختری ماسور و کنار باختر شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل مالاریائی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء خرم آباد و محصولات آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء ویسی کرم میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قالبی پائین.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان هوبان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد. در 42هزارگزی جنوب باختری ماسور و کنار باختر شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. موقع جغرافیائی آن تپه ماهور مالاریائی است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء خرم آباد و چشمه ها و محصول آن غلات، تریاک، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء ویسی کرم می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قالپاق.

(ترکی، اِ) کلاه ترکان از پوست که پشم آن بازکرده نباشند(1).
(1) - Colback.

قالپاقچی.

(ترکی، ص مرکب) کلاه دوز. رجوع به قالپاق شود.

قالت.

[لَ] (ع اِ) قال. در مقابل حال. حرکات و سکنات : و قالت و حالت آن بنده همه کرامات گردد. (اسرارالتوحید ص 235).
قالت من نیمروز حالت من نیمشب
تیغ کشد هندوئی تیر زند ناوکی.خاقانی.

قالتاق.

(ترکی، اِ) زین اسب. (رسمله قانون عثمانی).

قالتاق چی.

(ترکی، ص مرکب) سرّاج. (رسمله قانون عثمانی). کسی که زین ها را تعمیر کند. (رسمله قانون عثمانی).

قال چاق شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)نزاع. جنگ پیدا شدن (در لهجهء اصفهانی).

قال چاق کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سر و صدا راه انداختن. جنگ و نزاع کردن.

قالخون.

(اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. در 42هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 42هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر واقع و کوهستانی معتدل مایل بگرمی مالاریائی است. 42 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قالس.

[لِ] (ع ص) آنکه طعام و یا شراب از شکم بدهان آورد خواه بیرون ریزد و یا باز فروبرد. (ناظم الاطباء).

قالس.

[لِ] (اِخ) موضعی است که پیغمبر (ص) بنی الاحب از قبیلهء عذره را بخشیده و عطا فرموده. (معجم البلدان ج 7 ص 16) (منتهی الارب).

قالش.

[لِ] (ع ص، اِ) یار. (ناظم الاطباء). دوست. رفیق. (آنندراج) (ناظم الاطباء). همدرس. (ناظم الاطباء).

قالشتانس.

[لِ نِ] (اِخ)(1) از اهل نیرنج و طلسم و امثال آن. و زمان او قدیم است. او راست: کتاب الجامع فی النیر نجات و الخواص. (ابن الندیم). فیلسوف و مورخ یونان، متولد در النت(2) واقع در تراکیه(3) به سال 360 ق.م. و متوفی به سال 327 ق.م. وی علاوه بر کتبی که در باب علوم نوشته، کتابی بنام هلینکا(4) (تاریخ یونان بین 387 و 57) تألیف کرده است.
(1) - Callisthenes. .گوستاو فلوگل
(2) - Olynthe
(3) - Thrace.
(4) - Hellenica.

قالص.

[لِ] (ع ص) بلندبرآینده. (منتهی الارب): ماء قالص؛ آب بلندبرآینده. (منتهی الارب) (آنندراج). || برهم جسته. || کم شده. (منتهی الارب): ظل قالص؛ سایهء کم شده. (آنندراج).

قالصة.

[لِ صَ] (ع ص) مؤنث قالص: شَفَةٌ قالصة؛ لبی بازپس جسته. (مهذب الاسماء). رجوع به قالص شود.

قالع.

[لِ] (ع ص) برکننده. || برکشنده. || برهنه کننده. (ناظم الاطباء).

قالع.

[لِ] (ع اِ) دائرة القالع؛ دائره ای است در پشت اسب که در زیر نمد زین میماند و آن را ناپسند دانند. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). دائره ای است ناپسند که در اسب و شمشیر یافت میشود.(1) (از الجماهر ص 255).
(1) - کما ان فی الخیل دوائر یتیمن بها و یتشاءم دائرة مذمومة تعرف بالقالع کذلک فی السیوف ذوی الجواهر موضع اسود کالقطعة الخالیة عن النقش اذا قلع اضر بالنصل فلهذا یترک و اذا کان نافذاً من متن الی متن کان شراءهم یتشائمون الا انهم یفضلونه فی نصفی السیف فاذا کان نحو طرفیه کان شومه علی الخصم و ان کان نحو القبضه عاد الشوم علی صاحبه. (الجماهر ص 255 و 256).

قالع.

[لِ] (اِخ) کوه و وادی ای است میان بحرین و بصره. (معجم البلدان ج 7 ص 16).

قال قاچی.

(اِخ) دهی از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه. در 67هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 14هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهپور به ارومیه. کوهستانی و در کنار دریاچه و معتدل مالاریائی است. 520 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصولش غلات، چغندر، توتون، بادام و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قال قال.

(اِ مرکب) گفتگوی بسیار. || منازعه در گفتگو. (ناظم الاطباء).

قالقالی.

(اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که در قشلاق شیخ حیدر، کلدسور دلیور و دباغ، و ییلاق کوههای اطراف کردستان سکنی دارند و شعبه ای از ایل گلباغی هستند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص59).

قالقان.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان کنار رودخانهء شهرستان گلپایگان. در 8هزارگزی خاور گلپایگان و 6هزارگزی خاور شوسهء گلپایگان به خمین و در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. 347 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، تریاک، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قال قانلو.

(اِخ) دهی از دهستان آجر بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 70هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 31هزارگزی شمال خاوری شوسهء میاندوآب به شاهین دژ واقع و کوهستانی و معتدل است. 90 تن سکنه دارد. آب آن از رود آجرلو و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قالقس.

[لِ قِ] (اِ) شنگار و آن گیاهی است. رجوع به شنگار شود.

قالقوط.

[لِ] (اِخ) قالیقوط. کالکوت(1). شهری به ملیبار. (ترجمهء ابن بطوطه ص 584). یکی از بزرگترین بندرهای ممالک ملیبار است و اهل چین و جاوه و سیلان و مهل (مالادیو) و یمن و فارس به آنجا روی می آورند و بازرگانان ممالک مختلف در آن جمع میشوند و بندر آن از بزرگترین بنادر دنیا بشمار می آید. (ترجمهء ابن بطوطه ص 588). رجوع به قالیقوط شود.
(1) - Calicut.

قال کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) گفتگو کردن. گپ زدن. همهمه نمودن. حرف زدن. || نغمه خواندن. (ناظم الاطباء).

قال گذاری.

[گُ] (حامص مرکب)(اصطلاح فیزیکی) عمل ذوب طلا و نقره در بوته و تصفیهء آنها از مواد زاید.

قال گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)کنایت از کسی را در برابر عمل انجام شده قرار دادن. او را در قبول ضمانت یا کفالتی فریب دادن و خود از میانه جستن. رجوع به غال شود.

قال گر.

[گَ] (ص مرکب) مصفاکننده. (ایوب 22:30 مزامیر 66:10 امثال سلیمان 17:3 اشعیا 1048): فلزات گرانبها را قال گر مصفا کرده چرک آنها را جدا ساخته یعنی فلز مذکور را به توسط حرارت گداخته سرب یا ملح قلی بر آن افزوده اشیاء مذکوره با مواد دیگر متحد گشته خود فلز خالص و پاک میشود. اسباب این کار دم و کوره است. قال گر نقره با کمال مواظبت بکار خود مشغول میشود و نهایت مواظبت و مراقبت را در آن بکار میبرد وقتی این فلز بچرخ افتاده قال گر صورت خود را در آن مشاهده نماید آن وقت میداند که عمل کامل و تمام است. (کتاب ملاکی 3:3 کتاب اشعیا 1:25، ارمیا 6:29، کتاب زکریا 13:9). و مسیح نیز قوم خود را بهمین طور از آلایش و خباثت گناه پاک و مقدس میسازد. (رسالهء رومیان 8:29، رسالهء عبرانیان 12:20) (قاموس کتاب مقدس).

قالم.

[لِ] (ع ص) مرد بی زن. عزب. || زن بی شوی. (ناظم الاطباء).

قال مقال.

[مَ] (اِ مرکب، از اتباع) قال و مقال. گفتگو. قال قال.

قالموق.

(اِخ) نام فرقه ای است از قوم عیسائیان که به رومن کیتهولک معروف اند. از سفرنامهء شاه ایران. (آنندراج).

قالمه.

[] (اِخ) یکی از بلاد مشهور یمن است. (نزهة القلوب چ بریل ج 3 ص 263).

قالنجه.

[لِ جَ] (ترکی، اِ) طائری است معروف به عکه و به عربی عقعق و صلصل نیز نامند و گفته اند اسم فاخته است. (فهرست مخزن الادویه). پرنده ای است که آن را شیرازیان عکه و عربان عقعق و صلصل خوانند و بعضی گویند قالنجه فاخته است. (برهان).

قالند.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان. در 12هزارگزی شمال باختری بهبهان و 12 هزارگزی شمال شوسهء بهبهان به اهواز واقع است. موقع جغرافیائی آن دشت گرم سیر مالاریائی است. 498 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه، محصول آن غلات، برنج، حبوبات، کنجد، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قالوا بلی.

[بَ لا] (ع جملهء فعلیه) گفتند آری. و این اشاره است به آیهء «و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم الست بربکم قالوا بلی». (قرآن 7/172) :
من از قالوا بلی تشویش دیرم
گناه از برگ و باران بیش دیرم
چو فردا نومه خونون نومه خونن
مو در کف نومه، سر در پیش دیرم.باباطاهر.

قالوجه.

[لُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. در 30000 گزی شمال خاوری دیواندره و کنار رودخانهء ول کشتی واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است.90 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قالوچه.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه. در 23هزارگزی جنوب میانه و 14هزارگزی شوسهء میانه به زنجان واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 140 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قالوس.

(اِخ) نام یک رومی معروف. (فرهنگ شاهنامه ص 209). نام سفیر قیصر به دربار لهراسب :
یکی نامور بود قالوس نام
خردمند و با دانش و رای و کام.فردوسی.

قالوس.

(اِخ) موضعی بوده در ولایت رستمدار مازندران قریب به شهررویان که در این زمان به نور و کجور معروف است و از ابنیهء منوچهر بوده. و آن محل را جالوس مینامیده اند و بعد از غلبهء عرب بر بلاد فارس قالوس معرب آن شده چنانکه کاوس را نیز معرب کرده قابوس گفته اند و غالینوس حکیم را جالینوس کرده اند و نوای قالوسی به جالوس منسوب است و آن نوا را نیز قالوس گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به چالوس شود.

قالوس.

(اِ) نام نوائی و لحنی باشد از موسیقی. (برهان).موضعی است که نوای قالوسی بدان منسوب است و گاهی نوا را قالوس نیز گویند بحذف یا :
همی تا برزند آواز بلبلها به بستانها
همی تا برزند قالوس خنیاگر به مزمرها.
منوچهری.
گهی چکاوک و گه راهوی و گهی قالوس.
منوچهری.
(از فرهنگ رشیدی ص 1060 و ص1061 به نقل از حاشیهء برهان چ معین). هدایت در انجمن آرا قالوس را همان «چالوس» مازندران پنداشته. (حاشیهء برهان چ معین).

قالوسی.

(ص نسبی) منسوب است به موضعی قالوس نام. || (نوای...) نوائی است از موسیقی :
بزند نازو بر سرو سهی سرو سهی
بزند بلبل بر تارک گل قالوسی.منوچهری.

قال و قول.

[لُ] (اِ مرکب، از اتباع) هیاهو. قال و قیل. قیل و قال. قال مقال. قال قال.

قال و قیل.

[لُ] (اِ مرکب، از اتباع) گفتگو. (مهذب الاسماء). هیاهو. سر و صدا : اگر میخواهد که از اینهمه قال و قیل برهد و طمع جهانیان از ولایت وی بریده گردد چرا بنام سلطان خطبه نکند. (تاریخ بیهقی).
شاها مرا به اسبی موعود کرده بودی
در قال پادشاهان قیلی مگر نباشد.ساوجی.

قال و مقال.

[لُ مَ] (اِ مرکب، از اتباع)گفتگو. هیاهو :
من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان
قال و مقال عالمی میکشم از برای تو.
حافظ.

قالون.

(ص) نیک. خوب. خوش. || نیک منظر و جمیل. (ناظم الاطباء).

قالون.

(معرب، ص / صوت) لغتی رومی است، ای اصبت؛ راست گفتی. درست است: سأل علی رضی الله عنه شریحاً مسئلة فاجابه فقال له قالون؛ ای اصبت. (سیوطی بنقل از ثعالبی). رومیة، معناها الجید. (منتهی الارب).

قالون.

(اِخ) لقب ابوموسی عیسی بن مینا مقری مدنی، دوست نافع بن ابونعیم مقری است. مالک بن انس وی را این لقب داد. او از عبدالله بن رافع و استاد خود نافع بن ابونعیم و عبدالرحمان بن ابی زیاد و محمد بن جعفربن ابی کثیر و جز ایشان روایت کند و ابوزرعهء رازی و موسی بن اسحاق انصاری و علی بن حسن هسنجانی و ابراهیم بن حسین همدانی از او روایت دارند. (الانساب سمعانی).

قالون.

(اِخ) (در افسانه ها) نام جزیره ای که چیزهای عجیب به آن نسبت میدهند. (ناظم الاطباء).

قالون.

(اِخ) قصبه ای است که بر چهارفرسنگی دمشق است. (نزهة القلوب ج 3 ص 250).

قالون.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. در 12هزارگزی جنوب دزفول و 12هزارگزی جنوب باختری شوسهء شوشتر به دزفول واقع است. موقع جغرافیائی آن دشت و گرم سیر و مالاریائی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از ایل بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قالة.

[لَ] (ع اِ) گفتار. سخن. گفتگو. || گفتگوی در شر. || زبان آوری در گفتار. (ناظم الاطباء).

قالة.

[لَ] (ع ص، اِ) جِ قائل. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قائل شود.

قالهر.

[] (اِخ) دهی است از دهات کاشان از نواحی ازدهار (اردهار) که تا ابروز ده فرسنگ فاصله دارد. این ده کوهی است که از یک سوی آن قطره های آب مانند عرق از بدن میچکد. روستائیان آن سامان در روزی از روزهای تیرماه در این نقطه گرد آیند و با هریک از آنان ظرفی است و هر یک پس از دیگری به آن کوه نزدیک میشود، و با تخته سنگی که در دست دارد بر آن میکوبد و میگوید: ای بیدخت؛ مرا از آب خود سیراب کن. من آن را برای درمان فلان درد میخواهم! پس ظرف خود را از چکه های آب پر میکند و در تمام سال برای درمان دردها بکار میبرد و درمان مییابد. (ترجمهء محاسن اصفهان چ مجلس ص 16 و 17). و این قلعه بنزدیک قالهر است و قلعهء بلند و حصین و محکم است. (تاریخ قم ص 73).

قاله قاله.

[لَ لَ] (اِ مرکب) در اصل قال قال بصیغهء ماضی است و چون در شعر فارسی حرف آخر متحرک نمی آید جهت اظهار حرکت لام هاء به آن لاحق کرده و چنین استعمال نموده اند. (آنندراج). قال قال. منازعة. مناقشة. (ناظم الاطباء) :
رسوائی میرک کبابی
عالم بگرفت قاله قاله.
حکیم شرف الدین شفائی (از آنندراج).

قالی.

(ع ص) بریان سازنده. (آنندراج). طباخ. قلیه پز. (ناظم الاطباء). || دشمن دارنده. (آنندراج). سخت ناپسنددارنده. (ناظم الاطباء).

قالی.

(اِ) قسمی از گلیم پرزدار منقش گرانبها که خالی نیز گویند. (ناظم الاطباء). مهمترین محصول صنعتی ایران در عصر حاضر قالی و قالیچهء دست بافت است. قالی بافی از صنایع بسیار قدیم ایران است. میگویند که اسکندر کبیر وقتی برای اولین بار مقبرهء کوروش بزرگ را بازدید نمود مشاهده کرد که آن با قالی خیلی خوب پوشیده شده و نیز میگویند که در قصر تیسفون یا طاق کسری در زمان ساسانیان یک قطعه قالی وجود داشته که با جواهر و فلزات قیمتی پوشیده شده بود، ولی شرح این قالی آنقدر با افسانه آمیخته شده که نمیتوان آن را کام باور کرد. در آسیای وسطی تکه های قالی قدیمی پیدا میشود که متعلق به ادوار قبل از اسلام است(1). در نقاشیهای بعضی از نقاشان قرون وسطی در اروپا قالی هائی نشان داده شده که می بایست ساخت ایران باشد. نمونه های اولیهء قالی و قالیچه که در موزه ها و گنجینه های شخصی است و محققاً میتوان آنها را به ایران نسبت داد متعلق بزمان قبل از دورهء صفویه است. علت اینکه از زمان قدیمتر از آن نمونه قالی بدست نیامده آن است که اغلب اشیاء صنعتی برای نگاه داشتن ساخته میشدند و قالی برای استعمال، و اگرچه قالی نسبتاً بادوام است، در نتیجهء استعمال زیاد پس از مدتی کهنه شده از بین میرود. در قالیهای قدیمی کمتر نوشته ای دیده میشود که تاریخ و محل ساخت آن را بطور تحقیق بتوان معین کرد. گمان میرود که بعضی از این قالی ها در تبریز در زمان حکمرانی سلاطین ترکمان و مغول که قبل از صفویه سلطنت میکردند ساخته شده باشد. بعضی از قالیهای قدیمی را به اواخر قرن نهم هجری (اواخر قرن پانزدهم میلادی) نسبت میدهند، زیرا نقشه های آنها خیالی تر و رنگ آمیزی آنها با قالی های اوائل دورهء صفویه فرق دارد. احتمال میرود که قالیبافی در زمان سلطنت طویل شاه طهماسب به اعلی درجهء ترقی رسیده باشد. درجهء تکامل صنعت در این زمان میرساند که قالی بافی تاریخ قدیمی داشته و با اینکه نمونه هائی از ترقی آن در دست نیست معهذا ثابت میکند که دورهء مدیدی طول کشیده تا به این درجه رسیده. چون محل ساخت اغلب قالی های اوائل این عصر معلوم نیست، معمو قالی های دورهء صفوی را از روی نقشهء آنها طبقه بندی مینمایند. در میان نقشه های مختلف و مهمتر از همه طرحی است که در وسط ترنجی دارد. نمونهء بسیار مشهور این قسم نقشهء قالی مسجد اردبیل فع در موزهء ویکتوریا و البرت در لندن میباشد. آن فرش قالی بزرگی است که طول آن ده متر و نیم و عرض آن قدری کمتر از 5 متر و نیم است (5/34 فیت و 5/17 فیت). از روی تخمین معین کرده اند که این قالی تقریباً 32 ملیون گره دارد! دور ترنج مرکزی را نقشهای کوچکی که به گل شاه عباسی موسوم است احاطه نموده و آن عبارت از نقش مدور یا بیضی شکلی است که وسط آن گل و دور آن را حلقه ای از گل با برگ گرفته در هر گوشهء متن قالی یک چهارم ترنجی کشیده شده. یکی از خصائص این قالی بزرگ نمایش قندیل مسجد میباشد که در دو سر ترنج کشیده مثل اینکه از آن آویزان است. متن قالی از نقش گل و برگ پوشیده شده و آنها نقش تاک مشبک و پرکاری را با نظم کامل تشکیل میدهند. گلها با رنگهای گوناگون خودروی زمینهء سرمه ای رنگ برجسته بنظر می آید. رنگ قرمز که با زمینهء سرمه ای تباین دارد زیاد شفاف نیست و مایل برنگ قندیل است. رنگ سبز نیز در این نقشه از رنگ های برجسته است. در حاشیهء قالی نقشهای کتیبه ای است که بین آنها گل شاه عباسی میباشد. مسئلهء قابل توجه آنکه نقش حاشیهء این قالی روی کاشیهای دیوار صحن مسجد اردبیل دیده میشود. در حاشیهء این قالی اسم مقصود کاشانی برده شده است، ولی معلوم نیست که این شخص سازنده و بافندهء قالی بوده یا تقدیم کنندهء آن. تاریخ این قالی بر طبق این نوشته 942 ه . ق. (1536 م.) است. این قالی از شاهکارهای صنعت زمان شاه طهماسب میباشد و تصور میشود که در تبریز بافته شده باشد زیرا جنس پشم آن این مطلب را تأیید مینماید. قالیهای معروف دیگر این عصر که دارای طرح ترنج هستند در موزه ها و مجموعه های شخصی در تمام دنیا دیده میشود. از طرحهای مهم دیگر این دوره چندین ترنج متصل بهم است و متن قالی را بچندین قسمت منقسم مینماید. در موزهء ویکتوریا و البرت در لندن قالی ای به این طرح موجود است که از بهترین نمونه های این صنعت محسوب میگردد. نمونهء عالی دیگری در موزهء متروپولیتان نیویورک است که حتی از قالی مسجد اردبیل نیز ریزتر بافته شده است. بسیاری از قالیهای خوب این دوره مظهر استادی و مهارت نقاشان آن عصر است. در مجموعهء شخصی بارون هتوانی(2) یک پارچه قالی وجود دارد و طرح آن بقدری عالی است که اگر عکسی از آن برداشته شود کپیهء مینیاتور مینماید و با آن مشتبه میشود. نظیر آن قالی بزرگ دیگری است که نصف آن در موزهء صنایع تزیینی پاریس و نصف دیگر در کلیسای بزرگ کراکو(3) در لهستان میباشد. بعضی از قالی و قالیچه های اوائل عصر صفوی با نخهای طلا و نقره بافته شده، رنگ اصلی حاشیه معمو با رنگ زمینهء آن تباین دارد. در بسیاری از قالیهائی که طرح ترنجی دارند تصویر حیوانات نیز نقش شده است و این طرح حیوانات در بعضی قالیها آنقدر اهمیت پیدا کرده که آنها مشهور به نقش حیوان شده اند.
یکی از قالی های مشهور نقش حیوان که اکنون در موزهء متروپلیتان نیویورک است در مقبرهء شیخ صفی الدین در اردبیل بوده است. یکی از اقسام دیگر قالی آنهایی است که به شکاری معروفند زیرا مناظر شکارگاه و صید روی آنها نقش شده است یکی از مشهورترین این قالیها در موزهء پولدی پزولی(4) در میلان ایتالیا میباشد. بافندهء آن غیاث الدین جامی است که اسم وی روی آن نوشته شده و تاریخ آن 949 ه . ق. (1543 م.) است. شاید مشهورترین قالی های بافت ایران قالی شکاری متعلق بدولت اطریش باشد که از ابریشم بافته شده و با نخهای طلا و نقره زینت یافته است و بر روی هم این قالی نمایندهء استادی نقاش آن است نه بافنده، بعضی از تصاویر آن بقدری به نقاشی های سلطان محمد شباهت دارد که جمعی از اهل فن معتقدند که او نقشهء این قالی را تهیه کرده است. قالی های ابریشمی دیگر نیز از این زمان موجود است که معمو آن را از کاشان میدانند. در موزهء ملی تهران قالی ابریشمی سفید بسیار عالی است که ترنج آن سیاه رنگ میباشد. روی این زمینهء روشن درختان انار برنگ سفید کرم رنگ یا برنگ عاج دارد. پرندگان مختلف قشنگی در میان شاخهای درختان نقش شده است. این قالی قشنگ بعقیدهء پروفسور پوپ در ربع سوم قرن دهم هجری (ربع آخر قرن 16 میلادی) بافته شده و سابقاً در مقبرهء اردبیل بوده است. قالی نامبرده ببزرگی قالیهائی که شرح دادیم نیست و قالی های این دوره را با قالیچه های عصر بعد مربوط میسازد. از قالیهائی که به هرات نسبت داده شده عده ای است که نقشهء آنها گل و مو پیچ پیچ میباشد که در اطراف گل شاه عباسی بزرگ کشیده شده و آن عبارت است از طرح گلی که دور آن حلقهء مدور یا بیضی شکل از برگ دارد. نقشهای اسلیمی که شبیه به نواری است که عرض آن مختلف میباشد در این نوع قالی و قالی های بسیار دیگر این عصر نیز دیده میشود. در قالی های هرات نقش ماهی نیز دیده میشود که ببرگ بلند تاشده ای شباهت دارد. یک قالی که به این سبک بافته شده و احتمال میرود که از زمان شاه عباس باشد در خزینهء امام رضا در مشهد محفوط است. از اوائل دورهء صفوی تا آخر سلطنت شاه عباس ببافتن این قبیل قالی ها مبادرت میشد. هرچه زمان میگذرد، نقشهء گل شاه عباسی بزرگتر میشود. قالی های هرات در طرح قالی های هند نفوذ مهمی داشته. اولیاریوس آلمانی که در زمان شاه عباس به ایران مسافرت نموده مینویسد که بهترین قالیهای ایران در هرات بافته میشد. در دورهء صفویه قالی های ابریشمی که نقش گل و برگ تیره رنگ داشت و در بافتن آنها نخهای طلا و نقره بکار میرفت تهیه و بعنوان تحف هدایا جهت بعضی از سلاطین اروپا فرستاده میشد. عده ای از این قالیها در لهستان پیدا شده و تا چندی قبل بنام قالی های لهستانی معروف بود تا اینکه در مقایسه با قالیهای نظیر آن ثابت شد که آن قالیها بافت ایران است. یک قطعه قالی نظیر قالیهای فوق الذکر که نقش درخت سرو و بوتهء گل دارد در مقبرهء شاه عباس ثانی در قم هست و زیر آن اسم نعمت الله جوشقانی بافندهء آن نوشته شده است با تاریخ 1082 ه . ق. (1671 م.). قسم دیگری به نام قالیهای باغی معروف است. عموماً طرح این قالیها عبارت است از نقشه ای که حوضی در وسط دارد. اطراف آن بوسیلهء جویها بقسمتهای مربع مستطیل تقسیم شده و این قسمتها با نقش گل و گیاه تزیین یافته. یک قسم دیگر قالی هایی است که به اسم شاه عباسی یا طرح اصفهان معروف است. در اروپا و آمریکا آنها را به نام قالی های گلدانی میخوانند زیرا نقشهء بعضی از آنها گلدانی است که از آن شاخ و برگ بیرون می آید. از خصائص مخصوص این قسم قالی آن است که از خطوط متوازی که سراسر قالی را گرفته اشکال گل و برگ منشعب میشود. گلهای شاه عباسی و اشکال گل و برگ که در این نوع قالی دیده میشود شبیه به نقشهء بعضی از قالیهای هرات است. بعضی از این قالی ها به کرمان نسبت داده میشوند ولی احتمال میرود که همان نقشه در جوشقان که از قالی های طرح اصفهان در آنجا بافته شده بکار رفته باشد. پروفسور پوپ میگوید: شاید مطالعهء دقیق قالیهای اولیه بهترین مقدمه برای آگاهی از صنایع ایران باشد زیرا این صنعت بیش از تمام صنایع خصائص مخصوص و رسوم متنوع قدیمی را در بر داشته و مراحل مختلف زندگی و فرهنگ ایران را نشان میدهد. قالیهای عالی ایران را شعرا مدح گفته و سیاحان تمجید و تعریف کرده اند. سلاطین کشورها بر آن حسد برده و کشورهای دیگر از آن تقلید کرده اند. قالی های ایران روح حقیقی صنعت این کشور را مجسم میسازد. در زمان قاجاریه قالی و قالیچهء ایران در خارجه اهمیت بسزائی یافت. بزرگترین مرکز قالیبافی ایران در زمان قاجاریه اراک و نواحی اطراف آن بوده است. قالیهای این منطقه را تجار قالی به چهار طبقه تقسیم کرده اند. بهترین آنها ساروق نام داشت، درجهء دوم را محال (محل) و سوم را مشیرآباد و آخرین قسم به نام لیلاهان معروف بود که کرک بلند داشت و اغلب در دهستان ارمنی نشین بافته میشد. قالی های قدیم ساروق از محکمترین قالی های ایران بشمار میرود نقشهء آن عبارت است از ترنجی در وسط و زمینهء باز که فقط از چند تصویر پوشیده میشد. رنگهای آن خوب و به رنگ سرمه ای و قرمز بیشتر اهمیت داده شده است. قالی هائی که معمو قالی محال نامیده میشود خیلی ریز بافته نشده ولی منظم و مرتب است. نقشهء اینها عموماً گل و برگ است و رنگهای آن بیشتر به رنگهای تیره متمایل است. رنگ قرمز متن برجسته و متباین با رنگ سرمه ای حاشیه بوده. قالیهائی که به قالی میر معروف هستند قدیم ترین و خوش جنس ترین قالی هائی هستند که در سربند بافته میشده اند، نقشهء آن بوته های ترمه ای است. این بوته ها متن قالی را گرفته و از جهت شباهت به اسم گلابی و بادامی معروف است. حاشیهء آن نقشه ای از خطوط راه راه و نقش مو دارد. قالی های فراهان کرک کوتاه داشته و اغلب زمینهء سرمه ای دارند دو قسم نقشه در آنها دیده میشود یکی نقشهء ماهی که از ماهی های کوچکی که گاهی بشکل برگ پیچیده بنظر می آید تشکیل یافته و دیگری نقش گلخانه است که از دسته های گل مرتب تشکیل شده است. در دورهء صفویه کاشان برای قالی های ابریشمی معروف بود ولی پس از صفویه تا مدتی صنعت قالیبافی در این شهر متروک شده بود تا در عصر حاضر قالیبافی در آنجا دوباره برقرار شده رواج یافت قالی های کاشان از حیث بافت از بهترین قالی های ایران است. کرک آن کوتاه و معمو دارای نقش ترنجی در وسط و لچکهائی در گوشه میباشد و از پشم و ابریشم بافته شده است. جوشقان در دورهء قاجاریه برای یک نوع نقشهء مخصوص ترنج وسط و اشکال مستطیل معروف می باشد. اصفهان مرکز قالیبافی مهمی نبوده ولی دستگاه های قالیبافی آنجا چند قالی جنس عالی بافته است. و قالیهای آنجا معمو نقش شاه عباسی دارند که ترنج و گل شاه عباسی باشد. قالی های قدیم کرمان معمو زمینهء روشن داشته و رنگهای آن طوری است که منظرهء روشن به قالی میدهد. طرح و نقشهء آن اغلب عبارت است از درخت زندگی که گاهی در گلدان قرار داده شده و درختان سرو و نقشهء گل و برگ و تاک پیچ پیچ. بعضی از قالیهای اعلا در نقشهء خود اشکال حیوانات دارند. در رفسنجان و سایر نقاط کرمان نیز قالی بافته میشد. قالی های معروف به شیراز اغلب بوسیلهء قبائل قشقائی و چادرنشینهای دیگر بافته میشود و خیلی نرم و شل است و معمو ترنجهای لوزی شکلی در وسط مکرر شده و رنگهای آن اغلب جالب است. در همدان و دهستان های اطراف آن قالی های زیادی بافته میشود. قالی های قدیم این ناحیه خصائص مخصوص داشته و با پشم شتر بافته میشده است. در ملایر قالی هائی بافته میشد که شبیه قالیهای همدان و مخصوصاً اراک است. قالی های خراسان یا مشهد از حیث جنس خیلی عالی است و سطح آنها از گلهای مناسب پوشیده شده و طرح ترنجی در وسط دارند و در نقشهء بعضی از آنها تصویر حیوانات دیده میشود. قبائل چادرنشین نواحی خراسان قالیهائی می بافند که بنام قالی ترکمن یا بخارا معروف است. زمینهء این قالیها قرمز تیره و نقش آنها از یک سلسلهء کثیرالاضلاع تشکیل یافته و به اسم نقشهء پای فیل موسوم است. قالیهای بلوچ نیز بوسیلهء چادرنشینان بافته میشود و مانند قالی های ترکمن ولی از آنها شل تر و نرمتر است. آذربایجان از قرنها پیش برای صنعت قالیبافی مشهور است. در تبریز همه جور قالی بافته میشود. قالی های کهنهء تبریز اغلب دارای رنگ قرمز و نقشهء ترنجی هستند ولی نقشهء مخصوصی نیست که بتوان آن را نقشهء تبریز گفت. قالی های هریس از بهترین قالیهای تبریز است. قالیهای گوراوان در قریهء گوراوان و اطراف هریس بافته میشود. قالیهای قره جه در ناحیهء قره داغ در شمال تبریز بافته میشود و معمو کوچک و بشکل کناره هستند. در زنجان در دورهء قاجاریه قالیهای کوچک بافته میشد که بواسطهء بکار رفتن رنگهای جوهری در آنها مرغوب نبود. استعمال این گونه رنگهای مصنوعی و شیمیائی که در دورهء قاجاریه مرسوم گردید ضرر و لطمهء بزرگی بشهرت قالی های ایران در دنیا وارد آورد خوشبختانه استعمال رنگهای جوهری قدغن شده است. از حیث تنوع در نقشه، رنگ آمیزی و مهارت در بافتن، قالی و قالیچهء ایران حتی در دورهء قاجاریه که صنعت رو به پستی رفته بود در دنیا نظیر نداشت. قالی خوب ایران مانند قطعهء شعر زیبائی است که بافندهء آن مانند شاعر جمال طبیعت را ترجمه و بصورت شی ء زیبائی درآورده که هم قشنگ و هم قابل استفاده است. (از ترجمهء تاریخ صنایع ایران تألیف ویلسن صص 188 - 217). سینگر سارجنت نقاش معروف آمریکائی گفته: تمام نقاشی های دورهء تجدد (رنسانس) ایطالیا ارزش یک تخته قالی ایرانی را ندارد :
نه پرد بلبل اندر باغ جز بر بسد و مینا
نه پوید آهو اندر دشت جز بر قالی پرنون.
رودکی.
ای زهدفروشنده تو از قال و مقالی
با مرکب و با ضیعت و با سندس و قالی.
ناصرخسرو.
هرچند که پشم است اصل هر دو
بسیار به است از پلاس، قالی.ناصرخسرو.
آن کل عفریت روی با همه زشتی
قالی بافد همی و ایضاً محفور.سوزنی.
چون مرا سندس است و استبرق
شاید ار قالی مرندی نیست.خاقانی.
خونت برای قالی سلطان بریختند
ابله چرا نخفتی بر بوریای خویش.
سعدی.
گر آزاده ای بر زمین خسب و بس
مکن بهر قالی زمین بوس کس.
سعدی (بوستان).
-امثال: ظرف، ظرف مس؛ فرش، فرش قالی؛ نان، نان گندم؛ دین، دین محمد.
(1) - ابوعون در زیج خود گوید: در قالی قلا فرشی بافته میشود که آن را قالی نامند و قالی نسبت اختصاری است بشهر قالی قلا. (معجم البلدان). رجوع به قالی قلا شود.
(2) - Baron Hatuany.
(3) - Cracow.
(4) - Poldi Pezolli Museum.

قالی.

(اِخ) بنقل احمدبن یحیی، زنی است که بحکومت ارمنستان رسید. رجوع به قالی قلا شود.

قالی.

(اِخ) دهی است به حدود مرغزار. قالی میوهء اندک دارد و غلات فراوان. (نزهة القلوب چ بریل ج 3 ص 123). مرغزار قالی بر کنار آب پرواب افتاده است و جائی است خرم، اما گیاهش بزمستان چارپایان را موافق بود و بتابستان زیان دارد. طولش سه فرسنگ در عرض یک فرسنگ. (نزهة القلوب چ بریل ج 3 ص 135).

قالی.

(ص نسبی) نسبت است به قالیقلا. (الانساب سمعانی). رجوع به قالیقلا شود.

قالی.

[لی ی] (اِخ) اسماعیل بن قاسم مکنی به ابوعلی یکی از ادیبان و دانشمندان است. رجوع به ابوعلی قالی در همین لغت نامه و معجم البلدان ج 7 ص 17 و انساب سمعانی و معجم المطبوعات ج 2 ستون 1489 و 1490 و جامع التصانیف الحدیثة جزء نخست رقم 306 و روضات الجنات ص103 و معجم الادباء ج 7 ص 25 و قاموس الاعلام ترکی ج 5 ص 3560 و ریحانة الادب ج 3 ص 278 شود.

قالی باف.

(نف مرکب) بافنده قالی.

قالی باف.

(اِخ) دهی جزء دهستان اختر پشتکوه بخت فیروزکوه شهرستان دماوند. و در 54هزارگزی جنوب فیروزه کوه و 18هزارگزی شمال راه شوسهء گرمسار به سمنان واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 137 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و ذغال و هیزم کشی به گرمسار است. راه مالرو دارد. مزارع آب سرد، خوشاب رود و شهرآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قالی باف بالا.

[فِ] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور. در 30هزارگزی جنوب خاوری چکنه بالا واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. 81 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قالی باف پائین.

[فِ] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور. در 32 هزارگزی جنوب خاوری چکنه بالا واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 51 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قالی بافی.

(حامص مرکب) عمل قالی باف. شغل بافنده قالی. || (اِ مرکب) محل بافتن قالی. کارگاه قالی.

قالی بغدادی.

[بَ دی ی] (اِخ)اسماعیل بن قاسم بن عیذون بن هارون بن عیسی بن محمد بن سلیمان لغوی مکنی به ابوعلی. رجوع به ابوعلی قالی و قالی (اسماعیل بن قاسم) و جامع التصانیف الحدیثة جزء نخست رقم 306 و در معجم المطبوعات ج 2 ستون 1489 و 1490 شود.

قالیچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) قالی کوچک. قالی خرد. مصغر قالی. (آنندراج) :
آمدی لب بام قالیچه تکاندی
قالیچه گرد نداشت خودت را نماندی.
|| بالای ران از طرف وحشی پهلو. بند استخوان ران و تنه از برون سوی. قسمتی از نشیمن و سرین. بالای سرین از پشت.

قالیچه.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی، بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. در5000 گزی شمال باختری ده شیخ و 2000گزی تاکانه واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرمسیر است. 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، حبوبات، برنج، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین آن از طایفهء باباجانی هستند. گله داران تابستان ییلاق لوشه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قالیچهء سلیمان.

[چَ / چِ یِ سُ لَ] (اِخ)قالیچهء سلیمانی. بساط سلیمانی که تخت آن حضرت را بر آن میگسترده اند و باد آن را برداشته میبرد. (آنندراج) :
پیچیده پا بدامان گشتیم عالمی را
قالیچهء سلیمان دامان ماست گوئی.
بابا حسینی قزوینی (از آنندراج).
نمی نهیم گرش منتی چکد از خون
سرین خویش به قالیچهء سلیمانی.

قالیچهء فاطمه.

[چَ / چِ یِ طِ مَ / مِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از قوس و قزح.

قالی شور.

(نف مرکب) قالی شوی. شوینده قالی.

قالی شویی.

(حامص مرکب) عمل و شغل قالی شوی.

قالیطیقون.

(اِخ) غالاطقون. غالیطقون. غلاطقون. مستوفی گوید: خلیج ششم است که آن را دریای ورانگ نیز خوانند. بر طرف شرقش ولایات بلند و بدریه و بوده و بعضی از قرقیز و ورانگ است و در جنوب دشت خزر که آن را دشت قپچاق نیز خوانند و بر غرب ولایات فرنگ و قلزم و قسطنطنیه و غیر آن و شمال بحر محیط است. (نزهة القلوب چ بریل ج3 ص 238). و رجوع به غالاطیقون در همین لغت نامه شود.

قالی فروش.

(نف مرکب) فروشنده قالی.

قالی فروشی.

(حامص مرکب) عمل قالی فروش. شغل فروشنده قالی. || دکان قالی فروش.

قالی قلا.

[قَ] (اِخ) شهری است در ارمنستان کبیر از نواحی خلاط از نواحی منازجرد از نواحی ارمنستان چهارم. احمدبن یحیی گوید: از عهد انوشیروان هنوز ارمنستان بدست ایرانیان بود تا اسلام آمد. و این کشور دچار اختلال و نابسامانی و شبیه ملوک الطوائفی می بود تا آنکه ارمینیاغس یکی از مردم ارمنستان زمام حکومت آنجا را در دست گرفت و به اختلافات پایان بخشید. پس از وی زنی به حکومت رسید به نام قالی و شهری ساخت و آن را قالی قاله نامید که معنای آن احسان قالی است و مجسمهء خود را بر یکی از دروازه های شهر نصب کرد. عرب این شهر را قالیقلا نامیدند. شاعری گوید :
سیصبح فوقی اقتم الریش واقعاً
بقالی قلا او من وراء دبیل.
بطلمیوس گوید: طول این شهر 60 درجه و عرض آن 38 درجه زیر 14 درجه از سرطان است و گویا در اقلیم پنجم باشد. ابوعون در زیج خود گوید: قالی قلا در اقلیم چهارم است. طول آن 63 درجه و 25 دقیقه و عرض آن 38 درجه است. در قالی قلا فرشی بافته میشود که آن را قالی نامند و قالی نسبت اختصاری است به شهر قالی قلا. (معجم البلدان ج 7 ص 17) (نزهة القلوب ج 3 ص 97). ابن خلکان از سمعانی روایت کند که قالی قلا از اعمال دیاربکر است و نیز ابن خلکان گوید: در تاریخ سلجوقیهء عماد کاتب اصفهانی آمده است که قالی قلا ارزن الروم است.

قالیقلا.

(اِخ) (جبال...) که در قالیقلا قرار دارد و آب ارس که از جنوب بشمال میرود. از کوههای قالیقلا و ارزن الروم برمیخیزد. (نزهة القلوب ج 3 ص 212). آب کراران از کوههای قالیقلا برمیخیزد و در ولایت گرجستان در میان شهر تفلیس گذشته به اران میرسد. (نزهة القلوب ج 3 ص 218). میان این شهر تا تفلیس سی فرسنگ فاصله است.

قالیقوط.

(اِخ) بندری در ساحل غربی شبه جزیرهء هندوستان(1). (رحلهء ابن بطوطة). رجوع به قالقوط شود.
(1) - Calicut.

قالین.

(اِ) قالی. قالیچه. (غیاث اللغات) :
مرد ره را بوریا قالین بود
باز خشتش زیر سر بالین بود.
خواجه عبدالله انصاری (کنزالسالکین).

قالین قیه.

[قَ یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کنجگاه بخش سنجید شهرستان هروآباد. در 20هزارگزی باختر مرکز بخش (کیوی) و 5هزارگزی شوسهء میانه به هروآباد واقع و کوهستانی و سردسیر است. 208 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آنجا غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قالینی.

(اِخ) دهی از دهستان گوکان بخش خفر شهرستان جهرم. در 20000گزی جنوب باب انار و 7000 گزی جنوب راه فرعی خفر به گوکان واقع است. موقع جغرافیائی آن دامنه و گرمسیر و مالاریائی است. 460 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، برنج، خرما و مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغداری و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قالینیور.

(اِخ) نام محلی در روم. (فرهنگ شاهنامه دکتر شفق ص 209). ظاهراً تصحیف قالینیوس است.

قالینیوس.

(اِخ) نام دژی است در روم :
دژی بود با لشکر و بوق و کوس
کجا خواندندیش قالینیوس.فردوسی.

قام.

(مغولی، اِ) ساحر. جادوگر. فالگیر. (ناظم الاطباء). قاهم نیز خوانده میشود و صحیح قام است. (تاریخ مفصل ایران مغول تألیف اقبال ج 1 ص 86 بنقل حاشیهء مجمل التواریخ والقصص ص 103). و جماعتی از چینیان به علم در شانهء گوسفند نگریدند و قال و زجر بگرفتند... و ایشان را قام خواندندی. (مجمل التواریخ والقصص ص 193). مردمی از ایغور که دانستن سحر دعوی کنند. (جهانگشای جوینی). بخشی کشیش های مذهب مغولی که غالباً نویسندگان خط ایغوری بوده اند و این خط در ترکستان تا حدود مأهء 15 مسیحی معمول بوده است. (از سعدی تا جامی ص 135). ج، قامات : تا عاقبت کار به اختیار عملهء علم قام آن روز تمامت پادشاه زادگان جمع آمدند.... (جهانگشای جوینی). که فرقهء عملهء علم قام زیادت از این مقام رخصت نداده اند. (جهانگشای جوینی).
قامان طره های تو چون کلک بخشیان
کردند مشق بر رخ تو خط ایغوری.
پوربهای جامی.
(ادوارد برون، از سعدی تا جامی ص 135).
مؤلف کتاب نزهة المشتاق قامانیه را یکی از طوائف ترک شمرده است. رجوع به نخبة الدهر ص 263 شود.

قامات.

(ع اِ) جِ قامت. (منتهی الارب). رجوع به قامة شود.

قامارون.

(معرب، اِ) قاماریون. رجوع به قاماریون شود.

قاماریون.

(معرب، اِ) قامارون. (فرهنگ دزی ج 2 ص 296). قوماروس. قاتل ابیه. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قاتل ابیه شود.

قاماسین.

(معرب، اِ) صمغی است که آن را کماشیر نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قامافهیس.

(معرب، اِ) بیخ جاوشیر است. (فهرست مخزن الادویه).

قامان.

(اِ) جِ فارسی قام. ساحران. رجوع به قام شود.

قامانیه.

[یَ] (اِ) ساحران. طائفهء قام. رجوع به قام شود.

قامبوسیس.

(اِخ) معرب کامبوزیا. وی پس از پدرش کوروش بسلطنت رسید. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 40 و کامبوزیا در همین لغت نامه شود.

قامت.

[مَ] (ع اِ) قامة. قد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندام. (ناظم الاطباء). بالا. بالای مردم. (مهذب الاسماء). رعنا و موزون از صفات آن است: قامت موزون. قامت رعنا. شمع، الف، شجر، درخت، لوا، خط استوا، نرگس، از تشبیهات آن است. و با لفظ راست کردن، برافراختن، خم کردن استعمال میشود. (آنندراج) :
چون پست بودت قامت دانش
چون سرو چه سود مر ترا بالا.ناصرخسرو.
بفزای قامت خرد و فکرت
مفزای طول پیرهن و پهنا.ناصرخسرو.
مرد مخوان هیچ و بتش خوان از آنک
چون بت با قامت و بی قیمت است.
ناصرخسرو.
کسی که با تو دلش چون الف نباشد راست
ز هیبت تو شود قامتش خمیده چو دال.
معزی.
قیمتم از قامتم افزونتر است
دورم از این دائره بیرون تر است.
نظامی.
کشیده قامتی چون نخل سیمین
دو زنگی بر سر نخلش رطب چین.نظامی.
بر شاپور شد بی صبر و سامان
به قامت چون سهی سروی خرامان.نظامی.
رخسار و قامتش بطریق مناسبت
ماه شب چهارده و خط استوا است.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
اینکه تو داری قیامت است نه قامت
وین نه تبسم که معجز است و کرامت.
سعدی.
بس قامت خوش که زیر چادر باشد
چون باز کنی مادر مادر باشد.
سعدی (گلستان).
ای ماه سروقامت شکرانهء سلامت
از حال زیردستان می پرس گاهگاهی.
سعدی.
فتنه ام بر زلف و بالای تو ای بدر منیر
قامت است آن یا قیامت، عنبر است آن یا عبیر.
سعدی.
آمد آن شوخ به سیر چمن و نرگس مست
جلوهء قامت او دید و سر افکند به پیش.
سعدی (از آنندراج).
به ناز اگر بخرامد درخت قامت تو
ز جای خود برود سرو اگرچه پابرجاست.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
از آب و گل غرض شجر قامت تو بود
عالم نداد بهتر از این حاصل دگر.
ملا نظیری (از آنندراج).
پیشتر زانکه دهد خامه بدستش استاد
الف قامت او مشق قیامت میکرد.
صائب (از آنندراج).
نکرده بود تماشا هنوز قامت راست
که شد خرام تو سیلاب عقل و هوش مرا.
صائب.
بعزم رفتن از گلزار چون قامت برافرازد
گل از بیطاقتی چون خار آویزد بدامانش.
صائب (از آنندراج).
آویخته شقه از ملاحت
بر ماهچهء لوای قامت.
واله هروی (از آنندراج).
بنای قامتم را نو گلی زیر و زبر دارد
که شمع قامتش پروا نه از تاب کمر دارد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| چرخ چاه مع آلات و تمام ساخت وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قِیَم. (منتهی الارب). لیث آرد: چیزی است که به اندازهء اندام یک مرد بر کنار چاه سازند و چرخ چاه را در آن قرار دهند و هر چیز که به همین اندازه از سطح زمین بالا آید آن را قامه گویند. جمع آن قیم است. ازهری در رد وی گوید: آنچه لیث دربارهء قامت گوید نادرست است و قامت نزد عرب چرخ چاه است که بوسیلهء آن آب از چاه کشند. (معجم البلدان ج 7 ص 19). || اقامه. (ناظم الاطباء). اذان خفیف که پس از اذان گویند. (السامی فی الاسامی) :
چه داری عزم چندین استقامت
که هم روزی برآید بانگ قامت.
ناصرخسرو.
آن مؤذن سرخ چشم سرمست
قامت بسر زبان برآورد.خاقانی.

قامت.

[مَ] (اِخ) کوهی است به نجد. (منتهی الارب) (معجم البلدان ج 7 ص 19).

قامت.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان برگشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. در 10500گزی خاور ارومیه و 2500گزی جنوب شوسهء کلمانخانه به ارومیه واقع است. جلگه و معتدل مالاریائی است. 200 تن سکنه دارد. آب آن از شهرچای و محصولات آن غلات، انگور، توتون، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قامت بستن.

[مَ بَ تَ] (مص مرکب) در تداول کنایه است از به نماز وارد شدن و ادای تکبیرة الاحرام.

قامت زدن.

[مَ زَ دَ] (مص مرکب)ایستادن. قامت بستن :
قامت زده و شکسته قامت
انگیخته از جهان قیامت.نظامی.

قامت سزای.

[مَ سَ / سِ] (ص مرکب)سزاوار پرستش. || (اِخ) کنایه از خداوند که هیچ کس جز او سزاوار پرستش نیست.

قامت کردن.

[مَ کَ دَ] (مص مرکب) مراد از آن قد قامت الصلوة گفتن است. قامت بستن :
بر در مسجد گذاری کن که پیش قامتت
در نماز آیند آنهائی که قامت میکنند.
اوحدی (از آنندراج).

قامت گفتن.

[مَ گُ تَ] (مص مرکب)اقامه. رجوع به قامت بستن شود.

قامتی.

[مَ] (اِخ) اصلش از گیلان است. گویند بسیار طویل القامه بود. سایر احوالش ضرور نیست. او راست:
بسیار اگر نظر به رخت میکنم مرنج
بسیار هم گذشته که رویت ندیده ام.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص 167).

قامح.

[مِ] (ع ص) شتر سربرآوردهء بازمانده از آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: بعیر قامح، ناقة قامح، ابل قمح و قامحه. (منتهی الارب). || شتر ناخوش دارنده آب را بهر علت که باشد. || شتر سخت تشنه که از شدت آن سست باشد. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قامحة.

[مِ حَ] (ع ص) تأنیث قامح. ابل قامحة؛ شتران سربرآوردهء بازمانده از آب خوردن. (ناظم الاطباء). رجوع به قامح شود.

قامر.

[مِ] (ع ص) قمارباز. (ناظم الاطباء).

قامرون.

[مَ] (اِخ) (جبال...) کوههائی است بر زمین هندوان. (التفهیم ص 198). در همهء نسخ فارسی و عربی التفهیم به همین شکل قامرون با نون و در کتاب تحقیق ماللهند ص 58 (جبال قامرو) بدون «ن» و در اصل سانسکریت این طور است Kamarupa. (پاورقی التفهیم چ جلال همائی ص 198). ملکی است بر مشرق هندوستان پادشائی او را قامرون خوانند آنجا کرگ بسیار است و معدن های زر بسیار است و از او سنباده و عود تر خیزد نیک، صنف پادشائی قامرون است مندل شهری از آن و این هر دو شهر [ صنف و مندل ] بر کران دریا است. (حدود العالم). رجوع به کامرون شود.

قامشة بن وائلة.

[مِ شَ تُ نُ ءِ لَ] (اِخ) جدّ است مر جحذب نسابه را. (منتهی الارب).

قامع.

[مِ] (ع ص) قاطع. برنده. بندکننده. برکننده : هو [ الحصرم ] عاقل للبطن و قامع للمرة و الدم. (ابن بیطار). رب الحصرم قامع للدم و الصفراء. (ابن بیطار). || شکننده. (آنندراج) (غیاث اللغات). خوارگرداننده. (آنندراج) (غیاث اللغات). کوبنده. (آنندراج) :
ادیان به علی راست شد ابدان به تو زیراک
تو نافع مؤمن شدی او قامع کفار.سنائی.
ملک الملک کشور پنجم
قامع اوج اختر پنجم.خاقانی.
|| اسب که یکی از زانوهای آن ورم کرده باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قامقی.

[] (اِ) دودالبقل است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قامیقی شود.

قامل.

[] (اِخ) نام شهری است در سرحد ختا در این شهر سیدی فخرالدین نام مسجدی عالی در غایت تکلف و تزیین ساخته بود و قریب به آن بقعه بت پرستان بتخانه ای بزرگ داشتند که بر اطراف و جوانب آن بتان بزرگ و کوچک مصور به صور بدیع نهاده بودند و بر در بتخانه صورت دو دیو که با یکدیگر در حمله بودند نگاشته و جوانی منکلی تیمور بابری نام در غایت حسن و جمال در قامل بحکومت اشتغال داشت [ در عهد شاهرخ میرزای تیموری ] . (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 635). رجوع به قامهل شود.

قاملو.

(اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروه شهرستان سنندج. در 30000گزی باختر قروه و 6000گزی جنوب شوسهء قروه به سنندج واقع است. موقع جغرافیائی آن جلگه و سردسیر است. 450 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، قلمستان، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی ایشان قالیچه و جاجیم بافی است. دبستان دارد. راه مالرو دارد و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قامواجی.

[] (ترکی، اِ) طائری است از طیور از جنس صقور. (فهرست مخزن الادویه).

قاموروشیعا.

(معرب، اِ) فربیون. (فهرست مخزن الادویه).

قاموز.

(معرب، اِ) صمغ است. و هرگاه مطلق گفته شود مراد از آن صمغ عربی است. و به سریانی سندروس را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قاموزودرنیا.

[] (معرب، اِ) صمغ زیتون. (فهرست مخزن الادویه).

قاموزورعینی.

(معرب، اِ) صمغ خطمی. (فهرست مخزن الادویه).

قاموزوکزرا.

[] (معرب، اِ) ساواوران. (فهرست مخزن الادویه).

قاموزولوزا.

(معرب، اِ) صمغ درخت بادام. (فهرست مخزن الادویه).

قاموزونیعیا.

(معرب، اِ) صمغ سداب. (فهرست مخزن الادویه).

قاموس.

(ع اِ) میانهء دریا. (منتهی الارب) (غیاث) (مهذب الاسماء) (آنندراج): سأل رسول الله عن الجزر و المد، فقال ملک علی قاموس البحر اذا وضع رجله فیه فاض و اذا رفعها غاض. || معظم دریا. (منتهی الارب). گودترین جای دریا. (غیاث اللغات) (آنندراج). || دریای بسیار آب. || جای دورتک از دریا. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) رازدار. صاحب سرّ کسی. ج، قوامیس.

قاموس.

(اِخ) نام کتاب لغت عربی فیروزآبادی و برای شناسائی آن رجوع به مقدمهء لغتنامه از صص 334 - 338 شود.

قامون.

(اِخ) (دعای...) نام یکی از ادعیهء مشهوره و نام دیگر آن سیفی صغیر است.

قامون.

(اِخ) (ساق یا جنوب) موضعی است در جلعاد که یائیر در آنجا مدفون گشت. (داود 10: 5) (قاموس کتاب مقدس ص 683).

قامة.

[مَ] (ع مص) برخاستن: قام قوماً و قومةً و قامةً و قیاماً. (ناظم الاطباء).

قامه.

[مِهْ] (ع ص) شتر روندهء در زمین. || شتر سردر هوادارنده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قُمَّهْ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قامه.

[مَ] (ترکی، اِ) خنجر کلان گرجی. (ناظم الاطباء).

قامه.

[مَ] (اِخ) نام کوهی است در نجد. (معجم البلدان ج 7).

قامهل.

[] (اِخ) یکی از شهرهای سند است. در این شهر موز و نارجیل بسیار است و سرحد هند است. (نزهة القلوب ج 3 ص 259). شهری است در ابتداء حدود هند و از صیمور تا قامهل از کشور هند و از قامهل تا مکران و بدهه و ماوراء آن تا حد ملتان همه از شهرهای سند است. برای مردم قامهل مسجد جامعی است که مسلمین نمازهای جمعه و عید در آن گزارند و نارگیل و موز در این شهر فراهم گردد و بیشتر محصول آنان برنج باشد. میان منصوره و قامهل هشت منزل راه است و از قامهل تا کنبایه چهار منزل است. (معجم البلدان ج 7 ص18). رجوع به قامل شود.

قامه لت.

[مِ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. در 9هزارگزی باختری قلعه زراس واقع است. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قامیش.

(ترکی، اِ) قصب است. (فهرست مخزن الادویه). نی.

قامیشله.

[لَ] (اِخ) نیستان. یکی از آبادیهای حومهء شهر سنندج. (واژه های نو فرهنگستان ایران). دهی از دهستان خورخوره بخش دیواندره شهرستان سنندج. در 1000 گزی باختر دیواندره و 20000 گزی جنوب باختری خورخوره واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی سردسیر است. 14 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قامیشله.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان سرشبوه بخش مریوان شهرستان سنندج. در 44000 گزی شمال خاوری دژ شاهپور و 8000 گزی شمال خیاره واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی سردسیر است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصولات آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است، راه مالرو و صعب العبور و پاسگاه مرزبانی دارد. در کوه این ده غاری وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قامیشله.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشبوه بخش مرکزی شهرستان سقز. در 53000 گزی جنوب سقز و 3000 گزی باختر شیبانجو واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قامیقی.

(اِ) قام مقی. قامقی. دودالبقل. (فهرست مخزن الادویه).

قان.

(ترکی، اِ) گفته اند دم است. (فهرست مخزن الادویه). خون.

قان.

(اِخ) از شهرهای یمن و در دیار نهدبن زیدبن سودبن اسلم بن حاف بن قضاعة و حارث بن کعب است، و گفته اند قوان. (معجم البلدان ج 7 ص 19) (منتهی الارب).

قانٍ.

[نِنْ] (ع ص) قانی. رجوع به قانی شود.

قانانیس.

(معرب، اِ) شهدانه. (فهرست مخزن الادویه).

قانب.

[نِ] (ع ص) گرگ بابانگ. || برید شتاب رو. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). قیناب. (منتهی الارب).

قانبوس.

[] (معرب، اِ) دخانی است که آن را شاهترج فرفیری نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قانت.

[نِ] (ع ص) فرمانبردار. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). فرمان برنده. (آنندراج). || دعاخواننده در نماز. (آنندراج) :
پیش تو آن سنگریزه ساکت است
پیش احمد بس فصیح و قانت است.مولوی.

قانت.

[] (اِخ) یکی از سیزده اقلیمی است که در حوالی قرطبه است. (الحلل السندسیه چ 1 ج 1 ص 268). و مراد از اقلیم روستا (روستاق) است. (حلل السندسیه ج 1 ص 268).

قانتات.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانته :
کس نجوید می نشان از هفت زن
کامده است اندر قران زیشان صفات
برنخوانده خلق پنداری همی
مسلمات مؤمنات قانتات.ناصرخسرو.
اشارت به آیهء پنجم سورهء تحریم میباشد. رجوع به قانت شود.

قانتون.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانت در حالت رفعی. رجوع به قانت شود.

قانتة.

[نِ تَ] (ع ص) تأنیث قانت. زن فرمانبردار. (ناظم الاطباء). رجوع به قانت شود.

قانتین.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانت در حالت نصبی و جری :
از صادقین وفا طلب از قانتین ادب
وز متقین حیا و ز مستغفرین بیان.خاقانی.
رجوع به قانت شود.

قانچی.

(اِخ) دهی است از دهات کوهسار. کوهسار شامل چهار محله است: کوهسار، چناشک، قانچی و حاجی لر. سکنهء آنجا افرادی خوش سیما و خوش بنیه و بیشتر آنها از ترکهای گریلی میباشند. مردم چناشک و قانچی با آنکه در یک جلگهء تنگ و مسدود پرآب زیست میکنند و فقط زراعت برنج مختصری دارند، بلندقامت و تنومند و تندرست و خوش صورت تر از سکنهء دربندهای خشک حدود ناردین هستند. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 115 و 116 و 172).

قانچی.

(اِخ) دهی جزء دهستان شرفخانه بخش شبستر شهرستان تبریز. در 17هزارگزی باختر بخش شبستر و در مسیر شوسهء سلماس - مرند و خط آهن شرفخانه به مرند واقع است. در جلگه و در ساحل دریاچهء ارومیه واقع و هوای آن گرمسیر و مالاریائی است. 2480 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، انگور، بادام، زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قانخان.

(اِخ) یکی از ده های اصفهان بوده در زمان منصور خلیفهء عباسی که شهر اصفهان گسترش یافت، این ده با 14 ده دیگر اطراف شهر جزو محله های شهر درآمد. محله ها را بنام ده ها بازخوانند چون باطوقان، فرسان، فلفلان. قانخان. (از مجمل التواریخ والقصص چ ملک الشعراء بهار ص524).

قانز.

[نِ] (ع ص) صیاد. (ناظم الاطباء) (آنندراج). شکارچی. (ناظم الاطباء).

قانسوة.

[] (اِخ) ظاهر. از ممالیک برجی است. رجوع به قانصوة شود.

قانسوة غوری.

[] (اِخ) از ممالیک برجی است. رجوع به قانصوة غوری شود.

قانسة الطیر.

[نِ سَ تُطْ طَ] (ع اِ مرکب)روده و اندرون مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). قانصة. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قانصة شود.

قانشاربلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقاران بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در 42هزارگزی شمال ضیاءآباد و 5هزارگزی راه عمومی واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 240 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات، عدس، دیمی، یونجه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی ایشان گلیم، جاجیم و جوال بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء غیاث وند هستند و تغییر محل نمیدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قانش قبطی.

[] (اِ مرکب) باقلی قبطی. (فهرست مخزن الادویه).

قانص.

[نِ] (ع ص) نخجیرگیر. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). شکاری. (منتهی الارب) (آنندراج). شکارچی. صیاد. (ناظم الاطباء). ج، قناص. (مهذب الاسماء).

قانصوة.

[نِ] (اِخ) الظاهر. بیست و یکمین از ممالیک برجی است که در 17 ربیع الاول سال 904 ه . ق. در مصر خلافت کرد و در 27 ذی القعدهء سال 905 فرار نمود. (معجم الانساب زامباور ج 1 ص 164).

قانصوه غوری.

[غَ] (اِخ) ابن عبدالله ظاهری (850 - 922 ه . ق. = 1446 - 1516 م.) (منسوب به ظاهر خوشقدم)، اشرفی (منسوب به اشرف قایتبای)، غوری (منسوب به طبقهء غور). بیست و سومین از ممالیک برجی است (906 - 922 ه . ق.) و آن دسته ای هستند که در مصر قرائت قرآن را به ممالیک سلطان می آموختند. سلطان مصر و چرکسی الاصل. در خدمت سلاطین به سر میبرد و به منصب ریاست دربانی (حجابة الحجاب) حلب منصوب گردید و سپس به سال 905 ه . ق. در قلعهء جبل قاهره بسلطنت با او بیعت کردند. آثار و ابنیهء بسیاری بنیاد کرد ولی در پایان به بدی و لهو و لعب و موسیقی گرائید. مردی زیرک و نابغه بود. دیوان شعری دارد که سیوطی شرحی بر بخشی از موشحات آن نگاشته و آن را «النفح الظریف علی الموشح الشریف» نام نهاده است. سلطان سلیم عثمانی با لشکری فراوان بقصد او حرکت کرد و در نزدیکی حلب جنگی میان آنان درگرفت و بدنبال آن لشکر قانصوه شکست خورد و خودش نیز کشته شد. رجوع به زامباور ج 1 ص 164 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 788 و السنا الباهر خطی و دررالحبب خطی شود.

قانصة.

[نِ صَ] (ع اِ) سنگ دان مرغ را گویند. پوست اندرونی او را خشک کرده بسایند و با شراب بیاشامند درد معده را نافع باشد خاصه پوست سنگدان خروس. گویند عربی است. (برهان). روده و اندرون مرغ. ج، قوانص. (منتهی الارب از حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). قانصه برای مرغ چون معده باشد در انسان. حوصله. چینه دان و سنگ دان است و بهترین آن از اردک و مرغ پرواری است و بعد از اخراج عصبهای او کثیرالغذاء و مولد خون صالح و رافع خفقان و دیرهضم و مصلحش آبکامه و نمک است، و پوست اندرون آن را چون خشک کنند و سائیده با آب سرد بنوشند جهت درد معده و زلق الامعاء و اسهال بغایت نافع است. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به قانسة الطیر شود.

قانصة الحباری.

[نِ صَ تُلْ حُ را] (ع اِ مرکب) سنگدان هوبره. در داروهای چشم بکار است.

قانط.

[نِ] (ع ص) نومید. (ناظم الاطباء). ناامید. نومید. مأیوس. آیس.

قانطون.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانط در حالت رفعی. رجوع به قانط شود.

قانطة.

[نِ طَ] (ع ص) تأنیث قانط. زن نومید. رجوع به قانط شود.

قانطین.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانط در حالت نصبی و جری. رجوع به قانط شود.

قانع.

[نِ] (ع ص) خواهنده و خرسند. (مهذب الاسماء). خرسند به بهرهء خود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). راضی به قسمت. بسندکار : و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هرآینه مقابح آن را بنظر بصیرت بیند.... و با یاد آخرت الفت گیرد تا قانع و متواضع گردد. (کلیله و دمنه).
به بوئی از تو شدم قانع و همی دانم
که هیچ رنگ مرا از تو جز که بوی تو نه.
خاقانی.
گر به دل قانعی دو اسبه درآی
ور به جان خُشندی خر اندر کش.خاقانی.
با آنکه قانعم چو سلیمان ز مهر و ماه
نان ریزه ها چو مور به مکمن درآورم.
خاقانی.
زان گوهری که گردون از عشق اوست گردان
قانع شدی به نامی اما نشان ندیدی.عطار.
چون به یک قطره دلت قانع بود
جان خود را کل دریا چون کنی؟عطار.
کوزهء چشم حریصان پر نشد
تا صدف قانع نشد پر دُر نشد. مولوی.
حریص با جهانی گرسنه است و قانع به نانی سیر. (گلستان).
مپندار کین قول معقول نیست
چو قانع شدی سنگ و سیمت یکی است.
سعدی (بوستان).
به رنگ و بوی بهار ای فقیر قانع شو
چو باغبان نگذارد که سیب و گل چینی.
سعدی.
قانعی ژنده پوش ناگاهی
درمی یافت بر سر راهی
چون منم قانع و توئی با خواست
بی نیازی مرا و فقر تراست.مکتبی.
|| خواری نماینده در سؤال(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). سائل: و اطعموا القانع و المعتر؛ اطعام کنید سؤال کننده و طواف کنندهء بدون سؤال را. عن النبی (ص): القانع الذی یقنع بما تعطیه و یسأل و المعتر الذی یتعوض و لایسأل. (ناظم الاطباء). || از جائی به جائی رونده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، قانعون و قانعین.
(1) - کلمهء قانع از اضداد است و معنی نخستین یعنی خرسند به بهرهء خود مشهورتر است. (آنندراج).

قانع.

[نِ] (اِخ) یکی از القاب امام محمد تقی است. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 91).

قانع جرفادقانی.

[نِ عِ جُ دَ] (اِخ) نامش محمد و در بدایت عمر نساجی کردی پس از آن روی بصحبت فضلا آوردی. غزل و قصیده هر دو را میگوید و اینک نمونه ای از اشعار وی:
اصل ایمان نور یزدان بحر عرفان بوالحسن
کز قضای حق نبودی نارضا در هیچ باب
معدن حلم و مروت منبع جود و سخا
مخزن صدق و فتوت هادی راه صواب
از پی بزم نشاطش ماه و زهره مشتری
آن یکی جام می این ساقی دگر خنیاگر است
آنکه ذات بی همالش ز التفات ذوالجلال
جز خدا و مصطفی از هرچه باشد برتر است.
(مجمع الفصحاء ج 2 ص 425).

قانعون.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانع، در حالت رفعی.

قانعة.

[نِ عَ] (ع ص) تأنیث قانع. رجوع به قانع شود.

قانعی طوسی.

[نِ یِ] (اِخ) ملک الشعراء بهاءالدین احمدبن محمود یکی از کسانی است که از مقابل سیل هجوم مغول در سال 617 ه . ق. از خراسان از راه دریا گریخته و به عدن و مدینه و مکه رفته سپس به بغداد آمده و از آنجا راه بلاد روم را که در این دوره مثل هندوستان غربی پناهگاه فضلای فراری بود پیش گرفته و در ظل عنایات سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی قرار یافته و او و دو تن دیگر از جانشینانش یعنی غیاث الدین کیخسرو (634 - 642 ه . ق.) و عزالدین کیکاوس (642 - 678 ه . ق.) را مدح کرده و قریب 40 سال مداح این خاندان بوده است. قانعی مدت 40 سال مشغول نظم وقایع سلطنت سلاجقهء روم بوده و کتابی به نام سلجوقنامه منظوم کرده بوده که بالغ بر سی مجلد و سیصدهزار بیت میشده و علاوه بر آن کتاب کلیله و دمنه را نیز به نام عزالدین کیکاوس یکی از ملوک سلجوقی آسیای صغیر در بحر تقارب بنظم درآورده است و نسخه ای از آن در کتابخانهء ملک موجود است. وی تا سال 672 در قونیه حیات داشته و از کسانی است که در فوت عارف بزرگ مولوی رومی او را مرثیه گفته اند. (تاریخ مفصل ایران عباس اقبال صص 536 - 537).

قانعین.

[نِ] (ع ص، اِ) جِ قانع در حالت نصبی و جری.

قانف.

[نِ] (اِخ) جدّی از عرب که فرزندانش به قانفی معروف شده اند. رجوع به قانفی شود.

قانفامن.

[مُ] (معرب، اِ) سندروس. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قانفامون شود.

قانفامون.

(معرب، اِ) صمغ کریه الرائحة است که از بلاد عرب آورند و گفته اند سندروس است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قانفامن شود.

قانفی.

[نِ فی ی] (اِخ) قاسم بن عبدالللهبن ربیعة بن قانف ثقفی از محدثان است. وی از سعدبن ابی وقاص روایت کند و یعلی بن عطاء از او روایت دارد. ابن ابی حاتم گوید: این مطالب را از پدرم شنیدم. (الانساب سمعانی).

قان قان.

(مغولی، اِ) ریشهء کلمهء خاقان است و آن مخفف قان قانات است و لقبی است مخصوص شاهان و بزرگان مغول. (النقود العربیه ص 134).

قان قانلو.

(اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین. در 59هزارگزی شمال باختر آوج و 51هزارگزی راه عمومی، در دامنه واقع و هوای آن معتدل است. 256 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، نخود، توتون چپق و عسل و شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. از اهل شاهسون بندادی در تابستان حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قان قانلو.

(اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. و در 9000گزی شمال باختری قصبهء رزن و کنار راه اتومبیل رو رزن به دمق واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 185 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات تازه کند و محصولات آن غلات، انگور، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قانقراطمون.

[] (معرب، اِ) گفته اند نباتی است مانند عنصل و بدل آن استعمال می نمایند. (فهرست مخزن الادویه).

قانلو.

(اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه. در 15هزارگزی شمال خاوری تکاب و 8هزارگزی خاور راه ارابه رو تکاب به احمدآباد واقع است. کوهستانی و معتدل و سالم است. 292 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سارها و محصولات آن غلات و بادام و حبوبات و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قانلوبلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. در 60هزارگزی شمال خیاو و 10هزارگزی شوسهء گرمی اردبیل واقع و کوهستانی و معتدل است. 111 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و شغل مردم زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قانلودرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز و در 28هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 4هزارگزی به خط آهن میانه و مراغه واقع است. کوهستانی و معتدل است. 256 تن سکنه دارد. آب مشروب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قانم.

[نِ] (ع ص) چهارمغز تباه. (منتهی الارب). گردوی تباه و فاسدشده. (ناظم الاطباء).

قانوج.

(اِخ) رجوع شود به قنوج.

قانون.

(معرب، اِ)(1) اصل. (برهان) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). گویند این لغت معرب کانون است و عربی نیست لیکن در عربی مستعمل است. (برهان) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). امری است کلی که بر همه جزئیاتش منطبق گردد و احکام جزئیات از آن شناخته شود چون گفتهء نحویان! فاعل مرفوع است و مفعول منصوب و مضاف الیه مجرور. (ترجمهء تعریفات). قاعده. (برهان). رجوع به قاعده شود. رسم. (برهان). ناموس. دستور. (برهان) (ناظم الاطباء). یاسه. (ناظم الاطباء). یاسا. حکم اجباری که از دستگاه حکومت مقتدر مملکتی صدور یابد و مبنی و متکی بر طبیعت عالم تمدن و متناسب با طبیعت انسان باشد و بدون استثناء شامل همهء افراد مردم آن مملکت گردد و اغراض مستبدانهء اشخاص را در آن دخالتی نباشد. (ناظم الاطباء).
ترکیبات: قانون دان. قانون زن. قانون شکن. قانون شکنی. قانون گذار. قانون گذاری، قانون نواز. قانونی.
-امثال: قانون کور است.
|| کتاب قانون، دفتر خراج. || طریقه. منوال. روش. || آئین. شریعت. || آداب. || شکل. طرز. ترتیب. نظم. (ناظم الاطباء).
(1) - معرب از یونانی Kanon. (دائرة المعارف اسلام: قانون، از حاشیهء برهان چ معین).

قانون.

(معرب، اِ) نام سازی است از مخترعات معلم ثانی. (ناظم الاطباء). نام سازی است که مینوازند. (برهان). آلتی موسیقی متشکل از طبلی مسطح و مستطیل که سیمهای فلزی بر آن نصب شده و با انگشت سبابه مسلح به زبانهء فلزی آن را در حالی که روی زانو نهاده اند مینوازند. (دائرة المعارف اسلام، از حاشیهء برهان چ معین) :
در مجلس دهر ساز مستی پست است
نه چنگ بقانون و نه دف بر دست است
رندان همه ترک می پرستی کردند
جز محتسب شهر که بی می مست است.
شاه شجاع.
خدا را محتسب ما را به فریاد دف و نی بخش
که ساز شرع از این افسانه بی قانون نخواهد شد.
حافظ.

قانون.

(اِخ) نام کتابی است از شیخ الرئیس در علم طب. (ناظم الاطباء). این کتاب به لاتینی ترجمه شده و کتاب حاوی رازی و گالن را نسخ کرد و تا قرن هفدهم در دانشگاه های مُن پلیه و لوزن تدریس میشد.

قانون.

(اِخ) منزلی است میان بعلبک و دمشق. (معجم البلدان ج 7 ص 19) (منتهی الارب). جایگاهی است در یک میلی راه مسافر بسوی عراق در میان بوستانها. بعقیدهء بعضی نام قریه ای است که در آنجا بازاری و کاروانسرایی هست که محل فرود آمدن قوافل است. (مراصدالاطلاع).

قانون اساسی.

[نِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قانون یک سلسله قواعدی است که شکل حکومت و سازمان قوای سه گانهء کشور و امتیازات و تکالیف افراد را نسبت بدولت بیان میکند. مسائلی که معمو در قانون اساسی حل و فصل میشود عبارت است از:
شکل حکومت (سلطنتی یا جمهوری)، تشکیل پارلمان از یک یا دو مجلس، اختیارات پارلمان، وظائف و اختیارات ریاست قوه مجریه که در ممالک سلطنتی موروثی و در کشورهای جمهوری انتخابی است، ولایت عهد، نیابت سلطنت، طرز انتخاب و مدت مأموریت رئیس جمهور، عدم مسئولیت شاه و مسئولیت جزائی رئیس جمهور، هیأت دولت و مسئولیت وزراء، قواعد اساسی راجع به تشکیلات قضائی، حقوق و تکالیف افراد، طرز تجدید نظر در قانون اساسی علاوه بر مطالب نامبرده ممکن است مطالب دیگری هم از قبیل ادارهء دهستانها، بخشها، شهرستان ها، استان ها و همچنین مسائل مربوط به تشکیل نیروی مسلح و اصول مالیاتی و فرهنگی و نظایر آنها در قانون اساسی قید گردد. قانون اساسی مدون یا غیر مدون است. قانون اساسی مدون عبارت از قواعدی است که معمو از طرف مجلس مؤسسان وضع میگردد ولی با این همه بسا اتفاق افتاده است که رئیس مملکت در نتیجهء پیش آمد انقلاب و یا بر اثر فشار افکار عمومی اقتدارات خویش را محدود نموده و حکومت مشروطه را برقرار میکند. قانون اساسی غیر مدون عبارت از یک عده عادات و رسومی است که بتدریج ایجاد و معمول میگردد بدون اینکه قوهء مقننه در این امر دخالتی داشته باشد. کشورهای مترقی کنونی دارای قوانین اساسی مدون میباشند و فقط انگلستان برخلاف سایر ممالک دارای قانون اساسی مدونی نیست و تشکیلات سیاسی کشور نامبرده مبتنی بر یک سلسله عادات و یک عده قوانین مدون میباشد. قانون اساسی یک مملکت را معمو متن واحدی تشکیل میدهد ولی بر خلاف اصل فوق، قانون اساسی یک کشور ممکن است عبارت از متن های متعدد باشد مانند قانون اساسی دورهء سوم جمهوری فرانسه. در ایران نیز مانند فرانسه قانون اساسی شامل متن واحدی نیست بلکه عبارت از دو قانون مجزا از یکدیگر میباشد که عبارت است از قانون اساسی مورخ 14 ذی قعدهء 1324 و متمم قانون اساسی 29 شعبان 1325 و این دو قانون با تغییراتی که بتاریخ 21 آذرماه 1304 در اصول 36، 37، 38 متمم قانون اساسی بعمل آمده تشکیلات اساسی این کشور را معین کرده بود. قانون اساسی که مهمترین منبع حقوق اساسی است باید واجد شرائطی باشد که مهمترین آنها بشرح زیر است: 1 - قانون اساسی باید روی یک عده اصول قرار گرفته و مواد مختلف آن نتیجهء منطقی اصول مزبور باشد. 2 - قانون اساسی یک کشور نباید صرفاً تقلید از قوانین اساسی کشورهای بیگانه باشد، بلکه باید با اوضاع سیاسی و اقتصادی و مذهبی و اخلاقی و درجهء تمدن کشور مطابقت داشته باشد. 3 - در قانون اساسی فقط مسائل کلی باید قید شود و مسائل غیر اساسی از قبیل شرائط انتخابات و سازمان وزارتخانه ها و طرز محاکمهء وزراء و غیره بقوانین عادی موکول شود. 4 - تمام مواد قانون اساسی باید قابل اجرا باشد و موادی که قابل اجرا نیست باید رسماً ملغی و یا اصلاح شود. 5 - مقررات قانون اساسی باید واضح و روشن باشد تا تفسیر و تعبیر آنها تولید اختلاف بین طبقات مختلف کشور و احزاب سیاسی ننماید. 6 - بین مواد مختلف قانون اساسی نباید اختلافی وجود داشته باشد. 7 - در فصل بندی مطالب باید ترتیب و نظمی رعایت شود تا مطالب مختلف در فصل واحدی جمع آوری نشده و مطالب شبیه و یکسان از یکدیگر دور نیفتاده و در فصل واحدی ثبت شود. 8 - تجدید نظر در قانون اساسی مستلزم تشریفات خاصی است. (حقوق اساسی دکتر قاسم زاده ص 8 و 9 و 10).
قوانین اساسی با قوانین متعارفی از دو بابت تفاوت دارد: یکی از بابت طریق وضع آن قوانین و دیگر از بابت طریق جرح و تعدیل آنها. وضع قوانین اساسی با قوانین غیراساسی یا متعارفی تفاوتی دارد و آن این است که قوانین متعارفی را هر یک از دو مجلس مقنن علیحده مباحثه و مذاکره کرده وضع مینمایند اما قوانین اساسی را مجلس مؤسسان باید وضع کند و آن غالباً عبارت از مجلسی است مرکب از مجموع اعضای مجلسین که به ترتیب مخصوص انعقاد یافته تأسیس اساس میکند. اما جرح و تعدیل قوانین اساسی، طریقهء آن یا در ضمن خود قوانین اساسی مقید شده یا نشده است، و در هر صورت رأی غالب این است که هر وقت جرح و تعدیل قوانین اساسی دولت لازم شود باید مجلس مؤسسان را منعقد نمود و ممکن است که سلطان هم در این مورد حق دخالت داشته باشد. (حقوق اساسی محمدعلی ذکاءالملک ص 16 و 17).
متن قانون اساسی مورخ 14 ذی القعدهء 1324 (8 جدی 1285):
اصل اول. مجلس شورای ملی بموجب فرمان معدلت بنیان مورخه 14 جمادی الاخر 1324 مؤسس و مقرر است.
اصل دوم. مجلس شورای ملی نمایندهء قاطبهء اهالی مملکت ایران است که در امور معاشی و سیاسی وطن خود مشارکت دارند.
اصل سوم. مجلس شورای ملی مرکب است از اعضائی که در طهران و ایالات انتخاب میشوند و محل انعقاد آن در طهران است.
اصل چهارم. عدهء انتخاب شوندگان بموجب انتخاب نامهء علیحده از برای طهران و ایالات فع یکصدوشصت و دو نفر معین شده است و بر حسب ضرورت عدهء مزبور تزاید تواند یافت الی دویست نفر.
اصل پنجم. منتخبین از برای دو سال تمام انتخاب میشوند و ابتدای این مدت از روزی است که منتخبین ولایات تماماً در طهران حاضر خواهند شد پس از انقضای مدت دو سال باید نمایندگان مجدداً انتخاب شوند و مردم مختارند هر یک از منتخبین سابق را که بخواهند و از آنها راضی باشند دوباره انتخاب کنند.
اصل ششم. منتخبین طهران لدی الحضور حق انعقاد مجلس را داشته مشغول مباحثه و مذاکره میشوند. رأی ایشان در مدت غیبت منتخبین ولایات به اکثریت مناط اعتبار و اجرا است.
اصل هفتم. در موقع شروع بمذاکرات باید اق دو ثلث از اعضای مجلس حاضر باشند و هنگام تحصیل رأی سه ربع از اعضاء باید حاضر بوده و اکثریت آراء وقتی حاصل میشود که بیش از نصف حضار مجلس رأی بدهند.
اصل هشتم. مدت تعطیل و زمان اشتغال مجلس شورای ملی طبق نظامنامهء داخلی مجلس به تشخیص خود مجلس است و پس از تعطیل تابستان باید مجلس از چهاردهم میزان که مطابق جشن افتتاح دورهء اول مجلس است مفتوح و مشغول کار شود.
اصل نهم. مجلس شورای ملی در مواقع تعطیل فوق العاده منعقد تواند شد.
اصل دهم. در موقع افتتاح مجلس خطابه ای بحضور همایونی عرض کرده بجواب خطابه از طرف قرین الشرف ملوکانه سرافراز و مباهی میشود.
اصل یازدهم. اعضای مجلس بدواً که داخل مجلس میشوند باید به ترتیب ذیل قسم خورده و قسم نامه را امضاء نمایند.
صورت قسم نامه: ما اشخاصی که در ذیل امضاء کرده ایم خداوند را بشهادت می طلبیم و به قرآن قسم یاد میکنیم مادام که حقوق مجلس و مجلسیان مطابق این نظامنامه محفوظ و مجری است تکالیفی را که به ما رجوع شده است مَهْما امکن با کمال راستی و درستی و جد و جهد انجام بدهیم و نسبت به اعلیحضرت شاهنشاه متبوع عادل و مفخم خودمان صدیق و راستگو باشیم و به اساس سلطنت و حقوق ملت خیانت ننمائیم و هیچ منظوری نداشته باشیم جز فوائد و مصالح دولت و ملت ایران.
اصل دوازدهم. بهیچ عنوان و بهیچ دستاویز کسی بدون اطلاع و تصویب مجلس شورای ملی حق ندارد متعرض اعضای آن بشود اگر احیاناً یکی از اعضاء علناً مرتکب جنحه و جنایتی شود و در حین ارتکاب جنایت دستگیر گردد، باز باید اجرای سیاست دربارهء او با استحضار مجلس باشد.
اصل سیزدهم. مذاکرات مجلس شورای ملی از برای آنکه نتیجهء آنها بموقع اجرا گذارده تواند شد باید علنی باشد. روزنامه نویس و تماشاچی مطابق نظامنامهء داخلی مجلس حق حضور و استماع دارند بدون اینکه حق نطق داشته باشند. تمام مذاکرات مجلس را روزنامجات می توانند به طبع برسانند بدون تحریف و تغییر معنی تا عامهء ناس از مباحث مذاکره و تفصیل گزارشات مطلع شوند. هر کس صلاح اندیشی در نظر داشته باشد در روزنامهء عمومی بنگارد تا هیچ امری از امور در پرده و بر هیچ کس مستور نماند لهذا عموم روزنامجات مادامی که مندرجات آنها مخل اصلی از اصول اساسیهء دولت و ملت نباشد مجاز و مختارند که مطالب مفید عام المنفعه را همچنان مذاکرات مجلس و صلاح اندیشی خلق را بر آن مذاکرات بطبع رسانیده منتشر نمایند و اگر کسی در روزنامجات و مطبوعات برخلاف آنچه ذکر شد و به اغراض شخصی چیزی طبع نمایند یا تهمت و افترا بزند قانوناً مورد استنطاق و محاکمه و مجازات خواهد شد.
اصل چهاردهم. مجلس شورای ملی بموجب نظامنامه ای علیحده موسوم به نظامنامهء داخلی امور شخصی خود را از قبیل انتخاب رئیس و نواب رئیس و منشیان و سایر اجزاء و ترتیب مذاکرات و شعب و غیره منظم و مرتب خواهد کرد.
اصل پانزدهم. مجلس شورای ملی حق دارد در عموم مسائل آنچه را صلاح ملک و ملت میداند پس از مذاکره و مداقه از روی راستی و درستی عنوان کرده با رعایت اکثریت آراء در کمال امنیت و اطمینان با تصویب مجلس سنا بتوسط شخص اول دولت بعرض برساند که به صحهء همایونی موشح و بموقع اجرا گذارده شود.
اصل شانزدهم. کلیهء قوانینی که برای تشیید مبانی دولت و سلطنت و انتظام امور مملکتی و اساس وزارتخانه ها لازم است باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد.
اصل هفدهم. لوایح لازمه را در ایجاد قانونی یا تغییر و تکمیل و نسخ قوانین موجوده مجلس شورای ملی در موقع لزوم حاضر مینماید که با تصویب مجلس سنا به صحهء همایونی رسانده و بموقع اجرا گذارده شود.
اصل هیجدهم. تسویهء امور مالیه، جرح و تعدیل بودجه، تغییر در وضع مالیات ها و رد و قبول عوارض و فروعات، همچنان ممیزیهای جدیده که از طرف دولت اقدام خواهد شد به تصویب مجلس خواهند بود.
اصل نوزدهم. مجلس حق دارد برای اصلاح امور مالیاتی و تسهیل روابط حکومتی در تقسیم ایالات و ممالک ایران و تجدید حکومتها پس از تصویب مجلس سنا اجرای آرای مصوبه را از اولیای دولت بخواهد.
اصل بیستم. بودجهء هر یک از وزارتخانه ها باید در نیمهء آخر هر سال از برای سال دیگر تمام شده پانزده روز قبل از عید نوروز حاضر باشد.
اصل بیست و یکم. هرگاه در قوانین اساسی وزارتخانه ها قانونی جدید یا تغییر و نسخ قوانین مقرره ای لازم شود با تصویب مجلس شورای ملی صورت خواهد گرفت اعم از اینکه لزوم آن امور از مجلس عنوان یا از طرف وزرای مسئول اظهار شده باشد.
اصل بیست و دوم. مواردی که قسمتی از عایدات یا دارائی دولت و مملکت منتقل یا فروخته میشود یا تغییری در حدود و ثغور مملکت لزوم پیدا کند به تصویب مجلس شورای ملی خواهد بود.
اصل بیست و سوم. بدون تصویب مجلس شورای ملی امتیاز تشکیل کمپانی و شرکتهای عمومی از هر قبیل و به هر عنوان از طرف دولت داده نخواهد شد.
اصل بیست و چهارم. بستن عهدنامه ها و مقاوله نامه ها، اعطای امتیازات (انحصار) تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره اعم از اینکه طرف داخله باشد یا خارجه باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد به استثنای عهدنامه هائی که استتار آنها صلاح دولت و ملت باشد.
اصل بیست و پنجم. استقراض دولتی به هر عنوان که باشد خواه از داخله خواه از خارجه با اطلاع و تصویب مجلس شورای ملی خواهد شد.
اصل بیست و ششم. ساختن راه های آهن یا شوسه خواه بخرج دولت خواه بخرج شرکت و کمپانی اعم از داخله و خارجه منوط به تصویب مجلس شورای ملی است.
اصل بیست و هفتم. مجلس در هر جا نقضی در قوانین و یا مسامحه ای در اجرای آن ملاحظه کند به وزیر مسئول در آن کار اخطار خواهد کرد و وزیر مزبور باید توضیحات لازمه را بدهد.
اصل بیست و هشتم. هرگاه وزیری برخلاف یکی از قوانین موضوعه که به صحهء همایونی رسیده اند به اشتباه کاری احکام کتبی یا شفاهی از پیشگاه مقدس ملوکانه صادر نماید و مستمسک مساهله و عدم مواظبت خود قرار دهد بحکم قانون مسئول ذات مقدس همایون خواهد بود.
اصل بیست و نهم. هر وزیری که در امری از امور مطابق قوانینی که به صحهء همایونی رسیده است از عهدهء جواب برنیاید و معلوم شود که نقض قانون و تخلف از حدود مقرره کرده است مجلس عزل او را از پیشگاه همایونی مستدعی خواهد شد و بعد از وضوح خیانت در محکمهء عدلیه دیگر بخدمت دولت منصوب نخواهد شد.
اصل سی ام. مجلس شورای ملی حق دارد مستقیماً هر وقت لازم بداند عریضه بتوسط هیأتی که مرکب از رئیس و شش نفر از اعضاء که طبقات ششگانه انتخاب کنند بعرض پیشگاه مقدس ملوکانه برساند. وقت شرفیابی را باید بتوسط وزیر دربار از حضور مبارک استیذان نمود.
اصل سی و یکم. وزراء حق دارند در اجلاسات مجلس شورای ملی حاضر شده و در جائی که برای آنها مقرر است نشسته مذاکرات مجلس را بشنوند و اگر لازم دانستند از رئیس مجلس اجازهء نطق خواسته توضیحات لازمه را از برای مذاکره و مداقهء امور بدهند.
اصل سی و دوم. هر کس از افراد ناس میتواند عرض حال یا ایرادات و شکایات خود را کتباً به دفترخانهء عرایض مجلس عرضه بدارد اگر مطلب راجع بخود مجلس باشد جواب کافی به او خواهد داد و چنانچه مطلب راجع به یکی از وزارتخانه ها است بدان وزارتخانه خواهد فرستاد که رسیدگی نمایند و جواب مکفی بدهند.
اصل سی و سوم. قوانین جدیده که محل حاجت باشد در وزارتخانه های مسئول انشاء و تنقیح یافته بتوسط وزراء مسئول یا از طرف صدراعظم به مجلس شورای ملی اظهار خواهد شد و پس از تصویب مجلس به صحهء همایونی موشح گشته بموقع اجراء گذاشته میشود.
اصل سی و چهارم. رئیس مجلس می تواند بر حسب لزوم شخصاً یا بخواهش ده نفر از اعضاء مجلس یا وزیری اجلاسی محرمانه بدون حضور روزنامه نویس و تماشاچی یا انجمنی محرمانه مرکب از عدهء منتخبینی از اعضای مجلس تشکیل بدهد که سایر اعضای مجلس حق حضور در آن نداشته باشند لکن نتیجهء مذاکرات انجمن محرمانه وقتی مجری تواند شد که در مجلس محرمانه با حضور سه ربع از منتخبین مطرح مذاکره شده به اکثریت آراء قبول شود. اگر مطلب در مذاکرات انجمن محرمانه قبول نشد در مجلس عنوان نخواهد شد و مسکوت عنه خواهد ماند.
اصل سی و پنجم. اگر مجلس محرمانه به تقاضای رئیس مجلس بوده است، حق دارد هر مقدار از مذاکرات را که صلاح بداند به اطلاع عموم برساند لکن اگر مجلس محرمانه به تقاضای وزیری بوده است، افشای مذاکرات موقوف به اجازهء آن وزیر است.
اصل سی و ششم. هر یک از وزراء میتواند مطلبی را که به مجلس اظهار کرده در هر درجه از مباحثه که باشد استرداد کند مگر اینکه اظهار ایشان به تقاضای مجلس بوده باشد در این صورت استرداد مطلب موقوف بموافقت مجلس است.
اصل سی و هفتم. هرگاه لایحهء وزیری در مجلس موقع قبول نیافت منظم به ملاحظات مجلس عودت داده میشود و وزیر مزبور پس از رد یا قبول ایرادات مجلس می تواند لایحهء مزبور را در ثانی به مجلس اظهار بدارد.
اصل سی و هشتم. اعضای مجلس شورای ملی باید رد یا قبول مطالب را صریح و واضح اظهار بدارند و احدی حق ندارد ایشان را تحریض یا تهدید در دادن رأی خود نماید اظهار رد و قبول اعضای مجلس باید بقسمی باشد که روزنامه نویس و تماشاچی هم بتوانند ادراک کنند یعنی باید آن اظهار بعلامات ظاهری باشد از قبیل اوراق کبود و سفید و امثال آن.
اصل سی و نهم. هر وقت مطلبی از طرف یکی از اعضای مجلس عنوان شود فقط وقتی مطرح مذاکره خواهد شد که اق پانزده نفر از اعضای مجلس مذاکره آن مطلب را تصویب نمایند در این صورت آن عنوان کتباً به رئیس مجلس تقدیم میشود رئیس مجلس هم حق دارد که آن لایحه را بدواً در انجمن تحقیق مطرح مداقه قرار بدهد.
اصل چهلم. در موقع مذاکره و مداقهء لایحهء مذکوره در اصل سی و نهم چه در مجلس و چه در انجمن تحقیق اگر لایحهء مزبور راجع به یکی از وزرای مسئول باشد مجلس باید بوزیر مسئول اطلاع داده که اگر بشود شخصاً و الا معاون او به مجلس حاضر شده مذاکرات در حضور وزیر یا معاون او بشود. سواد لایحه و منضمات آن را باید قبل از وقت از ده روز الی یک ماه به استثنای مطالب فوری از برای وزیر مسئول فرستاده باشند همچنان روز مذاکره باید قبل از وقت معلوم باشد پس از مداقهء مطلب با حضور وزیر مسئول در صورت تصویب مجلس به اکثریت آراء رسماً لایحهء نگاشته بوزیر مسئول داده خواهد شد که اقدامات مقتضیه را معمول دارد.
اصل چهل و یکم. هرگاه وزیر مسئول در مطلب معنون از طرف مجلس بمصلحتی همراه نشد باید معاذیر خود را توجیه و مجلس را متقاعد کند.
اصل چهل و دوم. در هر امری که مجلس شورای ملی از وزیر مسئولی توضیح بخواهد آن وزیر ناگزیر از جواب است و این جواب نباید بدون عذر موجه و بیرون از اندازهء اقتضاء بعهدهء تأخیر بیفتد مگر مطالب محرمانه که مستور بودن آن در مدت معینی صلاح دولت و ملت باشد ولی بعد از انقضای مدت معین وزیر مسئول مکلف است که همان مطلب را در مجلس ابراز نماید.
اصل چهل و سوم. مجلس دیگری بعنوان سنا مرکب از شصت نفر اعضاء تشکیل مییابد که اجلاسات آن بعد از تشکیل مقارن اجلاسات مجلس شورای ملی خواهد بود.
اصل چهل و چهارم. نظامنامه های مجلس سنا باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد.
اصل چهل و پنجم. اعضای این مجلس از اشخاص خبیر و بصیر و متدین و محترم مملکت منتخب میشوند. سی نفر از طرف قرین الشرف اعلیحضرت همایونی استقرار مییابند پانزده نفر از اهالی طهران و پانزده نفر از اهالی ولایات و سی نفر از طرف ملت پانزده نفر به انتخاب اهالی طهران پانزده نفر به انتخاب اهالی ولایات.
اصل چهل و ششم. پس از انعقاد سنا تمام امور باید به تصویب هر دو مجلس باشد اگر آن امور در سنا یا از طرف هیأت وزراء عنوان شده باشد باید در مجلس سنا تنقیح و تصحیح شده به اکثریت آراء قبول و بعد به تصویب مجلس شورای ملی برسد ولی اموری که در مجلس شورای ملی عنوان میشود برعکس از این مجلس به مجلس سنا خواهد رفت مگر امور مالیه که مخصوص به مجلس شورای ملی خواهد بود و قرارداد مجلس در امور مذکوره به اطلاع مجلس سنا خواهد رسید که مجلس مزبور ملاحظات خود را به مجلس ملی اظهار نماید ولیکن مجلس ملی مختار است ملاحظات مجلس سنا را بعد از مداقهء لازمه قبول یا رد نماید.
اصل چهل و هفتم. مادام که مجلس سنا منعقد نشده فقط امور بعد از تصویب مجلس شورای ملی به صحهء همایونی موشح و به موقع اجرا گذارده خواهد شد.
اصل چهل و هشتم. هرگاه مطلبی که از طرف وزیری پس از تنقیح و تصحیح در مجلس سنا به مجلس شورای ملی رجوع میشود قبول نیافت در صورت اهمیت مجلس ثالثی مرکب از اعضای مجلس سنا و مجلس شورای ملی بحکم انتخاب اعضای دو مجلس و بالسویه تشکیل یافته در مادهء متنازع فیها رسیدگی میکنند نتیجهء رأی این مجلس را در مجلس شورای ملی قرائت میکنند اگر موافقت دست داد فبها و الا شرح مطلب را بعرض حضور ملوکانه میرسانند هرگاه رأی مجلس شورای ملی را تصدیق فرمودند، مجری میشود اگر تصدیق نفرمودند، امر به تجدید مذاکره و مداقه خواهند فرمود و اگر باز اتفاق آراء حاصل نشد مجلس سنا با اکثریت دو ثلث آراء انفصال مجلس شواری ملی را تصویب نمودند و هیأت وزراء هم جداگانه انفصال مجلس شورای ملی را تصویب نمودند فرمان همایونی به انفصال مجلس شورای ملی صادر میشود و اعلیحضرت همایونی در همان فرمان حکم به تجدید انتخاب میفرمایند و مردم حق خواهند داشت منتخبین سابق را مجدداً انتخاب کنند.
اصل چهل و نهم. منتخبین جدید تهران باید بفاصلهء یک ماه و منتخبین ولایات بفاصلهء سه ماه حاضر شوند و چون منتخبین دارالخلافه حاضر شدند مجلس افتتاح و مشغول کار خواهند شد لیکن در مادهء متنازع فیها گفتگو نمیکنند تا منتخبین ولایات برسند هرگاه مجلس جدید پس از حضور تمام اعضاء به اکثریت تام همان رأی سابق را امضاء کرد ذات مقدس همایونی آن رأی مجلس شورای ملی را تصویب فرموده امر به اجرا میفرمایند.
اصل پنجاهم. (بعد نسخ شده) در هر دورهء انتخابیه که عبارت از دو سال است یک نوبت امر به تجدید منتخبین بیشتر نخواهد شد.
اصل پنجاهم. (اصلاح شده) دورهء نمایندگی مجلس شورای ملی چهارسال تمام مقرر گردید که شامل دورهء نوزدهم نیز میباشد(1). (نقل از مذاکرات کنگره).
اصل پنجاه و یکم. مقرر آنکه سلاطین اعقاب و اخلاف ما حفظ این حدود و اصول را که برای تشیید مبانی دولت و تأکید اساس سلطنت و نگهبانی دستگاه معدلت و آسایش ملت برقرار و مجری فرمودیم وظیفهء سلطنت خود دانسته در عهده شناسند. (متمم قانون اساسی مورخ 29 شعبان 1325 برابر 15 میزان 1286).
کلیات: اصل اول - مذهب رسمی ایران اسلام و طریقهء حقهء جعفریهء اثناعشریه است. باید پادشاه ایران دارا و مروج این مذهب باشد.
اصل دوم - مجلس مقدس شورای ملی که بتوجه و تأیید حضرت امام عصر عجل الله فرجه و بذل مرحمت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام خلد الله سلطانه و مراقبت حجج اسلامیه کثر الله امثالهم و عامهء ملت ایران تأسیس شده است باید در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیهء آن مخالفتی با قواعد مقدسهء اسلام و قوانین موضوعهء حضرت خیرالانام صلی الله علیه و آله و سلم نداشته باشد و معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه بر عهدهء علمای اعلام ادام الله برکات وجودهم بوده و هست لهذا رسماً مقرر است در هر عصری از اعصار هیأتی که کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند به این طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی بیست نفر از علما که دارای صفات مذکوره باشند معرفی به مجلس شورای ملی بنمایند پنج نفر از آنها را یا بیشتر به مقتضای عصر اعضای مجلس شورای ملی بالاتفاق یا بحکم قرعه تعیین نموده بسمت عضویت بشناسند تا موادی که در مجلسین عنوان میشود بدقت مذاکره و بررسی نموده هر یک از آن مواد معنونه که مخالف با قواعد مقدسهء اسلام داشته باشد طرح و رد نماید که عنوان قانونیت پیدا نکند و رأی این هیأت علماء در این باب مطاع و متبع خواهد بود و این ماده تا زمان ظهور حضرت حجت عصر عجل الله فرجه تغییرپذیر نخواهد بود.
اصل سوم - حدود مملکت ایران و ایالات و ولایات و بلوکات آن تغییرپذیر نیست مگر بموجب قانون.
اصل چهارم - پایتخت ایران طهران است.
اصل پنجم - الوان رسمی بیرق ایران سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است.
اصل ششم - جان و مال اتباع خارجه مقیمین خاک ایران مأمون و محفوظ است مگر در مواردی که قوانین مملکتی استثناء میکند.
اصل هفتم - اساس مشروطیت جزءاً و ک تعطیل بردار نیست.
اصل هشتم - اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهند بود.
اصل نهم - افراد مردم از حیث جان و مال و مسکن و شرف محفوظ و مصون از هر نوع تعرض هستند و متعرض احدی نمیتوان شد مگر بحکم و ترتیبی که قوانین مملکت معین مینماید.
اصل دهم - غیر از مواقع ارتکاب جنحه و جنایت و تقصیرات عمده هیچ کس را نمی توان فوراً دستگیر نمود مگر بحکم کتبی رئیس محکمهء عدلیه بر طبق قانون و در آن صورت نیز باید گناه مقصر فوراً یا منتهی در ظرف بیست و چهار ساعت به او اعلام و اشعار شود.
اصل یازدهم - هیچ کس را نمی توان از محکمه ای که باید دربارهء او حکم کند منصرف کرده مجبوراً به محکمهء دیگر رجوع دهند.
اصل دوازدهم - حکم و اجرای هیچ مجازاتی نمیشود مگر بموجب قانون.
اصل سیزدهم - منزل و خانهء هر کس در حفظ و امان است. در هیچ مسکنی قهراً نمیتوان داخل شد مگر بحکم و ترتیبی که قانون مقرر نموده.
اصل چهاردهم - هیچ یک از ایرانیان را نمی توان نفی بلد یا منع اقامت در محلی یا مجبور به اقامت در محل معینی نمود مگر در مواردی که قانون تصریح میکند.
اصل پانزدهم - هیچ ملکی را از تصرف صاحب ملک نمیتوان بیرون کرد مگر با مجوز شرعی و آن نیز پس از تعیین و تأدیهء قیمت عادله است.
اصل شانزدهم - ضبط املاک و اموال مردم به عنوان مجازات و سیاست ممنوع است مگر به حکم قانون.
اصل هفدهم - سلب تسلط مالکین و متصرفین از املاک و اموال متصرفهء ایشان به هر عنوان که باشد ممنوع است مگر به حکم قانون.
اصل هیجدهم - تحصیل و تعلیم علوم و معارف و صنایع آزاد است مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد.
اصل نوزدهم - تأسیس مدارس؛ مخارج دولتی و ملی و تحصیل اجباری باید مطابق قانون وزارت علوم و معارف مقرر شود و تمام مدارس و مکاتب باید در تحت ریاست عالیه و مراقبت وزارت علوم و معارف باشد.
اصل بیستم - عامهء مطبوعات غیر از کتب ضلال و مواد مضره به دین مبین آزاد و ممیزی در آنها ممنوع است ولی هرگاه چیزی مخالف قانون مطبوعات در آنها مشاهده شود، نشردهنده با نویسنده بر طبق قانون مطبوعات مجازات میشود. اگر نویسنده معروف و مقیم ایران باشد ناشر و طابع و موزع از تعرض مصون هستند.
اصل بیست و یکم - انجمن ها و اجتماعاتی که مولد فتنهء دینی و دنیوی و محل نظم نباشند، در تمام مملکت آزاد است ولی مجتمعین با خود اسلحه نباید داشته باشند و ترتیباتی را که قانون در این خصوص مقرر میکند باید متابعت نمایند. اجتماعات در شوارع و میدان های عمومی هم باید تابع قوانین نظمیه باشند.
اصل بیست و دوم - مراسلات پستی کلیةً محفوظ و از ضبط و کشف مصون است مگر در مواردی که قانون استثنا میکند.
اصل بیست و سوم- افشاء یا توقیف مخابرات تلگرافی بدون اجازهء صاحب تلگراف ممنوع است مگر در مواردی که قانون معین میکند.
اصل بیست و چهارم - اتباع خارجه میتوانند قبول تبعیت ایران را بنمایند قبول و بقای آنها بر تبعیت و خلع آنها از تبعیت بموجب قانون جداگانه است.
اصل بیست و پنجم - تعرض به مأمورین دیوانی در تقصیرات راجعه بمشاغل آنها محتاج به تحصیل اجازه نیست مگر در حق وزراء که رعایت قوانین مخصوصه در این باب باید بشود.
اصل بیست و ششم - قوای مملکتی ناشی از ملت است. طریقهء استعمال آن قوا را قانون اساسی تعیین مینماید.
اصل بیست و هفتم - قوای مملکت به سه شعبه تجزیه میشود. اول - قوهء مقننه که مخصوص است به وضع و تهذیب قوانین و این قوه ناشی میشود از اعلیحضرت شاهنشاهی و مجلس شورای ملی و مجلس سنا و هر یک از این سه منشأ حق انشاء قانون را دارد ولی استقرار آن موقوف است به عدم مخالفت با موازین شرعیه و تصویب مجلسین و توشیح به صحهء همایونی لکن وضع و تصویب قوانین راجعه بدخل و خرج مملکت از مختصات مجلس شورای ملی است. شرح و تفسیر قوانین از وظائف مختصه مجلس شورای ملی است. دوم - قوهء قضائیه و حکمیه که عبارت است از تمیز حقوق و این قوه مخصوص است بمحاکم شرعیه در شرعیات و به محاکم عدلیه در عرفیات. سیم - قوهء اجرائیه که مخصوص پادشاه است یعنی قوانین و احکام بتوسط وزراء و مأمورین دولت به نام نامی اعلیحضرت همایونی اجرا میشود به ترتیبی که قانون معین میکند.
اصل بیست و هشتم - قوای ثلاثهء مزبوره همیشه از یکدیگر ممتاز و منفصل خواهد بود.
اصل بیست و نهم - منافع مخصوصهء هر ایالت و ولایت و بلوک به تصویب انجمنهای ایالتی و ولایتی بموجب قوانین مخصوصهء آن مرتب و تسویه میشود.
اصل سی ام - وکلای مجلس شورای ملی و مجلس سنا از طرف تمام ملت وکالت دارند نه فقط از طرف طبقات مردم یا ایالات و ولایات و بلوکاتی که آنها را انتخاب نموده اند.
اصل سی و یکم - یک نفر نمیتواند در زمان واحد عضویت هر دو مجلس را دارا باشد.
اصل سی و دوم - چنانچه یکی از وکلاء در ادارات دولتی موظفاً مستخدم بشود از عضویت مجلس منفصل میشود و مجدداً عضویت او در مجلس موقوف به استعفای از شغل دولتی و انتخاب از طرف ملت خواهد بود.
اصل سی و سوم - هر یک از مجلسین حق تحقیق و تفحص در هر امری از امور مملکتی را دارند.
اصل سی و چهارم - مذاکرات مجلس سنا در مدت انفصال مجلس شورای ملی بی نتیجه است.
اصل سی و پنجم - سلطنت ودیعه ای است که بموهبت الهی از طرف ملت بشخص پادشاه مفوض شده.
اصل سی و ششم - (بعد نسخ شد)(2) سلطنت مشروطهء ایران در شخص اعلیحضرت شاهنشاهی السلطان محمدعلی شاه قاجار ادام الله سلطنته و اعقاب ایشان نس بعد نسل برقرار خواهد بود.
اصل سی و ششم - (اصلاح شده) سلطنت مشروطهء ایران از طرف ملت بوسیلهء مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضاشاه پهلوی تفویض شده و در اعقاب ذکور ایشان نس بعد نسل برقرار خواهد بود.
اصل سی و هفتم - (بعد نسخ شده) ولایت عهد در صورت تعداد اولاد به پسر اکبر پادشاه که مادرش ایرانی الاصل و شاهزاده باشد میرسد و در صورتی که برای پادشاه اولاد ذکور نباشد اکبر خاندان سلطنت با رعایت الاقرب فالاقرب برتبهء ولایتعهد نائل میشود و هرگاه در صورت مفروضهء فوق اولاد ذکور برای پادشاه بوجود آید حقاً ولایت عهد به او خواهد رسید.
اصل سی و هفتم - (اصلاح شده) ولایت عهد با پسر بزرگتر پادشاه که مادرش ایرانی الاصل باشد خواهد بود. در صورتی که پادشاه اولاد ذکور نداشته باشد تعیین ولیعهد بر حسب پیشنهاد شاه و تصویب مجلس شورای ملی بعمل خواهد آمد مشروط بر آنکه آن ولیعهد از خانوادهء قاجار نباشد ولی در هر موقعی که پسری برای پادشاه بوجود آید حقاً ولایتعهد با او خواهد بود.
اصل سی و هشتم - (بعد نسخ شده) در موقع انتقال سلطنت ولیعهد وقتی میتواند شخصاً امور سلطنت را متصدی شود که سن او به هیجده سال بالغ باشد چنانچه به این سن نرسیده باشد با تصویب هیأت مجتمعهء مجلس شورای ملی و مجلس سنا نایب السلطنه برای او انتخاب خواهد شد تا هیجده سالگی را بالغ شود.
اصل سی و هشتم - (اصلاح شده) در موقع انتقال سلطنت ولیعهد وقتی میتواند شخصاً امور سلطنت را متصدی شود که دارای بیست سال تمام شمسی باشد. اگر به این سن نرسیده باشد نایب السلطنه از غیر خانوادهء قاجاریه از طرف مجلس شورای ملی انتخاب خواهد شد.
اصل سی و نهم - هیچ پادشاهی بر تخت سلطنت نمیتواند جلوس کند مگر اینکه قبل از تاجگذاری در مجلس شورای ملی حاضر شود و با حضور اعضای شورای ملی و مجلس سنا و هیأت وزراء بقرار ذیل قسم یاد نماید: من خداوند قادر متعال را گواه گرفته به کلام الله مجید و به آنچه نزد خدا محترم است قسم یاد میکنم که تمام همّ خود را مصروف حفظ استقلال ایران نموده حدود مملکت و حقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم. قانون اساسی مشروطیت ایران را نگهبان و بر طبق آن و قوانین مقرره سلطنت نمایم و در ترویج مذهب جعفری اثناعشری سعی و کوشش نمایم و در تمام اعمال و افعال خداوند عز شأنه را حاضر و ناظر دانسته منظوری جز سعادت و عظمت دولت و ملت ایران نداشته باشم و از خداوند مستعان در خدمت به ترقی ایران توفیق میطلبم و از ارواح طیبه اولیای اسلام استمداد میکنم.
اصل چهلم - همین طور شخصی که بنیابت سلطنت انتخاب میشود نمی تواند متصدی این امر شود مگر اینکه قسم مزبور فوق را یاد نموده باشد.
اصل چهل و یکم - در موقع رحلت پادشاه مجلس شورای ملی و مجلس سنا لزوماً منعقد خواهد شد و انعقاد مجلسین بیشتر از ده روز بعد از فوت پادشاه نباید به تعویق بیفتد.
اصل چهل و دوم - هرگاه دورهء وکالت وکلای هر دو یا یکی از مجلسین در زمان حیات پادشاه منقضی شده باشد وکلای جدید در موقع رحلت پادشاه هنوز معین نشده باشند وکلای سابق حاضر و مجلسین منعقد میشود.
اصل چهل و سوم - شخص پادشاه نمی تواند بدون تصویب و رضای مجلس شورای ملی و مجلس سنا متصدی امور مملکت دیگری شود.
اصل چهل و چهارم - شخص پادشاه از مسئولیت مبری است وزراء دولت در هر گونه امور مسئول مجلسین هستند.
اصل چهل و پنجم - کلیهء قوانین و دستخطهای پادشاه در امور مملکتی وقتی اجرا میشود که به امضای وزیر مسئول رسیده باشد و مسئول صحت مدلول آن فرمان و دستخط همان وزیر است.
اصل چهل و ششم - عزل و نصب وزراء بموجب فرمان همایون پادشاه است.
اصل چهل و هفتم - اعطای درجات نظامی و نشان و امتیازات افتخاری با مراعات قانون مختص شخص پادشاه است.
اصل چهل و هشتم - انتخاب مأمورین رئیسهء دوایر دولتی از داخله و خارجه با تصویب وزیر مسئول از حقوق پادشاه است مگر در مواقعی که قانون استثناء نموده باشد ولی تعیین سایر مأمورین راجع بپادشاه نیست مگر در مواردی که قانون تصریح میکند.
اصل چهل و نهم - صدور فرامین و احکام برای اجرای قوانین از حقوق پادشاه است بدون اینکه هرگز اجرای آن قوانین را تعویق یا توقیف نماید.
اصل پنجاهم - فرمانروائی کل قشون برّی و بحری با شخص پادشاه است.
اصل پنجاه و یکم - اعلان جنگ و عقد صلح با پادشاه است.
اصل پنجاه و دوم - عهدنامه هائی که مطابق اصل بیست و چهارم قانون اساسی مورخ چهاردهم ذی قعده یکهزار و سیصد و بیست و چهار استتار آنها لازم باشد بعد از رفع محظور همین که منافع و امنیت مملکتی اقتضاء نمود با توضیحات لازمه باید از طرف پادشاه به مجلس شورای ملی و سنا اظهار شود.
اصل پنجاه و سوم - فصول مخفیهء هیچ عهدنامه مبطل فصول آشکار آن عهدنامه نخواهد بود.
اصل پنجاه و چهارم - پادشاه می تواند مجلس شورای ملی و مجلس سنا را بطور فوق العاده امر به انعقاد فرمایند.
اصل پنجاه و پنجم - ضرب سکه با موافقت قانون بنام پادشاه است.
اصل پنجاه و ششم - مخارج و مصارف دستگاه سلطنتی باید قانوناً معین باشد.
اصل پنجاه و هفتم - اختیارات و اقتدارات سلطنتی فقط همان است که در قوانین مشروطیت حاضره تصریح شده.
اصل پنجاه و هشتم - هیچ کس نمی تواند بمقام وزارت برسد مگر آنکه مسلمان باشد و ایرانی الاصل و تبعهء ایران باشد.
اصل پنجاه و نهم - شاهزادگان طبقهء اولی یعنی پسر و برادر و عموی پادشاه عصر نمی توانند به وزارت منتخب شود.
اصل شصتم - وزراء مسئول مجلسین هستند و در هر مورد که از طرف یکی از مجلسین احضار شوند باید حاضر گردند و نسبت به اموری که محول به آنها است حدود مسئولیت خود را منظور دارند.
اصل شصت و یکم - وزراء علاوه بر اینکه به تنهائی مسئول مشاغل مختلفهء وزارت خود هستند به هیأت اتفاق نیز در کلیات امور در مقابل مجلسین مسئول و ضامن اعمال یکدیگرند.
اصل شصت و دوم - عدهء وزراء را بر حسب اقتضای قانون معین خواهد کرد.
اصل شصت و سوم - لقب وزارت افتخاری بکلی موقوف است.
اصل شصت و چهارم - وزراء نمی توانند احکام شفاهی یا کتبی پادشاه را مستمسک قرار داده سلب مسئولیت از خودشان بنمایند.
اصل شصت و پنجم - مجلس شورای ملی یا سنا می توانند وزراء را در تحت مؤاخذه و محاکمه درآورند.
اصل شصت و ششم - مسئولیت وزراء و سیاستی را که راجع به آنها میشود قانون معین خواهد نمود.
اصل شصت و هفتم - در صورتی که مجلس شورای ملی یا سنا به اکثریت تامه عدم رضایت خود را از هیأت وزراء یا وزیری اظهار نمایند آن هیأت یا آن وزیر از مقام وزارت معزول میشود.
اصل شصت و هشتم - وزراء موظفاً نمی توانند خدمت دیگر از شغل خودشان در عهده گیرند.
اصل شصت و نهم - مجلس شورای ملی یا مجلس سنا تقصیر وزراء را در محضر دیوان خانهء تمیز عنوان خواهند نمود دیوان خانهء مزبوره با حضور تمام اعضاء مجلس محاکمات دایره خود محاکمه خواهد کرد مگر وقتی که بموجب قانون اتهام و اقامهء دعوی از دایرهء ادارات دولتی مرجوعه به شخص وزیر خارج و راجع بخود وزیر باشد.
تنبیه - مادامی که محکمه تمیز تشکیل نیافته است هیأتی منتخب از اعضاء مجلسین به عدهء متساوی نایب مناب محکمه تمیز خواهد شد.
اصل هفتادم - تعیین تقصیر و مجازات وارده بر وزراء در موقعی که مورد اتهام مجلس شورای ملی یا مجلس سنا شوند و یا در امور اداره خود دچار اتهامات شخصی مدعیان گردند منوط به قانون مخصوص خواهد بود.
اصل هفتاد و یکم - دیوان عدالت عظمی و محاکم عدلیه مرجع رسمی نظامات عمومی هستند و قضاوت در امور شرعیه با عدول مجتهدین جامع الشرایط است.
اصل هفتاد و دوم - منازعات راجعه بحقوق سیاسیه مربوط به محاکم عدلیه است مگر در مواقعی که قانون استثنا نماید.
اصل هفتاد و سوم - تعیین محاکم عرفیه منوط بحکم قانون است و کسی نمی تواند بهیچ اسم و رسم محکمه ای برخلاف مقررات قانون تشکیل نماید.
اصل هفتاد و چهارم - هیچ محکمه ای ممکن نیست منعقد گردد مگر بحکم قانون.
اصل هفتاد و پنجم - در تمام مملکت فقط یک دیوان خانهء تمیز برای امور عرفیه دایر خواهد بود آن هم در شهر پایتخت و این دیوان خانهء تمیز در هیچ محاکمه ابتدا رسیدگی نمیکند مگر در محاکماتی که راجع به وزراء باشد.
اصل هفتاد و ششم - انعقاد کلیهء محاکمات علنی است مگر آنکه علنی بودن آن مخل نظم یا منافی عصمت باشد در این صورت لزوم اخفا را محکمه اعلان مینماید.
اصل هفتاد و هفتم - در ماده تقصیرات سیاسیه و مطبوعات چنانچه محرمانه بودن محاکمه صلاح باشد باید به اتفاق آراء جمیع اعضاء محکمه بشود.
اصل هفتاد و هشتم - احکام صادره از محاکم باید مدلل و موجه و محتوی فصول قانونیه که طبق آنها صادر شده است بوده و علناً قرائت شود.
اصل هفتاد و نهم - در مواد تقصیرات سیاسیه و مطبوعات هیأت منصفین در محاکم حاضر خواهند بود.
اصل هشتادم - رؤسا و اعضای محاکم عدلیه به ترتیبی که قانون عالیه معین میکند منتخب و بموجب فرمان همایونی منسوب میشوند.
اصل هشتاد و یکم - هیچ حاکم محکمهء عدلیه را نمی توان از شغل خود موقتاً یا دائماً بدون محاکمه و ثبوت تقصیر تغییر داد مگر اینکه خودش استعفا نماید.
اصل هشتاد و دوم - تبدیل مأموریت حاکم محکمهء عدلیه ممکن نمیشود مگر برضای خود او.
اصل هشتاد و سوم - تعیین شخص مدعی عموم با تصویب حاکم شرع در عهدهء پادشاه است.
اصل هشتاد و چهارم - مقرری اعضای محاکم عدلیه بموجب قانون معین خواهد شد.
اصل هشتاد و پنجم - رؤسای محاکم عدلیه نمی توانند قبول خدمات موظفهء دولتی را بنمایند مگر اینکه آن خدمت را مجاناً بر عهده گیرند و مخالف قانون هم نباشد.
اصل هشتاد و ششم - در هر کرسی ایالتی یک محکمهء استیناف برای امور عدلیه مقرر خواهد شد به ترتیبی که در قوانین عدلیه مصرح است.
اصل هشتاد و هفتم - محاکم نظامی موافق قوانین مخصوصه در تمام مملکت تأسیس خواهد شد.
اصل هشتاد و هشتم - حکمیت منازعه در حدود ادارات و مشاغل دولتی بموجب مقررات قانون به محکمهء تمیز راجع است.
اصل هشتاد و نهم - دیوانخانهء عدلیه و محکمه ها وقتی احکام و نظامنامه های عمومی و ایالتی و ولایتی و بلدی را مجری خواهند داشت که آنها مطابق با قانون باشند.
اصل نودم - در تمام ممالک محروسه انجمنهای ایالتی و ولایتی بموجب نظامنامهء مخصوص مرتب میشود و قوانین اساسیهء آن انجمنها از این قرار است.
اصل نود و یکم - اعضای انجمن های ایالتی و ولایتی بلاواسطه از طرف اهالی انتخاب میشوند مطابق نظامنامهء انجمن ایالتی و ولایتی.
اصل نود و دوم - انجمن های ایالتی و ولایتی اختیار نظارت تامه در اصلاحات راجعهء بمنافع عامه دارند با رعایت حدود قوانین مقرره.
اصل نود و سوم - صورت خرج و دخل ایالات و ولایات از هر قبیل بتوسط انجمن های ایالتی و ولایتی طبع و نشر میشود.
اصل نود و چهارم - هیچ قسم مالیات برقرار نمیشود مگر بحکم قانون.
اصل نود و پنجم - مواردی را که از دادن مالیات معاف توانند شد قانون مشخص خواهد نمود.
اصل نود و ششم - میزان مالیات را همه ساله مجلس شورای ملی به اکثریت تصویب و معین خواهد نمود.
اصل نود و هفتم - در مواد مالیاتی هیچ تفاوت و امتیازی فیمابین افراد ملت گذارده نخواهد شد.
اصل نود و هشتم - تخفیف و معافیت از مالیات منوط به قانون مخصوص است.
اصل نود و نهم - غیر از مواقعی که قانون صراحةً مستثنی می دارد بهیچ عنوان از اهالی چیزی مطالبه نمیشود مگر به اسم مالیات مملکتی و ایالتی و ولایتی و بلدی.
اصل صدم - هیچ مرسوم و انعامی بخزینهء دولت حواله نمیشود مگر بموجب قانون.
اصل صد و یکم - اعضای دیوان محاسبات را مجلس شورای ملی برای مدتی که بموجب قانون مقرر میشود تعیین خواهد نمود.
اصل صد و دوم - دیوان محاسبات مأمور بمعاینه و تفکیک محاسبات ادارهء مالیه و تفریغ حساب کلیهء محاسبین خزانه است و مخصوصاً مواظب است که هیچ یک از فقرات مخارج معینه در بودجه از میزان مقرر تجاوز ننموده تغییر و تبدیل نپذیرد و هر وجهی در محل خود بمصرف برسد و همچنین معاینه و تفکیک محاسبهء مختلفهء کلیهء ادارات دولتی را نموده اوراق سند خرج محاسبات را جمع آوری خواهد کرد و صورت کلیهء محاسبات مملکتی را باید به انضمام ملاحظات خود تسلیم مجلس شورای ملی نماید.
اصل صد و سوم - ترتیب و تنظیم ادارهء این دیوان بموجب قانون است.
اصل صد و چهارم - ترتیب گرفتن قشون را قانون معین می نماید. تکالیف و حقوق اهل نظام و ترقی در مناصب به موجب قانون است.
اصل صد و پنجم - مخارج نظامی هر ساله از طرف مجلس شورای ملی تصویب میشود.
اصل صد و ششم - هیچ قشون نظامی خارجه بخدمت دولت قبول نمیشود و در نقطه ای از نقاط مملکت نمی تواند اقامت و یا عبور کند مگر بموجب قانون.
اصل صد و هفتم - حقوق و مناصب و شئونات اهل نظام سلب نمیشود مگر بموجب قانون.
* * *
قانون اساسی - مقدمه
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران(3)
بسم اللهالرحمن الرحیم
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که در دوازده فصل مشتمل بر یکصد و هفتاد و پنج اصل تنظیم گردیده و با اکثریت دو سوم مجموع نمایندگان مجلس بررسی نهائی قانون اساسی به تصویب رسیده است در تاریخ بیست و چهارم آبان ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی مطابق با بیست و چهارم ذی الحجه یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری به تصویب نهائی رسید.
در تاریخ یکشنبه یازدهم و دوشنبه دوازدهم آذرماه 1358 نیز نسبت به کلیهء اصول قانون اساسی از ملت ایران همه پرسی عمومی به عمل آمده و نتیجه به قرار زیر بوده است:
آراء موافق 15680339 رأی
آراء مخالف 78516 رأی
آراء باطل شده 101 رأی
جمع آراء اخذشده 15758956 رأی.
بسم الله الرحمن الرحیم
لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط(4).
مقدمه
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبین نهادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعهء ایران بر اساس اصول و ضوابط اسلامی است که انعکاس خواست قلبی امت اسلامی می باشد. ماهیت انقلاب عظیم اسلامی ایران و روند مبارزهء مردم مسلمان از ابتدا تا پیروزی که در شعارهای قاطع و کوبندهء همهء قشرهای مردم تبلور می یافت، این خواست اساسی را مشخص کرده و اکنون در طلیعهء این پیروزی بزرگ، ملت ما با تمام وجود نیل به آن را می طلبد. ویژگی بنیادی این انقلاب نسبت به دیگر نهضت های ایران در سدهء اخیر مکتبی و اسلامی بودن آن است. ملت مسلمان ایران پس از گذر از نهضت ضد استبدادی مشروطه و نهضت ضد استعماری ملی شدن نفت، به این تجربهء گرانبار دست یافت که علت اساسی و مشخص عدم موفقیت این نهضتها، مکتبی نبودن مبارزات بوده است. گرچه در نهضت های اخیر خط فکری اسلامی و رهبری روحانیت مبارز سهم اصلی و اساسی را بر عهده داشت، ولی به دلیل دور شدن این مبارزات از مواضع اصیل اسلامی، جنبش ها به سرعت به رکود کشانده شد. از اینجا وجدان بیدار ملت به رهبری مرجع عالی قدر تقلید حضرت آیة الله العظمی امام خمینی، ضرورت پیگیری خط نهضت اصیل مکتبی و اسلامی را دریافت و این بار روحانیت مبارز کشور که همواره در صف مقدم نهضت های مردمی بوده و نویسندگان و روشنفکران متعهد با رهبری ایشان، تحرک نوینی یافت. (آغاز نهضت اخیر ملت ایران در سال هزار و سیصد و هشتاد و دو هجری قمری برابر با هزار و سیصد و چهل و یک هجری شمسی میباشد).
طلیعهء نهضت
اعتراض درهم کوبندهء امام خمینی به توطئهء امریکائی «انقلاب سفید» که گامی در جهت تثبیت پایه های حکومت استبداد و تحکیم وابستگی های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایران به امپریالیزم جهانی بود، عامل حرکت یکپارچهء ملت گشت و متعاقب آن انقلاب عظیم و خونبار امت اسلامی در خردادماه 42 که در حقیقت نقطهء آغاز شکوفائی این قیام شکوهمند و گسترده بود، مرکزیت امام را بعنوان رهبری اسلامی تثبیت و مستحکم نمود و علی رغم تبعید ایشان از ایران در پی اعتراض به قانون ننگین کاپیتولاسیون (مصونیت مستشاران آمریکائی) پیوند مستحکم امت با امام همچنان استمرار یافت و ملت مسلمان و بویژه روشنفکران متعهد و روحانیت مبارز، راه خود را در میان تبعید و زندان، شکنجه و اعدام ادامه دادند. در این میان قشر آگاه و مسؤول جامعه، در سنگر مسجد، حوزه های علمیه و دانشگاه، به روشنگری پرداخت و با الهام از مکتب انقلابی و پربار اسلام تلاش پی گیر و ثمربخشی را در بالا بردن سطح آگاهی و هشیاری مبارزاتی و مکتبی ملت مسلمان آغاز کرد. رژیم استبداد که سرکوبی نهضت اسلامی را با حملهء دژخیمانه به فیضیه و دانشگاه و همهء کانونهای پرخروش انقلاب آغاز نموده بود، به مذبوحانه ترین اقدامات ددمنشانه، جهت رهائی از خشم انقلابی مردم دست زد و در این میان جوخه های اعدام، شکنجه های قرون وسطائی و زندانهای دراز مدت، بهائی بود که ملت مسلمان ما به نشانهء عزم راسخ خود به ادامهء مبارزه، می پرداخت. خون صدها زن و مرد جوان و با ایمان که سحرگاهان در میدان های تیر فریاد «الله اکبر» سر می دادند یا در میان کوچه و بازار هدف گلوله های دشمن قرار می گرفتند، انقلاب اسلامی ایران را تداوم بخشید، بیانیه ها و پیامهای پی در پی امام بمناسبت های مختلف، آگاهی و عزم امت اسلامی را عمق و گسترش هرچه فزونتر داد.
حکومت اسلامی
طرح حکومت اسلامی بر پایهء ولایت فقیه، که در اوج خفقان و اختناق رژیم استبدادی از سوی امام خمینی ارائه شد، انگیزهء مشخص و منسجم نوینی را در مردم مسلمان ایجاد نمود و راه اصیل مبارزهء مکتبی اسلام را گشود که تلاش مبارزان مسلمان و متعهد را در داخل و خارج کشور فشرده تر ساخت. در چنین خطی نهضت ادامه یافت، تا سرانجام نارضائی ها و شدت خشم مردم بر اثر فشار و اختناق روزافزون در داخل و افشاگری و انعکاس مبارزه بوسیلهء روحانیت و دانشجویان مبارز در سطح جهانی، بنیانهای حاکمیت رژیم را بشدت متزلزل کرد و بناچار رژیم و اربابانش مجبور به کاستن از فشار و اختناق و به اصطلاح باز کردن فضای سیاسی کشور شدند، تا بگمان خویش دریچهء اطمینانی بمنظور پیشگیری از سقوط حتمی خود بگشایند. اما ملت برآشفته و آگاه و مصمم به رهبری قاطع و خلل ناپذیر امام قیام پیروزمند و یکپارچهء خود را بطور گسترده و سراسری آغاز نمود.
خشم ملت
انتشار نامهء توهین آمیزی به ساحت مقدس روحانیت و بویژه امام خمینی، در 17 دی 1356 از طرف رژیم حاکم، این حرکت را سریعتر نمود و باعث انفجار خشم مردم در سراسر کشور شد و رژیم برای مهار کردن آتشفشان خشم مردم کوشید این قیام معترضانه را با بخاک و خون کشیدن، خاموش کند. اما این خود، خون بیشتری در رگهای انقلاب جاری ساخت و طپش های پی درپی انقلاب در هفتم ها و چهلم های یادبود شهدای انقلاب، حیات و گرمی و جوشش یکپارچه و هرچه فزونتری به این نهضت در سراسر کشور بخشید و در ادامه و استمرار حرکت مردم، تمامی سازمانهای کشور با اعتصاب یکپارچهء خود و شرکت در تظاهرات خیابانی، در سقوط رژیم استبدادی مشارکت فعالانه جستند. همبستگی گستردهء مردان و زنان از همهء اقشار و جناح های مذهبی و سیاسی، در این مبارزه بطرز چشمگیری تعیین کننده بود، و مخصوصاً زنان بشکل بارزی در تمامی صحنه های این جهاد بزرگ حضور فعال و گسترده ای داشتند. صحنه هائی از آن نوع که مادری را با کودکی در آغوش، شتابان بسوی میدان نبرد و لوله های مسلسل نشان می داد، بیانگر سهم عمده و تعیین کنندهء این قشر بزرگ جامعه در مبارزه بود.
بهائی که ملت پرداخت
نهال انقلاب پس از یک سال و اندی مبارزهء مستمر و پیگیر با باروری از خون بیش از 60 هزار شهید و صدهزار زخمی و معلول، و با بر جای نهادن میلیاردها تومان خسارت مالی در میان فریادهای: «استقلال، آزادی، حکومت اسلامی» به ثمر نشست و این نهضت عظیم که با تکیه بر ایمان و وحدت و قاطعیت رهبری در مراحل حساس و هیجان آمیز نهضت و نیز فداکاری ملت به پیروزی رسید، موفق به درهم کوبیدن تمام محاسبات و مناسبات و نهادهای امپریالیستی گردید، که در نوع خود سرفصل جدیدی بر انقلابات گستردهء مردمی در جهان شد. 21 و 22 بهمن سال یکهزار و سیصد و پنجاه و هفت، روزهای فروریختن بنیاد شاهنشاهی شد و استبداد داخلی و سلطهء خارجی متکی بر آن را درهم شکست و با این پیروزی بزرگ طلیعهء حکومت اسلامی که خواست دیرینهء مردم مسلمان بود، نوید پیروزی نهائی را داد. ملت ایران بطور یکپارچه و با شرکت مراجع تقلید و علمای اسلام و مقام رهبری، در همه پرسی جمهوری اسلامی، تصمیم نهائی و قاطع خود را بر ایجاد نظام نوین جمهوری اسلامی اعلام کرد و با اکثریت 2/98% به نظام جمهوری اسلامی رأی مثبت داد. اکنون قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بعنوان بیانگر نهادها و مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه، باید راهگشای تحکیم پایه های حکومت اسلامی و ارائه دهندهء طرح نوین نظام حکومتی بر ویرانه های نظام طاغوتی قبلی گردد.
شیوهء حکومت در اسلام
حکومت از دیدگاه اسلام، برخاسته از موضع طبقاتی و سلطه گری فردی یا گروهی نیست، بلکه تبلور آرمان سیاسی ملتی هم کیش و هم فکر است که به خود سازمان می دهد، تا در روند تحول فکری و عقیدتی راه خود را به سوی هدف نهائی (حرکت بسوی الله) بگشاید. ملت ما در جریان تکامل انقلابی خود از غبارها و زنگارهای طاغوتی زدوده شد و از آمیزه های فکری بیگانه خود را پاک نمود و به مواضع فکری و جهان بینی اصیل اسلامی بازگشت و اکنون بر آن است که با موازین اسلامی جامعهء نمونهء (اسوه) خود را بنا کند. بر چنین پایه ای، رسالت قانون اساسی این است که زمینه های اعتقادی نهضت را عینیت بخشد و شرایطی را بوجود آورد که در آن انسان با ارزشهای والا و جهان شمول اسلامی پرورش یابد. قانون اساسی با توجه به محتوای اسلامی انقلاب ایران که حرکتی برای پیروزی تمامی مستضعفین بر مستکبرین بود زمینهء تداوم این انقلاب را در داخل و خارج کشور فراهم میکند بویژه در گسترش روابط بین المللی با دیگر جنبش های اسلامی و مردمی می کوشد تا راه تشکیل امت واحد جهانی را هموار کند (ان هذه امتکم امة واحدة و انا ربکم فاعبدون)(5). استمرار مبارزه در نجات ملل محروم و تحت ستم در تمام جهان قوام یابد. با توجه به ماهیت این نهضت بزرگ، قانون اساسی تضمین گر نفی هر گونه استبداد فکری و اجتماعی و انحصار اقتصادی می باشد، و در خط گسستن از سیستم استبدادی، و سپردن سرنوشت مردم به دست خودشان، تلاش می کند (و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم)(6). در ایجاد نهادها و بنیادهای سیاسی که خود پایهء تشکیل جامعه است، بر اساس تلقی مکتبی، صالحان عهده دار حکومت و ادارهء مملکت می گردند (ان الارض یرثها عبادی الصالحون)(7) و قانونگذاری که مبیّن ضابطه های مدیریت اجتماعی است، بر مدار قرآن و سنت جریان می یابد. بنابراین نظارت دقیق و جدی از ناحیهء اسلام شناسان عادل و پرهیزگار و متعهد (فقهای عادل)، امری محتوم و ضروری است و چون هدف از حکومت، رشد دادن انسان در حرکت بسوی نظام الهی است (و الی الله المصیر)(8) تا زمینهء بروز و شکوفائی استعدادها بمنظور تجلی ابعاد خداگونگی انسان فراهم آید (تخلقوا باخلاق الله). و این جز در گرو مشارکت فعال و گستردهء تمامی عناصر اجتماع در روند تحول جامعه نمی تواند باشد. با توجه به این جهت، قانون اساسی زمینهء چنین مشارکتی را در تمام مراحل تصمیم گیریهای سیاسی و سرنوشت ساز برای همهء افراد اجتماع فراهم میسازد، تا در مسیر تکامل انسان، هر فردی خود دست اندر کار و مسؤول رشد و ارتقاء و رهبری گردد که این همان تحقق حکومت مستضعفین در زمین خواهد بود (و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین)(9).
ولایت فقیه عادل
بر اساس ولایت امر و امامت مستمر، قانون اساسی زمینهء تحقق رهبری فقیه جامع الشرایطی را که از طرف مردم به عنوان رهبر شناخته میشود (مجاری الامور بیدالعلماء بالله الامناء علی حلاله و حرامه) آماده میکند، تا ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود باشد.
اقتصاد وسیله است نه هدف
در تحکیم بنیادهای اقتصادی، اصل، رفع نیازهای انسان در جریان رشد و تکامل او است، نه همچون دیگر نظام های اقتصادی، تمرکز و تکاثر ثروت و سودجوئی. زیرا که در مکاتب مادی، اقتصاد خود هدف است و بدین جهت در مراحل رشد، اقتصاد عامل تخریب و فساد و تباهی میشود، ولی در اسلام اقتصاد وسیله است و از وسیله، انتظاری جز کارآئی بهتر در راه وصول به هدف نمی توان داشت. با این دیدگاه برنامهء اقتصاد اسلامی، فراهم کردن زمینهء مناسب برای بروز خلاقیت های متفاوت انسانی است و بدین جهت تأمین امکانات مساوی و متناسب و ایجاد کار برای همهء افراد و رفع نیازهای ضروری جهت استمرار حرکت تکاملی او، بر عهدهء حکومت اسلامی است.
زن در قانون اساسی
در ایجاد بنیادهای اجتماعی اسلامی، نیروهای انسانی که تاکنون در خدمت استثمار همه جانبهء خارجی بودند، هویت اصلی و حقوق انسانی خود را باز می یابند و در این بازیابی طبیعی است که زنان به دلیل ستم بیشتری که تاکنون از نظام طاغوتی متحمل شده اند، استیفای حقوق آنان بیشتر خواهد بود. خانواده، واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است و توافق عقیدتی و آرمانی در تشکیل خانواده که زمینه ساز اصلی حرکت تکاملی و رشدیابندهء انسان است، اصل اساسی بوده و فراهم کردن امکانات جهت نیل به این مقصود، از وظایف حکومت اسلامی است. زن در چنین برداشتی از واحد خانواده، از حالت «شی ء بودن» و یا «ابزار کار بودن» در خدمت اشاعهء مصرف زدگی و استثمار، خارج شده و ضمن بازیافتن وظیفهء خطیر و پرارج مادری، در پرورش انسانهای مکتبی، پیش آهنگ و خود همرزم مردان در میدان های فعال حیات میباشد و در نتیجه پذیرای مسؤولیتی خطیرتر و در دیدگاه اسلامی برخوردار از ارزش و کرامتی والاتر خواهد بود.
ارتش مکتبی
در تشکیل و تجهیز نیروهای دفاعی کشور، توجه بر آن است که ایمان و مکتب، اساس و ضابطه باشد، بدین جهت ارتش جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران انقلاب، در انطباق با هدف فوق شکل داده میشوند و نه تنها حفظ و حراست از مرزها بلکه بار رسالت مکتبی، یعنی جهاد در راه خدا و مبارزه در راه گسترش حاکمیت قانون خدا در جهان را نیز عهده دار خواهند بود (و اعدوا لهم مااستطعتم من قوة و من رباط الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم و آخرین من دونهم)(10).
قضاء در قانون اساسی
مسألهء قضاء در رابطه با پاسداری از حقوق مردم در خط حرکت اسلامی، به منظور پیشگیری از انحرافات موضعی در درون امت اسلامی امری است حیاتی؛ از این رو ایجاد سیستم قضائی بر پایهء عدل اسلامی و متشکل از قضات عادل و آشنا به ضوابط دقیق دینی، پیش بینی شده است. این نظام بدلیل حساسیت بنیادی و دقت در مکتبی بودن آن، لازم است به دور از هر نوع رابطه و مناسبات ناسالم باشد (و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل)(11).
قوهء مجریه
قوهء مجریه به دلیل اهمیت ویژه ای که در رابطه با اجرای احکام و مقررات اسلامی به منظور رسیدن به روابط و مناسبات عادلانهء حاکم بر جامعه دارد و همچنین ضرورتی که این مسألهء حیاتی در زمینه سازی وصول به هدف نهائی حیات خواهد داشت، بایستی راهگشای ایجاد جامعهء اسلامی باشد، نتیجةً محصور شدن در هر نوع نظام دست و پا گیر پیچیده، که وصول به این هدف را کُند و یا خدشه دار کند، از دیدگاه اسلامی نفی خواهد شد. بدین جهت نظام بوروکراسی که زائیده و حاصل حاکمیت های طاغوتی است، بشدت طرد خواهد شد، تا نظام اجرائی با کارآئی بیشتر و سرعت افزون تر در اجرای تعهدات اداری بوجود آید.
وسائل ارتباط جمعی
وسائل ارتباط جمعی (رادیو - تلویزیون) بایستی در جهت روند تکاملی انقلاب اسلامی در خدمت اشاعهء فرهنگ اسلامی قرار گیرد و در این زمینه از برخورد سالم اندیشه های متفاوت بهره جوید و از اشاعه و ترویج خصلت های تخریبی و ضداسلامی جداً پرهیز کند. پیروی از اصول چنین قانونی که آزادی و کرامت ابناء بشر را سرلوحهء اهداف خود دانسته و راه رشد و تکامل انسان را می گشاید، بر عهدهء همگان است و لازم است که امت مسلمان با انتخاب مسؤولین کاردان و مؤمن و نظارت مستمر بر کار آنان بطور فعالانه در ساختن جامعهء اسلامی مشارکت جویند، به امید اینکه در بنای جامعهء نمونهء اسلامی (اسوه) که بتواند الگو و شهیدی بر همگی مردم جهان باشد، موفق گردد (و کذلک جعلناکم امة وسطا لتکونوا شهداء علی الناس)(12).
نمایندگان
مجلس خبرگان، متشکل از نمایندگان مردم، کار تدوین قانون اساسی را بر اساس بررسی پیش نویس پیشنهادی دولت و کلیهء پیشنهادهائی که از گروههای مختلف مردم رسیده بود، در دوازده فصل که مشتمل بر یکصد و هفتاد و پنج اصل می باشد در طلیعهء پانزدهمین قرن هجرت پیغمبر اکرم، صلی الله علیه و آله و سلم، بنیانگذار مکتب رهائی بخش اسلام با اهداف و انگیزه های مشروح فوق به پایان رساند، به این امید که این قرن، قرن حکومت جهانی مستضعفین و شکست تمامی مستکبرین گردد.
بسم اللهالرحمن الرحیم
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
فصل اول - اصول کلی
اصل اول
حکومت ایران جمهوری اسلامی است که ملت ایران، بر اساس اعتقاد دیرینه اش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود برهبری مرجع عالیقدر تقلید آیت الله العظمی امام خمینی، در همه پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی برابر با اول و دوم جمادی الاولی سال یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری با اکثریت 2/98% کلیهء کسانی که حق رأی داشتند، به آن رأی مثبت داد.
اصل دوم
جمهوری اسلامی، نظامی است بر پایهء ایمان به: 1 - خدای یکتا (لااله الاالله) و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او. 2 - وحی الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین. 3 - معاد و نقش سازندهء آن در سیر تکاملی انسان بسوی خدا. 4 - عدل خدا در خلقت و تشریع. 5 - امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن در تداوم انقلاب اسلام. 6 - کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسؤولیت او در برابر خدا؛ که از راه: الف - اجتهاد مستمر فقها جامع الشرایط بر اساس کتاب و سنت معصومین سلام الله علیهم اجمعین. ب - استفاده از علوم و فنون و تجارب پیشرفتهء بشری و تلاش در پیشبرد آنها. ج - نفی هرگونه ستم گری و ستم کشی و سلطه گری و سلطه پذیری، قسط و عدل و استقلال سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و همبستگی ملی را تأمین میکند.
اصل سوم
دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است برای نیل به اهداف مذکور در اصل دوم، همهء امکانات خود را برای امور زیر به کار برد: 1 - ایجاد محیط مساعد برای رشد فضائل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوی و مبارزه با کلیهء مظاهر فساد و تباهی. 2 - بالا بردن سطح آگاهی های عمومی در همهء زمینه ها با استفادهء صحیح از مطبوعات و رسانه های گروهی و وسائل دیگر. 3 - آموزش و پرورش و تربیت بدنی رایگان برای همه در تمام سطوح و تسهیل و تعمیم آموزش عالی. 4 - تقویت روح بررسی و تتبع و ابتکار در تمام زمینه های علمی، فنی، فرهنگی و اسلامی از طریق تأسیس مراکز تحقیق و تشویق محققان. 5 - طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ اجانب. 6 - محو هر گونه استبداد و خودکامگی و انحصارطلبی. 7 - تأمین آزادیهای سیاسی و اجتماعی در حدود قانون. 8 - مشارکت عامهء مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش. 9 - رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه، در تمام زمینه های مادی و معنوی. 10 - ایجاد نظام اداری صحیح و حذف تشکیلات غیرضرور. 11 - تقویت کامل بنیهء دفاع ملی از طریق آموزش نظامی عمومی برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی و نظام اسلامی کشور. 12 - پی ریزی اقتصاد صحیح و عادلانه بر طبق ضوابط اسلامی جهت ایجاد رفاه و رفع فقر و برطرف ساختن هر نوع محرومیت در زمینه های تغذیه و مسکن و کار و بهداشت و تعمیم بیمه. 13 - تأمین خودکفائی در علوم و فنون و صنعت و کشاورزی و امور نظامی و مانند اینها. 14 - تأمین حقوق همه جانبهء افراد از زن و مرد و ایجاد امنیت قضائی عادلانه برای همه و تساوی عموم در برابر قانون. 15 - توسعه و تحکیم برادری اسلامی و تعاون عمومی بین همهء مردم. 16 - تنظیم سیاست خارجی کشور بر اساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه نسبت به همهء مسلمانان و حمایت بیدریغ از مستضعفان جهان.
اصل چهارم
کلیهء قوانین و مقررات مدنی، جزائی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی، سیاسی و غیر اینها باید بر اساس موازین اسلامی باشد. این اصل بر اطلاق یا عموم همهء اصول قانون اساسی و قوانین و مقررات دیگر حاکم است و تشخیص این امر بر عهدهء فقهای شورای نگهبان است.
اصل پنجم
در زمان غیبت حضرت ولی عصر، عجل الله تعالی فرجه، در جمهوری اسلامی ایران ولایت امر و امامت امت بر عهدهء فقیه عادل و باتقوی، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر است، که اکثریت مردم او را به رهبری شناخته و پذیرفته باشند، و در صورتی که هیچ فقیهی دارای چنین اکثریتی نباشد رهبر یا شورای رهبری مرکب از فقهای واجد شرایط بالا طبق اصل یکصد و هفتم عهده دار آن میگردد.
اصل ششم
در جمهوری اسلامی ایران امور کشور باید به اتکاء آراء عمومی اداره شود، از راه انتخابات: انتخاب رئیس جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، اعضای شوراها و نظائر اینها، یا از راه همه پرسی در مواردی که در اصول دیگر این قانون معین میگردد.
اصل هفتم
طبق دستور قرآن کریم: «و امرهم شوری بینهم» (قرآن 42/38) «و شاورهم فی الامر» (قرآن 3/159)، شوراها، مجلس شورای اسلامی، شورای استان، شهرستان، شهر، محل، بخش، روستا و نظائر اینها از ارکان تصمیم گیری و ادارهء امور کشورند. موارد طرز تشکیل و حدود اختیارات و وظایف شوراها را این قانون و قوانین ناشی از آن معین می کند.
اصل هشتم
در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای است همگانی و متقابل بر عهدهء مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت؛ شرایط و حدود و کیفیت آن را قانون معین می کند. «و المؤمنون والمؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»(13).
اصل نهم
در جمهوری اسلامی ایران آزادی و استقلال و وحدت و تمامیت ارضی کشور از یکدیگر تفکیک ناپذیرند و حفظ آنها وظیفهء دولت و آحاد ملت است. هیچ فرد یا گروه یا مقامی حق ندارد به نام استفاده از آزادی به استقلال سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی و تمامیت ارضی ایران کمترین خدشه ای وارد کند و هیچ مقامی حق ندارد بنام حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور آزادیهای مشروع را، هرچند با وضع قوانین و مقررات، سلب کند.
اصل دهم
از آنجا که خانواده واحد بنیادی جامعهء اسلامی است، همهء قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایهء حقوق اسلامی باشد.
اصل یازدهم
بحکم آیهء کریمهء «ان هذه امتکم امة واحدة و انا ربکم فاعبدون»(14)، همهء مسلمانان یک امت اند و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سیاست کلی خود را بر پایهء ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد و کوشش پی گیر به عمل آورد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام را تحقق بخشد.
اصل دوازدهم
دین رسمی ایران، اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری است و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است و مذاهب دیگر اسلامی اعم از حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل می باشند و پیروان این مذاهب در انجام مراسم مذهبی، طبق فقه خودشان آزادند و در تعلیم و تربیت دینی و احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط به آن در دادگاه ها رسمیت دارند و در هر منطقه ای که پیروان هر یک از این مذاهب اکثریت داشته باشند، مقررات محلی در حدود اختیارات شوراها بر طبق آن مذهب خواهد بود، با حفظ حقوق پیروان سایر مذاهب.
اصل سیزدهم
ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیتهای دینی شناخته می شوند که در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی بر طبق آئین خود عمل می کنند.
اصل چهاردهم
بحکم آیهء شریفه «لاینهیکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبرّوهم و تقسطوا الیهم ان الله یحب المقسطین»(15)، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل نمایند و حقوق انسانی را رعایت کنند. این اصل در حق کسانی اعتبار دارد که بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.
فصل دوم
زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی کشور
اصل پانزدهم
زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون فارسی رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد ولی استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است.
اصل شانزدهم
از آنجا که زبان قرآن و علوم و معارف اسلامی عربی است و ادبیات فارسی کام با آن آمیخته است این زبان باید پس از دورهء ابتدایی تا پایان دورهء متوسطه در همهء کلاسها و در همهء رشته ها تدریس شود.
اصل هفدهم
مبدأ تاریخ رسمی کشور هجرت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است و تاریخ هجری شمسی و هجری قمری هر دو معتبر است اما مبنای کار ادارات دولتی هجری شمسی است. تعطیل رسمی هفتگی روز جمعه است.
اصل هجدهم
پرچم رسمی ایران به رنگهای سبز و سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار «الله اکبر» است.
فصل سوم
حقوق ملت
اصل نوزدهم
مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد بود.
اصل بیستم
همهء افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همهء حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی با رعایت موازین اسلام برخوردارند.
اصل بیست و یکم
دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید و امور زیر را انجام دهد: 1 - ایجاد زمینه های مساعد برای رشد شخصیت زن و احیای حقوق مادی و معنوی او. 2 - حمایت مادران، بالخصوص در دوران بارداری و حضانت فرزند، و حمایت از کودکان بی سرپرست. 3 - ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده. 4 - ایجاد بیمهء خاص بیوگان و زنان سالخورده و بی سرپرست. 5 - اعطای قیمومت فرزندان به مادران شایسته در جهت غبطه آنها در صورت نبودن ولی شرعی.
اصل بیست و دوم
حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردی که قانون تجویز کند.
اصل بیست و سوم
تفتیش عقاید ممنوع است و هیچ کس را نمی توان به صرف داشتن عقیده ای مورد تعرض و مؤاخذه قرار داد.
اصل بیست و چهارم
نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند مگر آنکه مخل به مبانی اسلامی یا حقوق عمومی باشد. تفصیل آن را قانون معین میکند.
اصل بیست و پنجم
بازرسی و نرساندن نامه ها، ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلکس، سانسور، عدم مخابره و نرساندن آنها، استراق سمع و هر گونه تجسس ممنوع است مگر بحکم قانون.
اصل بیست و ششم
احزاب، جمعیت ها، انجمن های سیاسی و صنفی و انجمنهای اسلامی یا اقلیتهای دینی شناخته شده آزادند، مشروط به اینکه اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی را نقض نکنند. هیچ کس را نمی توان از شرکت در آنها منع کرد یا به شرکت در یکی از آنها مجبور ساخت.
اصل بیست و هفتم
تشکیل اجتماعات و راهپیمائی ها، بدون حمل سلاح بشرط آنکه مخل به مبانی اسلامی نباشد آزاد است.
اصل بیست و هشتم
هر کس حق دارد شغلی را که بدان مایل است و مخالف اسلام و مصالح عمومی و حقوقی دیگران نیست برگزیند. دولت موظف است با رعایت نیاز جامعه به مشاغل گوناگون، برای همهء افراد امکان اشتغال به کار و شرایط مساوی را برای احراز مشاغل ایجاد نماید.
اصل بیست و نهم
برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، ازکارافتادگی، بی سرپرستی، درراه ماندگی، حوادث و سوانح و نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت های پزشکی بصورت بیمه و غیره حقی است همگانی. دولت مکلف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردم، خدمات و حمایت های مالی فوق را برای یک یک افراد کشور تأمین کند.
اصل سی ام
دولت موظف است وسائل آموزش و پرورش رایگان را برای همهء ملت تا پایان دورهء متوسطه فراهم سازد و وسائل تحصیلات عالی را تا سرحدّ خودکفائی کشور بطور رایگان گسترش دهد.
اصل سی و یکم
داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانوادهء ایرانی است. دولت موظف است با رعایت اولویت برای آنها که نیازمندترند، بخصوص روستانشینان و کارگران زمینهء اجرای این اصل را فراهم کند.
اصل سی و دوم
هیچ کس را نمی توان دستگیر کرد مگر به حکم و ترتیبی که قانون معیّن می کند. در صورت بازداشت، موضوع اتهام باید با ذکر دلایل بلافاصله کتباً به متهم ابلاغ و تفهیم شود و حداکثر ظرف مدت بیست و چهار ساعت پروندهء مقدماتی به مراجع صالحهء قضائی ارسال و مقدمات محاکمه، در اسرع وقت فراهم گردد. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات میشود.
اصل سی و سوم
هیچ کس را نمی توان از محل اقامت خود تبعید کرد یا از اقامت در محل مورد علاقه اش ممنوع یا به اقامت در محلی مجبور ساخت، مگر در مواردی که قانون مقرر میدارد.
اصل سی و چهارم
دادخواهی حق مسلم هر فرد است و هر کس میتواند بمنظور دادخواهی به دادگاههای صالح رجوع نماید. همهء افراد ملت حق دارند این گونه دادگاهها را در دسترس داشته باشند و هیچ کس را نمی توان از دادگاهی که بموجب قانون حق مراجعه به آن را دارد منع کرد.
اصل سی و پنجم
در همهء دادگاهها، طرفین دعوی حق دارند برای خود وکیل انتخاب نمایند و اگر توانائی انتخاب وکیل را نداشته باشند باید برای آنها امکانات تعیین وکیل فراهم گردد.
اصل سی و ششم
حکم به مجازات و اجراء آن باید تنها از طریق دادگاه صالح و بموجب قانون باشد.
اصل سی و هفتم
اصل، برائت است و هیچ کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی شود، مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد.
اصل سی و هشتم
هر گونه شکنجه برای گرفتن اقرار و یا کسب اطلاعی ممنوع است. اجبار شخص به شهادت، اقرار یا سوگند مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات میشود.
اصل سی و نهم
هتک حرمت و حیثیت کسی که به حکم قانون دستگیر، بازداشت، زندانی یا تبعید شده به هر صورت که باشد ممنوع و موجب مجازات است. اگر توانائی انتخاب وکیل را نداشته باشند باید برای آنها امکانات تعیین وکیل فراهم گردد.
اصل چهلم
هیچ کس نمی تواند اعمال حق خویش را وسیلهء اضرار به غیر یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد.
اصل چهل و یکم
تابعیت کشور ایران حق مسلم هر فرد ایرانی است و دولت نمی تواند از هیچ ایرانی سلب تابعیت کند، مگر به درخواست خود او یا در صورتی که به تابعیت کشور دیگری درآید.
اصل چهل و دوم
اتباع خارجه میتوانند در حدود قوانین به تابعیت ایران درآیند و سلب تابعیت این گونه اشخاص در صورتی ممکن است که دولت دیگری تابعیت آنها را بپذیرد یا خود آنها درخواست کنند.
فصل چهارم
اقتصاد و امور مالی
اصل چهل و سوم
برای تأمین استقلال اقتصادی جامعه و ریشه کن کردن فقر و محرومیت و برآوردن نیازهای انسان در جریان رشد، با حفظ آزادگی او، اقتصاد جمهوری اسلامی ایران بر اساس ضوابط زیر استوار میشود: 1 - تأمین نیازهای اساسی: مسکن، خوراک، پوشاک، درمان، آموزش و پرورش و امکانات لازم برای تشکیل خانواده برای همه. 2 - تأمین شرایط و امکانات کار برای همه به منظور رسیدن به اشتغال کامل و قرار دادن وسائل کار در اختیار همهء کسانی که قادر به کارند ولی وسائل کار ندارند، در شکل تعاونی، از راه وام بدون بهره یا هر راه مشروع دیگر که نه به تمرکز و تداوم ثروت در دست افراد و گروه های خاص منتهی شود و نه دولت را به صورت یک کارفرمای بزرگ مطلق درآورد. این اقدام باید با رعایت ضرورتهای حاکم بر برنامه ریزی عمومی اقتصاد کشور در هر یک از مراحل رشد صورت گیرد. 3 - تنظیم برنامهء اقتصادی کشور بصورتی که شکل و محتوا و ساعات کار چنان باشد که هر فرد علاوه بر تلاش شغلی، فرصت و توان کافی برای خودسازی معنوی، سیاسی و اجتماعی و شرکت فعال در رهبری کشور و افزایش مهارت و ابتکار داشته باشد. 4 - رعایت آزادی انتخاب شغل، و عدم اجبار افراد به کاری معین و جلوگیری از بهره کشی از کار دیگری. 5- منع اضرار به غیر و انحصار و احتکار و ربا و دیگر معاملات باطل و حرام. 6 - منع اسراف و تبذیر در همهء شؤون مربوط به اقتصاد، اعم از مصرف، سرمایه گذاری، تولید، توزیع و خدمات. 7 - استفاده از علوم و فنون و تربیت افراد ماهر به نسبت احتیاج برای توسعه و پیشرفت اقتصاد کشور. 8 - جلوگیری از سلطهء اقتصادی بیگانه بر اقتصاد کشور. 9 - تأکید بر افزایش تولیدات کشاورزی، دامی و صنعتی که نیازهای عمومی را تأمین کند و کشور را به مرحلهء خودکفائی برساند و از وابستگی برهاند.
اصل چهل و چهارم
نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایهء دولتی، تعاونی و خصوصی با برنامه ریزی منظم و صحیح استوار است. بخش دولتی شامل کلیهء صنایع بزرگ، صنایع مادر، بازرگانی خارجی، معادن بزرگ، بانکداری، بیمه، تأمین نیرو، سدها و شبکه های بزرگ آبرسانی، رادیو و تلویزیون، پست و تلگراف و تلفن، هواپیمائی، کشتیرانی، راه و راه آهن و مانند اینها است که به صورت مالکیت عمومی و در اختیار دولت است. بخش تعاونی شامل شرکتها و مؤسسات تعاونی تولید و توزیع است که در شهر و روستا بر طبق ضوابط اسلامی تشکیل میشود. بخش خصوصی شامل آن قسمت از کشاورزی، دامداری، صنعت، تجارت و خدمات میشود که مکمّل فعالیتهای اقتصادی دولتی و تعاونی است. مالکیت در این سه بخش تا جائی که با اصول دیگر این فصل مطابق باشد و از محدودهء قوانین اسلام خارج نشود و موجب رشد و توسعهء اقتصادی کشور گردد و مایهء زیان جامعه نشود، مورد حمایت قانون جمهوری اسلامی است. تفصیل ضوابط و قلمرو و شرایط هر سه بخش را قانون معین میکند.
اصل چهل و پنجم
انفال و ثروتهای عمومی از قبیل زمینهای موات یا رهاشده، معادن، دریاها، دریاچه ها، رودخانه ها و سایر آبهای عمومی، کوهها، دره ها، جنگلها، نیزارها، بیشه های طبیعی، مراتعی که حریم نیست، ارث بدون وارث، و اموال مجهول المالک و اموال عمومی که از غاصبین مسترد میشود، در اختیار حکومت اسلامی است تا بر طبق مصالح عامه نسبت به آنها عمل نماید. تفصیل و ترتیب استفاده از هر یک را قانون معین میکند.
اصل چهل و ششم
هر کس مالک حاصل کسب و کار مشروع خویش است و هیچ کس نمیتواند به عنوان مالکیت نسبت به کسب و کار خود امکان کسب و کار را از دیگری سلب کند.
اصل چهل و هفتم
مالکیت شخصی که از راه مشروع باشد محترم است. ضوابط آن را قانون معین میکند.
اصل چهل و هشتم
در بهره برداری از منابع طبیعی و استفاده از درآمدهای ملی در سطح استانها و توزیع فعالیتهای اقتصادی میان استانها و مناطق مختلف کشور، باید تبعیض در کار نباشد. به طوری که هر منطقه فراخور نیازها و استعداد رشد خود، سرمایه و امکانات لازم در دسترس داشته باشد.
اصل چهل و نهم
دولت موظف است ثروتهای ناشی از ربا، غصب، رشوه، اختلاس، سرقت، قمار، سوء استفاده از موقوفات، سوء استفاده از مقاطعه کاریها و معاملات دولتی، فروش زمینهای موات و مباحات اصلی، دائر کردن اماکن فساد و سایر موارد غیرمشروع را گرفته و بصاحب حق رد کند و در صورت معلوم نبودن او به بیت المال بدهد این حکم باید با رسیدگی و تحقیق و ثبوت شرعی به وسیلهء دولت اجرا شود.
اصل پنجاهم
در جمهوری اسلامی، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد. از این رو فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است.
اصل پنجاه و یکم
هیچ نوع مالیات وضع نمیشود مگر بموجب قانون، موارد معافیت و بخشودگی و تخفیف مالیاتی بموجب قانون مشخص میشود.
اصل پنجاه و دوم
بودجهء سالانهء کل کشور به ترتیبی که در قانون مقرر میشود از طرف دولت تهیه و برای رسیدگی و تصویب به مجلس شورای اسلامی تسلیم میگردد. هر گونه تغییر در ارقام بودجه نیز تابع مراتب مقرر در قانون خواهد بود.
اصل پنجاه و سوم
کلیهء دریافتهای دولت در حسابداری خزانه داری کل متمرکز میشود و همهء پرداختها در حدود اعتبارات مصوب بموجب قانون انجام می گیرد.
اصل پنجاه و چهارم
دیوان محاسبات کشور مستقیماً زیر نظر مجلس شورای اسلامی می باشد. سازمان و ادارهء امور آن در تهران و مراکز استانها بموجب قانون تعیین خواهد شد.
اصل پنجاه و پنجم
دیوان محاسبات به کلیهء حسابهای وزارتخانه ها، مؤسسات، شرکتهای دولتی و سایر دستگاههائی که به نحوی از انحاء از بودجهء کل کشور استفاده میکنند به ترتیبی که قانون مقرر میدارد، رسیدگی یا حسابرسی می نماید که هیچ هزینه ای از اعتبارات مصوب تجاوز نکرده و هر وجهی در محل خود به مصرف رسیده باشد. دیوان محاسبات، حسابها و اسناد و مدارک مربوطه را برابر قانون جمع آوری و گزارش تفریغ بودجهء هر سال را به انضمام نظرات خود به مجلس شورای اسلامی تسلیم می نماید. این گزارش باید در دسترس عموم گذاشته شود.
فصل پنجم
حق حاکمیت ملت و قوای ناشی از آن
اصل پنجاه و ششم
حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خدا است و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. هیچ کس نمیتواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد و ملت این حق خداداد را از طرقی که در اصول بعد می آید، اعمال میکند.
اصل پنجاه و هفتم
قوای حاکم در جمهوری اسلامی ایران عبارتند از: قوهء مقننه، قوهء مجریه و قوهء قضائیه که زیر نظر ولایت مطلقهء امر و امامت امت بر طبق اصول آیندهء این قانون اعمال می گردند. این قوا مستقل از یکدیگرند.
اصل پنجاه و هشتم
اعمال قوهء مقننه از طریق مجلس شورای اسلامی است که از نمایندگان منتخب مردم تشکیل میشود و مصوبات آن پس از طی مراحلی که در اصول بعد می آید، برای اجرا به قوهء مجریه و قضائیه ابلاغ میگردد.
اصل پنجاه و نهم
در مسائل بسیار مهم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ممکن است اعمال قوهء مقننه از راه همه پرسی و مراجعهء مستقیم به آراء مردم صورت گیرد. درخواست مراجعه به آراء عمومی باید به تصویب دو سوم مجموع نمایندگان مجلس برسد.
اصل شصتم
اعمال قوهء مجریه جز در اموری که در این قانون مستقیماً بر عهدهء رهبری گذارده شده، از طریق رئیس جمهور و وزراء است.
اصل شصت و یکم
اعمال قوهء قضائیه به وسیلهء دادگاههای دادگستری است که باید طبق موازین اسلامی تشکیل شود و به حل و فصل دعاوی و حفظ حقوق عمومی و گسترش و اجرای عدالت و اقامهء حدود الهی بپردازد.
فصل ششم
قوهء مقننه
مبحث اول - مجلس شورای اسلامی
اصل شصت و دوم
مجلس شورای اسلامی از نمایندگان ملت که بطور مستقیم و با رأی مخفی انتخاب می شوند تشکیل میگردد. شرایط انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان و کیفیت انتخابات را قانون معین خواهد کرد.
اصل شصت و سوم
دورهء نمایندگی مجلس شورای اسلامی چهار سال است. انتخابات هر دوره باید پیش از پایان دورهء قبل برگزار شود به طوری که کشور در هیچ زمانی بدون مجلس نباشد.
اصل شصت و چهارم
عدهء نمایندگان مجلس شورای اسلامی دویست و هفتاد نفر است و از تاریخ همه پرسی سال یکهزار و سیصد و شصت و هشت هجری شمسی پس از هر ده سال، با در نظر گرفتن عوامل انسانی، سیاسی، جغرافیائی و نظایر آنها حداکثر بیست نفر نماینده میتواند اضافه شود. زرتشتیان و کلیمیان هر کدام یک نماینده و مسیحیان آشوری و کلدانی مجموعاً یک نماینده و مسیحیان ارمنی جنوب و شمال هر کدام یک نماینده انتخاب می کنند. محدودهء حوزه های انتخابیه و تعداد نمایندگان را قانون معین می کند.
اصل شصت و پنجم
پس از برگزاری انتخابات، جلسات مجلس شواری اسلامی با حضور دو سوم مجموع نمایندگان رسمیت می یابد و تصویب طرحها و لوایح طبق آئین نامهء مصوب داخلی انجام میگیرد مگر در مواردی که در قانون اساسی نصاب خاصی تعیین شده باشد. برای تصویب آئین نامهء داخلی موافقت دو سوم حاضران لازم است.
اصل شصت و ششم
ترتیب انتخاب رئیس و هیأت رئیسهء مجلس و تعداد کمیسیونها و دورهء تصدی آنها و امور مربوط به مذاکرات و انتظامات مجلس به وسیله آئین نامهء داخلی مجلس معین میگردد.
اصل شصت و هفتم
نمایندگان باید در نخستین جلسه مجلس به ترتیب زیر سوگند یاد کنند و متن قسم نامه را امضاء نمایند.
بسم اللهالرحمن الرحیم
«من در برابر قرآن مجید، به خدای قادر متعال سوگند یاد میکنم و با تکیه بر شرف انسانی خویش تعهد مینمایم که پاسدار حریم اسلام و نگهبان دستاوردهای انقلاب اسلامی ملت ایران و مبانی جمهوری اسلامی باشم، ودیعه ای را که ملت به ما سپرده به عنوان امینی عادل پاسداری کنم و در انجام وظایف وکالت، امانت و تقوی را رعایت نمایم و همواره به استقلال و اعتلای کشور و حفظ حقوق ملت و خدمت به مردم پای بند باشم، از قانون اساسی دفاع کنم و در گفته ها و نوشته ها و اظهار نظرها، استقلال کشور و آزادی مردم و تأمین مصالح آنها را مدّ نظر داشته باشم». نمایندگان اقلیت های دینی این سوگند را با ذکر کتاب آسمانی خود یاد خواهند کرد. نمایندگانی که در جلسه نخست شرکت ندارند باید در اولین جلسه ای که حضور پیدا می کنند، مراسم سوگند را بجای آورند.
اصل شصت و هشتم
در زمان جنگ و اشغال نظامی کشور به پیشنهاد رئیس جمهور و تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان و تأیید شورای نگهبان انتخابات نقاط اشغال شده یا تمامی مملکت برای مدت معینی متوقف میشود و در صورت عدم تشکیل مجلس جدید، مجلس سابق همچنان به کار خود ادامه خواهد داد.
اصل شصت و نهم
مذاکرات مجلس شورای اسلامی باید علنی باشد و گزارش کامل آن از طریق رادیو و روزنامهء رسمی برای اطلاع عموم منتشر شود. در شرایط اضطراری، در صورتی که رعایت امنیت کشور ایجاب کند، به تقاضای رئیس جمهور یا یکی از وزراء یا ده نفر از نمایندگان، جلسهء غیرعلنی تشکیل میشود. مصوبات جلسهء علنی در صورتی معتبر است که با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد. گزارش و مصوبات این جلسات باید پس از برطرف شدن شرایط اضطراری برای اطلاع عموم منتشر گردد.
اصل هفتادم
رئیس جمهور و معاونان او و وزیران به اجتماع یا به انفراد حق شرکت در جلسات علنی مجلس را دارند و می توانند مشاوران خود را همراه داشته باشند و در صورتی که نمایندگان لازم بدانند، وزراء مکلف به حضورند و هرگاه تقاضا کنند مطالبشان استماع میشود.
مبحث دوم - اختیارات و صلاحیت
مجلس شورای اسلامی
اصل هفتاد و یکم
مجلس شورای اسلامی در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی میتواند قانون وضع کند.
اصل هفتاد و دوم
مجلس شواری اسلامی نمی تواند قوانینی وضع کند که با اصول و احکام مذهب رسمی کشور یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد. تشخیص این امر به ترتیبی که در اصل نود و ششم آمده بر عهدهء شورای نگهبان است.
اصل هفتاد و سوم
شرح و تفسیر قوانین عادی در صلاحیت مجلس شورای اسلامی است. مفاد این اصل مانع از تفسیری که دادرسان، در مقام تمیز حق، از قوانین می کنند نیست.
اصل هفتاد و چهارم
لوایح قانونی پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس تقدیم میشود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان، در مجلس شورای اسلامی قابل طرح است.
اصل هفتاد و پنجم
طرحهای قانونی و پیشنهادها و اصلاحاتی که نمایندگان در خصوص لوایح قانونی عنوان می کنند و به تقلیل درآمد عمومی یا افزایش هزینه های عمومی می انجامد، در صورتی قابل طرح در مجلس است که در آن طریق جبران کاهش درآمد یا تأمین هزینهء جدید نیز معلوم شده باشد.
اصل هفتاد و ششم
مجلس شورای اسلامی حق تحقیق و تفحّص در تمام امور کشور را دارد.
اصل هفتاد و هفتم
عهدنامه ها، مقاوله نامه ها، قراردادها و موافقت نامه های بین المللی باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد.
اصل هفتاد و هشتم
هرگونه تغییر در خطوط مرزی ممنوع است مگر اصلاحات جزئی با رعایت مصالح کشور بشرط اینکه یک طرفه نباشد و به استقلال و تمامیت ارضی کشور لطمه نزند و به تصویب چهار پنجم مجموع نمایندگان مجلس شورای اسلامی برسد.
اصل هفتاد و نهم
برقراری حکومت نظامی ممنوع است. در حالت جنگ و شرایط اضطراری نظیر آن دولت حق دارد با تصویب مجلس شورای اسلامی موقتاً محدودیتهای ضروری را برقرار نماید. ولی مدت آن به هر حال نمی تواند بیش از سی روز باشد و در صورتی که ضرورت همچنان باقی باشد دولت موظف است مجدداً از مجلس کسب مجوز کند.
اصل هشتادم
گرفتن و دادن وام یا کمکهای بدون عوض داخلی و خارجی از طرف دولت باید با تصویب مجلس شورای اسلامی باشد.
اصل هشتاد و یکم
دادن امتیاز تشکیل شرکتها و مؤسسات در امور تجارتی و صنعتی و کشاورزی و معادن و خدمات به خارجیان مطلقاً ممنوع است.
اصل هشتاد و دوم
استخدام کارشناسان خارجی از طرف دولت ممنوع است مگر در موارد ضرورت با تصویب مجلس شورای اسلامی.
اصل هشتاد و سوم
بناها و اموال دولتی که از نفایس ملی باشد قابل انتقال به غیر نیست مگر با تصویب مجلس شورای اسلامی، آن هم در صورتی که از نفایس منحصر بفرد نباشد.
اصل هشتاد و چهارم
هر نماینده در برابر تمام ملت مسؤول است و حق دارد در همهء مسائل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید.
اصل هشتاد و پنجم
سمت نمایندگی قائم به شخص است و قابل واگذاری بدیگری نیست. مجلس نمی تواند اختیار قانون گذاری را بشخص یا هیئتی واگذار کند ولی در موارد ضروری میتواند اختیار وضع بعضی از قوانین را با رعایت اصل هفتاد و دوم به کمیسیونهای داخلی خود تفویض کند، در این صورت این قوانین در مدتی که مجلس تعیین می نماید بصورت آزمایشی اجراء میشود و تصویب نهائی آنها با مجلس خواهد بود. همچنین مجلس شورای اسلامی می تواند تصویب دائمی اساسنامهء سازمانها، شرکتها، مؤسسات دولتی یا وابسته به دولت را با رعایت اصل هفتاد و دوم به کمیسیونهای ذیربط واگذار کند و یا اجازهء تصویب آنها را به دولت بدهد، در این صورت مصوبات دولت نباید با اصول و احکام مذهب رسمی کشور و یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد تشخیص این امر به ترتیب مذکور در اصل نود و ششم با شورای نگهبان است. علاوه بر این مصوبات دولت نباید مخالف قوانین و مقررات عمومی کشور باشد و به منظور بررسی و اعلام عدم مغایرت آنها با قوانین مزبور باید ضمن ابلاغ برای اجراء به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی برسد.
اصل هشتاد و ششم
نمایندگان مجلس در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهار نظر و رأی خود کام آزادند و نمی توان آنها را به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کرده اند یا آرائی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی خود داده اند تعقیب یا توقیف کرد.
اصل هشتاد و هفتم
رئیس جمهور برای هیأت وزیران پس از تشکیل و پیش از هر اقدام دیگر باید از مجلس رأی اعتماد بگیرد. در دوران تصدی نیز در مورد مسائل مهم و مورد اختلاف می تواند از مجلس برای هیأت وزیران تقاضای رأی اعتماد کند.
اصل هشتاد و هشتم
در هر مورد که حداقل یک چهارم کل نمایندگان مجلس شورای اسلامی از رئیس جمهور و یا هر یک از نمایندگان از وزیر مسؤول، دربارهء یکی از وظایف آنان سؤال کنند، رئیس جمهور یا وزیر موظف است در مجلس حاضر شود و به سؤال جواب دهد و این جواب نباید در مورد رئیس جمهور بیش از یک ماه و در مورد وزیر بیش از 10 روز به تأخیر افتد مگر با عذر موجه به تشخیص مجلس شورای اسلامی.
اصل هشتاد و نهم
1 - نمایندگان مجلس شورای اسلامی می توانند در مواردی که لازم میدانند هیأت وزیران یا هر یک از وزراء را استیضاح کنند، استیضاح وقتی قابل طرح در مجلس است که با امضای حداقل 10 نفر از نمایندگان به مجلس تقدیم شود. هیأت وزیران یا وزیر مورد استیضاح باید ظرف مدت 10 روز پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و به آن پاسخ گوید و از مجلس رأی اعتماد بخواهد. در صورت عدم حضور هیأت وزیران یا وزیر برای پاسخ، نمایندگان مزبور دربارهء استیضاح خود توضیحات لازم را می دهند و در صورتی که مجلس مقتضی بداند اعلام رأی عدم اعتماد خواهد کرد. اگر مجلس رأی اعتماد نداد هیأت وزیران یا وزیر مورد استیضاح نمی توانند در هیأت وزیرانی که بلافاصله بعد از آن تشکیل میشود عضویت پیدا کنند. 2 - در صورتی که حداقل یک سوم از نمایندگان مجلس شورای اسلامی رئیس جمهور را در مقام اجرای وظایف مدیریت قوهء مجریه و ادارهء امور اجرائی کشور مورد استیضاح قرار دهند، رئیس جمهور باید ظرف مدت یک ماه پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و در خصوص مسائل مطرح شده توضیحات کافی بدهد، در صورتی که پس از بیانات نمایندگان مخالف و موافق و پاسخ رئیس جمهور، اکثریت دو سوم کل نمایندگان به عدم کفایت رئیس جمهور رأی دادند مراتب جهت اجرای بند 10 اصل یکصد و دهم به اطلاع مقام رهبری میرسد.
اصل نودم
هر کس شکایتی از طرز کار مجلس یا قوهء مجریه یا قوهء قضائیه داشته باشد، میتواند شکایت خود را کتباً به مجلس شورای اسلامی عرضه کند. مجلس موظف است به این شکایت رسیدگی کند و پاسخ کافی دهد و در مواردی که شکایت به قوهء مجریه و یا قوهء قضائیه مربوط است رسیدگی و پاسخ کافی از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتیجه را اعلام نماید و در موردی که مربوط به عموم باشد به اطلاع عامه برساند.
اصل نود و یکم
به منظور پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی از نظر عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با آنها، شورایی بنام شورای نگهبان با ترکیب زیر تشکیل میشود: 1 - شش نفر از فقهای عادل و آگاه به مقتضیات زمان و مسائل روز، انتخاب این عده با مقام رهبری است. 2 - شش نفر حقوقدان، در رشته های مختلف حقوقی، از میان حقوقدانان مسلمانی که بوسیلهء رئیس قوهء قضائیه به مجلس شورای اسلامی معرفی میشوند و با رأی مجلس انتخاب میگردند.
اصل نود و دوم
اعضای شورای نگهبان برای مدت شش سال انتخاب میشوند ولی در نخستین دوره پس از گذشتن سه سال، نیمی از اعضای هر گروه به قید قرعه تغییر می یابند و اعضای تازه ای به جای آنها انتخاب میشوند.
اصل نود و سوم
مجلس شورای اسلامی بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد، مگر در مورد تصویب اعتبارنامهء نمایندگان و انتخاب شش نفر حقوقدان اعضای شورای نگهبان.
اصل نود و چهارم
کلیهء مصوبات مجلس شورای اسلامی باید به شورای نگهبان فرستاده شود. شورای نگهبان موظف است آن را حداکثر ظرف ده روز از تاریخ وصول از نظر انطباق بر موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد و چنانچه آن را مغایر ببیند برای تجدید نظر به مجلس بازگرداند. در غیر این صورت مصوبه قابل اجرا است.
اصل نود و پنجم
در مواردی که شورای نگهبان مدت ده روز را برای رسیدگی و اظهار نظر نهائی کافی نداند، میتواند از مجلس شورای اسلامی حداکثر برای ده روز دیگر با ذکر دلیل خواستار تمدید وقت شود.
اصل نود و ششم
تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلام با اکثریت فقهای شورای نگهبان و تشخیص عدم تعارض آنها با قانون اساسی بر عهدهء اکثریت همهء اعضای شورای نگهبان است.
اصل نود و هفتم
اعضای شورای نگهبان به منظور تسریع در کار میتوانند هنگام مذاکره دربارهء لایحه یا طرح قانونی در مجلس حاضر شوند و مذاکرات را استماع کنند. اما وقتی طرح یا لایحه ای فوری در دستور کار مجلس قرار گیرد، اعضای شورای نگهبان باید در مجلس حاضر شوند و نظر خود را اظهار نمایند.
اصل نود و هشتم
تفسیر قانون اساسی بعهدهء شورای نگهبان است که با تصویب سه چهارم آنان انجام میشود.
اصل نود و نهم
شورای نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آراء عمومی و همه پرسی را بر عهده دارد.
فصل هفتم
شوراها
اصل یکصدم
برای پیشبرد سریع برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی ادارهء امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت شورائی بنام شورای ده، بخش، شهر، شهرستان یا استان صورت می گیرد که اعضای آن را مردم همان محل انتخاب میکنند. شرایط انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان و حدود وظائف و اختیارات و نحوهء انتخاب و نظارت شوراهای مذکور و سلسله مراتب آنها را که باید با رعایت اصول وحدت ملی و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی و تابعیت حکومت مرکزی باشد، قانون معین می کند.
اصل یکصد و یکم
به منظور جلوگیری از تبعیض و جلب همکاری در تهیهء برنامه های عمرانی و رفاهی استانها و نظارت بر اجرای هماهنگ آنها، شورای عالی استانها مرکب از نمایندگان شوراهای استانها تشکیل میشود. نحوهء تشکیل و وظایف این شورا را قانون معین می کند.
اصل یکصد و دوم
شورای عالی استانها حق دارد در حدود وظایف طرحهائی تهیه و مستقیماً یا از طریق دولت به مجلس شورای اسلامی پیشنهاد کند. این طرحها باید در مجلس مورد بررسی قرار گیرد.
اصل یکصد و سوم
استانداران، فرمانداران، بخشداران و سایر مقامات کشوری که از طرف دولت تعیین میشوند در حدود اختیارات شوراها ملزم به رعایت تصمیمات آنها هستند.
اصل یکصد و چهارم
به منظور تأمین قسط اسلامی و همکاری در تهیهء برنامه ها و ایجاد هماهنگی در پیشرفت امور در واحدهای تولیدی، صنعتی و کشاورزی، شوراهائی مرکب از نمایندگان کارگران و دهقانان و دیگر کارکنان و مدیران، و در واحدهای آموزشی، اداری، خدماتی و مانند اینها شوراهائی مرکب از نمایندگان اعضای این واحدها تشکیل میشود. چگونگی تشکیل این شوراها و حدود وظایف و اختیارات آنها را قانون معین می کند.
اصل یکصد و پنجم
تصمیمات شوراها نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد.
اصل یکصد و ششم
انحلال شوراها جز در صورت انحراف از وظایف قانونی ممکن نیست. مرجع تشخیص انحراف و ترتیب انحلال شوراها و طرز تشکیل مجدد آنها را قانون معین می کند. شورا در صورت اعتراض به انحلال حق دارد به دادگاه صالح شکایت کند و دادگاه موظف است خارج از نوبت به آن رسیدگی کند.
فصل هشتم
رهبر یا شورای رهبری
اصل یکصد و هفتم
پس از مرجع عالیقدر تقلید و رهبر کبیر انقلاب جهانی اسلام و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت الله العظمی امام خمینی «قدس سره الشریف» که از طرف اکثریت قاطع مردم به مرجعیت و رهبری شناخته و پذیرفته شدند، تعیین رهبر بعهدهء خبرگان منتخب مردم است. خبرگان رهبری دربارهء همهء فقهای واجد شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم بررسی و مشورت می کنند هرگاه یکی از آنان را اعلم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولات عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل یکصد و نهم تشخیص دهند او را به رهبری انتخاب می کنند و در غیر این صورت یکی از آنان را به عنوان رهبر انتخاب و معرفی می نمایند، رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همه مسؤولیت های ناشی از آن را بر عهده خواهد داشت. رهبر در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است.
اصل یکصد و هشتم
قانون مربوط به تعداد و شرایط خبرگان، کیفیت انتخاب آنها و آئین نامهء داخلی جلسات آنان برای نخستین دوره باید بوسیلهء فقهای اولین شورای نگهبان تهیّه و با اکثریت آراء آنان تصویب شود و به تصویب نهائی رهبر انقلاب برسد. از آن پس هر گونه تغییر و تجدید نظر در این قانون و تصویب سایر مقررات مربوط به وظایف خبرگان و صلاحیت خود آنان است.
اصل یکصد و نهم
شرایط و صفات رهبر: 1 - صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه. 2 - عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلام. 3 - بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری. در صورت تعدد واجدین شرایط فوق، شخصی که دارای بینش فقهی و سیاسی قوی تر باشد مقدم است.
اصل یکصد و دهم
وظائف و اختیارات رهبر: 1 - تعیین سیاستهای کلی نظام جمهوری اسلامی ایران پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام. 2 - نظارت بر حسن اجرای سیاستهای کلی نظام. 3 - فرمان همه پرسی. 4 - فرماندهی کل نیروهای مسلح. 5 - اعلان جنگ و صلح و بسیج نیروها. 6 - نصب و عزل و قبول استعفاء: الف - فقهای شورای نگهبان. ب - عالیترین مقام قوهء قضائیه. ج - رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. د - رئیس ستاد مشترک. ه - فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. و - فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی. 7 - حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه گانه. 8 - حل معضلات نظام که از طرق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام. 9 - امضای حکم ریاست جمهوری پس از انتخاب مردم. صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری از جهت دارا بودن شرایطی که در این قانون می آید، باید قبل از انتخاب به تأیید شورای نگهبان و در دورهء اول به تأیید رهبر برسد. 10 - عزل رئیس جمهور با در نظر گرفتن مصالح کشور پس از حکم دیوان عالی کشور به تخلف وی از وظایف قانونی، یا رأی مجلس شورای اسلامی به عدم کفایت وی بر اساس اصل هشتاد و نهم. 11 - عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوهء قضائیه. رهبر می تواند بعضی از وظایف و اختیارات خود را بشخص دیگری تفویض کند.
اصل یکصد و یازدهم
هرگاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود، یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم گردد، یا معلوم شود از آغاز فاقد بعضی از شرایط بوده است، از مقام خود برکنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهدهء خبرگان مذکور در اصل یکصد و هشتم میباشد. در صورت فوت یا کناره گیری یا عزل رهبر، خبرگان موظفند در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام نمایند، تا هنگام معرفی رهبر، شورائی مرکب از رئیس جمهور، رئیس قوهء قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام، همهء وظایف رهبری را بطور موقت بعهده میگیرد و چنانچه در این مدت یکی از آنان به هر دلیل نتواند انجام وظیفه نماید، فرد دیگری به انتخاب مجمع، با حفظ اکثریت فقها، در شورا به جای وی منصوب میگردد. این شورا در خصوص وظایف بندهای 1 و 3 و 5 و 10 و قسمتهای (د) و (ه) و (و) بند 6 اصل یکصد و دهم، پس از تصویب سه چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام اقدام میکند. هرگاه رهبر بر اثر بیماری یا حادثهء دیگری موقتاً از انجام وظایف رهبری ناتوان شود، در این مدت شورای مذکور در این اصل وظایف او را عهده دار خواهد بود.
اصل یکصد و دوازدهم
مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تشخیص مصلحت در مواردی که مصوبهء مجلس شورای اسلامی را شورای نگهبان خلاف موازین شرع و یا قانون اساسی بداند و مجلس با در نظر گرفتن مصلحت نظام نظر شورای نگهبان را تأمین نکند و مشاوره در اموری که رهبری به آنان ارجاع می دهد و سایر وظایفی که در این قانون ذکر شده است به دستور رهبری تشکیل میشود. اعضاء ثابت و متغیّر این مجمع را مقام رهبری تعیین می نماید. مقررات مربوط به مجمع توسط خود اعضاء تهیه و تصویب و به تأیید مقام رهبری خواهد رسید.
فصل نهم
قوهء مجریه
مبحث اول - ریاست جمهوری و وزراء
اصل یکصد و سیزدهم
پس از مقام رهبری رئیس جمهور عالیترین مقام رسمی کشور است و مسؤولیت اجرای قانون اساسی و ریاست قوهء مجریه را جز در اموری که مستقیماً به رهبری مربوط میشود، بر عهده دارد.
اصل یکصد و چهاردهم
رئیس جمهور برای مدت چهار سال با رأی مستقیم مردم انتخاب می شود و انتخاب مجدد او بصورت متوالی، تنها برای یک دوره بلامانع است.
اصل یکصد و پانزدهم
رئیس جمهور باید از میان رجال مذهبی و سیاسی که واجد شرایط زیر باشند انتخاب گردد: ایرانی الاصل، تابع ایران، مدیر و مدبّر، دارای حسن سابقه و امانت و تقوی، مؤمن و متعهد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.
اصل یکصد و شانزدهم
نامزدهای ریاست جمهوری باید قبل از شروع انتخابات آمادگی خود را رسماً اعلام کنند. نحوهء برگزاری انتخاب رئیس جمهور را قانون معین می کند.
اصل یکصد و هفدهم
رئیس جمهور با اکثریت مطلق آرای شرکت کنندگان، انتخاب می شود، ولی هرگاه در دور نخست هیچ یک از نامزدها چنین اکثریتی بدست نیاورد، روز جمعهء هفتهء بعد برای بار دوم رأی گرفته میشود. در دور دوم تنها دو نفر از نامزدها که در دور نخست آراء بیشتری داشته اند شرکت می کنند، ولی اگر بعضی از نامزدهای دارندهء آراء بیشتر، از شرکت در انتخاب منصرف شوند، از میان بقیه، دو نفر که در دور نخست بیش از دیگران رأی داشته اند برای انتخاب مجدد معرفی می شوند.
اصل یکصد و هجدهم
مسؤولیت نظارت بر انتخاب ریاست جمهوری طبق اصل نود و نهم بر عهدهء شورای نگهبان است ولی قبل از تشکیل نخستین شورای نگهبان بر عهدهء انجمن نظارتی است که قانون تعیین می کند.
اصل یکصد و نوزدهم
انتخاب رئیس جمهور جدید باید حداقل یک ماه پیش از پایان دورهء ریاست جمهوری قبلی انجام شده باشد و در فاصلهء انتخابات رئیس جمهور جدید و پایان دورهء ریاست جمهوری سابق، رئیس جمهور پیشین وظایف رئیس جمهوری را انجام میدهد.
اصل یکصد و بیستم
هرگاه در فاصلهء ده روز پیش از رأی گیری یکی از نامزدهائی که صلاحیت او طبق این قانون احراز شده فوت کند، انتخابات بمدت دو هفته بتأخیر می افتد. اگر در فاصلهء دور نخست و دور دوم نیز یکی از دو نفر حائز اکثریت دور نخست فوت کند، مهلت انتخابات برای دو هفته تمدید می شود.
اصل یکصد و بیست و یکم
رئیس جمهور در مجلس شورای اسلامی در جلسه ای که با حضور رئیس قوهء قضائیه و اعضای شورای نگهبان تشکیل میشود به ترتیب زیر سوگند یاد می کند و سوگندنامه را امضاء می نماید.
بسم اللهالرحمن الرحیم
«من به عنوان رئیس جمهور در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران به خداوند قادر متعال سوگند یاد می کنم که پاسدار مذهب رسمی و نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی کشور باشم و همهء استعداد و صلاحیت خویش را در راه ایفای مسؤولیتهائی که بر عهده گرفته ام به کار گیرم و خود را وقف خدمت به مردم و اعتلای کشور، ترویج دین و اخلاق، پشتیبانی از حق و گسترش عدالت سازم و از هر گونه خودکامگی بپرهیزم و از آزادگی و حرمت اشخاص و حقوقی که قانون اساسی برای ملت شناخته است حمایت کنم، در حراست از مرزها و استقلال سیاسی و اقتصادی و فرهنگی کشور از هیچ اقدامی دریغ نورزم و با استعانت از خداوند و پیروی از پیامبر اسلام و ائمهء اطهار علیهم السلام قدرتی را که ملت به عنوان امانتی مقدس به من سپرده است همچون امینی پارسا و فداکار نگاهدار باشم و آن را به منتخب ملت پس از خود بسپارم».
اصل یکصد و بیست و دوم
رئیس جمهور در حدود اختیارات و وظایفی که بموجب قانون اساسی و یا قوانین عادی به عهده دارد در برابر ملت و رهبر و مجلس شورای اسلامی مسؤول است.
اصل یکصد و بیست و سوم
رئیس جمهور موظف است مصوبات مجلس یا نتیجهء همه پرسی را پس از طی مراحل قانونی و ابلاغ به وی امضاء کند و برای اجرا در اختیار مسؤولان بگذارد.
اصل یکصد و بیست و چهارم
رئیس جمهور میتواند برای انجام وظایف قانونی خود معاونانی داشته باشد. معاون اول رئیس جمهور با موافقت وی ادارهء هیأت وزیران و مسؤولیت هماهنگی سایر معاونتها را به عهده خواهد داشت.
اصل یکصد و بیست و پنجم
امضای عهدنامه ها، مقاوله نامه ها، موافقتنامه ها و قراردادهای دولت ایران با سایر دولتها و همچنین امضای پیمانهای مربوط به اتحادهای بین المللی از تصویب مجلس شورای اسلامی با رئیس جمهور یا نمایندهء قانونی او است.
اصل یکصد و بیست و ششم
رئیس جمهور مسؤولیت امور برنامه و بودجه و امور اداری و استخدامی کشور را مستقیماً بر عهده دارد و میتواند ادامهء آنها را به عهدهء دیگری بگذارد.
اصل یکصد و بیست و هفتم
رئیس جمهور میتواند در موارد خاص، بر حسب ضرورت با تصویب هیأت وزیران نماینده یا نمایندگان ویژه با اختیارات مشخص تعیین نماید. در این موارد تصمیمات نماینده یا نمایندگان مذکور در حکم تصمیمات رئیس جمهور و هیأت وزیران خواهد بود.
اصل یکصد و بیست و هشتم
سفیران به پیشنهاد وزیر امور خارجه و تصویب رئیس جمهور تعیین میشوند. رئیس جمهور استوارنامهء سفیران را امضاء می کند و استوارنامهء سفیران کشورهای دیگر را می پذیرد.
اصل یکصد و بیست و نهم
اعطای نشانهای دولتی با رئیس جمهور است.
اصل یکصد و سی ام
رئیس جمهور استعفای خود را به رهبر تقدیم می کند و تا زمانی که استعفای او پذیرفته نشده است به انجام وظایف خود ادامه میدهد.
اصل یکصد و سی و یکم
در صورت فوت، عزل، استعفاء، غیبت یا بیماری بیش از دو ماه رئیس جمهور و یا در موردی که مدت ریاست جمهوری پایان یافته و رئیس جمهور جدید بر اثر موانعی هنوز انتخاب نشده و یا امور دیگری از این قبیل، معاون اول رئیس جمهور با موافقت رهبری اختیارات و مسؤولیتهای وی را بر عهده میگیرد و شورائی متشکل از رئیس مجلس و رئیس قوهء قضائیه و معاون اول رئیس جمهور موظف است ترتیبی دهد که حداکثر ظرف مدت پنجاه روز رئیس جمهور جدید انتخاب شود، در صورت فوت معاون اول و یا امور دیگری که مانع انجام وظایف وی گردد و نیز در صورتی که رئیس جمهور معاون اول نداشته باشد مقام رهبری فرد دیگری را به جای او منصوب می کند.
اصل یکصد و سی و دوم
در مدتی که اختیارات و مسؤولیتهای رئیس جمهور بر عهدهء معاون اول یا فرد دیگری است که بموجب اصل یکصد و سی و یکم منصوب میگردد، وزراء را نمی توان استیضاح کرد یا به آنان رأی عدم اعتماد داد و نیز نمیتوان برای تجدید نظر در قانون اساسی و یا امر همه پرسی اقدام نمود.
اصل یکصد و سی و سوم
وزراء توسط رئیس جمهور تعیین و برای گرفتن رأی اعتماد به مجلس معرفی می شوند، با تغییر مجلس، گرفتن رأی اعتماد جدید برای وزراء لازم نیست، تعداد وزیران و حدود اختیارات هر یک از آنان را قانون معین میکند.
اصل یکصد و سی و چهارم
ریاست هیأت وزیران با رئیس جمهور است که بر کار وزیران نظارت دارد و با اتخاذ تدابیر لازم به هماهنگ ساختن تصمیم های وزیران و هیأت دولت می پردازد و با همکاری وزیران، برنامه و خط مشی دولت را تعیین و قوانین را اجرا می کند. در موارد اختلاف نظر و یا تداخل در وظایف قانونی دستگاههای دولتی در صورتی که نیاز به تفسیر یا تغییر قانون نداشته باشد، تصمیم هیأت وزیران که به پیشنهاد رئیس جمهور اتخاذ میشود لازم الاجرا است. رئیس جمهور در برابر مجلس مسؤول اقدامات هیأت وزیران است.
اصل یکصد و سی و پنجم
وزراء تا زمانی که عزل نشده اند و یا بر اثر استیضاح یا درخواست رأی اعتماد، مجلس به آنها رأی اعتماد نداده است، در سمت خود باقی می مانند. استعفای هیأت وزیران یا هر یک از آنان به رئیس جمهور تسلیم میشود و هیأت وزیران تا تعیین دولت جدید به وظایف خود ادامه خواهند داد. رئیس جمهور می تواند برای وزارتخانه هائی که وزیر ندارند حداکثر برای مدت سه ماه سرپرست تعیین نماید.
اصل یکصد و سی و ششم
رئیس جمهور می تواند وزراء را عزل کند و در این صورت باید برای وزیر یا وزیران جدید از مجلس رأی اعتماد بگیرد و در صورتی که پس از ابراز اعتماد مجلس به دولت، نیمی از هیأت وزیران تغییر نماید، باید مجدداً از مجلس شورای اسلامی برای هیأت وزیران تقاضای رأی اعتماد کند.
اصل یکصد و سی و هفتم
هر یک از وزیران مسؤول وظایف خاص خویش در برابر رئیس جمهور و مجلس است و در اموری که به تصویب هیأت وزیران میرسد مسؤول اعمال دیگران نیز هست.
اصل یکصد و سی و هشتم
علاوه بر مواردی که هیأت وزیران یا وزیری مأمور تدوین آئین نامه های اجرائی قوانین میشود، هیأت وزیران حق دارد برای انجام وظایف اداری و تأمین اجرای قوانین و تنظیم سازمانهای اداری به وضع تصویب نامه و آئین نامه بپردازد، هر یک از وزیران نیز در حدود وظایف خویش و مصوبات هیأت وزیران حق وضع آئین نامه و صدور بخشنامه را دارد ولی مفاد این مقررات نباید با متن و روح قوانین مخالف باشد. دولت می تواند تصویب برخی از امور مربوط به وظایف خود را به کمیسیونهای متشکل از چند وزیر واگذار نماید، مصوبات این کمیسیونها در محدودهء قوانین پس از تأیید رئیس جمهور لازم الاجرا است. تصویبنامه ها و آئین نامه های دولت و مصوبات کمیسیون های مذکور در این اصل، ضمن ابلاغ برای اجراء به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی میرسد، تا در صورتی که آنها را برخلاف قوانین بیابد با ذکر دلیل برای تجدید نظر به هیأت وزیران بفرستد.
اصل یکصد و سی و نهم
صلح دعاوی راجع به اموال عمومی و دولتی با ارجاع آن به داوری در هر مورد موکول به تصویب هیأت وزیران است و باید به اطلاع مجلس برسد. در مواردی که طرف دعوی خارجی باشد و در موارد مهم داخلی، باید به تصویب مجلس نیز برسد. موارد مهم را قانون تعیین می کند.
اصل یکصد و چهلم
رسیدگی به اتهام رئیس جمهور و معاونان او و وزیران در مورد جرائم عادی با اطلاع مجلس شورای اسلامی در دادگاههای عمومی دادگستری انجام میشود.
اصل یکصد و چهل و یکم
رئیس جمهور، معاونان رئیس جمهور، وزیران و کارمندان دولت نمی توانند بیش از یک شغل دولتی داشته باشند و داشتن هر نوع شغل دیگر در مؤسساتی که تمام یا قسمتی از سرمایهء آن متعلق به دولت یا مؤسسات عمومی است و نمایندگی مجلس شورای اسلامی و وکالت دادگستری و مشاورهء حقوقی و نیز ریاست و مدیریت عامل یا عضویت در هیأت مدیرهء انواع مختلف شرکتهای خصوصی، جز شرکتهای تعاونی ادارات و مؤسسات برای آنان ممنوع است. سمتهای آموزشی در دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی از این حکم مستثنی است.
اصل یکصد و چهل و دوم
دارائی رهبر، رئیس جمهور، معاونان رئیس جمهور، وزیران و همسر و فرزندان آنان قبل و بعد از خدمت، توسط رئیس قوهء قضائیه رسیدگی میشود که برخلاف حق، افزایش نیافته باشد.
مبحث دوم - ارتش و سپاه پاسداران
انقلاب اسلامی
اصل یکصد و چهل و سوم
ارتش جمهوری اسلامی ایران پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی کشور را بر عهده دارد.
اصل یکصد و چهل و چهارم
ارتش جمهوری اسلامی ایران باید ارتشی اسلامی باشد که ارتشی مکتبی و مردمی است و باید افرادی شایسته را به خدمت بپذیرد که به اهداف انقلاب اسلامی مؤمن و در راه تحقق آن فداکار باشند.
اصل یکصد و چهل و پنجم
هیچ فرد خارجی به عضویت در ارتش و نیروهای انتظامی کشور پذیرفته نمیشود.
اصل یکصد و چهل و ششم
استقرار هر گونه پایگاه نظامی خارجی در کشور هرچند به عنوان استفاده های صلح آمیز باشد ممنوع است.
اصل یکصد و چهل و هفتم
دولت باید در زمان صلح از افراد و تجهیزات فنی ارتش در کارهای امدادی، آموزشی، تولیدی و جهاد سازندگی، با رعایت کامل موازین عدل اسلامی استفاده کند، در حدی که به آمادگی رزمی ارتش آسیبی وارد نیاید.
اصل یکصد و چهل و هشتم
هر نوع بهره برداری شخصی از وسائل و امکانات ارتش و استفادهء شخصی از افراد آنها به صورت گماشته، رانندهء شخصی و نظایر اینها ممنوع است.
اصل یکصد و چهل و نهم
ترفیع درجهء نظامیان و سلب آن بموجب قانون است.
اصل یکصد و پنجاهم
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در نخستین روزهای پیروزی این انقلاب تشکیل شد، برای ادامهء نقش خود در نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن پابرجا میماند. حدود وظایف و قلمرو مسؤولیت این سپاه در رابطه با وظایف و قلمرو مسؤولیت نیروهای مسلح دیگر با تأکید بر همکاری و هماهنگی برادرانه میان آنها به وسیلهء قانون تعیین میشود.
اصل یکصد و پنجاه و یکم
به حکم آیهء کریمهء «و اعدوا لهم مااستطعتم من قوة و من رباط الخیل ترهبون به عدوالله و عدوکم و آخرین من دونهم لاتعلمونهم الله یعلمهم»(16)، دولت موظف است برای همهء افراد کشور برنامه و امکانات آموزش نظامی را بر طبق موازین اسلامی فراهم نماید، بلکه همهء افراد همواره توانائی دفاع مسلحانه از کشور و نظام جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند، ولی داشتن اسلحه باید با اجازهء مقامات رسمی باشد.
فصل دهم
سیاست خارجی
اصل یکصد و پنجاه و دوم
سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر اساس نفی هر گونه سلطه جوئی و سلطه پذیری، حفظ استقلال همه جانبه و تمامیت ارضی کشور، دفاع از حقوق همهء مسلمانان، عدم تعهد در برابر قدرتهای سلطه گر و روابط صلح آمیز متقابل با دول غیرمحارب، استوار است.
اصل یکصد و پنجاه و سوم
هر گونه قرارداد که موجب سلطهء بیگانه بر منابع طبیعی و اقتصادی، فرهنگ، ارتش و دیگر شؤون کشور گردد، ممنوع است.
اصل یکصد و پنجاه و چهارم
جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعهء بشری را آرمان خود میداند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همهء مردم جهان می شناسد. بنابراین در عین خودداری کامل از هر گونه دخالت در امور داخلی ملت های دیگر از مبارزهء حق طلبانهء مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت می کند.
اصل یکصد و پنجاه و پنجم
دولت جمهوری اسلامی ایران میتواند به کسانی که پناهندگی سیاسی بخواهند پناه دهد مگر اینکه بر طبق قوانین ایران، خائن و تبهکار شناخته شوند.
فصل یازدهم
قوهء قضائیه
اصل یکصد و پنجاه و ششم
قوهء قضائیه قوه ای است مستقل که پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی و مسؤول تحقّق بخشیدن به عدالت و عهده دار وظایف زیر است: 1 - رسیدگی و صدور حکم در مورد تظلمات، تعدیات، شکایات، حل و فصل دعاوی و رفع خصومات و اخذ تصمیم و اقدام لازم در آن قسمت از امور حسبیه که قانون معین میکند. 2 - احیای حقوق عامه و گسترش عدل و آزادیهای مشروع. 3 - نظارت بر حسن اجرای قوانین. 4 - کشف جرم و تعقیب و مجازات و تعزیر مجرمین و اجرای حدود و مقررات مدون جزائی اسلام. 5 - اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین.
اصل یکصد و پنجاه و هفتم
به منظور انجام مسؤولیتهای قوهء قضائیه در کلیهء امور قضائی و اداری و اجرائی، مقام رهبری یک نفر مجتهد عادل و آگاه به امور قضائی و مدیر و مدبّر را برای مدت پنج سال به عنوان رئیس قوهء قضائیه تعیین مینماید که عالیترین مقام قوهء قضائیه است.
اصل یکصد و پنجاه و هشتم
وظایف رئیس قوهء قضائیه بشرح زیر است: 1 - ایجاد تشکیلات لازم در دادگستری به تناسب مسؤولیتهای اصل یکصد و پنجاه و هشتم. 2 - تهیهء لوایح قضائی متناسب با جمهوری اسلامی. 3 - استخدام قضات عادل و شایسته و عزل و نصب آنها و تغییر محل مأموریت و تعیین مشاغل و ترفیع آنان و مانند اینها از امور اداری، طبق قانون.
اصل یکصد و پنجاه و نهم
مرجع رسمی تظلمات و شکایات دادگستری است. تشکیل دادگاهها و تعیین صلاحیت آنها منوط به حکم قانون است.
اصل یکصد و شصتم
وزیر دادگستری مسؤولیت کلیهء مسائل مربوط به روابط قوهء قضائیه با قوهء مجریه و قوهء مقننه را بر عهده دارد و از میان کسانی که رئیس قوهء قضائیه به رئیس جمهور پیشنهاد میکند انتخاب میگردد. رئیس قوهء قضائیه میتواند اختیارات تام مالی و اداری و نیز اختیارات استخدامی غیر قضات را به وزیر دادگستری تفویض کند. در این صورت وزیر دادگستری دارای همان اختیارات و وظایفی خواهد بود که در قوانین برای وزراء به عنوان عالیترین مقام اجرائی پیش بینی میشود.
اصل یکصد و شصت و یکم
دیوان عالی کشور به منظور نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم و ایجاد وحدت رویهء قضائی و انجام مسؤولیتهائی که طبق قانون به آن محول میشود بر اساس ضوابطی که رئیس قوهء قضائیه تعیین می کند تشکیل میگردد.
اصل یکصد و شصت و دوم
رئیس دیوان عالی کشور و دادستان کل باید مجتهد عادل و آگاه به امور قضائی باشند و رئیس قوه قضائیه با مشورت قضات دیوان عالی کشور آنها را برای مدت پنج سال به این سمت منصوب می کند.
اصل یکصد و شصت و سوم
صفات و شرائط قاضی طبق موازین بوسیلهء قانون معین میشود.
اصل یکصد و شصت و چهارم
قاضی را نمی توان از مقامی که شاغل آن است بدون محاکمه و ثبوت جرم یا تخلفی که موجب انفصال است بطور موقت یا دائم منفصل کرد یا بدون رضای او محل خدمت یا سمتش را تغییر داد مگر به اقتضای مصلحت جامعه با تصمیم رئیس قوه قضائیه پس از مشورت با رئیس دیوان عالی کشور و دادستان کل، نقل و انتقال دوره ای قضات بر طبق ضوابط کلی که قانون تعیین می کند صورت میگیرد.
اصل یکصد و شصت و پنجم
محاکمات، علنی انجام میشود و حضور افراد بلامانع است مگر آنکه به تشخیص دادگاه علنی بودن آن منافی عفت عمومی یا نظم عمومی باشد یا در دعاوی خصوصی طرفین دعوی تقاضا کنند که محاکمه علنی نباشد.
اصل یکصد و شصت و ششم
احکام دادگاهها باید مستدل و مستند به مواد قانون و اصولی باشد که بر اساس آن حکم صادر شده است.
اصل یکصد و شصت و هفتم
قاضی موظف است کوشش کند حکم هر دعوا را در قوانین مدونه بیابد و اگر نیابد با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتاوی معتبر حکم قضیه را صادر نماید و نمی تواند به بهانهء سکوت یا نقص یا اجمال یا تعارض قوانین مدونه از رسیدگی به دعوا و صدور حکم امتناع ورزد.
اصل یکصد و شصت و هشتم
رسیدگی به جرائم سیاسی و مطبوعاتی علنی است و با حضور هیأت منصفه در محاکم دادگستری صورت می گیرد. نحوهء انتخاب، شرایط، اختیارات هیأت منصفه و تعریف جرم سیاسی را قانون بر اساس موازین اسلامی معین می کند.
اصل یکصد و شصت و نهم
هیچ فعل یا ترک فعلی به استناد قانونی که بعد از آن وضع شده است جرم محسوب نمی شود.
اصل یکصد و هفتادم
قضات دادگاهها مکلفند از اجرای تصویبنامه ها و آئین نامه های دولتی که مخالف با قوانین و مقررات اسلامی یا خارج از حدود اختیارات قوهء مجریه است خودداری کنند. و هر کس می تواند ابطال این گونه مقررات را از دیوان عدالت اداری تقاضا کند.
اصل یکصد و هفتاد و یکم
هرگاه در اثر تقصیر یا اشتباه قاضی در موضوع یا در حکم یا در تطبیق حکم بر مورد خاص ضرر مادی یا معنوی متوجه کسی گردد در صورت تقصیر، مقصر طبق موازین اسلامی ضامن است و در غیر این صورت خسارت بوسیلهء دولت جبران میشود، و در هر حال از متهم اعادهء حیثیت می گردد.
اصل یکصد و هفتاد و دوم
برای رسیدگی به جرائم مربوط به وظایف خاص نظامی یا انتظامی اعضاء ارتش، ژاندارمری، شهربانی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، محاکم نظامی مطابق قانون تشکیل می گردد. ولی به جرائم عمومی آنان یا جرائمی که در مقام ضابط دادگستری مرتکب شوند در محاکم عمومی رسیدگی می شود.
دادستانی و دادگاه های نظامی، بخشی از قوهء قضائیه کشور و مشمول اصول مربوط به این قوه هستند.
اصل یکصد و هفتاد و سوم
به منظور رسیدگی به شکایات، تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مأمورین یا واحدها یا آئین نامه های دولتی و احقاق حقوق آنها، دیوانی بنام دیوان عدالت اداری زیر نظر رئیس قوهء قضائیه تأسیس میگردد. حدود اختیارات و نحوهء عمل این دیوان را قانون تعیین می کند.
اصل یکصد و هفتاد و چهارم
بر اساس حق نظارت قوهء قضائیه نسبت به حسن جریان امور و اجرای صحیح قوانین در دستگاههای اداری سازمانی بنام «سازمان بازرسی کل کشور» زیر نظر رئیس قوهء قضائیه تشکیل میگردد.
حدود اختیارات و وظایف این سازمان را قانون تعیین می کند.
فصل دوازدهم
صدا و سیما
اصل یکصد و هفتاد و پنجم
در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور باید تأمین گردد. نصب و عزل رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران با مقام رهبری است و شورائی مرکب از نمایندگان رئیس جمهور و رئیس قوهء قضائیه و مجلس شورای اسلامی (هر کدام دو نفر) نظارت بر این سازمان خواهند داشت. خط مشی و ترتیب ادارهء سازمان و نظارت بر آن را قانون معین میکند.
فصل سیزدهم
شورایعالی امنیت ملی
اصل یکصد و هفتاد و ششم
به منظور تأمین منافع ملی و پاسداری از انقلاب اسلامی و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی، شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس جمهور، با وظایف زیر تشکیل میگردد: 1 - تعیین سیاستهای دفاعی امنیتی کشور در محدودهء سیاستهای کلی تعیین شده از طرف مقام رهبری. 2 - هماهنگ نمودن فعالیتهای سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در ارتباط با تدابیر کلی دفاع امنیتی. 3 - بهره گیری از امکانات مادی و معنوی کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی.
اعضای شورا عبارتند از:
- رؤسای قوای سه گانه.
- رئیس ستاد فرماندهی کل نیروهای مسلح.
- مسؤول امور برنامه و بودجه.
- دو نماینده به انتخاب مقام رهبری.
- وزرای امور خارجه، کشور، اطلاعات.
- حسب مورد وزیر مربوط و عالیترین مقام ارتش و سپاه.
شورای عالی امنیت ملی به تناسب وظایف خود شورای فرعی از قبیل شوراهای دفاعی و شورای امنیت کشور تشکیل میدهد. ریاست هر یک از شوراهای فرعی با رئیس جمهور یا یکی از اعضاء شورای عالی است که از طرف رئیس جمهور تعیین میشود. حدود اختیارات و وظایف شوراهای فرعی را قانون معین می کند و تشکیلات آنها به تصویب شورای عالی میرسد. مصوبات شورای عالی امنیت ملی پس از تأیید مقام رهبری قابل اجرا است.
فصل چهاردهم
بازنگری در قانون اساسی
اصل یکصد و هفتاد و هفتم
بازنگری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در موارد ضروری به ترتیب زیر انجام می گیرد: مقام رهبری پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام طی حکمی خطاب به رئیس جمهور موارد اصلاح یا تتمیم قانون اساسی را به شورای بازنگری قانون اساسی با ترکیب زیر پیشنهاد می نماید: 1 - اعضای شورای نگهبان. 2 - رؤسای قوای سه گانه. 3- اعضای ثابت مجمع تشخیص مصلحت نظام. 4 - پنج نفر از اعضای مجلس خبرگان رهبری. 5 - ده نفر به انتخاب مقام رهبری. 6 - سه نفر از هیأت وزیران. 7 - سه نفر از قوهء قضائیه. 8 - ده نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی. 9 - سه نفر از دانشگاهیان. شیوهء کار و کیفیت انتخاب و شرایط آن را قانون معین می کند. مصوبات شورا پس از تأیید و امضای مقام رهبری باید از طریق مراجعه به آراء عمومی بتصویب اکثریت مطلق شرکت کنندگان در همه پرسی برسد. رعایت ذیل اصل پنجاه و نهم در مورد همه پرسی «بازنگری در قانون اساسی» لازم نیست. محتوای اصول مربوط به اسلامی بودن نظام و ابتنای کلیهء قوانین و مقررات بر اساس موازین اسلامی و پایه های ایمانی و اهداف جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بودن حکومت و ولایت امر و امامت و امت و نیز ادارهء امور کشور با اتکاء به آراء عمومی و دین و مذهب رسمی ایران تغییرناپذیر است.
(1) - اصل پنجاهم ضمن مذاکرات سومین جلسه مجلس واحد (کنگره) روز یکشنبه 29 اردیبهشت 1336 ذیل اصل پنجم اصلاح شده است.
(2) - مواد 36 و 37 و 38، متمم قانون اساسی بموجب مادهء واحده مصوب مجلس مؤسسان در تاریخ 21 آذرماه 1304 اصلاح شده است.
(3) - مصوب سال 1368 با اصلاحات و تغییرات و تتمیم. دولت جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد اصلاحات و تغییرات و تتمیم قانون اساسی مصوب 1358 را که شورای بازنگری قانون اساسی بموجب فرمان مورخ 4 اردیبهشت ماه 1358 قائد عظیم الشأن و رهبر کبیر انقلاب جهانی اسلام و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره الشریف در چهل و هشت اصل مدون و چند تصمیم و توضیح در جلسات مورخ هفدهم تا بیست تیرماه یکهزار و سیصد و شصت و هشت هجری شمسی بطور نهائی بررسی و تدوین کرده و در چهل و یکمین اجلاس خود به تصویب نهائی رسانده و مقام معظم رهبری آن را تأیید و امضاء فرموده و جهت همه پرسی طی فرمان مورخ بیست و هشتم تیرماه یکهزار و سیصد و شصت و هشت به دولت ابلاغ کرده اند بشرح زیر به همه پرسی میگذارد:
ماده 1 - در تمامی اصول و سرفصل ها و مقدمه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، عبارت «مجلس شورای ملی» به «مجلس شورای اسلامی» تغییر می یابد.
ماده 2 - عنوان مبحث اول فصل نهم به «ریاست جمهوری و وزراء» تبدیل گردد و عنوان «مبحث سوم» همین فصل (قبل از اصل یکصد و چهل و سوم) به «مبحث دوم» تغییر یابد و عنوان «مبحث دوم، نخست وزیر و وزراء» (قبل از اصل یکصد و سی و سوم) حذف گردد و عنوان «فصل دوازدهم، رسانه های گروهی» به «فصل دوازدهم، صدا و سیما» تغییر یابد و قبل از اصل یکصد و هفتاد و ششم عنوان «فصل سیزدهم، شورای عالی امنیت ملی» و قبل از اصل یکصد و هفتاد و هفتم، عنوان «فصل چهاردهم، بازنگری در قانون اساسی» افزوده گردد.
ماده 3 - اصول 5 ، 57، 60، 64، 69، 70، 85، 87، 88، 89، 91، 99، 107، 108، 109، 110، 111، 112، 113، 121، 122، 124، 126، 127، 128، 130، 131، 132، 133، 134، 135، 136، 137، 138، 140، 141، 142، 157، 158، 160، 161، 162، 164، 173، 174 و 175 اصلاح میشود و تغییر و تتمیم می یابد و به جای اصول قانون اساسی مصوب 1358 قرار میگیرد و اصول 176 و 177 نیز به قانون اساسی اضافه می شود و کلیهء اصلاحات و تغییرات و جابجائی ها و اضافات در چهل و هشت اصل مدون بشرح زیر تصویب می گردد.
(4) - قرآن 57/25.
(5) - قرآن 21/92.
(6) - قرآن 7/157.
(7) - قرآن 21/105.
(8) - قرآن 3/28.
(9) ـ قرآن 28/5.
(10) - قرآن 8/60.
(11) - قرآن 4/58.
(12) - قرآن 2/143.
(13) - قرآن 8/72.
(14) - قرآن 21/92.
(15) - قرآن 60/8.
(16) - قرآن 8/60. قانون بطلمیوس.
[نِ بَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قانونی است که در «المجسطی» ضبط شده. این قانون از هیئت دانهای اسکندریه است که حساب نجومی بابلی را راجع به هیئت از زمان نبونصر پادشاه آسور (747-734 ق. م.) مرتب کرده اند و فهرستهای پادشاهی از این زمان شروع میشود. فهرستهای اشخاصی که سالها به اسم آنها خوانده میشود تا 911 ق. م. بالا میرود و حساب کردن سهل است، زیرا از کسوفی که در 15 ژوئیه 763 ق. م. روی داده ذکری شده و بابلیها فهرستی از سلسله های سلطنتی ترتیب داده سنوات را ذکر کرده اند مخصوصاً چیزی که برای حساب گرانبها میباشد، این است که در این فهرستها اشاره به وقایعی شده که با واقعهء مهمی در یک زمان یا در زمان معینی قبل از آن روی داده اما برای تاریخ قدیم بابل یا تاریخ سومر چیزهائی در نظر میگیرند که به نتیجهء قطعی میرسند مانند طبقات تمدن در موقع حفریات، اسامی پادشاهان، خطوط، طرز انشاء و غیره. (تاریخ ایران باستان ص 111).

قانونچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) مصغر قانون یعنی قانون خرد و کوچک. || نام سازی است. (ناظم الاطباء).

قانونچه.

[چَ] (اِخ) نام کتابی است در طب. (ناظم الاطباء). و چندین شرح و حاشیه دارد.

قانون حمورابی.

[نِ حَ] (اِخ) رجوع به حمورابی شود.

قانون دان.

(نف مرکب) دانای قانون. || واقف و آگاه به صلاح کار. (ناظم الاطباء). || مستشار حقوقی.

قانون عتیق.

[نِ عَ] (اِخ) قانون موسی. (ناظم الاطباء).

قانون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) رسم کردن. معمول نمودن. آئین نهادن. قاعده گذاردن. (ناظم الاطباء).

قانون گذار.

[گُ] (نف مرکب) آنکه قانون وضع کند. مقنن.

قانون گذاری.

[گُ] (حامص مرکب)وضع کردن قانون. عمل قانون گذار.

قانون گو.

(نف مرکب) صاحب منصبی که مکلف باشد به نوشتن و تصریح کردن قواعد سلطنت و نیز صاحب منصب در هر ناحیه ای که آشنا باشد به قواعد و عادات و رسوم و طبیعت و محصولات آن ناحیه. (ناظم الاطباء).

قانون گوئی.

(حامص مرکب) شغل و عمل شخص قانون گو. (ناظم الاطباء).

قانون نویس.

[نِ] (نف مرکب) نویسندهء قانون. (ناظم الاطباء).

قانونی.

(ص نسبی) منسوب است به قانون. (ناظم الاطباء).

قانوی.

[نَ] (ص نسبی) نسبت است به قانه (شمعون: 3). (قاموس کتاب مقدس ص 684).

قانه.

[نَ] (اِخ) (جای نی) شهری است در اشیر (یوشع 19:28). و آن همان قانائی است که بمسافت شش میل به جنوب شرقی صور واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

قانه.

[نَ] (اِخ) وادئی است فیمابین افرائیم و منسی (یوشع 16:8 و 17:9) که فع هم آن را وادی قانا گویند و سرش در مسافت شش میل به جنوب شرقی نابلس واقع و متدرجاً رو به دریای شمالی یافا سرازیر میشود. بعضی را گمان چنان است که این قانه همان وادی قصب است که از نزدیکی نابلس در عین القصب شروع نموده و از آن پس به وادی الثّیعر و سپس به وادی ریمر که در شمال وادی مذکور واقع است نامیده میشود... حدود فیمابین افرائیم و منسی باید در شمال همین قانا باشد. (قاموس کتاب مقدس ص 684).

قانی.

(ع ص) سخت سرخ. (منتهی الارب). بسیار سرخ. (آنندراج). سرخ بغایت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سرخ سیر: احمر قانی و قان؛ سخت سرخ. (منتهی الارب) :
تو در روز هیجا سویدای جنگی
بکردی بشمشیر حمرای قانی.منوچهری.
در این لفظ بسیار تردد است ظاهراً توافق لسانین باشد میان عربی و ترکی. (آنندراج).

قانیخمز.

[مَ] (اِخ) سرزمینی است در مازندران که آب اللهقلی و خرمارود در مشرق رامیان از وسط آن جریان دارد و نیز آب سنگر حاجی لر از میان سرزمین قانیخمز جاری است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 114).

قانیش.

(اِخ) دژی است در اندلس از توابع سرقسطه. (معجم البلدان ج 7 ص 19).

قان یوخماز.

(اِخ) طایفه ای از طوایف ترکمن ایران. این طائفه مرکب از 700 خانوار است که در گنبد قابوس سکونت دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص102).

قانیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث قانی. رجوع به قانی شود.

قاوت.

[وُ] (ترکی، اِ) پِسْت. رجوع به قاووت شود.

قاود.

[وُ] (ترکی، اِ) پِسْت. رجوع به قاووت شود.

قاورد.

[وُ] (اِخ) ابن چغری بیک برادر الب ارسلان سلجوق و عم ملکشاه سلجوقی و نخستین کس از یازده تن سلجوقیان است که در کرمان زمام امور حکومت را در دست گرفت. وی به سال 433 ه . ق. از طرف عم خود فرماندار کرمان شد و به سال 455 فارس را نیز ضمیمهء حکومت خود ساخت و به سال 465 با برادرزادهء خویش سلطان ملکشاه سلجوقی بنای مخالفت گذارد و در جنگ اسیر شد و مسموم گشت. مدت حکومت او 32 سال بود. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 461، 489، 491، 537). جنگی میان ملکشاه و عم او قاورد در حوالی همدان رخ داد. گروهی از کردان ملکشاه را مدد دادند تا بر قاورد مسلط شد و او را هلاک کرد. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی ص 193). و او را قره ارسلان بیک نیز گویند. وی جد سلجوقیان است. او دستور داد چاهها حفر کردند و بیرقها در بیابان نصب نمودند که مسافران به این وسیله هدایت و راهنمائی شوند. در جنگ با برادرزادهء خود ملکشاه به سال 1074 م. بقتل رسید. (ذیل المنجد).

قاورد.

[وَ] (اِ) نام نوعی از حلوا است. (برهان) :
پالوده برنگ اطلس معروفست
قاورد به قطنی و نمد موصوفست.
بسحاق اطعمه.
(چ استانبول ص 97 بنقل دکتر معین در حاشیهء برهان).
در ره قاورد گشتم خرد و مرد
دل بجان آمد از این آورد و برد.
بسحاق اطعمه.

قاوردیان.

[وُ] (اِخ) نام حکومت و دولتی است که بنیادگذار آن قاوردبن چغری بیک برادر الب ارسلان است. و پس از او حکومت به فرزندان وی رسید. این دولت یکصد و پنجاه سال ادامه یافت. (433 - 583 ه . ق.). و بدست ملک دینار منقرض گردید. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 537).

قاورمه.

[وُ مَ] (ترکی، اِ) نوعی برشته، بریان، سرخ کرده. (دزی ج 2 ص 296).

قاوره مه دره.

[وُ مَ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج. در 35000گزی جنوب خاوری قروه و 2000گزی جنوب شیروانه واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 340 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم، گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قاوزاز.

(اِ) تربانتین(1). (دزی ج 2 ص 296). جوهر سقز. صمغ درخت کاج و صنوبر و در طب به کار میرود.
(1) - Terebenthine.

قاوسوس.

(معرب، اِ)(1) حمی محرقه و قادسوس غلط است.
.یونانی , Kausosفرانسه
(1) - Causus

قاوسی.

(اِخ) نام شهری است. (فهرست ولف).

قاوشوق.

(اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار. در 34500 گزی جنوب باختر حسن آباد سوگند و 4000گزی اوچ گل واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی سردسیر است. 140تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قاوق.

[وُ] (ترکی، اِ) کلاه بی لبه. کلاه زنانهء بدون پرز و کرک استوانه ای شکل که در پائین آن قطعه ای ململ یا پارچهء آغابانو پیچیده باشند. کلاه بی پرز آکنده از پنبه. ج، قواویق. (دزی ج 2 ص 296).

قاوقچی حسینی.

[وُ حُ سَ نی ی] (اِخ)محمدبن خلیل بن ابراهیم مشیشی مکنی به ابوالمحاسن حنفی طرابلسی از دانشمندان و استادان است. او راست: 1- خلاصة الزهر علی حزب البحر (فوائد). این کتاب به سال 1304 در مطبعهء شرف به طبع رسیده. 2 - الذهب الابریز، شرح المعجم الوجیز. این کتاب شرحی است بر کتاب المعجم الوجیز عبدالله بن ابراهیم مرغینی که آن را از جامع صغیر و کنوز الحقائق گرد آورده است. و به سال 1316 در 418 صفحه در مطبعهء ادبیهء بیروت به طبع رسیده است. 3 - سفینة النجاة فی معرفة الله و احکام الصلوة و این در حاشیهء کتاب غنیة الطالبین او است. 4 - الطور الاعلی شرح الدور الاعلی از ابن عربی و این مشتمل است بر رموز حروف و خواص آن بشیوهء تصوف و در مطبعهء حنفیهء دمشق در 160 صفحه به سال 1301 به طبع رسیده. 5 - غنیة الطالبین من احکام الدین و با آن است کتاب سفینة النجاة که از آن یاد شد. این کتاب به سال 1303 در مصر چاپ سنگی شده. 6 - اللؤلؤ المرصوع فیما قبل له اصل و باصله موضوع و در دنبالهء آن موضوعات صغانی به چاپ رسیده است و این کتاب در مصر بدون تاریخ چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1490 و 1491) (ذیل المنجد).

قاولقا.

[وُ] (اِخ) دهی از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد. در 62هزارگزی شمال باختری مانه و یکهزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه واقع است. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرم سیر است. 108 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قاولوغ.

(ترکی، اِ) چنته. کیف :
واله آن قاولوغم کز طاق جیب آویختند (؟)
روشن است این خود که قندیلی بود هر طاق را.
نظام قاری (دیوان چ استانبول ص 38).

قاووت.

(ترکی، اِ) قاوُت. پِسْت. سویق. قاود. مخلوط آرد حبوبات بوداده با شیرینی خشک. نرمهء آرد نخودچی که با قند نرم مخلوط کنند و گاه نرمهء آرد لیمو و نرمهء تخم هیل و از این قبیل بر آن افزایند.

قاهان.

(اِخ) قصبه ای جزء دهستان وزواء بخش دستجرد شهرستان قم. در 24هزارگزی شمال دستجرد و سر راه عمومی قم، در کوهستان سردسیر واقع است و 1335 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء نویس در بهار و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق طقرود ماشین میرود. یک دبستان و 5 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قاهر.

[هِ] (ع ص) شکنندهء کامها. (مهذب الاسماء). چیره. غالب. مقهورکننده. (مهذب الاسماء) :
قوی کنندهء دین محمد مختار
یمین دولت محمود قاهر کفار.فرخی.
در شهری مقام مکنید که در او حاکمی عادل و پادشاهی قاهر نباشد. (تاریخ بیهقی). باید دانست نیکوتر که نفس گوینده پادشاه است مستولی و قاهر و غالب. (تاریخ بیهقی).
بر اهل بدعتی به سخن غالب
بر مال و نعمتی به سخا قاهر.سوزنی.
وجودش بر همه موجود قاهر
نشانش بر همه بیننده ظاهر.نظامی.

قاهر.

[هِ] (اِخ) (ملک...) محمد بن ملک منصور سیف الدین قلاون. وی پس از کشته شدن برادرش ملک اشرف به دست بیدره به سال 693 ه . ق. در سن 9 سالگی بسلطنت مصر رسید و به قاهر ملقب گشت. او یک سال در این مقام بماند و سپس به سال 694 کیبوقا نامی پای بر مسند امارت گذاشت و بیدره را بکشت و سلطنت از ملک قاهر بگرفت و بملک عادل ملقب گردید و پس از وی لاچین متصدی این مقام گشت ولی اعیان مصر نیز با وی بنای مخالفت را گذاشتند و هفت تن از امرای بزرگ پس از نماز خفتن او را کشتند و کس به طلب محمد بن سیف الدین قلاون که در قلعهء کرک بود فرستادند و وی را پادشاه ساخته به ملک ناصر ملقب ساختند. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 259).

قاهر بالله.

[هِ رُ بِلْ لاهْ] (اِخ) (ال ...) محمد بن احمد معتضد عباسی (287 - 339 ه . ق.)، نوزدهمین خلیفه از خلفای عباسی که به سال 320 ه . ق. پس از وفات مقتدر با او بیعت کردند. وی روش نیکوئی نداشت. لشکر بر او شوریدند و چشمانش را درآوردند و به سال 322 ه . ق. او را از خلافت خلع کرده بزندان افکندند و سپس آزادش ساختند و در بغداد به سال 339 ه . ق. وفات یافت. (الاعلام زرکلی ج 3 ص 846). کنیهء او ابومنصور است و مادرش کنیزکی «قبول» نام، در 28 شوال سال 320 ه . ق. با او بیعت کردند. وی مردی مهیب و قتال و مال دوست بود. مدت قاهر دراز نکشید و او را خلع کردند و سبب آن بود که وزیر او ابن مقله از بیم او پنهان شد و امرای لشکر و لشکریان را با او متغیر کرد و ایشان را بر آن داشت که ناگاه در دارالخلافه او را بگرفتند و میل کشیدند و در دارالسلطنه حبس کردند. مدتی در حبس بماند بعد از آن بیرونش آوردند، روزی دیدند که در جامع منصور صدقه میخواست نه از درویشی بلکه مرادش تشنیع بود بر مستکفی خلیفه، یکی از هاشمیان او را بدید درحال پانصد درم بدو داد و او را منع کرد. وی بعد از ابن مقله وزارت به محمد بن قاسم بن عبیدالله داد و او در وزارت متمکن نشد و مدت او دیر برنداشت و معهذا قاهر او را بگرفت و منکوب کرد. بعد از آن به اندک زمانی بمرد و در این ایام دولت بویه ظاهر شد. (تجارب السلف ص 214).
مدت خلافت قاهر یک سال و پنج ماه و 21 روز و به روایت دیگر سالی و شش ماه و 18 روز بود. وی مردی اسمر و نیکوروی و مادرش ام ولد نام او «خلوت» و نقش خاتم وی محمد بن احمد بود. (مجمل التواریخ ص 18 و 377 و 390 و 427 و 453).

قاهرون.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ قاهر در حالت رفعی.

قاهرة.

[هِ رَ] (ع ص) مؤنث قاهر. غالب: همهء دشمنان بدخواهان اسلام و دولت قاهره را عاقبت چنان باد. (فارسنامهء ابن بلخی). || (اِ) شتاب زدگی. || اول از هر چیزی. || گوشت میان کتف و گردن. || گوشت میان سر و سینه. (منتهی الارب).

قاهرة.

[هِ رَ] (اِخ)(1) پایتخت مصر است که بر کنار شط نیل واقع است. این شهر بیش از دو ملیون سکنه دارد و قاهره اش برای آن گویند که منسوب است به (قاهر فلک) و آن ستاره ای است که طلوع آن مصادف با آغاز بنای این شهر به امر قائد جوهر فاطمی در 9 تموز 969 م. نزدیک اردوگاه گردید. این شهر را فاطمیان و حکومت ممالیک با ساختمانها و دژهای مرتفع و عالی و دانشگاهها و مدارس و مقامات آرایش دادند و محمدعلی پاشا و جانشینان او نیز شالدهء شهر جدیدی را پی افکنده و بر زیبائی آن افزودند. قاهره بیش از سایر پایتختهای خاور اهمیت اقتصادی دارد و مرکز دانشگاه و فرهنگ عرب است. دانشگاههای این شهر عبارتند از: 1 - دانشگاه ازهر. 2 - دانشگاه فؤاد اول. 3 - دانشگاه ابراهیم پاشا. و از آثار قدیمهء آن جامع احمدبن طولون (رجوع به جامع احمد شود) و قلعهء محمدعلی و جامع سلطان حسن و دروازهء زُوَیلَه و جامع مؤید و جامع قلاون و دروازهء نصر میباشد. موزهء مصری که گنجهای فراعنه را دارا است و موزهء عربی و موزهء قبطی از جملهء موزه های این شهر است. (ذیل المنجد). در سفرنامهء ناصرخسرو آمده است: چون از جانب شام به مصر روند اول به شهر قاهره رسند چه مصر جنوبی است و این را قاهرهء معزیه گویند(2) و فسطاط لشکرگاه را گویند. و این چنان بوده که یکی از فرزندان امیرالمؤمنین حسین بن علی (ع) که او را المعز لدین الله گفته اند ملک مغرب بگرفته است تا اندلس، و از مغرب سوی مصر لشکر فرستاده است، از آب نیل میبایسته است گذشتن، و بر آن نیل گذر نمی توان کردن یکی از آنکه بزرگ است و دویم نهنگ بسیار در آن باشد که هر حیوانی که به آب افتاد درحال فروبرند و گویند بحوالی شهر مصر در راه طلسمی کرده اند که مردم را زحمت نرسانند و ستور را، و بهیچ جای دیگر کسی را زهره نباشد در آب شدن به یک تیر پرتاب دور از شهر، و گفتند المعزلدین الله لشکر خود را بفرستاد و بیامدند بدان جای که امروز شهر قاهره است و فرمود که چون شما بدان جا رسیدید سگی سیاه پیش از شما در آب رود و بگذرد، شما بر اثر آن سگ بروید و بگذرید بی اندیشه، گفتند سی هزار سوار بود که بدان جا رسیدند همه بندگان او بودند. آن سگ سیاه همچنان پیش از لشکر دررفت و ایشان بر اثر او دررفتند و از آب بگذشتند که هیچ آفریده را خللی نرسید و هرگز نشان نداده بود که کسی سواره از رود نیل گذشته باشد و این حال در تاریخ سنهء ثلاث و ستین و ثلث مأة(3) بوده است و سلطان خود به راه دریا به کشتی بیامده است و آن کشتیها که سلطان در او به مصر آمده است چون نزدیک قاهره رسید تهی کردند و از آب برآوردند و در خشکی رها کردند همچنانکه چیزی آزاد کنند. و راوی این قصه (ناصرخسرو) آن کشتیها را دید، هفت عدد کشتی است هر یک به درازای 150 ارش و در عرض 70 ارش هشتاد سال بود تا آنجا نهاده بودند که هیچ آلت و برگ از او باز نکرده بودند و در تاریخ سنهء احدی و اربعین و اربعمأة بود که راوی این حکایت (ناصرخسرو) آنجا رسید و در وقتی که المعزلدین الله بیامد در مصر سپاهسالاری از آن خلیفهء بغداد بود پیش معز آمد بطاعت و معز با لشکر بدان موضع که امروز قاهره است فرود آمد و آن لشکرگاه را قاهره نام نهادند چه آن لشکر آنجا را قهر کرد و فرمان داد که هیچ کس از لشکر وی به شهر درنرود و بخانهء کسی فرود نیاید و بر آن دشت مصری (شهری) بنا فرمود و حاشیت خود را فرمود تا هر کس سرائی و بنائی بنیاد افکند و آن شهری شد که نظیر آن کم باشد و تقدیر کردم [ ناصرخسرو ]که در این شهر قاهره از بیست هزار دکان کم نباشد، همه ملک سلطان و بسیار دکانها است که هر یک را در ماهی ده دینار مغربی اجره است و از دو دینار کم نباشد و کاروانسرای و گرمابه و دیگر عمارات چندان است که آن را حد و قیاس نیست تمامت ملک سلطان که هیچ آفریده را عقار و ملک نباشد، مگر سراها و آنچه خود کرده باشند، و شنیدم که در قاهره و مصر هشت هزار سرا باشد از آن سلطان که آن را به اجارت دهند و هر ماه کرایه ستانند نه آنکه بر کسی به نوعی تکلیف کنند و قصر سلطان میان شهر قاهره است و همهء حوالی آن گشاده که هیچ عمارت بدان نپیوسته است و مهندسان آن را مساحت کرده اند برابر شهرستان میافارقین است و گرد بر گرد آن گشوده است و هر شب هزار مرد پاسبان این قصر باشند پانصد سوار و پانصد پیاده که از نماز شام بوق و دهل و کاسه میزنند و گرد میگردند تا روز و چون از بیرون شهر بنگرند قصر سلطان چون کوهی نماید از بسیاری عمارات و ارتفاع آن اما از شهر هیچ نتوان دید که باروی آن عالی است و گفتند که در این قصر دوازده هزار خادم اجری خواره است و زنان و کنیزکان خود که داند الا آنکه گفتند سی هزار آدمی در قصر باشد و آن دوازده کوشک است و این حرم را ده دروازه است بر روی زمین و هر یک را نامی بدین تفصیل غیر از آنکه در زیر زمین است:
باب الذهب؛ باب البحر؛ باب السریج؛ باب الزهومة؛ باب السلام؛ باب الزبرجد؛ باب العید؛ باب الفتوح؛ باب الزلاقة؛ باب السریة و در زیر زمین دری است که سلطان سواره از آنجا بیرون رود و از شهر بیرون، قصری ساخته است که مخرج آن رهگذر در آن قصر است و آن رهگذر را همه سقف محکم زده اند از حرم تا به کوشک و دیوار کوشک از سنگ تراشیده ساخته اند که گوئی از یک پاره سنگ تراشیده اند و منظرها و ایوانهای عالی برآورده و از اندرون دهلیز دکانها بسته و همهء ارکان دولت و خادمان و سپاهیان در آنها بودند و رومیان(4) و وزیر شخصی باشد که به زهد و امانت و صدق و علم و عقل از همه مستثنی باشد و هرگز آنجا رسم شراب خوردن نبوده بود یعنی به روزگاران حاکم و هم در ایام وی هیچ زن از خانه بیرون نیامده بود و کسی مویز نساختی احتیاط را مبادا که از آن مسکر کنند و هیچ کس را زهره نبود که شراب خورد و فقاع هم نخوردندی که گفتندی مست کننده است و مستحیل شده. شهر قاهره پنج دروازه دارد: باب النصر؛ باب الفتوح؛ باب القنطرة؛ باب الزویلة؛ باب الخلیج و شهر بارو ندارد که بناها چنان مرتفع است که از بارو قوی تر و عالی تر است و هر سرای و کوشکی حصاری است و بیشتر عمارت پنج آشکوب و شش آشکوب باشد و آب خوردنی از نیل باشد، سقایان با شتر نقل کنند و آب چاهها هرچه به رود نیل نزدیکتر باشد خوش باشد و هر چه دور باشد شور باشد و مصر و قاهره را گویند پنجاه هزار شتر راویه کش است که سقایان آب کشند وسقایان که آب بر پشت کشند خود جدا باشند بسبوهای برنجین و خیک ها در کوچه های تنگ که راه شتر نباشد و اندر شهر در میان سراها باغچه ها و اشجار باشد و آب از چاه دهند و در حرم سلطان سرابستانها است که از آن نیکوتر نباشد و دولابها ساخته اند که آن بساتین را آب دهند و بر سر بامها هم درخت نشانده باشند و تفرجگاه ها ساخته... و تمامت سراهای قاهره جدا جدا نهاده است چنانکه درخت و عمارت هیچ آفریده بر دیوار غیری نباشد... و قاهره را چهار جامع است که روز آدینه نماز کنند یکی را از آن «جامع ازهر» گویند و یکی را «جامع نور» و یکی را «جامع حاکم» و یکی را «جامع معز» و این جامع بیرون شهر است بر لب رود نیل. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی صص 53 - 58). و رجوع به جامع... و «مصر» در همین لغت نامه شود :
تو قاهر مصر و چاوشت را
بر قاهره قهرمان ببینم.خاقانی.
هست آسیه به زهد و زلیخا به ملک از آنک
تسلیم مصر و قاهره بر قهرمان اوست.
خاقانی.
(1) - Le Caire, Cairo. (2) - مثل این میماند که اینجا سقطی دارد. (پاورقی سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی).
(3) - معروف در کتب تواریخ سنهء ثمان و خمسین و ثلث مأة است. (حاشیه به قلم دکتر دبیرسیاقی).
(4) - و همهء ارکان دولت و خادمان سیاهان بوند و رومیان. (از حاشیهء سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی).

قاهرین.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ قاهر در حالت نصبی و جری.

قاه قاه.

(اِ صوت) خندیدن به آواز بلند را گویند. (برهان). قهقهه. (حاشیهء برهان دکتر معین) :
زده خنده بر روی خواهندگان
دهان زر از جود تو قاه قاه.
کمال الدین اسماعیل.

قاهی.

(ع ص) مرد فراخ حال در خانه و اهل. (منتهی الارب) (آنندراج). || خوش زیست. || تیزخاطر. || تیزرو. (منتهی الارب).

قای.

(اِخ) نام جا و مقامی است منسوب به خوبان. (برهان) (آنندراج). شهری است به ترکستان که طایفهء قای گوکلان در آن سکنی داشته اند. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو). || نام طایفه ای از مغول که به خوبروئی معروف بوده اند بنابر روایت ترکمن ها گوکلان ها(1) در موقع حملهء مغول قای نامیده میشدند که مشتق از نام قای خان پسر گون خان پسر اغزخان پسر قراخان اولین خان مشرق است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 138) :
گل و می خواه بر این جشن امشب
از رخ نخشبی و دو لب قای.فرخی.
(1) - قبیلهء گوکلان سرزمین محدودی را در مصب گرگان رود اشغال دارند، منطقهء آنها از یاس تپه در ساحل جنوبی رودخانه در مغرب تا سرچشمهء گرگان رود در یلده چشمه (یلی چشمه) و دهنهء گرگان رود در تنگران و یا تخمیناً از طول جغرافیائی 55 تا 56 درجهء شرقی میباشد. مردم آن افراد کشاورزند. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 137).

قایات.

(اِخ) شهری است از شهرهای منیا در مصر. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1492).

قایاتی.

[تی ی] (اِخ) حسن بن محمد از شاعران است و دیوان شعر دارد. دیوان قایاتی مشتمل است بر قصائدی در یادآوری آرایش زنان مصری و جلوهء آنان در انجمن های رقص و در ستایش و مدح و جز اینها از سائر فنون ادبیات، جزء نخست از دیوان در مصر به سال 1328 ه . ق، 1910 م. بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ج 2 ص 1491).

قایاتی.

[تی ی] (اِخ) محمد بن عبدالجواد مصری. وی به سال 1254 متولد شد و تا به سال 1319 حیات داشت. نسبت وی به قایات است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - خلاصة التحقیق فی افضلیة الصدیق (این در رد احتجاج مأمون است علیه عالمان بغداد) در آغاز آن گوید: هذا کتاب حملنی علیه ما فی العقدالفرید مما نسبه المأمون بن هارون الرشید و هو احتجاجه علی فقهاء بلده و الزامهم برأیه و معتقده من تفضیل امیرالمؤمنین علی علی الصدیق الاکبر الخ. این کتاب در مطبعهء اسلام در 52 صفحه به سال 1313 به طبع رسیده. 2 - السنة و الکتاب فی التربیة والحجاب، این کتاب در مطبعهء موسوعات به سال 1319 به طبع رسیده. 3 - نفحة البشام فی رحلة الشام، در این کتاب از سفر خود با برادرش شیخ احمد به دیار شام به دنبال حوادث عرابیه یاد کرده است. پاکنویس این کتاب به سال 1313 بپایان رسیده است و به سال 1319 در 200 صفحه در روزنامهء الاسلام طبع شده است. 4 - وسیلة الوصول فی الفقه و التوحید و الاصول و به آن نیز وسیلة المقاصد فی الفقه والاصول والعقائد گفته میشود و آن فقهی است شافعی و منظوم و به سال 1306 در مصر به طبع رسیده. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1491 و 1492).

قای برد.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان پست آربابا بخش بانهء شهرستان سقز. در 4000گزی باختر بانه و 3000گزی جنوب شوسهء بانه به سردشت واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیر است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آنجا غلات، توتون، گزانگبین، ذغال و شغل اهالی زراعت و ذغال فروشی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قایبة.

[یِ بَ] (ع اِ) تخم مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قایتبای.

(اِخ) ملک اشرف ابوالنصر قایتبای محمودی ظاهری. وی هفدهمین شاه از شاهان چرکس (جراکسه) است که به سال 872 ه . ق. بتخت سلطنت نشست و در 29 ذی القعدهء سال 901 ه . ق. وفات یافت. خواجه محمود وی را به مصر جلب کرد و به خود منسوب داشت و برسبای او را خرید و ظاهر جقمق او را آزاد ساخت و او به وی منسوب گردید و در مراتب حکومتی ارتقاء یافت تا به منصب اتابکی رسید. وی شاهی جلیل القدر و بزرگ منش بود و در کارهای خیر سعی و کوششی فراوان داشت. سه مدرسه و چند قلعه در مکه و مدینه و بیت المقدس بنا کرد و در مصر و شام و غزه آثار بزرگی از خود به یادگار گذاشت. او از مصر به فرات رفت و از آنجا به سال 884 به حج عزیمت نمود و جنگهائی میان او و سلطان بایزید اتفاق افتاد و سپس قرار صلحی بین او و سلطان بایزید به سال 896 منعقد گردید. او راست: 1- رحلة فی فلسطین و سوریا (به سال 1477 م.). این کتاب به نام «القول المستظرف فی سفر مولانا الملک الاشرف» معروف است و به اهتمام استاد لنزونی در ایتالیا طبع شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1492 و زامباور ج 1 ص 164). و رجوع به اشرف (قایتبای) شود.

قایت بیک.

[بِ] (اِخ) رجوع به اشرف (قایتبای) شود.

قایتماس.

[] (اِخ) از سران تراکمه بوده که در سفر سلطان حسین میرزا (تیموری) به صوب کنارآب مرغاب از ملازمین بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 145).

قای خان.

(اِخ) پسر گون خان پسر اغزخان پسر قراخان اولین خان مشرق است. در زمان پادشاهی خاندان سیمجور آنها بسرزمین کنونی کوچانده شدند. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 138).

قاید.

[یِ] (ع ص) قائد. رجوع به قائد شود.

قاید.

[یِ] (اِخ) خزیمة بن خازم نمشلی. وی در بغداد نزد خلفا قرب و منزلتی داشت و درب خزیمة به وی منسوب است. شاید اصل او از خراسان باشد و تا هنگام مرگ در بغداد بسر برده است. وی از محمد بن عبدالرحمان بن ابی ذئب روایت کند و یعقوب بن یوسف اصم از او روایت دارد. او در شعبان سال 203 ه . ق. وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قایدان.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. در 50000گزی جنوب خاور فهلیان در 21000 گزی راه فرعی اردکان به هرایجان واقع است. موقع جغرافیائی آن معتدل مالاریائی است. 130 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، تریاک، برنج و ذرت و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قایدوخان.

(اِخ) پسر قاشین بن اوکتای قاآن. رجوع به قیدوخان شود.

قایدی.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر. در 63000گزی خاور کنگان و 2000 گزی جنوب راه مالرو کنگان به پشتکوه و در جلگه واقع است. هوای آن معتدل مالاریائی است. 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما، لیمو، انار و شغل مردم آن زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قایش.

[یِ] (ترکی، اِ) تسمه. بند چرمی. (دزی ج 2 ص 296).

قایش.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. در 21000گزی شمال باختری قصبهء رزن و 9000گزی شمال خاوری دمق واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و سردسیر است. 1105 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و بهار از رودخانهء جریانلو و محصول آن غلات، لبنیات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. تابستان از طریق رزن اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قایف.

[یِ] (ع ص) پی شناس. رجوع به قائف شود.

قایق.

[یِ] (ترکی، اِ) کشتی. (آنندراج). کرجی. بلم. ناوچه. زورق. قُفَّه. طراده. لتکا. قارب. ترکیبات: قایق ران. قایق رانی. قایقچی.

قایق ران.

[یِ] (نف مرکب) آنکه قایق را به حرکت درآرد. لتکه چی.

قایق رانی.

[یِ] (حامص مرکب) عمل و شغل قایق ران.

قای قون.

(اِخ) (خرگاه های...) حدی از حدود اقلیم ششم، در التفهیم آمده است: اقلیم ششم از خرگاه های قای قون(1) آغازد و بر خرخیز و تخرغز بگذرد سوی زمین ترکمانان و پاراب... (التفهیم ص200). رجوع به قای شود.
(1) - ن ل: قای و قون.

قایل.

[یِ] (ع ص) قائل. نعت فاعلی از قول. گوینده. (آنندراج). جِ قُوَّل و قُیَّل. (آنندراج بنقل از منتهی الارب). رجوع به قائل شود. || قیلوله کننده. (غیاث اللغات) (منتخب) (از آنندراج). چاشتگاه خسبنده. (لغت نامهء خطی بی نام متعلق به کتابخانهء مؤلف). || در عرف به معنی اقرارکننده به خطای خود. (آنندراج). رجوع به قائل شود.

قایم.

[یِ] (ع ص، اِ) قائم. ایستاده. برپا. || دلاک حمام: دست بر پشت شیخ میمالید و شوخ بر بازوی شیخ جمع میکرد چنانکه رسم قایمان باشد. (اسرار التوحید). رجوع به قائم شود. || در تداول، پنهان. رجوع به قایم کردن شود. || در تداول، سخت. محکم: یک کشیدهء قایم زدن. || در تداول، بسی بلند و جهوری: آواز و صدای قایمی کردن. مقابل یواش گفتن.

قایم.

[یِ] (اِخ) لقب امام دوازدهم شیعه. رجوع به قائم و مهدی (ع) شود.

قایماز.

(اِخ) ابومنصور. رجوع به ابومنصور قایماز در الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص25 و ابن خلکان 1:426 شود.

قایماز.

(اِخ) قطب الدین از سران امراء دولت المستنجد بالله خلیفه است که قدرت و نفوذی عظیم یافت. ابن البلدی وزیر خلیفه از نفوذ او در دستگاه های دولتی بیمناک شده و نزد خلیفه دستگیری وی را به صلاح مقرون دانست. ابن صفیه طبیب مخصوص این داستان را به قایماز اطلاع داد و به دستیاری هم برای خلیفه که در این هنگام بیمار بود حیله ای اندیشیده و حمام کردن را مصلحت دیدند و سرانجام او را در حمامی که سه شبانه روز آن را گرم کرده بودند ساعتی نگه داشته و درها را به روی او بستند. وی در حمام جان سپرد. سپس فرزندش را به خلافت رساندند و به المستضی ء بالله لقب دادند. (عیون الانباء ج 1 ص 258، 259). و رجوع به قطب الدین شود :
قباد قلعه ستان قایماز افسربخش
که صاحب افسر ایران غلام او زیبد.
خاقانی.

قایم انداز.

[یِ اَ] (نف مرکب) قائم انداز. شخص شطرنج باز و نردباز بی نظیر را گویند. (برهان). || کنایه از ماهر و استاد و ممتاز و بی رقیب :
ملک را قایم الهی بود
قایم انداز پادشاهی بود.نظامی.
تو آنگه که بر من شوی دست یاب
زن بیوه را داده باشی جواب
من ار با تو چربم به هنگام کین
بوم قایم انداز روی زمین.نظامی.
|| کنایه از مردم عاجز و ناتوان هم هست. (برهان). رجوع به قائم انداز و قائم ریختن و قائم راندن شود.

قایم بازی.

[یِ] (حامص مرکب) رجوع به قایم شدنک شود.

قایم پنجم آسمان.

[یِ مِ پَ جُ سِ](اِخ) کنایه از کوکب مریخ است که والی سپهر پنجم باشد. (برهان).

قایم راندن.

[یِ دَ] (مص مرکب) کنایه از زبونی و تسلیم شدن. (حاشیه وحید بر خسرو و شیرین).
- به قایم راندن؛ کنایه از زبون شدن :
به حیرت مانده مجنون در خیالش
به قایم رانده لیلی با جمالش.نظامی.

قایم ریختن.

[یِ تَ] (مص مرکب) کنایه از عاجز آمدن و جنگ ناکردن باشد. (برهان).
- به قایم ریختن؛ کنایه از زبون شدن :
که ایرانی از رومی بیشی خورد
به قایم کجا ریزد اندر نبرد.نظامی.
(شرفنامه چ وحید ص 109 و 114).
چو شاهنشه ز بازی های ایام
به قایم ریخت با شمشیر بهرام.نظامی.

قایم شدن.

[یِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، پنهان شدن. || در شطرنج پات شدن است یعنی هیچ یک از دو حریف غالب نتواند شدن.

قایم شدنک.

[یِ شُ دَ نَ] (اِ مرکب)قایم باشک. قایم بازی. قسمی بازی اطفال. در این بازی عده ای از حریفان پنهان شوند و چندتن دیگر به یافتن آنها کوشند.

قایم کاری.

[یِ] (حامص مرکب)محکم کاری: کار از قایم کاری عیب نمیکند.

قایم کردن.

[یِ کَ دَ] (مص مرکب) پنهان کردن: قایم نکنی، پنهان نکنی. (آنندراج). قایم شده در اطاق یعنی در کمره پنهان گشت. (آنندراج). || محکم کردن.

قایم مقام.

[یِ مَ] (اِ مرکب) جانشین. رجوع به قائم مقام شود.

قایمة.

[یِ مَ] (ع اِ) تأنیث قایم. رجوع به قائمة شود.

قایمة.

[یِ مَ] (اِخ) شهری است در یمن از خان بنی سهل. (معجم البلدان).

قایمی.

[یِ] (ص نسبی) قائمی. نسبت است به قائم بامرالله خلیفهء عباسی. قائم بامرالله را خادمانی بود که از وی حدیث شنیدند و به وی منسوب شدند. (الانساب سمعانی).

قایمی.

[یِ] (اِخ) (قائمی) صندل بن عبدالله مکنی به ابوالحسین و ملقب به مخلص مردی جلیل القدر است. وی از ابوالحسن احمدبن محمد یفور بزاز روایت کند و ابوالمعمر انصاری از وی روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قایمی.

[یِ] (اِخ) (قائمی) عفیف. وی به کارهای نیکو و شنیدن حدیث رغبتی فراوان داشت. از خراسان به عنوان رسالت با امام ابواسحاق شیرازی خارج گردید و از ابوالحسن احمدبن محمد بزاز و ابوالقاسم علی بن احمد یسری و طبقهء این دو حدیث شنید و گروهی از استادان و مشایخ ما از او حدیث شنیده اند. سمعانی گوید: گمان میبرم که وی در حدود سال 490 ه . ق. یا پیش از آن وفات یافته. (الانساب سمعانی).

قاین.

[یِ] (مغولی، اِ) قائن. برادر شوهر. (آنندراج). || برادرزن. (آنندراج).

قاین.

[یِ] (اِخ) نام پسر حضرت آدم. (منتهی الارب). رجوع به قایین شود.

قاین.

[یِ] (اِخ) یکی از بخش های پنجگانهء شهرستان بیرجند. محدود است از طرف شمال به شهرستان گناباد و تربت حیدریه، از خاور به مرز ایران و افغانستان. از باختر، به شهرستان فردوس. از جنوب به بخش حومه و بخش درمیان. هوای قاینات در فصول چهارگانه متغیر است بطوری که در دهستانهای زیرکوه و پسکوه هوا گرم و خشک و در دهستان مرکزی و نیم بلوک هوا نسبتاً معتدل و روی هم رفته میتوان مناطق دشت نامید و دهستان پسکوه را جزو مناطق گرمسیری و سایر نقاط آن را جزو مناطق معتدل دانست. آب در تمام مناطق گوارا فقط در دهستان زیرکوه بر اثر املاحی که در بعضی نقاط آن مانند اردکول، مهدی آباد، کرخت، آهنگران، یزدان و مژن آباد مخلوط میشود شور و مالاریائی است. زبان کلیهء بخش فارسی، فقط در قسمتهای مرزی بواسطهء مجاورت با افغانستان به زبان افغانی آشنا هستند مذهبشان شیعه و سنی میباشد. این بخش از پنج دهستان به نام دهستان مرکزی، نیم بلوک، پسکوه، زهان و زیرکوه تشکیل شده، کلیهء قراء آن 286 و جمع نفوس آن 65436 تن میباشد. محصول عمدهء آن تریاک، شلغم، چغندر، ارزن، جالیزکاری، زعفران. شغل مردم آن زراعت و کسب و مالداری، صنایع دستی زنان کرباس و قالیچه بافی است. راه شوسهء مشهد به زاهدان از این بخش عبور مینماید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قاین.

[یِ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان بیرجند. سر راه شوسهء عمومی مشهد به زاهدان قرار دارد. جلگه، گرمسیر. سکنهء آن 5007 تن میباشد. یازده قنات این دهکده را مشروب میکند. محصول عمدهء آن زعفران، ارزن، تریاک، شلغم و چغندر است. شغل اهالی زراعت، کسب، تجارت قالی، قالیچه و کرباس بافی. راه اتومبیل رو. این قصبه دارای دو خیابان به نام خیابان خراسان و خیابان خواف و یک فلکه معروف به فلکهء آسایشگاه و دو فلکه در جنوب و باختر دارد. ادارات دولتی: بخشداری، شهرداری، نمایندهء دادگاه، شهربانی، نمایندگی بانک ملی، کشاورزی، دارائی، آمار، ثبت املاک، دفتر ازدواج و طلاق، پست و تلگراف و بهداری و یک بیمارستان 30تختخوابی، سازمان خدمات اجتماعی، دبیرستان، دبستان، راه شوسه، ژاندارمری. مسجد جامع آن از بناهای قدیمی آن است و دویست باب دکاکین مختلف دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). شهر قائن بسیار قدیمی و دارای قلعهء محکم و استواری است که به نام نعمان کبیر معروف است. (معجم البلدان). شهر جدید در زمان شاهرخ میرزا بر روی ویرانه های شهر قدیمی و بر روی تپهء کوتاهی به ارتفاع 1443 متر ساخته شده است و از مشهد 402150 متر فاصله دارد. عرض جغرافیائی آن 3553 و طول آن 5910 متر است. قالی این ناحیه در درجهء اول اهمیت است. پشم گوسفندان قاینات در لطافت بر همهء پشمهای دیگر ایران مزیت دارد. شه آباد، بهار، مؤمن آباد، نیم بلوک و شاخن از خره های آن ناحیت است. رجوع به این اسامی شود. نسبت به این شهر قاینی و قایینی آمده است. رجوع به ریحانة الادب شود. تاریخ این شهر را کتابی جداگانه به نام بهارستان است. مؤلف آن آقای آیتی است که چاپ شده است و کتاب دیگری بنام تاریخ ابن حسام در این باره نگارش یافته است.

قاینی.

[یِ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قاین. (الانساب سمعانی).

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) ابوطالب (سید...) فقیه و رجالی متبحر از دانشمندان امامی است که در خراسان نفوذ و مرجعیت داشت. تألیفات وی حاکی از کثرت اطلاعات او است و از آن جمله است: السبع السیاره. وی از شاگردان سید محمدباقر حجة الاسلام شفتی بوده و به سال 1290 ه . ق. یا 1300 ه . ق. درگذشته است. (ریحانة الادب ج 3 ص278).

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) اسحاق بن احمدبن ابراهیم مکنی به ابوالحسن، از محدثان است. وی از ابی قریس محمد بن جمعة بن خلف حافظ روایت کند و ابوبکر احمدبن ابراهیم بن احمدبن محمود ثقفی حافظ واعظ از او روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) جنیدبن محمد بن علی امام فاضل متدین و صوفی لطیف ظریف نیکوروش و بسیار پرهیزکار بود. وی در اصفهان از ابومنصور محمد بن احمدبن علی بن سکرویه و گروهی دیگر روایت شنید. (الانساب سمعانی).

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) محمد بن علی مکنی به ابومنصور از محدثان است. وی از امام ابوبکر احمدبن حسین بیهقی و ابوعثمان اسماعیل بن عبدالرحمان صابونی و ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری و جز ایشان روایت شنید. سمعانی آرد: پدرم از او روایت شنید و ابوطاهر شیخی و فرزندش ابوالقاسم از او برای من روایت کرده اند. (الانساب سمعانی).

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) محمد بن محمد بن ابراهیم، در اصطلاح رجالی ملقب است به قایینی. (ریحانة الادب ج 3 ص 278). رجوع به محمد... شود.

قاینی.

[یِ نی ی] (اِخ) محمد خلیل (ملاخلیل)بن محمداشرف اصفهانی. وی به سال 1134 ه . ق. پس از رهائی از محاصرهء افغان در قزوین اقامت کرد. الذریعة آرد: شرح حال وی در تتمیم امل الامل تألیف شیخ عبدالنبی قزوینی بطور مبسوط آمده و مورد ستایش قرار گرفته است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - البدأ. 2 - حاشیهء شرح اشارات خواجه. 3 - شرح حدیث عمران صابی. وی به سال 1136 در قزوین درگذشته و کلمهء «الظهر» (1136) ماده تاریخ وفات او است. و از این تاریخ معلوم میگردد قول برخی که او را از شاگردان شیخ بهائی متوفی 1031 شمرده اند دور از حقیقت است. (الذریعه ج 3 ص 54 و ج 6 ص111 و ریحانة الادب ج 3 ص 279).

قایة.

[یَ] (ع اِ) قائة. طعامی که بدان قوام بدن انسان تواند بود. کفایت زیست. || شیر بیشه. (آنندراج).

قایی.

(اِخ) نام قوم. (آنندراج). رجوع به قای شود.

قایین.

(اِخ) قابیل. برادر هابیل. پسر آدم. (آنندراج). در کتاب تورات به این نام و در قرآن مجید به نام قابیل آمده است. (الموسوعة العربیة). رجوع به قابیل شود.

قایین.

(اِخ) نام شهر قاین. رجوع به قاین شود.

قایینی.

(ص نسبی) نسبت است به قایین نام شهر قاین. رجوع به قاینی شود.

قأب.

[قَ ءَ] (ع مص) خوردن طعام را یا آب را. (منتهی الارب). || یا خوردن تمامهء آن را. گویند: قَأَبَ الطعام قأباً؛ خورد طعام را یا خورد تمامهء آن را. و نیز قأب الماء؛ آشامید آب را یا آشامید تمامهء آن را. (منتهی الارب).

قأش.

[قَءْشْ] (ع اِ) رسن کشتی، و این لغت عراقی است. (منتهی الارب).

قأقاء .

[قَءْ] (ع اِ صوت) آواز زاغان عراق. (منتهی الارب).

قأی.

[قَءْیْ] (ع مص) بگفتن و بر خود ثابت کردن حق خصم را. (منتهی الارب). گویند: قَأَی قَأْیاً؛ بگفت بر خود ثابت کرد حق خصم را. (منتهی الارب).

قب.

[قَ] (ع اِ صوت) حکایت آواز شمشیر چون بر ضریبه فتد. (منتهی الارب). حکایت آواز ضرب شمشیر چون بر چیزی برخورد کند. (ناظم الاطباء).

قب.

[قَب ب] (ع ص، اِ) مرد. مرد فحل پهلوان. || گشن با اصل و نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نر و گشن از مردم و شتر. || نیکو و نجیب و ماهر در ضراب. (منتهی الارب). || مهتر قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیخ قوم. سید. رئیس. سر. (منتهی الارب). گویند: علیک بالقب الاکبر؛ ای بالرأس الاکبر. (منتهی الارب). پادشاه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || نایب. (منتهی الارب). خلیفه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || پارهء جیب پیراهن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) :
در کوچهء درز ار تیر بارد ز ره سوزن
از قب زرهی سازم وز ور بدن آماجی.
نظام قاری (دیوان ص 115).
کمانگر همیشه خمیده بود
قبادوز را قب دریده بود.نظامی.
|| سوراخ چرخی که در آن چوب چرخ قرار گیرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوراخی که در آن محور دولاب میگردد. سوراخ میان بکرهء دلو. || شکاف میانهء چرخ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || چوبی که در میانهء چرخ دول باشد. (منتهی الارب). || مابین بر سوی هر دو ران و یا مابین سرین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || آلتی است که برای سنجش غلات به کار میرود. (المنجد). || سخت ترین و بزرگترین از لگام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قب.

[قَب ب] (ع مص) خشک شدن گیاه: قبّ النبت قبّاً (از باب ضرب و نصر)؛ خشک گشت آن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بریدن. قطع: قبّ الشی ء؛ برید آن چیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شنیده شدن آواز دندان شیر. شنیدن آواز دندان برهم زدن شیر درنده و شتر نر: قبّ الاسد قبّاً و قبیباً (از باب ضرب)؛ شنیده شد آواز دندان شیر از برهم زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || باریک گردیدن شکم. (منتهی الارب). گویند قبّ بطنه قبّاً؛ باریک گردید شکم او. (منتهی الارب).

قب.

[قِب ب] (ع اِ) پیرو. || بزرگ قوم. || استخوان بیرون آمده میان دو سرین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخوان برآمده از پشت میان دو الیه. استخوان که نشست مردم بر آن بود. (مهذب الاسماء). گویند: الزق قبّک بالارض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قب.

[قُب ب] (ع ص، اِ) جِ اَقَبّ و قَبّاء. باریک میان ها: خیل قب؛ اسبان باریک و لاغر میان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبا.

[قَ] (ع اِ) قَباء. جامهء پوشیدنی را گویند. (برهان). جامه ای است معروف که از سوی پیش باز است و پس از پوشیدن دو طرف پیش را با دکمه بهم پیوندند. (حاشیهء برهان از دکتر معین). جامهء پوشیدنی که روی ارخالق پوشند. (ناظم الاطباء). توزی. (منتهی الارب). فرغل. یلمه. یلمق. (ناظم الاطباء). جلمق. کرته. ج، اقبیه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). این کلمه [ قبا ] را مردم هلاند گرفته و به معنی جامهء شب(1) به کار برند و کابائی(2) گویند :
ز آتش برون آمد آزادمرد
لبان پر ز خنده به رخ همچو ورد
چنان آمد اسب و قبای سوار
که گفتی سمن داشت اندر کنار.فردوسی.
زره بود بر تنْش پیراهنش
کله ترگ بود و قبا جوشنش.فردوسی.
بیامد به رخش اندر آورد پای
کمر بست و پوشید رومی قبای.فردوسی.
ز زربفت پوشیده چینی قبای
فراوان پرستنده پیشش بپای.فردوسی.
سرو و مهت نخوانم، خوانم چرا نخوانم
هم ماه با کلاهی هم سرو با قبائی.فرخی.
هوا به رنگ نیلگون یکی قبا
شهاب بند سرخ بر قبای او.منوچهری.
هر طوطیکی سبز قبائی دارد
هر طاووسی درازپائی دارد.منوچهری.
بیست و سی قبا بود او را یکرنگ که یک سال میپوشیدی. و مردمان چنان دانستندی که یک قبای است و گفتندی سبحان الله این قبا از حال بنگردد. (تاریخ بیهقی). آنجا نیز... بسیار طاوس و خروس بودی، من ایشان را می گرفتمی و در زیر قبای خویش می کردمی. (تاریخ بیهقی). من که بونصرم باری هر چه امیر محمد مرا بخشیده است از زر و سیم و جامهء نابرید و قباها و دستارها... (تاریخ بیهقی).
چون بی بقاست این سفری خانه اندر او
باکی مدار هیچ گرت پشت بی قباست.
ناصرخسرو (چ تقوی ص 82).
زین پیشتر کلاه و دواج سپید داشت
اکنون وشی کلاه و بهائی قبا شده است.
ناصرخسرو.
آمد آن ماه دوهفته با قبای هفت رنگ
زلف پر بند و شکنج و چشم پر نیرنگ و رنگ.
معزی.
تا آتش عشق را برافروخته ای
همچون دل من هزار دل سوخته ای
این جور و جفا تو از که آموخته ای
کز بهر دل آتشین قبا دوخته ای؟خاقانی.
کوتاه بود بر قدت ای جان قبای ناز
کامروز پاره ای دگرش درفزوده ای.خاقانی.
زره زلف در قبا شکنی
آه در جان آشنا شکنی.خاقانی.
عالم آن عالم است و دهر آن دهر
از قباشان کمر ندوخته اند.خاقانی.
قبابسته چو گل در تازه روئی
پرستش را کمر بستند گوئی.نظامی.
شمع که هر شب به زرافشانی است
زیر قبا زاهد پنهانی است.نظامی.
قبا دربسته بر شکل غلامان
همی شد ده به ده سامان به سامان.نظامی.
قبا گر حریر است و گر پرنیان
به ناچار حشوش بود در میان.
سعدی (بوستان).
درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر کرده... (گلستان). و هر که بدین صنعت ها که بیان کردم موصوف است بحقیقت درویش است، اگر در قبا است... (گلستان).
از قبائی قلعه ای آور بدست
کش کلاه و جبه باشد کنگره.
نظام قاری (دیوان ص 25).
عاقبت تا جامه در برها شدی
گه قبا گه پیرهن گاهی ازار.
نظام قاری (دیوان ص 27).
پیشوازست زن و مرد قبا و آنچه در او
چاک پس هست مخنث بود و بیهنجار.
نظام قاری (دیوان ص 12).
- امثال: آنقدر خدا خدا کردم تا ابره را قبا کردم.
خندهء قباسوخته.
قباسفید قباسفید است.
قبا گیرم بیلفنجم بقا کو.
قبای بعد از عید برای گَل منار خوب است. مثل قبای بعد از عید.
قبایی است بر قامتش دوخته.
(1) - Robe de Chambre (معجم الثیاب دزی).
(2) - Kabaai.

قبا.

[قُ] (اِخ) نام شهری است بزرگ از نواحی فرغانه که نزدیک شاش واقع است. (معجم البلدان) (تاریخ بخارا). و آن خرمترین شهری است اندر ناحیت فرغانه. (حدود العالم). دانشمندانی در علوم و فنون مختلف بدین شهر منسوبند. (معجم البلدان).
پست نشسته تو در قبا و من اینجا
کرده ز غم چون ز کوک بودن آهن (؟)
پسر رامی (لغت فرس ص 18).

قبا.

[قُ] (اِخ) قُباء. قریه ای است که چاه معروف قُبا در آن واقع است و مسکن بنی عمروبن عوف انصاری میباشد. این ده در دو میلی شهر مدینه و در طرف چپ آن کس که بسوی مکه میرود قرار گرفته است. آثار بناهای بسیاری در آن بچشم میخورد و در آنجا مسجدی است معمور، به نام مسجد تقوی در برابر آن نزهتگاه و فضای خرم و دلکشی است که چاهها و آبهای گوارائی دارد. مسجد ضرار که عوام به ویران کردن آن خود را مأجور می پندارند چنانکه بشاری گفته در اینجا قرار دارد. (معجم البلدان).

قبا.

[قُ] (اِخ) جائی است میان بصره و مکه. سری بن عبدالرحمان بن عتبة بن عویمربن ساعدة انصاری گوید :
و لها مربع ببرقة خاخ
و مصیف بالقصر قصر قباء
کفنونی ان مت فی درع اروی
واغسلونی من بئر عروة مائی
سخنة فی الشتاء باردة
الضیف سراج فی اللیلة الظلماء.
(معجم البلدان).

قبا.

[قُ] (اِخ) (مسجد...) احمدبن یحیی بن جابر گوید: پیشینیان از یاران پیغمبر که به قریهء قبا وارد شدند در آنجا مسجدی ساختند و تا یک سال که قبلهء بیت المقدس بود در این مسجد بسوی بیت المقدس نماز میخواندند و چون رسول خدا از مکه به مدینه مهاجرت کرد در این مسجد اقامهء جماعت فرمود. مردم قبا گویند: این مسجدی است که از روز نخست بر اساس تقوی و پرهیزکاری بنیاد شده است و گویند این مسجد رسول خدا است. این مسجد از آن پس گسترش یافت و بزرگ گردید. عبدالله بن عمر هرگاه بدین مسجد می آمد بسوی اسطوانهء محلقه که جای نماز رسول خدا است نماز می گزارد. پیغمبر در مهاجرت به مدینه روزهای دوشنبه و سه شنبه و چهارشنبه و پنجشنبه را در آنجا مانده و جمعه بسوی مدینه حرکت کرد و در مسجد بنی سالم بن عوف نماز جمعه بپا داشت و این نخستین جمعه است که در اسلام بپا داشته شده است. در فضیلت مسجد قبا احادیث فراوانی نقل شده است. (معجم البلدان). درباره این مسجد این آیه آمده است: لاتقم فیه، لمسجد اسس علی التقوی من اول یوم احق ان تقوم فیه، فیه رجال یحبون ان یتطهروا والله یحب المطهرین. (قرآن 9/108). (الانساب سمعانی).

قبا.

[قَ] (ع اِ) یک نوع گیاه است. (ناظم الاطباء).

قبا.

[قَ] (ع اِمص) پراکندگی. || پایمالی چیزی را. (ناظم الاطباء).

قباء .

[قَ] (ع اِ) رجوع به قبا شود.

قباء .

[قَبْ باء] (ع ص) مؤنثِ اَقَبّ. باریک و لاغرمیان. (منتهی الارب).

قبائح.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قبیحة. (منتهی الارب). زشتی ها. (غیاث اللغات).

قبائر.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قُبراء. (ناظم الاطباء). چکاوک ها. رجوع به قبراء شود.

قباارخالقی.

[قَ اَ لِ] (ص نسبی مرکب)دوره گردی که جامه های کهنه خرد. کهنه خر. خُلقائی.

قبائع.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قبیعة. (دهار). رجوع به قبیعة شود.

قبائل.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قبیله :
چشم بد از تو دور ای بدیع شمائل
یار من و شمع جمع و میر قبائل.سعدی.
- قبائل بنی اسرائیل؛ اسباط بنی اسرائیل.
رجوع به قبایل و قبیله شود.
|| قبائل رأس؛ استخوانهای سر. صفائح جمجمه.

قبائل.

[قَ ءِ] (اِخ) (بلاد ال ...) و بلادالبرابره.

قبائه.

[قَ ءَ] (ع اِ) گیاهی. رجوع به قبا شود.

قباب.

[قُ] (ع ص) نیک برنده از شمشیر و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بینی بزرگ و ستبر. (ناظم الاطباء). بینی بزرگ و سطبر. (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (ع اِ) نوعی است از ماهی. (معجم البلدان) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (ع اِ) جِ قُبَّة. (معجم البلدان) (ناظم الاطباء) :
رأیت من هَضباتِ الحمی قباب خیام.
حافظ (دیوان ص310).
گنبد و هر بنای گرد برآورده و مقصود اینجا هیأت مدور و گنبدگونهء خیمه ها است. (محمد قزوینی).
در قباب حق شدند آن دم همه
در کدامین روضه رفتند آن رمه.مولوی.
طفل نو را از کباب و از شراب
چه حلاوت وز قصور و از قباب.مولوی.
چو بیت المقدس درون پرقباب
رها کرده دیوار بیرون خراب.
سعدی (بوستان).

قباب.

[قِ] (اِخ) نام جائی است در سمرقند که دانشمندانی بدان منسوبند. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (اِخ) دورترین محله ای است در نیشابور بر راه عراق. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (اِخ) جائی است در نجد در راه حاجیان که از بصره به مکه روند. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (اِخ) دهی است در بعقوبا. (منتهی الارب).

قباب.

[قِ] (اِخ) دهی است در پائین مصر. (منتهی الارب).

قباب.

[قُ] (اِخ) قلعه ای است در مدینه. (منتهی الارب).

قباب.

[قَبْ با] (ع اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قباب.

[قَبْ با] (اِخ) جائی در آذربایجان. (منتهی الارب).

قباب.

[قَبْ با] (اِخ) احمدبن محمد بن حرب بن کامل بن ملیح، از محدثان است که در مصر از ابراهیم بن مرزوق و دیگران حدیث کرده و ابوبکر محمد بن ابراهیم مقری از او روایت دارد. وی مردی ثقه بود و در ربیع الاخر سال 322 وفات یافت. (سمعانی).

قباب.

[قَبْ با] (اِخ) عبدالله بن محمد بن محمودبن فورک مکنی به ابوبکر محدثی است از مردم اصفهان. وی از ابوبکر عبدالله بن محمد بن نعمان و ابوبکربن ابی عاصم روایت کند و ابوبکر محمد بن ادریس جرجرای حافظ و ابوبکر احمدبن محمد بن جرب تمیمی اصفهانی ساکن نیشابور و جز ایشان از او روایت دارند. سمعانی گوید: از برخی از مردم اصفهان شنیدم که می گفت کسی نزد قباب حدیث میخواند تا به این حدیث رسید: لایدخل الجنة قبات؛ قبات به بهشت نمیرود. آن شخص گفت این تحریف شده و باید چنین باشد: لایدخل الجنة قباب؛ قباب به بهشت نمیرود. قباب برآشفت و گفت تو به بهشت نمیروی! پدرت به بهشت نمیرود! برو بیرون! او پوزش خواست و گفت این سخن بدون قصد بر زبان من جاری گشت، قباب عذرش بپذیرفت و از تقصیرش درگذشت. وی روز یکشنبه 15 ذی قعده سال 170 ه . ق. وفات یافت. (سمعانی).

قباب.

[قَبْ با] (اِخ) عمر بن یزید رقی. ابوعلی محمد بن سعید حرانی در تاریخ الرقه از او یاد کرده است. (سمعانی).

قباب.

[قَبْ با] (اِخ) محمد بن محمد بن فورک بن عطاءبن عبدالله بن سمرة مکنی به ابوعبدالله، محدثی است از مردم اصفهان. وی از محمد بن عصام و اسحاق بن ابراهیم شاذان و یساربن سمیربن یساربن عثمان روایت کند و ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن حمزة حافظ و ابوبکر احمدبن محمد بن حرب تمیمی اصفهانی و طبقه این دو تن از او روایت دارند. (سمعانی).

قباباایل.

[] (اِخ) مستوفی در مقالهء دوم تاریخ خود در ذکر انبیاء آرد: قباباایل؛ معاصر دانیال بود. به ملوک بنی سلمان منزل بود. (تاریخ گزیده چ لندن ج اول ص66).

قباب الحسین.

[قِ بُلْ حُ سَ] (اِخ) جائی است در بیرون بغداد در راه بغداد - خراسان منسوب به حسین بن سُکَین فزاری، ابن کلبی چنین گفته است. دیگری گوید منسوب است به حسین بن قرّهء فزاری و او کسی بوده است که با ابن اشعث خروج کرده اند. و بدست حجاج بقتل رسیده است. (معجم البلدان).

قبابر.

[قَ بِ] (ع اِ) جِ قبرة. چکاوک ها. رجوع به قبرة شود.

قبا بریدن.

[قَ بُ دَ] (مص مرکب) جامهء نو قطع کردن. || کنایه از پوشیدن. در بر کردن. (آنندراج).

قبا بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) حاضر و آمادهء کار شدن :
به کردار کله داران چون نوش
قبا بستند بکران قصب پوش.نظامی.
بستن قبا به خدمت سالار و شهریار
امیدوارتر که گنه در عبا کنیم.سعدی.

قبابسته.

[قَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)حاضر و آماده و مهیا. (ناظم الاطباء). کمربسته :
به چین در قبابستهء کین مباش
قبای ترا گو یکی چین مباش.نظامی.

قباب لیث.

[قِ بُ لَ] (اِخ) دهی است در نزدیکی بعقوبا از نواحی بغداد و دانشمندانی بدان جا منسوبند. (معجم البلدان).

قبابة.

[قُبْ با بَ] (ع اِ) عصیده که حلوائی است. (از منتهی الارب در مادهء عصد). || نوعی است از ماهی. (معجم البلدان).

قبابة.

[قُبْ با بَ] (اِخ) قلعه ای است در مدینه. (معجم البلدان).

قبا به دوش کردن.

[قَ بِ کَ دَ] (مص مرکب) قبا بستن. (آنندراج).

قبابی.

[قِ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قباب. رجوع به قباب شود.

قبابی.

[قِ بی ی] (اِخ) احمدبن لقمان بن عبدالله سمرقندی مکنی به ابوبکر و معروف به قبابی از راویان است. وی در ری و جز آنجا حدیث گفته و از ابی عبیده عبدالوارث بن ابراهیم بن ماهان عسکری روایت کند. ابن طاهر از او یاد کرده است. (معجم البلدان) (انساب سمعانی).

قبابی.

[قِ بی ی] (اِخ) علی بن محمد بن علاء مکنی به ابوالحسن قبابی نیشابوری از راویان است. وی از محمد بن یحیی و اسحاق بن منصور و عبدالله بن هاشم و عماربن رجاء و جز ایشان روایت شنیده است و به سال 314 ه . ق. وفات یافته. حازمی از او یاد کند. (معجم البلدان) (الانساب سمعانی).

قبابی.

[قِ بی ی] (اِخ) محمد بن محمود زاهد مکنی به ابوالعباس از محدثان است. وی از ابوحامد احمدبن محمد بن حسن شرقی و جز او روایت کند. (الانساب سمعانی).

قبابی.

[قِ بی ی] (اِخ) محمد بن مؤمل بن نصربن مؤمل ابوبکربن ابی طاهربن ابی القاسم از عالمان قباب لیث است. گویند وی از فرزندان لیث بن نصربن سیار است که در بعقوبا سکونت کرد و به بغداد سفر کرد و از ابوالوقت عبدالاول سجزی و جز او روایت شنید. وی به سال 540 ه . ق. در بعقوبا متولد شد و در 28 جمادی الاول سال 617 ه . ق. در همان جا وفات کرد. (معجم البلدان).

قباپوستین.

[قَ] (اِ مرکب) پوستین قبا :
زرش داد و اسب و قبا پوستین
چه نیکو بود مهر در وقت کین.سعدی.
دلش بر وی از رحمت آورد جوش
که اینک قبا پوستینم بپوش.
سعدی (بوستان).
قبا پوستینی گذشتش به گوش
ز بدبختیش در نیامد به دوش.
سعدی (بوستان).

قباپوش.

[قَ] (نف مرکب) پوشندهء قبا :
غلام قامت آن لعبت قباپوشم
که از محبت رویش هزار جامه قباست.
سعدی (بدایع).
من ماه ندیده ام کله دار
من سرو ندیده ام قباپوش.سعدی.
نگاری چابکی شنگی کله دار
ظریفی مهوشی ترکی قباپوش.حافظ.

قبات.

[قَ] (اِخ) نام جد ابونصر عبدالصمدبن ظفربن قبات حلبی. (سمعانی).

قباتر.

[قُ تِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قُبتُر. رجوع به قبتر شود.

قبا تنگ شدن.

[قَ تَ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از بی طاقت شدن و تنگی معاش باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) : چون قضا برسید قبا تنگ آید. (سندبادنامه ص 337).

قباتی.

[قَ تی ی] (ص نسبی) شبه نسبت است به قبات. (سمعانی). رجوع به قبات شود.

قباتی.

[قَ تی ی] (اِخ) عبدالصمدبن ظفربن قبات حلبی مکنی به ابونصر از محدثان و مردی صالح بوده و به سماع حدیث میل وافر داشته. سمعانی گوید: وی با ما از استادان حدیث شنیده و از بزرگانی چون ابوالمعالی محمد بن یحیی بن علی قرشی قاضی و ابوالحسین علی بن عبدالرحمان بن عیاض صوری و جز ایشان احادیث نوشته من او را به سال 439 ه . ق. ترک کردم و در این سال او در قید حیات بود. (سمعانی).

قباث.

[قُ] (اِخ) ابن اَشیَم صحابی است. (منتهی الارب). و یکی از راویان است که داستان بعثت پیغمبر اسلام را از غار حراء در سن 40سالگی روایت میکند. رجوع به امتاع الاسماع ج1 ص12 شود.

قباث.

[قَ] (اِخ) ابن رزبن اللخمی، مکنی به ابوهاشم، محدث است. (منتهی الارب). و او از علی بن رباح و از او ابوعبدالرحمن روایت کند.

قباثر.

[قُ ثِ] (ع ص) فرومایهء گمنام. (ناظم الاطباء).

قباثی.

[قَ ثی ی] (ص نسبی) منسوب است به قباث بن حلیم بن سعیدبن جابر اسدی. (سمعانی).

قباثی.

[قَ ثی ی] (اِخ) عمر بن حفص مکنی به ابوحفص از محدثان است. وی از مردم بلخ است و از اسحاق بن ابراهیم خرطلی و سویدبن سعید و قطربن حمادبن وافدر روایت شنیده و عبدالله بن محمد بن علی از او حدیث شنیده است. (انساب سمعانی).

قباج.

[قِ] (ع اِ) جِ قبجه. کبکها. رجوع به قبج و قبجه شود.

قباجه.

[قُ جَ / جِ] (اِخ) رجوع به قباچه شود.

قباچای.

[قَ] (اِمصغر) قبا و جامهء کوچک. (برهان). قباچه. (رشیدی بنقل دکتر معین در حاشیهء برهان).

قباچه.

[قَ چَ / چِ] (اِمصغر) بمعنی قباچای است که قبا و جامهء کوچک باشد. (برهان). || قباچای. قباچه نوعی از کلاه از برای دفع سرما. (فرهنگ دیوان البسه چ استانبول ص 202). نوعی از کلاه زمستانی. (فرهنگ نظام بنقل دکتر معین در حاشیهء برهان) :
روزی که قباچهء سیه می پوشد
در ظلمت شب صورت جان می بینم.
ابوعلی مروزی.
گاهی گشادگی بودت گه گرفتگی
داری قباچه و فرجی زان فراخ و تنگ.
نظام قاری (دیوان ص 89).
از آن قباچهء قلمی دوخته نگر
با جامهء شکافته غنج و دلال و دوست.
نظام قاری (دیوان ص 41).

قباچه.

[قُ چَ] (اِخ) ناصرالدین حاکم ولایت سند در زمرهء ممالیک زرخرید سلطان شهاب الدین و مردی بسیار زیرک و باهوش بود و از سیاست و تدبیر امور شهریاری و قواعد مملکت داری بهرهء فراوان داشت و در کارهای لشکری دارای تبحر و تجربهء بسیار بود بعد از مرگ سلطان شهاب الدین، در اوچهه و ملتان استقلال یافته بعضی از قصبات سواحل سند نیز بتصرف او درآمد و به سال 621 ه . ق. یکی از سرلشکران چنگیزخان با سپاه فراوان برای تسخیر ملتان روی آورد و چون ناصرالدین را تاب مقاومت با آن سپاه نبود در شهر متحصن شد. مغولان مدت چهل روز ملتان را محاصره کردند و چون فتح و فیروزی ممکن نگردید مراجعت نمودند، و در پایان 623 ه . ق. ملک خان خلجی و اتباع او بر شهرهای سیستان غلبه کردند و قباچه به دفع آنان همت گماشت و میان دو طرف جنگی سخت درگرفت. ملک خان بقتل رسید سپاهیانش راه گریز در پیش گرفتند. در سال 624 سلطان شمس الدین التتمش لشکر به اوچهه کشید و قباچه فرار کرده و به قلعهء بکهر شتافت. سلطان وزیر خود نظام الملک محمد بن ابی سعید را بمحاصرهء اوچهه معین کرد و خود به دهلی مراجعت نمود. نظام الملک در روز سه شنبه ششم جمادی الاولی سال 625 اوچهه را بصلح گرفت و متوجه قلعهء بکهر شد. قباچه از آنجا نیز گریخت و در کشتی نشست و در دریا غرق شد. مدت سلطنت وی 27 سال بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص611 و 612 و لباب الالباب محمد عوفی چ بریل ج1 ص 289).

قباچی.

[قَ] (اِ مصغر) قباچه. قبای کوتاه. قبای اطفال. رجوع به قباچه و قباچای شود.

قباح.

[قُبْ با] (ع اِ) خرس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قباح.

[قَ] (ع اِ) پیوندجای ساق و ران. (منتهی الارب). قبیح. رجوع به قبیح شود.

قباح.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قبیح و قبیحة. (ناظم الاطباء). زشتیها.

قباحت.

[قَ حَ] (ع اِمص) قُباح. قبح. زشتی. زشت شدن. || دنائت. سماجت. شناعت. بدی. فساد. بدکاری. (ناظم الاطباء) :
هرچ آن قبیح تر بکند یار خوبروی
داند که چشم دوست نبیند قباحتش.
سعدی.
|| بدشکلی و بدترکیبی. || فضیحت و رسوایی. || حقارت. دونی. ناراستی. دغابازی. حیله بازی. || ناشایستگی. || خیانت. || شرم و حیاء. || تکلف. || گناه. تقصیر. عیب. (ناظم الاطباء).
- قباحت داشتن.؛ رجوع به همین ترکیب شود.
- بی قباحت؛ بی شرم. بی حیا.

قباحت داشتن.

[قَ حَ تَ] (مص مرکب)زشتی و بدی داشتن. || فضیحت و رسوائی آوردن. افتضاح داشتن. (ناظم الاطباء).

قباحی.

[قَ حا] (ع ص، اِ) جِ قبیح. (ناظم الاطباء).

قباد.

[قُ] (اِ) نام بوته ای باشد خاردار که شتر آن را برغبت خورد و از آن صمغی سفید حاصل میشود. (برهان) (ناظم الاطباء).

قباد.

[قُ] (اِ) غُباد. یک قسم ماهی خوراکی است که در خلیج فارس صید میشود.

قباد.

[قُ] (پسوند) در آخر اسماء مرکبهء امکنه آید: ابزقباد. خسروسادقباد. فیروزقباد. شادقباد. بزقباد. بهقباد. شهرقباد. رستقباد. استان لبهقباد. روستقباد.

قباد.

[قُ] (اِخ) نام معزالدین پادشاه دهلی است. (غیاث اللغات).

قباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. در 19000گزی خاور شاه آباد و 3000 گزی شیان و 1500گزی جنوب راه فرعی هرسم واقع و موقع جغرافیائی آن دشت و سردسیر است. سکنه 370 تن، آب از زه آب رودخانهء شیان. محصول آنجا غلات، حبوبات، چغندرقند، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. زمستان گله داران به گرمسیر گیلان میروند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قباد.

[قُ] (اِخ) پسر اسکندربن قرایوسف. قباد با محبوب ترین کنیزکان پدر که خان سلطان نام و لیلی لقب داشت عشق میورزید و از این رو در آن اوان (840 ه . ق.) که بایسنقر از آذربایجان بسوی خراسان مراجعت میکرد اسکندر به قلعهء النجق رفت و نسبت به آن دو بدرفتاری و تندی آغازید و ایشان را به قتل تهدید نمود. قباد و لیلی به آهنگ جان وی کمر بستند و در یکی از شبها که اسکندر شراب بسیار خورده و بر بام قلعهء النجق خفته بود لیلی بخلاف معهود نردبان را بالا نکشید قباد به بام بالا رفت و با خنجری پدر را از پای درآورد. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 627).

قباد.

[قُ] (اِخ) پسر انوشیروان ملقب به شیرویه بود. شیرویه چون به تخت نشست تاج بر سر نهاد و در راه عدل و رعیت پروری گام نهاد ولی از نابخردی به روایت اقل، پانزده برادر خود را به قتل رسانید و به وصلت با شیرین طمع داشت و در این باره بسیار اصرار ورزید. شیرین او را به وصال خود امیدوار ساخته به بهانه ای به دخمهء خسرو رفت و زهری کشنده خورده فی الحال درگذشت. گویند چون شیرویه دست به کشتن برادران خود آلود خواهرانش پوراندخت و آذرمیدخت او را دیدار نموده و زبان بسرزنش او گشوده و گفتند که حرص حکومت ترا به کشتن پدر و پانزده برادر وادار ساخت و بی گمان تو به کیفر گناهان خود خواهی رسید. شیرویه از این سخنان بسیار گریست و افسر از سر برگرفت و از فرط ناراحتی به مرض طاعون یا بیماری دیگری دچار گشت و وفات یافت. مدت عمرش 22 سال و مدت سلطنت وی به روایت جمهور مورخان هشت ماه بود. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 251 و 252). وی در مدائن مدفون است. (مجمل التواریخ والقصص چ تهران 1318 ص 464). در کامل ابن اثیر آمده است: قباد پسر پرویز پسر هرمز پسر انوشیروان پدر خود را به اشارهء اعیان مملکت و هفده برادر خود را با مشورت وزیر خود فیروز به قتل رسانید. (کامل ابن اثیر چ یکم جزء یکم ص 223 و 224). رجوع به شیرویه شود.

قباد.

[قُ] (اِخ) پسر فیروز نام پدر انوشیروان است(1). حلوان و کازرون را او بنا کرد. (برهان). قباد پسر فیروزبن یزدگرد و پدر انوشیروان نوزدهمین از پادشاهان سلسلهء ساسانی است (488 - 531 م.). هنگامی که بلاش گرانمایه برادر وی به تخت سلطنت نشست قباد که نیکرای لقب داشت برخلاف او سلوک نمود و پنهان بسوی ترکستان رهسپار گشت و در نیشابور به خانهء دهقانی فرود آمد و دختر او را به زنی بگرفت و او را باردار ساخت. و سپس خود را به ترکستان رسانید و مدتی نزد خاقان ماند و سرانجام پادشاه ترکستان سپاهی گران ملازم او گردانید تا به ایران مراجعت نموده و سلطنت را از تصرف برادر بیرون آورد. قباد با آن لشکر بسرعت حرکت کرد و چون به نیشابور رسید و دانست که در آن شهر دارای فرزندی شده است بسیار خوشحال شد و نام او را انوشیروان گذاشت. همان روز پیکی از مدائن خبر مرگ بلاش و اتفاق بزرگان و سرکردگان ایران را بر سلطنت قباد به عرض رسانید. قباد بر اورنگ شاهی تکیه کرد و زمام امور کشور را به دست سوخرا نهاد. ولی سرانجام از قدرت او اندیشناک گردید و شاپور را مأمور دفع وی گردانید. سوخرا را به زندان افکندند و چیزی نگذشت که او را کشتند. مدت سلطنت قباد چهل و سه سال بود. مزدک در دوران سلطنت وی دعوی نبوت آغازید و مذهب اباحت و اشتراک در میان آورد و در زیر آتشکده ای سردابه ای ترتیب داد و سوراخی متصل به آتش گذاشت و کسی را در آنجا پنهان ساخت. آنگاه قباد را به کیش خویش دعوت کرد و گفت معجزهء من آن است که آتش به من سخن میگوید. پادشاه به آتشکده رفت و مزدک در حضور پادشاه هرچه خواست به آتش گفت و جواب شنید. قباد به وی گروید و کار مزدک بالا گرفت. بزرگان فراهم آمدند و قباد را از سلطنت برکنار کرده و به زندان انداختند و برادرش جاماسب را به جای او نشاندند که آتش فتنهء مزدک را فرونشاند. قباد به تدبیر خواهر خود از زندان گریخت و به شهرهای هیاطله رفت و از شاه آن سامان کمک خواست. پس از چندی سی هزار تن از آن مردم کمر مدد و یاری او بر میان بستند و قباد با آن سپاه به مدائن روی آورد و چون به مقصد نزدیک شد شورشی بزرگ در کشور پدید آمد و سرداران ایرانی و جاماسب به لشکرگاه قباد برای عذرخواهی شتافتند. قباد از گناه همه درگذشت و برای بار دوم بتخت سلطنت نشست و زمام کارهای مملکت را بدست زرمهر پسر سوخرا سپرد و دیگر به حال مزدک و پیروانش نپرداخت. (کامل ابن اثیر چ یکم جزء یکم ص 182 و 183 و تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 238، 241، 260 و تاریخ گزیده چ لندن ج 1 ص 114، 115، 752). ابن بلخی آرد: قباد پسر هرمزبن کسری انوشیروان است. وی به ترکستان پرورش یافت. او را به اتفاق بنشاندند ولی بیش از سه ماه پادشاهی نکرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). برای تفصیل بیشتر رجوع به غباد شود :
آن خواهد دیدن از شه شرق
کز پور قباد دید نعمان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 348).
(1) - kavadh. قباد اول پدر انوشیروان (488 - 531) اوستائی ] kavata kavi ] کیقباد (نخستین پادشاه کیانی) و کواته مرکب است از دو جزء نخستین کوا kava بمعنی کوی (کی) (لقب شاهان کیانی) و جزء دیگر vata که به قول بارتولمه بمعنی محبوب است و جمعاً بمعنی کی محبوب، سرور گرامی است. رجوع به شاهان کیانی و هخامنشی در الاَثارالباقیه به قلم دکتر معین ص 28 و 29، یوستی نام نامه ص 160 و رجوع شود به کریستن سن فهرست. (نقل از حاشیهء برهان چ دکتر معین).

قباد.

[قُ] (اِخ) پسر کاوه و برادر قارن. یکی از سرداران لشکر ایران در زمان سلطنت نوذر فرزند منوچهر است که در جنگ با افراسیاب به زخم تیغ بارمان نام یکی از پهلوانان توران کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 188) :
قباد و چو کشواد زرین کلاه
بسی نامداران گیتی پناه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 96).

قبادالملک.

[قُ دُلْ مَ لِ] (اِ مرکب)معجونی است. رجوع به ذخیرهء خوارزمشاهی کتاب قرابادین شود.

قبادبزن.

[قُ بِ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم. در 5000 گزی جنوب کهک، جنوب راه قم - اصفهان واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 650 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، قیسی و بادام و شغل اهالی زراعت و عده ای برای عملگی به تهران و قم میروند. صنایع دستی اهالی کرباس بافی است. راه آن در 3هزارگزی راه فرعی کهک به کرمجگان و این دوهزار گز مالرو است. مزارع آن باغ تره و چنارک و باقرآباد و لاردنچه و رجه است. کورس آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قبادبیگیان.

[قُ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 52500 گزی جنوب باختری مهاباد 41000 گزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت واقع و کوهستانی سردسیر سالم است. 126 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بادین آباد و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبادخان ازبک.

[قُ نِ اُ بَ] (اِخ) حاکم بلخ است در زمان تیمورشاه پسر احمدشاه درانی. تیمورشاه برخوردارخان و پیردوست خان را با جمعی از سپاه بسمت بلخ فرستاد. در نزدیکی قندهار از قبادخان اوزبک شکست خورده لشکر متفرق شدند و سرداران فرار نمودند و به لشکر تیمورشاه ملحق گردیدند. قبادخان نظر به این فتح نمایان مصمم شد به کابل برود و با تیمورشاه بجنگد. ولی یکی از خویشان او که از او آزرده خاطر بود شبانه او را بقتل رسانید و پس از این تیمورشاه بلخ را تصرف کرد. (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص 118).

قبادخانلو.

[قُ] (اِخ) تیره ای از ایل نفر (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

قبادخوره.

[قُ خُرْ رَ] (اِخ) از توابع فارس است و از آثار قباد پسر فیروز میباشد. مرکز آن ارجان بوده که اکنون ویرانه است و بهبهان جانشین آن گردیده است. رجوع به فارس نامهء ابن بلخی و رجوع به قباذخره شود.

قبا در بر گردانیدن.

[قَ دَ بَ گَ دَ](مص مرکب) راست و چست کردن قبا. (آنندراج) :
یغمای عقل و دین را بیرون خرام سرمست
بر سر کلاه بشکن در بر قبا بگردان.
حافظ (از آنندراج).

قبادق.

[قَ دِ] (اِخ)(1) شهر و ناحیتی است. رجوع به قباذق و قبادقیه و قبادوقیا و کاپادوکیه شود.
(1) - Cappadoce.

قبادقیه.

[قَبْ با دُ قی یَ] (اِخ)(1) قبادق. رجوع به قباذق و قبادقیه و قبادوقیا و کاپادوکیه شود.
(1) - Cappadoce.

قبادلو.

[قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر. در 16500گزی جنوب کلیبر و یکهزارگزی شوسهء اهر به کلیبر واقع و کوهستانی معتدل است. 375 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرخت و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبادلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه. در 99500 گزی شمال باختری عجب شیر 8500 گزی باختر شوسهء آذرشهر به مراغه و در جلگه کنار دریاچه واقع و گرمسیر مالاریائی است. 119 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه شور و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و نمک فروشی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبادو.

[قَبْ با] (اِخ) محمود شریف تونسی مکنی به ابوالثناء، شاعری است ادیب که حافظهء نیرومند داشته است. وی در شهر تونس تولد و وفات یافت. وفات او به سال 1258 ه . ق. = 1842 م. اتفاق افتاد. دیوان شعری دارد خطی در دو جزء. رجوع به الاعلام زرکلی ج3 ص1018 و طبقات الاطباء ج2 ص219 و 230 شود.

قبادوقیا.

[قَبْ با] (اِخ)(1) قبادق. رجوع به قبادق و قباذق و کاپادوکیه شود: و هذاالنوع من الحضض یکون فی بلاد لوقیا و بلاد قبادوقیا کثیراً جداً. (ابن البیطار در کلمهء حضض). و هو [ ای السوس ] ینبت کثیراً بالبلاد التی یقال لها قبادوقیا. (ابن البیطار).
(1) - Cappadoce.

قبادی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قباد.

قبادی.

[قُ] (ع ص) گندم قبادی؛ گندم کهنهء بد. رجوع به قباذیه شود.

قبادی.

[قُ] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که در ییلاق نواحی کزبازان اطراف جوانرود، قشلاق پشت کوه شیخانی و زهاب مسکن دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 58 و 59). نام یکی از طوائف ثلاث است.
طایفهء قبادی که در حدود یکهزار خانوار (ده نشین گرمسیر، سردسیر و چادرنشین) بوده از تیره های زیر تشکیل شده است: میرکی، بازانی علی آقائی، تنگ اژدهائی، قلانی، کوره ای، بابائی، احمدخزان، زلانی، پشت ماله، داودی، ملاسهرابی، زبان مادری این طایفه کردی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قبادی.

[قُ] (اِخ) نام دهستانی است که ییلاق طایفهء قبادی است محدود است از طرف شمال به دهستان جوانرود از طرف جنوب و باختر به دهستان باباجانی از طرف خاور به دهستان ولدبیگی. طول دهستان در حدود 15 و عرض آن 10 کیلومتر است. دهستان قبادی در طول دره ای واقع شده شامل چهار دِه به نام: صید عالی، بانی بران، زلان، چشمه نسار در قسمت پایین دره و مزارع و چشمه سارهای نهر آب در قسمت علیای دره واقع و به خوش آب و هوائی معروف است. مرکز بخشداری تابستان در چشمه بیله تاب و نهرآب است. ایستگاه اتومبیل در چشمه گزنه است. تابستان همه روزه اتومبیل بین کرمانشاهان و نهرآب رفت و آمد مینماید. تابستان در حدود 500 خانوار از ایل قبادی در اطراف چشمه های مشروحهء زیر ساکن می شوند. بیله تاب، گزنه، مله ترشک، کانی چرمی، باباجان، بوزه، چاله پهن و سه یاران. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبادیان.

[قُ] (اِخ) قریه ای بر یکی از شاخابه های جیحون از اعمال بلخ است و مولد ناصرخسرو علوی بدان جا بود. امروز نیز قبادیان نام خره ای است در همان محل در شمال شرقی بلخ نزدیک ترمذ و نیز قریه ای به همین نام در اطلس های فعلی در ماوراء جیحون رسم شده است :
تا تو به صدر ملک نشستی قبادوار
هرگز به راه نخشب و راه قبادیان...فرخی.
رجوع به قباذیان شود.

قبادیانی.

[قُ] (ص نسبی) منسوب به قبادیان: ناصرخسرو قبادیانی. رجوع به قبادیان و قباذیان و قباذیانی شود.

قباذخره.

[قُ خُرْ رَ] (اِخ) یکی از دههای فارس است که قباد آن را آباد کرده است و معنای آن فرح قباد است. (معجم البلدان). رجوع به قبادخوره شود.

قباذق.

[قَ ذِ] (اِخ) ولایتی است بزرگ و پهناور در کشور روم که حدود آن کوههای طرسوس و اذنة و مصیصه است و در آن دژهائی است و از آن جمله قوة و خضره و انطیغوس و از شهرهای مشهور آن قونیه و ملقونیه است. (معجم البلدان). و اما آن یازده ناحیت که بر مشرق خلیج است [ از ناحیت روم ] نام وی این است: برقسیس، اُبسیق، ابطماط(1). سلوقیة، ...قبادق... (حدود العالم). رجوع به قبادق و قبادوقیه و کاپادوکیه شود.
(1) - Cappadoce

قباذیان.

[قُ] (اِخ) از نواحی بلخ است. (معجم البلدان). موضعی است به بلخ. (منتهی الارب). از نواحی بلخ است که بدان قراذیان نیز گویند. جائی است بسیار خرم و باصفا و دارای چشمهء آبی است گوارا و مشهور. ابوالقاسم عبدالله بن احمدبن محمود بلخی گوید: در هیچ جای دنیا درخت و گیاهی را سبزتر و خرم تر از درختان و سبزه زارهای قباذیان ندیدم. این ده دارای باغهای با صفائی است که در آنها انواع درختان یافت میشود. در این باغها درختانی هستند که در زمستان برگهای آنها برخی قرمز و برخی سبز میشوند، و منظرهء دل انگیزی را به وجود می آورند. از خاندانهای عرب برخی از افراد خاندان تمام در این ده سکونت دارند. مردان این خاندان را رأی و حیلتی است در جنگها. (سمعانی). رجوع به قبادیان شود.

قباذیانی.

[قُ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قباذیان. رجوع به قباذیان و قبادیان شود.

قباذیانی.

[قُ نی ی] (اِخ) حسین بن وداع از محدثان است. وی از ابوجعفر محمد بن عیسی بن طباع روایت کند و محمد بن محمد بن صدیق بزار و ابوجعفر محمد بن احمدبن موسی و محمد بن حمدان بن صغیر بلخیون و جز ایشان از او روایت دارند. (سمعانی).

قباذیه.

[قُ ذی یَ] (ع ص) قبادیة. کهنه. ردیّ. (منتهی الارب). پست: حنطة قباذیة؛ گندم کهنه و پست. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قبار.

[قَبْ با] (ع ص) گورکن.

قبار.

[] (اِ) به عربی نام گیاهی است که شتران میخورند و به فارسی گیاه چرای شتران نامند. به سریانی به معنی کبر است. (داود انطاکی جزء یکم ص 141).

قبار.

[قُبْ با] (ع اِ) گروه فراهم آمده جهت برآوردن و کشیدن شکار از دام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || چراغی که صیاد در شب افروزد. (ناظم الاطباء). چراغ شکاری در شب. (منتهی الارب).

قبار.

[قُبْ با] (اِخ) موضعی است در مکهء معظمه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قبار.

[قَبْ با] (اِخ) لقب عام ملوک صقالبه. (آثارالباقیه ص 102).

قبار.

[قُ] (اِخ) شمشیر شعبان بن عمرو حمیری. (منتهی الارب).

قبا راستا.

[قَ] (ص مرکب، اِ مرکب)بازاری. قبا سه چاکی. رجوع به قبا سه چاکی شود.

قبا راسته.

[قَ تَ / تِ] (ص مرکب، اِ مرکب) قباراستا. قبا سه چاکی. کاسب. بازاری. رجوع به قبا راستا و قبا سه چاکی شود.

قبارس.

[] (معرب، اِ) به معنی کبر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قبار شود.

قباری.

[قَبْ با ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قَبّار.

قباری.

[قَبْ با ری ی] (اِخ) منصور مکنی به ابوالقاسم، زاهدی است در اسکندریه. (منتهی الارب). و در 662 ه . ق. وفات یافته است. (تاج العروس).

قباریس.

[] (معرب، اِ) به معنی کبر است. رجوع به قبار و قبارس شود.

قبازره.

[قَ زِ رِهْ] (اِ مرکب) زره مانند قبا. رجوع به قبائی زره شود.

قبازره زدن.

[قَ زِ رِهْ زَ دَ] (مص مرکب)سینه چاک کردن :
گردون قبازره زده بر انتقام مرگ
مرگش ز راه درز قبای اندر آمده.خاقانی.

قباس.

[قُ] (اِ) آفتاب عالمتاب را گویند. (برهان) (رشیدی) (منتهی الارب) (آنندراج).

قبا ساختن.

[قَ تَ] (مص مرکب) قبا کردن. پیرهن چاک کردن :
تا مگر وصل تو یک شب وصلهء کارم شود
در فراقت پیرهن را ساختم در تن قبا.
سلمان ساوجی.
رجوع به قبا کردن شود.

قباسرخ.

[قَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. واقع در 18000گزی شمال خاوری نجف آباد کنار شوسهء بیجار به سنندج. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور، سردسیر، سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قباسوخته.

[قَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)کنایه از کسی که غم و اندوه خود را پنهان دارد و بخوشی و مسرت تظاهر نماید: خندهء قباسوخته ها.

قباسة.

[قَ سَ] (ع مص) تیز گشنی شدن نر. (آنندراج): قبس قباسةً؛ تیز گشنی شد نر. (منتهی الارب).

قبا سه چاکی.

[قَ سِ] (ص مرکب، اِ مرکب) قباراستا. قباراسته. کسبه. طلاب دینی و جز آنان که قبای دراز پوشیدندی و این کلمهء موهنی است. رجوع به قباراستا و قباراسته شود.

قباض.

[قَبْ با] (ع ص) به پنجه گیرنده. || بشتاب راننده. (منتهی الارب). رجوع به قَبّاضَة شود.

قباضة.

[قَ ضَ] (ع اِمص) شتاب رفتگی. (منتهی الارب).

قباضة.

[قَبْ با ضَ] (ع ص) به پنجه گیرنده. || بشتاب راننده. (منتهی الارب). رجوع به قَبّاض شود.

قباط.

[قُبْ با] (معرب، اِ) شکرینه. قبیطی. قبیطاء. قبیط. حلوای معروف است که ناطف نامند. معرب کبیده. رجوع به قبیط و قبیطی و قبیطاء و قبیطه و قبیته و قبیده شود.

قباطی.

[قَ / قَبْ با] (اِخ) ناحیه ای بود در سرمن رای. فراهم آمدنگاه اهل فساد. (منتهی الارب).

قباع.

[قِ] (ع مص) قبع. سر در پوست کشیدن. || بینی فشاندن خوک. گویند: له قباع کقباع الخنزیر. (منتهی الارب). رجوع به قَبع شود.

قباع.

[قَبْ با] (ع ص) خوک بددل. (منتهی الارب) (آنندراج).

قباع.

[قُ] (ع اِ) آئینه فراخ. || خارپشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیمانه ای است بزرگ. (منتهی الارب). || (ص) مرد گول.

قباع.

[قُ] (اِخ) لقب حارث بن عبدالله والی بصره است. (منتهی الارب). و او را به این کلمه لقب دادند زیرا که وی این پیمانه را برای سنجش مردم آن سامان مقرر داشت و یا هنگامی که در بصره حکومت داشت مردم مکیال خود را برای او بردند، و او گفت مکیال آنان این قباع است و از این رو به این لقب خوانده شد. (از منتهی الارب).

قباع.

[قُ] (اِخ) لقب ابن ضبهء جاهلی بدان جهت که گول ترین اهل زمان خود بوده. (منتهی الارب).

قباعث.

[قَ عِ] (ع ص، اِ) جِ قبعثری. رجوع به قبعثری شود.

قباعی.

[قُ عی ی] (ع ص) مرد بزرگ سر. (منتهی الارب).

قباق.

[قَ] (ترکی، اِ) قرع. (تحفهء حکیم مؤمن). کدو.

قباق.

[قَ] (ترکی، اِ) چوبی بلند و عظیم که در میان میدانها نصب کنند و بر فراز آن حلقه ای از طلا یا نقره وضع نمایند و سواران از یک جانب میدان دوانیده بپای قبق که رسند هم چنان که اسب در دویدن است تیر در کمان نهاده حوالهء حلقه کنند و هر کس که آن حلقه را به تیر زند حلقه از او باشد و چوب قباق نیز مستعمل. (آنندراج). قاپق. قاپوق. قبق :
نمی خورم زر وقف ارچه بسته شحنهء چرخ
ز بهر تیر فلاکت مرا به چوب قباق.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

قباق افکنی.

[قَ اَ کَ] (حامص مرکب) به معنی هدف زنی و آن چنان باشد که چوبی چهل یا پنجاه گز طویل در میدان استاده کرده و طشت مس یا نقره و غیره بالای چوب تعبیه نمایند و سواران در عین دوانیدن اسب تیر یا تفنگ بر آن طشت می زنند و در زمان قدیم سلاطین ترک بجای طشت کدوی طلائی یا نقره یی از آن چوب می آویختند چه قبق به فتحتین و به فتح اول و ضم ثانی در ترکی کدو را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قباقب.

[قُ قِ] (ع ص) مرد بسیارسخن. || مرد بدخوی درشت. (منتهی الارب). || (اِ) سال آینده. (آنندراج) (منتهی الارب). سه سال بعد از سال جاری. (منتهی الارب). گویند: انک لن تفلح العام و لا قابل و لا قاب و لا قباقب و لا مُقَبقِب؛ یعنی تو هرگز رستگار نشوی و این همه نامهای سالها است یکی بعد دیگری. (از منتهی الارب).

قباقب.

[قُ قِ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب). آبی است بنی ثغلب از خاندان بشر را که در ارض الجزیره واقع است. (منتهی الارب). ابوالفرج اصفهانی در اخبار سُلَیک بن سُلَکَة از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قباقب.

[قُ قِ] (اِخ) نام نهری است در ثغر. (منتهی الارب). متنبی در اشعار زیر از آن یاد کرده است :
و کرت فمرت فی دماء ملطیة
ملطیة ام للبنین ثکول
و أضعفن ماکلفنه من قباقب
فاضحی کان الماء فیه علیل.
و آن نزدیک ملطیه قرار دارد و نهری است که در فرات میریزد. در اینجا نوق بن بُرید بکائی بن امرأة کعب الاحبار که در صائفه خروج کرده بود کشته شده است. (معجم البلدان).

قباق بلاغ.

[قَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو. در 44000 گزی جنوب خاوری ماکو و 4500 گزی شمال شوسهء قره ضیاالدین به سیه چشمه واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی، معتدل مالاریائی است. 124 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قباقبی.

[قَ قِ بی ی] (اِخ) محمد بن خلیل بن ابی بکر از فضلاء و دانشمندان است. اصل او از حلب و محل سکونت او قدس است. تألیفاتی دارد. او راست: ایضاح الرموز، خطی. در این کتاب منظومهء خود، مجمع السرور، خطی را شرح کرده است. این کتاب در مذاهب قراء چهارده گانه است. رجوع به الاعلام زرکلی ج 3 ص 893 و فهرست الکتبخانه 1:92 و 105 شود.

قباق تپه.

[قَ تَ پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوج تپه بخش ترکمان شهرستان میانه. در 18000 گزی جنوب مرکز بخش و 17000گزی شوسهء تبریز به میانه واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. 810 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قباق تپه.

[قَ تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. واقع در 23000گزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و کنار راه اتومبیل رو کبودرآهنگ به مهربان و موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 1200 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، لبنیات، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو و شش باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قباق تپه.

[قَ تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. واقع در 44000گزی باختر قصبهء کبودرآهنگ و 2000گزی باختر شوسهء بیجار به همدان و موقع جغرافیائی آن تپه ماهور و سردسیر است. سکنهء آن 536 تن میباشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات دیم، لبنیات، مختصر انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالیبافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قباق تپه.

[قَ تَ پِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی کرمانشاه. واقع در 4000گزی جنوب خاوری کوزران و کنار راه فرعی کوزران به چهارزیر و موقع جغرافیائی آن دشت و سردسیر است. سکنهء آن 164 تن میباشد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و حبوبات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان اتومبیل می توان برد. زمستان اکثر برای تعلیف احشام به گرمسیر حدود نفت شاه میروند. از آثار ابنیهء قدیم تپه ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قباق کندی.

[قَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 15000گزی خاور مهاباد و 12500گزی خاور شوسهء مهاباد به میاندوآب واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی، معتدل مالاریائی است. 818 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قباقوسین.

[قَ قَ سَ] (ع ترکیب اضافی، اِ مرکب) قاب قوسین. (ناظم الاطباء). رجوع به قاب قوسین شود.

قبا کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) پیراهن قبا کردن؛ پیرهن چاک کردن. (ناظم الاطباء) :
پیراهنی که آید از او بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند.حافظ.
سروبالای من آنگه که درآید بسماع
چه محل جامهء جان را که قبا نتوان کرد.
حافظ.
|| جامه پوشاندن :
در آفتاب قیامت نمی کشی آزار
اگر برهنه تنی را قبا توانی کرد.
میرزا سعید (از آنندراج).

قبا کشیدن.

[قَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)قبا بستن. (آنندراج). حاضر و آمادهء کار شدن. رجوع به قبا بستن شود :
گل وقت صبح پردهء تزویر چاک زد
تا آن نگار چابک رعنا قبا کشید.
ناصرخسرو (از آنندراج).

قباکلکی.

[قَ کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بانمک بخش اهرم شهرستان بوشهر. در 12000گزی باختری اهرم و خاور کوه قلانک واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریائی است. 795 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قبا کندن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) کندن قبا. آماده شدن :
آصفی مرغ سحر نعره زنان است هنوز
گل به صد ناز قبا کنده و واافتاده.
خواجه آصفی (از آنندراج).
گشاد بند قبای تو خوش بود لیکن
هزار بار بود خوشتر آن قبا کندن.
مسیح کاشی (از آنندراج).

قبا گرداندن.

[قَ گَ دَ] (مص مرکب)تغییر لباس کردن. (آنندراج) :
چون به گلشن میرود سرو من از تغییر رنگ
بهر تعظیمش گلستان در قبا گرداندن است.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

قبال.

[قِ] (ع اِ) قبال النعل؛ دوال پیش کفش که میان انگشتان باشد. (ناظم الاطباء). دوالی که بر طول نعلین دوزند و آن دو تا باشد و شراک دوالی که بر عرض دوزند. (فرهنگ نظام). || قصیری قبال؛ نام ماری است خبیث. (ناظم الاطباء). || مقابل. برابر. حذاء.
- در قبال آن؛ در برابر آن.

قبال.

[قِ / قَ] (اِخ) کوه بلندی است در بادیه، در سرزمین بنی عامر. ابن جنی آن را بفتح قاف روایت کرده و گوید: این کوه نزدیک دومة الجندل است :
فوحش نجد منه فی بلبال
یخفن فی سلمی و فی قبال.متنبی.
یجتزن اودیة النصیع جوازعاً
أجواز عین ابا فنعف قبال.
کثیر (معجم البلدان).

قبال آباد.

[قَ] (اِخ) قریه ای است در دوفرسنگی مشرق شیراز. (فارس نامه).

قبالات.

[قَ] (ع اِ) جِ قباله. (مهذب الاسماء). رجوع به قباله شود.

قبالة.

[قَ لَ] (ع اِمص) پدرفتار شدن. (اقرب الموارد). پدرفتاری و کارسازی عمل. اسم است تقبل را. (ناظم الاطباء). || عرافة: نحن فی قبالته؛ ای فی عرافته. (ناظم الاطباء).

قبالة.

[قُ لَ] (ع ق) روباروی. (ناظم الاطباء). روبروی: جلست قبالته؛ روبروی آن نشستم. (ناظم الاطباء). قبال.

قبالة.

[قَ / قِ لَ] (ع اِ) مکتوبی که در آن مینویسند چیزی را که انسان ملتزم میگردد از کار و عمل و یا دین و جز آن. و نیز چون کسی قبول کند چیزی را بطور مقاطعه و نوشته ای بر طبق آن نویسد، آن نوشته عبارت است از قباله. ضمانت نامه و معاهده. (ناظم الاطباء). || مکتوبی که در فروش ملک و جز آن مینویسند و در آن ذکر میکنند فروشنده و خریدار و آن چیزی را که خرید و فروش بدان تعلق گرفته و مبلغ ادا شده و شرائط بیع و جز آن را. و چک نامه و ترزده و بیلک. و بیله و ترده و نورده نیز گویند. (ناظم الاطباء) : وی زمانی اندیشید و پس قباله برداشت بدرید و گفت زمین بکار نیست. (تاریخ بیهقی). قباله نوشتند و گواه گرفتند. (تاریخ بیهقی). دو قباله نبشته بودند همه اسباب و صنایع... (تاریخ بیهقی).
جز به جفا وعده هاش پاک دروغ است
ور بدهد مر ترا هزار قباله.ناصرخسرو.
عمر ضایع کرده ای دارد ز تو چشم قبول
کز قبول تو قباله یْ عمر بتوان تازه کرد.
خاقانی.
بطیره گفت مسلمان گر این قبالهء من
درست نیست خدایا جهود میرانم.
سعدی (گلستان).
همه شب نیارمید از سخن های پریشان گفتن که فلان انبارم به ترکستان است و فلان بضاعت به هندوستان و این قبالهء فلان زمین است. (گلستان).
-امثال: پشت قبالهء مادرش انداخته اند.
قباله کهنهء جائی بودن ؛ به امور ملکی آنجا بصیرت کامل داشتن. رجوع به قباله کهنه شود.

قبالة.

[قِ لَ] (ع اِمص) مام نافی و مامائی. (ناظم الاطباء).

قباله.

[قَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیضاء بخش اردکان شهرستان شیراز. در 67000 گزی جنوب خاور اردکان و 3000 گزی راه فرعی بیضا به زرقان واقع است و 37 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قباله پیچ.

[قَ لَ / لِ] (اِ مرکب) یک طاقه یا نیم طاقهء شال کشمیری یا ترمه یا جامهء گرانبهای دیگر که قبالهء عروس در آن پیچند و شب عروسی به خانهء او فرستند.

قباله جات.

[قَ لَ / لِ] (اِ) جِ قباله. رجوع به قباله شود.

قبالهء زناشوئی.

[قَ لَ / لِ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقدنامه. (ناظم الاطباء). رجوع به قباله شود.

قباله کهنه.

[قَ لَ / لِ کُ نَ / نِ] (ص مرکب) در تداول، کسی را گویند که از تمام خصوصیات ملکی یا قضیه ای یا واقعه ای مطلع باشد.

قباله نویس.

[قَ لَ / لِ نِ] (نف مرکب)قباله نویسنده. صکاک. چک نویس. کسی که ترزده و قباله و عقدنامه نویسد. (ناظم الاطباء) :
همه صرف خواران صرف منند
قباله نویسان حرف منند.نظامی.

قبان.

[قَبْ با] (معرب، اِ) کپان که ترازوی یک پله باشد. (آنندراج) (منتهی الارب). قپان. رجوع به قپان شود. || (حمار...) یا (عیر...) جانورکی است که آن را خرخاکی گویند. (ناظم الاطباء). || نوعی است از ملخ. || گیاهی است. (منتهی الارب). || (ص) امین. گویند: فلان قبان علی فلان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قبان.

[قَبْ با] (اِخ) نام شهری است. (ناظم الاطباء). شهری است به آذربیجان. (منتهی الارب). این شهر نزدیک تبریز است و میان تبریز و بیلقان واقع شده است. (معجم البلدان). || شهری است از ارّان و از وی پنبه نیک خیزد. (حدود العالم).

قبان.

[قَبْ با] (اِخ) (کوهستان...) در آذربایجان است و نزدیک نخجوان. سلطان جلال الدین در اثر حملهء چنگیزخان مغول به سال 628 فرار کرد و به کوهستان قبان درآمد. (جهانگشای جوینی چ لیدن ج 2 ص 184). آب اردوباد از کوههای قبان خیزد و فضلابش در ارس رود. (نزهة القلوب چ لیدن ج 3 ص 89). آب آزاد که شهر کوچکی است از کوههای قبان خیزد و فضلابش در ارس ریزد. (همان مأخذ).

قبان.

[] (اِخ) از امرای لشکر مغول است. امیر ارغون پس از فراگرفتن خط ایغوری در کودکی بحضور قاآن رفت و قاآن را روزبروز نظر تربیت بدو بیشتر می افتاد در همان کودکی او را با قبان بهم به ختای فرستاد و یکچندی آنجا بود. (جهانگشای جوینی چ لیدن ج 2 ص 242).

قبانمد.

[قَ نَ مَ] (اِ مرکب) بالاپوش. بارانی نمدی. (ناظم الاطباء).

قبا نو کردن.

[قَ نَ / نُ کَ دَ] (مص مرکب) لباس نو کردن. جامهء نو پوشیدن. (آنندراج) :
خواند از نادیدگی خلق جهان را تنگ چشم
کهنه پوشی گر به تقریبی قبایی نو کند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
|| مجازاً، به دولت رسیدن.

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبان. (سمعانی). رجوع به قبان شود.

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) احمدبن لقمان از محدثان است. وی در جرجان (گرگان) درس حدیث گفته و حمزة بن یوسف گوید: از او عبدالرحمان بن حمدان روایت دارد. (سمعانی).

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) احمدبن محمد بن محمود زاهد مجرد مکنی به ابوالعباس از محدثان و از مردم نیشابور است. حاکم ابوعبدالله در تاریخ از او یاد کرده و نویسد پیرمردی پارسا و قانع بود وی از ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمه و ابوعباس احمدبن محمد مارخسی و امثال این دو تن روایت شنیده است. او در ربیع الاول سال 371 ه . ق. وفات یافت و در سالهای پیری حدیث نوشت. (سمعانی).

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) حسین بن محمد. رجوع به حسین بن محمد شود.

قبانی.

[قَبْ با] (اِخ) صدرالدین پدرخواندهء اخی جوق باجوقی حاکم آذربایجان بود. در بهار سال 760 ه . ق. امیر مبارزالدین محمد مظفر از شیراز لشکر به تبریز کشید و اخی جوق را بگریزانید مقارن آن حال، امیر مبارزالدین خبر توجه سلطان اویس را شنیده و به مملکت خود بازگردید. سلطان اویس به تبریز درآمد و اخی جوق باجوقی به صدرالدین قبانی که پدرخواندهء او بود پناه برد، سلطان اویس ایلچیان به قبان فرستاد و او را به عواطف خویش امیدوار ساخت تا به ملازمت مبادرت نمود و آنگاه وی به اتفاق علی پیل تن و جلال الدین قزوینی قصد غدر و حیله کردند. خواجه شیخ، پادشاه را از این داستان واقف گردانید و شاه هر سه را بقتل رسانید. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص240).

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) عبدالله بن محمد بن سری بن صباح مکنی به ابومحمد عاید کرمانی از بزرگان یاران ابوعلی ثقفی است. وی از ابولبید محمد بن ادریس شامی و ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمه و جعفربن احمدبن نصر روایت کند و از او ابوجازم عبدوی حافظ و ابوعبدالله حاکم روایت دارند. وی در ماه ربیع الاول سال 366 ه . ق. وفات یافت و در مقبرة الحسین بخاک سپرده شد. (سمعانی).

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) علی بن حسین بن محمد بن زیاد یکی از ارکان حدیث و حافظان شمرده میشود. وی سفرها کرده و بسیار احادیث شنیده و در علوم گوناگون از جمله مسند و تاریخ و کنیه ها و القاب تألیفات دارد. بخاری از حسین نام از احمدبن منیع در کتاب طیب روایت نقل کرده است. ابوفصل گل آبادی گوید: به عقیدهء من آن حسین که بخاری حدیث از او نقل کرده همان حسین بن محمد بن زیاد است که مسند احمدبن منیع نزد او بوده است. گل آبادی گوید: گویند که وی ملازم و هم عقیده و هم مشرب با بخاری بوده بجهت ملاقات و گفتگوهائی که در نیشابور میان آن دو اتفاق افتاده است. حسین گوید: جد من «زیاد» را قپانی بوده است که در نیشابور به بزرگی آن کسی سراغ نداشته است. ولی وی قپاندار [ وزّان ] نبوده است. مردم هرگاه میخواستند چیزی را بسنجند قپان جدّم را عاریه میکردند. وی از این رو به قبانی مشهور گردید و این لقب برای ما ماند. جدم «زیاد» این قپان را از فارس به نیشابور آورده بود، ابوعبدالله محمد بن یعقوب گوید: حسین بن محمد بن زیاد، حافظ ترین مردم به حدیث و عارف ترین مردم به نامها و کنیه ها بود. وی به سال 289 ه . ق. وفات یافت. ابوزکریا یحیی بن محمد عنبری و دعلج بن احمد سنجری و جز ایشان از او روایت کنند. (سمعانی).

قبانی.

[قَبْ با نی ی] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالله کبری وزّان [ قپاندار ] مکنی به ابونصر از مردم اصفهان است که با قپان بارها میسنجید و مردی پارسا و در عقیده استوار بود. وی از ابومسلم بن مهربرد أدیب و احمدبن فضل باطرقانی و ابوسعید سحری و جز ایشان روایت شنیده است. سمعانی گوید: من از وی کتاب الاوائل ابوعروبه حرانی و فوائد دیگری را نوشتم. ابوعروبة کتاب اوائل را از ابومسلم محمد بن مهر ادیب از ابوبکر محمد بن علی بن مقری از ابوعروبة حسین بن ابومعشر حرانی سلمی روایت کند. قبانی به سال 432 ه . ق. در اصفهان وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبا که شهری است از فرغانه. رجوع به قبا شود.

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) خلیل بن احمد فقیهی پارسا بود و در بخارا حدیث میکرد. (سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) داود مقری از فقیهان است. ابوکامل بصری گوید او و فرزندش سلیمان که از مردم فرغانه از شهری به نام قبا هستند با ما حدیث مینوشتند. (سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) رزق الله. سمعانی گوید: وی برای ما از ابوالفضل بکربن محمد بن علی روایت کرد. در بخارا از او احادیث مختصری شنیدم. او به کودکان ادب درس میگفت. (سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) سلیمان بن داود از محدثان است. ابوکامل بصری گوید: او و پدرش داود با ما حدیث مینوشتند. (سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) عثمان بن موسی بن مسلم از محدثان است. وی در بخارا حدیث میگفت و از او ابوبکر محمد بن عبدالله رحکنی روایت دارد. (سمعانی).

قباوی.

[قُ وی ی] (اِخ) مسعدة بن اسقع بن مسعدة بن مبارک بن زیدبن احمد فرغانی مکنی به ابوبکر از قدماء محدثان است. وی به سمرقند رفت و در آنجا حدیث گفت. گویند او از مردم مرو است که در قبا سکونت گزید و بدان منسوب گردید. او از محمد بن جهم سمری و ابراهیم بن عبدلله عیسی و ابن ابی مسعرة مکی و یحیی بن فضل خجندی و جز ایشان روایت کند و از او ابوبکر محمد بن عصمت مقوی روایت دارد. (سمعانی).

قباه.

[قَ] (ع اِ) قبا و جامهء پوشیدنی. (ناظم الاطباء) :
ترا همیشه تفاخر بگوهر اصلی است
حسود را به کلاه گهرنگار و قباه.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
رجوع به قبا شود.

قبای.

[قَ] (ع اِ) قبا :
بپوشید زربفت و چینی قبای
ز تاج اندر آویخت فر همای.فردوسی.
جزوی و کلی از دو برون نیست آنچه هست
جزوی همه تو بخشی و کلی همه خدای
من از خدای و از تو همی خواهم این دو چیز
تا او ترا بقا دهد و تو مرا قبای.عنصری.
شاهان به وقت بخشش از آن شاه یافته
گه ساز و گه ولایت و گه اسب و گه قبای.
فرخی.
رجوع به قبا شود.

قبای آهنین.

[قَ یِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جبهء آهنین. (ناظم الاطباء).

قبای پیشواز.

[قَ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از جامه که از پیش باز باشد مانند پیراهن. (آنندراج) :
فروغ لالهء گلشن به سیمای تو می زیبد
قبای پیشواز گل به بالای تو می زیبد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قبای خوشه.

[قَ یِ شَ / شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آخرین برگ قصب که خوشه را در بر دارد. قنبعه.

قبای راه.

[قَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)جامهء راه که در اثنای سفر پوشند و چرک تاب میباشد. (آنندراج) :
ترا به خانهء نیلوفری چه کار ای گل
به رنگ سایهء خود این قبای راه مپوش.
میرنجات (از آنندراج).

قبای زربفت.

[قَ یِ زَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است در شبهای تاریک بی ابر و آن را قبهء زربفت هم میگویند. (برهان) (آنندراج).

قبای کحلی.

[قَ یِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (ناظم الاطباء). کنایه از آسمان است. (آنندراج).

قبایل.

[قَ یِ] (ع اِ) قبائل. جِ قبیله. قبیله ها. گروه ها. (غیاث). دودمانها. رجوع به قبائل شود :
الا ای آفتاب جاودان تاب
اساس ملکت و شمع قبایل.منوچهری.

قبای معلم.

[قَ یِ مُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قبای دارای نقش و نگار. مخطط. || کنایه از آسمان دنیا. فلکِ قمر.

قبایی.

[قُ یی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبا و آن موضعی است به مدینه. (الانساب سمعانی). رجوع به قبا شود.

قبایی.

[قُ] (اِخ) ابراهیم بن علی بن حسین قبایی فرغانه ای مکنی به ابواسحاق صوفی از شیوخ صوفیه است که طریقتی مستقیم و باطنی پاک و نیکو و رفتاری خوش داشت. وی در قرآن بسیار تدبر میکرد و اغلب ساکت و آرام بود. در ماوراءالنهر به دنیا آمد و در کودکی از شهر خود بیرون رفت و به خراسان و عراق و حجاز سفر کرد و در صور اقامت گزید و در همان شهر بمرد. بسیاری از وی حدیث کنند. او را سماعی صحیح بود نزدیک چهل سال در صور زندگانی کرد. از او سال تولدش را پرسیدند گفت 394 یا 395 ه . ق. در دهم جمادی الاخر سال 471 ه . ق. وفات یافت و پس از او صوفیه را پیری به پرهیزگاری و پارسائی او نبود. (معجم البلدان).

قبایی.

[قُ یی ی] (اِخ) افلح بن سعید انصاری از محدثان است. وی از عبدالله بن رافع و محمد بن کعب و محمد بن یزیدبن سفبن روایت کند و از او زیدبن حباب و عیسی بن یونس روایت دارند. ابوحاتم بن حبان گوید: او پیرمردی است از مردم قبا که در مدینه سکونت کرد و احادیث موضوع روایت کرد و احتجاج به قول او و تمسک به روایات او روا نیست. ابوعلی غسانی گوید: افلح بن سعید قبایی در قبای مدینه سکونت نمود و بدان منسوب گردید. وی از عبدالله بن رافع مولی ام سلمه روایت کند و از او ابوعامر عقدی و جز او حدیث دارد. وی به سال 260 ه . ق. وفات یافت. (سمعانی). یحیی بن معین گوید: روایت افلح بن سعید را باکی نباشد و ابوحاتم رازی گوید افلح بن سعید پیرمردی است پارسا و شایسته. (سمعانی) (معجم البلدان).

قبایی.

[قُ یی ی] (اِخ) رزق اللهبن محمد بن ابوالحسن بن عمر قبایی فرغانه ای مکنی به ابوسعد و معروف به ابوالمکارم وی از مردم قبا (یکی از شهرهای فرغانه) است که در بخارا میزیست. او از ادیبان شایسته بود و مؤلف معجم البلدان گوید: من از وی روایت شنیدم. (معجم البلدان).

قبایی.

[قُ یی ی] (اِخ) عاصم بن سعیدبن عامر انصاری مدینی بن یزیدبن حارثة از راویان است. وی از یحیی بن سعید انصاری و موسی بن محمد بن ابراهیم روایت کند و از او ابومصعب احمدبن ابوبکر زهری و محمد بن صباح روایت دارند. ابن ابی حاتم گوید: دربارهء او از پدرم پرسیدم مرا پاسخ داد که وی پیرمردی است راستگو که دو حدیث منکر روایت نموده است. و از یحیی بن معین دربارهء او سؤال شد، گفت من او را نمی شناسم. (سمعانی).

قبایی.

[قُ یی ی] (اِخ) عبدالرحمان بن عباس انصاری از راویان است. (سمعانی) (معجم البلدان).

قبایی.

[قُ یی ی] (اِخ) محمد بن سلیمان وی از ابوامامة بن سهل بن حنیف روایت کند و از او عبدالعزیزبن دراوردی و حاتم بن اسماعیل روایت دارند. (سمعانی) (معجم البلدان).

قبایی.

[قِ] (اِخ) محمد بن محمود مکنی به ابوالعباس از راویان است. وی از ابوحامدبن شرقی روایت کند. ابن طاهر از او یاد کرده است.

قباییان.

[قَ] (اِخ) بیغوی پسران ملک بیغوی بن طغان اند و ملک بیغوی معاصر سلطان محمود غزنوی بود و به عدل و انصاف معروف... چنانکه در آخر عمر از گرانی گوش و استماع نکردن عرائض دادخواهان گریستی و سرانجام بر آن مقرر کرد که دادخواه جامهء سرخ پوشد تا او را از میان خلائق پیش خوانده به تحقیق حال وی پردازد علی الجمله او را پنج پسر بماند و یکی از ایشان را طبع موزون بوده. او راست:
ما پنج برادریم کز یک پشتیم
در قبضهء روزگار پنج انگشتیم
چون فرد شویم در نظرها علمیم
چون جمع شویم بر دهنها مشتیم.
در تواریخ نگاشته اند که وقتی سلطان محمود از ایشان پس از تسخیر ماوراءالنهر خراج خواست ایشان این قطعه گفته بسطان فرستادند:
ما پنج برادر از قبائیم
دریادل و آفتاب رائیم
ما ملک زمین همه گرفتیم
اکنون به تفکر سمائیم
گر چرخ به کام ما نگردد
چنبر ز همش فروگشائیم.
چون این قطعه به نظر سلطان محمود غزنوی رسید دانست که غروری در مزاج و دماغ آنان از تصرف قبا حاصل شده که به ملکی و ملکی دیگر تمکین نکنند عنصری را فرمود که جواب آنها را چنین گفت:
نمرود به عهد پور آذر
میگفت خدای خلق مائیم
دادار به نیم پشه او را
خوش داد سزا و ما گوائیم.
و بر اثر این قطعهء جان شکر با لشکری آراستهء جنگجوی قلعه گیر به تسخیر قبا و گرفتاری قبائیان روانه شد و آنها را مستأصل و محصور کرده تا این قطعهء عجزآمیز به سلطان فرستادند:
ما پنج برادر قبائیم
در قحط و نیاز مبتلائیم
شاها تو عزیز مصر جودی
و اخوان گناهکار مائیم
ما را که بضاعتی است مزجاة
شرمندهء حضرت شمائیم
بر حالت زار ما ببخشای
از فضل و کرم که بینوائیم.
(مجمع الفصحاء ج1 ص53).
و رجوع به قُبا شود.

قبایی زره.

[قَ زِ رِهْ] (اِ مرکب) قبازره. زره قبامانند :
قبائی زره بر تنش تابدار
چو سیماب روشن چو سیم آبدار.
نظامی.
قبائی زره: کژاکند. (ص447 شرفنامهء وحید).

قب ء.

[قَبْءْ] (ع مص) خوردن: قبأالطعام قبأً؛ خورد آن را. || قبأ الرجل من الشراب؛ پر شد شکم از آب و بسیار خورد آن را. (منتهی الارب).

قبأة.

[قَ ءَ] (ع اِ) قبائة. گیاهی که ستور آن را چرد. (ناظم الاطباء). گیاهی است که شتران آن را میخورند و به فارسی گیاه چرای شتران نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).

قبب.

[قَ بَ] (ع اِمص) باریکی و لاغری تهیگاه و شکم. (منتهی الارب).

قبب.

[قُ بَ] (ع اِ) جِ قبة. (المنجد).

قبتر.

[قُ تُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). قُباتِر. (منتهی الارب). رجوع به قباتر شود.

قبتور.

[قَ] (اِخ) قبطور. جزیره ای است به مغرب. از آنجا است خطیب آن، سعیدبن محمد انصاری. (منتهی الارب). جزیره ای است در اسپانیا(1) شهری است از شهرهای اندلس رجوع به الحلل السندسیة ص 83 و 117 شود. یاقوت آن را قبثور ضبط کرده است. رجوع به قبثور شود.
(1) - Cabtor.

قبث.

[قَ] (ع مص) به پنجه گرفتن، گویند: قبث به قبثاً؛ به پنجه گرفت آن را. (منتهی الارب).

قبثر.

[قَ ثَ] (ع ص) فرومایهء گمنام. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبثور.

[قَ] (اِخ) ضبطی است قبتور را (طبق معجم البلدان). رجوع به قبتور شود.

قبثور.

[قَ] (اِخ) سعیدبن محمد بن شعیب بن احمدبن نصرالله انصاری ادیب. خطیب جزیرهء قبثور و جز آن مکنی به ابوعثمان. وی از ابوالحسن انطاکی مقری و ابوزکریای عائذی و ابوبکر زبیدی و جز ایشان روایت کند و از ابوعلی بغدادی در کودکی کمی حدیث شنیده. وی پیرمردی صالح و پارسا و از امامان و عالمان قرآن و قرائت و معانی آن است. او به سال 420 ه . ق. وفات یافت. (معجم البلدان).

قبج.

[قَ] (معرب، اِ) کبک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). این کلمه معرب است نه عربی زیرا قاف و جیم جمع نمیشوند در هیچ کلمه ای از کلام عرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به فارسی کبک و به ترکی ککلبک نامند در دوم گرم و خشک و کثیرالغذاء و سریع الهضم و مبهی و لطیف و مولد خون صالح و حابس اسهال و جهت فالج و لقوه و امراض باردهء دماغی و جگر و معده و احشاء نافع و در مزاج محرور و در هوای گرم و با شراب مصدع و مورث خارش بدن و مصلحش سکنجبین و ترشیها و شربت یک مثقال، مغز سر او با نیم مثقال صندل جهت یرقان و یک مثقال جگر خام او جهت صرع و زهرهء او جهت تقویت و جلاء بصر و بیاض و شبکوری و جرب چشم و با مروارید و شکر بالسویه جهت جرب مجرب و ضماد او بر چشم با روغن زیتون بالسویه جهت نزول آب و سعوط او در اول هر ماه یک بار جهت قوهء حافظه و رفع نسیان مفید و بیضهء او که در سرکه عنصل پخته باشند جهت درد شکم و مغص و پختهء او در غیر سرکه مورث فصاحت و صافی آواز و رافع سرفه و خام او با کندر مسمن بدن و اکتحال خون، خشک کردهء او با زجاج سفید جهت جرب و ناخنه نافع و خاکستر پر او محلل اورام صلبه و طلای سرگین او رافع کلف و نمش است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کبک شود.

قبج الفرضی.

[قَ جُلْ فَ] (اِخ) محمد معروف به قبج الفرضی از علمای پیشین اصفهان است. (محاسن اصفهان مافروخی ص 30). فرضی کسی است که به تقسیم ارث و حساب مواریث وارد باشد.

قبجور.

[قُ] (مغولی، اِ) خراج مقرر دیوانی :زن و فرزند و متعلقان و لشکرهای خود بتمامت از این دره ها فرود آر تا شماره کنم و مال و قبجور را مقرر گردانم. (جامع التواریخ رشیدی).

قبجة.

[قَ جَ] (معرب، اِ) یک کبک. (ناظم الاطباء). تاء در آخر آن برای وحدت است. (ناظم الاطباء). بر مذکر و مؤنث اطلاق شود چون حمامة. (منتهی الارب). رجوع به قبج شود.

قبجی.

[] (اِ) نام قسمی درم بوده است در قدیم.

قبچاق.

[قِ] (اِخ) نام دشتی و صحرائی است از ترکستان و طایفه ای از ترکان همان نواحی را قبچاقی گویند. (برهان). نام دشتی است میان توران و ترکستان که اتراک آنجا بسیار بیرحم و مردم کش میباشند. متأخرین از عالم تسمیة الحال به اسم آن محل باشندگان آنجا را نیز قبچاق گویند و مجازاً لفظ قبچاق به مغی بیباک نیز می آید. (آنندراج). || (ص) و نیز قبچاق مرادف رند و چابک آید :
همدمان تو همه چابک و رند و قبچاق
همه چون سرو به گلهای چمن بالاچاق.
میرنجات (حاشیهء برهان چ دکتر معین بنقل از فرهنگ نظام به نقل از مصطلحات وارسته).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران. در 40هزارگزی باختر کرج و 10هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. 138 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، صیفی و چغندر قند و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق تنکمان ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. در 12هزارگزی باختر علیشاه عوض و 3هزارگزی راه شوسهء علیشاه عوض به شهرآباد واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. 106 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رود کرج و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. و از طریق یوسف آباد میتوان ماشین برد. زمستان طایفهء عرب میش مست دو سه ماهی در آنجا سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 25000 گزی جنوب خاوری بستان آباد و 3500 گزی به شوسهء میانه به تبریز. در جلگه واقع و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 281 تن می باشد. آب آن از رود و محصول آن غلات، حبوبات و درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. در 24000گزی شمال باختری میاندوآب و 10000گزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به نیاب. در جلگه واقع و هوای آن معتدل مالاریائی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، پنبه، چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان. در 45000 گزی خاور قصبهء بهار و 4000گزی گورگز. دامنه، سردسیر، مالاریائی است. سکنهء آن 440 تن میباشد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالیبافی و راه آنجا مالرو است. تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) ابن بایدوخان از شاهزادگان مغول است. بایدوخان سه پسر داشت. قبچاق، علی، محمد، و از ایشان هیچ یک به سلطنت نرسید. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 145).

قبچاق.

[قِ] (اِخ) اغول بن قدان بن اوکدای از شاهزادگان مغول است. در اوائل ایام پادشاهی براق خان (حدود 663 ه . ق) میان او و شاهزاده قیدو دو نوبت مخالفت و جنگ اتفاق افتاد. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 83). در جنگ نخستین که میان براق خان و قیدوخان درگرفت براق ظفر یافت ولی در نوبت دوم کنار آب خجند میان آن دو شاهزاده جنگی خونین به وقوع پیوست. قیدوخان پیروز گردید و براق شکست خورد و بسوی سمرقند رفت و قصد داشت بار دیگر به جنگ با او بپردازد اما پیش از آنکه این اندیشه عملی گردد قبچاق اغول که در سلک نبایر اوکتای قاآن انتظام داشت از طرف قیدوخان به رسالت نزد وی آمد و با اندرزهای دلپسند آتش غضب و خشم او را فرونشاند و میان این دو صلح و سازش برقرار ساخت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 83 و 84 و قیدوخان شود.

قبچاق.

[قِ] (اِخ) لقب پیرعلی است که نیابت سالار را داشت در زمان سلطنت ملک ناصر بر مصر به سال 707 ه . ق. سیف الدین سالار و حسام الدین بدر چاشنی گیر که از امیران ممتاز و بانفوذ بودند بر ملک ناصر شوریدند و اشراف و اعیان را گرد آورده، در تعیین پادشاهی که از عهدهء ضبط حوزهء اسلام بیرون تواند آمد، مشورت خواستند. همه بر سلطنت چاشنی گیر هم قول شدند و زمام حل و عقد مهام امور به دست سالار داده شد و منصب نیابت به پیرعلی قبچاق تفویض گردید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 261 شود.

قبچاقی.

[قِ] (ص نسبی) طائفه ای از ترکان ناحیهء قبچاق در ترکستان. (از برهان). رجوع به قبچاق شود.

قبچی حاجب.

[قَ جِ] (اِخ) قیجی. قتحی. قابجی. رجوع به قنچی حاجب شود.

قبح.

[قُ / قَ] (ع اِمص) زشتی. ضد حسن. (منتهی الارب).

قبحاطة.

[قَ طَ] (اِخ) شهری است از توابع جیان اندلس. دژی است از توابع جیان اندلس. (معجم البلدان).

قبحان.

[قَ] (اِخ) محله ای است به بصره. (منتهی الارب).

قبحاً له.

[قُ / قَ حَنْ لَ] (ع جملهاسمیه نفرینی) جملهء اسمی در مقام نفرین به کار رود؛ زشتی باد بر او. (منتهی الارب). گویند: قبحاً له و شقحاً له و این از اتباع است و هر دو به یک معنی آید. (از منتهی الارب).

قبح منظر.

[قُ حِ مَ ظَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زشت روئی. روی زشت داشتن. نازیبائی.

قبد.

[قَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. در 3هزارگزی جنوب نیشابور واقع و جلگه و معتدل است. سکنه 73 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، تریاک و شغل اهالی زراعت و کار در شهر است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قبده.

[قَ دَ] (اِخ) آبی است در وادی ذی بحار که به تسریر بنی عمروبن کلاب میریزد. (معجم البلدان).

قبذاق.

[قَ] (اِخ) شهری است از نواحی قرطبه در اندلس. حصنی به اسپانیا. (معجم البلدان).

قبذاقی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قبذاق. (معجم البلدان). رجوع به قبذاق شود.

قبذاقی.

[قَ] (اِخ) یوسف بن مفضل بن حسن انصاری مکنی به ابوالولید از عالمان است. سلفی در اسکندریه وی را ملاقات کرده و از او حدیث نوشته است. (معجم البلدان).

قبر.

[قَ] (ع اِ) گور. ج، قبور. (منتهی الارب).

قبر.

[قَ] (اِخ) (خیف ذی ال ...) شهری است نزدیک عُسفان و آن خیف سلام است و ابوبکر همدانی گوید: به خیف ذی القبر مشهور شده است زیرا قبر احمدبن رضا آنجا است. (معجم البلدان).

قبر.

[قُبْ بَ] (ع اِ) چکاوک. قبرة. (منتهی الارب). رجوع به قبرة شود.

قبر.

[قُ بَ] (ع اِ) نوعی از مرغان که چکاوک نامندش. (منتهی الارب). رجوع به ماده بالا و رجوع به قبرة شود. || نوعی از انگور دراز سپید جید و نیکو. (منتهی الارب).

قبر.

[قِ] (ع اِ) جای کرم خورده از چوبِ اَگَر. (منتهی الارب).

قبراء .

[قُ] (ع اِ) قُبَّر. چکاوک. رجوع به قبر و قبرة شود. ج، قبائر. (منتهی الارب).

قبراثا.

[قَ] (اِخ) قریه ای است از نواحی بقعاء موصل. (معجم البلدان).

قبراق.

[قِ] (ص) چست و چالاک. و چون لفظ عربی و ترکی نیست باید با غین نوشته شود. (فرهنگ نظام).

قبرالعبادی.

[قَ رُلْ عِ دی ی] (اِخ) منزلی در راه مکه از قادسیه به عُذَیب پسِ مغیثه پسِ قرعاء پسِ واقصه پسِ عقبه پسِ قاع پسِ زباله پسِ شقوق پسِ قبرالعبادی پسِ ثعلبه و آن سه یک راه است. (معجم البلدان).

قبرالنذور.

[قَ رُنْ نُ] (اِخ) مشهدی است بیرون شهر بغداد که از سور شهر نیم میل فاصله دارد. آنجا زیارتگاه و محل نذورات است. تنوخی گوید: با عضدالدوله همراه بودم در سفری که میخواست به همدان برود. نگاه او بر بنایی افتاد که بر قبرالنذور بود، مرا گفت ای قاضی! این عمارت چیست گفتم خدایت طول عمر دهاد این مشهدالنذور است و نگفتم قبرالنذور است زیرا به لفظ قبر فال بد میزد. تعبیر من وی را نیک افتاد و گفت میدانستم که آن قبرالنذور است ولی میخواستم داستان آن را بدانم که چیست. گفتم این گور عبیداللهبن محمد بن عمر بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب رضی الله عنهم است. یکی از خلفا خواست وی را پنهانی بقتل برساند دستور داد در آنجا گودالی کندند و روی آن را پوشاندند، او در آن حفره افتاد و زنده خاک بر او ریختند. هرکس حاجتی دارد و برای او نذری کند حاجتش برآورده شود. من خود بارها برای او نذر کرده و به مقصودم رسیده ام. وی سخن مرا نپذیرفت و پاسخ داد که این از تصادف اتفاق بوده است. عوام از این بیشتر در آن باره گویند و احادیث باطل نقل کنند. من دیگر چیزی نگفتم. چند روزی گذشت و ما در جای خود اردو زده بودیم وی مرا خواست و گفت که در کار مهمی برای قبرالنذور نذری کرده و نذر وی درست درآمده است سپس داستان درازی را نقل کرده. (معجم البلدان).

قبراة.

[قِ بِرْ را] (ع اِ) سر نره. (ناظم الاطباء).

قبربابا.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. در 54000گزی جنوب کرمانشاه و 6000گزی چنار واقع و کوهستانی و هوای آن سرد معتدل و دارای 300 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات، لبنیات، تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبر پیغمبری.

[قَ رِ پَ / پِ غَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) گور گشاد و وسیع. (ناظم الاطباء).

قبر رمضان.

[قَ رِ رَ مَ] (اِخ) دهی است از قائیدرحمت بخش زاغهء شهرستان خرم آباد. در 14هزارگزی شمال شوسهء خرم آباد به بروجرد واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه، سردسیر مالاریائی است. سکنهء آن 55 تن می باشد. آب آن از نهر کشم شم و سرآب سیز که محصول آنجا غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش، جاجیم بافی و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قبرس.

[قُ رُ] (ع اِ) بهترین و جیدترین مس. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

قبرس.

[قُ رُ / قِ رِ] (اِخ)(1) جزیره ای است بزرگ در روم و در این جزیره فوت کرد امّ حرام دختر ملحان. (منتهی الارب). جزیرهء مثلث شکل بزرگ حاصل خیزی است که در قسمت شرقی دریای متوسط به مسافت نزدیک صد میل از ساحل لاذقیه واقع است. طول آن 150 و عرض آن 50 تا 60 میل مربع و مساحت آن 3584 میل و سکنهء آن به سال 1954 م. بر حدود 750هزار تن بالغ میگردیده است. در شمال این جزیره رشته جبال کیرینا(2) و در میان آن رشته کوههائی عظیم تر به نام ترودوس(3) قرار گرفته و میان این دو رشته کوه زمینهای همواری است که از مشرق و مغرب به دریا راه دارد و به نام میزاوریا(4) نامیده میشود. مرتفع ترین کوه رشتهء شمالی سه هزار پا از سطح دریا ارتفاع دارد و بسیاری از کوههای آن از سنگهای مرمر و قسمتی خاکی است، ولی در رشته کوههای وسط جزیره صخره های بزرگی است که به شکل گنبدی عظیم تا شش هزار پا بالا رفته و دارای چشمه سارها و سبزه زارها است. این سرزمین به برکت خاک آمیخته به املاح معدنی و آهنی که دارد حاصل خیز است و بخصوص تنباکو و توتون و انگور آن ممتاز میباشد. و از صادرات مهم آن انواع شراب ها و شیره ها و سیگارها و نیز سرب و قلع و مس و آهن و گچ میباشد. سنگ مرمر معروفی دارد که در بناها بکار میرود و خاکهای رنگینی دارد که در رنگ آمیزی ها از آن استفاده میشود. در قدیم دارای دو شهر بزرگ بود یکی سلامیس در مشرق و دیگر پافوس در مغرب آن و تخمیناً دارای هفده شهر دیگر بود که چندان بزرگ و مهم نبودند. اینک مهمترین شهرهای آن نیکوزیا پایتخت آن است و پس از آن لیماسول، لارنکا، فماگوستا، کتیما، کیرینیا و باخوس. جزیرهء قبرس در زمان قدیم کتیم خوانده میشده است. و گروهی از فینیقیان در آنجا سکونت گزیدند و از آن پس یونانیان بدانجا رفتندو آن را قبرس نامیدند که بمعنی مس میباشد و برخی را اعتقاد این است که این اسم از اسم حنا در یونانی مشتق است. مردم قبرس در اصل از نژاد کنعانیان میباشند و پیوند و ارتباط این جزیره با سواحل سوریه هنوز قطع نشده است. در هزارهء دوم پیش از میلاد قبرس بدست مصریان افتاد. از جمله شهریارانی که این جزیره را گشودند ثیثمس سوم پادشاه مصر است و از آن پس سرجون پادشاه آشور به سال 707 ق. م. آن را مفتوح ساخت و در این هنگام است که یونانیان آن سرزمین کوچ کردند. پس از وی فرعون حفرع اموال شهر را بغارت برد و در قرن ششم قبل از میلاد ایرانیان در دوران شهریاری داریوش بدان دست یافتند و پس از داریوش یونانیان آمده و بخشی از آن را به سال 477 ق. م. از ایرانیان گرفتند. و چون اسکندر کبیر به سال 335 ق. م. صور را محاصره مینمود قبرس یکصد و بیست کشتی بوی داد. این سرزمین به سال 294 یا 295 ق. م. بتصرف بطالسهء مصر درآمد و در حدود دو قرن آنان بر این خاک حکومت داشتند. از آن پس کانوی رومانی آن را بخاک رومانی منضم ساخت و شیشرون را از جانب رومانیان به سال 52 ق. م. بر آنجا حاکم قرار داد. چون کشور رومانی بیک قرار نماند و تقسیم شد این جزیره بدست قیاصرهء قسطنطنیه افتاد و بسیاری از یهودیان پس از خرابی هیکل به سال 70 بدانجا پناه بردند و مسیحیان در زمان کلودیوس بدان وارد گشتند اعراب این جزیره را به سال 649 م. پس از فتحی که در جنگ ذات الصواری نصیب آنان شد بدست آوردند و از این پس در طول سه قرن این سرزمین محل کشمکش میان اعراب و رومیان بود. در زمان خلیفهء اموی عبدالملک مروان، خراج این جزیره میان دو دولت تقسیم میگردید. خاندان بیزنطی توانستند به سال 964 - 965 م. بر این جزیره دست یابند و در طول دو قرن بر آن حکومت کنند بطوری که جز انقلابهای کوچک محلی عامل دیگری مزاحم آنها نبود. از آن پس صلیبی ها آن را بتصرف درآوردند و به سال 1191 - 1192 م. ریچارد پادشاه انگلستان بر آن دست یافت و آن را بسواران هیکلیانش فروخت و از این پس امیر غیی لوزینان شاه قدس و خاندان لوزینان بر آن حکومت کردند. پس از ایشان مردم جنیوا و پس از آن به سال 1489 م. اهالی بندقیه (ونیس) آن را بتصرف درآوردند تا در زمانی که به سال 1570 م. به دست ترکان عثمانی افتاد. ترکان لشکری مرکب از سیصدهزار تن ترک در آنجا مستقر کرده و زمینی را به آنها واگذاشتند و هستهء اقلیت ترک را در آن سرزمین بوجود آوردند. در دو قرن هفدهم و هیجدهم جزیرهء قبرس را موجی از بیماری ها و انقلابها و قحطی ها احاطه کرد که ناشی از خشکسالی و هجوم ملخ به آن سرزمین بود. ترکها به سال 1660 م. مجبور شدند که رئیس اسقف ها و سه تن از یارانش را که نمایندگان برزگران و کشاورزان بودند در آن سرزمین جای دهند. در سال 1821 م. ترکها در نیکوزیا به بهانهء اینکه مردان کنیسه با یونانیون در امور قبرس دخالت میکند کشتاری کردند و به سال 1833 م. حکومت قبرس به کمک اروپائیان به دست محمدعلی که مجبور شده بود هفت سال آنجا را ترک کند، افتاده در دوران حکومت محمود دوم اصلاحات مختصری آغاز گردید و برای آن جزیره حاکم و مجلس اداره معین شد. و در سال 1878 م. دولت ترکیه با حفظ حق خود، و در برابر جزیهء سالیانه، ادارهء جزیره را به دولت بریطانیا واگذاشت تا از آن به عنوان پایگاهی برای جلوگیری از قدرت و نفوذ روس استفاده شود. نفوذ دولت عثمانی به سال 1914 م. از این سرزمین رخت بربست و آن هنگامی بود که بریطانیا به دولت ترکیه اعلان جنگ داد. در سال 1882 م. دولت انگلستان در جزیرهء قبرس مجلسی بوجود آورد که اعضای آن مرکب از شش تن انگلیسی و سه تن ترک و نه تن یونانی بودند و در پرتو این برتری که یونانیان در مجلس نامبرده پیدا کردند نغمهء اتحاد با یونانیان در این جزیره طنین افکند. در سال 1925 م. قبرس به عنوان مستعمرهء انگلستان معرفی و اعلان شد و در سال 1931 م. انقلابی پدید آمد و مجلس را لغو کرد و پس از جنگ جهانی دوم به سال 1947 م. مجلس تازه ای تأسیس گردید ولی در سال بعد به علت کارشکنی ها از میان رفت. موقع سوق الجیشی این جزیره از سال 1954 م. هنگامی که فرماندهی کل ارتش بریتانیا در خاورمیانه به این جزیره منتقل گردید اهمیت فراوانی یافت. آثار باستانی که از عهد فنیقیان و مصریان و یونانیان و دولت قدیمی قبرس بجای مانده و مناظر طبیعی که به برکت کوههای بلند و آبها و چشمه سارها مایهء زیبائی آن گردیده هر سال جهانگردان را بسوی این جزیره می کشاند. (نقل از الموسوعة العربیه و قاموس کتاب مقدس). قبرس به تاریخ 26 مرداد سال 1339 ه . ش. پس از 82 سال که مستعمرهء انگلستان بود، استقلال یافت و ماکاریوس به ریاست جمهوری منسوب شد.
.به انگلیسی
(1) - Cyprus .به انگلیسی
(2) - Kyrenia .به انگلیسی
(3) - Troodos .به انگلیسی
(4) - Mesaoria

قبرس.

[قِ بِ] (اِخ) نام جد طاهربن عیسی بن قبرس است. و طاهر از محدثان است. (الانساب سمعانی).

قبرس.

[] (اِ خ) یوم قبرس لمعاویة؛ از ایام عرب است در عصر اسلام. (از مجمع الامثال میدانی).

قبرستان.

[قَ رِ] (اِ مرکب) گورستان. (ناظم الاطباء) :
دید قبرستان و مبرز روبرو
بانگ برزد گفت کای نظارگان...
ناصرخسرو.

قبر سفید.

[قَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات، بخش بوانات و سرچمان شهرستان آباده. در 34000 گزی شمال باختر سوریان و 36000 گزی شوسهء شیراز به اصفهان واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. 156 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء محلی و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قبر سلامی.

[قَ سَ] (اِ مرکب) به اصطلاح هندیها احترامی که به زمین دار میکنند جهت اجازهء حفر قبر. || پولی که برای حفر قبر به زمین دار میدهند. (ناظم الاطباء).

قبرسی.

[قُ رُ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبرس و آن جزیره ای است در دریای روم. (الانساب سمعانی). رجوع قبرس شود :
سخن مگو به لباس ای حسود با قاری
که صوف قبرسی و جل بهم نخواهد ماند.
نظام قاری (دیوان ص 61).
ور صوف قبرسی دهدم قاقمش بزیر
اول کسی که لاف محبت زند منم.
نظام قاری (دیوان ص 119).

قبرسی.

[قِ بِ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبرس و آن نام جد طاهر است. رجوع به قبرس شود.

قبرسی.

[قِ رِ سی ی] (اِخ) طاهربن عیسی بن قبرس مقری حضری تمیمی به جد خود قبرس منسوب است. ابوعلی حسن بن مسعودبن رزین دمشقی حافظ، آن را به کسر قاف و راء ضبط کرده است. وی از اصبغ بن قرح روایت دارد و از او ابوالقاسم سلیمان بن احمدبن ایوب طیرانی روایت میکند. (الانساب سمعانی).

قبر شیخین.

[قَ رِ شِ خَ] (اِخ) دهی از دهستان دیمچه بخش گتوند شهرستان شوشتر. در 3 هزارگزی جنوب گتوند و یکهزارگزی باختری شوسهء دزفول به شوشتر واقع و موقع جغرافیایی آن دشت و گرم سیر است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. این آبادی را حاجی رضا نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قبرغه.

[قَ رُ غَ / غِ] (ترکی، اِ) دنده. پهلو. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (لغت محلی شوشتر ذیل کلمهء ریگ). ضلع. || استخوان پهلو و دنده. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (آنندراج).

قبرقه.

[قَ رِ قَ / قِ] (ترکی، اِ) دنده. قبرغه. (نظام). رجوع به قبرغه شود : و سوخته قبرقهء او [ ضأن ] قاطع اسهال و سیلان خون. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شش قبرقه؛ دشنام گونه ای است سیاهان یعنی غلامان و کنیزان سیاه را.

قبرکن.

[قَ کَ] (نف مرکب) گورکن. حفار. کسی که حفر گور میکند. (ناظم الاطباء). آنکه قبر کند. (آنندراج). لاحد.

قبر کوهانی.

[قَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوری که مانند خرپشته سازند. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبرگاه.

[قَ] (اِ مرکب) محل قبرستان. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبروت هتاوه.

[] (اِخ) (قبرهای شهوت و طمع) یکی از منازل بنی اسرائیل است در دشت، که تا به سینا سه روز و تا به خلیج عقبه پانزده میل مسافت دارد، و برحسب کتاب مقدس بادی به امر الهی بدان جا وزیده سلوی را از دریا رانده به قدر مسافت سفر یک روز در حوالی منزل بنی اسرائیل به ضخامت دو ذراع بالای زمین فروریخت و قوم مدت یک ماه از آنها همی خوردند تا وقتی که «وبا» در میان قوم افتاده بسیاری مردند. (سفر اعداد 11:34-35 و 33:16 - 17 و انجیل متی 9-22) (قاموس کتاب مقدس).

قبر و دفن.

[قَ رُ دَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) عمل به خاک سپردن مرده. دفن کردن مرده را. به خاک سپردن میت. || مؤلف قاموس کتاب مقدس ذیل این کلمه چنین نویسد: بدان که یهود و پیشینیان را شیوه این بود که خویشان چشمهای میت را فروپوشانند و بهم آورند (سفر پیدایش 46:4) و بر او زاری کنند. (یوئیل 11:19 و 31 و 33) و همواره چند روزی پس از به خاک سپردن همچنین کنند و ایشان هم تن را شسته (کتاب اعمال رسولان 9:37) آن را با کتان کفن نموده سر را نیز با دستمالی می پیچیدند. (یوئیل 20:7). و بسیار از اوقات هر یک از اطراف بدن را مخصوصاً به وضعی خاص می بستند. (یوئیل 11:44). و در مصر هر یک از دست و پا را با رسنی مخصوص همی بستند ولی یهود بدن را تدهین نموده آن را به عطرها و بوهای خوش می پیچیدند. (کتاب مرقس 16:1 و لوقا 24:1 و یوئیل 19:40). در کتاب مقدس وارد است که آسا را در دخمه ای که از عطریات و انواع حنوط که به صنعت عطاران ساخته شده بودند گذاشتند (کتاب دوم تواریخ ایام 16:14) لکن البته این حنوط از برای مصریان معروف نبود و نظر به حرارت هوا و شریعت موسوی که مس میت ممنوع و دخول بر آن اطاقی که میت در آنجا است نجس می بود بدان لحاظ پس از گذشتن چند ساعت از مرگ به خاک می سپردند اما چون بدن یعقوب بطور حنوط اهل مصر حنوط شده بود از آن رو اسرائیلیان او را با خود آورده در مغارهء مکفیله به خاک سپردند و فع هم در آنجا موجود و باقی است. (سفر پیدایش 50:2 و 7 و 13). و همچنین تن یوسف را همان طور حنوط کرده بودند و در تابوتی گذارده (سفر پیدایش 50:25) بدان واسطه اسرائیلیان در وقت خروج از مصر جسد آن جناب را نیز با خود بردند و چون اراضی کنعان به تصرف بنی اسرائیل درآمد جسد وی را در آن قطعه زمینی که یعقوب از بنی حمور خریداری نمود دفن کردند. (صحیفهء یوشع 24:32). و هم عادت بر این استقرار یافته بود که جمیع خویشان و دوستان عقب نعش می افتادند (دوم سموئیل 3:12) و نوحه سرایانی را که از برای نوحه گری اجیر می نمودند با آنها می بردند. (کتاب جامعه 12:5 و کتاب ارمیا 9:17 و عاموس 5:16 و انجیل متی 9:22). و یهود را قبرها و قبرستان مخصوص بود (سفر پیدایش 23:4 و 50:13 و سفر داوران 8:32 و 16:31 و دوم سموئیل 2:32 و 21:14) و قبرهای عمومی بود (کتاب دوم پادشاهان 23:6 ارمیا 26:23) و غالب قبرهای مخصوص در باغستانها (دوم پادشاهان 21:18 و 26 یوئیل 19:41) یا در مزارع (سفر پیدایش 23:11) یا در مغاره های کوه (کتاب دوم پادشاهان 23:16 و 17) یا در سنگ ها بود. (کتاب اشعیا 22:16 و 17). واگذاشتن بدن بدون دفن عار و رسوائی محسوب بود (کتاب اول سموئیل 17:44 و 46 و کتاب دوم پادشاهان 9:10 و ارمیا 22:19) و همچنین بیرون آوردن استخوان اموات از قبرهای ایشان از جملهء مقاصد سخیفه محسوب بود. (کتاب ارمیا 8:1 و 2). و حضرت ایوب قبر را «خانه ای که برای همهء زندگان معین است» مینامد (ایوب 30:23) و سلیمان در کتاب جامعه آن را «خانهء جاودانی» نامیده است (کتاب جامعه 12:5) چونکه قبرستانها عموماً مکانهای خلوت و خالی و دور از آبادی بود علیهذا دیوانگان در آن مأوی میگزیدند. (کتاب متی 8:28). و بعضی از پادشاهان و بزرگان را در داخل حصار شهر دفن مینمودند (کتاب اول سموئل 25:9 و 28:3 و کتاب دوم پادشاهان 21:18 و کتاب دوم تواریخ ایام 16:14 و 24:16 و 33:20 و نحمیا 3:16) و در بعضی از اوقات در دور گورستان درختها غرس مینمودند. (سفر پیدایش 23:17 و اول سموئیل 31:13).
و یهودیان بسیار مایل و راغب بودند که با پدران خود مدفون گردند (کتاب دوم سموئیل 19:37) یا در شهری که ایشان مدفون بودند دفن شوند. (سفر پیدایش 47:29 - 31 و 50:25). و قبرهای کنده شده از سنگ در فلسطین و شام بسیار است و معروف و مشهورترین آنها قبر خلیل الله است در حبرون، و قبر یوسف در نزدیکی نابلس و قبور پادشاهان و قبور داوران که در نزدیکی اورشلیم واقع است و هم قبری که به قبر المسیح مسمی است و قبر راحیل که در جوار بیت لحم میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

قبرونیا.

[قَ] (اِخ) جائی است. مؤلف معجم البلدان گوید: گمان میکنم از نواحی جبل است. ابن ابی ثیاب در روز مهرگان طلیعهء قصیده ای را برایم خواند که نام قبرونیا در آن آمده است:
أقبرونیا طلت نداک ید الطل
و حیا الحیا المشکور تالک من تل
و از ابتداء به ذکر قبر تطیر زد و نسبت به آن روز و آن شعر مکدر و بدبین گردید. (معجم البلدان).

قبرة.

[قُبْ بَ رَ] (ع اِ) واحد قُبَّر. یک چکاوک. (منتهی الارب). ابوالملیح. (فرهنگ نظام). چکاوک. (نظام). هدهد. پرندهء تاج بسر دارای رنگ سیاه و سفید از گنجشک بزرگتر که کنار آبها نشسته دم خود را تکان میدهد و در اصفهان سقاچی نامیده میشود. (نظام). تاجی مثل هدهد به سر دارد. (شرح نصاب به نقل غیاث اللغات).

قبره.

[قَ رَ] (اِخ) شهرستانی است به اندلس. (منتهی الارب).

قبری.

[قِ بِرْ را] (ع اِ) بینی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || (ص) مرد بزرگ بینی. (ناظم الاطباء). بزرگ بینی. (منتهی الارب).

قبریان.

[قُ رَ] (اِخ) دیهی است به افریقیه. (منتهی الارب) (معجم البلدان). رجوع به قبرین شود.

قبریانی.

[قُ رَ نی ی] (ص نسبی) نسبت به قبریان. رجوع به قبریان شود.

قبریانی.

[قُ نی ی] (اِخ) از محدثان است. ابن ماکولا گوید: وی از مردم آفریقا است از سحنون بن سعید مغربی روایت دارد. (سمعانی).

قبرین.

[قِ رَ] (اِخ) عقبه (گردنه)ای است در تهامه. (منتهی الارب). رجوع به قُبْرَیان شود.

قبز.

[قِ] (ع ص) مرد کوتاه بالا نیک زفت. (منتهی الارب).

قبز.

[قُبْ بُ] (اِخ) دهی از دهستان قوشخانه بخش باجگیران شهرستان قوچان. واقع در 75هزارگزی شمال باختری باجگیران و 3هزارگزی شمال مالرو عمومی باجگیران و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 153 تن است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قبس.

[قَ] (ع مص) آتش گرفتن از چیزی. || فائده گرفتن. || فائده دادن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبس.

[قِ] (ع اِ) اصل و نژاد چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبس.

[قَ بَ] (ع اِ) شعله و پارهء آتش. (منتهی الارب) :
ز آتش وادی ایمن نه منم خرم و بس
موسی اینجا به امید قبسی می آید.حافظ.
|| (مص) تیزگشنی شدن نر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبس.

[قَ بِ] (ع ص) گشن شتاب باردارکننده. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبسطاله.

[] (معرب، اِ) اسطیراطیقوس. رجوع به اسطیراطیقوس شود.

قبش.

[قُبْ بَ] (اِخ) (عین قبش) جایگاهی است در طرف مغرب قرطبه. (معجم البلدان).

قبشور.

[قُ] (ع ص) زن که حیض نباشد او را. (منتهی الارب).

قبص.

[قَ] (ع مص) به سر انگشتان گرفتن: قبصه قبصاً؛ به سر انگشتان گرفت. و از این فعل است آنچه حسن قرائت کند: و قبصت قبصة من اثر الرسول. || پیش از سیری از نوشیدن بازداشتن کسی را. || برجستن گشن بر ماده. || در ازار در کردن بند ازار را. || کشیدن و سبک شدن اسب و جز آن. || شادمانی نمودن. (منتهی الارب).

قبص.

[قَ بَ] (ع مص) منضم گردیدن. مجتمع شدن و درافتادن: قبصت رحم الناقة قبصاً؛ منضم گردید. قبصت الجراد علی الشجر؛ درافتاد و مجتمع گردید. || بزرگ و دراز شدن سر. || بزرگ و دراز شدن تار سر. || سبک شدن. || شادمانی نمودن. گویند: قُبِص الرجل؛ یعنی نَشَطَ. || درد گرفتن از خرما خوردن. (منتهی الارب). رجوع به قَبص شود.

قبص.

[قَ بَ] (ع ص) بزرگ سر. (منتهی الارب). || (اِ) درد جگر که از خوردن خرما و آب گیرد. (از منتهی الارب). وجع الکبد من التریق بالتمر و شرب الماء علیه. (اقرب الموارد).

قبص.

[قَ بِ] (ع ص) شادمان. || سبک و چست. || کوتاه و غیر ممتد: حبل قبص؛ رسن کوتاه غیر ممتد. (منتهی الارب).

قبص.

[قِ] (ع اِ) عدد بسیار از مردم. || اصل و نژاد چیزی. (منتهی الارب).

قبص.

[قِ / قَ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه ریگ بسیار. (منتهی الارب).

قبصاء .

[قَ] (ع ص) تأنیث اقبص. بزرگ سر. || درازسر. || گردسر: هامة قبصاء؛ تارک کلان گرد و بلند برآمده. || آنکه از پیش یا بر موضع پاشنه خاک پاشد در رفتار. (منتهی الارب).

قبصایم.

[قَ] (اِخ) (دو کومه) شهری از شهرهای افرائیم که بلاویان بنی قهات داده شد (کتاب یوشع 21:22) که در اول تواریخ ایام 6:68 یقمعام خوانده شده و گمان میرود که همان کرب باشد که در حدود شمال غربی افرائیم واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

قبصئیل.

[قَ] (اِخ) (فراهم شده از خدا) (کتاب یوشع 15:21). و قوم بعد از اسیری مجدداً آن را یقبضئیل نامیدند (کتاب نحمیا 11:25) و آن شهری است بر حدود جنوبی یهودا که مسقط الرأس بنا یا بنا یا هوبن یهویا داع بود. (کتاب دوم سموئیل 23:20 و اول تواریخ ایام 11:22) (قاموس کتاب مقدس).

قبصة.

[قَ صَ] (ع اِ) ملخ. (منتهی الارب). || مقدار پری در کف دست از گندم. || آنچه به سر انگشتان گرفته شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبصة.

[قُصَ] (ع اِ) مقدار پری در کف دست از گندم. || آنچه به سر انگشتان گرفته شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبصة.

[قَ بِ صَ] (ع ص) زنی که درد جگر گیرد از خوردن خرما ناشتا. (ناظم الاطباء).

قبصی.

[قِ بِصْ صا] (ع اِمص) دویدگی تیز و سخت. (منتهی الارب). دویدگی تیز و تند و سخت. (ناظم الاطباء).

قبض.

[قَ] (ع مص) به پنجه گرفتن: قبضه قبضاً؛ به پنجه گرفت آن را. قبض علیه بیده؛ بدست گرفت او را و بند کرد. (منتهی الارب). || دست کشیدن و بازایستادن از گرفتن. (منتهی الارب). و این در صورتی است که به واسطهء عن معمول گیرد، گویند قبض یده عن الشی ء؛ دست کشید و بازایستاد از گرفتن آن چیز. (ناظم الاطباء). ترنجیده کردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || مردن. گویند: قُبِضَ فلان؛ بمرد. || بشتاب پریدن و رفتن مرغ و جز آن. (منتهی الارب). و از این معنی است قول خدای تعالی: او لم یروا الی الطیر فوقهم صافات و یقبضن(1). (از منتهی الارب). || (اِمص) ملک: صار الشی ء فی قبضک؛ ای فی ملکک. (منتهی الارب). تصرف. تملک. || گرفتاری. (ناظم الاطباء) : در این مدت در قبض و اندوه بودم. (انیس الطالبین ص117). || بندکردگی. (ناظم الاطباء). گرفتگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقابل بسط و اطلاق :
چونکه قبضی آیدت ای راهرو
آن صلاح تست آیس دل مشو.مولوی.
|| زمختی و انقباض. || کوتاهی. || تعدی و زبردستی. || (اِ) رسید. تردهء رسید. سند رسید. (ناظم الاطباء). نوشته برای مالی. سند که دریافت مالی را حکایت کند. ج، قبوض.
(1) - قرآن 67/19.

قبض.

[قَ بَ] (ع اِ) این فَعَل به معنی مفعول است یعنی به پنجه گرفته. (منتهی الارب). گویند: دخل مال فلان فی القَبَض؛ ای فیما قُبِض من اموال الناس. (منتهی الارب).

قبض.

[قَ] (ع اِمص) در اصطلاح عروض زحاف و آن انداختن حرف پنجم ساکن است چنانکه در بحر هزج یای مفاعیلن را بیندازند و مفاعلن گویند و در بحر تقارب از فعولن نون را بیندازند و فعول گویند. (ناظم الاطباء).

قبض.

[قُبْ بَ] (ع اِ) جانوری است که به سنگ پشت ماند. (منتهی الارب). جانوری مانا به سنگ پشت. (ناظم الاطباء).

قبض الواصل.

[قَ ضُلْ صِ] (ع اِ مرکب)تردهء رسید. سند رسید. قبض الوصول. (ناظم الاطباء).

قبض الوصول.

[قَ ضُلْ وُ] (ع اِ مرکب)تردهء رسید. سند رسید. قبض الواصل. (ناظم الاطباء).

قبض جان.

[قَ ضِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گرفتن روح. گرفتن جان :
همی فرست به تسلیم و قبض جان ملکی
که از سلامت ایمان بود بشیر مرا.سوزنی.
- قبض کردن جان؛ گرفتن جان :
از پی تهذیب ملک قبض کنی جان خصم
کز پی تریاک نوش نفع کند زهرمار.خاقانی.

قبض خارج.

[قَ ضِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در نزد علمای رمل نام شکلی باید که صورت آن این است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

قبض خاطر.

[قَ ضِ طِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گرفتگی خاطر. ملالت خاطر. (ناظم الاطباء).

قبض داخل.

[قَ ضِ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح رمل نام شکلی باشد بدین صورت. (کشاف اصطلاحات الفنون).

قبض روح.

[قَ ضِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گرفتن جان. قبض جان. جان برداشتن. (ابوالفتوح رازی).

قبض روح کردن.

[قَ ضِ کَ دَ] (مص مرکب) جان ستدن. گرفتن جان. میراندن.

قبض شدن.

[قَ شُ دَ] (مص مرکب) یبس شدن. گرفته شدن شکم. (ناظم الاطباء).

قبض شکم.

[قَ ضِ شِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یبوست و گرفتگی شکم. (ناظم الاطباء).

قبض و اقباض.

[قَ ضُ اِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گرفتن و دادن قبض. رد و بدل کردن سند و قباله.

قبض و بسط.

[قَ ضُ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از نظر صوفی دو حالت است که پس از ترقی عبد از حالت خوف و رجاء پیدا میشود. قبض برای عارف چون خوف است برای مستأمن و تفاوت میان قبض و بسط و خوف و رجاء آن است که خوف و رجاء مربوط است به امری خوش یا ناخوش درآینده و قبض و بسط مربوط است به خوشی یا ناخوشی در حال حاضر که بر دل عارف از وارد غیبی غلبه یابد. (ترجمهء تعریفات). قبض در اصطلاح تصوف واردی است که اشارت میکند بسوی عتاب و عدم لطف و تأدیب از جانب خدای تعالی برای صاحب آن و هر مقامی را لایق به آن مقام قبض و بسطی است. (کذا فی لطائف اللغات از کشاف اصطلاحات الفنون).

قبضة.

[قَ ضَ] (ع اِ) آنچه را با انگشتان یا با مشت گیرند. (ناظم الاطباء). یک مشت از هر چیزی. (منتهی الارب). بمشت گرفته. (منتهی الارب). یک قبضه ریش، به پهنای کف مجموع سبابه و وسطی و خنصر و بنصر چون فراهم آرند : انواع تیر سه است: دراز، کوتاه، میانه. دراز پانزده قبضه، میانه ده قبضه و کوتاه هشت قبضه و نیم. (نوروزنامه). گز عبارت است از شش قبضه و قبضه عبارت است از چهار انگشت. (تاریخ قم ص 109).
- در قبضهء مراد حاصل کردن؛ در قبضه گرفتن. تصرف کردن : جمله با تصرف گرفت و به معتمدان خویش سپرد و نواحی آن صیاصی در قبضهء مراد حاصل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به قُبْضَة شود.
- یک قبضه خاک؛ یک مشت خاک.
|| چهار انگشت با هم نهاده. (یواقیت العلوم). || ملک. تصرف. تملک. (ناظم الاطباء). در قبضهء اوست؛ در ملک اوست. در تصرف اوست. در دست اوست.
- روح را قبضه کردن؛ جان را گرفتن.

قبضة.

[قُ بَ ضَ] (ع ص) گیرندهء زود رهاکننده. || نیکوسیاست مر گوسپندان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: راع قبضه؛ یعنی شبان نیکو سیاست کنندهء گوسپندان. (ناظم الاطباء).

قبضة.

[قُ ضَ] (ع اِ) یک مشت از هر چیزی. بمشت گرفته. گویند: صار الشی ء فی قبضتک؛ ای فی ملکک. (منتهی الارب). رجوع به قَبْضَة شود.

قبضة.

[قَ ضَ] (ع اِ) قبضه. مقبض. مقبضة. (منتهی الارب). گرفتنگاه از شمشیر و کارد و کمان و جز آن. (منتهی الارب). قائم. قائمهء شمشیر و جز آن. دسته. دستگیره(1) :
تهمتن بیازید چنگال شیر
سر قبضه بگرفت مرد دلیر.فردوسی.
چو رومی کمان را شدی قبضه گیر
فلک را کمان پشت کردی به تیر.فردوسی.
قمر ز قبضهء شمشیر تست ناایمن
زحل ز پیکر پیکان تست ناپروا.معزی.
|| یک قبضه شمشیر. یک شمشیر. یک قبضه کارد. یک کارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Poignee, viro1.

قبضهء بهرامی.

[قَ ضَ / ضِ یِ بَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از گرفت قبضهء کمان است و آن چنان باشد که به خنصر و بنصر و وسطی قبضه را گرفت مینمایند و سبابه و ابهام را حلقه وار کرده چند تیربان میگیرند تا بوقت زود افکنی هر بار بکشیدن تیر از ترکش نیفتد و این گرفت قبضهء کمان منسوب است به بهرام که یکی از استادان فن تیراندازی بوده است. (آنندراج).

قبضة رفضة.

[قُ بَ ضَ رُ فَ ضَ] (ع ص مرکب، از اتباع) رجلٌ قُبَضَةٌ رُفَضَة، مرد گیرندهء زود رهاکننده. (ناظم الاطباء).

قبضی.

[قِ بِضْ ضا] (ع اِمص) نوعی از دویدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبضی.

[قَ ضی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبض و آن خاندانی است از رعین. (سمعانی).

قبضی.

[قَ ضی ی] (اِخ) زیادبن تمران مکنی به ابوعبید که بقول ابن یونس در فتح مصر حاضر بوده است. (الانساب سمعانی).

قبضی.

[قَ ضی ی] (اِخ) عبیدبن زیادبن تمران رعینی از محدثان است. وی از رویفع بن ثابت و عقبة بن عامر صحابهء رسول خدا صلی الله علیه و سلم روایت دارد و از او حیوة بن شرع روایت میکند. (الانساب سمعانی).

قبضیت.

[قَ ضی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) گرفتگی. || انقباض. || ترنجیدگی و زمختی. || خشکی. (ناظم الاطباء).

قبط.

[قَ] (ع مص) به دست فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). و فعل آن از باب نصر است. (منتهی الارب).

قبط.

[قِ] (اِخ) گروهی از مردم مصر. (منتهی الارب). گروهی از مردم مصر که آباء و اجدادشان در مصر بوده بخلاف سبط که از اولاد یعقوب در آنجا نشو و نما یافتند. (آنندراج). اهل مصر را گویند به لغت عبری و یکی از ایشان را قبطی خوانند. (برهان). copte. دربارهء اشتقاق این نام سخن بسیار گفته اند و امروزه برآنند که این کلمه تحریف Aiguptios(Egypte - مصر) است. (دائرة المعارف اسلام به نقل از دکتر معین در حاشیهء برهان).

قبط.

[قِ] (اِخ) دودمانی است از حمیر. (الانساب).

قبط.

[قِ] (اِخ) رجوع به قفط شود.

قبط.

[قُ / قِ] (اِخ)(1) بزبان عربی اسم جمع است و مفرد آن قبطی و قفطی آید و آن نام مردم قدیم مصر و بقایای آن قوم است که امروز در مصر سکونت دارند و معتقد به مذهب مسیح میباشند. شباهت این نام با کلمهء «اکوپت» یا «اغوپت»، نامی که رومیان و یونانیان به مصر میدادند قابل ملاحظه است. نامی که مردم قدیم مصر به خود میدادند بر ما مجهول است اما تصور اینکه یونانیان و رومیان این نام را از خود مصریان شنیده اند و اعراب نیز قبط و قفط را از آنان گرفته اند بی گمان بنظر میرسد. قوم قبط یعنی مصریان قدیم از نژاد سامی بودند و زبان آنان بزبانهای سامی از قبیل عربی و سریانی مشابهت دارد، و از اینجا میتوان حدس زد که قبطیان در روزگار قدیمتری از جزیرة العرب به وادی نیل مهاجرت کرده اند. اما شباهت زبان قبطی بزبانهای سامی کمتر از مشابهتی است که آن زبانها به همدیگر دارد و در اینجا این استنباط پیش می آید که تاریخ مهاجرت قبطیان از جزیرة العرب به مصر به روزگاری بسیار قدیم میرسد یا اینکه آنان در وادی نیل با بومیان آنجا بهم آمیخته و عوامل زیادی از زبان آنان به عاریت گرفته اند. قومی که قبل از سامیان در مصر سکونت داشتند از اقوام بربر بودند و علاوه بر سامیانی که در روزگار بسیار قدیم (از دورهء ماقبل تاریخ) یک باره یا کاروان کاروان به مصر شتافته اند، در دورهء تاریخی نیز هجرت اعراب به مصر دو بار انجام گرفته است. نخست دخول فاتحان عرب به مصر و ضبط حکومت آنجا که در تاریخ قدیم مصر به نام هیکسوس یاد شده است. دوم فتح مصر به دست اعراب پس از ظهور اسلام که در اندک زمانی آن سرزمین را به صورت یک کشور عربی درآورد. این دو مهاجرت در ادوار تاریخی مؤید مهاجرتهائی در ادوار ماقبل تاریخ است که اخبار دقیقی از آنها به دست ما نرسیده است. در هر صورت بعد از آنکه مصر در زمرهء ممالک اسلامی درآمد مهاجرت اعراب بدان دیار چنان فزونی گرفت که مصریان قدیم در میان آنان مستهلک گردیدند فقط اقلیتی که در دین مسیحی باقی ماندند، زبان قدیم خود را نگه داشتند(2) و نام قبط به آنان انحصار یافت ولی آنان نیز به گذشت زمان زبان خویش را فراموش کردند و امروز جملهء آنان به زبان عربی سخن میگویند و فقط روحانیانشان در معابد، زبان قبطی را به کار میبرند. این زبان با آثار بازمانده از زبان قدیم مصر اختلاف زیادی ندارد. عدهء قبطیانی که امروز در مصر سکونت دارند کمتر از نیم ملیون تن است و فرق آنان با مصریان دیگر فقط اختلاف مذهبی است. || در کشور عثمانی کولیان را «قبطی» نامند و این تسمیه ظاهراً از آن است که این قوم هنگام مهاجرت از وطن اصلی خود (هند) به این سو، از مصر گذشته اند و این تصور پدید آمده است که این قوم مصریند. نام آن قوم در زبانهای ممالک جنوب و غرب اروپا نیز از همین ریشه است و این مؤید حدس ما تواند بود. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Coptes. (2) - رجوع به قبطیه شود.

قبط.

[قُ] (اِخ) ابن حام بن نوح. مؤلف تاریخ گزیده آرد: حام را شش پسر بود یکی از آنان قبط است. (از تاریخ گزیده چ لندن ج 1 ص 28).

قبطال.

[قَ] (اِخ) قریه ای به اسپانیا(1).
(1) - Cabtal.

قبطریة.

[قُ طُ ریْ یَ] (ص نسبی) نسبت است به قبطر. (منتهی الارب).

قبطریة.

[قُ طُ ریْ یَ] (ع اِ) جامهء کتان سپید. (منتهی الارب).

قبطور.

[قَ] (اِخ) قریه ای به اسپانیا.(1)
(1) - Captor.

قبطی.

[قِ طی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبط و آن بطنی است از حمیر. (الانساب سمعانی). رجوع به قبط شود.

قبطی.

[قِ طی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبط و آن دودمانی بوده اند در مصر قدیم. (سمعانی). رجوع به قبط شود.

قبطی.

[قِ طی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبطی و آن نام اسبی است تندرو و پیشی گیر و بنوقبطی بن عمیر قبطی فرسی به آن منسوب هستند. (الانساب سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) ابراهیم. مولای رسول خدا صلی الله علیه و سلم مکنی به ابورافع. وی در فتح مصر حضور داشته و از مردم مصر علی بن ریاح از او روایت دارد. او از جانب علی در کوفه منصوب شد. و به سال 40 ه . ق. وفات یافت. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) ابراهیم بن مسلم بن یعقوب مولای بنی فهر، مردی فقیه و دانا به احکام شرع بود. گویند نیای او یعقوب از صحابیان بوده است. مقوقس او را به همراه ماریه به حضور رسول خدا صلی الله علیه و سلم اعزام داشت و وی اسلام آورد. او را حدیثی است از ابراهیم از ابوعلقمه مولای ابن عباس که بکربن عمروحی بن عبدالله مغافریان از او روایت کرده است. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) ابورافع. مولای رسول خدا صلی الله علیه و سلم. در نام او اختلاف است. گویند اسلم یا هرمز یا ابراهیم یا ثابت بوده است. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) خبیربن عبدالله قبطی (منسوب به قبط). مولای بنی غفار کسی است که مقوقس، ماریه را بهمراه او بر رسول خدا صلی الله علیه و سلم هدیه فرستاد. مردم مصر او را به ابونصره غفاری نسبت دهند. (الانساب سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) زیادبن عبیدالله حمیری از محدثان است. وی از رویفع بن ثابت روایت دارد. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) عبدالله بن عمیر قبطی. از محدثان است. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) عبدالله بن ولیدبن هاشم از مردم حران است. وی از ابونعیم کوفی روایت کند. ابوحاتم بن حبان در کتاب «الثقات» پس از ایراد آنچه که گذشت گوید: وی به سال 242 ه . ق. وفات یافت. (الانساب سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) عبدالملک قبطی فرسی از محدثان است. وی علی (ع) و مغیرة بن شعبه را دیده و از جندب و جابربن سمرة روایت کند. او سه سال پیش از پایان خلافت عثمان بدنیا آمد و به سال 136 وفات یافت و مردی مدلس بود. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) عبیدبن حبر از محدثان است. وی از ابوموبهة روایت کند و یعلی بن عطاء از او روایت دارد. (سمعانی). عبیدبن حبر از مردان مشهور طائفهء قبط است. (از منتهی الارب).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) مسلم بن یعقوب قبطی مولای آل فهر. پدر او یعقوب یکی از فرستادگان مقوقس است. (سمعانی).

قبطی.

[قِ طی ی] (اِخ) مهاجربن قبطیه قبطی فرسی از محدثان است. وی از ام سلمه روایت دارد و حاتم بن ابوصغیره و مسعر از او روایت کنند. ابوحاتم ابن حبان گوید: وی برادر عبدالله بن قبطیه است. (سمعانی).

قبطیة.

[قِ طی یَ] (ص نسبی) تأنیث قبطی. رجوع به قبطی شود.

قبطیة.

[قِ طی یَ] (اِخ) (ماریهء...) دختر شمعون مادر ابراهیم سریهء آن حضرت صلی الله علیه و سلم است. (منتهی الارب).

قبطیة.

[قُ / قِ طی یَ] (ص نسبی)(ثیاب...) جامهء کتان سپید منسوب به قبط. و ضم آن بر خلاف قیاس است. ج، قَباطی و قَبّاطی. (منتهی الارب).

قبطیة.

[قُ طی یَ] (اِخ) (اللغة...) لغت قدیمی مصر است که در عهد خاندان فرعون رواج داشت و آن شاخه ای از لغت های حامی است که زبان یونانی پس از فتح اسکندر جای آن را در امور رسمی دولتی و نیز در شهرها گرفت، ولی مردم عوام و ده نشینان آن را نگه داشتند و بشاخه هائی منشعب گردید. (مهمترین آنها صعیدیه و بحیریه و فیومیه است). از آن لغت، لغت قبطی بوجود آمد که دارای مفردات یونانی و ابجد یونانی است. زبان قبطی از رواج افتاده و فقط لهجهء بحیریهء آن در معابد و کنیسه ها شیوع دارد. (ذیل المنجد).

قبع.

[قُ] (ع اِ) کرنای و بوق. (منتهی الارب).

قبع.

[قَ] (ع مص) قِباع. بینی فشاندن خوک. || تاسه افتادن، گویند: قبع الرجل قبعاً؛ تاسه افتاد او را. || قَبَعَ المَزادةَ، دهان توشه دان به درون نوردیده، خورد آب را. یا گوشهء توشه دان به دهان در کرد و نوشید. رجوع به قِباع شود. || پست کردن سر در سجده. (منتهی الارب). || (اِ) بانگ و فریاد. || بانگ پیل. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبع.

[قُ بَ] (ع اِ) خارپشت. || جانورکی است دریائی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبعثاة.

[قَ بَ] (ع ص) تأنیث قبعثی. زن کلان پای. || ماده شتر بزرگ سپل. || فنج ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فنج مار خانگی است.

قبعثر.

[قَ بَ ثَ] (ع ص) مرد بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبعثری.

[قَ بَ ثَ را] (ع ص) شتر بزرگ جثه. || شتربچهء لاغر. || مرد بزرگ جثهء درشت اندام. ج، قباعث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الف قبعثری نه برای تأنیث است و نه برای الحاق بلکه قسم ثالثی است. مبرد گفته است الف آن بخاطر الحاق بنات خمس به بنات ست است (پنج حرفی به شش حرفی). (از منتهی الارب). || (اِ) جانوری است دریائی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبعثری.

[قَ بَ ثَ را] (اِخ) نام شاعری است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). که معروف به فصاحت است، گویند در فصل انگور وی با جمعی از ظرفای شعرا به باغی درآمد. ذکر حجاج در میان آمد قبعثری گفت: اللهم سَوِّدْ وجهه و اقطع عنقه و اسقنی من دمه؛ بارخدایا سیاه کن روی او را و ببر گردن او را و از خون او بیاشام مرا. چون این خبر به حجاج رسید درحال او را احضار کرد. وی چون پیش حجاج آمد و غضب و تهدید او را دید بدیهةً گفت چون رسیدن انگور نزدیک بود از روی شوق و آرزو از حق تعالی درخواستم که انگور بپزد و برسد و سیاه شود تا از شیرهء او بیاشامم و دشمنان از روی عداوت بنوعی دیگر عرض نمودند. چون حجاج بعد از گفتگوی بسیار با کمال فصاحت از جواب عاجز ماند از روی غضب گفت: لاحملنک علی الادهم؛ هر آینه ترا سوار خواهم کرد بر بند آهنی. قبعثری آن را بر معنی اسب سیاه حمل نموده در جواب گفت: مثل الامیر یحمل علی الاشهب و الادهم؛ همچو امیر را سزاوار است که بر اشهب و ادهم سوار کنند. باز حجاج گفت: اردت حدیداً؛ یعنی از ادهم حدید اراده شده است. قبعثری باز حدید را بر معنی دیگر حمل کرده در جواب گفت: ان یکون حدیداً خیر من ان یکون بلیدا؛ یعنی ادهم که تیزرو باشد بهتر از آن است که کندرو بود. حجاج از کمال فصاحت و سرعت جواب او درماند و از سر تقصیر او درگذشت. (آنندراج).

قبعثی.

[قَ بَ ثا] (ع ص) مرد کلان پای. || شتر بزرگ سپل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبعرور.

[قَ بَ] (ع اِ) خرمای ردیّ هیچ کاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قبعلة.

[قَ عَ لَ] (ع اِمص) پیش درآمدگی پای بر پای دیگر. || دوری میان دو شتالنگ. || رفتاری با سستی و ضعف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || رفتاری که گویا خاک را با قدم برمیدارد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبعة.

[قَ عَ] (ع اِ) مرغکی است خردتر از گنجشگ که پیوسته نزدیک سوراخ موش باشد و چون از چیزی ترسد در آن سوراخ رود. (منتهی الارب) (آنندراج). در اقرب الموارد قُبُعَة ضبط شده.

قبعة.

[قُ بَ عَ] (ع ص) زن نهان شونده. (از منتهی الارب): امرأة قُبَعَة طُلَعَة؛ زن که گاهی نهان گردد گاهی پیدا. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبعة.

[قُ بَ عَ] (ع اِ) یا ابن قُبَعَة؛ یعنی ای مرد گول. و این وصف است به حمق. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبعة.

[قُبْ بَ عَ] (ع اِ) جامه پاره است شبیه برنس. (منتهی الارب).

قبعین.

[] (اِخ) (سلیم...) از نویسندگان عصری و دارندهء مجلة الاخاء قاهره است. او راست: 1 - انجیل تولستوی و دیانته. این کتاب را از روسی به عربی برگردانده و در چاپخانهء الاخویة المصریة به سال 419 م. در 196 صفحه به چاپ رسانده است. 2 - تاریخ الحرب العثمانیة الایطالیة. این کتاب به سال (1330=1912 م.) در مصر چاپ شده است. 3 - حقوق المرأة فی الاسلام. این کتاب را احمدبک اجایف نویسندهء روسی نوشته است مترجم این کتاب در مقدمهء آن گوید: من از این رو رنج ترجمهء این کتاب را به خود هموار کردم و هزینهء چاپ آن را دادم که برادران مسلمان من در مشرق زمین بر آن آگاه گردند و بدانند که مسلمانان روسیه مانند مسلمانان مصر از وضع اسف انگیز و ناپسند زن شرقی و محدودیتهای او در اجتماع گله دارند. این کتاب به سال 1905 در 164 صفحه، در چاپخانهء جمهور چاپ شده است. 4 - حکم النبی. متن این کتاب از تولستوی است و ترجمه در مصر چاپ شده است. 5 - الدستور و الاحرار. این کتاب به سال 1908 م. در 64 صفحه، در مصر به چاپ رسیده است. 6 - سیاحة فی الروسیا. این کتابی است کوچک و در مصر چاپ شده است. 7 - مذهب تولستوی. ترجمه این در مصر چاپ شده است. 8 - مملکة جهنم و این داستانی است خیالی از تولستوی فیلسوف روسی. مترجم بر این داستان گفتاری دربارهء عقاید مذهبی تولستوی افزوده و آن را از مجلهء روسی نقل نموده است. 9 - نخب الادب از مبتکرات ماکسیم گورکی و این نیز از روسی به عربی نقل شده و به سال 1907 در مصر به طبع رسیده است. 10 - مصرع القیصر و اهل بیته. این کتاب از روسی به عربی ترجمه شده و به سال 1922 م. در چاپخانهء عمران مصر در 120 صفحه به چاپ رسیده است. سلیم قبعین را تألیفاتی است که در جامع التصانیف الحدثیه از آنها یاد شده است. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1493 و 7394).

قبغلو.

[قَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 15000 گزی جنوب باختری سقز و 3000گزی جنوب شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، سردسیر. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، لبنیات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبغلوجه.

[قَ بَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 42000 گزی جنوب باختری سقز و 11500 گزی باختر شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیائی آن کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، لبنیات، توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبق.

[قَ بَ] (ترکی، اِ) دارکدو. و آن را برجاس نیز مینامند. (از بهار عجم)(1) :
ای از خجل کل طویل احمق
طفلان مناره را قدت داد سبق
زان قامت افراخته آویخته شد
نه دبهء چرخ چون کدوئی ز قبق.
میرالهی همدانی (از آنندراج).
(1) - در آنندراج چ 1 و 2 به جای دارکدو، مهماندارکدو چاپ شده است.

قبق.

[قَ] (اِخ) نامی است که جغرافی نویسان عرب به سلسله جبال قفقاز داده اند و اگرچه برخی کوه قاف را با آن یکی میدانند اما همریشه بودن آن با قفقاز مسلم است و ظاهراً اصل آن مأخوذ از یونانی است. (از قاموس الاعلام ترکی).

قبقاب.

[قَ] (ع ص، اِ) نیک دروغ گوی. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بسیارسخن یا بیهوده گوی. || شتر غرنده و جوشان و خروشان. || کس زن. || کس فراخ بسیارآب. || نعل چوبین. || مهره ای که بدان جامه را جلا دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ صوت) آواز دندان گشن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبق انداز.

[قَ بَ] (نف مرکب) تیرانداز. هدف زننده. (آنندراج). رجوع به قبق و قباق افکنی شود.

قبقب.

[قَ قَ] (ع اِ) شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبقب.

[قِ قِ] (ع اِ) صدف دریائی. (منتهی الارب) (آنندراج). قسمی از صدف دریائی. (ناظم الاطباء).

قبقبة.

[قَ قَ بَ] (ع اِ صوت) بانگ دندان گشن. || آواز شکم اسب و شیر. || (مص) غریدن و خروشیدن. (آنندراج) (منتهی الارب). || بانگ کردن شتر. (منتهی الارب). || گول گردیدن. (آنندراج) (منتهی الارب).

قبق کتک.

[قَ کَ] (ترکی، صوت مرکب)کلمهء فعل است یعنی ملتفت باش، مواظب باش که مهمان(1) می آید. (ناظم الاطباء). قَبق گُرگ. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).
(1) - ظاهراً نفیسی قبق را با قنق اشتباه کرده، از این رو میهمان معنی کرده است.

قبق گرگ.

[قَ گُ] کلمهء فعل است یعنی ملتفت باش و مواظب باش که مهمان می آید. (ناظم الاطباء). قبق کتک. رجوع به قبق کتک شود. (اشتینگاس).

قبقین.

[] (اِخ) (طائفهء...) از فرزندان بوقون قبقی بن آلانقوا هستند. آلانقوا درآوردن فرزندان، داستان افسانه ای دارد که برای دانستن آن رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 12 شود.

قبک آب.

[قُبْ بَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حباب. (آنندراج). || جل وزغ و طحلب. (ناظم الاطباء).

قبل.

[قَ] (ع ق) پیش. نقیض بعد. (منتهی الارب) (آنندراج). از ظروف مبهمه است. (ناظم الاطباء). گویند: اتیتک من قَبلُ و اتیتک قَبلُ و هر دو مبنی هستند بر ضم. و قب و قبلٍ با تنوین و قَبلَ مبنی بر فتح. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبل.

[قِ بَ] (ع ق) نزد. گویند: لی قبل فلان حق؛ ای عنده. || (اِ) طاقت. گویند: ما لی به قبل؛ ای طاقة. || سرِ نو. استیناف. (منتهی الارب). گویند: لااکلمک الی عشر من ذی قِبَل؛ یعنی نگویم با تو سخنی در آنچه از سر نو آغاز کنم کلام را یا نگویم با تو سخنی تا ده روز از روزهای آینده. || (ق) آشکارا. گویند: رأیته قب؛ ای آشکارا دیدم او را. و از همین معنی است قول خدای تعالی: او یأتیهم العذاب قب(1)؛ ای عیاناً. و این به دو قرائت خوانده شده است. (منتهی الارب). || (اِ) سبب. جهت :
تو زین قبل اگر روی ای جانِ مرد
ور انده تو زین است انده مدار.فرخی.
(1) - قرآن 18/55.

قبل.

[قُ بَ] (ع ق) عیان و آشکار. مقابله. گویند: رأیته قب؛ ای عیاناً و مقابلة. (منتهی الارب). جِ قُبلَة. (ناظم الاطباء).

قبل.

[قُ بَ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب).

قبل.

[قَ بَ] (ع مص) کج شدن چشم و بر بینی آمدن سیاههء چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). پیش آمدگی سیاههء چشم بر بینی. (منتهی الارب). یا قبل مانند حول است که کجی چشم باشد یا آن بهتر از حول است یا برآمدگی سیاههء چشم یکی بر دیگری و بودن سیاههء چشم بر بن بینی یا بر گوشهء چشم یا بر ابرو یا برآمدن نگاه چشمی بر نگاه چشمی دیگر. || (اِمص) خوبی و سبکی دست مام ناف در برآوردن بچه. || درآمدگی پیش هر دو پای. || برآمدگی پاشنه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) بر سر شتر ریخته شدن آب وقت آب خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر روی خمیدن شاخ گوسپند. (منتهی الارب). || بی اندیشه و استحضار سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند، تکلم فلان قب فاجاد. (منتهی الارب). رجزته قب اذا انشدته رجزا لم تک اعددته. (منتهی الارب) (آنندراج). || پیشتر از مردمان ماه نو را دیدن. گویند: رأینا الهلال قب؛ اذا لم یکن رأی قبل ذلک. || یا نخستین دیدن هر چیزی را. (منتهی الارب).

قبل.

[قَ بَ] (ع اِ) بلندی زمین که پیش نماید. گویند: رأیت بذلک القبل شخصاً. || فراهم آمدن گاه ریگ توده ها. || میانهء راه روشن. || نوعی از مهره که زنان بدان مردان را بند نمایند و بر گردن اسب بندند بجهت چشم زخم و افسون. || مهره ای است از دندان پیل، درخشان که بر گردن زنان و اسبان آویزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ق) آشکارا. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: رأیته قب؛ ای عیاناً و مقابلةً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبل.

[قَ بَ] (اِخ) کوهی است نزدیک دومة الجندل. (منتهی الارب).

قبل.

[قَ بَ] (اِخ) دشتی است نزدیک دومة الجندل. (منتهی الارب).

قبل.

[قُ] (ع اِ) آهنگ. || سوی. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: اذا اُقْبِلُ قُبلَک؛ ای اقصد قصدک او نحوک. (منتهی الارب).

قبل.

[قُ بُ] (ع اِ) اندام پیش، خلاف دبر. || مقدم و پیشگاه نشانه. گویند: وقع السهم بقبل الهدف و بدبره؛ ای من مقدمه و مؤخره. || روی کوه. || بن کوه. || کمر کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: انزل فی قبل الجبل؛ ای فی سفحه. (منتهی الارب) (آنندراج). || اول زمان. || نخستین موسم. گویند: کان ذلک فی قبل الشتاء و الصیف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ قبیل. (ناظم الاطباء).

قبل آباد.

[قُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. در 15000 گزی جنوب خاور شیراز و کنار راه فرعی شیراز به خرچول واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و مالاریائی است. 280 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. این آبادی را قبال آباد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قب.

[قَ لَنْ] (ع ق) پیش از این. (ناظم الاطباء).

قبلاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقبل. گویند: امرأة قبلاء؛ زن کج چشم چندان که گوئی بسوی بینی خود نگاه میکند. شاة قبلاء؛ گوسپندی که سرونش بر روی وی خمیده باشد. (ناظم الاطباء). ج، قُبل. (ناظم الاطباء).

قبل الامس.

[قَ لَلْ اَ] (ع ق مرکب) روز پیش از دیروز یعنی پریروز. (ناظم الاطباء).

قبلان مصطفی پاشا.

[قَ بَ مُ طَ فا](اِخ) مرزفونی. وی در روزگار سلطان محمد چهارم (1678-1278 م.) متولی منصب استانداری ولایات گردید. (ذیل المنجد).

قبلای قاآن.

[قُ] (اِخ) (قوبیلای قاآن) ابن تولی خان پادشاه چهارم از خانان قراقرم و کلوران است. وی به سال 658 ه .ق. بر تخت شاهی نشست. در روزگار او آشفتگی و هرج و مرج در دستگاه حکومت راه یافت و میان فرزندان وی اختلاف پدید آمد. هنگامی که منکوقاآن بجانب چین رهسپار گشت برادر خود اریق بوکا را در قراقرم به نگهداری اردو معین کرد. اریق پس از مرگ برادر داعیهء استقلال پیدا کرد و با برادر دیگر خود قبلای بنای مخالفت گذاشت و سه بار میان آن دو جنگ اتفاق افتاد. دو مرتبه پی در پی قبلای قاآن پیروز گردید و بار سوم اریق بوکا فاتح شد و قبلای به صوب ختای عنان برتافت ولی سرانجام سلطنت قراقرم و کلوران بلکه همهء مملکت چنگیزخان بر قبلای قاآن مسلم گشت و اریق به دست برادر به زندان افتاد و پس از یک سال درگذشت. قبلای قاآن چند نوبت به چین لشکر فرستاد و آن بلاد را بتصرف درآورد و نزدیک به دارالملک خانان ختای که آن را جیکدو میگفتند دستور داد شهری بزرگ بنیاد کنند وفات قبلای قاآن به سال 693 ق. اتفاق افتاد مدت عمر وی 83 سال بود و سی و پنج سال سلطنت کرد. وی پیوسته دارای چهار وزیر بود. و دوازده پسر داشت. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 61 و 62 و جامع التواریخ رشیدی ج 2 از ص 350 تا 580). و رجوع به قوبلای قاآن شود.

قبلتین.

[قِ لَ تَ] (اِخ) تثنیه قِبْلة. دو قبله. مکهء معظمه و بیت المقدس. (آنندراج). || مسجدالحرام و مسجد اقصی. (ناظم الاطباء).

قبلش.

[قَ بَلْ لَ] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نره. (منتهی الارب). [ قَ لَ ] به ضبط اقرب الموارد.

قبل کردن.

[قَ بَ کَ دَ] (مص مرکب)محاصره کردن. (آنندراج) :
خط ترا که بود سرنوشت آیهء فتح
چرا قبل نکند شهر حسن موکب او.
ابوالبرکات منیر (از آنندراج).

قبلة.

[قُ لَ] (ع اِ) بوسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آنچه جادوگر بدان دل کسی به دیگری مایل کند. || نشانی است که در پیش گوش گوسپند نمایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) پذرفتاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبلة.

[قَ بَ لَ] (ع اِ) چرخهء ریسمان. || ریگ تودهء گرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، قَبَل. (منتهی الارب). || سرفه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرتعی که در جلوی خانه ها باشد و ستور در آن چرا کرده بی آنکه شب بمنزل خود برگردند. (ناظم الاطباء). || آنچه جادوگران کنند تا دل کسی را به دیگری مایل سازد.

قبلة.

[قَ بَ لَ] (اِخ) شهری است نزدیک دربند. (منتهی الارب) (آنندراج) (معجم البلدان).

قبلة.

[قَ لَ] (ع اِ) نوعی از مهره که بدان مردان را بند کنند و نیز بر گردن اسب بندند بجهت چشم زخم و افسون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قبلة.

[قِ لَ] (ع اِ) جهتی که روی بدان آورند در نماز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
بدبخت اگر مسجد آدینه بسازد
یا سقف فروریزد و یا قبله کج آید.
|| (اِخ) کعبهء شریف. (منتهی الارب). || (ع اِ) هر مکان مقدسی که در هنگام پرستش یزدان بدان روی آورند. (ناظم الاطباء) :
چنین که میگذری کافر و مسلمان را
نظر به تست که هم قبله ای و هم صنمی.
|| معبد. عبادتگاه. مسجد. سجده گاه. || طریقه. روش. رسم. آئین. (ناظم الاطباء). || جهت. || هرچه پیش روی گیرند آن را. گویند: ما له فی هذا الامر قبلة و لا دِبْرَة؛ یعنی وجهی نیست او را. || روبرو. گویند: اجعلوا بیوتکم قبلةً؛ ای متقابله. (منتهی الارب).

قبله.

[قِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. در 2000 گزی جنوب باختر شیراز واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. 175 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، چغندر و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به شیراز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قبله.

[قِ لِ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام. 23000 گزی باختری چوار و 22500 گزی باختری راه شوسه ایلام به شاه آباد. کوهستانی، سردسیر. سکنهء آن 85 تن است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبله.

[] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. در 48هزارگزی شمال باختری راه کوهدشت و 48هزارگزی شمال باختری اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت واقع و موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. محصولات آن غلات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی سیاه چادربافی است. ساکنین از طایفهء گراوند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قبله بلاغی.

[قِ لِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپه فیض الله واقع در بیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 10000گزی خاور شوسهء سقز به مهاباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، سردسیر است. سکنهء آن 150 تن و آب آن از چشمه و محصول آنجا زراعت و شغل اهالی گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبله پرست.

[قِ لَ / لِ پَ رَ] (نف مرکب)مسلمان. (آنندراج). اهل قبله. آنکه به قبله نماز گزارد.

قبلهء جمشید.

[قِ لَ / لِ یِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آتش است. (آنندراج) (برهان). || شراب لعلی را نیز گویند. (برهان). و رجوع به قبلهء دهقان و قبلهء زردشتیان شود. (آنندراج). || جام جهان نمای را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به مزدیسنا ص 183 شود. (حاشیهء برهان دکتر معین).

قبلهء حاجت.

[قِ لَ / لِ یِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قبلهء حاجات. آنکه حاجتمندان بدو روی آورند و قضای حاجت خود از او خواهند :
خسروان قبلهء حاجات جهانند ولی
سببش بندگی حضرت درویشان است.
حافظ.

قبلهء دهقان.

[قِ لَ / لِ یِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آتش است. (برهان) (آنندراج). رجوع به مزدیسنا ص 184 شود. (نقل از دکتر معین در حاشیهء برهان) :
یک قافله را روی سوی قبلهء تازی
یک طائفه را روی سوی قبلهء دهقان.
امیر معزی (از آنندراج).

قبله رو.

[قِ لَ / لِ] (ص مرکب) در تداول رو بقبله است.

قبلهء زردشتیان.

[قِ لَ / لِ یِ زَ دُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آتش است. (آنندراج). بمعنی قبلهء دهقان است که کنایه از آتش باشد. (برهان). رجوع به مزدیسنا ص 183 و رجوع به قبلهء زردشت (از فهرست مزدیسنا) شود. (نقل از حاشیهء برهان دکتر معین) :
دارد فروغ قبلهء زردشتیان که وی
زان کوز گشته زلفش چون پشت برهمن.
سلطان کرمانشاهی (از آنندراج).

قبلهء کونین.

[قِ لَ / لِ یِ کَ نَ] (اِخ) مراد پیغمبر اسلام (ص) است. (از ناظم الاطباء).

قبله گاه.

[قِ لَ / لِ] (اِ مرکب) مکان قبله. جای قبله. (آنندراج). || هرجائی که وقت پرستش یزدان بدان روی آورند. || از القاب پدر و کسی که قایم مقام وی باشد. (ناظم الاطباء).

قبله گاه حاجت.

[قِ لَ / لِ هِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه حاجت ها برآورد. آنکه در خواستن نیازها بدو روی آورند :
چون قبله گاه حاجت عالم همین در است
صائب چرا گدای در دل نمیشوی.
صائب (از آنندراج).

قبله گاه مجوس.

[قِ لَ / لِ هِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آتش است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمعنی قبلهء زردشتیان است که کنایه از آتش باشد. (برهان). رجوع به قبلهء زردشتیان شود :
ز دیگر طرف سرخ رویان روس
فروزنده چون قبله گاه مجوس.
نظامی (از آنندراج).

قبله مسجد.

[قِ لِ مَ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 30هزارگزی جنوب بستان آباد و 28000گزی شوسهء بستان آباد به تبریز واقع است. و جلگهء سردسیر است. 536 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ای کوچک و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبله نامه.

[قِ لَ / لِ مَ / مِ] (اِ مرکب)قطب نمای ملاحان. (ناظم الاطباء). قبله نما.

قبله نما.

[قِ لَ / لِ نُ / نِ / نَ] (اِ مرکب)قطب نما. آلتی است دارای عقربهء فلزی که بدان قبله را معین نمایند. قطب نمائی که بدان تعیین جهت مکهء مکرمه را میکنند. (ناظم الاطباء).

قبلهی.

[قِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان ترکه در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. 185هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان، کنار شوسهء مسجدسلیمان به اهواز واقع و موقع جغرافیایی آن کوهستانی گرمسیر و مالاریائی است. سکنهء 180 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت است. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. این آبادی معروف به سه راه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قبلی.

[قُ لا] (اِخ) موضعی است میان غُرَّب و ریّان. (منتهی الارب).

قبلی.

[قَ بَ لی ی] (ع ق) آشکارا و نمایان. (منتهی الارب). گویند: رأیته قبلیاً؛ یعنی دیدم او را آشکارا و نمایان. (منتهی الارب).

قبلی.

[قَ بَ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به قَبَلَة و آن شهری است. (منتهی الارب). رجوع به قبلة شود.

قبلی.

[قِ لی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قِبلَة. || جنوبی. طرف جنوب. (ناظم الاطباء).

قبلی.

[قَ بَ لی ی] (اِخ) ابویعقوب. محدث است. (منتهی الارب).

قبلی.

[قَ بَ لی ی] (اِخ) محمد بن عمر بن حفص بن حکم مکنی به ابوبکر از محدثان است. (الانساب سمعانی) (منتهی الارب). وی به فلاد آمد و در آنجا از محمد بن عبدالعزیزبن مبارک و هلال بن علاء و حسن بن عصام بن بسطام و جعفربن محمد بن حجاج رقی و جز ایشان روایت کرد و از وی ابوبکر شافعی و عمر بن محمد بن زیات و محمد بن عبدالله بن سخیر و ابوالفتح محمد بن حسین موصلی و ابوبکر احمدبن ابراهیم بن شاذان و ابوحفص بن شاهینی روایت دارند. ابوالحسن دارقطنی گوید: محمد بن عمر قبلی جداً ضعیف است. (الانساب سمعانی).

قبلیاً.

[قَ بَ لی یَنْ] (ع ق) آشکارا و نمایان. (ناظم الاطباء): رایته قبلیاً؛ دیدار کردم او را آشکارا و نمایان. (ناظم الاطباء).

قبلیة.

[قَ بَ لی یَ] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی فرع به مدینه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قبن.

[قُ بَ] (اِخ) نام یکی از چهار نهر بزرگ قفقاز است. (ذیل المنجد).

قبن.

[قُ بَ] (اِخ) اقلیمی است در قفقاز که دارای سه ملیون جمعیت است. مردم آن از نژاد ترک و چرکس اند که در قرن ششم میلادی به مذهب مسیح گرویده اند. (ذیل المنجد).

قبنجر.

[قَ بَ جَ] (ع ص) مرد کلان شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبنة.

[قُ نَ] (ع مص) شتافتن در حاجت و نیاز. (منتهی الارب). || (اِمص) شتابی در کار و حاجت و نیاز. (ناظم الاطباء).

قبو.

[قَبْوْ] (ع مص) به انگشتان فراهم آوردن. || بلند برآوردن بنا را. || چیدن زعفران را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبوب.

[قُ ] (ع مص) بانگ و فریاد نمودن در خصومت. گویند: قب القوم قبوباً؛ بانگ و فریاد کردند در خصومت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پژمرده گردیدن گوشت و پوست خرما. || خشک شدن ریش و جراحت و بی آب گشتن آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبوح.

[قُ] (ع مص) قبح. قُبوحَة. قُباح. زشتی. زشت گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج).

قبوح.

[قَ] (ع ص) زشت و زبون. (آنندراج).

قبوحة.

[قُ حَ] (ع مص) قبوح. قبح. قُباح. زشتی. زشت گردیدن. (از منتهی الارب).

قبودان پاشا.

[قَ] (اِ مرکب) لقب دریادار است در حکومت عثمانی. (ذیل المنجد).

قبور.

[قَ] (ع ص) زمین پست و نرم. || خرمابن زود بارآور. || خرمابن که بارش در شاخ او بوده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبور.

[قُ] (ع اِ) جِ قبر. (منتهی الارب). گورها. (ناظم الاطباء).

قبوص.

[قَ] (ع ص) اسب استوارخلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسب سخت تیز و تند که چون تازند آن را جز نوک سم وی بزمین نرسد. (منتهی الارب). اسب سخت تند و تیز که چون بر وی هی کنند جز نوک سمب آن به زمین نرسد. (ناظم الاطباء).

قبوع.

[قُ] (ع مص) سر در پوست کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: قبع القنفذ قبوعاً؛ سر در پوست کشید خارپشت. (آنندراج) (منتهی الارب). قبع الرجل فی قمیصه؛ سر در گریبان پیراهن کشید و سپس ماند از یاران خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبول.

[قَ] (ع مص) پذیرفتن. || دلو را از ساقی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) پذیرائی. (منتهی الارب). || (اِ) مام ناف. (منتهی الارب) (آنندراج). || باد صبا از آن جهت که ضد دبور است. یا آن که مقابل در کعبه شرفهاالله میوزد. یا آن که مقبول طبایع و نفوس است. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) در فارسی اکثر به معنی مقبول آید و با لفظ افتادن و کردن استعمال نمایند. (آنندراج) :
ای کز کمال حسن تو حیران شده عقول
در سینه ها عزیزی و در دیده ها قبول.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).
نیست غیر از ناقبولی سازگار راستان
میخورم خون همچو تیر از دل پسندیهای خویش.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
|| زیبا. خوب. || (اِمص) خوبی. (منتهی الارب). || جمال. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) هیأت و لباس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قبول.

[قُ] (ع اِمص) خوبی. || جمال. || (اِ) هیأت و لباس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) وزیدن باد صبا. (آنندراج). || پیش آمدن. (آنندراج).

قبول افتادن.

[قَ اُ دَ] (مص مرکب)مطبوع و پسندیده شدن. مقبول واقع شدن. (ناظم الاطباء) :
صالح و طالح متاع خویش نمودند
تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.حافظ.
ز عرض حال که نفتد قبول یار چه حظ
چو گل به باغ نمی آید از بهار چه حظ.
واله هروی.

قبولانیدن.

[قَ دَ] (مص جعلی) قبول کردن کنانیدن. قبول کردن فرمودن. (ناظم الاطباء).

قبول شدن.

[قَ شُ دَ] (مص مرکب)پذیرفته شدن. پسندیده و مطبوع شدن. (ناظم الاطباء).
- قبول شدن در امتحان؛ از عهدهء امتحان برآمدن و پذیرفته شدن. مقابل مردود شدن.

قبول کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب)اجابت کردن. || راضی شدن. || پذیرفتن. || پسندیدن. || تسلیم شدن. || مطیع گردیدن. (ناظم الاطباء).

قبولی.

[قَ] (حامص) هر چیزی پذیرفته شده. هر چیزی پسندیده شده. || هرچیزی اقرارکرده شده و ملزم گشته. ملزمی. اقراری. || (اِ) نوعی از پلو که از برنج و باقلا ترتیب دهند. (ناظم الاطباء).

قبولی.

[قَ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبول که بمعنی باد صبا باشد (؟) (ناظم الاطباء).

قبولیت.

[قَ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)قبول و پسند. || رضا. || اخذ. دریافت و اقرار. || اقرار در نوشتن. || اقرار بر خلاف. (ناظم الاطباء).

قبولی قندری.

[قَ ؟] (اِخ) (مولانا...) از شاعران است. بسبب تحصیل بطرف خراسان آمد. مردی فقیر است اما دماغ او خالی از پریشانی نیست. این مطلع از اوست:
خانه ای عاقل چه کار آید من دیوانه را
چون نمیدانم من دیوانه راه خانه را.
(مجالس النفایس چ علی اصغر حکمت ص72).

قبون.

[قُ] (ع مص) رفتن در زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قبن قبوناً؛ رفت در زمین. (منتهی الارب).

قبوة.

[قَ وَ] (ع اِمص) پیوستگی میان دو لب و ضم کردن حرف را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبة.

[قُبْ بَ] (ع اِ)(1) قبه. برآمدگی هر چیز را گویند. (برهان). بنای گرد برآورده چون گنبد. هرچه مثل گنبد سازند، چون قبهء سپر. گنبد. (منتهی الارب). خرقاهته. (کشاف اصطلاحات الفنون). خرگاه. (کشاف). ج، قُبَب، قِباب. (منتهی الارب). || عربان شاخ حجام را میگویند که بدان حجامت کنند. (برهان). || هزارخانهء گوسفندان. (آنندراج) :
فرو شد به ماهی و بر شد به ماه
بن نیزه و قبهء بارگاه.فردوسی.
هزاران قبهء عالی کشیده سر به ابر اندر
که کردی کمترین قبه سپهر برترین دروا.
عمعق بخارایی.
(1) - Dais.

قبه.

[قُبْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 55000 گزی شمال باختری مهاباد و 1500گزی باختر شوسهء خانه به نقده و کوهستانی، سردسیر سالم است. 30 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جلدیان و محصول آن غلات، توتون و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قبه.

[قُبْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایروند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. در 16000 گزی شمال خاوری کرمانشاه و 6000 گزی شمال شوسهء کرمانشاه به تهران واقع است. دشت، سردسیر معتدل است. سکنهء آن 20 تن و آب آن از چاه است. محصول آنجا غلات دیمی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. عده ای در تابستان برف بشهر حمل مینمایند. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قبه.

[قُبْ بَ] (اِخ) (ذوالقبة) ابن ثعلبه لقب حنظلة بن ثعلبه است. (منتهی الارب). بدان جهت که در دشت ذی قار گنبدی بر پا ساخته است. (منتهی الارب).

قبة.

[] (اِخ) ابن فیروز اسلمی. والی بلاد جزیره و دیاربکر در زمان خلافت عمر بن الخطاب چون عیاض بن غنم فهری با سپاهی مشتمل بر پنج هزار تن از سپاهیان از شام بلاد جزیره و دیار بکر را بتصرف درآورد بحکم خلیفهء دوم، عمر امارت آن دو ولایت به قبة بن فیروز اسلمی باز گذاشت و خود بشام برگشت. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 472 و 473).

قبهء آب.

[قُبْ بَ / بِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حباب است و آن شیشه مانندی باشد که هنگام باریدن باران در روی آب بهم میرسد. (برهان) (آنندراج). رجوع به قبک آب شود.

قبة الارض.

[قُبْ بَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)هیأت دان ها در تفسیر آن اختلاف دارند. گفته اند هرگاه دائره ای را در سطح نصف النهار فرض کنیم که بر روی قسمت معمورهء زمین بخط استواء برخورد این دائره ربع معمور زمین را به دو بخش شرقی و غربی قطع و تقسیم میکند. نقطهء تقاطع این دائره و خط استواء را قبة الارض نامند و آن طول قسمت معمور میان مشرق و مغرب و طول میان مواضعی را که بر خط استواء قرار دارد، به دو نصف میکند. و بالنسبة به این خط مفروض شهرها به شرقی و غربی تقسیم میشوند. این رأی هندیان است ولی مردم فارس گویند: قبة الارض وسط معموره است و گفته اند قبة اقلیم چهارم را بطول 90 درجه و عرض 36 درجه نصف میکند و معنای اینکه شهری بر روی قبه قرار دارد این است که ساکنین آن ساکنین قبه باشند یعنی بین دو انتهای معموره بر روی خط استواء، و گویند معنی آن این است که نصف النهار آن نصف النهار قبه باشد و قول نخست درست است زیرا غرض از تعیین قبه این است که طالع در آغاز سال به افق قبه بیرون آید و طالع جهان نامیده شود و احکام جهان بر آن مبتنی گردد و بنابر اول طالع عالم مختلف نشود و بنا بر ثانی مختلف شود. عبدالعلی بیرجندی در حاشیهء چغمینی چنین گفته است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

قبة الاسلام.

[قُبْ بَ تُلْ اِ] (اِخ) لقب شهر بصره است. (منتهی الارب) (المنجد). || لقب شهر بلخ است :
قبة الاسلام را هجو ای مسلمانان که گفت
حاش لله بالله ار گوید جهود خیبری.
انوری.
رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص270، 373، 377، 393، 484، 651 شود.

قبة الحمار.

[قُبْ بَ تُلْ حِ] (اِخ) در بغداد واقع است و برای آن قبة الحمارش گویند که با الاغ بر بالای آن توان شدن. (از منتهی الارب).

قبة الخضراء .

[قُبْ بَ تُلْ خَ] (ع اِ مرکب)کنایه از آسمان. (المنجد).

قبة الدخان.

[قُبْ بَ تُدْ دُ] (اِخ) نام آتشکدهء ایرانیان در باب اللیون (قصر الشمع) مصر. (دمشقی).

قبة الدیباج.

[قُبْ بَ تُدْ دی] (اِخ) دختر عبدالمطلب است که مکنی به ام حکیم بیضاء بوده است.

قبة الرحمة.

[قُبْ بَ تُرْ رَ مَ] (اِخ) در اسکندریه است. (منتهی الارب).

قبة الزرقاء .

[قُبْ بَ تُزْ زَ] (ع اِ مرکب)کنایه از آسمان. (المنجد).

قبة الشاة.

[قِبْ بَ تُشْ شا] (ع اِ مرکب)هزارخانهء شکنبهء گوسفند. (منتهی الارب). رجوع به قبه شود.

قبة الصخرة.

[قُبْ بَ تُصْ صَ رَ] (اِخ)بنائی است که به امر عبدالملک خلیفهء اموی به سال 72 ه . ق. بر بالای صخرهء ذبائح در اورشلیم نزدیک مسجد اقصی ساخته شد. (ذیل المنجد).

قبة الفرک.

[قُبْ بَ تُلْ فِ] (اِخ) موضعی است به کلواذا. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قبة المظالم.

[قُبْ بَ تُلْ مَ لِ] (اِخ) بنائی بوده است دارای چهار در با گنبدی عالی بر آن که به دستور مهتدی خلیفهء عباسی ساخته شد. مهتدی هر روز، در آنجا می نشست و به امور مردم رسیدگی میکرد و مهمات خلایق را فصل میداد. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 278).

قبة جالینوس.

[قُبْ بَ تِ] (اِخ) جائی است در مصر. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قبهء زبرجدی.

[قُبْ بَ / بِ یِ زَ بَ جَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان).

قبهء زربفت.

[قُبْ بَ / بِ یِ زَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است در شب با ستاره. (برهان).

قبهء زرین.

[قُبْ بَ / بِ یِ زَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب و عمود صبح است. (برهان).

قبهء علیا.

[قُبْ بَ / بِ یِ عُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک است. (برهان).

قبهء فلک.

[قُبْ بَ / بِ یِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از معدل النهار است که فلک نهم باشد و عربان عرش گویند. (برهان).

قبهء گردنده.

[قُبْ بَ / بِ یِ گَ دَ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی قبهء علیا است که کنایه از آسمان باشد. (برهان).

قبهء مینا.

[قُبْ بَ / بِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی قبهء زبرجدی است که کنایه از آسمان باشد. (برهان).

قبی.

[قُبْ بی ی] (ع ص) آن که پی درپی روزه دارد چندان که نزار و لاغرمیان شود از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). در حدیث است: خیرالناس القبیون؛ بهترین مردم پی درپی روزه داران هستند. (از منتهی الارب).

قبی.

[قُبْ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قبة. (منتهی الارب).

قبی.

[قُبْ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قب و به قول ابن ماکولا، آن [ قب ] مکیالی است که بدان سنجند. (انساب سمعانی). رجوع به قب شود.

قبی.

[قُبْ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قُب و آن بطنی است از مراد. (سمعانی). رجوع به قب شود. ابن ماکولا گوید: نسبت است به قبیله ای از مراد. (انساب سمعانی).

قبی.

[قُبْ بی ی] (اِخ) ابوجعفر مرادی از محدثان است. وی عبیداللهبن مسعود را درک کرده است. از او عمران بن سلیم روایت دارد. (منتهی الارب) (انساب سمعانی).

قبی.

[قُبْ بی ی] (اِخ) ایوب بن یحیی بن ایوب حرانی مکنی به ابوسلیمان از روات است در کتاب تاریخ الحررتین آمده است: ایوب از مردم حران است که به قبی مشهور شده است که پس از سال 208 ه . ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قبی.

[قُبْ بی ی] (اِخ) جان بن ابومعاویه از شیوخ و بزرگان شیعه است. (انساب سمعانی).

قبی.

[قُبْ بی ی] (اِخ) عمران بن سلیم. وی منسوب است به قبة و آن موضعی است در کوفه. (منتهی الارب).

قبی.

[قُبْ بی ی] (اِخ) عمران بن سلیمان مرادی از مردم کوفه و از تابعان است. وی از شعبی روایت کند و از او عیسی بن یونس و حفص بن غیاث روایت دارند. (انساب سمعانی).

قبی.

[قُ بْ بی ی] (اِخ) عمر بن کثیر از محدثان است. وی از سعیدبن خبیر حدیث شنیده و از او حسان بن ابویحیی کندی روایت دارد. (سمعانی).

قبیب.

[قَ] (ع اِ) اقط خشک و تر درآمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبیب.

[قَ] (ع مص) شنیده شدن آواز دندان شیر از بر هم زدن. گویند: قب الاسد قباً و قَبیباً؛ شنیده شد آواز دندان شیر از بر هم زدن. (از منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) چاهی است قریب مغیثة. (منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) آبی است مر بنی تغلب را. (منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) آبی است مر بنی تمیم را. (منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) جائی است بر پشت دمشق. (منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) محله ای است در بغداد. (منتهی الارب).

قبیبات.

[قُ بَ] (اِخ) موضعی است در حجاز. (منتهی الارب).

قبیته.

[قُ بَ تَ] (معرب، اِ) نام حلوائی است. (بسحاق اطعمه از فرهنگ نظام). بسحاق اطعمه در جای دیگر دیوانش چنین گوید: القبیته نوعان نوع گردکانی و نوع کنجدی. (بسحاق اطعمه از فرهنگ نظام). و باید بدانی که چندان که عزت اردهء دوشاب در نزد لران است حرمت قبیتهء کنجدی در نزد کردان صد چندان است. (فرهنگ نظام). محیط اعظم قبیته را فارسی ضبط کرده و قبیده را هم مبدل آن قرار داده پس باید با «غ» و «تاء» نوشته شود (غبیته) و در معنی ناطف گوید: قبیده و قبیطه نامند و به هندی برفی گویند و آن از حلواهای معروف است گرم و خشک و موافق سینه و ریه و سرفه و خلط بلغمی و مسمن بدن و بجهت منع انصباب مواد بمعده نافع، مضر گرم مزاجان، مصلح آن اشیای ترش. (فرهنگ نظام) :
بره ای بشکست پایش دست گردون از قضا
آن چنان کز درد شد آن را پریشان پاچه ها
گرم کردم تخته بندش از قبیته یْ کنجدی
وز ضماد تخم مرغش بر قلم بستم طلا.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ نظام).
اگر خواهی که دندانها به یخنی تیز گردانی
قبیته یْ کنجدی بستان که دارد هیأت سوهان.
(از فرهنگ نظام).
رجوع به قبیده و قبیطاء شود.

قبیح.

[قَ] (ع ص) زشت. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قَباحی. قِباح. || (اِ) کرانهء استخوان بازو که نزدیک آرنج است. پیوندهای ساق و ران. (منتهی الارب) (آنندراج). قباح. رجوع به قباح شود.

قبیح المنظر.

[قَ حُلْ مَ ظَ] (ع ص مرکب)زشت رو. بدترکیب. بدگل.

قبیحة.

[قَ حَ] (ع ص) مؤنث قبیح. زشت. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قبائح. قِباح. (منتهی الارب): ناقة قبیحة الشخب؛ شترمادهء فراخ سوراخ پستان. (آنندراج) (منتهی الارب).

قبیده.

[قُ بَ دَ / دِ] (اِ) نام حلوائی است. قبیطه معرب آن است. (آنندراج) :
تا سرین از فرق، نعمت خانهء انگیز بین
لب قبیده بوسه شفتالو و پستان همچو نار.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).
رجوع به قبیته و قبیطاء شود.

قبیرة.

[قُ بَ رَ] (ع اِمصغر) مصغر قِبِرّاة. سر نره کوچک. (آنندراج) (منتهی الارب).

قبیس.

[قَ] (ع ص) سبک گشنی کننده که زود باردار نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). در مثل گویند: لقوة صادفت قبیساً. یا گویند: ام لقوة و اب قبیس و این مثل را در حق دو شخص همدم و همقدم و هم مشرب گویند . (منتهی الارب). لقوه، ناقهء زود بارگیر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبیس.

[قُ بَ] (اِخ) (ابو...) کوهی است که از مشرق مشرف است به مکه و روی آن به کوه قعیقعان است و مکه در میان آن دو کوه قرار گرفته است. منجنیق حصین بن نمیر بر روی آن نصب شد و کعبه بدان هدف قرار گرفت و پرده هایش در آتش آن سوخت (68 ه . ق.) و این زمانی است که عبدالله بن زبیر در مکه بست نشسته بود. (ذیل المنجد). کوهی است به مکه که به نام مردی از مذحج نامیده شده است زیرا وی نخستین کس بود که در آن بنا ساخت. این کوه امین نامیده میشد زیرا رکن در آن سپرده شده بود. (منتهی الارب).

قبیس.

[قُ بَ] (اِخ) قلعه ای است از توابع حلب. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (ع اِ) خاک فراهم کرده شده. || تودهء سنگریزه ها. || آنچه به سر انگشتان گرفته شود. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) دهی است به شرق موصل. (منتهی الارب) (آنندراج) (معجم البلدان).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) دهی است نزدیک سرمن رای. (آنندراج) (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن اسود از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن براء از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن جابر از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن دَمون از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن ذویب از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن شُبرُمَة یا بُرُّمَة از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن مهلب از احمقان طائفهء ازد است. وی ملخی را دید که پرواز میکند گفت(1): از اینها نهراسید و روزی میگفت: رأیت غرفة فوق بیت و غلام خود را گفت: اذهب الی بیاض الملا. (عیون الاخبار ج 2 ص 45).
(1) - فقال لایهولنکم ما ترون فان عامتها موتی.

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن مُخارق از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصة.

[قَ صَ] (اِخ) ابن وقاص از صحابیان است. (منتهی الارب).

قبیصی.

[قَ صی ی] (اِخ) عبدالعزیز از دانشمندان و ستاره شناسان است که به سال967 م. وفات یافت. وی با نوشتن کتاب خود «المدخل الی صناعة احکام النجوم» که آن را به سیف الدوله حمدانی در حلب هدیه کرد مشهور گردید. دانشمندان اروپائی این کتاب را بزبانهای خود برگردانده اند. (ذیل المنجد).

قبیض.

[قَ] (ع ص) شتابنده. (منتهی الارب) (آنندراج). نیک شتابی کننده در رفتار از مرغ و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج): فرس قبیض الشد؛ اسب سخت شتابنده و زودبردارنده پایها را. (منتهی الارب) (آنندراج). || خردمند ملازم و مشغول پیشهء خود. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبیط.

[قُبْ بَ] (معرب، اِ) شکرینه و آن حلوائی است. (منتهی الارب) (آنندراج). قُبّاط. قُبَّیْطی. قُبَیْطاء. (منتهی الارب) (آنندراج). قبیته و قبیده. رجوع به قبیته و قبیده شود.
رجوع به قباط و قبیطی و قبیطاء شود.

قبیطاء .

[قُ بَ] (معرب، اِ) شکرینه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قباط و قبیط و قبیطی و قبیده و قبیته شود.

قبیطه.

[قُ بَ طَ] (معرب، اِ) ناطف است. (تحفهء حکیم مؤمن). حلوائی است. (فرهنگ نظام). رجوع به قبیده و قبیته شود.

قبیطی.

[قُبْ بَ طا] (معرب، اِ) شکرینه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قبیده و قبیط و قبیطاء و قباط شود.

قبیعه.

[قَ عَ] (ع اِ) بند شمشیر و کارد. || آنچه که بر سر قبضه باشد از سیم یا از آهن. || یا آنچه زیر هر دو شارب قبضه است. || سوراخ بینی خوک. یا آن قبیعه کسکینه است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قبیل.

[قَ] (ع اِ) مام ناف. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ق) روباروی. (منتهی الارب). ظاهر و آشکارا. گویند: رأیته قبی؛ یعنی روباروی و آشکارا دیدم او را. || (ص) پذرفتار. || کارگزار. (منتهی الارب) (آنندراج). || پاکار. || (اِ) رئیس قوم. || شوی زن. || جماعت مردم از سه گروه تا هرچه افزون گردد از گروه های پراکنده چون زوم و زنج و عرب یا گروه های به یک اصل و حسب یا گروه های یک پدری. ج، قُبُل. و از این است قول خدای: و حشرنا علیهم کل شی ء قب؛ ای قبی قبی. و گفته اند قب ای عیاناً. || آنچه پیش رویه فرود آرد ریسنده از ریسمان. پیش رویه به دوک پیچیدن ریسمان است. مقابل دبیر یعنی آنچه سپس رویه برآرد وقت رشتن. || پنبه. برخلاف دبیر یعنی کتان. || (اِمص) طاعت عربان. خلاف دبیر یعنی نافرمانی ایشان. || به مطلب رسیدگی در قمار. برخلاف دبیر یعنی نارسیدگی در قمار. || اول تافتگی رشته برخلاف دبیر یعنی آخر تافتگی آن. || به سوی نر انگشت بودن پیچیدگی سر کفش. و دبیر بسوی خنصر بودن آن. || (اِ) رشته ای که بسوی سینه پیش آرند وقت تافتن. و دبیر رشته ای که پس برند در تافتن. قبیل باطن فتل و دبیر ظاهر آن. (منتهی الارب). || قبیل اندرون پیچیده در دوک و دبیر بالای آن. || پائین گوش. و دبیر بالای آن است. گویند: مایعرف قبی من دبیر؛ یعنی نمیشناسند گوسپند مقابله از گوسپند مدابره یا نمیشناسند مقبل را از مدبر یا نمیشناسند نسب مادر را از نسب پدر خود. (منتهی الارب).

قبیل.

[قَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قبیلة.

[قَ لَ] (اِخ) نام اسب حُصَین بن مرداس. (منتهی الارب).

قبیله.

[قَ لَ / لِ] (ع اِ) گروه از فرزندان یک پدر. (منتهی الارب). گروهی مردم از یک پدر. (ترجمان علامهء جرجانی). جماعتی را گویند که از یک پدر باشند. (برهان). || پاره ای از کلهء سر فراهم آمده با پارهء دیگر. ج، قبایل. || دوال لگام. || سنگ بزرگ سر چاه. (منتهی الارب).

قبین.

[قَ] (ع ص) شتابی کننده در امور خود. تیزرو. (منتهی الارب).

قبین.

[قُبْ بی] (اِخ) دهی است به عراق. (منتهی الارب).

قپان.

[قَپْ پا] (ترکی، اِ) کپان و آن ترازویی است که یک پله دارد و بجای پلهء دیگر سنگ از شاهین آن آویزند و بلغت رومی قسطاس میگویند.(1) (برهان).
(1) - معرب آن قبان، ترکی قپان، کردی kapan(ترازوی عمومی)، اصل آن را یونانی نوشته اند لامنس اصل کلمه را Campanaلاتینی میداند (بمعنی جرس که بمیزان اطلاق شده). ادی شیر قول او را قبول نمیکند. (از دکتر معین در حاشیهء برهان).

قپان.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس. 6000 گزی خاوری گنبد قابوس سر راه فرعی گنبد قابوس به مراد تپه. محلی است کوهپایه معتدل و سکنهء آن 460 تن ترکمنی است. آب آن از رودخانهء گرگان و محصول آنجا غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، بافتن پارچه های ابریشمی است. نهر پالی از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قپاندار.

[قَپْ پا] (نف مرکب) کسی که دارای شغل قپانداری بود.

قپانداری.

[قَپْ پا] (حامص مرکب) شغل و حرفهء قپاندار. || (اِ مرکب) جای قپاندار. || اجرت قپاندار.

قپچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. در 24000گزی شمال باختری میاندوآب و 10000 گزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و محصولات آن غلات و پنبه و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قپچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 25هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 3500گزی شوسهء میانه به تبریز و در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 281 تن سکنه دارد. آب آن از رود و محصول آن غلات و حبوبات و درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قپچاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانه بخش شبستر شهرستان تبریز. در 32هزارگزی جنوب باختری شبستر در جزیرهء شاهی واقع و با بندر آغ گنبد 15هزار گز فاصله دارد. موقع جغرافیائی آن کوهستانی معتدل است. 544 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان موقع کم شدن آب دریاچه با دهات اطراف از خشکی مربوط میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قپلانتو.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش سقز شهرستان سقز. در 55000 گزی خاور سقز، 14000گزی شمال ایرانشاه واقع است و موقع آن کوهستانی، سردسیر، میباشد. 480 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، لبنیات،توتون و شغل اهالی زراعت، گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قپو.

[قَ] (ترکی، اِ) قاپو. دروازه. در. (اشتینگاس).

قپوز.

[قُ پُ] (ترکی، اِ) قوپوز. نام آلتی موسیقی از ذوات الاوتار. (حاج خلیفه). رجوع به قوپوز شود.

قت.

[قَت ت] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج): قتّ خشب؛ برید آن را. (از ناظم الاطباء). قتّ ثوب؛ برید آن را. (از اقرب الموارد). || کم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قتّ چیزی؛ تقلیل آن. (از اقرب الموارد). || اندک اندک فراهم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قتّ چیزی؛ گرد آوردن چیزی را اندک اندک. (از اقرب الموارد). || آماده و مهیا ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || در پی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قت اثر کسی؛ پابپا او را دنبال کردن. پیروی کردن از اثر کسی. (از اقرب الموارد). || پنهان در پی کسی رفتن تا ارادهء او معلوم نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). قتّ الی فلان؛ در نهان دنبال کردن کسی را برای دانستن قصد وی. (از اقرب الموارد). || سخن چینی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قتّ حدیث را؛ نمامی کردن آن را یعنی رساندن سخن کسی بر جهت فساد و تباهی. (از اقرب الموارد). || دروغ گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بوئیدن شبان بول شتر هیمازده(1) را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قتّ راعی؛ بوی کردن بول شتر مهیوم را تا بدان رهبری شود. (از اقرب الموارد). || روغن در گل پروردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - هیماء، بیماریی است شتر را که به آشامیدن آب باران فراهم آمده به بیابان حادث گردد. (منتهی الارب).

قت.

[قَت ت] (ع اِ) یونجه. (ناظم الاطباء). اسپست تر یا اسپست خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فصفصه و بقولی خشک آن. (از اقرب الموارد). و در ذیل فِصفِصَة آرد: گیاهی است که دواب آن را خورند و تا هنگامی آن را بدین نام خوانند که تر بود و چون خشک شود نام فصفصه از آن برداشته شود و آن را قت گویند. دانهء آن مانند گاودانه ولی دراز است. (از اقرب الموارد). رطبه خشک است. (تحفهء حکیم مؤمن). || دانهء صحرائی خودرو که تازیان بدوی در سالهای قحط آن را آرد کرده و پخته و میخورند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

قتائده.

[قُ ءِ دَ] (ع اِ) پشته است یا هر پشته ای که باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || یا سر بالای کوهی است. (منتهی الارب).

قتاب.

[قَتْ تا] (ع ص) فروشندهء قتب و آن پالان شتر است. (سمعانی). رجوع به قتب شود.

قتاب.

[قَ / قِ] (اِخ) (ذو...) لقب حقل بن مالک ملکی از ملوک حمیر. (منتهی الارب).

قتاب.

[قَتْ تا] (اِخ) عمر بن فروح عبدی از مردم بصره و از محدثان است. وی از بسطام بن نصر و حبیب بن زبیر و جز ایشان روایت کند و از او وکیع بن جراح و یعقوب حضرمی و کثیربن هشام و قرة بن سلیمان و ابونعیم و ابوعمر حوضی روایت دارند. ابن ماکولا گوید: عمر بن فروح پالان شترفروش بود. (انساب سمعانی).

قتات.

[قَتْ تا] (ع ص) رجلٌ قَتّات؛ مرد سخن چین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). در حدیث است: لایدخل الجنة قتات؛ ای نمام. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد سخن دزد نمامی کند یا نکند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || فروشندهء یونجه. (از اقرب الموارد).

قتات.

[قُ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

قتات.

[قَتْ تا] (اِخ) ابوبیع بن نعمان قتات کوفی از محدثان است. (سمعانی).

قتات.

[قَتْ تا] (اِخ) ابویحیی عبدالرحمان بن دینار از محدثان است. گویند: وی کوفی است. از مجاهد روایت کند و از او ثوری روایت دارد. بعضی از کوفیان لغزش های او را فاحش دانند و اوهام او را افزون شمارند تا آنجا که او را در نقل روایات از راه راست منحرف دانسته و اخباری را که فقط او روایت کرده است جز آنکه با روایات ثقاث موافق آید قابل قبول ندانند. (سمعانی).

قتات.

[قَتْ تا] (اِخ) محمد بن جعفربن حبیب بن اذهر مکنی به ابوعمر از محدثان است. وی از ابونعیم فضل بن دکین و احمدبن یونس و متحاب بن حرب و عبدالحمید بن صالح روایت دارد. (انساب سمعانی).

قتاد.

[قَ] (ع اِ) درختی است سخت خارناک. ج، اقتاد. اَقتُد. قتود. (منتهی الارب) (آنندراج).
-امثال: من دونه خرط القتاد . (منتهی الارب). درخت سختی است که خار آن مانند سوزن و این نوع را اعظم خوانند و در مثل است: من دونه خرط القتاد؛ یعنی خرط قتاد از آن آسان تر است یا بعبارت دیگر بدان دسترسی پیدا نشود مگر با مشقت و رنج فراوان مانند خرط قتاد. و اما قتاد اصغر گونه ای است که میوهء آن مانند عشر نفاخ است. (اقرب الموارد). اسم خاری است که به فارسی گون نامند و نوارس قسمی از اوست که به فارسی قیج گویند و کتیرا صمغ گون است. در دوم گرم و خشک و آب او جهت سرفه و ضیق النفس و طلای او با عسل جهت رفع اثار جلد مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قتاد.

[قَ / قُ] (اِخ) موضعی است مر بنی سلیم را. (منتهی الارب).

قتاد.

[قَ] (اِخ) (ذات...) موضعی است. (منتهی الارب).

قتادة.

[قَ دَ] (ع اِ) یک درخت قتاد. (منتهی الارب). رجوع به قتاد شود.

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) نام اسب بکربن وائل و آن مادر ریم است. (منتهی الارب).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن ادریس رئیس و مؤسس دودمان اشراف مکه است. وی به سال 1806 م. مکه را گرفت و در شهرهای میان ینبع و حدود مدینه و نجد و یمن حکومت کرد. (ذیل المنجد).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن اوفی یا ابی اوفی تمیمی از صحابیان است. فرزندش ایاس بن قتاده از او حدیث کند و ابوجمره صنعی از فرزندش ایاس حدیث نقل مینماید ایاس قاضی ری بوده است. (الاستیعاب ج 2 ص 532).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن دعامه تابعی است. (منتهی الارب). قتادة بن دعامه سجندوسی در سنهء سبع و عشر و مأة درگذشت. (تاریخ گزیده چ لندن ص 251).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن عیاش جرشی پدر هشام بن قتاده رهاوی و از صحابیان است فرزندش هشام از وی نقل کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در سفری که میرفت وداع کرد و برای وی از خدا خوبی و پرهیزکاری و بخشایش گناهان خواست و بیرقی برای او بست. (الاستیعاب ج2 ص531،532).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن مسلم حنفی در بزرگواری و کرامت از مشهوران عرب است که به او در بخشش و جود مثل زده میشود. وی به غیث الضریک یا غیث الفقیر نامیده میشد و میگفتند: «هو اقری من غیث الضریک». (ذیل المنجد).

قتادة.

[قَ دَ] (اِخ) ابن ملحان قیسی از صحابیان است. فرزندش عبدالملک بن قتادة از او حدیث نقل کند. گویند شعبه نام او را خطا کرده و گفته است منهال بن ملحان، بخاری گوید: گفته همام درست تر از گفتهء شعبه است یعنی نام وی همان قتاده است نه منهال. (الاستیعاب ج 2 ص 532).

قتاده.

[قَ دَ] (اِخ) ابن نعمان انصاری بدری اوسی از کبار صحابه است. وی در سنهء بیست و سه وفات کرد. شصت و پنج سال عمر داشت. (تاریخ گزیده چ لندن ص 238). قتادة بن نعمان طفوی(1) از صحابیان است. در داستانهای دینی چنین آمده است: هیثم بن عدی از پدرش نقل کند که در جنگ احد به یکی از چشمهای قتاده آسیبی وارد آمد به طوری که از حدقه بیرون شد. قتاده آن را در دست گرفت و بحضور پیغمبر آمد و گفت ای پیغمبر چنین است روزگار من که می نگری! رسول خدا فرمود: شکیبایی پیشه کن و پاداش تو بهشت است و اگر بخواهی آن را به تو برمیگردانم و از خدای میخواهم که به صورت نخست درآید. گفت ای پیغمبر بهشت پاداش خوب و عطیهء بزرگی است ولی من دلی دارم که در گرو عشق زنان است و میترسم بگویند فلانی لوچ است و دیگر به سراغم نیایند، هم چشم را به من برگردان و هم بهشت را برایم از خدا بخواه. فرمود چنین کنم. آن گاه چشم را بدست خود در جای آن گذاشت و بهشت را برای او خواست. فرزندش روزی بر عمر بن عبدالعزیز درآمد. عمر گفت ای جوان کیستی؟ گفت:
انا ابن الذی سألت علی الخد عینه
فردّت بکف المصطفی احسن الرد
فعادت کما کانت لاحسن حالها
فیا حسن ما عین و یا طیب ما ید.
عمر گفت نیازمندان این چنین به ما متوسل میشوند و سپس گفت:
تلک المکارم لاقبعان(2) من لبن
شیبا بماء فعادا(3) بعد ابوالا.
(سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 228).
قتادة بن نعمان بن زیدبن عامربن سوادبن کعب (ظفر) بن خزرج بن عمر بن مالک بن اوس ظفری انصاری مکنی به ابوعمرو یا ابوعمر یا ابوعبدالله از صحابیان است که در وقعهء بدر و یا همهء مشاهد بوده و در جنگ بدر و برخی گویند در جنگ خندق بچشم وی آسیب وارد آمده است. ابوعمر گوید: سخن درست این است که چشم او در جنگ احد آسیب دیده است و آن گاه روایتی را از جابربن عبدالله و عبدالله بن محمد بن عمارة در تأیید این قول نقل میکند. (الاستیعاب ج 2 ص 531).
(1) - ن ل: ظفری. (پاورقی سیرهء عمر بن عبدالعزیز).
(2) - قعبان. (الاستیعاب ج 2 ص 531).
(3) - فعادات. (الاستیعاب).

قتادی.

[قُ دا] (ع ص) ابلٌ قُتادی؛ شتران دردگین شکم از خوردن قتاد. (منتهی الارب). شترانی که از خوردن قتاد درد شکم گرفته باشند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به قتاد شود.

قتادی.

[قَ دی ی] (اِخ) اسبی بود مر خزرج را و این به قتاده منسوب نیست. (منتهی الارب).

قتادیة.

[قَ دی یَ] (ع ص نسبی) ابلٌ قَتادیّة؛ شتران قتادخوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به قتاد شود.

قتار.

[قُ] (ع اِ) بوی عود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بوی بخور. (اقرب الموارد). || بوی دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بوی دود مطبوخ. (اقرب الموارد از مصباح). || افزار دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || بوی بریانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بوی استخوان سوخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قتارد.

[قُ رِ] (ع ص) مرد بسیار گوسپند و بز. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتارمه.

[قَ مَ] (اِخ) نام دهی است از دهات چهاردانگهء هزارجریب. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 166).

قتال.

[قِ] (ع مص) مقاتله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قیتال. محاربه. (اقرب الموارد). کشش و کارزار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). با یکدیگر کارزار کردن. (ترتیب عادل جرجانی) :
به تیغ هندی دشمن قتال می نکند
چنانکه دوست به شمشیر غمزهء قَتّال.
سعدی.

قتال.

[قَ] (ع اِ) جان و تن. (منتهی الارب) (آنندراج). نفس. (اقرب الموارد). || بقیهء جسم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِمص) توانائی. (منتهی الارب) (آنندراج). قوه. یقال: ناقة ذات قتال، اذا کانت وثیقة. (اقرب الموارد). تن آوری و استواری: ناقهء ذات قتال؛ ناقهء استوار تناور. (منتهی الارب).

قتال.

[قِ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قتال.

[قَتْ تا] (ع ص) بسیار کشنده. بسیار قتل کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) :
به تیغ هندی دشمن قتال می نکند
چنانکه دوست به شمشیر غمزهء قَتّال.
سعدی.
مکن به چشم ارادت نگاه در دنیا
که پشت مار بنفش است و زهر او قتّال.
سعدی.

قتال.

[قَتْ تا] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قتالة.

[قِ لَ] (اِخ) نام دهی است در لبنان در عبدا. (ذیل المنجد).

قتالة.

[قِ لَ] (اِخ) نام دهی است در لبنان، به جزین. (ذیل المنجد).

قتالی.

[] (اِخ) از شاعران مشهد است که به علافی مشغول بوده. این رباعی از اوست:
گر جان طلبی ز من ادا خواهم کرد
دشنام اگر دهی دعا خواهم کرد
هرگز نشود کز تو بگردانم روی
هرچند جفا کنی وفا خواهم کرد.
(آتشکدهء آذر چ دکتر شهیدی ص 96).

قتام.

[قَ] (ع اِ) گرد و غبار. (آنندراج). || گرد و غبار سیاه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). گویند: ارتفع القتام حتی خفیت الاعلام. || سیاهی. || تاریکی. (از اقرب الموارد). قتان.

قتان.

[قَ / قُ] (ع اِ) گرد و غبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). قتام. رجوع به قتام شود.

قتانة.

[قَ نَ] (ع مص) اندک طعام گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کم خوار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج): قَتُنَ الرجل قتانة؛ اندک طعام گردید و کم خوار شد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قتب.

[قَ] (ع مص) رودهء بریان طعام دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فعل آن از باب نصر است. (منتهی الارب). || قَتَب بر پشت ستور نهادن. (منتهی الارب).

قتب.

[قَ تِ] (ع ص) مرد تنگدل زودخشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

قتب.

[قَ تَ] (ع اِ) پالان. (ناظم الاطباء). اکاف. و گویند: قَتَب از قِتب بیشتر استعمال میشود. (از اقرب الموارد). پالان خرد به اندازهء کوهان شتر. ج، اقتاب. (از اقرب الموارد).

قتب.

[قِ] (ع اِ) روده. || ساز و ساخت آبکش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هرچه گرد باشد از شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). || خوی گیر که زیر پالان بر پشت ستور نهند. || خوی گیر خرد بقدر کوهان شتر. || پالان. || پالان خرد. ج، اقتاب. (منتهی الارب).

قتبان.

[قِ] (اِخ) ابوحاتم بن حیان گفته است: جائی است به عدن از شهرهای یمن. (انساب سمعانی). و رجوع به منتهی الارب شود. || گفته اند خاندانی هستند از رعین در یمن. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قتبان. (انساب سمعانی). رجوع به قتبان شود.

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) جابربن عباس بن جابر از محدثان است. سباب بن عبدالرحمان صدقی از وی حدیث کند. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) جابربن یاسربن عویص بن بدل بن ذی ابوان بن عمروبن قیس بن سلمة بن سراجل بن حرث بن معاویة بن قتان بن مفتح بن وایل بن رعین. وی در فتح مصر بوده است. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) روح بن اسحاق بن مره مولای ابوزرارهء قتبانی مصری از محدثان است. لیث بن سعد و ابن مبارک از او روایت دارند. وی از رجاءبن ابوالعطاء مغافری روایت کند. ابن یونس چنین گفته است. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) سفیان بن امیه از راویان است. ابن یونس گوید: یحیی بن زکریا از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) شان بن ابوامیه مکنی به ابوحذیفه (ابوحدیقه) از کسانی است که در فتح مصر بوده است. وی از رویفع بن ثابت و ابوعمره مزنی روایت کند و شیم بن بنیان و بکربن سوادهء حرامی از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) شرحبیل بن جمیل از محدثان است. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) شیم بن قتان از محدثان است. وی از ابوجنادة بن ابوامیه روایت کند. و عباس بن عباس قتبانی و حربن نعیم از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) صباح بن حسن بن عبدالاحدبن لیث بن عاصم مکنی به ابومحمد از محدثان است. ابن یونس از او یاد کرده و گوید: روایتی از او نوشته نشده است. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) عبدالاحدبن لیث بن عاصم بن کلیب مکنی به ابوزرعه از محدثان است. وی از حیوة شرع و مالک بن انس و یحیی بن ایوب و جز ایشان روایت دارد. او به سال 128 ه . ق. وفات یافت. (سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) عبدالله بن مفضل بن فضاله برادر فضالة بن مفضل و از محدثان است. وفات وی به سال 184 ه . ق. اتفاق افتاده است. سمعانی آرد: من روایتی از او نمیدانم. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) عیاش بن عاص مکنی به ابوعبدالرحمان یا ابوعبدالرحیم از محدثان است. وی از ابوعبدالرحمان حبلی و ابوسلمة بن عبدالرحمان روایت کند و لیث بن سحد و فضل بن فضاله و فرزندش ابوجعفر عبدالله بن عیاش از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) فضاله بن عبید از محدثان است. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) مفضل بن فضالة بن عبید مکنی به ابومعاویه قاضی مصر از محدثان است. وی از ابن عجلان روایت دارد. (انساب سمعانی).

قتبانی.

[قِ نی ی] (اِخ) موسی بن عبدالعزیز مکنی به ابوشعیب از محدثان است. وی از حکم بن ابان و مردم یمن روایت کند و بشربن حکم نیشابوری و فرزندش عبدالرحمان از او روایت دارند. ابوحاتم بن حیان او را قتبانی نوشته ولی مؤلف انساب سمعانی گوید: من نسبت او را ابوشعیب قتباری شنیده ام و قتبار علفی است که از آن رشته ها بافته میشود و در بستن چیزها بکار میرود. (انساب سمعانی).

قتبة.

[قِ بَ] (ع اِ) روده. (منتهی الارب). ج، اقتاب. (اقرب الموارد از اصمعی). رجوع به قتب شود.

قتبی.

[قُ تَ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قتیبه و آن نام مردی است. (منتهی الارب) (انساب سمعانی). رجوع به قتیبه شود.

قتبی.

[قُ تَ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به تیره ای از باهلة. (سمعانی).

قتبی.

[قُ تَ بی ی] (اِخ) عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری نویسنده ای است از مردم دینور که در بغداد سکونت گزید تألیفاتی دارد. او راست: 1 - غریب الحدیث. 2 - مختلف الحدیث. 3 - المعارف. 4 - مشکل القرآن. 5 - مشکل الحدیث. 6 - ادب الکاتب. 7 - عین الاخبار و الانوار و جز اینها از کتابهای سودمند و نیکو. وی از اسحاق بن راهویه و محمد بن زیاد زیادی و ابوحاتم سجستانی و ابوالخطاب زیادبن یحیی حسانی و احمد و عبیداللهبن عبدالرحمان سکری و ابراهیم بن محمد بن ایوب صانع و عبدالله بن جعفربن درستویه فارسی و عبیداللهبن احمدبن بکر روایت دارد و از او ابوسعید حیثم بن کلب شاشی ادیب روایت کند. گویند پدر وی از مردم مرو بوده ولی خود او در بغداد تولد یافته و در دینور مدتی اقامت کرد. و به آنجا منسوب گردیده است. وی به مرگ ناگهانی در رجب سال 276 ه .ق. و یا ذی القعده 270 ه . ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قتبی.

[قُ تَ بی ی] (اِخ) عبدالواحدبن احمدبن عبدالله بن مسلم بن قتیبه از محدثان است. وی به سال 270 ه . ق. در بغداد به دنیا آمد و به مصر سکونت گزید و در آنجا از پدر و جد خود روایت کرد. ابوالفتح عبدالواحدبن سرور بلخی که مردی ثقة است از او روایت شنیده است. (انساب سمعانی).

قتد.

[قَ تَ] (ع مص) دردگین شدن شکم شتران از خوردن قتاد. (منتهی الارب): قتدت الابل قتداً. (منتهی الارب).

قتد.

[قَ تَ] (ع اِ) چوب پالان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اقتاد. قتود. (منتهی الارب) (آنندراج). اَقتُد. (اقرب الموارد). || و به قولی جمعی ابزار پالان. (از اقرب الموارد).

قتده.

[قَ تِ دَ] (ع ص) ابلٌ قَتِدَة؛ شتران دردگین شکم از خوردن قتاد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قتادی شود.

قتر.

[قَ] (ع اِ) قدر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رمقی از زندگی. (از اقرب الموارد). قوت روزگذار. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتر.

[قَ] (ع مص) تنگ کردن نفقه را برعیال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی) (اقرب الموارد): قتر قتراً و قتوراً؛ تنگ کرد نفقه را بر عیال. (منتهی الارب). || قوت روزگذار دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). || بخور کردن. (آنندراج) (منتهی الارب). آتش، دود کردن آتش. (اقرب الموارد). || بلند گردیدن و منتشر شدن بو. (منتهی الارب) (آنندراج): قتر لحم؛ بلند شدن بوی آن. (اقرب الموارد). قترت القدر؛ بلند گردید و منتشر شد بوی دیگ افزار آن. (منتهی الارب). || قتر شی ء؛ ضم کرد بعض چیزی به بعض. || قتر زره؛ برای آن سر میخ ساخت. || قتر امر؛ لازم گرفت او را. || قتر میان دو امر؛ اندازه گرفتن و تخمین کردن آن را. (اقرب الموارد).

قتر.

[قُ] (ع اِ) کرانه. جانب. و این لغتی است در قطر. ج، اقتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قُتُر. رجوع به قُتُر شود.

قتر.

[قُ تُ] (ع اِ) کرانه. و این لغتی است در قطر. ج، اقتار. (منتهی الارب). رجوع به قُتر شود.

قتر.

[قَ تِ] (ع ص) مرد متکبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قتر.

[قِ] (ع اِ) نوعی از پیکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیر. (منتهی الارب) (آنندراج). || تیر خرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || نی که آن را بر هدف اندازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و گفته اند قتره یکی و قتر جمع آن است. (اقرب الموارد).

قتر.

[قَ تَ] (ع اِ) قَدَر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرد سیاه. (ترتیب عادل جرجانی).

قتر.

[قَ تَ] (ع مص) بخور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). قتر قتراً. (منتهی الارب). || بلند گردیدن و منتشر شدن بو. (منتهی الارب) (آنندراج): قترت القدر قتراً. (منتهی الارب). بلند گردیدن بوی گوشت و بخور و جز آن. (از اقرب الموارد). رجوع به قَتْر شود.

قترد.

[قَ رَ] (ع ص) مقترد. قتارد. مرد بسیار گوسپند و بز. (منتهی الارب). چنین گفته اند ولی همهء آنها تصحیف شده و صحیح آنها با ثاء مثلثه است چنانکه ابوعمرو و ابن اعرابی و جز ایشان تصریح کرده اند. (منتهی الارب).

قترده.

[قِ رَ دَ] (ع اِ) بسیار. گویند: علیه قتردة مال؛ بر وی مال بسیار است. (منتهی الارب).

قترة.

[قَ رَ] (ع اِ) یکی قتر. (اقرب الموارد). رجوع به قتر شود. || گرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قترة.

[قَ تَ رَ] (ع اِ) گرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قَتَر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قول خدای: ترهقها قَتَرَة. (قرآن 80/41).

قترة.

[قُ رَ] (ع اِ) کازهء صیاد. (منتهی الارب). ناموس صائد و آن چیزی است که مانند خانه آن را بنا کنند تا در آن برای شکار پنهان شوند و بعضی از عامه آن را یقلوم خوانند. (اقرب الموارد). || تودهء پشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تودهء سنگریزه ها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قُتُر. (اقرب الموارد). و ازهری گوید: میترسم این کلمه تصحیف باشد و صواب آن قمزه است. || روزن پنجره. || سوراخ تنور. || حلقهء زره. (از اقرب الموارد).

قترة.

[قِ رَ] (ع اِ) نوع. و فی الصحاح القترة و السروة واحد. (اقرب الموارد). رجوع به سروه شود.

قترة.

[قِ رَ] (ع اِ) (ابن...) مار ریزه ای است بد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، بنات قتره. (اقرب الموارد).

قترة.

[قِ رَ] (اِخ) (ابو...) کنیهء ابلیس لعنة الله علیه. یا علم است مر شیطان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قتری.

[قُ تَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قتیره و آن پدر قبیله ای است از تجیب. (منتهی الارب).

قتری.

[قُ تَ ری ی] (اِخ) حسن بن علاء از محدثان است. (منتهی الارب).

قتری.

[قُ تَ ری ی] (اِخ) محمد بن روح از محدثان است. (منتهی الارب).

قتس.

[قِ تِ] (اِخ) معرب ستس(1) نام مکانی است که در متن عربی ابن البیطار بغلط فیبس آمده است. رجوع به مفردات ابن البیطار و ترجمهء آن (لکلرک) ذیل کلمهء طوقریوس شود.
(1) - Cetes.

قتع.

[قِ] (ع اِ) خانهء زنبور عسل در غار قریب تک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قتع.

[قَ تَ] (ع اِ) کرمک سرخ چوبخوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). یکی آن قتعه است. رجوع به قتعه (ابن بیطار) شود و گویند دیوچه است. (از اقرب الموارد).

قتعة.

[قَ تَ عَ] (ع اِ) یکی قتع (کرمک سرخ چوبخوار). (منتهی الارب) || دیوچه ای است. (منتهی الارب). || (ص) خوار و حقیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قتق.

[قَ تِ] (ترکی، اِ) قاتق. (ناظم الاطباء). ماست و کشک. (آنندراج). || ترشی که در آش کنند و نانخورش سازند. (آنندراج). رجوع به قاتق شود.

قتقتة.

[قَ قَ تَ] (ع مص) سخن چینی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قتقو.

[قُ تُ] (اِخ) قنقو. قیقو. قوتوقو. وی از امیران لشکر چنگیزخان بود. چنگیزخان قوتوقو نویان (شیکی قوتوقو) را با چند امیر دیگر با سی هزار مرد به محافظت راه غزنین و غرجستان و زابل و کابل بدان حدود فرستاده بود تا آن نواحی را به قدر امکان مسخر کنند و نیز قراول باشند تا خویشتن و پسرش تولوی خان به فتح ممالک خراسان از سر فراغت مشغول توانند بود. (جامع التواریخ چ برزین ج3 ص119 - 120 بنقل محمد قزوینی در حاشیهء تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ص130).

قتل.

[قَ] (ع مص) کشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (منتهی الارب). قَتلَه. (منتهی الارب) :
قتل این کشته به شمشیر تو تقدیر نبود
ورنه هیچ از دل بی رحم تو تقصیر نبود.
حافظ.
|| بر تن زدن. (آنندراج) (منتهی الارب). گویند: قتل الرجل؛ بر تن وی زد. (منتهی الارب). اصاب قتاله؛ ای نفسه. (اقرب الموارد). || نیکو دانستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قتل الشی ء خبراً؛ نیکو دانست آن چیز را. (منتهی الارب). و از این باب است قول خدای تعالی: و ما قتلوه یقیناً (قرآن 4/157)؛ ای لم یحیطوا به علماً. (منتهی الارب). || آمیختن با آب. (منتهی الارب) (آنندراج). قتل الشراب؛ آمیخت شراب را به آب. (منتهی الارب).

قتل.

[قِ] (ع ص، اِ) دشمن جنگ آور. || مقاتل. || جائی که به زدن بر آنجا مردم هلاک گردند. || دوست(1). || همتا. || مانند. گویند: هما قتلان؛ ای مثلان. (منتهی الارب). || پسر عم. || دلیر. || دانای بدی و فساد. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: انه لقتل شر؛ ای عالم به. (منتهی الارب).
(1) - این لغت از اضداد است. (منتهی الارب). از اضداد است. (اقرب الموارد).

قتلبغه.

[قُ لُ بُ غَ] (اِخ) (ابن... القاسم) از محدثان و نویسندگان تراجم و شرح احوال و شاگرد ابن حجر عسقلانی متوفی 1474 م. است. او راست: کتاب طبقات الحنفیه که آن را فلوگل منتشر ساخته است. (ذیل المنجد).

قتل خطاء .

[قَ لِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چون آنکه کسی پرنده ای را مث هدف قرار دهد ولی تیرش به خطا رود و انسانی را بکشد چنین قتلی موجب دیه میشود. ضابطهء قتل عمد این است که در عمل و قصد، عمد بوده باشد و ضابطهء قتل شبه عمد این است که در عمل عمد باشد ولی در قصد خطاء شود و ضابطهء قتل خطاء این است که در عمل و قصد هر دو خطا شود. (شرایع الاسلام محقق ثانی فصل دیات).

قتل شبه عمد.

[قَ لِ شِ هِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چون آنکه کسی را برای آنکه ادب شود کتک زنند و شخص مضروب بمیرد. چنین قتلی موجب قصاص نمیشود، بلکه دیه واجب میگردد. (شرایع الاسلام محقق ثانی فصل دیات).

قتل عام.

[قَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کشتن دسته جمعی. کشتن جماعت. کشتار دسته جمعی حیوانات از انسان و جز آن. (آنندراج) :
گلگونهء تو خونی صد باغ و گلشن است
گردید قتل عام که رنگ تو آل شد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قتل عمد.

[قَ لِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قتل عمد موجب قصاص است نه دیه و قتل عمد هنگامی است که عاقل بالغی آهنگ کشتن کند بوسیله ای که غالباً بدان قتل واقع گردد و اگر قصد کشتن کند با وسیله ای که ندرةً به آن قتل متحقق شود و قتل تحقق یافت در این صورت اظهر و اشبه این است که قصاص میشود. قتل عمد گاه به مباشرت حاصل شود گاه به واسطه و تسبب. قتل عمد مباشری چون کسی را کشتن یا خفه کردن یا زهر کشنده نوشانیدن یا شمشیر و چاقو زدن. قتل عمد سببی مراتبی دارد اول آنکه شخص جنایتکار خود به تنهائی عامل سببی باشد که موجب قتل شود مانند آنکه کسی را در آتش اندازد و باعث قتل وی گردد. دوم آنکه شخص مورد جنایت نیز با جانی در امر قتل مباشرت داشته باشد. مانند آنکه خوراک زهرآگین برای مجنی علیه آماده سازد و وی آن را بخورد. سوم آنکه مباشرت حیوانی در امر قتل تحقق داشته باشد. چهارم آنکه انسان دیگری در قتل مباشرت داشته باشد. (شرایع محقق فصل قصاص و دیات). قتل عمد در میان قوم یهود حکمش این بود که قاتل را قصاص کنند و بهیچ وجه استثنائی در آن نبود چنانکه در سفر خروج 21:41 و اعداد 35:16 - 21 و 30 - 32 مکتوب است که «از نزد مذبح من از برای کشتن برده شود» بلکه اگر گاوی شخصی را شاخ میزد و می مرد و خود گاو سابقاً به شاخ زدن معروف بود صاحب گاو قاتل محسوب بود و میبایست خود شخص با گاو کشته شود. (سفر خروج 21:28 و 29). مطلب قتل عمد و قباحت آن به طوری در نزد اسرائیلیان اهمیت داشت که بمرور ایام یا بست نشستن در شهرهای بست و یا ملتجی شدن به اماکن مشرفه سبب استخلاص و برائت الذمه قاتل نمیشد بلکه در هر صورت وی را قصاص مینمودند. (تاریخ اول. پادشاهان 2:5 و 28 - 24 انجیل متی 19: 13 و 21:9). و بر حسب شرایع و قوانین قدیمه هم به همین طور بوده است. (سفر پیدایش 9:6). از جمله احکام و شرایعی که به قوم اسرائیل اختصاص داشت این بود که اگر کسی در شب خانهء کسی را نقب زده سوراخ مینمود قتل وی جایز بود و البته بهیچوجه در قتل وی مسامحه روا نبود اگرچه نقب در روز اتفاق می افتاد. (کتاب حزقیال 22:2 و 3).

قتلغ.

[قُ لُ] (اِخ) (امیر...) امیری از امیران شیراز (764 ه . ق). (معجم الانساب ص365).

قتلغ.

[قُ لُ] (اِخ) برادر بایسنقر در مراغه به سال 563 ه . ق. با سلطان ارسلان بن طغرل مخالفت کرد و اندیشهء جنگ داشت. اتابک محمد به حکم سلطان برفت و او را مقهور ساخت. (تاریخ گزیده چ لندن ص 472).

قتلغ بیک.

[قُ لُ بِ] (اِخ) دختر قطب الدین. رجوع به قتلغ خان شود.

قتلغ ترکان.

[قُ لُ تَ] (اِخ) زن سلطان قطب الدین حاکم کرمان. قطب الدین به سال 651 ه . ق. که به فرمان منکوقاآن مغول به سلطنت کرمان رسید. قتلغ ترکان را به نکاح درآورد. وی زنی عاقله بود. او را از قطب الدین دختران آمدند قطب الدین به سال 655 ه . ق. درگذشت و سلطان حجاج پسر او به فرمان منکوقاآن به پادشاهی کرمان رسید ولی چون کودک بود قتلغ ترکان منکوحهء پدرش مدبّر کار او گشت و به امر سلطنت قیام کرد و دختر خود پادشاخاتون را به ابقای (آباقای) خان داد و بدین سبب قوی و نیرومند شد. پانزده سال با قدرت حکومت کرد و در این هنگام سلطان حجاج به حد رشد و مردی رسیده بود. مفتنان میان او و قتلغ ترکان وحشت انگیخته و گردی در خاطرها بنشاندند. در بزمی سلطان حجاج از مستی قتلغ ترکان را در رقص کشید او اگرچه کراهت داشت ولی بسبب مستی حجاج مخالفت نکرد و آستین برافشاند پیروان حجاج بر آن شدند که سلطنت را از قتلغ ترکان گرفته و بدست حجاج سلطان بسپارند. قتلغ از این کار برنجید به درگاه ابقاخان (آباقاخان) شوهر دختر خود رفت حکم شد که سلطان حجاج به کار فرمان دخالت نکند و امر سلطنت را با قتلغ ترکان واگذارد سلطان حجاج در غیبت قتلغ ترکان به مخالفت ابقاخان به اولاد اکتاخان وسیلت جست، قتلغ ترکان در مراجعت به این معنی پی برد و در کرمان مجالی برای ماندن نیافت و به سال 666 ه . ق. به دهلی رفت و ده سال آنجا بماند. چون سلطان جلال الدین حجاج در دهلی سلطنت یافت او را مدد کرد و لشکر داد تا کرمان را مستخلص کند، وی دوازده سال دیگر در کرمان به استقلال حکم کرد و میان او و سلطان سیورغتمش بن قطب الدین در کار سلطنت مبارزاتی بود تا به سال 681 هنگامی که قتلغ ترکان در تبریز برای نزاع در کار سلطنت به اردو آمده بود، درگذشت. دخترش بی بی ترکان او را به کرمان دفن کرد. (از تاریخ گزیده چ لندن ص 529، 530، 531).

قتلغ خان.

[قُ لُ] (اِخ) دختر قطب الدین شاه جهان بن سلطان جلال الدین سیورغتمش بن سلطان قطب الدین محمد بن امیرحسام الدین، از سلاطین قراختای کرمان است. امیر مبارزالدین محمد به سال 729 او را به زنی گرفت. (از تاریخ گزیده چ لندن ص 601 و 225). در کتاب شدالازار دربارهء قبر سیده ام عبدالله حسینی مشهور به دختران آمده است که خاتون قتلغ بک بر روی مزار وی گنبدی رفیع و مدرسه ای عالی ساخت. مرحوم قزوینی در ذیل صفحه آورده است: به ظن غالب بلکه به نحو قطع و یقین مراد از این «خاتون قتلغ بک» زن عمدهء امیر مبارزالدین محمد بن مظفر مؤسس سلسلهء ملوک آل مظفر در فارس و مادر سه پسر او جلال الدین شاه شجاع و قطب الدین محمود و عمادالدین احمد است که مورخین از او به «قتلغ خان مخدومشاه» یا «خان قتلغ مخدومشاه» یا فقط «قتلغ خان» یا «خان قتلغ» بدون علاوهء مخدومشاه تعبیر کرده اند. این زن دختر سلطان قطب الدین شاه جهان بن سلطان جلال الدین سیورغتمش از سلاطین قراختای کرمان است. در سال 729 امیر مبارزالدین او را در حبالهء نکاح درآورد و در حدود سنهء 785 خاتون مذکور وفات نمود. (تاریخ آل مظفر از محمود گیتی ملحق به تاریخ گزیده ص 724 به نقل قزوینی در شدالازار ذیل ص 114). و چون خاتون مزبور به تصریح محمود گیتی (ص 667) از طرف مادر از طوایف اوغان و جرمائی که در نواحی کرمان سکنی داشته اند بوده و چون دو طایفهء مذکور به تصریح مکرر سمط العلی للحضرة العلیا در تاریخ قراختائیان کرمان و تصریح مکرر محمود گیتی سابق الذکر از طوایف مغول بوده اند. پس خاتون مزبور نیز بالطبع از طرف مادر مغول محسوب میشده است، و بدون شبهه به همین مناسبت بوده که پسر مؤلف کتاب حاضر (شدالازار) از او به حضرت خاتون قتلغ بیک چنگیزی تعبیر کرده و لابد در ذهن او چنگیزی مرادف مغول بوده است و عجب است که هم مادر شاه شجاع (خاتون بیک) از طرف مادر مغول بوده و هم زن عمدهء خود شاه شجاع و مادر سه پسر او اویس و شبلی و جهانگیر نیز از طوایف اوغان مذکور در فوق و بالنتیجه او نیز مغول بوده است و مخفی نماند که در آن اعصار کلمهء «بیک» مانند کلمهء «خان» هر دو بر زن نیز اطلاق میشده است مثل ساتی بیک دختر اولجایتو و زن امیر چوپان و مانند همین قتلغ بیک. (پاورقی شدالازار از علامهء قزوینی ص 114).

قتلغ شاه.

[قُ لُ] (اِخ) (امیر...) از امیران لشکر غزان خان بن ارغون خان بن هلاکوخان و در سال 706 کشته شد. (تاریخ گزیده چ لندن ص 592 و 593 و 596).

قتلغ شاه.

[قُ لُ] (اِخ) (خاتون...) دختر قطب الدین. رجوع به قتلغ خان شود.

قتل غیرعمد.

[قَ لِ غَ / غِ رِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بدان که قتل در میان قوم یهود همچنان که در میان سایر امم بر دو قسم بود، یکی آنکه چون شخص، شخص دیگر را بدون عداوت کشت یعنی بدون اراده و عمد اسبابی بر او انداخت و یا سنگی بر او فرود آورد و بدون خبر مرد، در حالتی که شخص فاعل دشمن و یا در پی اذیت و آزار او نبود بنابراین شخص قاتل در حالات مسطوره میبایست از حضور ولی خون به یکی از شهرهای بست فرار نماید و پس از محاکمه و برائت الذمه بودنش مجلس محاکمه حکم مینمود که در همان شهر سکونت ورزد تا وقتی که کاهن اعظم فوت شود اما اگر پیش از رسیدن به شهر بست ولیّ خون به وی می رسید او را میکشت و یا آنکه از شهر بست خارج میگشت و در خارج حدود کشته میشد خونش به هدر رفته بود. (قاموس کتاب مقدس).

قتلگاه.

[قَ] (اِ مرکب) جای کشتن حیوانات. (آنندراج): مضجع؛ قتلگاه در جنگ. (منتهی الارب). مکان کشته شدن :
به قتلگاه وفا تا شهید او نشدم
دهان تیر بخندید و تیغ آب نخورد.
علی خراسانی.
چون محبان دگر لب تشنه همراه حسین
کاش می بودم علی در قتلگاه کربلا.
علی خراسانی (از آنندراج).

قتلمش.

[] (اِخ) ابن اسرائیل عموزادهء سلطان طغرل بیک است. سلطان طغرل بیک وی را با قریش بن بدران عقیلی به جنگ بساسیری فرستاد و چون بنی عقیل با قریش مکر کردند و به طرف بساسیری رفتند شکست بر لشکر سلطان طغرل افتاد و قتلمش منهزم پیش سلطان آمد. و چون سلطان آلب ارسلان بن جغربیک بن میکائیل بن سلجوقی به حکم وصیت برادرزاده اش سلیمان ولی عهد بود و به سال 455ه . ق. به پادشاهی رسید قتلمش با او درنساخت و به مدد ترکمانان با سلیمان جنگ کرد و بر ملک مستولی شد. چون آلب ارسلان از این حال واقف گشت به جنگ قتلمش آمد و در دامغان جنگ کردند قتلمش از اسب بیفتاد و سر او بر سنگ خورد و مغزش بیرون آمد و درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لندن ص 355، 439 و 480).

قتلو.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان خورخوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 62000 گزی شمال باختر دیواندره و 16000گزی جنوب شوسهء دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آنجا غلات، توتون و پنبه و ارزن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قتل و غارت.

[قَ لُ رَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشتار و چپاول.

قتلة.

[قِ لَ] (ع مص) قتل. کشتن. (منتهی الارب). رجوع به قتل شود.

قتلة.

[قِ لَ] (ع اِ) هیأت کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتلة.

[قَ تَ لَ] (ع ص، اِ) جِ قاتل.

قتلی.

[قَ لا] (ع ص، اِ) جِ قتیل به معنی مقتول. مقتولان. (آنندراج) (منتهی الارب). کشته شدگان.

قتلی.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گروه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. در 24000گزی شمال خاوری ساردوئیه و 18000گزی باختر راه مالرو راین به ساردوئیه واقع است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قتلیش.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مانهء شهرستان بجنورد. در 68هزارگزی شمال باختری مانه و سر راه مالرو عمومی بجنورد به حصارچه واقع و موقع آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 394 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قتل یوم.

[قَ یُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ای نیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. در 17هزارگزی شمال نورآباد و 19هزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه واقع است. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قتمة.

[قُ مَ] (ع اِ) نوعی از رنگهای خاکستری. || گیاهی است بدمزه و بدبوی. (منتهی الارب).

قتمة.

[قَ تَ مَ] (ع اِ) بوی بد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتن.

[قَ تَ] (ع اِ) ماهی ای است پهن به اندازهء پنجه. (منتهی الارب).

قتنده.

[قُ تُ دَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب) (معجم البلدان). سرحد سرقسطه و بدان جا وقعهء میان مسلمین و فرنگیان بوده است. (معجم البلدان). رجوع به اسپانیا شود.

قتو.

[قَتْوْ] (ع مص) خدمت نمودن پادشاه را. (آنندراج) (منتهی الارب). قَتی. قُتی. قِتی. مقتی. گویند: قتوت قتواً و قتی مثلثة مقصوراً و مقتی؛ خدمت کردم یا خدمت نمودم پادشاه را. (منتهی الارب).

قتوبة.

[قَ بَ] (ع ص) شتر با قتب. (منتهی الارب). شتر با قتب که خوی گیر باشد. (آنندراج).

قتوت.

[قَ] (ع ص) مرد سخن چین. || دزد سخن، نمام باشد یا نه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتود.

[قُ] (ع اِ) جِ قتاد. (منتهی الارب). || جِ قَتَد. چوب پالان. (آنندراج) (منتهی الارب).

قتود.

[قُ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب).

قتور.

[قَ] (ع ص) نفقه تنگ کننده بر عیال. (منتهی الارب). بخیل. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل).

قتور.

[قُ] (ع مص) تنگ کردن نفقه را بر عیال. (آنندراج).

قتوع.

[قُ] (ع مص) خوار و حقیر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قتع قتوعا؛ خوار و حقیر گردید. (منتهی الارب).

قتول.

[قَ] (ع ص) بسیار کشنده. (منتهی الارب) (آنندراج). کثیرالقتل. (اقرب الموارد): امرأة قتول؛ زن کشنده. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار قتل و کشش. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قُتل و قُتُل. (منتهی الارب).

قتول.

[قِ وَل ل] (ع ص) برجای ماندهء سست. (منتهی الارب) (آنندراج). العیُّ المسترخی. (اقرب الموارد). || فروهشته اندام. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتوم.

[قُ] (ع مص) بلند گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). قتم الغبار قتوماً؛ بلند گردید [ غبار ]. (منتهی الارب).

قتون.

[قُ] (ع مص) خشک شدن و رفتن تری. (منتهی الارب) (آنندراج). خشک شدن و رفتن تری مشک. (آنندراج): قتن المسک قتونا؛ خشک شد و رفت تری آن. (منتهی الارب).

قتوة.

[قَ وَ] (ع اِمص) سخن چینی. (منتهی الارب).

قتة.

[قَتْ تَ] (ع اِ) یک اسپست. (منتهی الارب). رجوع به قت شود.

قتی.

[قُتْ تی] (ترکی، اِ) و به تخفیف نیز قطی. قوطی. صندوقچه را گویند و به طای مهمله هم آمده است. (آنندراج). ظرف فلزی دردار که در آن چیزها را محفوظ نگاه میدارند. (فرهنگ نظام). در ترکی بمعنی مطلق ظرف است. قطی و قوطی هم همان است. (فرهنگ نظام). رجوع به قوتی و قوطی شود.

قتیبة.

[قُ تَ بَ] (اِخ) ابن سعدبن راهویه از راویان صحیح مسلم است. (تاریخ گزیده چ لندن ص 800).

قتیبة.

[قُ تَ بَ] (اِخ) ابن سعید از محدثان است. وی از مالک بن انس روایت میکند. (منتهی الارب).

قتیبة.

[قُ تَ بَ] (اِخ) ابن مسلم باهلی وی در زمان عبدالملک بن مروان (65 - 85 ه .ق.) از طرف حجاج بن یوسف به حکومت خراسان منصوب شد. حجاج به سال 85 یزیدبن مهلب را از خراسان معزول کرد و خراسان قتیبة بن مسلم را داد. در زمان ولیدبن عبدالملک مروان قتیبه از خراسان به ترکستان رفت و سکندریه را با جنگ گرفت و به سال 87 از آنجا خواستهء فراوان آورد و بتان زرین و سیمین و از آن جمله بت زرین بود دویست و پنجاه هزار مثقال، همهء بتان را بگداخت و بر لشکر بخش کرد بعد از آن بخارا و سمرقند و سغد و جاج و فرغانه که شهرستان آن را کاشان خوانند و خوارزم و دیگر ولایات ترک در فرمان خود آورد و به خراسان آمد و مرو دارالملک ساخت. در زمان سلیمان بن عبدالملک قتیبه با قوم کاشعر تمیمی به جزیت صلح کرد و بر سلیمان عاصی شد و لشکر بر او بیرون آمدند وکیع بن ابی شوریر تمیمی را بر خود امیر کردند وکیع با قتیبه جنگ کرد و کشته شد و از آن همه لشکر که با او بودند یک کس بیش نرست. سلیمان در عراقین و خراسان و ترکستان با قتیبه جنگ کرد. قتیبه در ترکستان فتح ها کرد و قلاع و بلاد مسخر گردانید و فتح گرگان و طبرستان که هیچ پادشاه از اکاسره و خلفای اسلام را دست نداده بود او را میسر شد و چندان خواسته یافت که هزار هزار دینار زر سرخ خمس آن بود و در این معنی نامه ای به سلیمان می نوشت. وزیرش صالح بن عبدالله گفت ذکر مبلغ مکن مبادا بر تو حجت نشیند. وی بنوشت و بعد از مرگ سلیمان از آن زحمت دید. (تاریخ گزیده چ لندن ص 272، 273، 276، 277، 839). دوران خلافت عبدالملک و حکومت عمال ستم پیشهء او یعنی حجاج بن یوسف ثقفی و قتیبة بن مسلم باهلی زمان شدت تعصب عربی و دورهء محنت و خواری مسلمین غیرعرب است، مظالم بیست سالهء حجاج و خونریزیها و خانمانسوزیهای قتیبه در خراسان و ماوراءالنهر تسلط عربی یعنی بنی امیه را که هنوز درست در این نواحی ریشه ندوانیده بود قوت داد و بسیاری از ایرانیها و آثار و کتب ایشان را یا به اسم ملت پرستی و ایران دوستی و یا بنام طرفداری از مخالفین بنی امیه نابود ساخت. (خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص 63 و 64). و رجوع شود به احوال و اشعار رودکی سمرقندی ص 254، 255، 256، 257، 258.

قتیبة.

[قُ تَ بَ] (اِخ) (ابن...) دینوری. عبدالله بن مسلم مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن قتیبه ابومحمد شود.

قتیبه خاتون.

[قُ تَ بَ] (اِخ) دختر اینانج. در زمان سلطان ارسلان بن طغرل، اینانج والی ری به محمد بن سلجوقشاه مایل شد و به جنگ ارسلان آمد (561 ه . ق.) و شکست خورد و کشته شد. ملک ری به اتابک محمد دادند و او قتیبه خاتون دختر اینانج را به زنی گرفت پس از اتابک محمد ملک ری به قزل ارسلان مفوض گشت. وی منکوحهء برادر، قتیبه خاتون را در نکاح آورد. قزل ارسلان به سال 587 ه .ق. کشته شد. و قتیبه خاتون را سلطان طغرل در نکاح آورد. (تاریخ گزیده چ لندن ص472، 475، 476).

قتیر.

[قَ] (ع اِ) پیری. || اول پیری. || سرهای میخ زره. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتیره.

[قُ تَ رَ] (اِخ) پدر قبیله ای است از تجیب. (منتهی الارب) (آنندراج). وی ابن حارثة بن عبد شمس بن معاویة بن جعفربن اسامة بن سعدبن اشرس بن شیب بن سکون بطنی است از تجیب. (لباب الانساب).

قتیری.

[قَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قتیره. (انساب سمعانی). و رجوع به قتیره شود.

قتیری.

[قَ ری ی] (اِخ) حبیب بن شهید مکنی به ابومروان مولای عقبة بن نجره از راویان است. وی از حنش صنعانی روایت کند و از او یزیدبن ابوحبیب و جعفربن ربیعه روایت دارند. او به سال 109 ه . ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قتیری.

[قَ ری ی] (اِخ) حسن بن علا از محدثان است. وی از عبدالصمدبن حسان روایت کند و سلیمان بن اسرائیل خجندی از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قتیری.

[قَ ری ی] (اِخ) محمد بن روح مصری از محدثان است. ابن ماکولا گوید: وی از ابن وهب و ابومرزوق روایت دارد. (سمعانی).

قتیل.

[قَ] (ع ص) کشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج) :
سرانگشتان صاحبدل فریبش
نه در حنّا که در خون قتیل است.سعدی.
و گر هلاک منت درخور است باکی نیست
قتیل عشق شهید است و قاتلش غازی.
سعدی.
ج، قَتلی. (منتهی الارب) (آنندراج): و اگر با آن مرأة ذکر نشود گوئی هذه قتیلة فلان (و تاء تأنیث به آخر قتیل اضافه میشود) و مررت بقتیلةٍ، زیرا صفت قتیل در این موارد به جای اسم نشسته است. (از منتهی الارب).

قتیل.

[قَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

قتیل الجن.

[قَ لُلْ جِن ن] (اِخ) لقب سعدبن عباده بزرگ طائفهء خزرج. رجوع به سعدبن عبادة شود.

قتیل الرعد.

[قَ لُرْ رَ] (ع اِ مرکب) سلوی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قتیم.

[قَ] (ع ص، اِ) ابریشم جوش دادهء سپید. || زن. || زن خوب صورت و نیکو. || مرد.(1) || مرد خوار و ذلیل. || مرد کم طعام یا بی طعام. || نیزه و سنان باریک و کهنه. (منتهی الارب).
(1) - این کلمه از اضداد است در هر دو معنی. (منتهی الارب).

قتین.

[قَ] (ع ص، اِ) قتیم. ابریشم جوش دادهء سپید. || زن. || زن خوب صورت نیکو. || مرد(1). || مرد خوار و ذلیل. || مرد کم طعام. || مرد بی طعام. || نیزه و سنان باریک و کهنه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مادهء بالا شود.
(1) - این لغت از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قتیون.

[قِتْ تی یو] (اِخ) جماعتی از محدثان. (منتهی الارب).

قث.

[قَث ث] (ع اِ) گیاهی است ریزه. || (مص) کشیدن. گویند: فلان یَقُثُّ ما؛ یعنی یجرّ؛ راندن و برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج). و فعل آن از نصر است. (منتهی الارب).

قثا.

[قَ] (ع مص) خوردن چیزی را که وقت خائیدن آواز باشد آن را. (منتهی الارب).

قثاء .

[قِ / قُثْ ثا] (ع اِ) خیارتره که خیار دراز باشد. || خیار. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم عربی خیار زه است که خیار دراز و خیار چنبر گویند و در بعضی امکنه طول او بقدر ذرعی میشود. در اواخر دوم سرد و جوف او مسکن حرارت و تشنگی و مدر سنضک کرده و مثانه و جهت التهاب معده و جگر مفید و لطیف تر از قثد و سریع الهضم تر از او و تخم او مدر بول و مفتح و جالی و قوی تر از تخم قثد و پوست و گوشت او مولد ریاح و قولنج و دیرهضم و خلطی که از او بهم رسد مستعد عفونت و در اکثر افعال مانند قثد است و مصلحش عسل و مویز و رازیانه و شرب برگ او جهت سگ دیوانه گزیده و خشک کردهء او جهت اسهال صفراوی مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قثاء .

[قَثْ ثا] (ع ص) خداوند خیار. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثائة.

[قِ / قُثْ ثا ءَ] (ع اِ) یک خیار. (منتهی الارب).

قثاث.

[قَثْ ثا] (ع ص) سخن چین. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثاث.

[قُ] (ع اِ) رخت. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثاث.

[قِ / قَ] (اِخ) نام جد فرهین بن قرضم که پیش رسول صلی الله علیه و سلم به رسولی آمد و محدثان آن را به فتح خوانند. (منتهی الارب). || تیره ای است از مهره. (انساب سمعانی). رجوع به قثاثی شود.

قثاثة.

[قَ ثَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). قثیثه. (منتهی الارب).

قثاثی.

[قَ ثی ی] (ص نسبی) نسبت است به قثاث. (انساب سمعانی).

قثاثی.

[قَ ثی ی] (اِخ) ابن فمومی بن تملک بن عبدی بن فدعی بن مهره از فرزندان رهنین بن قرصم بن جعفل بن قثاث قثاثی که به رسول خدا وارد شد، و پیغمبر مقدمش را از آنجا که از راه دور آمده بود گرامی داشت. طبری از او یاد کرده و گوید: رهنین بن فرصم. (انساب سمعانی).

قثارد.

[قُ رِ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قَثرَد شود. || (ص) مرد بسیار رخت خانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بسیار گوسپند و بسیار بره و بزغاله. (منتهی الارب).

قثارد.

[قَ رِ] (ع اِ) دامنهای پیراهن و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثام.

[قَ] (ع اِ) نام کفتار ماده. || غنیمت بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثامة.

[قَ مَ] (ع مص) خاکسترگون شدن. (منتهی الارب). رجوع به قثم شود.

قثد.

[قَ ثَ] (ع اِ) خیار بالنگ و آن را خیار بادرنگ نیز نامند. || خیار. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم عربی خیار است و در شیراز خیار بالنگ و در خراسان بادرنگ نامند در آخر دویم سرد و تر و مسکن حرارت صفرا و خون و التهاب احشاء و رافع تشنگی و مفتح سدهء جگر و مدر بول و مخرج حصاة و غلیظ تر از قثاء و رافع ضعفی که از اسهال مفرط حاره بهم رسد و جهت تب های شدید و یرقان و دردسر نافع و آب او تا چهل و پنج مثقال را شکر مسهل مرة الصفرائی که در معده و امعاء باشد و آب خیار زرد ترش رسیده او در اسهال قوی تر از آب نارسیدهء او و چون قدری قرنفل در آن خیسانیده روز دیگر صاف آن را با ماءالعسل بنوشند جهت نیکوئی رنگ رخسار و تفتیح سدد و تحلیل مواد حاره نافع و رافع خفقان است در یک روز و نطول آب او مانع تولد قمل و ضماد کوبیدهء جرم او جهت جرب و حصیف و شری و خارش بدن و نرم کردن خشونت جلد و التهاب معده و احشاء دردسر و اورام حاره مفید و خوردن دو مثقال و نیم از پوست خشک او جهت عسر ولادت بغایت مؤثر و مضر مبرودین و خام کنندهء غذا و مولد خلط خام و در تهیگاه و چون در معده فاسد گردد مولد خلط خام سمی و مصلحش نانخواه و معاجین حاره و عسل و بوئیدن خیار جهت انتعاش روح حیوانی و دردسر حار مفید است و ترشی خیار سرد و مطفی حرارت و بسیار دیرهضم و با طعام بعد از آن مضر است و تخم خیار سردتر از تخم خیارزه و مدر بول و مخرج صفرای سوخته به ادرار و رافع تب های حاره و ورم جگر و سپرز و درد شش و قرحهء آن که از حرارت باشد و ضماد او با بوره و عسل محلل اورام جلد است و مضر انثیان و مصلحش کتیرا و بدلش تخم خیارزه و شربتش تا پنج درم است و روغن خیار که مانند روغن کدو ترتیب میدهند در افعال ضعیف تر از تخم کدو است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قثد.

[قَ] (ع مص) قَثَد (خیار) خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). و فعل آن از باب «نصر» است. (منتهی الارب).

قثرد.

[قُ رَ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب). رجوع به قَثرَد شود.

قثرد.

[قُ رُ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب). قماش البیت. (اقرب الموارد).

قثرد.

[قَ رَ] (ع اِ) رخت خانه. قُثرُد. قِثرِد. قُثارِد. || (ص) مرد بسیار گوسپند و بسیار بره و بزغاله. || مرد بسیار رخت خانه. || (اِ) پاره های پشم. || رختی که وقت کوچ برندارند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قثرد.

[قِ رِ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب). رجوع به قَثرَد شود. || سیل آورد خشک شده در بن انگور. (منتهی الارب). الغثاء الیابس فی اصل الکرم. (اقرب الموارد). || انبوهی مردم. (منتهی الارب).

قثرة.

[قَ رَ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب) (آنندراج). قماش البیت. (اقرب الموارد).

قثع.

[قُ] (ع اِ) کرنای. بوق. و این تصحیف قُبع و قُنع نیست. (منتهی الارب).

قثقثة.

[قَ قَ ثَ] (ع مص) تمام و کامل پیمودن پیمانه. || جنبانیدن میخ را جهت برکندن. (منتهی الارب).

قثم.

[قَ ثَ] (ع مص) به یک بار مال نیکو و جید دادن. گویند: قثم له من المال قثما؛ به یک بار مال نیکو و جید داد او را. || قَثَمَه؛ فراهم آورد مال بسیار را. || پلیدی. آلوده شدن. (منتهی الارب). قُثْمَة.

قثم.

[قُ ثَ] (ع ص) مرد بسیار بخشش و دهش. || گردآورندهء زن و فرزند و عیال. || مرد جمع کنندهء بدی و شر(1). || (اِ) کفتار نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه از اضداد است.

قثم.

[قَ] (ع اِ) آلایش پلیدی خشک شده بر سرین. || آلایش پیخال مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) به یک بار مال نیکو و جید دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: قثم له من المال قثماً؛ به یک بار مال نیکو و جید داد او را، و این از باب ضرب است. || فراهم آوردن مال بسیار. || خاکسترگون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قثم.

[قُ ثَ] (اِخ) ابن جعفربن سلیمان یکی از راویان است. جاحظ در کتاب التاج حدیثی را از وی دربارهء قتل جعفربن یحیی به دست هرون الرشید خلیفهء عباسی، نقل کند. (التاج ص 66).

قثم.

[قُ ثَ] (اِخ) ابن عباس بن عبدالله از امیرانی است که منصور عباسی او را به سال 143 ه . ق. به امارت یمامه برگزید و او تا هنگام وفات منصور در آن منصب باقی ماند. چون مهدی خلیفهء عباسی روی کار آمد به عزل او فرمان داد ولی فرمان عزل پس از وفات وی به یمامه رسید. سال وفات او 159 ه . ق. (= 776 م.) است. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 790).

قثم.

[قُ ثَ] (اِخ) ابن عباس بن عبدالمطلب صحابی است. و قثم از قاثم معدول است. (منتهی الارب). قثم بن عباس هاشمی از امیرانی است که عم وی علی بن ابیطالب او را به حکومت مدینه برگزید. وی تا زمان قتل علی علیه السلام در آن منصب بود. پس به سمرقند رفت و در آنجا به سال 57 ه . ق. (= 677 م.) به شهادت رسید. (رجوع به تهذیب التهذیب ج 8 ص 361 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 790 شود). در تاریخ گزیده آمده است، چون پیغمبر در روز دوشنبه ماه ربیع الاول سال یازدهم هجرت وفات کرد امیرالمؤمنین علی و عباس و پسران او فضل و قاثم [ قثم ] و موالی رسول؛ اسامه و شقران به اتفاق مهاجر و انصار تجهیز او کردند و سه کفن بر او پوشیدند پس بر او نماز کردند، در خانهء عایشه به مدینه همانجا که وفات کرده بود گور حفر کردند علی و پسران عباس و قثم و شقران به گور رفتند و او را دفن کردند و آخرین کسی که از گور برآمد قثم بود که بدین فخر و مباهات میکرد. (از تاریخ گزیده چ لندن ص 154).

قثمة.

[قُ مَ] (ع مص) پلیدی آلوده شدن. قَثَم. (منتهی الارب). || خاکسترگون شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) خاکسترگونی. (منتهی الارب). الغبرة من الالوان. (اقرب الموارد). || پلیدی و پیخال آلودگی. (منتهی الارب). اللطخ بالجعر. (اقرب الموارد). رجوع به قثم شود.

قثو.

[قَثْوْ] (ع اِ) گشنیز. || (مص) گرد کردن مال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خیار بالنگ خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و فعل آن از نصر است. (منتهی الارب).

قثول.

[قِ وَل ل] (ع ص، اِ) مرد فروماندهء سست فروهشته گوشت. || گنگلاج. || خوشهء ستبر خرمابن. || پارهء بزرگ از گوشت و از استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قثوم.

[قَ] (ع ص) مرد بسیارخیر. || گردآورندهء عیال. || فراهم آورندهء نیکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قثوی.

[قَ وا] (ع اِمص) فراهم آمدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قثی.

[قَثْیْ] (ع مص) گرد کردن مال و جز آن. || خیار خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قثو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قثو شود.

قثیثة.

[قَ ثَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). جماعت. (ناظم الاطباء). قَثاثَة. (منتهی الارب).

قثیثی.

[قِثْ ثی ثا] (ع مص) گرد کردن مال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قثیره.

[قُ ثَ رَ] (ع اِمصغر) مصغر قثرة. (منتهی الارب) (آنندراج). رخت خانهء کوچک.

قج.

[قُ] (ترکی، اِ) قچ. قوچ. رجوع به قچ شود.

قجاق.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. در 48 هزارگزی خاور کدکن سر راه مالرو عمومی رباط مشک به نسر واقع و موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 144 تن و آب آن از قنات، محصولات آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است، راه مالرو دارد. از رحمت آباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قجباز.

[قُ] (نف مرکب) قچباز. قوچباز. رجوع به قچباز شود.

قجر.

[قَ جَ] (اِخ) مخفف قاجار. نام ایلی است که قریب یک قرن و نیم در ایران سلطنت کردند. رجوع به قاجاریه شود. || (اِ) نام یک آهنگ دستگاه شور است. (فرهنگ نظام).

قجر.

[قَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی، بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. در 32000 گزی جنوب خاوری ده شیخ کنار رودخانهء زمکان واقع است و موقع آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء زمکان تأمین میشود. محصولات آنجا غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء باباجانی هستند. غلات در دشت صرنا به عمل می آورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قجرآباد.

[قَ جَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. در 7هزارگزی جنوب باختری علیشاه عوض و 5 هزارگزی راه عمومی واقع و موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. 346 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و دو رشته در بهار از رود کرج است و محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند و انگور، شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قجرآباد.

[قَ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 27 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قجراب.

[قَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر. واقع در 24000 گزی شمال خاوری شهر ملایر و 6000 گزی شمال باختری راه اتومبیل رو ملایر به شاده اراک. کوهستانی و معتدل مالاریائی و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و محصولات آنجا غلات دیم و شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء سه کیلومتر بالا و پائین نامیده میشود، سکنهء بالا 1800 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قجرخالصه.

[قَ جَ لِ صَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. در 15هزارگزی جنوب باختر علیشاه عوض کنار راه عمومی رباط کریم به بیدک واقع و موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. 126 تن سکنه دارد. آب آن از رود سیاه آب و محصولات آن غلات، بنشن و چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق رباط کریم و حصار ساتی ماشین میتوان برد. در زمستان ایل میش مست برای تعلیف گوسفندان حدود این ده می آیند. آثار خرابه های روی ارتفاعات باختری از آثار ساسانیان و اشکانیان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قجری.

[قَ جَ] (ص نسبی) نسبت است به قجر. رجوع به قجر و قاجاریه شود.

قجری.

[قَ جَ] (ص نسبی) (شلیتهء...) نوعی شلوار زنانه.

قجریه.

[قَ جَ ری یَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهر هاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 40هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 14هزارگزی خاور راه آهن اهواز به خرمشهر و کنار کارون و موقع جغرافیائی آن دشت و گرم سیر است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از کارون بوسیلهء موتور تأمین میشود و محصولات آن غلات و سبزی و باقلا و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است. در این آبادی آثار قلعه خرابه ای به نام نظام السلطنه مشاهده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قجغار.

[قُ] (ترکی، اِ) قچقار، بمعنی قوچ. رجوع به قجقارباشی شود.

قجغار.

[قُ] (اِخ) نام بیابانی است. (فرهنگ شاهنامه). رجوع به قاچارباشی شود.

قجغارباشی.

[قُ] (اِخ) نام محلی است. نام شهری است. (فرهنگ شاهنامه) قچقارباشی :
سپه را به قجغارباشی براند
به چین و ختن نامداری نماند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2413 س14).
چو بشنید بیژن سپه گرد کرد
ز ترکان سواران روز نبرد
ز قجغارباشی بیامد دمان
نجست ایچ گونه به ره بر زمان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص3012 س12).
و در بعضی نسخ شاهنامه گاهی این کلمه به صورت مخفف یعنی قجغار آمده است و با این صورت گاهی نسخه بدلهای قبچاق دیده میشود در پاره ای نسخه ها از جمله:
چو بودن به گنگ اندرون شد دراز
به دیدار کاووسش آمد نیاز
به گستهم نوذر سپرد آن زمین
ز قبچاق (قجغار) تا پیش دریای چین.
ابوریحان بیرونی در کتاب قانون مسعودی نام این محل را آورده است در بلاد ترک در عداد: اوش داورکند و بلاساغون و پرسخان و ایسی گول و آت باشی.

قجق.

[] (اِخ) (زمین...) این سرزمین در شمال فندرسک قرار دارد. رابینو در کتاب مازندران و استراباد آرد: فندرسک محدود است از مغرب به نهر سرخ محله تا سنگر کبودجامه که در مشرق آن اراضی گوکلان واقع است. از سمت شمال محدود میشود به اراضی ایمیر، کوچک فجق... (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص114).

قجقجة.

[قَ قَ جَ] (ع اِ) بازی است که آن را عظم وضاح نیز نامند. (منتهی الارب). یک نوع بازی است مر تازیان را. (ناظم الاطباء).

قجمه دست.

[قُ جِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. در 3000 گزی شمال خاوری کلاله واقع و موقع آن دامنه و معتدل مالاریائی است. 350 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تکیه قوز و محصولات آنجا برنج و غلات و حبوبات و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان مختصر بافتن پارچه های ابریشمی است. از کلاله اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قجور.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار. در 18000گزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند، کنار راه فرعی اتومبیل رو بیجار به زنجان واقع و موقع آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آنجا غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو و قلعه خرابه ای دارد که در دو محل نزدیک بهم واقع شده است. پل روی رودخانهء قزل اوزان در هزارگزی خاوری آبادی واقع است. در وقایع آذربایجان پل مذکور بوسیلهء دمکراتها خراب گردید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قجور.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. در 28000گزی جنوب باختر دیواندره و 8000 گزی شوسهء سنندج به سقز واقع است و موقع آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 210 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه است. محصولات آنجا غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و قلمستان است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قجور.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه. واقع در 3هزارگزی خاور تکاب و 3هزارگزی خاور راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ و بیجار، معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 443 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصولات آن غلات و بادام و حبوبات و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قچ.

[قُ] (ترکی، اِ) قُج. میش نر شاخ دار جنگی. ظاهراً این لفظ ترکی است. (آنندراج) :
پنبه در آتش نهادم من به خویش
در فکندم من قچ نر را به میش.مولوی.

قچاق.

[قُچْ چا] (مغولی، ص) باقدرت. (ناظم الاطباء). توانا. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چاق و فربه. (آنندراج). زوردار. (ناظم الاطباء).

قچباز.

[قُ] (نف مرکب) قوچباز. آنکه گوسفندان سرزن (شاخ زن) را با هم بجنگاند. (آنندراج) :
چو دیده جلوه قچباز خویش در میدان
سر نشانده همی خورد عاشق حیران.
سیفی (از آنندراج) (بهار عجم).

قچرقچی.

[] (مغولی، اِ) بلد. رائد. پیش قراول.

قچق.

[قُ چَ] (اِخ) (نهر...) نهری است از نهرهای مازندران و از شعب گرگان رود که شاید کونچی ملا نامیده میشود. در ترجمهء مازندران و استراباد رابینو آمده است: در نزدیکی خرابه های شهر قدیمی گرگان خرم رود از سمت جنوب به گرگان رود میریزد. شعب دیگرش از طرف جنوب عبارتند از: نهرهای کونچی ملا که شاید همان قچق باشد و آقری گل... (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 126).

قچقار.

[قُ] (ترکی، اِ) قُجْغار. گوسفند گشنی. (برهان) (آنندراج). گوسپند پروار گشنی. (ناظم الاطباء).

قچک.

[قَ چَ] (اِ) نوعی از سازها است. (آنندراج). یک نوع آلتی است از موسیقی. (ناظم الاطباء).

قچل.

[قَ چَ] (اِ) زاغ و کلاغ. (ناظم الاطباء).

قح.

[قُح ح] (ع ص) خالص. ساده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): عربی قح؛ مرد عربی محض. عبد قح؛ بنده و بردهء محض که پدر و مادر او هر دو بنده باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بطیخ قح؛ خربزهء پرمغز نارسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بی آمیغ از زفتی. (آنندراج). بی آمیغ از زفتی و لئامت. (ناظم الاطباء). || بی آمیغ از جوانمردی. (آنندراج). بی آمیغ از کرم و جوانمردی. (ناظم الاطباء). || بی آمیغ از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). || مردم درشت بدخوی و جز آنها. ج، اَقحاح. (ناظم الاطباء).

قحاب.

[قُ] (ع اِ) سرفهء اسب و شتر و مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). سرفهء اسب و شتر و گاه سرفهء مردم را نیز گویند. (ناظم الاطباء). || (مص) سرفه زده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قاحب شود.

قحاب.

[قِ] (ع اِ) جِ قحبه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قحبه شود.

قحاح.

[قُ] (ع ص) سادهء بی آمیغ. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). رجل قحاح؛ مرد سادهء بی آمیغ. || اصل کار و خالص و بی آمیغ آن. (آنندراج). رجوع به قح شود.

قحاح الامر.

[قُ حُلْ اَ] (ع اِ مرکب) اصل کار و خالص و بی آمیغ آن. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قحاحة.

[قَ حَ] (ع مص) ساده و بی آمیغ گردیدن. || فربه و پرمغز شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قحاد.

[قِ] (ع اِ) جِ قَحَدَ. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قحده شود.

قحاد.

[قَحْ حا] (ع ص) مرد تنها بی برادر و بی پسر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحادة.

[قُ دَ] (اِخ) نام قبیله ای است و از آن قبیله است مادر یزیدبن قحادیة که یکی از فارسان بنی یربوع است. (منتهی الارب).

قحارة.

[قَ رَ] (ع اِمص) کلان سالی و فرتوت شدگی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحاریة.

[قُ ری یَ] (ع ص) شتر کلان سال. || بقیهء طاقت. || مرد کلان جثهء خشمناک بسیارنوش کوتاه قامت. (منتهی الارب).

قحاز.

[قُ] (ع اِ) بیمارئی است گوسفند را. || سرفهء شتر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحازن.

[قَ زِ] (ع اِ) جِ قَحزَنَة. (منتهی الارب). رجوع به قحزنة شود.

قحازة.

[قُحْ حا زَ] (ع اِ) دامی است که بدان مرغان را شکار کنند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحاف.

[قِ] (ع اِ) کاسه. (منتهی الارب) (آنندراج). در مثل گویند: الیوم قحاف و غداً نقاف؛ ای الشرب بالقحاف؛ یعنی امروز شراب نوشی و فردا سرشکستگی. (منتهی الارب). || (مص) سخت نوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحاف.

[قُ] (ع ص) برندهء همه چیز. گویند: سیل قحاف؛ توجبه که همه را برد. (از منتهی الارب).

قحافة.

[قُ فَ] (ع اِ) هرچه که میبری آن را. (منتهی الارب).

قحافة.

[قُ فَ] (اِخ) (ابو...) عثمان بن عامر. رجوع به ابوقحافه عثمان بن عامر و تاریخ گزیده چ لندن ص 173 شود.

قحافة.

[قُ فَ] (اِخ) ابن عامربن سعد از بنی شهران ابن خثعم از قحطان است. اسماء بنت عمیس صحابی از دودمان او است. (الاعلام زرکلی ج2 ص791).

قحال.

[قُ] (ع اِ) بیماری گوسپندان را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحامة.

[قَ مَ] (ع اِمص) کلان سالی. قُحومَة. (منتهی الارب) (آنندراج). و این هر دو اسم مصدر است بدون فعل. (آنندراج).

قحب.

[قَ] (ع ص) مرد کلان سال و سرفه زده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) سرفه زده گردیدن مرد. (منتهی الارب) (آنندراج). قحاب. رجوع به قحاب شود.

قحبة.

[قَ بَ] (ع ص، اِ) گنده پیر. || سرفه زده. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: به قحبة؛ ای سعال. (منتهی الارب). || تباه شکم از دود. (منتهی الارب) (آنندراج). || زناکار تباه کردار بدان جهت که به بهانهء سرفه و تنحنح اشاره کند حریف خود را و یا آن لغت مولد است. (منتهی الارب) (آنندراج). فاحشه. زن بدکار :
محتسب کون برهنه در بازار
قحبه را میزند که روی بپوش.سعدی.
بیاموز مردی ز همسایگان
که آخر نیم قحبهء رایگان.سعدی (بوستان).

قحث.

[قَ] (ع مص) آغاز نمودن از آخر چیزی. (منتهی الارب). گویند: قحثت الشی ء قحثاً؛ آغاز نمودم از آخر آن چیز. (منتهی الارب).

قحثره.

[قَ ثَ رَ] (ع مص) پراکنده نمودن و پریشان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحد.

[قَ] (ع مص) برآمدن کوهان شتر. بزرگ شدن کوهان شتر. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قحد الجمل قحداً؛ برآمد کوهان وی و بزرگ شد. (منتهی الارب).

قحدم.

[] (اِخ) مکنی به ابوبشر یکی از راویان است که دربارهء عمر بن عبدالعزیز روایتی از او نقل شده است. رجوع شود به سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 126.

قحدم.

[قُ دُ] (اِخ) ابن ابی سلیمان شاگرد صالح کاتب و یکی از مترجمان و نویسندگان است که به سال 78 ه . ق. به امر حجاج بن یوسف ثقفی مأمور شد که دیوان های کوفه و بصره را از فارسی به عربی ترجمه کند در زمانی که یوسف بن عمر حکومت عراق را بدست گرفت، در کوفه و بصره تا زمان عبدالملک مروان دو دیوان وجود داشت یکی به زبان عربی برای آمارگیری و دیگری به زبان فارسی برای ثبت اموال. (الوزراء و الکتاب ص 23 و 41 و 43).

قحدة.

[قَ دَ] (ع ص) بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج): ناقة قحده؛ شتر بزرگ کوهان. (منتهی الارب).

قحدة.

[قَ حَ دَ] (ع اِ) بُن کوهان. || کوهان. || میان تهیگاه کوهان. ج، قِحاد و اَقحُد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحذم.

[قَ ذَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قحر.

[قَ] (ع ص) پیر فرتوت. || شتر کلان سال که در آن اندکی بقیهء توانائی باشد. ج، اَقحُر و قُحور. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحز.

[قَ] (ع مص) برجستن و بی آرامی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قحز قحزاً؛ برجست و بی آرامی کرد. (منتهی الارب). || زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قحزه بالعصا؛ زد او را به چوب دستی. || بر زمین افکندن. || مرده وار برافتادن. || انداختن. گویند: قحز السهم؛ انداخت تیر را پس پیش روی وی افتاد. (منتهی الارب). || کمیز انداختن سگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحزان.

[قَ حَ] (ع مص) کمیز انداختن سگ. (منتهی الارب) (آنندراج). قحز. (منتهی الارب).

قحزلة.

[قَ زَ لَ] (ع اِ) چوب دستی. || (مص) برافکندن. || زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قحزنه شود.

قحزم.

[قَ زَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب). قحزم بن عبدالله اسوانی مکنی به ابوحنیفه اصلش قبطی و از بزرگان اصحاب شافعی است که از وی تعلیم گرفته است. او در اسوان اقامت گزید و بمذهب شافعی سالها فتوی داد و به سال 271 ه . ق. در همان شهر وفات کرد. (حسن المحاضره فی تاریخ مصر و القاهره ص 181).

قحزمة.

[قَ زَ مَ] (ع مص) بازگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحزنات.

[قَ زَ] (اِخ) شمشیرهای منذربن ماءالسماء. (منتهی الارب).

قحزنة.

[قَ زَ نَ] (ع اِ) چوب دستی. || چوب دستی گنده. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قحازن. || (مص) افکندن بزدن. (منتهی الارب). افکندن و زدن. (آنندراج). گویند: ضربه فقحزنه؛ ای صرعه. (منتهی الارب). رجوع به قحزله شود.

قحزی.

[قَ زا] (ع ص) کمان برجهنده. (منتهی الارب).

قحص.

[قَ] (ع مص) لگد زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قحص برجله قحصاً؛ لگد زد. (منتهی الارب). || خانه روفتن. || شتاب گذشتن. || دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند. سبقنی قحصاً؛ ای عدواً. (منتهی الارب).

قحط.

[قَ] (ع اِ) ضربت سخت. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). || خشک سال. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) نایابی و کم یابی چیزی را مجازاً گویند. (فرهنگ نظام) (آنندراج). تنگی و کم یابی. || بی حاصلی. || بی ثمری. گرانی و سختی و بی بارانی و خشک سالی. مجاعه. (ناظم الاطباء) :
باران همت تو گسست از زمانه قحط
باد سعادت تو ببرد از جهان شقا.
امیر معزی (از آنندراج).
چو یوسف نیست کز قحطم رهاند
مرا چه ابن یامین چه یهودا.خاقانی.
شروان وبای ظلم گرفته است و قحط عدل
انصاف تاج بخش کیان میزبان ماست.
خاقانی.
مرا دل گفت کنج فقر داری در جهان منگر
نعیم مصر دیده کس چه باید قحط کنعانش.
خاقانی.
قحط جود است آبروی خود نمی باید فروخت
باده و گل از بهای خرقه می باید خرید.
حافظ.
حسن بهر عشقبازان قحط نیست
هر که شمعی دارد از پروانه است.
محمدسلیم (از آنندراج).
|| (ص) کمیاب. || بی حاصل. بی ثمر. (ناظم الاطباء). || (مص) بند آمدن. خشک سال شدن. گویند: قحط المطر قحطاً و قحوطاً؛ بند آمد باران. قحط العام؛ خشک سال شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بازایستادن باران و تری از هوا. (منتهی الارب). و این از باب فتح است. || و قحط الناس قحطاً و قحوطاً؛ قحط زده گردیدند مردم و این از سمع است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قحط.

[قَ حِ] (ع ص) سخت. شدید: عام قحط؛ سال سخت. ضرب قحط؛ زدن سخت و شدید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قحط.

[قُ] (ع اِ) یک نوع ماهی است. (ناظم الاطباء).

قحط.

[قُ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب).

قحطان.

[قَ] (اِخ) ابن عامربن سالح پدر قبیله ای است. (منتهی الارب). قحطان بن عامربن شالخ بن ارفخشدبن سام بن نوح. ریشهء اعراب قحطانی و پدر خاندان حمیر و کهلان وتبابعه (شاهان یمن) (شاهان حیره) و غسانیان (شاهان شام) در جاهلیت است. علمای انساب وی را از نخستین مردان دستهء دوم از دسته های سه گانهء عرب (عاربه و متعربه و مستعربه) میشمارند. و گویند او در میان شاهان یمن و جزیرة العرب نخستین کسی است که تاج بر سر نهاد. وی از ساکنان حضرموت بود پس به سرزمین صنعاء که در آن زمان خالی از آبادی و سکنه بود رفت و آنجا را آباد کرد. وی را که از اشراف قوم خود بود به شاهی برگزیدند و جماعتی گرد او فراهم آمدند. او به عراق حمله برد و با بعلوس پادشاه آشوریان جنگید و در خلال این جنگها مرد. تاریخ تولد و مرگ وی دانسته نیست. (الاعلام زرکلی ج2 ص761). پشت چهارم ارفخشد فرزند سام بن نوح که عربان از دودهء اویند. مستوفی آرد: سام بن نوح به قول بعضی مورخان پیغمبر مرسل است اکثر انبیا و جمیع اهل ایران از تخم اویند. او را شش پسر بود، اول ارفخشد و از نسل او چهارم پشت به قحطان و قالغ رسید. قوم عجم از تخم قالغ اند و اکثر عرب قحطیانند (ظ . قحطانیان) و زبان عربی از یعرب بن قحطان است و قحطان را نام قحطان بود بسبب آنکه در سالهای سخت سخا کردی و مردم را از تنگی برهانیدی، در حق او گفته اند و یقحط القحوط و یطردها بسخائه؛ یعنی وی با بخشش و سخای خود قحطی ها را از میان ببرد و قحطان اسم علم او شد. (تاریخ گزیده چ لندن ج یکم ص 27).

قحطانی.

[ق نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قحطان بن عامر. (منتهی الارب).

قحطبة.

[قَ طَ بَ] (ع مص) بر زمین افکندن. || زدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحطبة.

[قَ طَ بَ] (اِخ) ابن شبیب طائی یکی از سرداران لشکر ابومسلم خراسانی است. مستوفی آرد: ابومسلم پس از آنکه خراسان وی را مسلم گشت، قحطبة بن شبیب طائی را بجانب عراق فرستاد قحطبه، گرگان بقهر بستد و ری و ساوه و قم و ولایت کاشان بی حرب مسخر گردانید و با مردم اصفهان جنگ کرد و بگرفت و از آنجا برگشت و به نهاوند رفت و همدان با مردم نصر سیار جنگ کردند ایشان را بکشت و از آنجا به حلوان شد و شهر زور و حلوان بستد و عزم کوفه کرد. یزیدبن میسره از واسط عزم حرب ایشان کرد بر کنار فرات بهم رسیدند، شب بود، حرب درپیوست قحطبه را اسب خطا کرد و او را در آن آب غرق گردانید اما لشکرش وقوف نداشتند. یزیدبن میسره را نیز بکشتند چون روز شد و قحطبه غرق شده بود، پسرش حسین بن قحطبه را بر خود امیر گردانیدند و به کوفه شدند. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص286). و رجوع شود به کامل بن اثیر ج5 ص191 و 192. تاریخ وفات وی 132 ه . ق. (= 750 م.) است. (الاعلام زرکلی ج2 ص791).

قحط در علف خانه افتادن.

[قَ دَ عَ لَ نَ / نِ اُ دَ] (مص مرکب) کنایه از عمر به آخر رسیدن است. قحط در علف خانه افتاد؛ یعنی عمر به آخر رسید چه علف خانه کنایه از دنیا است. (آنندراج).

قحط رجال.

[قَ طِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کمیابی مردمان بادانش. (ناظم الاطباء). قحط الرجال.

قحطرة.

[قَ طَ رَ] (ع مص) زه کردن کمان را. (منتهی الارب) (آنندراج). || آرامش با زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گائیدن زن را. (آنندراج).

قحط زار.

[قَ] (اِ مرکب) جائی که قحط زده است. قحط زده. قحطستان. جائی که در آن قحطی بود :
هزار خرمن برق است و نیم جو حاصل
به قحط زار چنین سعی خوشه چین چه کند؟
میریحیی شیرازی (از آنندراج).

قحط سال.

[قَ] (اِ مرکب) سال خشک بی باران. (ناظم الاطباء). خشک سال. (آنندراج). سال مجاعه. (ناظم الاطباء) :
وز بنهء طبع در این قحط سال
نزل بیفکنده و بنهاده خوان.خاقانی.

قحط شدن.

[قَ شُ دَ] (مص مرکب)کمیاب شدن. || مفقود گشتن. (ناظم الاطباء).

قحط و غلا.

[قَ طُ غَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) قحطی و خشک سالی.

قحطی.

[قَ] (حامص) نایابی. یافت نشدن :
برای یک دم تیغ تو صد خون میشود بر هم
در این کشور ز بختم قحطی آب است پنداری.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
رجوع به قحط شود.

قحطی.

[قَ طی ی] (ع ص) بسیارخوار. و این لغتی است عراقی. (منتهی الارب).

قحف.

[قَ] (ع مص) کاسهء سر بریدن یا شکستن. || یا زدن بر آن. || رسیدن بر کاسهء سر کسی. || خوردن آنچه در کاسه باشد. || بیرون آوردن آنچه در آوند است. || کشیدن اشکنه و جز آن را. || گندم دانه بر باد کردن و بردن هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحف.

[قِ] (ع اِ) (عظم قحف) واقع است در طاق و طرفین جمجمه و آن را دو سطح و چهار کنار و چهار زاویه است. سطح ظاهر بواسطهء خطی منحنی که تقعیرش به طرف تحت و حد حفرهء صدغ است منقسم به دو جزء میشود به زیر این خط عضلهء صدغ متصل و به بالای آن که صاف است لفافهء روی جمجمه احاطه نموده در وسط این سطح فزونیئی است که معروف به حدبهء قحف است. سطح باطن مقعر و دارای برآمدگی های حلمیسئی و تقعیرات انگشتی است و در موضع حدبهء قحف تقعیری است موسوم به حفرهء قحف که در آن چند تقعیر ناوی مرئی که از زاویهء تحتانی و قدامی این استخوان ابتداء نموده به فوق و خلف این سطح منشعب میشوند که شعب شریان وسط امین در آنها قرار دارند. کنار قدامی قسمت فوقانی آن مضرس و ضخیم و تحتانی نازک است و در تمام امتداد خود به استخوان جبهه متصل است. کنار خلفی بیشتر مضرس است و با تضاریس قمحدوه متداخل میشوند کنار فوقانی هم مضرس و ضخیم و به نظیر خود پیوسته در ملتقای آنها از باطن قسمتی از ناودان سهمی حاصل میشود که ورید طولی فوقی در آن متمکن است در بعضی از سرها در آن ثقبه ای است موسوم به ثقبهء قحف که ورید سانترینی و شریان کوچکی که از قمحدوه می آید از آن عبور میکنند. کنار تحتانی این استخوان کوتاه تر و نازک تر، مقعر و مورباً به هیأت عظم صدغ بریده شده از اتصالشان درز قشری حاصل میشود. زاویهء فوق و قدامی قائمه و با زاویهء فوقی و خلفی قریب به قائمه به زاویهء نظیر خود و به عظم جبهه متصل است. زاویهء فوقی و خلفی قریب قائمه ای و به زاویه ای نظیر خود و قمحدوه پیوسته. زاویهء تحتانی و قدامی حاد و تیز و در سطح باطن تقعیر بسیار عمیقی دارد که مبدأ انشعاب خطوط و تقعیرات ناوی است که در سطح باطن قحف مشاهده میشوند. این زاویه از قدام به جبهه و از تحت به بال بزرگ وتدی و صدغ اتصال دارد. زاویهء خلفی و تحتانی بریده و ناتمام است و به قطعهء حلمهء صدغ میپیوندد. مفاصل این استخوان به نظیر خود و جبهه و قمحدوه و صدغین و وتدی متصل میشود. ماهیت: مثل کلیهء عظام جمجمه طرفین آن از نسج متکاثف و وسط آن از نسج متخلخل است. عظمیت از یک نقطه که در موضع نتو قحف است شروع مینماید. (جواهر التشریح میرزا علی ص64 و 65).

قحف.

[قِ] (ع اِ) کاسهء سر. || آنچه شکسته و جدا گردد از کاسهء سر. ج، اقحاف، قحوف، قحفه. || قدح. || نیمهء کاسهء بزرگ چون شکسته و رخنه دار گردد. || کاسهء چوبین شبیه کاسهء سر گوئی نیمهء قدح است. گویند: ما له قِدٌّ و لا قِحفٌ؛ او نه کاسهء چرمین دارد نه چوبین؛ یعنی او چیزی ندارد. || کرانهء سرین. در مثل گویند: هو افلس من ضارب قحف استه؛ او مسکین و برجای مانده است. || (مص) نیک نوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحف.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قاحف. رجوع به قاحف شود.

قحفاء .

[قَ] (ع ص) (عجاجة...) گردباد که همه چیز را برد. (منتهی الارب).

قحفزة.

[قَ فَ زَ] (ع مص) سخن درشت و سخت گفتن. گویند: قحفز له الکلام قحفزة. || شتاب رفتن. || نیکو و نرم پر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند. قحفز الحقیبه؛ نیکو و نرم پر کرد رفاده را. (منتهی الارب).

قحفلیز.

[قَ فَ] (ع اِ) شرم زن. (منتهی الارب). کس زن. (آنندراج).

قحفة.

[قِ فَ] (ع اِ) جِ قحف. (منتهی الارب).

قحقاح.

[قَ] (ع ص) سخت: قرب قحقاح؛ قرب سخت. قَرَب مقحقح. (منتهی الارب).

قحقح.

[قُ قُ] (ع اِ) استخوان گرداگرد دبر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحقح.

[قُ قُ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). سرزمینی است که در آن مسعودبن قریم فارس بکربن وائل به قتل رسید. شاعری در این باره گوید :
و نحن ترکنا ابن القریم بقحقح
صریعاً و مولاه الجة للفهم.(معجم البلدان).

قحقحة.

[قَ قَ حَ] (ع مص) گردیدن آواز در گلو و خندهء کبی. (منتهی الارب) (آنندراج). قهقهه.

قحل.

[قَ] (ع ص) پیر خشک اندام. || (اِ) پوست بر استخوان خشک شده. || (مص) خشک گردیدن پوست بر استخوان. || خشک اندام گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.

قحل.

[قَ حِ] (ع ص) پیر خشک اندام. || (اِ) پوست بر استخوان خشک شده. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قحلزة.

[قَ لَ زَ] (ع اِمص) رفتار مرد کوتاه بالا. || (مص) درشت آوردن سخن را. || درشتی کردن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحم.

[قَ] (ع ص) پیر نیک فرتوت. || (مص) بیابان نوردیدن. || نزدیک کسی رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحم.

[قُ حَ] (ع اِ) دشواریها: قحم الطریق؛ دشواریهای راه. || قحم الشهر؛ سه شب پسین ماه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحمة.

[قَ مَ] (ع ص) مؤنث قحم. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قحم شود.

قحمة.

[قَ مَ] (اِخ) نام شهری است کوچک نزدیک زبید و آن قصبهء وادی ذوال است. میان آن و زبید از سوی مکه یک روز مسافت است. (آنندراج) (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قحمة.

[قَ مَ] (اِخ) شهری است به یمن. (منتهی الارب).

قحمة.

[قَ مَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحمة.

[قُ مَ] (ع اِ) هلاکت جای. || تنگ سال سخت. || خشک سال. || (اِمص) ناگهان بی اندیشه درآمدگی در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحو.

[قَحْوْ] (ع مص) گرفتن. گویند: قحا المال قحواً؛ گرفت آن را. (منتهی الارب).

قحوان.

[قُ] (ع اِ) بابونه. (منتهی الارب) (آنندراج). اُقحُوان. ج، اَقاحی و اِقاح. مصغر آن اُقَیْحی. (آنندراج). گیاهی است که شکوفهء آن سفید است و برگهای شکوفهء آن ریز و سفید مانند دندان است که دندان را بدان تشبیه کنند. (المنجد).

قحوانة.

[قُ نَ] (ع اِ) واحد قحوان. رجوع به قحوان شود.

قحوحة.

[قُ حَ] (ع مص) قَحاحة . (منتهی الارب). ساده و بی آمیغ گردیدن. || فربه و پرمغز شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قحّ قحوحة و قحاحة؛ ساده و بی آمیغ گردید و فربه و پرمغز شد. (منتهی الارب).

قحورة.

[قُ رَ] (ع ص) شتر کلان سال با بقیهء طاقت. || مرد کلان جثه. || خشمناک. || بسیارنوش. || کوتاه قامت. (منتهی الارب).

قحوز.

[قُ] (ع مص) کمیز انداختن سگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرده وار برافتادن. (منتهی الارب).

قحوط.

[قُ] (ع مص) خشک گردیدن سال و بازایستادن باران و تری از هوا. (منتهی الارب) (آنندراج).

قحوف.

[قُ] (ع اِ) جِ قِحف. (منتهی الارب). رجوع به قحف شود. || کفلیزها. (منتهی الارب).

قحول.

[قُ] (ع مص) بر استخوان خشک گردیدن پوست. (منتهی الارب). خشک شدن پوست بر استخوان. (آنندراج). گویند: قَحَلَ قحو و قُحِل قحو. (منتهی الارب).

قحوم.

[قَ] (ع ص) پیر فرتوت. || محالةٌ قحومٌ؛ چرخ زودروان. (منتهی الارب).

قحوم.

[قُ] (ع مص) خویشتن را بناگاه در کاری افکندن بی اندیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). اقتحام.

قحومة.

[قُ مَ] (ع اِمص) کلان سالی. قَحامة.

قحیح.

[قَ] (ع مص) نوعی از آب خوردن. || (اِمص) نوعی از آب خوردگی. و آن بالاتر از جرعه جرعه خوردن و یا یک نفس خوردن آب است. (از منتهی الارب).

قحیط.

[قَ] (ع ص) نیک خشک و سخت: عام قحیط؛ سال نیک خشک و سخت. ضرب قحیط؛ زدن سخت. (منتهی الارب).

قحیف.

[قُ حَ] (اِخ) ابن عمیربن سلیم ندی از شاعران است. (منتهی الارب).

قخر.

[قَ] (ع مص) زدن چیزی خشک را بر خشک. (منتهی الارب) (آنندراج).

قخزة.

[قَ زَ] (ع مص) چیزی خشک را بر چیزی خشک زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قخر شود.

قد.

[قَدد] (ع ص) دراز از هر چیزی. (منتهی الارب). || (اِ) پوست بزغاله. (منتهی الارب) (آنندراج). || در مثل گویند: ما یجعل قدک الی ادیمک؛ ای شی ء یحملک علی ان تجعل امرک الصغیر عظیما؛ در حق شخصی گویند که از طور خود تجاوز کند و آنکه چیز حقیر را به چیزی خطیر قیاس کند. (منتهی الارب). رجوع به قِدّ شود. || قدر و اندازه. (منتهی الارب) (آنندراج): این جامه را به قد فلانی دوخته اند؛ به اندازهء قامت فلانی و این مجاز به حذف است. (آنندراج). تقطیع و اعتدال آن. (منتهی الارب). مرادف قامت و تقطیع و اعتدال و به تخفیف دال نیز آمده است. (آنندراج). ج، اَقُدّ، قِداد، اَقُدَّة، قُدود. || بالا و قامت مرد. (منتهی الارب) :
ای دل از هر کسی مجوی وفا
کز همه نی بُنی نخیزد قد.خاقانی.
میوهء دل نیشکر خدشان
گلبن جان نارون قدشان.نظامی.
و بدین معنی از فارسی بیشتر به تخفیف (دال) استعمال شود. فتنه زای، فتنه خیز، دلکش، دلارای، دلجوی، دل فریب، رعنا، سرکش، شوخی پناه، محشرپناه، جامه زیب، موزون، کشیده، افراخته، بلند، مستطیل، نازک، نازآفرین، چست، چالاک، جلوه ساز، خمیده، خم خورده، خم شده، خم گشته، دوتا، چوگانی و سبک جولان از صفات آن است و نخل، نهال، سرو، شمشاد، عرعر، سدره، نیشکر، چوب چینی، گل پیاده، تیر، خدنگ، سنان، عصا، مصرع، شعله، مینا و الف از تشبیهات آن است. (آنندراج) :
آه است که دادم به دل زار و دگر هیچ
کردم الف قدّ تو تکرار و دگر هیچ.
سراج (از آنندراج).
وصف قدت به الف چون کنم ای آب حیات
که الف ساکن و قد تو بود خوش حرکات.
؟ (از آنندراج).
چشم دو جهان والهء آن قامت رعناست
خوش حلقه ربائی است قد همچو سنانش.
صائب (از آنندراج).
بر بیاض چشم دارم مصرع قدّ ترا
رتبت طبع بلند از انتخابم روشن است.
زمانای مشهور (از آنندراج).
چو شعلهء قدت آهنگ پیچ و تاب کند
کمر ز بیم گسستن میان خوف و رجاست.
فطرت (از آنندراج).
خلد از رخ تو شکفته تر نیست
با قدّ تو سدره آن قدر نیست.
ظهوری (از آنندراج).
این قوم که خسّت است سرمایهءشان
در بخل نموده آز پیرایهءشان
دزدند به خویش قد که هنگام خرام
بی صرفه نیفتد به زمین سایهءشان.
واله هروی (از آنندراج).
- قد الف چو میم کردن؛ کنایه از مراقبت و سر به جیب فروبردن باشد. (آنندراج). قد الف چون میم کردن. (مجموعهء مترادفات ص327).
- قد راست کردن؛ برخاستن. قامت افراشتن :
گفتم که قدی راست کنم بخت نگون شد
گوئی فلک خم شده جائی به کمین بود.
سنجر کاشی (از آنندراج).
چون تیر هر که راست کند قد بر این بساط
با قامت خمیده رود چون کمان به خاک.
صائب (از آنندراج).
- قد کشیدن؛ برخاستن؛ قامت افراشتن :
باز آب از چشمه سار چشم تر قد میکشد
سرو بالای تو چون تیر نظر قد میکشد.
طاهر وحید (از آنندراج).
میکشد زنگار قد چون سرو بر آئینه ام
تخم غم را بر زمین پاک من ریز و مبین.
صائب (از آنندراج).
تا نهال تو قد از گلشن تقدیر کشید
سرو را فاخته از طوق به زنجیر کشید.
صائب (از آنندراج).
ز قمری کی تواند سرو دم زد پیش بالایش
که از بال پری قد میکشد سرو دلارایش.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
دهد باد را گرد راهش به باد
چسان قد کشد از رهش گردباد.
طغرا (از آنندراج).
|| (مص) بدرازا از بن بریدن. || بدرازا شکافتن چیزی را. || بریدن مسافت و بیابان را. || بریدن سخن را. || دردگین شکم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قد.

[قَ] (ع اِ فعل) مرادف یکفی. گویند: قدنی درهم و قد زیداً درهم. || (ص) مرادف حسب. و این مبنی بر سکون غالباً به کار رود. گویند: قد زیداً درهم؛ ای حسبه. و معرب نیز آید چون: قد زید درهم؛ ای حسبه. (منتهی الارب).

قد.

[قَ] (ع حرف) و این مختص است به فعل متصرف خبری مثبت و مجرد از جازم و ناصب و حرف تنفیس و دارای شش معنی است: 1 - توقع، چون قد یقدم الغائب و این برای کسی گفته میشود که در انتظار قدوم غائب است. 2 - تقریب ماضی به حال، چون قد قام زید. 3 - تحقیق، چون قد افلح من زکیها. 4 - نفی، چون قد کنت فی خبر فتعرفه بنصب تعرف. 5 - تقلیل، چون قد یصدق الکذوب. 6 - تکثیر، چون قد اترک القرن مصفراً انامله. (از منتهی الارب).

قد.

[قُدد] (ع اِ) ماهی است دریائی. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی ماهی معروف به بکلاء که در اقیانوس اطلس و دریای بالتیک زندگی میکند. تازهء آن سبزهء خاکستری رنگ است و دارای شکمی سفید و تابناک میباشد. آن را صید کرده و نمک سود ساخته و کباب میکنند، از کبد آن روغن ماهی معروف میسازند. مهمترین نقاط صید این نوع ماهی آبهای نیوفنلاند و ایسلند و دریای شمال و خلیج بسکای است. (از الموسوعة العربیة).

قد.

[قِدد] (ع اِ) ظرفی است چرمین. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: ما له قد و لاقِحْفٌ؛ ای اناء من جلد و اناء من خشب. (منتهی الارب). || تازیانه. || دوال از پوست ناپیراسته. ج، اَقُدّ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدآور.

[قَ] (ترکی، اِ) راهبر و قیل سواران که بیرون لشکر باشند برای محافظت و به هندی چوکی نامند و نیز هر دو لغت با زای معجمه هم آمده است. (آنندراج به نقل از مؤید الفضلاء).

قدائم.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قدوم. نیک مبارزان و دلیران. رجوع به قدوم شود. جِ قدیم. (منتهی الارب). رجوع به قدیم شود.

قداح.

[قِ] (ع اِ) جِ قِدْح. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قِدْح شود.

قداح.

[قَدْ دا] (ع ص) کاسه گر. (منتهی الارب) (آنندراج). قدح گیرنده. (النقود العربیه ص39). || (اِ) آهن چخماق. || سنگ یا چوب آتش زنه. || اطراف گیاه تازه. || نوباوه های تازه از گیاه اسپست. (منتهی الارب) (آنندراج).

قداح.

[قَدْ دا] (اِخ) موضعی است در دیار بنی تمیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (معجم البلدان).

قداح.

[قَدْ دا] (اِخ) سعیدبن سالم که علمای علم رجال او را به قداح ملقب سازند. (ریحانة الادب ج 3 ص 280).

قداح.

[قَدْ دا] (اِخ) عبدالله بن میمون. فرقهء میمونیه از فرق اسماعیلی اصحاب اویند. (الفهرست ص 186 به نقل مؤلف خاندان نوبختی ص 265). و این فرقه را نباید با فرقهء میمونیه از فرق عجاردهء خوارج اشتباه کرد. (خاندان نوبختی ص 265).

قداح.

[قَدْ دا] (اِخ) میمون مکی پدر عبدالله بن میمون. علماء رجال این لقب را به او و فرزندش عبدالله میدهند. (ریحانة الادب ج 3 ص 280).

قداحس.

[قُ حِ] (ع ص) مرد دلاور و بدخوی بیباک. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قداحه.

[قَدْ دا حَ] (ع اِ) سنگ یا چوب آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قداحه.

[قِ حَ] (ع اِمص) کاسه گری. (منتهی الارب) (آنندراج). قدح ساختن. صناعت قدح. (النقود العربیه ص 39).

قداد.

[قَ] (ع اِ) خارپشت. (منتهی الارب) (آنندراج). || یربوع. (المنجد). کلاک موش. (منتهی الارب) (آنندراج). قنفذ. (المنجد).

قداد.

[قُ] (ع اِ) درد شکم. (منتهی الارب) (آنندراج).

قداد.

[قِ] (ع اِ) جِ قَدّ. (منتهی الارب). رجوع به قد شود.

قداد.

[قَ] (اِخ) ابن ثعلبه بن معاویه از قبیلهء بُجَلَة است. (منتهی الارب).

قدار.

[قُ] (ع ص، اِ) مرد میانه. || باورچی. || شترکُش. || دیگ پز. || خوان سالار. || مار بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدار.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدارة.

[قُ رَ] (اِخ) ابن صالح پی کن ناقهء صالح علیه السلام است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدارة.

[قَ رَ] (ع مص) توانستن. (منتهی الارب). || آماده ساختن. || وقت معین کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قداره.

[قَدْ دا رَ] (اِ) نوعی از شمشیر است که به هندی کوکتی کاکهانده خوانند. (آنندراج). قمه. نوعی قمه. رجوع به غداره شود.

قداس.

[قُ] (ع ص) استوار و سطبر از شرف. (منتهی الارب) (آنندراج). الشرف المنیع الضخم. (اقرب الموارد). || (اِ) غوزهء نقره شبیه مروارید. || سنگ که به جای ریزش آب در حوض بر پا سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). || سنگ که در حوض شتر اندازند و آب را بدان اندازه نموده بخش نمایند. (منتهی الارب). حجر یطرح فی حوض الابل یقدر علیه الماء یقتسمونه بینهم. (اقرب الموارد).

قداس.

[قُدْ دا] (اِخ) عمرانی گوید نام جائی است. (معجم البلدان).

قداس.

[قَدْ دا] (ع اِ) سنگ که به جای ریزش آب در حوض برپا سازند. (منتهی الارب). رجوع به قُداس شود.

قداف.

[قُ] (ع اِ) کاسهء بزرگ. || سبوی سفالینه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدام.

[قُ] (ع ص) دیرینه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدام.

[قَدْ دا] (ع اِ) پیش. خلاف وراء. (منتهی الارب). || شتر گشن. || سرآمد مردم در شرف. || پادشاه. (منتهی الارب). ملک. (اقرب الموارد). || مهتر قوم. (منتهی الارب). سید. (اقرب الموارد).

قدام.

[قُدْ دا] (ع اِ) پیش. خلاف وراء. (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر گشن. (منتهی الارب). || سرآمد مردم در شرف. (منتهی الارب). || پادشاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مهتر قوم. (منتهی الارب). || جزار. (اقرب الموارد). قصاب. رجوع به مادهء قبل شود. || جِ قادم. (منتهی الارب).

قدام.

[قَ مِ] (اِخ) ماده سگی. (منتهی الارب).

قدام.

[قَ مِ] (اِخ) نام اسب عروة بن سنان عبدی. (منتهی الارب).

قدام.

[قَ مِ] (اِخ) نام اسب عبدالله بن عجلان نهدی. (منتهی الارب).

قدام.

[قَ مِ] (اِخ) آبشخوری است به بحرین. (معجم البلدان).

قدامة.

[قَ مَ] (ع مص) دیرینه گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) || (اِمص) کهنگی. (آنندراج).

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن جرم بن زبان از قضاعه از قحطان و جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص791).

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن جعفر مکنی به ابوالفرج کاتب بغدادی به گفتهء یاقوت نصرانی بود و به دست المکتفی بالله اسلام آورد. وی یکی از فصحا و بلغا و فلاسفه و در علم منطق زبانزد دانشمندان بود. ابوالفرج بن جوزی مرگ او را به سال 337 ه . ق. نوشته و صاحب دیوان الاسلام تألیفات ذیل را برای او ذکر کرده است: 1 - کتاب الخراج. این کتاب در لیدن به سال 1892 م. چاپ شده است. 2 - نقدالشعر. این کتاب مشتمل بر بیست باب است از قبیل تشبیه و مبالغه و طباق و جناس. این کتاب در آستانه به سال 1302 ه . ق. در 89 صفحه به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1494 و 1495). قدامة بن جعفر بغدادی از نویسندگان متقدم و بلغا و فصحائی است که در منطق و فلسفه استاد بوده است. وی در روزگار مکتفی بالله خلیفه میزیست و به دست وی اسلام آورد و در بغداد به سال 310 ه . ق. (= 922 م.) وفات کرد. تألیفاتی دارد، از جمله: 1 - السیاسة. 2 - البلدان. 3 - زهرالربیع در اخبار و تاریخ. 4 - نزهة القلوب. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 792).

قدامة.

[قَ مَ] (اِخ) ابن حنظله از صحابیان است. (منتهی الارب).

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله از صحابیان است. (منتهی الارب).

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن مالک از صحابیان است.

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن مظعون بن حبیب جمحی قرشی از صحابیان است که در جنگهای بدر واحد و خندق و سایر مشاهد با رسول خدا (ص) بوده و در زمان عمر بن خطاب بر بحرین حکومت کرده است. وی به سال 36 ه . ق. (= 656 م.) وفات یافت. رجوع به نوی ج2 ص60 والاصابة ج3 ص228 و الاعلام زرکلی ج2 ص796 شود.

قدامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن ملحان از صحابیان است. (منتهی الارب).

قدامی.

[قُ ما] (ع اِ) یزک: قدامی الجیش؛ یزک لشکر. (منتهی الارب). || جِ قادمة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قادمه شود. || جِ قدیم. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قدیم شود.

قدامی.

[قُ می ی] (اِخ) نام دهی است در وشم از ده های یمامه که دارای نخلستان است. (معجم البلدان).

قدامیس.

[قُ] (ع اِ) جِ قدموس. (منتهی الارب) (آنندراج). شتران بزرگ. (آنندراج). رجوع به قدموس شود.

قداوة.

[قَ وَ] (ع مص) خوشبوی و خوشمزه گردیدن گوشت. (منتهی الارب).

قداة.

[قَ] (ع اِ) بوی خوش دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || جِ قَدَة (نوعی از مار). (منتهی الارب).

قدبوح.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 9هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع و موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. 23 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، ابریشم، شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قدح.

[قَ دَ] (ع اِ) کاسه که دو کس را سیر گرداند یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). کلمهء قدح از کلمهء Cadus لاتینی گرفته شده است و آن را نخست از خزف میساختند و پس از چوب و سپس از مس نیز معمول گردید. نام قدح در قصیدهء ارخیلوقس دفاروس Arcfiloque du perosمتوفی 660 ق.م. برده شده است، پس از او هرودت مورخ متوفی 308 ق.م. این کلمه را به کار برده و سپس معنای آن توسعه یافته و به شسب و برنی و جره نیز اطلاق شده است. (النقود العربیه ص 39). ج، اقداح. (منتهی الارب) (آنندراج). و گرداب و گوش و ترازو از تشبیهات آن است. (آنندراج) :
هوش به گرداب قدح در فتاد
داد همه رخت ادب را به باد.
میرخسرو (از آنندراج).
سخن کز لب شیشه بیرون شود
به گوش قدح تا رسد خون شود.
بیدل (از آنندراج).
و با لفظ خوردن و نوشیدن و آشامیدن و کشیدن و چشیدن و پیمودن و زدن، کنایه از شراب خوردن است و با لفظ بر سر زدن و بر سر کشیدن بکمال رغبت خوردن است. (آنندراج) :
عاشق قدحی که در جگر زد
معشوق همان قدح به سر زد.
ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
چون تنک ظرفان نه بر اندازه ساغر میکشم
صد قدح چون شاخ گل یک بار بر سر میکشم.
قاسم تبریزی (از بهار عجم) (از آنندراج).
مستان قدح به نیت خیرالعمل زدند
آن نیم شب که نعرهء حی علی زدیم.
سنجر کاشی (از آنندراج).
اگر تیغ بارد تو ساغر بکش
قدح را سپر ساز و بر سر بکش.
ابراهیم (از آنندراج).
گرفت و بر لبش مستانه بنهاد
قدح نوشید و لب بوسید و جان داد.
زلالی (از آنندراج).
می تست خون خلقی همه دور می دمادم
مخور این قدح که فردا به خمار خواهی آمد.
امیرخسرو (از آنندراج).
امیدها به لبش داشتم ندانستم
که این قدح به چشیدن تمام میگردد.
صائب (از آنندراج).
|| در اصطلاح عرفا وقت را گویند. (فرهنگ مصطلحات عرفا).

قدح.

[قَ] (ع مص) طعن کردن در نسبت کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قدح فیه قدحاً. (منتهی الارب). || شکاف کردن در تیر به بن پیکان. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند قدح فی القَدح؛ شکاف کرد در تیر به بن پیکان. (منتهی الارب). || آتش برآوردن از آتش زنه. (آنندراج) (منتهی الارب). چخماق زدن بر آتش زنه تا آتش دهد. (آنندراج). || به کفلیز برداشتن شوربا را. || فرورفتن چشم در مغاک. || خوردن کرم دندان و چوب را. || آب تباه شده از چشم برون کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). میل زدن چشم که آب آورده است: و قد احضر سبعة انفس لقدح اعینهن. (عیون الانباء ج1 ص230). || فروخوردن آب چشمه و چشم. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدح.

[قِ] (ع اِ) تیر تمام ناتراشیده و پر و پیکان نانهاده. || تیر قمار. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قِداح و اقدح و اقادیح. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدح.

[قِ] (اِخ) اسبی است مر غنی بن اعصر را. (منتهی الارب).

قدح.

[قَ دَ] (اِخ) دهی از بخش آبدانان شهرستان ایلام. 13000گزی جنوب باختری آبدانان کنار راه مالرو دهلران به آبدانان. کوهستانی، معتدل، سکنهء آن 100 تن است. آب از رودخانهء چم کبود و محصول آن غلات، لبنیات، تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری است. در دو محل به فاصلهء 4000 گز واقع به نام علیا و سفلی مشهور است. سکنهء علیا 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قدح آشام.

[قَ دَ] (نف مرکب) قدح نوش :
دل قدح آشام و افغان نغمه ساز
ساخته در بر رخ شادی فراز.
طاهر وحید (از آنندراج).

قدحان.

[قِ] (ع اِ) جِ قَدَح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قدح بر سر کسی شکستن.

[قَ دَ بَ سَ رِ کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) رسوا کردن او را. (آنندراج) :
کس چه میداند که پیمانت نمی ماند درست
گر ز بدمستی قدح را بر سر ما بشکنی.
ملاطغرا (از آنندراج).

قدح پیما.

[قَ دَ پَ / پِ] (نف مرکب)ساقی :
به تماشا چو سرو قامت او
بر لب جوی شد قدح پیمای.
امیرشاهی (از آنندراج).
عارفان از می تا شیشهء دل سرگرم اند
چشم مخمور تو بر دست قدح پیمایست.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).

قدح خوار.

[قَ دَ خوا / خا] (نف مرکب)قدح نوش. می خوار :
گنه آمرز رندان قدح خوار
بطاعت گیر پیران ریاکار.
جامی (از آنندراج).

قدحرة.

[قِدْ دَ رَ] (ع اِ) گویند: ذهبوا بقدحرة و کذا بقِنْدَحْرَة؛ یعنی بجائی رفتند که تا آنجا دست کسی نرسد و کسی بر آنها قادر نشود. (منتهی الارب).

قدح زرین.

[قَ دَ حِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نرگس. (ناظم الاطباء).

قدح زین.

[قَ دَ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از قاش زین. (آنندراج) :
جلوه میکرد سمند تو و تمکین میریخت
آب حیوان ز کنار قدح زین میریخت.
تائب (از آنندراج).

قدح ساز.

[قَ دَ] (نف مرکب) آنکه قدحها را بسازد. قدح سازنده. (آنندراج). قدح پیما. رجوع به قدح پیما شود :
قدح گر نمی بود در دست چرخ
نمی شد قدح ساز پابست چرخ.
طغرا (از آنندراج).

قدح کار.

[قَ دَ] (ص مرکب) ساقی. (آنندراج). قدح پیما. رجوع به قدح پیما شود.

قدح کش.

[قَ دَ کَ / کِ] (نف مرکب)قدح کشنده. شرابخوار. می خواره :
قدح کشان ز نشاط این قدر قیامت چیست
بیاض گردن میناست صبح محشر نیست.
محمد اسحاق شوکت (از آنندراج).

قدح لاجوردی.

[قَ دَ حِ جِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان باشد. (برهان)

قدح مریم.

[قَ دَ حِ مَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است دوائی که برگ و بیخ آن سنگ مثانه را بریزاند و بول براند و آن نوعی از حی العالم است و آن را زلائف الملوک نیز گویند. (از برهان) (آنندراج).

قدح نوش.

[قَ دَ] (نف مرکب) قدح خوار. میگسار :
واگذارش که به خون جگر خود سازد
کیست صائب که به بزم تو قدح نوش شود.
صائب (از آنندراج).

قدحة.

[قُ حَ] (ع اِ) یک کفلیز از شوربا و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: اعطانی قدحة من المرق؛ ای غرفة منه. (منتهی الارب).

قدحة.

[قِ حَ] (ع اِمص) آتش برآوردگی از آتش زنه. || اندیشیدگی کار. (منتهی الارب) (آنندراج). و در هر دو معنی اسم است اقتداح را. (منتهی الارب).

قدحة.

[قَ حَ] (ع مص) یک بار چخماق زدن بر آتش زنه. (منتهی الارب). و از همین معنی است: لو شاء الله لجعل للناس قدحة ظلمة کما جعل لهم قدحة نور. (منتهی الارب).

قدد.

[قُ دَ] (اِخ) ابن عماربن مالک سلمی شاعری است که در دوران جاهلیت بزرگ شد و بر پیغمبر وارد گردید و اسلام آورد و با وی عهد بست که هزار سوار از بنی سلیم و عاد بیاورد. وی داستان اسلام آوردن خود را با طائفهء خویش در میان گذاشت و گروه بسیاری با وی همداستان شده بسوی پیغمبر اسلام به راه افتادند ولی وی در میان راه به سال 8 ه . ق. (= 629 م.) وفات کرد و یاران او در سال فتح (عام الفتح) بر پیغمبر وارد شدند و خبر مرگ او و آنچه بر آنها گذشته بود، دادند. رسول خدا بر وی ثنا گفت. رجوع شود به الاصابة ج 3 ص 229 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 792.

قد دادن.

[قَ دَ] (مص مرکب) رسیدن: این حوض به من قد نمیدهد. عقلم به این کار قد نمیدهد.

قدر.

[قَ] (ع اِ) اندازهء چیزی. (منتهی الارب) مقدار. (آنندراج) :
متحیر نه در جمال توام
عقل دارم به قدر خود قدری.سعدی.
فارغی از قدر جوانی که چیست
تا نشوی پیر ندانی که چیست.سعدی.
نه هر کس سزاوار باشد به صدر
کرامت به فضل است و رتبت به قدر.
سعدی.
|| میانهء زین. || سر شانه. || (اِمص) توانگری. توانائی. فراخی. (منتهی الارب) (آنندراج). || خوبی. (آنندراج). || ارزش؛ اعتبار :
چو وصل و مهر تو نبود چه قدر دارد عمر
چو دوستی تو آمد چه قدر دارد مال.
(سندبادنامه).
|| بزرگی. (آنندراج). عزّت :
ایا رسیده به جائی کلاه گوشه قدرت
که دست نیست بر آن پایه آسمان برین را.
سعدی.
- قدر آوردن؛ ارزش داشتن :
چه قدر آورد بندهء حوردیس
که زیر قبا دارد اندام پیس.
سعدی (از آنندراج).
- قدر چیزی یا کسی بردن؛ بی ارزش و آبرو کردن آن :
داریم صدهزار هنر و کس نمیخرد
از بخت تیره قدر هنر برده ایم ما.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
- قدر چیزی یا کسی شکستن؛ بی ارزش و اعتبار کردن آن :
بس که قدر گل رخان در دور حسن او شکست
گل ز بس خواری تو پنداری قریب گلشن است.
کلیم (از آنندراج).
|| (مص) کوتاهی کردن. (آنندراج). || پایان کار نگریستن. (منتهی الارب). || توانستن و قادر شدن. (آنندراج). || اندازه کردن خدای حکم را و فرمان دادن. رجوع به قَدَر شود. || اندازه کردن چیزی را بر چیزی. || پختن: قدراللحم؛ پخت گوشت را. || تنگ نمودن. || بزرگ داشتن. || به بزرگی صفت کردن. (منتهی الارب). و از این باب است قول خدای تعالی: ما قدروا الله حق قدره. (قرآن 6/91).
|| (اِ)
(اصطلاح نجومی) هر یک از مراتب کواکب در خردی و کلانی و اهل صناعت آن را شش مرتبه نهادند و در قدر اول پانزده کوکب بیش نیافتند و قدر دوم چهل و پنج کوکب یافتند و در قدر سیم دویست و هشت و در قدر چهارم چهارصد و هفتاد و چهار و در قدر پنجم دویست و هفده و در قدر ششم چهل و نه و این جمله هزار و هشت کوکب است و از این خردتر نه کوکب است دیگر که آن را خفیفه خوانند و خردتر از این نه پنج کوکب دیگر است که ایشان را سحابی خوانند که هر یکی از چند کوکب جمع گشته اند و این هزار و بیست و دو کوکب را در چهل و هشت صورت حصر کرده اند. (جهان دانش). هر یک از مراتب خردی و کلانی ستاره ها. ج، اقدار. و آن را عظم نیز خوانند و جمع آن اعظام. بدان که جمله کواکب مرصوده یکهزار و بیست و پنج اند و از این اشکال بروج و غیره مرکب شده اند هرگاه که مقادیر این کواکب مرصوده به اعتبار کلانی و کوچکی مختلف است، پس شش قسم مقادیر قرار داده اند هر قسمی را از قدر علی حده است تفاوت هر قدر کمی ششم حصه است از یکدیگر پس کواکب قدر اول پانزده اند و کواکب قدر ثانی چهل و پنج و کواکب قدر ثالث دو صد و هشت و کواکب قدر رابع چهارصد و شصت و چهار و کواکب قدر خامس دو صد و هفده و کواکب قدر سادس چهل و هفت. (از شرح چغمنی فارسی، از آنندراج).

قدر.

[قَ دَ] (ع اِ) فرمان. حکم. (منتهی الارب) (آنندراج). || اندازه کردهء خدای تعالی بر بندگان از حکم. (منتهی الارب). سرنوشت. تقدیر. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
همی گفت و شمشیر بالای سر
سپر کرده جان پیش سِرِّ قدر.سعدی.
|| اندازهء چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) :
اما قدری ز مهربانی
پذرفته نشان ناتوانی.نظامی.
جز این قدر نتوان گفت بر جمال تو عیب
که مهربانی از آن طبع و خو نمی آید.سعدی.
رنج آورد طعام که بیش از قدر بود.سعدی.
رجوع به قَدر شود. || توانائی و طاقت. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اقدار. (منتهی الارب). || برابر و یکسان. || نظیر و همتا. (آنندراج) :
حریف کشتی من کو به عشق غیر از من
گمان مبر که برایم قضا قدر دارد.
ظهوری (از آنندراج).
|| اختیار. مقابل جبر: انی اخاف علی امتی ثلاثاً: حیف الائمة و الایمان بالنجوم و تکذیب القدر. (حدیث). || (مص) اسناد دادن افعال مردم را به قدرت آنان و از این جهت است که معتزله به قدریة معروف شده اند. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به قدریه شود. || کوتاهی کردن. || کوتاه گردن گردیدن. گویند: قدر قدراً؛ کوتاه گردن گردید. (منتهی الارب). || (اصطلاح فلسفی) در نزد حکماء عبارت از خروج موجودات است به وجود عینی به اسباب چنانکه در قضا مقرر شده است. متکلمان اشاعره گویند: قضا عبارت است از ارادهء اولیه حق که متعلق به اشیاء شده است بر آن نهج که اشیاء علی الدوام برآنند و قدر، عبارت از ایجاد اشیاء است بر قدر مخصوص و به قدر معین در ذات و افعال و احوال ایشان بر طبق ارادهء ازلیه که فرموده است و در حقیقت قضا عبارت از حکم حق است بر اعیان اشیاء بر آن احوالی که مقتضای آن اعیان است و علم حق بر آن متعلق شده است و قدر تفضیل آن قضا است و عبارت از توقیت هر حالی است از آن احوال اعیان در وقت و زمان معین به سبب معین بر آن نهج که حکم علمی بر آن جاری شده است. (شرح گلشن راز ص 449) (فرهنگ مصطلاحات عرفا ص 313).
-قدر افتادن جنگ و کشتی؛ کنایه از برابر بودن و برابر کردن در جنگ و کشتی :
خم به یک اندازه شد بازو و ابروی تو را
خوش قدر افتاده جنگ این دو زورآور به هم.
صائب (از آنندراج).
-قدر بودن جنگ و کشتی؛ کنایه از برابر بودن در آن دو است. (آنندراج) :
هنوز غاشیهء من به دوش کیوان است
هنوز کشتی من با معاصران قدر است.
ملاشافی (از آنندراج).
با جهان کشتی خشمانهء فقرم قدر است
مشعل دولت من کهنه سواری دگر است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- قدر کردن جنگ و کشتی؛ برابر کردن. رجوع به قدر افتادن و قدر بودن جنگ و کشتی شود.

قدر.

[قِ] (ع اِ) دیگ. و این مؤنث است و مذکر آید گاهی. ج، قدور. و قُدَیر مصغر آن آمده است بدون تاء تأنیث برخلاف قیاس. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدر.

[قَ] (اِخ) (شب...) از شبهای متبرک اسلامی است. در قرآن آمده است که شب قدر از هزار ماه بهتر است. فرشتگان و روح (مراد از آن به قول بیشتر علماء جبرئیل است) در آن شب به اذن پروردگارشان نازل میشوند. قرآن در این شب نازل شده است. قدر به معنی تقدیر و اندازه گیری است. عطاء از ابن عباس روایت کند که خداوند سرنوشت همه چیز از باران و روزی و زنده کردن و میراندن در آن سال را در این شب معین و مقدر فرمود. زهری گوید: لیلهء قدر یعنی شب عظمت و شرف. ابوبکر وراق گوید: از شرف این شب همین بس که کتاب با قدر و منزلتی به زبان پرودگار با قدر و عظمتی به امت با قدر و قیمتی در این شب فرو فرستاده شده است و شاید به همین جهت است که لفظ قدر در سورهء قدر سه مرتبه تکرار شده. در اینکه شب قدر کدام یک از شبها است دانسته نیست. از ابن مسعود روایت کنند که شب قدر در همهء شبهای سال مشتبه است و هر کس بر همهء شبهای سال محافظت و مواظبت کند شب قدر را درک کرده است.عکرمه گوید: شب قدر شب برائت است، ولی بیشتر دانشمندان اسلامی را عقیده بر این است که این شب در ماه رمضان است زیرا خدای در یک جا فرموده است که ما قرآن را در ماه رمضان فرو فرستادیم و در جای دیگر فرموده است: ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم و از جمع این دو آیه میتوان نتیجهء منظور را گرفت. و بر فرض که این شب در ماه رمضان باشد باز در تعیین آن اختلاف است. ابن رزین آن را شب اول ماه رمضان داند و این برای روایتی است که از وهب نقل شده که کتابهای پیغمبران همه در ماه رمضان نازل شده است و نخستین شب از این ماه در غایت عظمت و شرف است. حسن بصری گوید: این شب، شب هفدهم رمضان است آن شب که جنگ بدر در بامداد آن اتفاق افتاده است. انس بن مالک گوید: شب قدر شب نوزدهم ماه رمضان است. محمد بن اسحاق گوید: شب بیست و یکم. و بیشتر شب بیست و هفتم را گویند. و معنی اینکه این شب از هزار ماه بهتر است این است که عبادت و بندگی خدا در این شب از عبادت هزار ماه بهتر است زیرا که در این شب خیرات و برکات نازل و سرنوشت مردم و منافع مادی و معنوی آنان معین میگردد. مجاهد گوید: در میان بنی اسرائیل مردی بود که شب را تا صبح به عبادت میگذراند و روز را تا شب در راه خدا جنگ و جهاد میکرد و این روش هزار ماه ادامه یافت. رسول خدا و مؤمنان از این استقامت و پشتکار در عبادت و مجاهدت در شگفت شدند و خدای سورهء قدر را نازل فرمود. و شبی را به امت خود داد که عبادت در آن از هزار ماه عبادت و جهاد اشرف است. در تأیید این داستان روایتی است که آن را مالک نقل کند که رسول خدا عمر امت خود را چون کوتاه دید و ترسید که نتوانند مانند امت های گذشته عبادت کنند شبی را برای امت خود از خدا خواست که با هزار ماه برابری کند. (دائرة المعارف فرید وجدی). و بیشتر علمای امامیه برآنند که شب قدر از شب بیست و یکم و یا بیست و سوم ماه رمضان بیرون نیست و شب بیست و سوم را بیشتر احتمال دهند و حدیث جهنی مؤید آن است که این شب (بیست و سوم) قدر باشد رجوع شود به زادالمعاد مجلسی و مفاتیح الجنان قمی، اعمال شب بیست و سوم. شب قدر شبی است که سالک در آن به تجلی خاصی اختصاص یابد به نحوی که قدر و مرتبهء خود را نسبت به محبوب خود بشناسد و این آغاز رسیدن سالک است به مقام عین الجمع. (تعریفات) :
چون دائره هر کجا رود صدر
هر روزش عید و هر شبش قدر.خاقانی.
قضا روزگاری ز من درربود
که هر روز از وی شب قدر بود.سعدی.
|| (سورهء ...) یکی از سوره های قرآن پیش از سورهء بینه و پس از سورهء علق که آن را پنج آیت است و در مکه نازل شده است.

قدرآباد.

[قَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گردیان بخش شاهپور شهرستان خوی. واقع در 22000 گزی جنوب باختری شاهپور و 8هزارگزی جنوب راه ارابه رو چهریق. محلی است کوهستانی، سردسیر، سالم. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قدراء .

[قَ] (ع ص) گوش میانه. (منتهی الارب). الاذن لیست صغیرة و لا کبیرة. (اقرب الموارد). || بنوقدراء؛ چیزهای سهل و آسان.

قدران.

[قِ] (ع مص) توانستن. (منتهی الارب) (آنندراج). قادر شدن. (آنندراج). گویند: قَدَر قَدْراً و قُدْرَةً و مُقْدرَةً [ دُ / دَ / دِ ] و مِقداراً و قداراً [ قَ / قِ ] و قَدارَةً و قُدوراً و قُدورَةً و قِدْراناً. (منتهی الارب).

قدرانداز.

[قَ دَ اَ] (نف مرکب) شخصی باشد کماندار که تیرش خطا نخورد. (برهان). تیرانداز حکمی که تیرش خطا نکند. (آنندراج). قادرانداز :
میدهی از جا کمانداری اگر سستی کنی
از قدراندازی تیر بلا غافل مباش.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
گو که این صف شکنان قصد ضعیفان نکنند
که در این قافله گاهی قدراندازی هست.
ملانظری نیشابوری (از آنندراج).
از قضا چشم سیاه تو به یادم آمد
قدرانداز نگاه تو به یادم آمد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به قادرانداز شود.

قدر اول.

[قَ رِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح نجوم) رجوع به قدر شود.

قدرت.

[قُ رَ] (ع مص) قدرة. توانستن. توانائی داشتن. رجوع به قدرة و قدران شود :
میرسد مست و جهانسوز و که دارد قدرت
که سر راه به آن شعله آتش گیرد.
کافی سبزواری (از آنندراج).
سرحد خلقت شده بازار او
بکری قدرت شده در کار او.نظامی.

قدرت.

[قُ رَ] (اِخ) (شیخ...) از شاعران هندوستان است که منشی حاکم بهوپال بوده و آثار قلمی نظمی و نثری دارد. از جمله آنها است: 1 - حکایات قدرت. 2 - دیوان قدرت. وی به سال 1290 ه . ق. درگذشته است. (قاموس الاعلام ترکی ج 5 ص 3602) (ریحانة الادب ج 3 ص 281).

قدرت.

[قُ رَ] (اِخ) شاه قدرت الله. از شاعران دهلوی هندوستان است که دیوانی بیست هزار بیتی و منظومه ای موسوم به نتایج الافکار داشته و به سال 1205 ه . ق. در مرشدآباد هند درگذشته است. این از اشعار اوست:
ز فیض نم چشم گریان ما
بود دامن ابر دامان ما
گناهی که از خلق ناکرده ماند
قضا بسته آن هم به دامان ما.
(قاموس الاعلام ترکی ج 5 ص3604) (ریحانة الادب ج3 ص280).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قماب صرصر بخش صدآباد شهرستان دامغان. 6000 گزی شمال خاوری صدآباد، کنار راه شوسهء دامغان به سمنان. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 200 تن است. 6 رشته قنات دارد و محصول آنجا غلات، حبوبات، پنبه، انگور، پسته و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. دبستان، گاراژ و قهوه خانه سر راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شوسهء رفسنجان به یزد. جلگه، سردسیر، سکنهء آن 80 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، پسته، پنبه و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کشکوئیه شهرستان رفسنجان. 55000 گزی شمال باختری رفسنجان و 77000 گزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد. سکنهء آن 3 خانوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طغرالجرد بخش زرند و شهرستان کرمان. در 67000گزی شمال زرند و 12000گزی خاور راه فرعی زرند به راور و سکنهء آن 6 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ماهان شهرستان کرمان. در 12000گزی جنوب ماهان و 10000گزی راه شوسهء بم به کرمان. سکنهء آن 5 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قدرت آباد.

[قُ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ماهان شهرستان کرمان. 12000گزی جنوب ماهان و 6000 گزی راه شوسهء بم به کرمان. سکنهء آن 5 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قدرت حلوا.

[قُ رَ حَ] (اِ مرکب) مراد از منّ که بر بنی اسرائیل نازل شده بود. (آنندراج).

قدرتی.

[قُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قدرت. که مصنوع آدمی نباشد. خداآفرین. طبیعی.

قدرخان.

[قَ دَ] (اِخ) نام پادشاه چین و پادشاه سمرقند بوده. (برهان).(1) لقب پادشاه چین و بعضی گفته اند که لقب پادشاه ترکستان است. (آنندراج): جبرئیل بن عمر امیر ماوراءالنهر و ختن است در زمان سلطان سنجر. ابن اثیر ضمن حوادث سال 495 ه . ق. آرد: ملک سنجر در مراجعت از بغداد به سوی خراسان چون به نیشابور رسید خراسان را به برادر خود محمد داد. ولی قدرخان مالک سمرقند به خراسان چشم دوخته بود و لشکری گران فراهم آورده بود که گویند مرکب از صدهزار جنگجوی مسلمان و کافر بودند. قدرخان با این لشکر به سوی شهرهائی که در قلمرو حکومت سنجر بودند روان گردید پس از مراجعت از بغداد سنجر با شش هزار سوار به بلخ رسید جنگی میان دو لشکر واقع شد و به شکست قدرخان منتهی گشت. قدرخان را به اسارت نزد سنجر آوردند. وی زمین ادب بوسید و از کردهء خود پشیمانی اظهار کرد و عذر خواست ولی سنجر به قتل وی فرمان داد. (کامل ابن اثیر جزء 10 ص 144 و 145). در تاریخ بخارا نام و نسب قدرخان جبرئیل بن عمر بن طغرل خان ملقب به کولارتکین. (تاریخ بخارا ص 15 و 16). در حبیب السیر آمده است: قدرخان پادشاه ختن است که با ایلکخان به جنگ یمین الدوله رفته و شکست خورده است. در سال 396 ه . ق. در زمان سلطنت سلطان محمود یمین الدوله لشکر به هند کشید و برخی از شهرهای آن حدود را به تصرف درآورد. ایلکخان حاکم ماوراءالنهر بر وی شورید و از پادشاه ختن قدرخان کمک خواست. قدرخان با پنجاه هزار تن به مدد وی شتافت و هر دو سردار با لشکری عظیم به جنگ یمین الدوله روی آوردند. جنگی سخت میان آنها درگرفت و سرانجام یمین الدوله پیروز گردید و ایلکخان و قدرخان با مشقت بسیار جان از معرکه بیرون بردند و از جیحون عبور نمودند. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 377، 378) :
خراسان گر حرم بود و بهین کعبه ملکشاهش
سمرقند از فلک بود و مهین اختر قدرخانش.
خاقانی.
(1) - رجوع به حاشیه دکتر معین ذیل همین مدخل در برهان شود.

قدرخان.

[قَ دَ] (اِخ) لکنهوتی. از حکام و ولاة بنگاله است که از طرف سلاطین دهلی در آن سامان تا 740 ه . ق. حکومت داشته است. (معجم الانساب چ زامباور). قدرخان از 726 تا 740 ه . ق. (= 1325 - 1339 م.) در بنگاله حکمفرمائی داشت. (طبقات سلاطین اسلام ترجمهء عباس اقبال ص 276).

قدرخان اول.

[قَ دَ نِ اَوْ وَ] (اِخ)یوسف بن هارون بغراخان ملقب به ناصرالدوله از ملوک ایلخانیهء «آل افراسیاب» است که در بلاد ماوراءالنهر از 404 ه . ق. تا 416 حکومت کرده است. (معجم الانساب چ زامباور ج 2 ص 312).

قدرخان ثانی.

[قَ دَ نِ] (اِخ) جبرائیل بن عمر بن احمد از پادشاهان ایلخانی است که از 490 تا 495 در ماوراءالنهر حکومت کرده و در شعبان سال 495 ه . ق. وفات یافته است. (معجم الانساب چ زامباور ج 6 ص 313). رجوع به قدرخان شود.

قدردان.

[قَ] (نف مرکب) قدرداننده. قدرشناس. (آنندراج).

قدردانی.

[قَ] (حامص مرکب)قدرشناسی.

قدرف.

[قَ رَ](1) (اِخ) نام شهری است و آن شهر را به عربی قطریف گویند و معربش قطرف باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - گویا قِدرِف صحیح است. رجوع شود به حاشیه دکتر معین ذیل همین مدخل در برهان.

قدرفی.

[قَ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قدرف. رجوع به قدرف شود.

قدرفی.

[قَ رَ](1) (ص نسبی، اِ) نام زری است که در شهر قدرف می زده اند و رایج بوده. (برهان) (آنندراج).
(1) - گویا قِدرِف صحیح است. رجوع شود به حاشیه دکتر معین ذیل «قدرف» در برهان.

قدرقدرت.

[قَ دَ قُ رَ] (ص مرکب) آنکه قدرتش برابر قدرت قضا و قدر است: اعلیحضرت قدرقدرت.

قدرمایه.

[قَ دَ یَ / یِ] (ص مرکب)مترادف اندک مایه :
با همه خردی به قدرمایه زور
میل کش پنجهء شیر است مور.نظامی.
چون قدرمایه شد بسختی و رنج
یافت گنجی و برفروخت چو گنج.
نظامی (هفت پیکر ص 76).
چون قدرمایه راه بنوشتند
وز خطرگاه کوه بگذشتند ...
نظامی (هفت پیکر ص 242).

قدر مشترک.

[قَ رِ مُ تَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت است از مفهوم کلی که در افراد خود مشترک باشد مانند وجود که ماهیتش مقداری است مشترک در افراد موجودات مثل حیوان و انسان و غیره. (آنندراج). آنچه افراد یا انواع مختلف یا متفق الحقیقه در آن شرکت داشته باشند مانند حیوان که مابه الاشتراک انسان و دیگر جانداران است.

قدرنا.

[قُ رُ] (اِخ) قطران(1).
(1) - Goudron.

قدر و قیمت.

[قَ رُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مقدار و ارزش و اعتبار.
-بی قدر و قیمت شدن؛ بی ارزش شدن. بی مقدار شدن :
نشد بی قدر و قیمت سوی مردم
ز بی قدری صدف لؤلؤی شهوار.
ناصرخسرو.

قدر و منزلت.

[قَ رُ مَ زِ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مقدار. اعتبار. ارزش.

قدرون.

[قَ] (اِخ) (وادی سپاه) و آن وادی است که از مسافت یک میل و نیم به شمال غربی اورشلیم مانده شروع نموده تا به زاویهء دیوار شمال شرقی امتداد یافته از آن پس به طرف شرقی شهر سرازیر شود و آن را وادی یهوشافاط نیز گویند و فیمابین حصار شهر از طرف مغرب و در میانهء کوه زیتون و تل المعصیة از طرف مشرق واقع گشته از آن پس رو به ماربارسایا جائی که به وادی الراهب مسمی است سرازیر شود و از آنجا رو به دریای لوط امتداد یافته و در آنجا به وادی النار مسمی شود. در همین وادی است که تماثیل معکه را سوزاندند. (اول پادشاهان 15:13 و دوم تواریخ ایام 15:16). و تمام اسباب پرستشهای ناراستی که باعث ناپاکی هیکل خداوند میشد در همین وادی ریخته شد. (دوم تواریخ ایام 29:16 و 30:14). و پس از اینها گورستان شد. و از جمله اشخاصی که از این وادی گذر نمودند یکی داود است در زمانی که از حضور ابشالوم فرار مینمود. (دوم سموئیل 15:23). و همچنین وجود مبارک مسیح هم در وقت رفتن به باغ جتسیمانی از این وادی عبور نمود. (کتاب یوحنا 18:1) (قاموس کتاب مقدس).

قدرة.

[قُ رَ] (ع مص) قدرت. توانستن. (منتهی الارب). || (اِمص) توانائی. (آنندراج). || قدرت در اصطلاح علم کلام تمام ارباب ملل مختلف متفقند در آنکه حق تعالی و تقدس قادر است، یعنی فاعل به اختیار است. اگر خواهد فعل کند، و اگر نخواهد ترک کند به حسب دواعی مختلفه و مذهب فلاسفه آن است که او موجب است بالذات. و تأثیر او همچو تأثیر آتش است در تسخین. و دلیل بر صحت مذهب او آن است که اگر ایجاد عالم از حق تعالی بر سبیل ایجاب بود ایجاد اوامر عالم را اگر موقوف به شرطی نباشد یا اگر موقوف بود آن شرط یا قدیم باشد یا حادث پس حدوث واجب یا قدم عالم لازم آید، و این هر دو محال است. اما اول چونکه واجب مبدأ ممکنات و صانع مکونات است و وجود او از دیگری نتواند بودن، و هیچ چیز بر او سابق نیست، و هرچه چنین باشد حادث نباشد. و اما دوم، بنابر آنکه در مسئلهء حدوث عالم از آن معمو یاد میشود. و اگر موقوف بر شرطی حادث بوده باشد نقل سخن کنیم با تأثیر او در آن شرط، و تسلسل لازم آید و قوی ترین دلایل فلاسفه در این مقام آن است که تأثیر حق تعالی در اثر اگر لذاته باشد یا بواسطهء صفت قدیمیت دوام مؤثریت او واجب بود به وجوب دوام الذات او الصفة القدیمة و چون دوام مؤثریت او واجب باشد او موجب بود. و اگر بواسطهء صفت حادثه باشد، نقل سخن کنیم با تأثیر او در آن شرط و تسلسل لازم آید. و جواب آن است که دوام اثر بنا بر دوام صفت قدیمه، در موجب واجب باشد نه در مختار. (قسم اول نفایس الفنون ص 109). اما در آنکه حق تعالی بر جمیع ممکنات قادر است یا نه، مذهب صحیح آن است که بر جمیع ممکنات قادر است زیرا که مصحح مقدوریت امکان است و آن وصفی است مشترک میان جمع ممکنات، و موجب قدرت ذات اوست، و نسبت ذات او با همه یکسان، زیرا که اگر ذات او را به بعضی اختصاص باشد دون بعضی، اگر آن اختصاص بی مخصصی بود ترجیح بلامرجح لازم آید. و اگر بواسطهء مخصصی باشد احتیاج او بدان لازم آید و مذهب فلاسفه آن است که حق تعالی واحد است من جمیع الوجوه و از واحد من جمیع الوجوه نشاید که جز یک اثر صادر شود. و جواب این از دلیلی که یاد کرده شد معلوم است. و مذهب نظام آن است که او بر قبیح قادر نیست، زیرا که جهل او یا حاجت بدان لازم آید و جواب آن است که قادر است بدان، اما چون مانع بر صدور آنکه عدم داعیه است بفعل او حاصل است صادر نشود. و مذهب بلخی آن است که حق تعالی بر مثل فعل بنده قادر نیست چه فعل بنده یا طاعت است یا معصیت، همچو افعال مجانین و حق تعالی از این جمله منزه است. و جواب آن است که کون الفعل طاعته او معصیته او عبثاً اعتبار این است که عارض فعل میشود به نسبت با بنده اما ذات فعل حرکت است یا سکون و حق تعالی قادر است بر خلق آن در غیر. (نفایس الفنون قسم اول ص 92).

قدرة.

[قَ دَ رَ] (ع اِ) شیشهء خرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || و گویند: کم قَدَرَة نخلک؛ یعنی چه مقدار خرمابنان است. و گویند: غرس علی القدرة و هی ان یغرس علی حد معلوم بین کل نخلتین. (منتهی الارب).

قدری.

[قَ دَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قدر. مقابل جبری. رجوع به قدریه شود.

قدری.

[قَ] (اِخ) یحیی بک. از نویسندگان و مترجمان است. وی کتاب حقوق الدول حسین فهمی عثمانی را به زبان عربی برگردانده و در بیروت به سال 1884 م. به چاپ رسیده است. اصل این کتاب به ترکی است و در آستانه به سال 1300 ه . ق. چاپ شده است.

قدری پاشا.

[قَ] (اِخ) محمد. از دانشمندان و نویسندگان معاصر مصر است. او راست: 1 - الاحکام الشریعة فی الاحوال الشخصیة. این کتاب طبق مذهب ابوحنفیه نوشته شده و در بولاق به سال 1298 ه . ق. و در آستانه به سال 1304 ه . ق. در 140 صفحه، در مطبعهء جمالیهء مصر به سال 1329 ه . ق. و مطبعهء هندیه به سال 1325 ه . ق. به چاپ رسیده است. 2 - الدررالمنتخب من لغات الفرنسیس و العثمانیین و العرب. طبع دوم این کتاب در بولاق به سال 1875 م. انجام پذیرفته است. 3 - قانون الجنایات ای العقوبات، جزء سوم این کتاب در بولاق به سال 1282 ه . ق. چاپ شده است. 4 - قانون العدل والانصاف للقضاء علی مشکلات الاوقاف (فقه حنفی) این کتاب در بولاق به سال 1311 و 1313 ه . ق. به چاپ رسیده است. 5 - قطر انداء الدیم فی النصایح والمواعظ والحکم. این کتاب به ترتیب حروف معجم مرتب شده و اشعاری است در پند و اندرز و نصیحت و در مطبعهء وطنیه به سال 1288 ه . ق. چاپ شده. 6 - مرشد الحیران الی معرفة احوال الانسان فی المعاملات الشرعیه. این کتاب در بولاق به سال 1308 ه . ق. چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1495 - 1496).

قدریة.

[قَ دَ ری یَ] (اِخ) کسانی هستند که گمان کنند هرکس آفریدگار کار خویش است و کفر و معاصی را به تقدیر خدا ندانند. (تعریفات جرجانی). طائفه ای از معتزله اند. از معتزله بیست مذهب منشعب گشته که یکی از آنان قدریه است و همه در چند امر با هم اتفاق کلمه دارند یکی اینکه منکر صفات ازلی خداوند هستند و گویند خدا را علم و قدرت و حیات و سمع و بصر نیست و هیچ صفت ازلی ندارد و بر این اضافه کنند که خدای در ازل اسم و صفتی نداشته است. دیگر اینکه خدای را به چشم نتوان دید و گویند که خداوند خویشتن را نمی بیند و کسی نیز او را نتواند دید. دیگر بر حادث بودن کلام خدا و حدوث امر و نهی و خبر او همداستانند و گویند مردم در کار و پیشهء خود آزادند و خداوند را در کار و پیشهء ایشان و دیگر جانوران قدرت و کاری نیست و از جهت این سخن مسلمانان آنان را قدریه گویند و دیگر اینکه مسلمان فاسق نه مؤمن است و نه کافر بلکه جای وی در میان این دو است و از این رو آنان را برای کناره گیری از سخن دیگر مسلمانان معتزله نامند. (الفرق بین الفرق). قدریه فرقه ای بودند که در روزگار بنی امیه پدید آمده قائل به قدرت انسان در اعمال خود شدند و گفتند آدمی را اراده آزاد است و آنان اولین فرقه ای بودند که بر اساس دینی فلسفی غیر سیاسی پدید آمدند و کار آنان بدانجا رسید که دو خلیفهء اموی معاویة بن یزید و یزیدبن ولید به مذهب ایشان درآمدند اما وفق بین ارادهء انسان و مسئولیت او از جهتی و قدرت خداوند بر هر چیز از جهت دیگر مشکلی قدیم است که از قرنهای پیش از دولت عرب عقول مفکّران یونانی را بخود مشغول میداشت ماکدونالد در کتاب مسلم تئولوژی(1)ص127 - 129 و گزیهر در دگم(2) ص75 - 80 معتقدند که قدریه پیش از معتزله وجود یافته و راه را برای آنان باز کردند و معتزله وارث قدریه و فرزندان روحانی آنان بودند. دی بور گوید: معتزله جانشین قدریه بودند این مذهب مورد تأیید خلفای عباسی از زمان مأمون تا عهد متوکل قرار گرفت. اینکه قدریه میگفتند انسان مختار است از مسیحیان فراگرفته اند زیرا مسیحیان شرقی تقریباً همگی به اختیار عقیده داشتند. مسئلهء اختیار از جمیع جهات در هیچ زمانی مانند زمان فتوحات اسلامی مورد بحث مسیحیان مشرق واقع نشد. این بحث اول مربوط به مسیح بود سپس به انسان، بعلاوه دلیل های دیگری هم وجود دارد که طائفه ای از مسلمانان اولیه که معتقد به اختیار بودند زیردست استادان مسیحی تلمذ میکردند سپس عناصر فلسفی خالص مذاهب گنوستیکی و ترجمهء کتب فلسفهء یونان مؤید این فکر گشت. (تاریخ فلسفه در اسلام دی بور ص42). رجوع به جبر و جبریه و باب دهم مختصرالدول ابن عبری شود.
(1) - Muslim Theology.
(2) - Dogme.

قدزن.

[قَ زَ] (اِ مرکب) قدزننده. چاقوئی که معمو در قلمدان گذارند و سر قلم های نی را با آن قد زنند. چاقوی قلم تراش.

قدس.

[قُ] (ع اِمص) پاکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان قرآن جرجانی ترتیب عادل) :
این پرده گر نه عرش مجید است پس چرا
ارواح قدس را قدم اندر میان اوست.
خاقانی.
در بارگاه قدس که جای ملال نیست
سرهای قدسیان همه بر زانوی غمست.
محتشم کاشانی.
-عالَمِ قدس؛ عالَمِ مجرّدات :
توئی آن گوهر پاکیزه که در عالَم قدس
ذِکرِ خیرِ تو بُوَد حاصِل تسبیحِ مَلَک.حافظ.
|| حظیرة القدس؛ بهشت. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قُدس شود. || (مص) پاک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدس.

[قُ] (اِخ) شهری است از شهرهای اردن و پایتخت قسمت غربی کشور اردن به شمار میرود و در نظر یهود و مسیحیان و مسلمانان مقدس و مورد احترام است. این شهر در طرف جنوب شرقی یافا و در فاصلهء پنجاه میلی آن بر فراز تپه های خرم وسط منطقهء کوهستانی دل انگیز و خوش آب و هوا و سالم قرار دارد. هیکل سلیمان در این شهر بوده و کنیسهء قبر مقدس (القیامة) که مسیحیان معتقدند مسیح در آنجا به دار آویخته شده و دفن گردیده است در این شهر است. بعلاوه قدس مرکز امکنهء مقدسهء مسیحی دیگری است که از جملهء آنها میتوان کنیسهء جسمانیه و کنیسهء مریم را نام برد. مسجد اقصی نیز در این شهر واقع است که مسلمانان معتقدند پیغمبر در معراج خود در آن سیر داده شد. این مسجد در نظر مسلمانان نخستین قبله و دومین حرم است. این شهر مرکز مؤتمر اسلامی و مبلغان مسیحی است و در آن موزه و چندین کتابخانه و مؤسسات و سازمانهای متعددی است که بسیاری از جهانگردان و حاجیان را به سوی خود میکشد. اسرائیل محله های تازه ساز آن را به سال 1948 م. به تصرف خود درآورد. از روزگاری که این شهر را یبوسیان که ملتی کنعانی بودند، به وجود آوردند و آن را اورشلیم خواندند همواره مرکز عبادت و پرستش و مورد تجلیل و احترام بوده است. این شهر در حوالی سال 1400 ق.م. تحت حکومت فراعنهء مصر درآمد. داود آن را به تصرف آورد و یهود آن را پایتخت کشور خود و پرستشگاه ساختند و سلیمان در آن هیکل را بنا کرد. نبوکد نصر به سال 586 ق.م. بر این شهر استیلا یافت و یهودیان آن را اسیر کرد، ولی کورش شاه ایران آنان را آزاد ساخت و به شهر خود برگرداند. در سال 445 ق. م. باروهای آن را بار دیگر ساختند. اسکندر مقدونی بر شهر دست یافت و جانشینان وی سلوفیان و بطالسه در این شهر با هم به نزاع برخاستند و به سال 63 ق.م. رومانیان آن را بدست آوردند. انجیل گوید: مسیح در این شهر به حکم والی رومانی بیلاطوس به دار آویخته شد. یهودیان در آن انقلابی بوجود آوردند و تیتوس به سال 70 م. آن را در هم شکست. جنبش دیگری به سال 134 در این شهر بوقوع پیوست و به دنبال آن رومان ها آن را ویران ساختند و به جای آن شهر جدیدی به نام ایلیاکابیتولینا (همان شهری که عرب در موقع فتح آن را به نام ایلیا شناخته است) بنا کردند که به بیزنطیان رسید. خسرو دوم شاه ایران به سال 614 م. به این شهر حمله کرد و غنائمی بدست آورد که در ضمن آنها چوبهء دار حضرت عیسی بود، هرقل امپراطور بیزنطی با شاه ایران جنگید و چوبهء دار را به جای خود برگرداند. اعراب به سال 637 م. بدون جنگ آن را بتصرف خود گرفتند. واین شهر تسلیم خلیفهء دوم عمر بن خطاب گردید و در تسلیم شرط شد که به یهود اجازه داده نشود که در این شهر سکونت کنند. امویان مسجد صخره وحرم را در آن ساختند و مدارس اسلامی در آن رواج و رونق گرفت و فاطمیان آن را به تصرف آوردند. قدس هدف جنگهای صلیبی بود و صلیبیان به سال 1099م. آن را فتح کردند و صلاح الدین ایوبی به سال 1187 آن را مسترد داشت و سلطان سلیمان باروی آن را ساخت و ترکها به سال 1517 م. آن را تصرف کردند و در اصلاحات اخیر خود آن را به صورت آستان ممتازی که مستقیماً تابع استانبول بود درآوردند. در قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم در این شهر کنسولگری های کشورهای خارجی و مدارس مسیحی گوناگون بوجود آمد و مبلغان مسیحی در آن رفت و آمد خود را شروع کردند و مهاجرین آلمانی و سوئدی و آمریکائی و یونانی در آن استقرار یافتند. این شهر همچنین هدف جنگ یهودیان بود و رفته رفته آبادی به بیرون از حدود سور و باروی شهر کشیده شد. انگلستان به سال 1917 م. بر آن دست یافت و آن را پایتخت فلسطین گردانید و دولت آمریکا به سال 1947 مقرر کرد که پایتخت از آن شهر منتقل گردد ولی این قرار عملی نشد. در اثنای جنگ فلسطین این شهر مرکز برخورد سهمگین نیروهای اردن و یهود شد و یهودیان بر قسمت های تازه و نوساز آن دست یافتند و پایتخت را برخلاف قرار دولت آمریکا بدان منتقل ساختند. (الموسوعة العربیة).

قدس.

[قُ دُ] (ع اِمص) پاکی. (منتهی الارب). || (اِ) کاسهء خرد. (آنندراج). || (مص) پاک شدن. (منتهی الارب). رجوع به قُدس شود.

قدس.

[قَ دَ] (ع اِ) پیکان بادسته. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدس.

[قَ دَ] (اِخ) شهری است نزدیک حمص. بحیرة قدس منسوب است به آن. (منتهی الارب).

قدس.

[قُ دَ] (ع اِ) کاسهء خردتر شبیه به غمر. (منتهی الارب). کاسهء خورد. (آنندراج). قُدُس نیز آمده. (منتهی الارب).

قدس.

[قُ / قُ دُ] (اِخ) کوهی است بزرگ به نجد. (منتهی الارب) (آنندراج). یا آن به ضم اول است فقط. (آنندراج).

قدس.

[قُ / قُ دُ] (اِخ) (روح...) نام جبرئیل علیه السلام. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جبریل و روح القدس شود :
دردسر دادیم حضرت را و حضرت روح قدس
روح قدسی دردسرها برنتابد بیش از این.
خاقانی.

قدس.

[قُ] (اِخ) عبدالحمید بن محمد علی بن عبدالقادر مدرس مسجد مکی و مسجد شافعی است. او را تألیفاتی است، از جمله: 1 - ارشادالمهتدی الی شرح کفایة المبتدی. این کتاب در مطبعهء میمنیه به سال 1309 ه . ق. در 151 صفحه به چاپ رسیده است. 2 - الانوار السنیة علی الدررالبهیة. این کتاب شرحی است بر دُرر بهیهء استادش ابوبکربن محمدشطا در فقه شافعی و به سال 1313 ه . ق. در مصر در 197 و 15 صفحه به چاپ رسیده است. 3 - دفع الشدة فی تشطیرالبردة. این کتاب در مکه به سال 1313 ه . ق. چاپ شده. 4 - الذخائرالقدسیه فی زیارة خیرالبریة. این کتاب به سال 1321 ه . ق. در مطبعهء میمنیه در 224 صفحه طبع شده است. 5 - طالع السعدالرفیع شرح نورالبدیع فی مدح الشفیع این کتاب در 1321 ه . ق. و در 224 صفحه در مطبعهء میمنیه چاپ شده است. 6 - لطائف الاشارات الی شرح تسهیل الطرقات لنظم الورقات فی الاصول الفقهیات، این کتاب به سال 1330 ه . ق. در 66 صفحه در مطبعهء میمنیه چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1275).

قدس الابیض.

[قُ سُلْ اَ یَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب).

قدس الاسود.

[قُ سُلْ اَ وَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب).

قدس سره.

[قُدْ دِ سَ سِرْ رُ هُ] (ع جمله فعلیه دعایی) گور او پاک و مقدس باد! خاک او پاکیزه باد! و از آن به (قده) رمز کنند.

قدس شریف.

[قُ سِ شَ] (اِخ) قدس. اورشلیم. رجوع به قدس شود.

قدسی.

[قُ] (ص نسبی، اِ) فرشته. || روحانی. || صالح و نیکوکار.
- حدیث قدسی؛ حدیثی که خدا فرموده است بیرون از قرآن. برای تاریخچهء حدیثهای قدسی و ادعیهء سر رجوع به فهرست کتابخانهء دانشگاه ج1 ص130 - 133 و الذریعه ج1 ص278 و کلمهء حدیث در این لغتنامه شود.
- شاهد قدسی:ای شاهد قدسی که کشد بند نقابت
وی مرغ بهشتی که دهد دانه و آبت.حافظ.
- طایر قدسی.؛ رجوع به طائر قدسی شود :
اگر آن طایر قدسی ز درم بازآید
عمر بگذشته به پیرانه سرم بازآید.
حافظ.
- رطل قدسی؛ مانند رطل خلیلی و رطل نابلسی هشتصد درهم است. (معالم القربة فی احکام الحسبة ص 81).

قدسی.

[قُ] (اِخ) (میر...) از شاعران و از مردم تفرش است. او راست:
از نگاه گرم من بر خود به صد دل عاشق است
دیده در آئینهء چشمم مگر رخسار خویش.
***
شوق نگذارد کزو یکبارگی دل برکنم
ورنه با این ناتوانی مردنم دشوار نیست.
***
زدن خنجر و مرهم طلبیدن ز رقیب
بر سر زخم دلم خنجر دیگر زدن است
خون طلب کردن از آن شوخ ستمگر قدسی
آتش رشک به هنگامهء محشر زدن است.
(تذکرهء مجمع الخواص ص100 و 101).

قدسی.

[قُ سی ی] (اِخ) دمشقی، الیاس بیک بن عبده بیک قدسی از نویسندگان است. وی به سال 1850 م. در دمشق به دنیا آمد و مبادی علوم را در مدرسهء بطریرکیهء دمشق فرا گرفت و پس از فراگرفتن زبان فرانسه به آتن رفت و لغت یونانی و علوم فلسفی را در آنجا تحصیل کرد و چون به کشور خود برگشت بطریرک میروثاوس روم او را برای تنظیم مدارس طائفه برگزید و وی به آنها سرومانی بخشید. او راست: 1 - نبذة تاریخیة فی الحرف الدمشقیة. این کتاب دربارهء فعالیت های کنفرانس علمی که به سال 1884 در هلند تشکیل یافت نوشته شده. 2 - نوادر و فکاهات من احادیث بالحیوانات. وی در این کتاب از لافونطین نویسندهء فرانسوی پیروی کرده، این کتاب به سال 1912 در مطبعهء البطریرکیه ارتدکسیة دمشق چاپ شده است . وی کتابها و داستانهای دیگر نیز نوشته است که چاپ نشده. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1496 و 1498).

قدسی.

[قُ] (اِخ) محمدخان مردی قدسی طینت. گویند از آن ولایت (مشهد) دلگیر شده به هندوستان رفته در آنجا کمال اعتبار یافته و هم در هندوستان فوت شده استخوانهای او را به خراسان بردند دیوانش ملاحظه شد. این چند شعر از او انتخاب شد:
به کدامین گل رخسار تو نظاره کنم
که ز هر حلقهء زلفت گل دیگر پیداست.
***
نفس به سینه چنان بی تو میکشد زارم
که گوئی از دل خود میکشم خدنگ ترا.
***
ز چاک سینه ام دل میکند نظارهء زلفش
چو مرغی کز قفس بیند به حسرت آشیانش را.
***
من که شمع محفل قربم سراپا سوختم
حال بیرون ماندگان بزم یارب چون گذشت.
***
هرگز دل مستان ز غم آزار ندارد
تا باده بود غم به کسی کار ندارد.
***
اینجا غم محبت آنجا سزای عصیان
آسایش دو گیتی بر ما حرام کردند.
***
عیش این باغ به اندازهء یک تنگدل است
کاش گل غنچه شود تا دل ما بگشاید.
***
دلم خون شد چو دیدم حلقه حلقه جعد گیسویش
گمان بردم که هر یک چشم حیرانی است بر رویش.
***
بیگانهء آشنانما من
بیگانه نمای آشنا تو.
***
گاهم ز وصال دل ز غم فرد کند
گاهم ز فراق جان پر از درد کند
خاصیت آفتاب دارد مه من
خود سبزه برویاند و خود زرد کند.
(آتشکدهء آذر چ دکتر شهیدی ص 96).
وی به سال 1050 ه . ق. در هند وفات یافت. (قاموس الاعلام ترکی ج 5) (ریحانة الادب ج 3).

قدسیان.

[قُ] (اِ) جِ قدسی. فرشتگان و صلحاء و اولیاءالله و روحانیان. (آنندراج) :
صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت
قدسیان گوئی که شعر حافظ از بر میکنند.
حافظ.
در بارگاه قدس که جای ملال نیست
سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است.
محتشم کاشانی.
رجوع به قدسی شود.

قدسیان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 71هزارگزی جنوب باختری درمیان سر راه شوسهء بیرجند به سهل آباد. دامنه، معتدل و سکنهء آن 84 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قدسی شیرازی.

[قُ یِ] (اِخ) محمد حسینی از شعرای معمر و از خطاطان کم نظیر است. (فهرست کتابخانهء سپهسالار ج2 ص581).

قدسی هروی.

[قُ یِ هِ رَ] (اِخ)(مولانا...) هروی است و شیرین گفتار و شیرین کردار است، و مرض لقوه دارد، و از این جهت آب بسیار بی اختیار از دهان او روان است و قطره قطره از آن چکان، و در این بیت گفته:
با وجود چنین دهن که مراست
شعر گویم که آب از آن بچکد.
(از مجالس النفایس چ بانک ملی ص 190).
این مطلع هم از او است:
ای که منعم میکنی از دیدن آن گل عذار
حالت دل را نمیدانی مرا معذور دار.
(مجالس النفایس چ بانک ملی ص190).

قدع.

[قَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج): قدعه قدعاً؛ بازداشت او را. (منتهی الارب). || لگام بازکشیدن اسب را و عنان زدن آن را. || گذاشتن. || به نیزه دوختن بینی گشن را. (منتهی الارب) (آنندراج). و این را با گشن غیر کریم روا دارند و از این جهت است که در مثل گویند: فحل لایُقدع؛ ای لاتضرب انفه و هو کریم. || اندک اندک نوشیدن. (منتهی الارب).

قدع.

[قَ دَ] (ع مص) سست گردیدن چشم و بینائی. || نزدیک شدن سال. || کم سخن و شرمگین گردیدن زن. || بدچشم شدن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدع.

[قَ دِ] (ع ص) بدچشم. (منتهی الارب) (آنندراج): فرس قدع؛ اسب بدچشم ترسناک. (منتهی الارب) (آنندراج). || ماء قدع؛ آب شور که نوشیده نشود. || رجل قدع؛ مرد بسیار گریه و زاری. (منتهی الارب).

قدعة.

[قَ دِ عَ] (ع ص) تأنیث قَدِع. امرأة قدعة؛ زن کم سخن شرمگین. (منتهی الارب). رجوع به قدع شود.

قدعة.

[قِ عَ] (ع اِ) شاماکچهء خرد. (منتهی الارب).

قدغ.

[قَ دَ] (اِ) ظرف و پیاله که از شاخ گاو سازند و بدان شراب خورند. (از برهان) (آنندراج).

قدغ.

[قُ دُ] (ع اِ) پای. || سرانگشت پای تا پاشنه. || سابقهء چیزی از خیر و شر. (آنندراج).

قدغن.

[قَ دَ غَ] (ترکی، اِ) ظاهراً لفظ ترکی است به معنی تأکید و تقید و کنایه از تنبیه ساختن و مانع آمدن از کاری و صاحب مؤید الفضلاء این لفظ را فارسی دانسته. (آنندراج).

قدغنچی.

[قَ دَ غَ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) تأکیدکننده. || دربان. || چوبدار. || محصل. (آنندراج).

قدف.

[قَ] (ع اِ) بن شاخ خرمابنی که اطراف شاخش بریده باشند. || (مص) آب پاشیدن و ریختن. || به مشت گرفتن آب از حوض. || به مشت گرفتن چیز ریزان. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدقد.

[قِ قِ] (اِخ) کوهی است که سنگ خوب دارد و از آن دیگها سازند. (منتهی الارب).

قدقد.

[قِ قِ] (اِخ) کوهی نزدیک مکه. (معجم البلدان).

قدقد.

[قُ قُ] (اِ صوت) قدقدقدا. حکایت صوت و آواز مرغ خانگی. حکایت صدای ماکیان خاصه گاه تخم نهادن.

قدقداء .

[قَ قُ] (اِخ) موضعی است از یمامه. (معجم البلدان).

قدک.

[قَ دَ] (اِ) جامهء رنگین ورای ابریشمین :
به زیر چرخ ز سرکوب قد دشمن تو
بود به رنگ قدک در دکانچه دقاق.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

قد کشیدن.

[قَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)برخاستن به تعظیم. (آنندراج). || نمو کردن. نشو و نما کردن. بالا کردن :
قد میکشد حسود که بیمار شد مسیح
اما همان حکایت سرو است با کدو.
مسیح کاشی (از آنندراج).

قدکوتاه.

[قَ] (ص مرکب) کوتوله. قصیرالقامه. کوتاه بالا. کوتاه قد. کوتاه قامت.

قدم.

[قَ] (ع اِ) جامه ای است سرخ. (منتهی الارب). ثوب احمر. (اقرب الموارد). || (مص) پیش درآمدن. قدوم. || بسیار پیش نمودن. (منتهی الارب).

قدم.

[قِ] (ع اِمص) دیرینگی. (منتهی الارب). اسم است قدیم را یعنی زمان قدیم. (از اقرب الموارد).

قدم.

[قُ / قُ دُ] (ع ص) دلیر. (منتهی الارب). شجاع. (اقرب الموارد). || (اِمص) پیش رفتگی.

قدم.

[قَ دَ] (ع اِمص) پیشی در کار. || (اِ) آنکه او را مرتبه باشد در خیر و نیکوئی. || پی و اثر. گویند: قدم صدق. رجوع به قدم صدق شود. || دلیر. || پیش پای. || گام. خطوه. ج، اقدام. (منتهی الارب) (آنندراج). بادیه آشام، ثابت، آبله پرور، آبله فرساد در فارسی از صفات آن و مقراض از تشبیهات آن است. (آنندراج) :
قدم باید اندر طریقت نه دم
که اصلی ندارد دم بی قدم.سعدی (بوستان).
قدم پیش نه کز ملک بگذری
که گر باز مانی ز دد کمتری.
سعدی (بوستان).
خواهی برسی به عشرت آباد عدم
واقف شوی از جلوهء خورشید قدم
چون صبح طلب بال و پری از ره صدق
کاین ره نشود قطع به مقراض قدم.
بیدل (از آنندراج).
گویند: رجلٌ قَدَمٌ و امرأةٌ قَدَمٌ و رجالٌ قَدَمٌ و نساءٌ قدمٌ و هم ذوالقدم. و فی الحدیث حتی یصنع رب العزة فیها قدمه؛ یعنی درآورد خدای تعالی بدان را دوزخ. و الاشرار قدم الله للنار کما ان الاخیار قدمه الی الجنة. او وضع القدم مثل للردع و القمع ای یأتیها امر یکفها عن طلب المزید. (منتهی الارب). میرزا علی گوید: قدم مرکب از سه جزء است رسغ و مشط و انگشتان، رسغ عبارت از چند استخوان است در تحت ساق و خلف مشط و مرتفع ترین نقطهء آن قرقرهء کعب است. مشط را پنج استخوان است و انگشتان پا بعینه مانند انگشتان دستند مگر اینکه جسم آنها بخصوص جسم بند دوم هر چهار انگشت کج است. ابهام پا نیز مثل ابهام دست دارای دو بند. (جواهرالتشریح میرزاعلی ص 151 - 159).
- جان در قدم کردن؛ جان را به پایش فدا کردن :
خیزم بروم که صبر نامحتمل است
جان در قدمش کنم که آرام دل است.
سعدی.
- در (اندر) قدم کسی افتادن؛ خود را خوار و ذلیل کسی کردن. خضوع و تذلل نمودن. نهایت تعظیم و احترام کردن :
نه خوارترم ز خاک بگذار
کاندر قدم عزیزت افتم.سعدی.
- سر قدم رفتن؛ خالی کردن معده از فضول. اجابت کردن معده. به قضای حاجت شدن.
- هم قدم؛ همگام. همدم : با طایفهء جوانان صاحبدل همدم و هم قدم بودم. (گلستان).

قدم.

[قُ دُ] (ع اِمص) پیش پیش رفتگی. (منتهی الارب). المضیُّ امام. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ قادم. || جِ قَدوم. (منتهی الارب).

قدم.

[قِ دَ] (ع اِمص) پیشی در کار. || دیرینگی. || ضد حدوث. (منتهی الارب) (آنندراج). || در اصطلاح عرفاء و صوفیه عبارت از سابقه ای است که حکم کرده است به آن حق بر بنده از و کامل میشود بنده بدان. (کشاف ج 2 ص 1211) (فرهنگ مصطلحات عرفا ص 314).

قدم.

[قَ دِ] (ع ص) نیک مبارز. (منتهی الارب) (آنندراج). کثیرالاقدام. (اقرب الموارد). || دلاور بسیار پیش درآینده در حرب و جز آن. || سنگستان نیک درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). ماغلظ من الحره. (اقرب الموارد).

قدم.

[قُ دَ] (اِخ) قبیله ای است به یمن. (منتهی الارب).

قدم.

[قُ دَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدم.

[] (اِخ) ابن قادم بن زیدبن غریب بن جشم بن حاشد. وی در رأس جبل ضین (ظین) در همدان مدفون است. او راست: 1 - قصیدهء رائیه. وی در این کتاب چیزی از احوال شهرهای یمن را آورده و آن را استاد اوجینیو غریفینی در مجلة الدروس الشرقیه نشر کرده و بر آن حواشی افزوده است و نیز علی حده در رومیه به سال 1916 م. در 71 صفحه و سه عکس چاپ و منتشر شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1497).

قدما.

[قُ دَ] (ع ص، اِ) جِ قدیم. (منتهی الارب). قدماء :
بنمود مرا راه علوم قدما پاک
و آنگاه از آن برتر بنمودم و بهتر.
ناصرخسرو.
رجوع به قدیم شود.

قدماء .

[قُ دَ] (ع ص، اِ) قدما.

قدماس.

[قِ] (ع ص) قدیم. قدموس. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به قدموس شود.

قدمان.

[قِ] (ع مص) از سفر بازآمدن. (منتهی الارب). قدوم. رجوع به قدوم شود.

قدم از جان برآوردن.

[قَ دَ اَ بَ وَ دَ](مص مرکب) کنایه از ترک جان گفتن باشد. (برهان) (آنندراج).

قدم افشردن.

[قَ دَ اَ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از ثابت قدم بودن باشد. (برهان). کنایه از ثابت و پایدار بودن. (آنندراج). پایداری کردن.

قدم بازپس گرفتن.

[قَ دَ پَ گِ رِ تَ](مص مرکب) عقب نشینی کردن. عقب رفتن. بازپس رفتن :
گرفتم قدم لاجرم باز پس
که پاکیزه بِهْ مسجد از خار و خس.
سعدی (بوستان).

قدم بر سر چیزی نهادن.

[قَ دَ بَ سَ رِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قدم بر سر چیزی زدن. قدم بر سر چیزی کشیدن. کنایه از پامال کردن. (آنندراج) :
سهم تو نهاده است قدم بر سر چیپال
عز تو فکنده است فزع در دل فغفور.
معزی (از آنندراج).
بدان زهره دستت زدم در رکاب
که خود را نیاوردم اندر حساب
کشیدم قلم بر سر نام خویش
نهادم قدم بر سر گام خویش.
سعدی (از آنندراج).

قدم بر سر کار خود نهادن.

[قَ دَ بَ سَ رِ رِ خُدْ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مقصد و مطلب و مراد خود گذشتن باشد. (برهان). رجوع به مدخل قبل شود.

قدم برگرفتن.

[قَ دَ بَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) از جای حرکت کردن. راه افتادن :
که بی گردش کعب زانو و پای
نشاید قدم برگرفتن ز جای.
سعدی (بوستان).

قدم بریدن.

[قَ دَ بُ دَ] (مص مرکب) قدم بریده شدن؛ ترک آمد و شد کردن. (آنندراج) :
بریده شد قدمش ساعتی از آن در و بام
به آفتاب گرفتن خوشم برای همین.
محمد قدسی (از آنندراج).

قدم بوس.

[قَ دَ] (اِمص مرکب) پای بوس. (آنندراج).

قدم به میان گذاشتن.

[قَ دَ بِ گُ تَ](مص مرکب) قدم در میان دو کس گذاشتن؛ کنایه از واسطه شدن برای خیرخواهی طرفین. (آنندراج) :
خاک پای تو قدم گر نگذارد به میان
که بهم صلح دهد دیده و بینائی را؟
کلیم (از آنندراج).

قدمت.

[قِ مَ] (ع اِمص) کهنگی و دیرینگی. (ناظم الاطباء).

قدم جای.

[قَ دَ] (اِ مرکب) جای قدم. قدمگاه. (آنندراج) :
اگر تخت والا قدم جای تست
مرا جای بر دست والای تست.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به قدمگاه شود.

قدم جفت کردن.

[قَ دَ جُ کَ دَ] (مص مرکب) قدم جفت نمودن؛ مهیا برای خدمت شدن :
نکرده کسی از عبید و خدم
چو او جفت در راه خدمت قدم.
ظهوری (از آنندراج).
چون خامه قدم جفت نمائید در این راه
در سیر و سفر عادت پرگار بدارید.
صائب (از آنندراج).

قدم خاک.

[قَ دَ] (اِ مرکب) کنایه از زمین است که به عربی ارض گویند. (آنندراج).

قدم داشتن.

[قَ دَ تَ] (مص مرکب) کنایه از ثابت و پایدار بودن. (آنندراج) :
نه هر درخت تحمل کند جفای خزان
غلام همت سروم که این قدم دارد.
حافظ (از آنندراج).

قدم دوز.

[قَ دَ] (نف مرکب) آنکه قدم را به چیزی دوزد. || ثابت و پایدار. (آنندراج) :
خار قدم دوز به پیرامنم
سوزن عیسی شده در دامنم.
امیر خسرو (از آنندراج).

قدم را گلبانگ زدن.

[قَ دَ گُ زَ دَ](مص مرکب) جلد و تیز رفتن. (آنندراج) :
قدم را تازه گلبانگی زدم بر ره نمیدانم
از این به نیست مرد راهرو را نغمه پردازی.
واله هروی (از آنندراج).

قدم رنجه فرمودن.

[قَ دَ رَ جَ / جِ فَ دَ] (مص مرکب) قدم رنجه کردن. زحمت راهی را تحمل کردن و رفتن :
قدم رنجه فرمای تا سر نهم
سر جهل و ناراستی برنهم.سعدی (بوستان).

قدم رنجه کردن.

[قَ دَ رَ جَ / جِ کَ دَ](مص مرکب) قدم رنجه فرمودن. زحمت راهی را تحمل کردن: توقع آن است که به وجه دمسازی و بنده نوازی قدم رنجه کنی. (سندبادنامه).

قدم زدن.

[قَ دَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از راه رفتن. (آنندراج). آهسته راه رفتن نه برای کاری بلکه تنها برای گشتن. راه رفتن که قصدی در آن جز خود راه رفتن نباشد :
مردیم یک نگاه به پرسش قدم نزد
صد جان فدای چشم تو خوش بی مروت است.
ظهوری (از آنندراج).
خضر پنداری قدم زد در همه روی زمین
یا مسیحا در دماغ خاک بادی در دمید.
امیرخسرو (از آنندراج).
-قدم برون زدن از خود؛ خارج شدن از خود. خودی را ترک گفتن. ترک خودی کردن :
سعدی ز خود برون شو گر مرد راه عشقی
کان کس رسید در وی کز خود قدم برون زد.
سعدی.

قدم سودن.

[قَ دَ دَ] (مص مرکب) قدم زدن. راه رفتن. (آنندراج) :
به راه دوستی ها هر که بی منت قدم ساید
به هر گامی که بردارد ز ما چشمی از او پائی.
واله هروی (از آنندراج).

قدم شمار.

[قَ دَ شُ] (نف مرکب) گام شمار. گام سنج. راه سنج.

قدم شمرده نهادن.

[قَ دَ شُ / شِ مُ دَ / دِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) به احتیاط تمام راه رفتن. (آنندراج) :
قدم شمرده نهد حسن در قلمرو خط
چو عاملی که به پای حساب می آید.
صائب (از آنندراج).
صائب قدم شمرده نهد بر بساط گل
در پای رهروی که شکسته ست خارها.
صائب (از بهارعجم) (از آنندراج).

قدم صدق.

[قَ دَ مِ صِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پی و اثر صدق. (منتهی الارب) (آنندراج). کردار نیک پیش فرستاده. || منزلتی بزرگوار. (ترجمان علامهء جرجانی ص 78).

قدم کشیدن.

[قَ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) قدم گشادن. کنایه از راه رفتن. || بازماندن از رفتار. (آنندراج) :
چو مور خسته از آن میکشم قدم از راه
که توشه ای بجز از ضعف نیست در کمرم.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
ز رستاق هذیان قدم میکشم
به شهر بلاغت گذر میکنم.
ملافوقی (از آنندراج).
رجوع به قدم گشادن شود.

قدمگاه.

[قَ دَ] (اِ مرکب) جای نهادن قدم. جای قدم. || طهارت خانه و بیت الخلاء. (آنندراج). || جائی که پای پیامبری یا امامی و یا ولیی به آنجا رسیده باشد. جاهائی که اثر پائی در سنگ و جز آن پدیدار است و گمان برند که جای پای پیامبری یا امامی است.

قدمگاه.

[قَ دَ] (اِخ) نام یکی از بخش های تابعهء شهرستان نیشابور. محدود است از طرف شمال به کوه بینالود، از خاور به دهستان پیوه ژن، از جنوب به شهرستان کاشمر، از باختر به بخش حومه. موقعیت بخش کوهستانی و هوا معتدل است. آب آن از قنوات و رودخانه های محلی است. محصولات عمده غلات، پنبه، بنشن و انواع میوه جات و شغل اهالی زراعت، گله داری و باغداری است. راه شوسهء تهران به مشهد از این بخش عبور مینماید. بخش قدمگاه از سه دهستان به نام اردوغش، زبرخان و اسحاق آباد که دارای 57 آبادی بزرگ و کوچک است تشکیل یافته. مجموع نفوس آن در حدود 20337 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قدمگاه.

[قَ دَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش قدمگاه شهرستان نیشابور. واقع در 24هزارگزی خاور نیشابور و سر راه شوسهء عمومی تهران به مشهد است. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل و سکنهء آن 1335 تن است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، انواع میوه جات و شغل اهالی زراعت و کسب و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. از ادارات دولتی، بخشداری، پاسگاه، ژاندارمری، صندوق پست، تلفن، دبستان، دفتر ازدواج و طلاق و ادارهء آمار دارد. ساکنین قصبه عموماً سادات هستند و از آثار باستانی بقعهء قدمگاه امام هشتم و یک قلعه در بالای تپه دارد. دارای 3 کافه و 10 باب دکاکین مختلفه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قدمگاه.

[قَ دَ] (اِخ) (کوه...) در دهکدهء چشمه از دهات سوادکوه نزدیک نهری است به نام کوریا که به عقیدهء رابینو همان کرود است. (مازندران و استراباد رابینو ص 156).

قدمگاه آدم.

[قَ دَ هِ دَ] (اِخ) در سراندیب که اول قدم حضرت آدم علیه السلام بر روی زمین در آنجا رسیده کوهی است در جزیره و به برکت آن قدم کان یاقوت در آنجا پیدا شده.

قدمگاه خضر.

[قَ دَ هِ خِ] (اِخ) برجی است در آمل نزدیک سبزه میدان که در قبرستانی معروف به مصلی واقع است. (مازندران و استراباد رابینو ص64).

قدمگاه خضر.

[قَ دَ هِ خِ] (اِخ) بنای کوچکی است بین شهر استراباد و قلعه خندان. (مازندران و استراباد رابینو ص 102).

قدمگاه همه هینگ.

[قَ دَ هَ مِ] (اِخ)دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. در 21هزارگزی جنوب باختری شوسف و 19هزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد به زاهدان است. دامنه و معتدل است. سکنهء آن 343 تن است و آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قدم گشادن.

[قَ دَ گُ دَ] (مص مرکب)قدم کشیدن. کنایه از راه رفتن. (آنندراج) :
قدم بر قیاس نظر میگشاد
مگر خود قدم بر نظر مینهاد.
نظامی (از آنندراج).
دشمن به گریز چون قدم بگشاید
آن نیست که وقت فرصت از پی باید
گر سایه رود ز پیش خورشید ولی
چون وقت زوال شد ز دنبال آید.
نظام دست غیب (از آنندراج).
رجوع به قدم کشیدن شود.

قدم نهادن.

[قَ دَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)طی طریق کردن. راه رفتن :
روزی مگر به دیدن سعدی قدم نهی
تا در رهت به هر قدمی مینهد سری.سعدی.
گر قدم بر چشم من خواهی نهاد
دیده بر ره می نهم تا میروی.سعدی.
در هر قدم که می نهد آن سرو راستین
حیف است اگر به دیده نروبند راه را.سعدی.
مگوی و منه تا توانی قدم
نه ز اندازه بیرون و ز اندازه کم.سعدی.

قدموس.

[قُ] (ع ص، اِ) دیرینه. || پادشاه بزرگ. || صخرهء بزرگ. (المنجد). || شتر بزرگ. ج، قدامیس. (منتهی الارب). || شدید. (المنجد). || مقدم لشکر.

قدموسة.

[قُ سَ] (ع ص، اِ) تأنیث قدموس. سنگ بزرگ. || زن کلان جثه. (منتهی الارب).

قدمونی.

[] (اِخ) (شرقی یا قدیمی) قومی که در زمان ابراهیم خلیل در کنعان بودند. (سفر پیدایش 15:19). و اگر چنانچه معنی کلمه را قدیم فرض کنیم محتمل است که اشاره به اهالی قدیمه باشد و بسا میشود که اسم قدموس باشد که مقاطعه ای است در کوهستان نصیریه که از اسم قوم مسطور فوق گرفته شده است و اهالی آنجا در قدیم الایام در فلسطین رفته در آنجا مسکن گرفته بودند. (قاموس کتاب مقدس).

قدمة.

[قَ دِ مَ] (ع ص) تأنیث قَدِم. نیک مبارز. رجوع به قدم شود.

قدمة.

[قَ دَ مَ] (ع اِ) گوسفندی که جلوتر از گوسفندان دیگر به چرا میرود. (از المنجد).

قدمة.

[قُ مَ] (ع اِمص) پیشی در کار. || دلیری. خرامیدگی. (منتهی الارب). || (اِ) پی و اثر چیزی. || (مص) خرامیدن. (منتهی الارب).

قدمی.

[قُ دَ] (ص نسبی) نسبت است به قدم و آن موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به قدم شود.

قدمی.

[قُ دَ می ی] (ص نسبی) (ثوب ...) جامه ای است که در قُدَم و منسوب بدان است. (از منتهی الارب).

قدمیا.

[قَ دَ] (معرب، اِ) اقلیمیا است و آن معدنی و ذهبی و فضی و نحاسی میباشد و بهترین آن معدنی است و از جزیرهء قبرس می آورند و در داروهای چشم به کار میبرند. (برهان) (آنندراج).

قدمی ئیل.

[] (اِخ) (حضور خدا) شخصی لادی که خود و اولاده اش بازر و بابل از اسیری مراجعت نمودند. (کتاب عزرا 2:40). و بر کارکنان شغل بیت الله نظارت میداشت. (کتاب عزرا 3:9). و معین تشکرات (کتاب نحمیا 9:4 و 5 و 12:8) و اصلاحات نیز بود. (کتاب نحمیا 10:9). و دور نیست که در این وقایع کلیه اشاره به دو نفر باشد. (قاموس کتاب مقدس).

قدمیة.

[قُ دُ می یَ] (ع اِمص)پیش پیش رفتگی. (منتهی الارب) (آنندراج). || تبختر. (اقرب الموارد).

قدمیة.

[قَ دَ می یَ] (ع اِ) نوعی از پوست سرخ. (منتهی الارب).

قدن.

[قَ] (ع مص) بسند آمدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). کفایة و حسب. (المنجد). || (ص) بسند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدنما.

[قَ نَ / نُ / نِ] (نف مرکب) آنچه بالا را بنمایاند. آنچه قد از آن دیده شود.
-آینهء قدنما؛ آینه ای که تمام اندام در آن دیده شود. آینهء قدّی.

قدو.

[قَدْوْ] (ع مص) خوشبوی شدن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج). خوشمزه شدن طعام. (منتهی الارب). || نزدیک شدن. || از سفر آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدو.

[قِدْوْ] (ع اِ) اصل که از آن شاخها برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). ج، اقداء. (المنجد).

قد و بالا.

[قَ دُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)قامت :
ترا به سروین بالا قیاس نتوان کرد
که سرو را قد و بالا بذان تو ماند.دقیقی.
شیوه و ناز تو شیرین، خط و خال تو ملیح
چشم و ابروی تو زیبا قد و بالای تو خوش.
حافظ.

قدوح.

[قَ] (ع اِ) مگس. || (ص) چاه که به دست آب از وی برگرفته شود. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدود.

[قُ] (ع اِ) جِ قد، به معنی پوست بزغاله. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قد شود. || مسکن یا کوه. (مزامیر 2:6). || هیکل. (مزامیر 5:7). || موضع. (مزامیر 24:3).

قدور.

[قُ] (ع مص) توانستن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) جِ قِدْر. (منتهی الارب) (ترتیب عادل).

قدور.

[قَدْ دو] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان مشهور به مستغانمی فقیهی است از مردم مَستَغانِم از ولایت وهران. وی در حدود بیست تألیف دارد. از آنهاست: 1 - جلاءالران در مواریث. 2 - دررالفیض اللدفی فیما یتعلق بالکسب العیانی و السنی. به سال 1322 ه . ق. درگذشت. رجوع به تعریف الخلف 2:322 و اعلام زرکلی ج 2: 792 و معجم المؤلفین ج8 ص 129 شود.

قدورة.

[قُ رَ] (ع مص) توانستن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدوری.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قدور و آن جمع قِدر به معنی دیگ است. منسوب به بیع قدور. (آنندراج).

قدوری.

[قُ] (اِخ) احمدبن محمد بن احمدبن جعفر فقیه حنفی مکنی به ابوالحسین از اکابر علمای حنفی است. رجوع به ابن خلکان و قاموس الاعلام ترکی ج5 و فوائدالبهیه و ریحانة الادب ج3 ص282 و رجوع به ابوالحسین قدوری شود.

قدوس.

[قَ] (ع ص) پیش آینده. گویند: هو قدوس بالسیف؛ ای قدم به. (منتهی الارب).

قدوس.

[قُدْ دو] (ع ص) پاک. (منتهی الارب). ای المنزه عن کل عیب و نقص. (ترتیب عادل). || مبارک. (منتهی الارب).

قدوس.

[قُدْ دو] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (منتهی الارب). قدوس سبوح، رب الملائکة و الروح. یکی از صفات خدای تعالی است که مکتوب بازوهای قدوس او. (کتاب مزامیر 98:1 و کتاب اشعیاء 52:10). و «کلام قدوس او». (کتاب ارمیاء 23:9). و «روز مقدس من». (کتاب اشعیاء 58:13). و «روح قدوس او». (کتاب اشعیاء 63:11). و «اسم قدوس من». (کتاب عاموس 2:7). و «ذکر قدوس او». (کتاب مزامیر 30:4 و 97:12). و «به قدوسیت خود سوگند خوردم». (کتاب مزامیر 89:35) (قاموس کتاب مقدس).

قدوس.

[قُدْ دو] (اِخ) مسکن سماوی خدا است. (کتاب مزامیر 102:19 و کتاب اشعیاء 63:15 مقابل مزامیر 36:14) (قاموس کتاب مقدس). مسکن خدای تعالی در زمین یا محل بروز جلال و ظهور عظمت او تعالی برای قوم خود. (سفر خروج 15:13). گاهی از اوقات لفظ قدس تنها (کتاب مزامیر 63:2) یا به الحاق لفظ دیگر همچو یا محراب (مزامیر 28:2) یا کرسی (مزامیر 47:8) یا حدود که مقصود عموم اراضی موعوده باشد (مزامیر 78:54) یا شهرها (کتاب اشعیاء 64:10) یا خانه (کتاب اشعیاء 64:11) و خیمه جماعت و هیکل را قدس دنیائی گویند (رسالهء عبرانیان 9:1) تا معلوم شود که پاینده و برقرار نخواهند بود و نمونهء قدس سماوی میباشند. (قاموس کتاب مقدس).

قدوسی.

[قُدْ دو] (ص نسبی) ملکوتی. رجوع به قدوس شود.

قدوع.

[قَ] (ع ص) بازایستاده از بانگ و فریاد. || ریزان بر چیزی. || اسب که حاجت آید او را به عنان زدن تا بازایستد. || مرد خوار رانده و ترک داده. (منتهی الارب) (آنندراج).

قد و قواره.

[قَدْ دُ قَ رَ / رِ] (اِ مرکب، از اتباع) اندام. قامت.
-به قد و قوارهء او؛ به بلندی قامت و اندام او.

قدوم.

[قُ] (ع مص) از سفر بازآمدن. (منتهی الارب). گویند: قدم من سفره قدوماً و قدماناً و مقدماً؛ از سفر بازآمد. (منتهی الارب) :
که هیهات قدر تو نشناختم
به شکر قدومت نپرداختم.سعدی.
|| در پیش رفتن. (ترجمان القرآن ترتیب عادل).

قدوم.

[قَ] (ع ص) نیک مبارز. || دلیر. || بسیار پیش درآینده. || (اِ) تیشه. ج، قدائم و قُدُم. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدوم.

[قَ] (اِخ) دهی است به حلب. (منتهی الارب). حسن خوارزمی گوید: قدوم به تشدید دال نام دهی است در شام که حضرت ابراهیم در آن خود را ختنه کرد. (معجم البلدان).

قدوم.

[قَ] (اِخ) جائی است به نعمان. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدوم.

[قَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدوم.

[قَ] (اِخ) کوهی است به مدینه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدوم.

[قَ] (اِخ) پشته ای است به سراة. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدوم.

[قَ] (اِخ) پشته ای است در کوهی به بلاد دوس. (منتهی الارب).

قدومه.

[قُ مَ] (اِ) گیاهی است از تیرهء چلیپائیان که لعاب بسیار دارد و دانه های Erysimum است و آن را قدومهء شیرازی یا تودری میگویند، ولی دانه های Thlaspis نیز بنام قدومهء کوهی به همان مصارف میرسد. (گیاه شناسی گل گلاب ص 209).

قدومی.

[قَ دَ ما] (اِخ) جائی است در جزیره یا در بابل. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قد و نیم قد.

[قَ دُ قَ] (ص مرکب) کوچک و بزرگ. کوتاه و بلند: بچه های قد و نیم قد.

قدونین.

[قُ] (اِخ) موضعی است به بلاد روم. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قدوة.

[قُ وَ] (ع اِ) پیشوا. قِدَة. (منتهی الارب) (آنندراج). مرجع. مقتدا :
یکی گفتش ای قدوهء راستی
بدین بر چرا نیکوئی خواستی.سعدی.
|| راه مسلوک. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدوی.

[قَ وا] (ع اِمص) استقامت. (منتهی الارب) (آنندراج). پایداری. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدة.

[قِدْ دَ] (ع اِ) تأنیث قِد. رجوع به قد شود. دوال. (منتهی الارب). تازیانه از پوست دباغی نشده. (معجم البلدان). || روش. || راه. (منتهی الارب). || گروهی از مردم که هر یک بر راهی و روشی و عزیمتی باشند و از این باب است قول خدای تعالی: کنّا طرائق قدداً؛ ای فرقاً مختلفة اهواءها. (قرآن 72/11) (منتهی الارب). گروهی نه همدل جدا کرده از گروهی دیگر. (ترجمان علامهء جرجانی).

قدة.

[قَ دَ] (ع اِ) نوعی از مار. (منتهی الارب). ج، قَداة. (منتهی الارب).

قده.

[قِدْ دَ] (اِخ) آبی است مر کلاب را. (منتهی الارب) (معجم البلدان). و آن را به تخفیف دال نیز گویند. (معجم البلدان).

قده.

[قُدْ دَ] رمز است از «قدس سره».

قدی.

[قَ] (ع ص) خوشمزه: طعام قدی؛ طعام خوش مزه. (منتهی الارب). رجوع به قَدٍ شود.

قدی.

[قَ دا] (ع مص) قَداوَة. خوشبوی و خوشمزه گردیدن گوشت. (منتهی الارب).

قدی.

[قِ دا] (ع اِ) اندازه. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: هذا قدی رمح؛ ای قدره. (منتهی الارب).

قدی.

[قَدْ دی] (ص نسبی) نسبت است به قد. به اندازهء قامت آدمی. به بالای آدمی: آیینهء قدی. شمع قدی.

قدیان.

[قَ دَ] (ع مص) شتافتن اسب. || خوشبوی و بامزه شدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدیتفق.

[قَ یَتْ تَ فِ] (ع جملهء فعلیه)گاه باشد. افتد که. گاه اتفاق افتد.

قدیح.

[قَ] (ع اِ) شوربا. یا آنچه در بن دیگ ماند از خوردنی و برداشتن آن به کفلیز دشوار گردد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدید.

[قَ] (ع ص، اِ) گوشت کفانیدهء پاره کرده یا گوشت به درازا بریدهء خشک کرده. (منتهی الارب) (آنندراج). || گوشت نمک سود خشک کرده. (بحر الجواهر). || جامهء کهنه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدید.

[قُ دَ] (ع اِمصغر) گلیم کوچک خط دار. (منتهی الارب) (آنندراج). مصغر قَدّ. || مصغر قِدّ. || مصغر قدد به معنی فِرَق. (معجم البلدان).

قدید.

[قُ دَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قدید.

[قُ دَ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). نام موضعی است نزدیک مکه. (معجم البلدان).

قدید.

[قُ دَ] (اِخ) نام اسب قیس غاضری. (منتهی الارب).

قدید.

[قُ دَ] (اِخ) آبی است به حجاز. (منتهی الارب).

قدیدی.

[قُ دَ دی ی] (اِخ) حزام بن هشام خزاعی از راویان است. (معجم البلدان).

قدیدیم.

[قُ دَ] (ع اِمصغر) مصغر قُدّام به معنی پیش. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قدام شود.

قدیدیون.

[قَ دی یو] (ع اِ) پیروان لشکر از اهل حرفه مانند پاره دوز، بیطار، کاسه گر، آهنگر، درزی و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قدیر.

[قَ] (ع ص) توانا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ان الله علی کل شی ءٍ قدیر. (قرآن کریم). || پخته در دیگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قدیر.

[قُ دَ] (ع اِمصغر) مصغر قِدر. دیگ کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قدیر.

[قَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (ناظم الاطباء).

قدیس.

[قَ] (ع اِ) شیر. || شیر تازه. || مروارید. (ناظم الاطباء).

قدیفه.

[قَ فَ / فِ] (اِ) قطیفه. (ناظم الاطباء).

قدیم.

[قَ] (ع ص) دیرینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قدماء و قُدامی و قدائِم. || کهنه. || پیشین و سابق. || باس و باش. || پیر و سال دیده. (ناظم الاطباء).
-قدیم الایام؛ روزگار دیرینه. (ناظم الاطباء).

قدیم.

[قَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. غنی مطلق قائم بنفسه که باری تعالی باشد. (ناظم الاطباء).

قدیم.

[قِدْ دی] (ع اِ) پادشاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سردار. || سرآمد مردم در شرف. (ناظم الاطباء).

قدیمانه.

[قَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)قدیماً و از روزگار قدیم و پیشین. (ناظم الاطباء).

قدیماً.

[قَ مَنْ] (ع ق) سابقاً. از روزگار سابق. از روزگار پیشین. از زمان پیشین. (ناظم الاطباء).

قدیمة.

[قَ مَ] (ع ص) مؤنث قدیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قدیم شود. ج، قدائم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قدیمی.

[قَ] (ص نسبی) دیرینه و کهنه. (ناظم الاطباء). || سال دیده. پیر.

قدیة.

[قِ یَ] (ع اِ) روش. رسم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || عادت. || حالتی که شخص در آن است. (ناظم الاطباء). گویند: خذ هدیتک و قدیتک؛ ای فیما کنت فیه. (ناظم الاطباء).

قدیة.

[قَ دی یَ] (ع ص) دیگ خوشبوی ناک طعام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قدیة.

[قَ دی یَ] (ع اِ) هدیه. (ناظم الاطباء).

قذ.

[قُذذ] (ع ص، اِ) جِ اقذ، تیر باپر و تیر بی پر و هموار تراشیدهء بی خم. (منتهی الارب).

قذ.

[قَ ذذ] (ع مص) پر بر تیر چسبانیدن. || کناره های پر بریدن و گرد و هموار ساختن آن را. || سنگ و کلوخ و مانند آن انداختن. || بر پس دو گوش زدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذا.

[قُ] (ع اِ) جِ قَذاءَة. رجوع به قذاءة شود.

قذاء .

[قِ] (ع مص) مقاذاة. پاداش دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: قاذتیه مقاذاتاً و قذاء؛ پاداش دادم آن را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذائف.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قذیفة. (ناظم الاطباء).

قذاءة.

[قَ ءَ] (ع اِ) خاشاک که در چشم افتد. ج، قذاء. جج، اقذاء.

قذاذ.

[قِ] (ع اِ) جِ قُذّ ججِ اَقَذّ. (منتهی الارب). تیر باپر و تیر بی پر و هموار تراشیدهء بی خم. (منتهی الارب).

قذاذات.

[قُ] (ع اِ) جِ قذاذَة. رجوع به قذاذة شود. || آنچه از بریدن پر افتد از پر مرغ و جز آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قذاذة.

[قُ ذَ] (ع اِ) تراشهء زر و سیم و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، قذاذات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قذارة.

[قَ رَ] (ع مص) پلید گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). و این از باب سمع و نصر و کرم هر سه آمده است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قذاریف.

[قَ] (ع اِ) جِ قُذروف. (منتهی الارب). به معنی عیب. (آنندراج). رجوع به قذروف شود.

قذاف.

[قِ] (ع اِ) آنچه به پنجه گیرند به اندازهء پری که کف پس اندازد آن را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه به دست گیرند به اندازه ای که کف را پر کنند و دور اندازند. (ناظم الاطباء). || آنچه به دست برداشتن توانی و بیندازی آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گلولهء توپ. (المنجد). || (اِمص) تیزی رفتار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) ناقة قِذاف؛ ناقة قاذف. (منتهی الارب). متقدمة من سرعتها ترمی بنفسها امام الابل فی سیرها. (اقرب الموارد). رجوع به قاذف شود. || (اِ) جِ قُذفَة. (منتهی الارب): کان ابن عمر لایصلی فی مسجد فیه قذاف. (منتهی الارب).

قذاف.

[قِ] (اِخ) (روض ال ...) موضعی است. (منتهی الارب).

قذاف.

[قَذْ ذا] (ع اِ) ترازو. || برنشستنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). مرکب و هر برنشستنی. (ناظم الاطباء). || فلاخن. (منتهی الارب) (آنندراج). منجنیق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آنچه بدان چیزی را دور اندازند. (منتهی الارب) (آنندراج). || قَرَب قَذّاف؛ قرب با کوشش که در آن فتور نباشد. (منتهی الارب). قرب شبگیری است که صبح آن به آب رسند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قذافة.

[قَذْ ذا فَ] (ع اِ) یکی قَذّاف. (منتهی الارب). رجوع به قذاف شود.

قذال.

[قَ] (ع اِ) پس سر. بناگوش. هو مابین نقرة القفاء الی الاذن. (اقرب الموارد). ج، اَقذِلَة. || بستنگاه افسار اسب در پس پیشانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، قُذُل و اَقذِلَة.

قذالان.

[قَ] (ع اِ) تثنیهء قذال. دو بستنگاه افسار اسب در پس پیشانی آن. (ناظم الاطباء).

قذامل.

[قُ مِ] (ع ص) فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). واسع. (ناظم الاطباء).

قذان.

[قُذْ ذا] (ع اِ) سپیدی هر دو کرانهء سر یا موی آن از پیری. || سپیدی بال مرغ. || کلمه ای که کودکان عرب وقت بازی گویند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذان.

[قِذْ ذا] (ع اِ) جِ قِذّه به معنی کیک. (منتهی الارب) (آنندراج) :
یا ابتا ارقنی القذان
و النوم لاتألفه العینان.

قذان قذان.

[قُذْ ذا قُذْ ذا] (ع اِ مرکب)کلمه ای که کودکان تازی در بازی گویند. قُذَّة قُذَّة. (ناظم الاطباء).

قذاة.

[قَ] (ع اِ) واحد قَذی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قذی شود.

قذتان.

[قُذْ ذَ] (ع اِ) دو گوش. اذنان. || جانباالحیاء. (بحر الجواهر). دو کرانهء فرج زن. (ناظم الاطباء). رجوع به قذه شود.

قذحمة.

[قِ ذَ مَ] (ع اِمص) پوشیدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || توضیح و تعبیر. (ناظم الاطباء). مثل گویند: صرحت بقذحمة؛ ای وضحت القصة بعد التباس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) پرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قذذ.

[قُ ذَ] (ع اِ) جِ قُذَّة. (منتهی الارب). رجوع به قذه شود. || کیک. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، قِذّان. (ناظم الاطباء). رجوع به قذان شود.

قذر.

[قَ] (ع ص) پلید. (منتهی الارب) (آنندراج). قَذِر. قَذُر. قَذَر. (منتهی الارب). || (مص) پلید بودن. (اقرب الموارد). پلید شمردن. || کراهت داشتن. (منتهی الارب).

قذر.

[قَ ذِ] (ع ص) پلید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَذر شود.

قذر.

[قَ ذُ] (ع ص) پلید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَذر شود.

قذر.

[قَ ذَ] (ع ص) پلید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَذر شود. || (مص) پلید گردیدن. || (اِمص) پلیدی. (منتهی الارب). رجوع به قَذر شود.

قذروف.

[قُ] (ع اِ) عیب. ج، قذاریف. (منتهی الارب) (آنندراج). منه قول ابی تمام: زیر زور عن القذاریف نور. (اقرب الموارد).

قذرة.

[قُ ذَ رَ] (ع ص) پاک. (منتهی الارب) (آنندراج). || دور از ملامت و لوم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قذع.

[قَ] (ع مص) دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): قذعه قذعاً؛ دشنام داد او را و سقط گفت. (منتهی الارب). || زدن به چوب دستی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به چوب دستی زدن. (آنندراج). گویند: قذعه بالعصا؛ به چوب دستی زد او را. (منتهی الارب).

قذع.

[قَ ذَ] (ع اِمص) فحش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). پلیدی زبان. (منتهی الارب) (آنندراج). || پلیدی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذعل.

[قُ عُ / قِ عَ] (ع ص) ناکس. فرومایه. || خوار. بی قدر. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذعمل.

[قُ ذَ مِ] (ع ص) شتر سطبر و شگرف اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قذعملة.

[قُ ذَ مِ لَ] (ع ص) زن پست قامت فرومایه. || شتر فربه شگرف اندام. || (اِ) چیز اندک. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: ماعندی قذعملة؛ ای شی ء. (منتهی الارب). || (اِمص) سستی. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: ما فی حسبه قذعملة؛ ای ضعف. (منتهی الارب).

قذعمیل.

[قُ ذَ] (ع ص) پیر کهن سال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قذف.

[قَ] (ع اِ) کرانهء جوی. || کرانهء رودبار. (منتهی الارب). || (مص) سنگ انداختن. گویند: قذف بالحجارة قذفاً؛ سنگ انداخت. || به زنا بازخواندن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قذف المحصنة؛ به زنا بازخواند و متهم کرد زن محصنة را. (منتهی الارب). || به فحش دشنام دادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || قی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذف.

[قُ ذَ] (ع اِ) جِ قُذفَة. (منتهی الارب). رجوع به قذفه شود.

قذف.

[قَ ذَ] (ع ص) دور. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: نوی قذف و تیه قذف و منزل قذف و فلاة قذف؛ ای بعیدة. (منتهی الارب). || جائی که در آن بلغزند. || (اِ) کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قَذْف شود.

قذف.

[قُ] (ع اِ) کرانه. || جانب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذف.

[قُ ذُ] (ع ص) دور. (منتهی الارب) (آنندراج). || دوراندازنده مردم را. گویند: نوی قذف و منزل قذف و فلاة قذف، ای بعیدة. (منتهی الارب). || جائی که در آن بلغزند. || (اِ) کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) ناقة قُذُف؛ شتر مادهء قاذف. رجوع به قاذف و قَذَف شود.

قذفات.

[قُ ذُ] (ع اِ) جِ قُذفَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قذفه شود.

قذفان.

[قَ] (ع اِ) تثنیهء قذف؛ دو کرانهء جوی. || دو کرانهء رودبار. (ناظم الاطباء). رجوع به قذف شود.

قذفة.

[قُ فَ] (ع اِ) کنگره. || آنچه بیرون جسته باشد از سر کوه. || کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قِذاف و قُذَف، قُذُف و قُذُفات. (منتهی الارب).

قذل.

[قَ ذَ] (ع اِ) آهو. عیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قذل.

[قَ] (ع مص) در پس سر زدن. || برگردیدن. || جور کردن. || در پی رفتن. || عیب کردن. || کوشش نمودن در کار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قذل.

[قُ ذُ] (ع اِ) جِ قذال. پشت سر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قذال شود.

قذم.

[قُ ذُ] (ع ص، اِ) چاههای پست فرورفته. (منتهی الارب) (آنندراج). الابارالخسف. (اقرب الموارد).

قذم.

[قُ ذَ] (ع ص) مهتر بسیار بخشنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || به یک بار مال جید دهنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذم.

[قَ] (ع مص) به یک بار مال نیکو دادن کسی را. (از منتهی الارب).

قذم.

[قِ ذَم م] (ع ص) نیک تیزرو. || سخت توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مهتر بسیاردهش. بسیار بخشنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذمور.

[قُ] (ع اِ) خوان سیمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قذمة.

[قُ مَ] (ع مص) فروخوردن آب. (از منتهی الارب). گویند: قذم قُذمَة؛ فروخورد آب را. (منتهی الارب). || (اِ) جرعة. (ناظم الاطباء). جرعة الماء. (اقرب الموارد).

قذور.

[قَ] (ع ص) زن کناره کش از مردان. || آنکه با مردم نیامیزد از بدی خوی خود. || مرد کناره گزین. || پاکیزه. دور از پلیدیها. || شتر ماده که در گوشه ای خسبد جدا از شتران. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذوف.

[قَ] (ع ص) نیک دوردست. (منتهی الارب) (آنندراج). || دوراندازندهء مردم. گویند: بلد قذوف؛ شهری که جهت دوری خود دور اندازد مردم را. دوراندازندهء مردم. گویند: نوی قذوف و تیه قذوف. (منتهی الارب).

قذة.

[قُذْ ذَ] (ع اِ) پر تیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قُذَذ. || کیک. ج، قِذّان. (منتهی الارب) (آنندراج). || کرانهء شرم زن. (منتهی الارب). کرانهء فرج زن. (آنندراج). || گوش مردم. || گوش اسب. || کلمه ای است که کودکان در لعب گویند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: لعبنا شعاریر، قذه قذه، و قذان قذان. (منتهی الارب). رجوع به قذان قذان شود.

قذة قذة.

[قُذْ ذَ قُذْ ذَ] (ع اِ مرکب)کلمه ای که کودکان تازی در بازی گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به قذان قذان شود.

قذی.

[قِ ذا] (ع اِ) خاک باریک. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اقذاء و قُذیّ. (منتهی الارب).

قذی.

[قَ ذا] (ع مص) بیرون انداختن چشم خاشاک و خم را. (منتهی الارب). رجوع به قَذْیْ شود.

قذی.

[قَ ذا] (ع اِ) خاشاک. || خاشاک چشم. || خاشاک که در شراب افتد. || ریم و خون که از زهدان ناقه و جز آن رود پیش و پس زادن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) خواری و ستم. (منتهی الارب). گویند: هو یغضی علی القذی؛ او خاموش میماند در خواری و ستم. (منتهی الارب). || (مص) بیرون انداختن چشم خاشاک و خم را. || سپیدی افکندن بز از زهدان هنگام خواهانی گشن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قذی.

[قَذْیْ] (ع مص) بیرون انداختن چشم خاشاک و خم را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قذت العین قَذیا و قَذَیانا و قُذیا و قَذیً؛ بیرون انداخت چشم خاشاک و خم را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به مادهء فوق شود.

قذی.

[قُ ذی ی] (ع مص) بیرون انداختن چشم خاشاک و خم را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَذْیْ شود. || (ع اِ) جِ قِذی. (منتهی الارب). رجوع به قذی شود.

قذی.

[قَ] (ع اِ) زنان را باشد چنانکه مذی مردان را. کل ذکر یمذی و کل انثی تقذی. (منتهی الارب).

قذی.

[قَ ذی ی] (ع ص) رجل قذی العین؛ مردی که در چشم او خاشاک افتاده باشد. (منتهی الارب).

قذیان.

[قَ ذَ] (ع مص) بیرون انداختن چشم خاشاک و خم را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَذْیْ شود.

قذیعم.

[قُ ذَ عِ] (ع ص مصغر) مصغر قُذَعمَلَة. زن پست قامت فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قذعملة شود.

قذیعمة.

[قُ ذَ عِ مَ] (ع ص مصغر) مصغر قذعملة. (اقرب الموارد).

قذیف.

[قَ] (ع ص، اِ) ابر که در پیش چشم پیدا و نمایان گردد. || دور. (منتهی الارب) (آنندراج): منزل قذیف؛ منزل دور. (منتهی الارب).

قذیفة.

[قَ فَ] (ع ص) تأنیث قذیف. انداخته. || (اِ) هرچه بدان جهت تهمت و قذف کنند. (منتهی الارب). || گلولهء توپ. (المنجد).

قذیة.

[قَ ذی یَ] (ع ص) (عین...) چشم خاشاک افتاده. (منتهی الارب).

قذیة.

[قَ یَ] (ع ص) (عین...) چشم خاشاک افتاده. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بالا شود.

قر.

[قِ] (اِ) || دلال. ادا. لوندی. کرشمه و ناز. عشوه با تمام بدن. حرکات که در هنگام غمزه و ناز بر کمر وارد کنند. (ناظم الاطباء). || آرایش و زینت که زن کند.
- قر آمدن؛ قر دادن.
- قر دادن؛ کون و کچول کردن. حرکت دادن اندام بدن با اصول.
- قر گردن؛ حرکاتی که به گردن دهند.

قر.

[قَرر] (ع مص) نخست آب خوردن و سیراب نشدن. گویند: قرت الابل قراً؛ نخست آب خورد و سیراب نشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازایستادن از بانگ و قطع کردن آواز را: قرت الدجاجة قراً؛ بازایستاد از بانگ و قطع کرد آواز را. || سخن را در گوش ریختن یا راز را با کسی در میان نهادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: قر الکلام فی اذنه قَرّاً؛ سخن را در گوش وی ریخت یا راز را با وی در میان نهاد. (منتهی الارب). || آب سرد ریختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قر علیه الماء؛ آب سرد ریخت بر وی. (منتهی الارب). || بازنگرداندن. (از منتهی الارب). گویند: المرأة تقر لما یصنع بها؛ یعنی بازنمیگرداند بوسه دهنده و خواهش دیگر دارنده را. (منتهی الارب). و این ابواب همه از باب ضرب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ثبات و قرار ورزیدن و آرمیدن. (از منتهی الارب). قر بالمکان قراً و قراراً و قروراً و تَقِرَّتا؛ ثبات و قرار ورزید در آن و آرمید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قر.

[قَرر] (ع اِ) برنشستی است مردان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || هودج. || چوزهء ماکیان. || (ص) روز سرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) شکن جامه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قر.

[قِ] (ترکی، اِ) اسم از قرلماق به معنی تار و مار کردن. کشتن دسته جمعی. فنا. نیستی. مرگ. مرگ دسته جمعی.
-قر انداختن در قومی؛ همگی را کشتن.
-قر میانشان افتادن؛ همگی مردن.

قر.

[قِ] (اِخ) در کتب رجال شیعه رمز است اصحاب باقر علیه السلام را.

قر.

[قُرر] (ع اِ) برد. سرما. || آرام جای. گویند: عندالمصیبة الشدیدة وقعت بقر؛ ای صارت فی قرارها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قر.

[قُ] (ص) غُر. کسی که مبتلا به مرض فتق بیضه است.

قرآباد.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 6 هزارگزی شمال باختر سردشت و یکهزارگزی شمال راه ارابه رو بیوران به سردشت. موضع جغرافیایی آن کوهستانی جنگلی و معتدل سالم است. سکنهء آن 146 تن، آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، توتون، مازوج و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قرآباد.

[قُ] (اِخ) نام اصلی آن علی آباد مران است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قر آمدن.

[قِ مَ دَ] (مص مرکب) کون و کچول کردن. کون چرخاندن.

قرآن.

[قُ] (ع مص) فراهم آوردن و گرد کردن چیزی را به چیزی. گویند: قَرَأَ الشی ء قرآناً (از باب نصر و فتح). || بچه دادن حامل. گویند: قرأت الحامل قرآناً؛ بچه داد آن حامل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قرائت. قَرء. خواندن. (منتهی الارب). رجوع به قرء شود.

قرآن.

[قُرْ] (اِخ) نام کتاب آسمانی مسلمانان که بر حضرت محمد بن عبدالله (ص) پیامبر اسلام نازل گردید. و در لفظ قرآن اختلاف است. برخی گویند اسم علم غیرمشتق است و مخصوص است به کلام خدا و همزه جزء حروف اصلی آن نیست، ابن کثیر چنین خوانده و از شافعی نیز چنین روایت شده است. برخی دیگر گویند این لفظ مشتق است از «قرنت الشی ء بالشی ء» و قرآن نامیده شد زیرا در میان سور و آیات و حروف آن مقارنه وجود دارد. فراء گوید: قرآن مشتق است از قرائن و به هر تقدیر بدون همزه است و نون آن اصلی است. زجاج گوید این قول سهو و خطاست و سخن درست این است که همزه را برای تخفیف حذف کرده اند و حرکت همزه را به حرف ساکن پیش از آن منتقل ساخته اند. و آنها که قرآن را مهموز دانند نیز میان خود اختلاف دارند، برخی را عقیده بر این است که آن مصدر «قرأت» است و کتاب مقروء (خوانده شده) را قرآن (خواندن) خوانند از جهت تسمیهء شی ء به اسم مصدر آن، و برخی گویند آن وصف است بر وزن «فعلان» از مادهء «قرء» بمعنی جمع. در کتاب اتفاق چنین آمده است.
قدم یا حدوث قرآن. اهل سنت گویند قرآن یا کتاب خدا که کلام خدا است مخلوق نیست و آن همان است که در مصحفهای ما نوشته شده و در دلهای ما نگاهداری گردیده و به زبانهای ما خوانده و به گوشهای ما شنیده میشود در حالی که آن کلام در مصحفها و دلها و زبانها و گوشها حلول نکرده است. زیرا سخن خدا از جنس حروف و اصوات نیست چه حروف و اصوات حادثند و کلام خدا صفات ازلی و قدیم است، که با سکوت یعنی ترک تکلم با قدرت بر آن منافات دارد، بلکه سخن خدا صفتی است قدیم که به ذات حق پایدار است، به لفظ می آید و شنیده میشود و با نقوش و اشکالی که برای حروف وضع شده و دلالت بر کلام خدا دارند نوشته میشود چنانکه گویند آتش جوهری است سوزنده که با لفظ از آن یاد میشود و با خامه آن را نویسند ولی این باعث نمیشود که حقیقت آتش صوت یا حرف باشد و تحقیق مطلب این است که هر چیز دارای وجودی است در ذهن ها و دارای وجودی است در نوشته. نوشته بر عبارت دلالت کند و عبارت بر آنچه در ذهن است و آنچه در ذهن است بر آنچه در خارج است پس هنگامی که قرآن را با صفتی از لوازم قدیم وصف کنیم مانند آنکه بگوئیم قرآن آفریده نیست مراد ما حقیقت وجود خارجی آن است و هنگامی که قرآن را با صفتی از صفات لازم مخلوقات وصف کنیم مراد ما از آن، الفاظ منطوق و مسموع است چنانکه گویی من نیمی از قرآن را خوانده ام، یا الفاظ خیالی است چنانکه گوئی قرآن را از بر کردم یا مراد اشکال قرآن است چنانکه گویی کسی که وضو و طهارت ندارد حرام است که قرآن را لمس کند حال باید دید که کلام قدیم که صفت خدای تعالی است آیا رواست که شنیده شود. این مذهب اشعری است ولی ابواسحاق اسفرایینی آن را باور ندارد و همین مختار شیخ ابومنصور است پس معنی این آیه «حتی یسمع کلام الله» «حتی یسمع ما یدل علیه» است چنانکه گویند: دانش فلان را شنیدم، پس موسی علیه السلام آوازی را شنید که بر کلام خدا دلالت داشت ولی چون بدون واسطهء کتاب و فرشته بود به نام کلیم اختصاص یافت، و گویند کلیمش خوانند چون برخلاف عادت از همه سو آواز را شنید ولی کسی که شنیدن کلام قدیم را روا دارد گوید موسی به لقب کلیم ملقب گشت از آن جهت که کلام ازلی را بی حرف و صوت شنید چنانکه ذات خدا در آخرت بی کم و کیف دیده میشود.
اگر گویند هرگاه کلام خدا در معنی قدیم حقیقت باشد و در کلمات تألیف شده و به نظم درآمده مجاز باشد، صحیح است که بگوییم کلمات منظم و مؤلف قرآن نیست ولی اجماع برخلاف این مطلب است و نیز معجزه کلام حقیقی خدا است با اینکه ما قطع داریم که همین کلمات منظم واقع در قرآن معجزه است، گوییم تحقیق مطلب این است که کلام خدای تعالی مشترک است میان کلام نفسی قدیم و کلام لفظی حادث. در صورت نخست معنی اضافهء کلام به خدا این است که کلام صفت حق تعالی است. و در صورت دوم این است که کلام مخلوق خدای تعالی است و در هر دو صورت صحیح نیست که قرآن را از آن نفی کنیم و اعجاز نیز در کلام خدا واقع شده است و آنچه در عبارت برخی از بزرگان دیده میشود که کلمات منظم و مؤلف مجاز است به این معنی نیست که قرآن برای کلمات منظم وضع نشده بلکه کلام حقیقةً و بالذات اسم است برای معنی قائم بنفس و تسمیهء لفظ به اسم کلام به اعتبار دلالت لفظ است بر معنی پس اختلاف و نزاعی میان دانشمندان دربارهء وضع نیست و تسمیه به اعتبار معنی مجازی نیز حقیقت است چنانکه به اعتبار معنی مجازی حقیقی بود. و آنچه در شرح تجرید آمده، گفتهء ما را تأیید میکند، در آنجا گوید: خلافی نیست در اطلاق اسم قرآن و کلام الله به طور اشتراک بر معنی قدیم قائم بنفس و بر معنی تألیفی حادث و همین در نزد عامه و قراء و اصولیان و فقیهان متعارف است و خواصی که از صفات حادث است به سوی این قول برمیگردد.
و اختلاف است که قرآن و کلام الله اسمند برای این کلمات مؤلف مخصوص که از نخستین زبانی که خدا بدان تکلم کرد برخاسته است بطوری که هرکس دیگر آنها را از زبان خود مثل نخستین زبان ادا کند مثل آن است نه عین آن و قول درست این است که قرآن اسم است برای آن کلمات ولی بدون تعیین محل، پس میتوان گفت وحدت نوعی دارد. بنابراین هر خواننده ای آن را بخواند عین آن است نه مثل آن، و همین گونه است در هر کتابی که به مؤلفش انتساب دارد. و بنا بر هر دو فرض گاه اسم از برای مجموع است چنانکه بر بخشی از آن صادق نیاید و گاه اسم است برای کل که بر مجموع و بر هر بخشی از بخشهای آن صادق است پس اینکه گویند آنچه در هر مصحفی نوشته شده و آنچه به هر زبانی خوانده میشود کلام الله است به اعتبار همین وحدت نوعی است و آنچه گویند که آن حاکی از کلام خدا و مثل آن است کلام خدا همان است که خداوند آن را در زبان فرشته ای گذاشت به اعتبار وحدت شخصی است و اینکه گویند کلام خدا بزبان یا دلی قیام ندارد و در مصحفی حلول نکرده است مراد از آن کلام حقیقی نفسی است. تا اینجا سخنان شارح تجرید بود. و صاحب مواقف گوید: معنی این سخن استادان که کلام خدا قدیم است این نیست که مدلول الفاظ معنی قدیم بوده باشد بلکه آن امری است قائم بغیر پس کلام نفسی نزد دانشمندان امری است که شامل لفظ و معنی هر دو میشود و قیام به ذات حق تعالی دارد و آن در مصحفها نوشته و به زبانها خوانده میشود و در دلها نگهداری میگردد و آن جز خواندن و نوشتن و حفظ کردنی است که هر سه حادثند. و اینکه گویند که حروف و الفاظ مرتب و به دنبال یکدیگرند (و این از صفات حدوث است) باید گفت ترتیب و تعاقب در تلفظ است بسبب آنکه زبان یکباره کلمات را نتواند القاء کرد پس تلفظ حادث است ولی ملفوظ حادث نیست. پایان سخن صاحب مواقف.
کیفیت نازل کردن قرآن. مؤلف اتقان گوید: در این باره مسائلی است. نخست اینکه خدای تعالی فرماید: «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن» و باز فرماید: «انا انزلناه فی لیلة القدر». در کیفیت نازل کردن قرآن از لوح محفوظ در سه قول اختلاف کرده اند، قول نخست که مشهورتر و درست تر است این است که قرآن در شب قدر یکمرتبه به آسمان دنیا فرود آمد و سپس در طول بیست سال یا بیست و سه سال یا بیست و پنج سال (برحسب اختلاف در اقامت پیغمبر در مکه پس از بعثت) نجم نجم نازل گردید. قول دوم این است که قرآن در طول بیست یا بیست و سه یا بیست و پنج سال در شب قدر به آسمان دنیا فرو فرستاده شد و سپس در همه اوقات سال نجم نجم نازل گردید. این قولی است که رازی به طریق احتمال ذکر کرده و سپس خود توقف نموده است در اینکه آیا این قول بهتر است یا قول نخست. قول سوم این است که آغاز فرو فرستادن قرآن در شب قدر بوده و سپس کم کم در اوقات مختلف نازل گردیده است و این گفتهء شعبی است. ابن حجر گوید: قول نخست قولی است درست و مورد اعتماد ماوردی. چهارمین قول را در این باره چنین نقل میکنند که قرآن از لوح محفوظ یکمرتبه نازل شده و فرشتگان حفظ آن را در بیست شب به جبرئیل فروفرستاده اند و جبرئیل در بیست سال آن را بر پیغمبر نازل کرده. و گویند سر اینکه قرآن به آسمان دنیا فروفرستاده شده است این است که عظمت و جلالت قرآن و بزرگی و بزرگواری کسی که قرآن به او نازل شده است، ظاهر گردد. این گونه که ساکنان هفت آسمان بدانند که این آخرین کتابی است که بر خاتم پیغمبران نازل خواهد گردید و اگر حکمت الهی اقتضا نداشت، قرآن یکمرتبه چون سایر کتابهای منزل بزمین نازل میگردید ولی خداوند برای فروفرستادن آن دو مرحله قرار داد یک مرتبه آن را مجموعاً بر آسمان دنیا و یک مرتبه آن را متدرجاً بر پیغمبر نازل کرد. نکتهء دوم در چگونگی نازل کردن وحی است؛ اصفهانی گوید: اهل سنت با هم متفقند بر اینکه کلام خدا نازل گردیده است ولی در معنی نازل کردن اختلاف دارند برخی گویند نازل ساختن اظهار قرائت است و برخی گویند خدای تعالی سخنان خود را به جبرئیل الهام کرد و او در آسمان که جایی بلند است قرار داشت و خدا قرائت آن را به وی آموخت و سپس جبرئیل آن را به زمین که جایی پست است آورد و در تنزیل دو طریقه است. یکی اینکه پیغمبر از صورت بشری بیرون شود و به صورت فرشته درآید و از جبرئیل اخذ کند دیگر اینکه فرشته به صورت بشر درآید تا پیغمبر بتواند از او اخذ کند و صورت نخست سخت تر است. قطب رازی گوید: نازل کردن کلام بر معنی لغوی حقیقی خود نیست که جنباندن و به راه انداختن چیزی از بالا به پایین باشد بلکه مجاز است کسی که به قدم کلام معتقد است در نظر وی نازل کردن عبارت است از اینکه کلمات و حروفی که دلالت بر معنی دارند در لوح محفوظ ثابت و موجودند و کسی که قائل به حدوث کلام است که الفاظ باشد معنی را در لوح محفوظ ثابت داند و آن را نازل کردن خواند. شاید مراد از نازل کردن اثبات کلمات است در آسمان دنیا پس از اثبات آنها در لوح محفوظ. دیگری گوید: در معنی نازل کردن سه قول است اول اینکه منزل عبارت است از لفظ و معنی، و جبرئیل قرآن را از لوح محفوظ حفظ کرده و آن را نازل ساخته است برخی گویند حروف قرآن در لوح محفوظ هریک به اندازهء کوه قاف است و زیر هر حرفی از آنها معنی هایی است که جز خدا کسی به آنها احاطه ندارد. دوم اینکه جبرئیل علیه السلام فقط معنی را فروفرستاده و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم آن معانی را آموخته و آنها را به لفظ عربی تعبیر کرده است. خدای فرموده است: «نزل به الروح الامین علی قلبک(1)». سوم اینکه معانی به جبرئیل القاء شده و او آنها را در قالب لغت عربی تعبیر کرده است و مردم آسمانها قرآن را به لفظ عربی خوانند و سپس جبرئیل همان ها را فروفرستاده است.
جوینی گوید: کلام الله منزل بر دو قسم است. قسم نخست اینکه خدای به جبرئیل فرموده است که به پیغمبر خود بگوید خدا دستور میدهد که چنین و چنان کنی و امر میکند که فلان کار را انجام دهی و جبرئیل مفهوم آنچه را که پروردگار فرموده است درک میکند و همان معنی را به پیغمبر ابلاغ مینماید ولی الفاظ و عبارات، آن الفاظ و عبارات که خدای فرموده است نیست. قسم دیگر اینکه خدای تعالی جبرئیل را مأمور میکند که نامه ای را برای پیغمبر بخواند جبرئیل آن نامه را با همان عبارات و کلمات بدون تغییر و تبدیل برای پیغمبر می آورد گویند قرآن از قسم دوم است و سنت از قسم اول. و در حدیث است که جبرئیل سنت را فرومی فرستاد چنانکه قرآن را و از همین جا است که جایز است سنت را بمعنی نقل کنند زیرا جبرئیل آن را به معنی فرود آورده است ولی قرائت را نقل به معنی کردن روا نباشد زیرا جبرئیل عین الفاظ و عبارات را نازل کرده است و سر در آن این است که مقصود از آن تعبد به لفظ و اعجاز لفظی آن است و اعتراف به اینکه زیر هر حرفی از آنها معانیی است که بر آنها احاطه نتوان یافت پس کسی نتواند لفظی دیگر را بیاورد که قائم مقام آن گردد و نیز مقصود تخفیف بر امت است که برخی را بمعنی و برخی را به لفظ فروفرستاده زیرا اگر همه را با عین الفاظ و عبارات میفرستاد بر امت گران می آمد و اگر لفظ مطلقاً دخالتی نداشت بیم تحریف و تبدیل درمیان بود.
سوم: برای وحی کیفیت هایی است نخست اینکه فرشته مانند آواز زنگ به پیغمبر فرود آید چنانکه در صحیح و در مسند احمد است از عبدالله بن عمر که گوید: من از پیغمبر صلی الله علیه و سلم پرسیدم آیا وحی را احساس میکنی؟ فرمود صدای زنگهایی را میشنوم و در این هنگام سکوت میکنم هیچ مرتبه نیست که به من وحی شود مگر اینکه گمان میکنم جانم گرفته میشود. در حدیث است که این حالت در پیغمبر سخت ترین حالات وحی بوده است و گویند این در هنگامی بوده است که آیهء وعید یا تهدید نازل میگردیده است. دوم اینکه کلام در قلب پیغمبر دمیده و یا الهام شود چنانکه پیغمبر فرمود: «ان روح القدس نفث فی روحی»، این حدیث را حاکم بیرون آورده و مرجع این قسم به قسم نخستین است یا به قسمی است که خواهد آمد یعنی وحی به هر یک از آن دو کیفیت می آمده و در قلب پیغمبر الهام و دمیده شده است. سوم اینکه جبرئیل در صورت مردی می آمده و با پیغمبر سخن میگفته است چنانکه در صحیح است که فرمود: «و احیاناً یتمثل الملک رج فیکلمنی فاعی ما یقول» و ابوعوانه در صحیح خود این جمله را نیز اضافه کرده «و هو اهونه علیّ» چهارم اینکه وحی در عالم خواب می آمده است و سورهء کوثر را برخی از این قبیل دانند. پنجم اینکه خدای تعالی با پیغمبر سخن گوید یا در بیداری چون شب (اسراء) و یا در خواب چنانکه در حدیث معاذ است: «اتانی ربی فقال فیم یختصم الملاء الاعلی». پایان نقل از اتقان.
قول صوفیه دربارهء قرآن. صوفیه گویند: قرآن عبارت است از ذات که در آن همهء صفات مضمحل گردند، قرآن همان جلوه گاه احدیت است که حق تعالی بر پیغمبر خود محمد صلی الله علیه و سلم فروفرستاد و معنی این فروفرستادن این است که حقیقت احدیت در اوج کمال خود در جسد پیغمبر ظهور کرده است بنابراین از اوج خود پایین آمده با آنکه عروج و نزول بر آن حقیقت محال است پس قرآن تنزل حقایق الهیه است با عروج عبد تا بدانها در ذات خود کم کم متحقق گردد بر مقتضای حکمت الهی که ذات بر آن ترتب دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
کاتبان قرآن. پیغمبر را نویسندگان و منشیانی بودند که آنچه نازل میشد مینوشتند و به نام کاتبان وحی معروف شدند. از آن جمله میتوان از ابوبکر و عمر و عثمان و علی و زبیر و خالد و ابان و علاء حضرمی و ابیّبن کعب و معاذبن جبل وابوالدرداء و زیدبن ثابت و ابوزید انصاری نام برد و ابن سیرین تمیم داری را بر آنان اضافه کرده و قرطی عبادة بن صامت و ابوایوب را بر آنان افزوده است.
ترتیب قرآن و کیفیت جمع آوری آن.(2)گروه بسیاری برآنند که جمع آوری آن دربارهء ترتیب سوره ها امری است اجتهادی و به هر ترتیب بخواهی میتوانی آن را بخوانی. در میان یاران پیغمبر کسانی بودند از جمله ابی بن کعب و معاذبن جبل و زیدبن ثابت و ابوزیدبن سعید و عبدالله بن مسعود و علی بن ابیطالب و عثمان بن عفان و ابوبکر صدیق و عمر بن خطاب و عمروبن عاص و عایشه و حفصه و ام سلمه که در دوران زندگانی پیغمبر قرآن را فراهم آوردند. پس از رسول خدا در یمامه مسیلمه دعوی نبوت کرد و گروه بسیاری را به گمراهی واداشت. ابوبکر لشکری به سوی وی گسیل داشت و جنگی سخت درگرفت و گروهی از جمله هفتاد تن از قاریان قرآن به قتل رسیدند. ابن ندیم محمد بن اسحاق صاحب «الفهرست» گوید: زیدبن ثابت گفت: به رسالتی نزد ابوبکر شدم عمر را نزد او یافتم. ابوبکر گفت: عمر میگوید در جنگ یمامه بسیاری از حافظان قرآن کشته شدند و میترسم که بقیه نیز در جاهای دیگر کشته شوند و بیشتر قرآن از میان بشود چنین میاندیشم که باید قرآن را هم اکنون گرد و فراهم کرد. من به عمر گفتم: چگونه کاری را که رسول صلی الله علیه و سلم نکرد من مرتکب شوم. عمر گفت: سوگند به خدای این کار نیک است و در این امر مکرر با من گفتگو کرد تا اینکه خدای تعالی در قلب من همین اندیشه افکند و با او همداستان شدم. زیدبن ثابت گوید: ابوبکر به من گفت: تو مردی جوان و عاقل و بی آلایشی و وحی نازل آمدهء بر پیغمبر را مینوشتی اکنون قرآن را بجوی و گرد کن. زید گوید: سوگند به خدای که نقل کوهی بر من از این کار که مرا بدان امر داد گران تر نبود چه قرآن را میبایست از رقاع و لخاف و عسف و سینه های مردان فراهم کند تا آنجا که سورهء توبه را از «لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم»(3) را تا آخر سوره تنها نزد ابی خزیمه انصاری یافتم و هیچ کس جز او نداشت. و صحف گرد کرده تا گاه مرگ نزد ابوبکر بود، پس از او عمر آن را داشت و پس از وفات او قرآن نزد حفصه دختر عمر بود تا آنکه روزی حذیفة بن الیمان نزد عثمان بن عفان آمده گفت این امت را دریاب پیش از آنکه در کتاب خدای اختلاف کنند چنانکه یهود و نصاری در کتابهای خویش اختلاف کردند، پس عثمان به حفصه پیام کرد که صحف را به من فرست تا از آن نسخه ها کنم و به تو بازگردانم؛ حفصه قرآن را نزد عثمان فرستاد و عثمان یزیدبن ثابت و عبدالله بن زبیر و سعیدبن العاص و عبدالرحمان بن الحارث بن هشام را فرمان داد تا از آن در مصاحف نسخه ها کردند و گفت: اگر اختلافی در چیزی از قرآن در میان شما پیدا آمد به زبان قریش نویسید چه قرآن به زبان قریش فرود آمد و پس از نسخه گرفتن نسخهء نخستین را به حفصه فرستاد و به هر ناحیتی نسختی گسیل داشت و گفت هر صحیفه و مصحف که برخلاف آن باشد بسوزند. این داستان به سال سی هجرت اتفاق افتاد.
تحریف یا عدم تحریف قرآن. دربارهء تحریف و زیاد و کم شدن قرآن برخی برآنند که ممکن است قرآن از تحریف برکنار نمانده باشد زیرا اختلاف در قرائت آن، چه بسا که مایهء فزونی یا کاهش در آن گردد ولی این گمان تنها در خاطرهء کسی که منکر حس است، خطور میکند زیرا چنانکه گفته شد ده ها تن از کاتبان وحی آیات قرآن را مینوشتند و خود پیغمبر و ده ها تن از یاران وی آیات را از بر داشتند و علاوه خود را ملزم میدیدند که در نمازهای خود آنها را تلاوت کنند و در حوادث روزانه بدانها استناد جویند و با این کیفیت چگونه ممکن است تحریف در آن راه یابد. قرآن مانند سایر کتابهای آسمانی بیش از آن نبود که در دست عدهء انگشت شماری احتکار شود تا در ذهن این گمان خطور کند که به قصد یا بدون قصد دستخوش تحریف و تغییر گردیده است.
اعجاز قرآن. اما بر معجزه بودن قرآن آیاتی دلالت دارند از جمله: ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله و ادعوا شهدائکم من دون الله ان کنتم صادقین فان لم تفعلوا و لن تفعلوا فاتقوا النار التی وقودها الناس و الحجارة اعدت للکافرین(4). و نیز: قل لئن اجتمعت الانس والجن علی ان یأتوا بمثل هذا القرآن لایأتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیراً(5).
این آیات نشانهء معجزه بودن قرآن است و باید دید وجه اعجاز قرآن چیست؟ نخست رأی مفسران را در این زمینه مطالعه کنیم: علامهء نیشابوری در تفسیر خود «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» در تفسیر آیهء نخستین گوید: در معجزه بودن قرآن از دو طریقهء یاد شده است، نخست اینکه یا کلام خدا برابر کلام سایر فصیحان است یا زیاده ای دارد که خارق عادت نیست یا زیاده ای دارد که خارق عادت است. دو شق اول باطل است زیرا رسول خدا در مقام تحدی برآمد و آنان را که در فصاحت سرآمد عصر خود بودند، دعوت کرد که به طور دسته جمعی یا به تنهایی آیه ای یا سوره ای را مانند آن بیاورند و آنان که سعی داشتند از هر وسیله ای برای تکذیب وی استفاده کنند نتوانستند پس قسم سوم متعین و مسلم است. طریقهء دوم این است که یا سورهء مورد تحدی در فصاحت به حد اعجاز رسیده است و در این صورت مقصود حاصل است و یا به حد اعجاز نرسیده است و در این صورت امتناع معارضان از آوردن مانند آن سوره با آنکه بسختی در صدد ابطال دعوت وی بودند خود معجزه است. میتوان گفت که اعجاز همچون ملاحت است که درک میشود ولی توصیف پذیر نیست و ملاک آن ذوق سلیم و طبع مستقیم است.
شیخ محمد عبده در رسالهء توحید فصلی را در وجه اعجاز قرآن آورده است و اینک خلاصهء آن: در اخبار متواتر وارد است که پیغمبر امی بود و همه میدانند که کتابی آورد و گفت که آن کتاب منزل است و همان است که ما در میان مصاحف می بینیم و برخی از ما بخشی از آن را از برداریم. کتابی است که اخبار گذشتگان را برای عبرت آورده و آنها را مورد نقد و تحلیل قرار داده به درست آنها اعتماد کرده و اوهام و زواید آنها را به دور انداخته است. داستانهائی از پیغمبران گذشته یاد کرده و روابط آنان را با اجتماع و معارضات آنان را بیان داشته است. به دانشمندان مذاهب گذشته که در دین خود دست برده و عقاید و احکام دینی را ملعبه قرار داده اند حمله برده و خود قوانینی برای سعادت و مصالح جامعه وضع کرده است. قرآن در عصری که همهء مورخان و راویان آن را برترین اعصار عرب میدانند نازل شده است در این عصر فصاحت به عالی ترین درجهء خود رسیده بود و فصیحان و خطیبان بزرگ آن دوره گوی سبقت از همهء سخندانان ربوده بودند. همه میدانند که عربها در آغاز دعوت پیغمبر تا آنجا که میتوانستند میکوشیدند که در برابر پیشرفت اسلام مانع ایجاد کنند و به هر وسیله ای شده است دین جدید را باطل جلوه دهند. در میان این شرایط رسول خدا در مقام تحدی به آنان گفت اگر میتوانید مانند کوچکترین سورهء قرآن بیاورید و آنان میتوانستند تمام فصیحان و دانشمندان که داشتند گرد آورند و آنچه را که در ابطال دعوت پیغمبر تأثیر فراوان دارد به مردم عرضه کنند تا به هدف و مقصود خود نایل گردند ولی بطوری که اخبار و آثار شهادت میدهد معارضان از اتیان به یک سوره یا یک آیه واماندند. آیا پیدایش چنین کتابی به دست درس ناخوانده ای چون پیغمبر خود معجزه نیست؟! علاوه بر این در قرآن پیش بینی هایی شده و به وقوع پیوسته و این خود دلیل دیگری بر اعجاز آن به شمار میرود. در دائرة المعارف اسلامی آرد:
قرآن کتاب مقدس مسلمانان و حاوی وحیهای حضرت محمد است. علمای اسلام دربارهء قرائت و معانی لغات قرآن متفق نیستند. مث دربارهء لفظ «قرآن» بعضی آن را بی همزه میدانند و در این صورت آن را اسم خاص شبیه به تورات و انجیل یا مشتق از فعل قرَن میگیرند. بعض دیگر آن را با همزه ذکر میکنند و در این صورت مصدری میدانند که به معنای اسم مفعول آمده و آنجا که آن را صفت توصیفی آورده اند که از قَرء مشتق است، در واقع همان جا نیز مصدر است و ما این معنی را در سورهء 70 آیه 17 می بینیم. در سورهء 17 آیه 95 «قرآن» بمعنی «خواندن» و در سورهء 75 آیه 17 بمعنی «اعلام کردن» که معنی متداول آن است: «حرکت مده بدان زبانت را تا شتاب کنی در آن. بدرستی که بر ماست جمع آن و خواندنش بلکه بر ماست بیان قرآن ما» و بدین ترتیب محمد فقط اعلام کنندهء الهامات است نه چیز دیگر لذا در این آیه چنانکه ملاحظه شد قرآن به معنی بیان کردن به کار رفته است. مؤمنین به شریعت اسلام غالباً از لفظ قرآن بیان کردن قصد میکنند بخصوص در مواقع دعا. اما باید در نظر داشت که قرآن به معنی مجموعه ای از الهامات و وحیهای نازله بر پیغمبر در خود قرآن یافت نمیشود این وحی و الهامات پس از مرگ پیغمبر جمع شد و در زمان حیات او کم کم نازل گردید. لغت «الکتاب» که بجای قرآن به کار میرود به معنی نوشته و «کتاب» است و غالباً با قرآن مترادف می آید و در سور مختلف قرآن همواره این ترادف دیده میشود. غیر از معانی فوق «قرآن» اغلب به معنی ذکر و ذکری که از آسمان نازل میشود به کار رفته است.
* * *
قسمتهای کوچک قرآن را سوره و کوچکتر را «آیه» و جمع آنها را «آیات» میدانند. این آیات یا مکی اند یا مدنی، بنابر آن که در مکه بر پیغمبر نازل شده باشند یا در مدینه و در آیات غالباً این مطلب آمده است که بر پیغمبر اسلام همان نازل شد که بر پیمبران پیش از وی نازل شده است. در طول تاریخ اسلامی مفسران برای آیات قرآنی معانی و تفاسیر و تعابیر بی شماری ذکر کرده اند که این تعابیر غالباً بسیار حائز اهمیت و واجد مطالب ذی قیمت اند. علاوه بر آنچه گذشت ذی مطالبی دربارهء وحی و نظریاتی نسبت به آن بیان میکنیم. محمد قرآن را نازل از آسمان و مأخوذ از لوح محفوظی میداند (قرآن 85/21) یا از کتاب مکنون که جز پاکان کسی آن را لمس نمیکند (قرآن 56/ 77) یا ام الکتاب (کتاب ازلی بنا بر آیه های 5 از سورهء 3 و 3 از سورهء 43) و ام الکتاب در نظر او کتابی است که بر صحیفه های عالی مکرم و پاک بوسیلهء دست نویسندگان کرام و نیکوکار رقم زده شده. محمد(ص) در زمان حیات خود کتاب خود را به صورت مجموعه ندید و فقط با آوردن آیات مطالب آن را فراهم آورد و طبق یکی از آیات قرآن این آیات قابل تغییر نیستند چه خداوند در آن آیه میگوید: «بگو آنچه به تو از حق الهام میشود هیچ کس را قدرت تغییر در آن نیست». محمد(ص) بالصراحة میگفت که خداوند با من سخن گفته است. و سخن گفتن حق با او از طریق الهام و وحی بوده است و این الهامات متکی بر شناسایی ذات حق و بر خلقت جهان و بخصوص بر خلقت آدم و ارواح خیر و شر و به روز جزای و بهشت و دوزخ و پیغمبران گذشته است و نیز واجد قواعدی است که مربوط به اعمال قابل تقرب به خدا و اعمال لازم برای حفظ اجتماع میباشد و بعضی از این قواعد به صورت قانون زندگی اجرا میشود. اقوال مربوط به دوازده ماه آیهء 36 از سورهء 4 در زمینهء علم الافلاک و آیهء 4 از سورهء 12 که کنایتی است نسبت به ضلالت بوسیلهء شیطان از مسائل قابل اهمیت قرآن است و مسألهء بسیار قابل دقت آن است که گفته میشود کتاب الهی آنچه را آمده یا می آمد شامل است. مسألهء وحی را قرآن برای ما روشن نمیکند ولی حدیث میگوید که پیغمبر بهنگام انزال وحی حالت خاصی داشته است. ممکن است آیهء «یا ایهاالمدثر» را تا حدی به این مطلب گرفت. با دقت در وضع پیغمبر برای ما روشن میشود که او مغیبات را تنها نمی دیده بلکه از طریق سمع نیز راهی به عالم غیب داشته است. البته آنچه را او می شنیده صدای خدا بوده که خدا در این مسموعات خود را «ما» خطاب میکرده و با کلمهء «قل» به پیغمبر میگفته است که خطاب ما را به مردم ابلاغ کن. پیغمبر نیز بدون واسطه دسترسی به این صدا نداشته بلکه فرشته ای به نام جبرئیل حامل وحی و واسطه این ندا بوده است جبرئیل وحی را از آسمان می آورد و در سینهء پیغمبر به ودیعت میگذاشت و آیات چندی مشعر بر این معنی است که ماه رمضان که ماه روزه مسلمانان است ماهی است که قرآن در آن بر پیغمبر نازل شد چه آیه ای از قرآن میگوید: «در این ماه است که ملائک و روح بر حسب مراتب و قدر خود بر تمام اشیاء نازل میشوند». بعضی از آیات مختلف قرآن میگوید که محمد لایق و سزاوار شنیدن این صدای الهی بود و در این آیات غالباً حملاتی بر شیطان میشود.
نامها و صفات قرآن. نامها و صفات قرآن بدان گونه که ابوالفتوح رازی در اول تفسیر خود آورده به شرح زیر است: قرآن، فرقان، کتاب، ذکر، تنزیل، حدیث، موعظة، تذکرة، حکم، ذکری، حکمة، حکیم، مؤمن، شافی، هدی، هادی، صراط، مستقیم، نور، رحمة، حبل، روح، قصص، حق، بیان، مجید، عزیز، تبیان، بصائر، فصل، عصمة، مبارک، نجوم، مجید، عزیز، کریم، عظیم، سراج، منیر، بشیر، نذیر، عجیب، قیم، مبین، نعمة، علی. در نفایس الفنون آمده: حق تعالی این کتاب را (قرآن) به سی و دو نام کرد و اول قرآن است چنانکه فرمود: انا انزلناه قرآناً عربیاً. (نفایس الفنون). مجموعهء مترادفات، نامهایی را که بر قرآن اطلاق میگردد به شرح زیر آرد: ام الکتاب، فرقان، حبل المتین، حجت استوار، شمع الهی، گنج الهی، چراغ هدایت، چراغ شرع، عروة الوثقی، چهارم اصطرلاب زیرا که قرآن مجید کتاب چهارم است بعد از تورات و انجیل و زبور. (مصطلحات و هفت قلزم و رشیدی بنقل مجموعهء مترادفات). نُبی. نِوی. مصحف. (ناظم الاطباء).
آماری از قرآن: به قول ابی بن کعب آیات قرآن 6210 و سور قرآن به قول عطاءبن یسار 114 و آیات آن 6170 و کلمات قرآن 77439 و حروف آن 323015 و به قول عاصم الجحدری سوره های قرآن 113 و آیات آن به قول یحیی بن الحارث الذماری 6226 و حروف آن 321530 حرف است. (ابن الندیم). و آن صد و چهارده سورت است و شش هزار و دویست و سی و پنج آیت است و هفتاد و هفت هزار و هفتصد کلمه است و سیصد و بیست و یک هزار و ششصد و نود و یک حرف است. (مهذب الاسماء) (دستوراللغة). و بنابر مشهور نود و پنج سوره مکی و 19 سوره مدنی است :
زو دوست ترم هیچ کسی نیست وگر هست
آنم که همی گوید پازند قرانست(6).فرخی.
مونس جان و دل من چیست تسبیح و قران
خاک پای خاطر من چیست اشعار و خطب.
ناصرخسرو.
تا در دلم قران مبارک قرار یافت
پر برکت است و خیر دل از خیر و برکتش.
ناصرخسرو.
اصل اسلام این دو چیز آمد قران و ذوالفقار
نه مسلمان و نه مشرک را در این پیکار نیست.
ناصرخسرو.
اگر گویی این در قران نیست گویم
همانا نکو می ندانی قران را.ناصرخسرو.
پیشت آرم نظم قرآن را شفیع
کز همه عیبش مبرا دیده ام.خاقانی.
چون فال برآرمت ز مصحف
نصر الله در قران ببینم.خاقانی.
گر نداری هیچ فرزندی شرف داری که حق
هم شرف زین دارد اینک لم یلد خوان از قران.
خاقانی.
شعر من معجزی ست در مدحش
که چو قرآن به جان درآویزد.خاقانی.
ور نخوانی ور نه ای قرآن پذیر
انبیاء و اولیا را دیده گیر.مولوی.
تا قیامت میکند قرآن ندا
ای گروه جهل را گشته فدا.مولوی.
تو ز قرآن بازخوان تفسیر بیت
گفت ایزد مارمیت اذ رمیت.مولوی.
معنی قرآن ز قرآن پرس و بس
وز کسی کاتش زده است اندر هوس.
مولوی.
گر تو قرآن بدین نمط خوانی
ببری رونق مسلمانی.سعدی.
زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه شد؟
دیو بگریزد از آن قوم که قرآن خوانند.
حافظ.
ندیدم بهتر از شعر تو حافظ
به قرآنی که اندر سینه داری.حافظ.
- امثال: قرآن چه کند زحمت بوعمرو کسائی (دولت نبرد منت رسمی و معاشی).
خاقانی (از امثال و حکم دهخدا).
قرآن را شسته ام اگر دروغ بگویم . (امثال و حکم دهخدا) :
گر من امروز شادمانه نیم
شسته بادی به دست من قرآن.فرخی.
قرآن غلط بشود کار او غلط نمیشود ؛ بسیار بدین کار مواظبت دارد. (امثال و حکم دهخدا) :
از فلک خیزد بدی در طبع او ناید بدی
از قران آید خطا از لفظ او ناید خطا.قطران.
قرآن کنند حرز و امام مبین کشند
(یاسین کنند حفظ و به طه کشند تیغ).
وصال (از امثال و حکم دهخدا).
مثل قرآن بی عیب.
هفت قرآن به میان.
(1) - قرآن 26/194.
(2) - ابن المنادی به اسناد از عبدخیر روایت کند که امیرالمؤمنین علی علیه السلام پس از رحلت رسول چون مردم را در امر قرآن بر اختلاف و طیرة دید، سوگند یاد کرد که: تا کتاب خدای را گرد و فراهم نکنم ردا از دوش ننهم و سه روز از خانه بیرون نشد و این کار به پایان برد و آن اولین مصحف است که قرآن در آن جمع شد. ابن الندیم گوید: این قرآن نزد اهل جعفر بود و من در این زمان نزد ابی یعلی حمزة الحسنی رحمة الله مصحفی به خط علی بن ابیطالب دیدم که اوراقی چند افتاده داشت و ابی یعلی آنرا به توارث از بنی حسن داشت -انتهی.
علی اکبر دهخدا مؤلف این لغت نامه گوید: البته مصحف علی علیه السلام در اوراقی متشتت قبلاً مکتوب بوده است و در این سه روز امیرالمؤمنین علی به تنظیم و ترتیب آن پرداخته است.
(3) - قرآن 9/128.
(4) - قرآن 2/23 و 24.
(5) - قرآن 17/88.
(6) - در بعضی از ابیات به ضرورت شعری قرآن به تخفیف «آ»، «قُران» خوانده می شود.

قرآن خوان.

[قُرْ خوا / خا] (نف مرکب)قرآن خواننده. قاری. عابد. پارسا. شخصی که پیوسته قرآن خواند. (برهان) : و جده ای بود مرا زنی پارسا و خویشتن دار و قرآن خوان. (تاریخ بیهقی). || کنایه از شخصی است که او را از حکومت و منصب معزول کرده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء).

قرآن فجر.

[قُرْ نِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صلوة فجر. نماز بامداد : و قرآن الفجر انَّ قرآنَ الفجر کان مشهوداً. (قرآن 17/78).

قرآن فروخوردن.

[قُرْ فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) قسم خوردن به مصحف. (مجموعهء مترادفات) :
شانی به ترک عشق تو سوگند میخورد
باور مکن اگر همه قرآن فروخورد.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
|| جامه و قبای مصحف پوشیدن. (مجموعهء مترادفات).

قرآن کلا.

[قُرْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابل کنار بخش مرکزی شهرستان شاهی. واقع در 25500گزی جنوب باختری شاهی و 11000گزی باختر شیرگاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 550 تن و آب آن از رودخانهء بابل و محصولات آن برنج، نیشکر، ابریشم، غلات، کتان، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرا.

[قَ] (ترکی، ص) قره. سیاه.

قرا.

[قَ] (ع اِ) پشت. (ناظم الاطباء). ظَهر. (بحر الجواهر). || قسمی از کدو. (ناظم الاطباء). قرع الذی یؤکل. عن ابن الاعرابی؛ کأنّ عینه مبدلة من الالف. (نشوءاللغة ص 18). رجوع به قرع شود.

قرا.

[قِ] (اِ) منجنیق. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قرء .

[قَرْءْ] (ع مص) خواندن. قِرائت: قرء القرآن و به قرءً و قِرائةً و قرآناً؛ خواند آن را. || رسانیدن: قرء علیه السلام؛ رسانید بر وی سلام را. || آبستن شدن: قرأت الناقة؛ آبستن شد. (منتهی الارب).

قرء .

[قَرْءْ / قُرْءْ] (ع اِ) حیض. (منتهی الارب). || پاکی از حیض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میان دو حیض. || (مص) سپری شدن حیض. || (اِ) وقت حیض. || وقت پاکی زن. || وقت. || قافیه. ج، اقراء، قروء، اَقْرُء ، یا جمع طهر قروء است و جمع قرء بمعنی حیض، اقراء ، و از این باب است: دعی الصلوة ایام اقرائک. (منتهی الارب).

قراء.

[قِ] (ع اِمص) مهمانی. (آنندراج). قِری. || میزبانی. (ناظم الاطباء). || (مص) مقارأة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با هم مذاکره کردن. || سبق گفتن. || درس کتاب کردن. (منتهی الارب).

قراء .

[قَرْ را] (ع ص) خوش خواننده. (منتهی الارب). خوش خوان. (آنندراج). || خوش خواننده قرآن را. (منتهی الارب). خوش خوانندهء قرآن. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قراء .

[قُرْ را] (ع ص، اِ) جِ قاری. قارئون. رجوع به قاری شود. || مرد پارسا. عبادت کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرائب.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قریبة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قریبه شود.

قرائت.

[قِ ءَ] (ع مص) قرائة. رجوع به قرائة شود. خواندن. || خواندن قرآن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرائت خانه.

[قِ ءَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جائی که برای قرائت و مطالعه آماده شده است. اطاقی است در کتابخانه های عمومی برای مطالعه کنندگان.

قرائت کردن.

[قِ ءَ کَ دَ] (مص مرکب)خواندن. (ناظم الاطباء).

قرائث.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قَریثاء. (ناظم الاطباء). رجوع به قریثاء شود.

قرائح.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قریحة، اول آبی که از چاه برآید. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قریحه شود.

قراارسلان.

[قَ اَ سَ] (اِخ) ابن داود ملقب به فخرالدین(1) و مکنی به ابوالحارث از خاندان بنی ارتق است و چهارمین پادشاه حصن کیفا است (502 - 539 ه . ق.). (تاریخ گزیده چ لندن ص 446) (معجم الانساب چ زامباور ص 344).
(1) - تاریخ گزیده لقب او را مجیرالدین ضبط کرده است. (تاریخ گزیده ص 446).

قراارسلان.

[قَ اَ سَ] (اِخ) عمادالدوله قاوردبیک نخستین از حکمرانان کرمان بود. در سال 545 ه . ق. به دنبال تمرد و مخالفتی که با الب ارسلان کرد، آلب ارسلان با لشکری بسوی کرمان رفت و لشکر کرمان شکست خورد و قراارسلان با سواران خود بسوی جیرفت فرار کردند وی از الب ارسلان خواست که از گناهش درگذرد و پس از آن بر سلطان الب ارسلان وارد شد و گریه کرد و حاضران را بگریه انداخت و بار دیگر ولایت کرمان به وی تفویض گردید. (اخبارالدولة السلجوقیة چ لاهور ص 41). عمادالدین قراارسلان قاوردبیک از سلاجقهء کرمان است که به سال 1041 م. به سلطنت کرمان رسید. (طبقات سلاطین اسلام ص 135). و رجوع به قاوردین چغری بیک شود.

قراارسلان.

[قَ اَ سَ] (اِخ) مظفربن غازی (اول) بن ارتق ارسلان هشتمین از امرای ارتقیهء خاندان ارتق است که در ماردین به حکومت رسیده است (658 - 691 ه . ق.). (معجم الانساب چ زامباور ج 2 ص 345).

قراء سبعه.

[قُرْ را ءِ سَ عَ / عِ] (اِخ) مراد از قراء سبعه، امامان مشهور قراءات هستند که در تنظیم قرآن و نقطه گذاری آن و تجوید قرائت از جهت اعراب و بنا و ملاحظهء مد و ادغام و فصل و وصل و نظایر اینها به مذهب آنان تمسک میشود. نزول قرآن به هفت حرف یا هفت قرائت بر طبق روایتی است که از پیغمبر نقل شده است. رسول خدا فرمود کسی از جانب خدا نزد من آمد و گفت خداوند ترا مأمور میکند که قرآن را بر یک حرف (به یک نحو) بخوانی. گفتم: ای پروردگار بر امت من سهل بگیر. پس گفت: خدا ترا مأمور میسازد که قرآن را به هفت حرف بخوانی. مشهورترین قرائت ها همین قرائت های هفتگانه است که هر یک از آنها به یکی از امامان هفتگانه (قراء سبعه) منسوب است. و برای هر یک از آن قرائت ها راویانی هستند. یکی از آنان حمزة بن حبیب مکنی به ابوعماره است دوم عاصم بن ابی النَجود سوم ابوالحسن علی بن حمزه کسائی چهارم نافع بن عبدالرحمان بن ابونعیم پنجم عبدالله ابن کثیر ششم ابوعمروبن علاء مازنی هفتم عبدالله بن عامربن زیدبن تمیم و بهترین این قرائت ها قرائت عاصم است چنانکه علامه در منتهی بدان اشاره کرده است. (از روضات الجنات ص 263). هفت تن استادان قرائت قران یعنی، نافع مدنی، ابن کثیر مکی، ابوعمرو بصری، ابن عامر شامی، عاصم کوفی، حمزهء کوفی و کسائی کوفی. رجوع به برهان قاطع در مادهء هفت پیر شود.

قراء عشره.

[قُرْ را عَ شَ رَ / رِ] (اِخ) قراء سبعه اند با سه تن دیگر که عبارتند از: 1 - ابوجعفر مدنی اول 2 - یعقوب بصری 3 - خلف. و این ده تن را قراء عشره نامند. اصحاب در قرائت این سه تن اختلاف دارند. (از روضات الجنات چ یکم ص 263 و 264).

قرائن.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قرینة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || و نیز آنچه برای انسان حاصل میشود از آثار و علامات تا قطع کند بر صحت حقانیت مطلبی یا بر سقم و بطلان آن. (ناظم الاطباء).

قرائن.

[قَ ءِ] (اِخ) (امیر...) امیری از امرای پرویز و حاکم ملک روم بود(1) چون دولت ساسانیان روی در انحطاط نهاد او طمع در ملک کرد و به تغلب و استیلاء پادشاه شد، مدت دو سال حکم کرد. ارکان دولت با او درنساختند و در شکارگاه بر دست امیری کشته شد. (تاریخ گزیده چ لندن ص 123).
(1) - در تاریخ گزیده چ فردوس به نام فرایین آمده و در حاشیهء آن آرد: این شخص همان شهربراز است. رجوع به طبقات ناصری و منهاج سراج شود. در شاهنامه بین «گراز» و فرایین فرق گذاشته شده. در طبری نام وی فرخان ماه اسفندار نوشته شده. (حاشیهء تاریخ گزیده، عبدالحسین نوائی 1 ص 124).

قرائون.

[قُرْ را] (ع ص، اِ) جِ قُرّاء. (منتهی الارب).

قرائة.

[قِ ءَ] (ع مص) خواندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خواندن قرآن. (منتهی الارب). تهانوی گوید: قرائت علمی است که در آن از صورتهای نظم کلام خدای تعالی از جهت وجوه اختلافات متواتره بحث میکند و مبادی آن مقدمات تواتری است. قرائت نیز از علوم عربیت کمک میگیرد و غرض از این علم تحصیل ملکهء ضبط اختلافات متواتره و فایدهء این علم حفظ کلام خدا است تا تحریف و تغییر در آن راه نیابد و چه بسا در علم قرائت از صورتهای نظم کلام خدای از جهت اختلافات غیر متواتره که به حد شهرت رسیده است نیز بحث میکند و مبادی آن مقدماتی است که مشهور است و یا از آحادی که به آنان وثوق هست روایت شده، صاحب مفتاح السعاده چنین گفته است. جعبری در شرح شاطبیه گوید که قراء اصطلاحاً قرائت را به نام امام و روایت از وی و طریق اخذ از راوی مینامند مث میگویند قرائت نافع، روایت قالون، طریق ابونشیط، تا منشأ اختلاف دانسته شود و چنانکه برای هر امامی رواتی است برای هر راوی نیز طریقی است. ابن جزری در «نشر» گوید: نخستین امام معتبری که قرائت ها را در کتاب گرد آورد ابوعبید قاسم بن سلام بود و تصور میکنم قرائت ها را در بیست و پنج قرائت (با قراء سبعه) ضبط کرده است. وی به سال 224 ه . ق. وفات یافت. (از کشف الظنون). قرائت علمی است که از چگونگی نطق به الفاظ قرآن بحث میکند و موضوع این علم قرآن است از حیث اینکه چگونه قرائت شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

قرائی.

[قَرْ را] (حامص) قرآن خوانی. قرائت قرآن. قرآن به قرائت خواندن :
فتادم در میان دردنوشان
نهادم زهد و قرائی ز سر باز.عطار.
نمی ترسم که همچون خودنمایان
اسیر بند قرائی بباشم
اگر در جمع قرایان نشینم
ز سر تا پای رعنائی بباشم.عطار.

قرائی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 44هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 20هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 353 تن است. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، توتون، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قرائی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت بخش سلوانا شهرستان ارومیه. واقع در 9هزارگزی شمال باختری سلوانا و 5هزارگزی شمال راه ارابه رو جرمی بدکار به ارومیه. موقع جغرافیایی آن دامنه، باطلاق و سردسیر و هوای آن سالم است. سکنهء آن 83 تن میباشد. آب آن از چشمه و باطلاق و محصول آنجا غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قرائی گرگ بر.

[] (اِخ) تیره ای از ایل اینانلو. (از ایلات خمسهء فارس) (جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

قراب.

[قِ] (ع مص) مقاربة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گام نزدیک گذاشتن. || پای برداشتن جهت گائیدن. (منتهی الارب). || (اِ) نیام شمشیر. غلاف که شمشیر با نیام در وی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
چون کسی نیست مرد معرکه ام
تیغ آن به که در قراب کنم.
حیاتی گیلانی (از آنندراج).
در ترکی نیز به این معنی آمده. (آنندراج). || به معنی ظرفی از شیشه، ظاهراً قرابه. (یادداشت های قزوینی ج6). || جِ قَربان. (منتهی الارب). رجوع به قَربان شود.

قراب.

[قَ] (ع اِ) نزدیک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: افعل ذلک بقراب؛ ای بقرب. (منتهی الارب)؛ یعنی بزودی بکن این را. (ناظم الاطباء).
- قراب الشی ء؛ هرچه قریب مرتبهء آن باشد. (منتهی الارب). هرچه نزدیک و قریب بمرتبهء آن چیز باشد. (ناظم الاطباء). گویند: لو ان لی قراب هذا ذهباً؛ ای مایقارب ملاه. لو جاء بقراب الارض؛ ای بما یقاربها. (ناظم الاطباء).

قراب.

[قِ] (اِخ) ابن مالک بن عوف نصری امیرالامراء مشرکان حُنَین بود و هم در آن جنگ مسلمان شد. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص242).

قراب.

[قُ] (اِخ) کوهی است به یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قراب.

[قَرْ را] (اِخ) لقب ابوعلی محمد بن محمد هروی مقری است. (منتهی الارب).

قراب.

[قَرْ را] (اِخ) لقب گروهی از محدثان است. (منتهی الارب).

قرابات.

[قَ] (ع اِ) جِ قرابة. (ناظم الاطباء) :
من کآمده ام در این خرابات
پیوند بریدم از قرابات.نظامی.

قرابادین.

[قَ] (معرب، اِ) علم(1) به ماهیت و خواص ادویهء مفرده و مرکبه(2). (ناظم الاطباء). || هوالادویة المرکبة و قیل هو معرب کرابادین. (بحر الجواهر).
(1) - Les simples.
(2) - Les medicaments, Composes.

قراباذین.

[قَ] (معرب، اِ) قرابادین. (ناظم الاطباء). رجوع به قرابادین شود.

قراباذینات.

[قَ] (معرب، اِ) جِ قرابادین. (ناظم الاطباء). رجوع به قرابادین شود.

قراباغ.

[قَ] (اِخ) شهری است در حد شرقی ایران. (آنندراج).

قراباغ.

[قَ] (اِخ) یکی از بزرگترین کوههای آذربایجان است و در رشته ای قرار دارد که از منتهی الیه شمال شرقی آذربایجان شروع شده و به سواحل جنوبی بحر خزر امتداد مییابد. ارتفاعات کوههای این رشته اغلب 4000 متر و قلل آن همه جا دارای برفهای دائمی است. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 24).

قراباغی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قراباغ. رجوع به قراباغ شود.

قراب الشی ء .

[قُ بُشْ شَیْءْ] (ع اِ مرکب) هرچه قریب مرتبهء آن باشد. (منتهی الارب). هرچه نزدیک و قریب به مرتبهء آن چیز باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به قِراب شود.

قراب المؤمن.

[قُ بُلْ مُءْ مِ] (ع اِ مرکب)دانائی و دریافت وی. (منتهی الارب). دانائی و دریافت مؤمن. (ناظم الاطباء). در حدیث است: اتقوا قراب المؤمن فانه ینظر بنورالله.

قرابت.

[قَ بَ] (ع اِمص، اِ) خویشی و خویشاوندی. رجوع به قرابة شود.

قرابت دار.

[قَ بَ] (نف مرکب) دارای نسبت خواه از طرف خون یا از طرف ازدواج. || خویشاوند. (ناظم الاطباء).

قرابت داری.

[قَ بَ] (حامص مرکب)خویشی و خویشاوندی. (ناظم الاطباء).

قرابتی.

[قَ بَ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به قرابت و خویشی. (ناظم الاطباء).

قرابرقع.

[قَ بُ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 2هزارگزی شمال خاوری مراغه و چهارهزارگزی شمال شوسهء مراغه به میانه و موقع جغرافیایی آن جلگه، معتدل و سالم است. سکنهء آن 160 تن و آب آن از صوفی چای و محصول آنجا غلات، حبوبات، پنبه، کشمش، بادام، کرچک، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قرابغا.

[قَ بُ] (ترکی، اِ مرکب) قرابغار. منجنیقی که در جنگ به کار میبرند. (ناظم الاطباء).

قرابوکلوا.

[] (اِخ) نام یکی از طوائف ترک. (نخبة الدهر دمشقی ص 264).

قرابة.

[قَ بَ] (ع اِمص، اِ) نزدیکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خویشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قرابات. (منتهی الارب): هو ذوقرابتی؛ او خویش من است. و نگویند هو قرابتی. (ناظم الاطباء). || رَحِم. (ناظم الاطباء). || آنقدر از آب و مانند آن که قدح و خنور را پر گرداند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شبگیری که بامدادان به آب رسند. || (مص) قُرب. (ناظم الاطباء). || رفتن به شب جهت به آب آمدن بامدادان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قرابة.

[قِ بَ] (ع مص) به شب سیر کردن جهت به آب آمدن. (منتهی الارب). گویند: قربت الابل قِرابة؛ به شب سیر کردند شتران جهت به آب آمدن بامدادان. (منتهی الارب). || رفتن بسوی آب هرگاه بین رونده و آب یک شب فاصله باشد. (از منتهی الارب). گویند: قَرَبْتَ، اذا سرت الی الماء و بینک و بینه لیلة. || نزدیک گردیدن. || شمشیر در نیام کردن. یا قراب ساختن شمشیر را. || گوشت قراب خورانیدن مهمان را. (منتهی الارب).

قرابة.

[قُ بَ] (ع اِ) مانند. شبیه. || خویشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خویشاوندی. (ناظم الاطباء). || نزدیک. قرابة الشی ء؛ ماقارب قدره. قریب. لابقرابة منک؛ ای بقریب. (منتهی الارب). || نزد: و لابقرابة منک؛ یعنی در نزد تو. (ناظم الاطباء). || (اِمص) دانائی. || دریافت. (منتهی الارب) (آنندراج). و از همین معنی است قُرابة المؤمن. (منتهی الارب).

قرابه.

[قَرْ را بَ / بِ] (اِ) شیشهء شراب. صراحی. (آنندراج). قسمی شیشهء شکم فراخ بزرگتر از برنی. آوند شیشه بزرگی که در آن شراب و جز آن ریزند. (ناظم الاطباء) :بیامیزند و اندر این قرابه کنند، و سر قرابه استوار کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
راحت ز مزاج رخت بربست
قرابهء اعتدال بشکست.نظامی.
خورشید ز بیم اهل آفاق
قرابهء می نهاد بر طاق.نظامی.
صبح از سر شورشی که انگیخت
قرابه شکست و می برون ریخت.نظامی.
برگشته از قرابهء امید جان من
یک بار گشته باش فلک گو به کام من.
ظهوری (از آنندراج).

قرابة الشی ء .

[قُ بَ تُشْ شَیْءْ] (ع اِ مرکب) آن چیز که نزدیک باشد قدر آن چیز را. (ناظم الاطباء). رجوع به قراب الشی ء شود.

قرابة المؤمن.

[قُ بَ تُلْ مُءْ مِ] (ع اِ مرکب) دانایی و دریافت مؤمن. (ناظم الاطباء). رجوع به قراب المؤمن شود.

قرابه پرداز.

[قَ بَ / بِ پَ] (نف مرکب)قرابه پردازنده. آنکه جام باده پیماید :
چون غنچهء گل قرابه پرداز شود
نرگس به هوای می قدح ساز شود.حافظ.

قرابه پرهیز.

[قَ بَ / بِ پَ] (نف مرکب)پرهیزندهء از می. پرهیزندهء از قرابه :
صوفی پیاله پیما حافظ قرابه پرهیز
ای کوته آستینان تا کی درازدستی.حافظ.

قرابهء زرین.

[قَ بَ / بِ یِ زَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). آفتاب عالمتاب. (آنندراج). کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (انجمن آرای ناصری).

قرابه کش.

[قَ بَ / بِ کَ / کِ] (نف مرکب) قرابه کشنده. ساقی. شراب کشنده :
در عهد پادشاه خطابخش جرم پوش
حافظ قرابه کش شد و مفتی پیاله نوش.
حافظ.

قراتاتار.

[قَ] (اِخ) قومی از اتراک که هلاکوخان ایشان را از مغولستان به ایران آورد و به روم فرستاد و آن قبیله سی و چهل هزار خانوار بودند و مواشی و مراعی و اغنام و اموال بسیار داشتند. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 515).

قراتال.

[قَ] (اِخ) جائی است در مغولستان. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 445).

قراتپهء سرخس.

[قَ تَپْ پِ یِ سَ رَ](اِخ) جائی است در سرخس که آن را شیرسیل(1) میگویند. رجوع به تاریخ غازان چ انگلستان ص 16، 24، 26، 49، 45، 86، 94 و 95 شود.
(1) - شیر سبیل. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 14).

قراتکین.

[قَ تَ] (اِخ) یکی از فرمانروایان سامانی است که به سال 308 ه . ق. حکومت داشت. (از معجم الانساب چ زامباور ج 1 ص 79).

قراتکین.

[قَ تَ] (اِخ) (مرغزار...) جائی است که در یک منزلی همدان واقع است. رجوع به اخبارالدولة السلجوقیه چ لاهور ص 104، 119 و 146 شود.

قراتکینی.

[قَ تَ] (ص نسبی) نسبت است به قراتکین. رجوع به قراتکین شود.

قراتکینی.

[قَ تَ] (اِخ) عمودی است منسوب بشخصی از ترک که نامش قراتکین بوده. || قبیله ای منسوب به قراتکین ترک. (آنندراج).

قراتلو.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. واقع در 63000 گزی خاور شوسهء همدان به بیجار، موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و سردسیر است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات دیم، لبنیات، انگور، میوه جات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. تابستان از چورمق اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قراتمغا.

[قَ تَ] (ترکی، اِ مرکب) تمغای سیاه. مهرخان که با مرکب سیاه به پای فرامین و احکام مینهادند. مهر مخصوصی بوده است: چهار امیر را... معین فرموده و هر یک را قراتمغائی علیحده داده تا چون یرلیغ را تمغا زنند بر ظهر آن نهند. (تاریخ غازان چ انگلستان ص 292).

قراتوره.

[قَ رِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است. این دهستان در خاور بخش واقع است از طرف شمال و خاور به دهستان سیاه منصور، شهرستان بیجار از طرف جنوب به دهستان نجف آباد شهرستان بیجار از طرف جنوب باختر به دهستان سارال از باختر به دهستان اوباتو بخش دیواندره. وضع طبیعی، منطقه ای است کوهستانی کم شیب و خاکی مستعد زراعت غلات، دیم، هوای آن سردسیر ولی نقاط کنار رودخانه نسبتاً معتدل است. بلندترین کوه دهستان کوه قراتوره است که در شمال خاوری دهستان واقع شده و ارتفاع قلهء آن 2197 متر است. گودترین نقطهء دهستان (آبادی قزگه) 1667 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. رودخانهء قزل اوزن در جنوب این دهستان از باختر به طرف خاور جریان دارد و از دهستان سارال سرچشمه گرفته به طرف شهرستان بیجار جاری است. سه رودخانه بشرح زیر از این دهستان گذشته به رودخانه قزل اوزن ملحق میگردند: 1 - رودخانهء رنگین: این رودخانه از دره و دامنه های خاوری کوه حاجی سید در دهستان اوباتو سرچشمه گرفته از کنار قصبهء دیواندره گذشته، در 8000 گزی قصبه به رودخانهء قزل اوزن ملحق می شود. 2 - رودخانه وَل کُشتی که از دهستان اوباتو سرچشمه گرفته در طول دهستان جاری و اکثر قراء دهستان طرفین آن واقع شده و از آب رود مذکور استفاده مینمایند و در اراضی آبادی گنبد شهرستان بیجار به رودخانه قزل اوزن میریزد.
3 - رودخانهء قره گل: از ارتفاعات تگرباری سرچشمه گرفته، پس از مشروب نمودن چند قریه از این دهستان در اراضی حسین آباد کمرزرد شهرستان بیجار به قزل اوزن منتهی میشود. راه شوسهء سنندج به سقز از انتهای جنوب خاوری دهستان میگذرد. قصبهء دیواندره مرکز دهستان و بخش کنار راه شوسه واقع شده است. دهستان قراتوره از 50 آبادی تشکیل شده سکنهء آن در حدود 12هزار تن است. قراء مهم آن بشرح زیر است: قلعه، روتله، وزمان، گاوشله، شالی شال، پاپاله، قراگل، دربند. محصول عمدهء دهستان، غلات است که اکثر به طور دیم بدست می آید. اراضی دهستان برای دیم کاری بسیار مناسب و حاصل خیز است. نگاهداری گوسفند در کلیهء قراء معمول است. لبنیات، پشم گوسفند از صادرات عمدهء دهستان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قراتونه.

[قَ نَ] (اِخ) جائی است در راه نخجوان به تبریز. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 502).

قراثا.

[قَ] (ع ص) قراثاء. بهترین قسمی از خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: تمر و بُسر قراثا و قراثاء. (ناظم الاطباء)؛ یعنی تمر و بسر شیرین و خوشمزه. (منتهی الارب).

قراجابک.

[قَ بَ] (اِخ) ایالتی است که قبلای قاآن چون بر تخت نشست ناصرالدین ابوبکر را به حکومت آن ایالت نصب کرد. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 67 و 69).

قراجابک.

[قَ بَ] (اِخ) زین الدین عبدالرشیدبن ذوالقادر ساسانی، نخستین حکمران از خاندان بنوالقادر است که بر نقاطی از جمله: ابلستان، مرعش، عنیتاب، زمنتی، آنطالیه، کیوکسن، ملطیه، دیار بکر (آمد) حکومت داشته اند. وی از 740 ه . ق. تا 780 که وفات یافته حکمروائی میکرده است عمر او صد سال است. (معجم الانساب چ زامباور ج 2 ص 235).

قراجار.

[قَ] (اِخ) یکی از فرزندان اوکتایی قاآن است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 48 شود.

قراجانویان.

[قَ] (اِخ) ابن سوغو جیجن بن ایرد مجی. وی یکی از امیران و اطرافیان چنگیزخان مغول است. وی جد امیرتیمور گورکان است. چنگیزخان به وی و کیاست و تدبیر او بسیار اعتماد و اطمینان داشت. قراجار بنا به وصیت چنگیز مدبر امور مملکت جغتای خان بن چنگیزخان بود و چون جغتای وفات یافت، قراجانویان قرا هولاکو ولد میتوکان بن جغتای را به پادشاهی اختیار نمود. در سلطنت قراهولاکو، امیر قراجار به سال 652 ه . ق. وفات یافت. مدت عمرش 89 سال بود. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 12، 13، 18، 20، 40، 44، 46، 47، 49، 77، 79، 81، 91 و 469).

قراجاورجی.

[قَ] (اِخ) یکی از امیران لشکر غازان خان است. (تاریخ غازان چ انگلستان ص32).

قراجری.

[قَ] (اِخ) نام غلامی است ترک که به تیمورتاش بن چوپان شباهت داشت و امیر شیخ حسن بن تیمورتاش هنگامی که تیمورتاش پدرش در سفر مصربود [ به سال 738 ه . ق. ] به فکر جهانگیری افتاد و قراجری را که مملوک حاجی حمزه بود احضار کرد و به وی جامه های شاهانه پوشانید و در رکاب او پیاده به راه افتاد تا مردم را بدین وسیله فریب داده بسلطنت برسد ولی قراجری خود به فکر استقلال افتاد و در فرصتی که پیش آمد با کارد به شیخ حسن حمله کرد امیرشیخ حسن سرانجام به گرجستان گریخت. و به شاهزاده ساتی بیک پیوست و به سال 739 ساقی را به شاهی برگزید قراجری با خویشان خود به بغداد گریخت. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 227، 228).

قراجه.

[قَ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر. واقع در 30 هزارگزی باختری هریس و 2500گزی شوسهء تبریز به اهر. موقع طبیعی آن جلگه، معتدل و سکنهء آن 986 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه.

[قَ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه. واقع در 13000گزی جنوب میانه و 11000گزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 236 تن میباشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه.

[قَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد. واقع در 22هزارگزی شمال باختری بجنورد و 3هزارگزی شوسهء بجنورد به اینچه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 510 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، تریاک، بنشن و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قراجه.

[قَ جِ] (اِخ) (اتابیک...) یکی از اتابکان فارس است که پس از اتابک جاوئی به حکومت فارس رسید و در خدمت سلطان عبدالرحمان بزرگ شد و پس از مدتی در فارس کشته شد و سلطان محمود ملک فارس به برادرزاده، محمد بن محمود داد. (تاریخ گزیده چ لندن ج 2 ص 467).

قراجه ارباط.

[قَ جِ اَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری میانه و یکهزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 149تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پنبه، برنج، بادام و سنجد و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه داغ.

[قَ جِ] (اِخ) رجوع به قره جه داغ شود.

قراجه ساقی.

[قَ جِ] (اِخ) یکی از امیران اتابکان دربار سلجوقشاه است که سلطان سنجر حکومت بلاد فارس را به وی و سلجوقشاه تفویض کرد ولی سرانجام بدست سلطان سنجر به قتل رسید. رجوع به اخبارالدولة السلجوقیه چ لاهور ص 90، 100، 101، 105، 111 و 112 شود. جنگ دینور در سنهء 526 ه . ق. میان سنجر و مسعود واقع شد. اتابک قراجه ساقی صاحب فارس همراه مسعود بود و در این جنگ اسیر و کشته شد. رجوع به زبدة النصرة ص158 به بعد و پاورقی تتمهء صوان الحکمة چ لاهور ص 142 شود.

قراجه فضل الله.

[قَ جِ فَ لُلْ لاه] (اِخ)دهی جزء دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند. واقع در 30هزارگزی شمال باختری مرند و 6هزارگزی شوسهء خوی به مرند. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و سکنهء آن 505 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات، کرچک، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه قیا.

[قَ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در 20هزارگزی مغرب ضیاءآباد و 18هزارگزی راه عمومی در کوهستان. موقع جغرافیایی آن سردسیر و سکنهء آن 706 تن است. آب آن از چشمه سار و رود محلی و محصول آن غلات آبی و شغل اهالی زراعت و قالی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قراجه قیونلو.

[قَ جِ] (اِخ) نام جائی است در کشور عثمانی. (معجم الانساب چ زامباور ج 2 ص 227).

قراجه قیه.

[قَ جِ قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در24هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به سراسکند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 314 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، چغندر، نخود، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه قیه.

[قَ جِ قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج مراغه. واقع در 17500گزی شمال باختری قره آغاج و 7000 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی و سکنهء آن 295 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه لر.

[قَ جِ لَ] (اِخ) (قراجه میدانداغی) دهی از دهستان کرم بخش ترک شهرستان میانه. واقع در 15هزارگزی خاور بخش 21000 گزی راه شوسهء میانه به خلخال. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود سیاه، بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه لو.

[قَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 22500 گزی شمال خاوری ارومیه و 9000 گزی خاور شوسهء ارومیه به شاهپور. موقع جغرافیائی آن جلگه، معتدل مالاریائی و سکنهء آن 280 تن است. آب آن از نازلوچای و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، کشمش، توتون، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه لو.

[قَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 16هزارگزی خاور اهر و 2000 گزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی و مالاریایی و سکنهء آن 4 تن است. آب آن از رودخانهء اهرچای و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه لی.

[قَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار. واقع در 33000 گزی جنوب خاوری حسن آباد و 2000 گزی خاور راه فرعی بیجار. کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمهء لب شور، محصول آنجا غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده، به شورسو معروف است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قراجه محمد.

[قَ جِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند. واقع در 21هزارگزی شمال باختری مرند و 4000گزی شوسهء مرند به خوی. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و سکنهء آن 410 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، کرچک، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراجه ملک.

[قَ جِ مُ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر. واقع در 9هزارگزی شمال ورزقان و 8هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 153 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قراچار.

[قَ] (اِخ) نام یکی از بنی اعمام چنگیز و جد امیرتیمور. (ناظم الاطباء).

قراچار.

[قَ] (اِخ) ابن سیورغتمش بن شاهرخ یکی از افراد خاندان تیموریان است که به سال 843 ه . ق. بر کابل و قندهار حکومت داشته است. (معجم الانساب چ زامباور ج 2 ص 403).

قراچور.

[قَ] (ترکی، اِ) شمشیر. || شمشیر دراز. || (ص) شمشیردار. (ناظم الاطباء).

قراچوری.

[قَ] (ترکی، اِ) قراچولی. شمشیر. || (ص) شمشیردار. || شمشیرزن. (ناظم الاطباء). و به جای رای قرشت لام هم نوشته بودند که قراچولی باشد. (برهان).

قراچه.

[قَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر. واقع در 7هزارگزی باختر ریوش و سر راه مالرو عمومی ریوش به بردسکن. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 703 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات و ابریشم و شغل ایشان زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قراچی قران.

[قَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 35000گزی جنوب باختری آفکند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آنجا غلات، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قراح.

[قَ] (ع ص، اِ)(1) آب صاف پاکیزهء بی آمیختگی چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آبی که چیزی به وی آمیخته نبود. (بحر الجواهر). || آب شیرین سرد بی آمیغ از هر چیزی. ج، اَقْرِحَة. || زمین بی آب و گیاه. || زمینی که مخصوص برای زراعت و نشاندن درخت باشد و بس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مزرعه: و اعاد علی سهاماً فی ثلث قرایا بالراذان و قَراحاً ببلدة الحظیرة. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 2 ص 56).
(1) - علمای لغت دربارهء لفظ قراح اقوال گوناگونی نقل کرده اند، لیث گوید: قراح آبی است خالص که با چیزی از قاووت و جز آن نیامیخته باشد و آن آبی است که پس از غذا آشامند و قراح از زمین هر قطعه ای از آن زمین است که بر کوههای آن روئیدن گاه خرما و درختان دیگر بوده باشد. ابومنصور گوید: قراح از زمین، زمین ظاهر و بدون درخت است و این عکس گفتهء لیث است. ابوعبید گوید: قراح از زمین، زمینی است که درختی در آن نباشد و چیزی با آن نیامیخته باشد. و بغدادیان بستان را قراح نامند. (معجم البلدان).

قراح.

[قِ] (ع مص) مقارحة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قراح.

[قَ] (اِخ) نام چهار محال در بغداد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در بغداد چند محلهء معمور و پرجمعیت است که به این نام معروف است و هر یک به نام مردی منسوب میگردد که آن محل به نام وی شناخته شده این محله ها قب بستانهائی بوده اند و سپس ساخته شده و به شهر بغداد پیوسته اند. یکی از آنها قراح ابن رزین است و دیگری قراح ظفر و دیگری قراح القاضی و چهارمی قراح ابی الحشم و هر یک از آنها مانند شهر است و در آنها بازارها و مسجدها و کوچه های چندی است. (معجم البلدان).

قراح.

[قُ] (اِخ) ساحل دریای قطیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قریه ای است در ساحل دریا. (معجم البلدان).

قراحسنلو.

[قَ حَ سَ] (اِخ) دهی است که در 502 هزارگزی طهران میان ریزمینی و آقداغ واقع و ایستگاه راه آهن است.

قراحصار.

[قَ حِ] (اِخ) مرغزار بزرگی است از نواحی شمال حلب که صلاح الدین بدانجا منزل کرده است. (معجم البلدان). و نیز نام شهرهای بزرگ و اماکن بسیاری است که اغلب آنها در روم هستند از آن جمله است قراحصار که یک روز تا انطاکیه مسافت دارد. و نیز قراحصار در کشور عثمانی و نیز قراحصار نزدیک قیساریه. (معجم البلدان).

قراحی.

[قُ حی ی] (ع ص) آنکه بود و باش قریه را لازم گرفته باشد و گاهی بسوی بادیه نرود و گویند: انت قراحی من الامر؛ یعنی تو خارج و بیرون هستی از کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه بود و نابودش قریه را لازم گرفته باشد، و گاهی به سوی بادیه نرود. (ناظم الاطباء). || آنکه گاهی با مبارزان در رزمگاه حاضر نشده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی که جنگ را مشاهده نکرده است. قُرحان. (معجم البلدان). رجوع به قرحان شود.

قراحیتان.

[قُ حی یَ] (ع اِ) هر دو تهیگاه. (منتهی الارب). دو تهیگاه. (ناظم الاطباء).

قراحیة.

[قُ حی یَ] (ص نسبی) نسبت است به قراح و آن قریه ای است. (معجم البلدان). رجوع به قراح شود.

قراخان.

[قَ] (اِخ) نام پادشاه هند است و با اسکندر معاصر بوده. (برهان) (آنندراج). نام پادشاه هندوستان معاصر با اسکندر مقدونیائی. (ناظم الاطباء).

قراخان.

[قَ] (اِخ) ابن مغول خان که پس از مرگ پدر در مملکت ترکستان به سلطنت رسید. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 6 و 7).

قراخان.

[قَ] (اِخ) ابن منسک. منسک را مغولان دیب باقوخان خوانند وی جد مغولان و از فرزندان یافث بن نوح است. قراخان را پسری بود اغور نام که موحد شد و پادشاهی آن قوم او را مسلم گردید و در نسل او پادشاهی تا یک قرن دوام یافت. (تاریخ گزیده چ امیرکبیر ص 562).

قراخان.

[قَ] (اِخ) نام یکی از مبارزان افراسیاب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قراختائیان.

[قَ خَ] (اِخ) طائفه ای هستند که در کرمان حکومت کرده اند. پس از خوارزمشاهیان از طائفهء قراختای ده نفر در کرمان بحکومت رسیدند نخستین کس از حکام آنان براق بن کلدور و واپسین آنان قطب الدین شاه جهان است. مدت سلطنت آنان از سال 621 ه . ق. تا 706 یعنی هشتاد و شش سال طول کشید. مؤسس این سلسله براق حاجب نام داشت. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص527، 531) (تاریخ عصر حافظ ج1 ص4، 63، 72، 78، 99، 188، 192، 194، 390، 448) (حبیب السیر چ خیام ج3 ص267، 268).

قراخیل.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا تجن بخش مرکزی شهرستان شاهی. واقع در 7000 گزی باختر شاهی. موقع جغرافیایی آن دشت و معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 13890 تن میباشد. آب آن از نهر حبیب الله و چشمه سار و محصول آنجا برنج، غلات، پنبه، نیشکر، کنجد، کتان، مرکبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان پارچه های ابریشمی و کرباس بافی است. دارای دبستان و کارخانهء برنج کوبی است و راه فرعی از طریق حاجی کلاه و خرماکلا و ترکمن به شاهی دارد و راه قدیم شاه عباس شیرگاه به بابل از نزدیکی این آبادی میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قراد.

[قُ] (ع اِ) سر پستان. || سر سوراخ نرهء اسب. || کنه. ج، قِردان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قراد.

[قَرْ را] (ع ص) نگاهدارندهء کپی و میمون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قراد.

[قُ] (اِخ) ابن صالح از محدثان است. (منتهی الارب).

قراد.

[قُ] (اِخ) ابن قردان از محدثان است. (منتهی الارب).

قراداغ.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) کوه سیاه و قراطاق به طاء مهمله نیز آمده. (آنندراج).

قرادای.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور، بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 36000 گزی جنوب خاوری قصبهء رزن کنار راه مالرو قلقل آباد به ده دوان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 148 تن میباشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قرادد.

[قَ دِ] (ع اِ) جِ قَرْدَد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قردد شود.

قرادد.

[قُ ؟] (اِخ) قریه ای است از قرای یمن. (معجم البلدان).

قرادربند.

[قَ دَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار. واقع در 22000گزی شمال خاوری خسروآباد و 8000 گزی شوسهء بیجار به همدان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور سردسیر و سکنهء آن 280 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قرادره.

[قَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره، بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 28000 گزی شمال خاور دیواندره کنار رودخانهء ول کشتی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر و سکنهء آن 260 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قرادسی.

[قُ دِ] (ص نسبی) نسبت است به درب القرادیس در دمشق. (انساب سمعانی). رجوع به قرادیس شود.

قرادسی.

[قُ دِ] (اِخ) معلی بن زیاد مکنی به ابوالحسن از محدثان و از مردم بصره است. وی از حسین و ابوغالب روایت کند و هشام بن حسان از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قرادولت گرای.

[قَ دَ لَ گِ] (اِخ) یکی از خانان قرم است که به سال 1127 ه . ق. به حکومت رسیده است.(1).
(1) - خانان قرم از دودهء چنگیز هستند که از حدود 823 تا 1197 ه . ق. (1420 تا 1783م.) بر بلاد بلغار و قرم و کانا حکومت داشته اند. (طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 207).

قرادید.

[قَ] (ع اِ) جِ قَردَد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قردد شود. || جِ قَردیدة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قردیدة شود.

قرادیس.

[قَ] (اِخ) جِ قُردوس و آن نام پدر طایفه ای است در یمن. (معجم البلدان).

قرادیس.

[قَ] (اِخ) دروازه ای است در بصره که به طایفهء قردوس منسوب است و راویانی بدان نسبت دارند. (معجم البلدان).

قرادیس.

[قُ] (اِخ) دوده ای است از ازد که به بصره آمدند و در محله ای از آن سکونت کردند و آن محل بنام آنان نامیده شد. (ذیل المنجد).

قرار.

[قَ] (ع مص) ثبات و قرار ورزیدن. آرمیدن. (منتهی الارب). ثبات و آرمیدن. (اقرب الموارد). آرام گرفتن. || آرام دادن. لازم و متعدی هر دو آمده و با لفظ ستدن و گرفتن و دادن و داشتن و بستن و کردن و زدن و آوردن و افتادن و بردن مستعمل. (آنندراج). || (اِمص) آسودگی. || استواری. || پایداری. || آرامش. || آسایش. || راستی. (ناظم الاطباء). || (اِ) زمین پست هموار. (منتهی الارب). المطمئن من الارض. (اقرب الموارد). || نَقَد و آن نوعی گوسفند کوتاه پای زشترو است. (از اقرب الموارد). || گوسفند یا میش. || گوسفند ریزه خاصه. (منتهی الارب). رجوع به قرارة شود. || آرامگاه. (ترجمان عادل) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مستقر. (اقرب الموارد). || (اِمص) آرام. || ثبات. (ناظم الاطباء).
- از این قرار؛ مطابق این حکم. (ناظم الاطباء). به این ترتیب. به این طریق. به این وضع.
- اهل قرار؛ کنایه از شهرنشین: غَنِّنا غَناءَ اهل القرار؛ یعنی اهل حضر که در منازل خود مستقرند نه غناء اهل بادیه که همواره در حرکتند. (از اقرب الموارد).
- برقرار؛ قائم و استوار. محکم. پایدار.
- || مقرر و پابرجای و ادامه دار. (ناظم الاطباء) :
مطرب یاران برفت ساقی مستان بخفت
شاهد ما برقرار مجلس ما بردوام.سعدی.
- برقرار شدن؛ پایدار و استوار شدن. پایدار ماندن. (ناظم الاطباء).
- || ساکت و بی حرکت شدن.
- || ثابت ماندن. (ناظم الاطباء).
- برقرار کردن؛ پایدار نمودن.
- || ثابت و استوار کردن.
- || توانا کردن. (ناظم الاطباء).
- || استحکام دادن. (ناظم الاطباء).
- برقرار ماندن؛ بردوام شدن. مستدام و ماندنی و ثابت بودن :
نام نیک رفتگان ضایع مکن
تا بماند نام نیکت برقرار.سعدی.
سعدی شوریده بی قرار چرائی
در پی چیزی که برقرار نماند.سعدی.
- بی قرار؛ بی ثبات. بی آرام. (ناظم الاطباء) :
ای مادر فرزندخوار
ای بیقرار ای بی مدار.ناصرخسرو.
تا بیدل و بی قرار گردیدندی
وز گریهء عاشقان نخندیدندی.سعدی.
درد دل بی قرار سعدی
هم با دل بی قرار گویم.سعدی.
- || بدون پایداری؛ ناپایدار. (ناظم الاطباء).
- || بی متانت؛ نااستوار. (ناظم الاطباء).
- || باتردید؛ متغیر و متلون. تغییرپذیر. (ناظم الاطباء).
- بی قراری؛ بی آرامی.
- || ناپایداری.
- || بی استحکامی. (ناظم الاطباء).
- دارالقرار؛ سرای دیگر. دار آخرت. (اقرب الموارد) :
ترا به کوی اجل هم قرار خواهد بود
قرارگاه تو دارالقرار خواهد بود.سعدی.
دارالقرار خانهء جاوید آدمی است
این جای رفتن است نشاید قرار کرد.
سعدی.
- دوزخ قرار؛ جهنمی. دوزخی. ساکن در دوزخ. (ناظم الاطباء).
- معدلت قرار؛ عادل. دادگر. (ناظم الاطباء).
|| صبر. || راحت. || (اِ) عاقبت. (ناظم الاطباء).
|| نتیجه. || استقلال. || نظام. || عهد و شرط. || قول. || تعیین. || تأکید. (ناظم الاطباء). || صارالامر الی قراره و مستقره؛ یعنی کار به نهایت رسید و پایدار شد. (از اقرب الموارد). || حکم محکم تخلف ناپذیر. (ناظم الاطباء). ما قرّ علیه الرأی من الحکم فی مسئلة و هذه مولدة. (اقرب الموارد).
قرار در اصطلاح حقوقی؛ در قوانین سابق حکم و قرار چنین تعریف شده بود: رأی محکمه یا راجع به ماهیت دعوی است کلیةً یا ببعض مسائل که در حین رسیدگی به دعوی حادث و مطرح میشود؛ رأی محکمه در صورت اولی حکم و در صورت ثانوی قرار نامیده میشود. (مادهء 448 قانون موقتی اصول محاکمات حقوقی 1329 ه . ق. و مادهء 237 قانون محاکمات آزمایش). این تعریف ناقص است چه از یک طرف شرط ارتباط حکم به ماهیت دعوی مبهم است. حکم باید هم راجع به ماهیت دعوی و هم قاطع آن باشد. بعلاوه دعوی قابل تجزیه است ممکن است حکم در یک قسمت از آن صادر و بقیه تحت رسیدگی بماند یا آنکه نسبت به بقیه قب قراری صادر شود تا بعد موقع صدور حکم برسد و از طرف دیگر در حقوق ایران همیشه قرارها متضمن اقدامات تأمینی موقتی در طی جریان رسیدگی به دعوی یا تدابیر مقدماتی برای کشف حقیقت از قبیل دستور اقدام در یکی از طرق بازجویی و رسیدگی بادله نبوده بلکه رأی دادگاه را در مورد ایرادات نیز قانون ما قرار میخواند و این گونه قرارها در صورت قبول ایراد بنوبهء خود بدون اینکه وارد در ماهیت دعوی بشود قاطع دعوی میگردد یعنی دعوی را از دادگاه خارج میکند مانند قرار عدم صلاحیت و غیره. به این ملاحظات قانون آیین دادرسی مدنی در مادهء 154 چنین اشعار داشته است: «رأی دادگاه اگر راجع به ماهیت دعوی و قاطع آن جزئاً یا کلاً باشد حکم نامیده میشود» و راجع به قرار چون تعریف جامعی خالی از اشکال نیست از تعریف مثبت صرف نظر شده و به تعریف منفی پرداخته است یعنی در ذیل ماده به عبارت «و الا قرار نامیده میشود» اکتفا شده است. بنابراین رأی محکمه در هر مورد که فاقد دو عنصر تشکیل دهندهء حکم (ارتباط با ماهیت دعوی و قاطع بودن آن) باشد قرار تلقی میگردد. مصادیق قرار در قانون ما تنوع دارد، گاه در طی رسیدگی دادگاه به درخواست یکی از اصحاب دعوی یا مستق از طرف دادگاه برای به کار بردن یکی از ادلهء اثبات دعوی صادر میشود مانند قرار استماع گواهان، قرار تحقیق محلی، قرار معاینهء محل، قرار رجوع به کارشناس، قرار اتیان سوگند و گاه برای حفظ و حمایت یکی از اصحاب دعوی از تضییع حقوق او در جریان دادرسی صادر میگردد مانند قرار تأمین خواسته و گاه در امور موسوم به امور اتفاقی صدور می یابد مانند قرار رد یا قبول ایرادات به عدم صلاحیت؛ عدم اهلیت یکی از اصحاب دعوی، مرور زمان و غیره یا قرار در مورد رد دادرس، قرار جلب شخص ثالث، قرار توقیف یا بطلان دادرسی، قرار درخواست ارائهء سند از طرف و غیره. این قرارهای متنوع را میتوانیم به دو دسته تقسیم کنیم یک دستهء قرارهایی که دادگاه در انتظار صدور حکم قاطع دعوی برای رسیدگی بدلائل یا حفظ منافع اصحاب دعوی و غیره صادر میکند. در قانون برای این گونه قرارها اسم خاصی نیست ولی در اصطلاح دادگاه ها معروف بقرارهای اعدادی یا مقدماتی میباشند بعضی از قرارهای مقدماتی طلیعهء حکم هستند. دستهء دیگر عبارت از قرارهایی است که بدون ورود در ماهیت دعوی صادر میشود و اکثر آنها دعوی را از دادگاه خارج میکند مانند قرار عدم صلاحیت و غیره و از این حیث شباهت بحکم دارند. فایدهء این تقسیم آن است که دستهء اول به تنهایی قابل پژوهش و فرجام نیستند مطلقاً یعنی حتی در صورتی که دو طرف دعوی تراضی کنند فقط ممکن است در ضمن درخواست پژوهش یا فرجام از حکم در ماهیت دعوی نسبت به آنها نیز اعتراض شود. برعکس قرارهای دستهء دوم مستق قابل پژوهش و فرجام میباشند. (از آیین دادرسی مدنی ج 2 ص 35 - 40).

قرار.

[قِ] (اِخ) از نامهای عرب است. (منتهی الارب).

قرار.

[قَ] (اِخ) وادی ای است نزدیک مدینه در دیار مُزَینَة. (از معجم البلدان).

قرار.

[قَ] (اِخ) عمرانی گوید: جایی است در روم. (از معجم البلدان).

قرار.

[قُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قرارات.

[قَ] (ع اِ) جِ قرار و قرارة. رجوع به همین مدخل ها شود. || خوراکها و علوفه های سپاهیان. (آنندراج).

قرارانی.

[] (اِخ) سلیمان خان از سلاطین بهار و بنگاله بود که به سال 971 ه . ق. (= 1563 م.) بسلطنت رسید. خاندان سلیمان قرارانی را امپراتوران مغول از میان برداشتند. (از طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 278).

قرار بستن.

[قَ بَ تَ] (مص مرکب) عهد بستن. پیمان بستن :
خدا را چون دل ریشم قراری بست با زلفت
بفرما لعل نوشین را که زودش با قرار آرد.
حافظ.

قرارداد.

[قَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)دارای پایداری. || منصوب و مقرر و برقرار. تعیین شده. قول. شرط. پیمان. || اقرار. || دستور. || قانون. || ختم عمل. || قرارنامه. (ناظم الاطباء).
- صلح قرارداد؛ صلحی که بواسطهء عهد و پیمان تعیین و قرار شده باشد. (ناظم الاطباء).

قرار دادن.

[قَ دَ] (مص مرکب) برقرار کردن. || ثابت نمودن. || استوار کردن. (ناظم الاطباء) :
ساز طرب ها کنون که نیّر اعظم
داد به برج حمل قرار مکان را.
واله هروی (از آنندراج).
|| آرام دادن :
نیست آرامم بجز ابروی یار
میدهم خود را به شمشیرش قرار.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
|| تمام کردن. (ناظم الاطباء). || عهد و شرط کردن. (ناظم الاطباء). عهد داشتن :
فارغم از گله با خویش قراری دارم
نیست امید مرا با تو وفا کار مرا.
ظهوری (از آنندراج).
|| قول دادن. (ناظم الاطباء) :
زلفین سیاه تو به دلداری عشاق
دادند قراری و ببردند قرارم.حافظ.
|| ختم عمل کردن. || بطور محکم حکم کردن. (ناظم الاطباء).

قرارداده.

[قَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مسلم الثبوت. (آنندراج). معین کرده. (ناظم الاطباء). || ثابت گشته. مقررشده. برقرارگشته. (ناظم الاطباء). || عهدبسته. پیمان بسته :
با خویش اگر قرار قتلم بدهی
معشوق قرارداده ای خواهی شد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قرار داشتن.

[قَ تَ] (مص مرکب) ثبات ورزیدن. || ثابت شدن. مقرر شدن. معین شدن. (ناظم الاطباء).

قرار زدن.

[قَ زَ دَ] (مص مرکب) مقرر داشتن. مقرر کردن :
به سوی هند قرار فرار زد شه زنگ
چو قوقهء کله شاه چین نمود از دور.
بدر چاچی (از آنندراج).

قرار کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) آرام کردن. آرام گرفتن :
کرده اهل مشرق و مغرب به انصافت قرار
گشته چشم ملت و دولت به اقبالت قریر.
امیر معزی (از آنندراج).
|| ماندن. ساکن شدن :
دارالقرار خانهء جاوید آدمی است
این جای رفتن است نشاید قرار کرد.
سعدی.
|| بمجاز، جای گرفتن. نشستن :
در خاکساری آنکه چو صائب تمام شد
بر صدر اگر قرار کند آستانه است.
صائب (از آنندراج).
|| تمام کردن. ختم نمودن. || مقرر کردن. معین کردن. || قصد کردن. (ناظم الاطباء). || عهد کردن. (آنندراج) :
قراری کرده ام با می فروشان
که روز غم بجز ساغر نگیرم.حافظ.

قرارکمی.

[قَ کَ] (حامص مرکب) نقصان مالیات ولایت. (ناظم الاطباء).

قرارگاه.

[قَ] (اِ مرکب) مسکن و منزل و خانه و مأوا. جایی که در آن قرار گیرند. جای استراحت و آرامش. آرامگاه. آنجا از خانه که محل استراحت و آرامش است. (ناظم الاطباء) :
اقبال مطیع و بخت منقاد
آمد به قرارگاه میعاد.نظامی.
روزی که از این قرارگاهت
تدبیر بود به عزم راهت.نظامی.
هر روز مسافری ز راهی
کردی بر او قرارگاهی.نظامی.
ترا به کوی اجل هم قرار خواهد بود
قرارگاه تو دارالقرار خواهد بود.سعدی.

قرارگاه نطفه.

[قَ هِ نُ فَ / فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رحم. زهدان. (ناظم الاطباء).

قرار گرفتن.

[قَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)ساکن شدن. || آسوده گشتن. راحت شدن. || آرام گرفتن. (ناظم الاطباء) :
وزارت از بر تو رفت(1) به سفر
بگشت گرد جهان و جهانیان بسیار
که بهتر از تو کسی همنشین خویش نیافت
نشست با تو مقیم و گرفت با تو قرار.
امیر معزی (از آنندراج).
مُلک هم بر مَلک قرار گرفت
روزگار آخر اعتبار گرفت.
انوری (از آنندراج).
هر آنکه مهر گلی در دلش قرار گرفت
روا بود که تحمل کند جفای هزار.سعدی.
چو سیلاب ریزان که در کوهسار
نگیرد همی بر بلندی قرار.سعدی.
|| خاموش شدن. بیحرکت شدن. (ناظم الاطباء). || استوار و محکم شدن. (آنندراج). || ثابت گشتن. (ناظم الاطباء). قرار گرفتن در جای. جای گرم داشتن. جای گرم کردن. (مجموعهء مترادفات).
(1) - اسقاط دارد.

قرارگیری.

[قَ] (حامص مرکب)استراحت. || امان و آسودگی. || صلح و آشتی. || محافظت. (ناظم الاطباء).

قرار مدار.

[قَ مَ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه بند و بست. رجوع به قرار و مدار شود.

قرار مکین.

[قَ رِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رحم مادر. (ترجمان علامهء جرجانی): فی قرار مکین. (قرآن 23/13 و 77/21).

قرارنامه.

[قَ مَ / مِ] (اِ مرکب) عهدنامه. || شرط نامه. || نامه ای که در قرار و مدار چیزی نویسند. (ناظم الاطباء).

قرار واقع.

[قَ رِ قِ] (ترکیب وصفی، ق مرکب) کام. تماماً. || کاملانه. (ناظم الاطباء).

قرار و مدار.

[قَ رُ مَ] (اِ مرکب، از اتباع)بند و بست. || عهد. || شرط. (ناظم الاطباء). رجوع به قرار مدار شود.

قرارة.

[قَ رَ] (ع اِ) آرامگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زمین پست هموار. زمین هموار مستدیر که در آن آب باران گرد آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گوسپند یا میش. || گوسفند ریزه خاصة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قرار در همهء معانی آن. (اقرب الموارد). رجوع به قرار شود. قصیر. (اقرب الموارد). || آبی که در دیگ ریزند بعد از طعام تا دیگ نسوزد. (منتهی الارب) (آنندراج). آب سردی که در دیگ ریزند پس از طبخ طعام تا دیگ نسوزد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (ص) مرد قامت پست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرارة.

[قُ رَ] (ع اِ) شوربا یا ریزه های دیگ افزار و مانند آن که در ته دیگ بماند یا بچسبد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه در دیگ بماند یا به ته آن بچسبد از آبگوشت یا ریزه های توابل و جز آن. (از اقرب الموارد). || آبی که در دیگ ریزند بعد از طعام تا دیگ نسوزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قَرارة شود.

قرارة.

[قِ رَ] (ع اِ) رجوع به معنی دوم قَرارَة شود.

قرارة.

[قَ رَ] (اِخ) قبیله ای است به یمن. (منتهی الارب).

قرارة.

[قَ رَ] (اِخ) جایی است به روم. (منتهی الارب).

قرارة.

[قَ رَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

قرارة الکدر.

[قَ رَ تُلْ کُ] (اِخ) (جنگ...) و آن را قَرقَرَة بنی سُلَیم و غطفان نیز گویند. در این جنگ رسول خدا صلی الله علیه و سلم در نیمهء محرم ماه بیست و سوم (به قول واقدی) و شوال سال دوم هجری (به قول ابن اسحاق) بسوی بنی سلیم از مدینه بیرون رفت و علمدار وی در این جنگ علی بن ابیطالب (ع) بود و عبدالله بن ام مکتوم را در مدینه به جانشینی خود معین فرمود. در این جنگ پیغمبر پانزده روز از مدینه دور بود و غنائمی بدست مسلمانان افتاد که در سه میلی مدینه بین خود پخش کردند. (از امتاع الاسماع ص 107).

قراری.

[قَ ری ی] (ع ص، اِ) درزی. (منتهی الارب) (آنندراج). خیاط. (اقرب الموارد). || نای زن. (منتهی الارب) (آنندراج). قصب زن. نایی. (از اقرب الموارد). || مرد شهرباش که از کسی احسان نخواهد. || هر پیشه ور. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

قراری.

[قَ] (اِ) اقراری. || قبولی. (ناظم الاطباء).

قراری.

[قَ] (ص نسبی) (رنگ...) رنگ ثابت که به شستن و آفتاب زایل نشود. ثبات و استحکام. (ناظم الاطباء): لاک شبنمی باشد که به شاخ درخت کنار و چند درخت دیگر مخصوص ملک هندوستان منجمد گردد و آن را کوفته بپزند و از آن رنگ سرخی حاصل شود و رنگ آن قراری باشد و به شستن زایل نشود. (فرهنگ جهانگیری). || (اِ) ترتیب و نظام. (ناظم الاطباء).

قراری.

[] (سریانی، اِ) حب خروع است. (فهرست مخزن الادویه).

قراری.

[قَ ری ی] (اِخ) جایگاهی است در شش میلی واقصه که در بین عقبه و واقصه واقع است و خرابه ها و قبه های کوچک در آن مشاهده میشود. (از معجم البلدان).

قراری.

[قَ] (اِخ) مؤلف آتشکده آرد: از شاعران گیلان است و جوانی است مستعد که در خدمت خان احمدخان به رتق و فتق کارهای مردم همت می گماشته بعد از انقلاب حرکت کرده و به قزوین آمده. اسمش مولانا نورالدین محمد است. این چند شعر از او انتخاب شد:
از آن چون صید ناوک خورده از پیشت گریزانم
که شاید شغل صیدم فارغت از دیگران سازد.
*
ناورد تاب وداعش دل بی تاب ای کاش
که نهان بار سفر بندد و غافل برود.
*
مردم از نومیدی و شادم که نومید از تو ساخت
سختی جان دادنم امیدواران ترا.
*
مگر از خانه برون بود که شب در کویش
هیچ ذوقم به نگاه در و دیوار نبود.
*
من از جفاش نترسم ولی از آن ترسم
که عمر من به جفا کردنش وفا نکند.
*
از امتداد گردون شادم که میتوان کرد
بیگانه وار با او آغاز آشنائی.
*
نالهء من گر اثری داشتی
یار ز حالم خبری داشتی
آنکه به من از همه دشمن تر است
کاش ز من دوست تری داشتی.
(آتشکدهء آذر چ دکتر شهیدی ص 168).

قراریط.

[قَ] (ع اِ) جِ قیراط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قیراط شود.

قراریط.

[قَ] (ع اِ) قاریط. دانهء تمر هندی. (منتهی الارب). هستهء تمر هندی. (ناظم الاطباء). حب تمر هندی. (از اقرب الموارد).

قراریط.

[قَ] (اِخ) گویند جایی است. (امتاع الاسماع ج 1 ص 9). و کان بعد ذلک یرعی (رسول الله) غثماً لاهل مکه علی قراریط. (امتاع الاسماء).

قراریطی.

[قَ ] (ص نسبی) منسوب به قراریط. رجوع به قراریط شود.

قراریطی.

[قَ ] (اِخ) محمد بن احمد اسکافی مکنی به ابواسحاق (281 - 357 ه . ق.) منشی محمد بن یاقوت بود. رجوع به خاندان نوبختی عباس اقبال ص 201 و 202 شود.

قراس.

[قُ] (ع ص) سخت و ستبر از شتر و جز آن. (از اقرب الموارد). قراسیة. رجوع به قراسیة شود.

قراس.

[قَ] (اِخ) نام دو کوه است در یمن. (منتهی الارب) (آنندراج). نام کوهی است در یمن. (ناظم الاطباء). آل قراس، کوههای خنک و سرد یا چند پشته است در اطراف سراة و مائد. (منتهی الارب) (آنندراج). نام چندین کوه خنک و سرد نزدیک سراة. (ناظم الاطباء).

قراس.

[قِ] (اِخ) نام پسر سالم غنوی شاعر. (منتهی الارب).

قراساوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی زیتون است. (فهرست مخزن الادویه).

قراست.

[] (اِ) انجره است. (فهرست مخزن الادویه).

قراسعیدلو.

[قَ سَ] (اِخ) طائفه ای از طوایف کرمان و بلوچستان، از ایل بچاقچی و مرکب از 50 خانوار هستند و سردسیر چهارگنبد و گرمسیر چاه قلعه مرکز آنان است. زبان شان ترکی است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 95).

قراسنقر.

[قَ سُ قُ] (ترکی، اِ مرکب) نام مرغی است شکاری سیاه رنگ. (آنندراج) (برهان). نام مرغی شکاری و سیاه. (ناظم الاطباء). || گاهی کنایه است از شب. (آنندراج) (برهان). شب. (ناظم الاطباء). || غلامان ترک. (آنندراج).

قراسنقر.

[قَ سُ قُ] (اِخ) سلطان سنجر پادشاه سلجوقی. (ناظم الاطباء) (برهان).

قراسنقر.

[قَ سُ قُ] (اِخ) حاکم دمشق بود. ملک ناصر سلطان مصر حکومت دمشق را به سنقر واگذاشت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص261، 262).

قراسو.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) آب سیاه. (برهان) (آنندراج). سیاهرود. قره سو و رجوع به قره سو شود.

قراسو.

[قَ] (اِخ) نام رودخانه ای است در حوالی خوارزم. (برهان) (ناظم الاطباء).

قراسو.

[قَ] (اِخ) رودخانه ای است نزدیک کرمانشاه. (ناظم الاطباء).

قراسو.

[قَ] (اِخ) (زرینه رود) در شمال قم از مغرب به مشرق جاری است و رود اناربار به آن ملحق میشود و شعب دیگر نیز از کوههای خلجستان به آن متصل میشود. و رجوع به قره سو شود.

قراسوران.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب)قراسورن. سرهنگ محافظین قافله و محافظین راه. (ناظم الاطباء). کسی که به سرکردگی فوجی از طرف سلاطین در راهها بنشیند تا قوافل را از منازل مخوفه محفوظ بگذارند و معنی ترکیبی آن در ترکی سپاهی راننده، قراسپاهی و سورن راننده :
آخر آن چهره قراسورن خط خواهد شد
بس که خال تو ره قافلهء مور زند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| (خراج...) نوعی خراج بوده است که سابقاً از قراء میگرفته اند. (مرآت البلدان ج 1 ص 337).

قراسورن.

[قَ رَ] (ترکی، اِ مرکب)قراسوران. رجوع به قراسوران شود.

قراسیا.

[قَ] (معرب، اِ) آلو. (ناظم الاطباء). درختی است چون آلو که بار آن شبیه انگور سیاه است و در مصر آن را شفتالوی خرس (خوخ الدب) نامند. (از اقرب الموارد). و رجوع به قراصیا شود.

قراسیات.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قراسیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قراسیه شود.

قراسیوس.

[] (معرب، اِ) شرابی است شیرین متخذ از انگور که مسمی است به قریطیقوس. شراب حلوی است که از انگوری که به یونانی فریطیقونس نامند، سازند. (فهرست مخزن الادویه).

قراسیة.

[قُ سی یَ] (ع ص) شتر شگرف استواراندام. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قراسیات. (ناظم الاطباء).

قراش.

[قُ] (اِ) تبی که در آن مویها استیخ شده و راست گردد. (ناظم الاطباء).

قراشب.

[قَ شِ] (ع ص، اِ) جِ قِرْشَبّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرشب شود.

قراشم.

[قَ شِ](1) (ع اِ) کنهء کلان جثه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کنه. (ناظم الاطباء). || جِ قرشام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرشام شود.
(1) - ضبط آن در اقرب الموارد به ضم «و» و واحد آن قُراشِمَة است.

قراشماء .

[قُ شِ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قراشمة.

[قُ شِ مَ] (ع اِ) یکی قراشیم. (از منتهی الارب). واحد قراشیم. (ناظم الاطباء). رجوع به قراشیم شود.

قراشه.

[قُ شَ] (اِ) قراش. نوعی از تب که در آن مویها استیخ شده راست گردد. (ناظم الاطباء). رجوع به قراش شود.

قراشیب.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قِرْشَبّ. (منتهی الارب). رجوع به قرشب شود.

قراشیم.

[قَ] (ع اِ) نوعی از گیاه رمث است، بارِ آن همچو دو طبق بر هم نهاده و در آن نخستین کرمکی سپید پیدا گردد و سپس کنه شود. قراشمه به ضم و فتح یکی آن. (از منتهی الارب). در اقرب الموارد قراشم است. || کرمکی سپید که پس از چندی شبیه به کنه میگردد و تولید میشود در نوعی از گیاه رمث. (ناظم الاطباء).

قراص.

[قُرْ را] (ع اِ) بابونه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بابونه و هو نور الاقحوان. (بحر الجواهر).

قراص.

[قِ] (اِ) رستنی باشد که آن را بابونه گویند و به عربی اقحوان خوانند و در کنزاللغات بهمین معنی به ضم اول و تشدید ثانی نوشته شده است. || گل بابونه. (ناظم الاطباء). || گیاهی تر بهاری. (منتهی الارب) (آنندراج). گیاهی بهاری. (ناظم الاطباء). || ورس و اسپرک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکی آن قراصة است. (از اقرب الموارد). و رجوع به قراصة شود. || (ص) احمر قراص؛ سخت سرخ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قراص.

[قِ] (اِخ) آبی است در دیار کلاب متعلق به بنی عمروبن کلاب. (از معجم البلدان).

قراصة.

[قَرْ را صَ] (ع ص) نشکنج گیرنده. || سرزنش کننده. (ناظم الاطباء).

قراصة.

[قُرْ را صَ] (ع اِ) واحد قراص. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قراص شود.

قراصیا.

[قَ] (معرب، اِ) قراسیا. (ناظم الاطباء). بمعنی قارآسیا باشد که آلوبالو است و آن را آلی بالی و آلوی ابوعلی نیز گویند و آن سه قسم باشد شیرین و ترش و عفص. شیرین آن شکم براند و ترش آن تشنگی را فرونشاند و عفص آن شکم ببندد و معرب آن جراسیا است و بجای صاد سین مهمله نیز آمده است. (از برهان) (آنندراج). قراصیا اسم رومی است و به عربی حب الملوک و به فارسی آلوبالو نامند و گیلاس قسم شیرین اوست و آلوبالو در دوم سرد و در اول خشک و قابض و مسکن تشنگی و حدت خون و صفرا و مقوی معده و رافع غثیان و التهاب و دانهء او را چون شیره گرفته با عشر آن رازیانه بنوشند جهت سنگ مثانه و حرقة البول بی عدیل و خشک او قابض تر و چون مغز دانهء او را با پنبهء کهنه نرم کوفته فتیلهای باریک ساخته در احلیل بگذارند رافع جراحت مجاری بول و منتفی بول المدة و حرقة البول است و گیلاس در اول سرد و تر و ملین طبع و سریع استحال به خلط غالب و محرک باه محرورین و بعد از طعام مورث شجمه و مضعف معده و جهت خشونت حلق و شش مفید است و مصلحش جوارشات و صمغ هر دو گرم و خشک و جالی و مغری و در قطع سرفه مجرب و مقوی باه و مفتت حصاة و محرک اشتها و رافع خشونت حلقوم و التیام دهندهء زخمهای باطنی و ضماد او جهت نیکوئی رخسار مؤثر و اکتحال آن مقوی بصر و رافع جرب چشم و قدر شربتش یک مثقال است. (تحفهء حکیم مؤمن).
به پارسی آلوبالو گویند آنچه حُلو است گرم و تر است در دوم معده راست کند و شکم براند و نعوظ آرد و غذا را فاسد گرداند و آنچه ترش است سرد و خشک است در دوم تشنگی بنشاند و شکم ببندد و آنچه عفص است سرد و خشک است در اول طبیعت را قبض کند و مرطوب مزاج را سودمند آید. حامض بارد، یابِس مُلین الطبع و صمغه یقوی البصَر. و شرب مثقال منه مع الشراب یُفتت الحصاة. (بحر الجواهر).

قراض.

[قِ] (ع مص) مقارضة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاداش دادن. (منتهی الارب). کیفر دادن و آن در کار بد و گفتار بدی است که انسان به رفیق خود بگوید. (از اقرب الموارد). || به شرکت تجارت کردن از مال غیری. (منتهی الارب). مضاربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) خراج و عشور بر مال. (ناظم الاطباء).

قراض.

[قَ] (ع اِ) خراج و عشور بر مال. (ناظم الاطباء).

قراضب.

[قُ ضِ] (ع ص) آنکه هر چه بیابد بخورد و چیزی نگذارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قَراضِب. (اقرب الموارد).

قراضبة.

[قَ ضِ بَ] (ع اِ) جِ قِرضاب. رجوع به قرضاب شود. || جِ قُرضوب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرضوب شود.

قراضبة.

[قُ ضِ بَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قراضم.

[قُ ضِ] (اِخ) نام جایی است در مدینه و آن در شعر احوص خطاب به کسری آنجا که ادعا میکند خزاعة از اولاد نضربن کنانه هستند آمده است :
و اصبحتَ لاکعباً اباک لحقته
ولا الصلت اذ ضیّعتَ جدک تلحق
و اصبحت کالمهریق فضلة مائه
لضاحی سراب بالملا یترقرق
دع القوم ما احتلّوا ببطن قراضم
و حیث تفشی بیضه المتفلق.
(از معجم البلدان).

قراضة.

[قُ ضَ] (ع اِ) ریزه های زر و سیم و جز آن که وقت تراشیدن برافتد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
آن غنچه های نستر بادامه های قز شد
زرّ قراضه در وی چون تخم پیله مضمر.
خاقانی.
آن یکی پا نهاده بر سر گنج
وین ز بهر یکی قراضه به رنج.نظامی.
فروریخت زر او یک انبان نخست
قراضش قراضه درستش درست.نظامی.
از شادی آن قراضه ای چند
گویی که منم جهان خداوند.نظامی.
همه عمرش درمی در کف نبوده و قراضه ای در دف. (گلستان). || در اصل لغت ریزهء هر چیز است که از مقراض قطع شده بر زمین افتد. (آنندراج). مانند قراضه جامه یا زر. (از اقرب الموارد). || قراضهء مال؛ ردی ء و پست آن. (از اقرب الموارد).

قراضة.

[قُ ضَ] (اِخ) دژی است به یمن از ابن بُلَیْدَم قُدَمی. (از معجم البلدان).

قراضهء شیرازی.

[قَ ضَ یِ] (اِخ)(سید...) از شاعران است. وی در اول حال که به هری آمد بسیار دردمند و نیازمند و نامراد مینمود به مرتبه ای که هر کس او را بواسطهء نامرادی رعایت میفرمود، آخر کارش به جایی رسید و به مرتبه ای انجامید که همه کس را رنجانید و دل آزار گردید و دل مردم از او برنجید و هر کس میگفت چشم فلک مثل او شریری ندیده و گوش ملک به این وصف جمره ای نشنیده از این در خراسان آسان اقامت ننموده و از آنجا هراسان گردید و بجانب سمرقند رفت و با جمریان آنجا میگشت و دایم با ایشان در زد و خورد بود و در این فن اگر چه بر ایشان غالب نبود ولیکن از ایشان کم نیز نمی نمود و گاهی شعری نیز میگفت و این مطلع از اوست:
دگر آن فصل شد کز لاله شمع بزم درگیرد
گل رعنا شراب لعل گون در جام زر گیرد.
(مجالس النفایس چ تهران ص 236).

قراضیة.

[قُ ضی یَ] (ع اِ) نوعی حلوا است سخت و لزج که آن را مانند قبیطاء سازند با مغز و بی مغز و با قیچی آن را به اندازه یک گلوله یا بزرگتر می برند. (از بحر الجواهر).

قراضیة.

[قُ ضی یَ] (اِخ) جایی است و از آن در شعر بشربن ابی خازم یاد شده است آنجا که گوید :
و حل الحی حی بنی سبیع
قراضیة و نحن له اطار.
برخی آن را قراضبه با باء موحده ضبط کرده اند ولی ابن اعرابی آن را انکار کرده و گوید آن با یاء است و جایی است معروف. (از معجم البلدان).

قراط.

[قِ] (ع اِ) چراغ یا بینی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). چراغ یا شعلهء آن. (از اقرب الموارد). || شعلهء آتش. (منتهی الارب) (آنندراج). || آنچه از کنارهء فتیله که سوخته باشد. || آتش. (از اقرب الموارد). || فاتحه و مرثیه. (ناظم الاطباء). || جِ قُرط. || جِ قیراط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرط و قیراط شود.

قراط.

[قِرْ را] (ع اِ) قیراط. (اقرب الموارد) (النقود العربیه ص 28). به کسر قاف و تشدید مثل قیراط است. (رسالهء اوزان و مقادیر مقریزی).

قراطارغوین.

[قَ] (معرب، اِ) نباتی است که برگ آن به برگ گندم میماند و شاخهای بسیار دارد همه از یک اصل رسته و تخم آن مانند گاورس باشد و بیشتر در جایگاه سایه روید. گویند هر زنی که تا چهل روز بعد از ظهر بخوردن آن با آب مداومت کند و همچنین مرد هم بخورد پیش از جماع کردن و بعد از آن مجامعت کند فرزند ایشان البته نرینه باشد. (برهان) (آنندراج). و رجوع به مخزن الادویه شود.

قراطاط.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) ثمر درختی است به قدر فلفلی و در ترشی شبیه به زرشک و در افعال قریب بدان و شاید نوعی از آن باشد و اشتباه کرده کسی که آن را از زغال دانسته زیرا که زغال اسم فارسی قرانیا است به نون قبل از یاء مثناة تحتانیه. (مخزن الادویه). رجوع به قراقاط شود.

قراطاوخ.

[قَ وُ] (ترکی، اِ مرکب) شحرور است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قراطب.

[قُ طِ] (ع ص) بسیار بُرنده. (منتهی الارب). قطّاع. (اقرب الموارد). || شمشیر برنده و جز آن. (ناظم الاطباء).

قراطس.

[قَ طِ] (ع اِ) جِ قَرطَس. (ناظم الاطباء). رجوع به قرطس شود. || جِ قِرطَس. (ناظم الاطباء). رجوع به قرطس شود.

قراطس روحانی.

[قَ طِ سِ] (اِخ)(1)گویا نام گیاه شناس و پزشکی بوده است که ابن بیطار برده است. رجوع به مفردات ابن بیطار ذیل کلمه شحرور شود.
(1) - Crates le spiritutaliste.

قراطغان.

[قَ طُ] (اِخ) پادشاه عراق. (آنندراج).

قراطغان.

[قَ طُ] (اِخ) از بلوک اشرف مازندران است. رجوع به فهرست مازندران و استراباد رابینو و رجوع به قراطوغان شود.

قراطغان بالاراه.

[قَ طُ] (اِخ) نام محلی است در مازندران. رجوع به مازندران و استراباد رابینو ص223 شود.

قراطغان شه پشمین.

[قَ طُ شَ هِ پَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صورت قراطغان شاه که پادشاه عراق بوده کودکان برای بازی از پشم سازند. (غیاث) :
ولی بجوشم از این خام جوش تب سبلت
قراطغانشه پشمین گه طعان و ضراب.
خاقانی.

قراطف.

[قَ طِ] (ع اِ) جِ قَرطَف. جامهء مخمل که آن را قطیفه گویند. (آنندراج). || گلیم های پرزدار. (ناظم الاطباء). و رجوع به قرطف شود.

قراطقان.

[قَ طُ] (اِخ) رجوع به قراطغان شود.

قراطن.

[قَ طُ] (معرب، اِ) ماءالعسل را نامند و آن عسل قلیل است که طبخ کرده شود با ماء کثیر. ماءالعسل ساذج است. (تحفهء حکیم مؤمن). ماءالعسل ساذج است. صاحب اسرار الطب گفته عسل قلیل است که به آب بسیار پخته باشند. (مخزن الادویه).

قراطوره.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. واقع در 24000هزارگزی خاور نجف آباد و 7000گزی جنوب شوسهء بیجار به سنندج. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور سردسیر و سکنهء آن 650 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. دبستان و راه مالرو دارد. تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراطوس.

[] (اِخ) قراطوس به یونانی دروفتیون است. (مخزن الادویه). گویا مؤلف فهرست عبارت ابن بیطار را که ذیل دروقنیون آرد: دیسقودوس فی الرابعه و قراطوس یسمیه العفاین، درک نکرده و نام شخص را بجای نام گیاه آورده و حتی نام گیاه را نیز به دروفتیون تحریف کرده است. ابن البیطار در مفردات خود از قراطوس که جَمّاع الادویه و گیاه شناسی قدیم بوده و جالینوس از او نقل و روایت کرده در ذیل کلمه دروقنیون نام برده است. رجوع به کلمهء دروقنیون در ابن البیطار و دروقینون در همین لغت نامه شود.

قراطوغان.

[ ] (اِخ) جایی است در ساری. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 344 شود. ظاهراً قراطوغان همان قراطغان است. رجوع به به قراطغان و فهرست ترجمهء مازندران و استراباد رابینو شود.

قراطولس.

[قَ ؟] (اِخ) نام کتابی از افلاطون(1). (ابن الندیم). قراطولس با خواص اسماء نام قولی از افلاطون.
(1) - Cratyle.

قراطة.

[قُ طَ] (ع اِ) سوختگی آتش به چراغ که بباید انداخت. (مهذب الاسماء). آنچه از فتیلهء دماغهء چراغ بریده شود هنگامی که از جرم پوشیده شود. || آنچه از کنارهء فتیله سوخته شود. (از اقرب الموارد).

قراطه.

[قِ طَ] (اِخ) شهری است در مغرب. (از معجم البلدان).

قراطی.

[قَ طی ی] (ص نسبی) نسبت است به قراطة که از بلاد اندلس میباشد. (از انساب سمعانی).

قراطیا.

[] (معرب، اِ) قراطیا و قراصیا به سریانی و یونانی خرنوب شامی است. (فهرست مخزن الادویه). محرف قراصیا است. رجوع به قراصیا و قراسیا شود.

قراطیس.

[قَ] (ع اِ) جِ قرطاس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قراطیس.

[قَ] (اِخ)(1) نام کتابی از افلاطون. (عیون الانباء).
(1) - Lecritias.

قراظ.

[قَرْ را] (ع ص) فروشندهء برگ درخت سلم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قارظ شود.

قراظ.

[قَرْ را] (اِخ) نسبت به سعدبن عاید قرظ مؤذن میباشد. (سمعانی).

قراع.

[قَرْ را] (ع اِ) مرغی است که چوب سخت را بمنقار خود کنده جای گیرد در وی. ج، قراعات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طائری است که عودالصلیب را بمنقار خود به آشیان برد. (فهرست مخزن الادویه). || (ص) صلب و سخت از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأنیث آن قراعة است. (اقرب الموارد).

قراع.

[قِ] (ع مص) قَرع. (منتهی الارب). || برجهیدن گشن بر شتر ماده. || پشیمان شدن و بر هم ساییدن دندان را از ندامت. (منتهی الارب) (آنندراج). || قرعه زدن. || مشارکت و مساهمت با کس. (از اقرب الموارد). و رجوع به مقارعة شود.

قراع.

[قَرْ را] (اِخ) نام اسب غزالهء سکونی. (منتهی الارب).

قراعة.

[قَرْ را عَ] (ع اِ) اندک از گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اِست. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

قراغل.

[قَ غُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 31500 گزی شمال خاوری قروه و 3000 گزی شمال ندرشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر و سکنهء آن 145 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراغل.

[قَ غِ] (اِخ) یا قراغیل. دهی است از دهستان گاوگان بخش دهخوارقان شهرستان تبریز. واقع در 8000 گزی شمال باختری دهخوارقان و 500 گزی شوسهء گاوگان به تبریز. محلی جلگه و معتدل است. سکنهء آن 302 تن و آب آن از چاه و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و بادام و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراغوش.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) قراقوش. قسمی از باز شکاری. (ناظم الاطباء).

قراف.

[قِ] (ع مص) مقارفة. (منتهی الارب) (آنندراج). با هم آمیختن. (منتهی الارب). رجوع به مقارفة شود.

قراف.

[قِ] (اِخ) دهی است به جزیرهء بحر یمن مقابل جار. (منتهی الارب). دهی است در جزیره از دریای یمن محاذی جار که مردم آن بازرگانند و آب آشامیدنی را از دوفرسخی آورند. (از معجم البلدان).

قرافاج.

[قَ] (ترکی، اِ) ثمر درخت دردار است. (فهرست مخزن الادویه).

قرافادین.

[قَ] (معرب، اِ) قرابادین. نسختها و معجونها و حبها و شرابها و ضمادها و مانند این چیزها بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به قرابادین شود.

قرافص.

[قُ فِ] (ع ص) سطبر. (منتهی الارب). ستبر و کلفت. (ناظم الاطباء). || چست و چابک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جلد ضخم. (اقرب الموارد).

قرافصة.

[قَ فِ صَ] (ع اِ) دزدان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دزدان متجاهر. (از اقرب الموارد).

قرافة.

[قُ فَ] (ع اِ) پوست درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لحاءالشجر. (اقرب الموارد).

قرافة.

[قَ فَ] (اِخ) موضعی است به اسکندریه که داستانهای شگفت انگیزی بدان منسوب است. (از معجم البلدان).

قرافة.

[قَ فَ] (اِخ) نام شهری است. (ناظم الاطباء).

قرافة.

[قَ فَ] (اِخ) ناحیه ای است از فسطاط مصر که از بنی غصن بن سیف بن وائل از طایفهء معافر بوده و قرافه دوده ای است از معافر که در این سرزمین سکونت کردند و آنجا به نام آنان خوانده شد. این سرزمین اینک قبرستان مردم مصر است و در آن ساختمانهای با شکوه و مجلل و محله های پهناور و بازار و مشاهدی برای صالحان و بزرگان است از جمله مقابر ابن طولون و ماذرائی و در آن زمین قبر امام ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی رضی الله عنه در مدرسه ای که برای فقیهان شافعی است قرار دارد. قرافه تفرجگاه اهل قاهره و مصر است. ابوسعد محمد بن احمد عمیدی گوید :
اذا ماضاق صدری لم اجد لی
مقر عبادة الا القرافَهْ
لئن لم یرحم المولی اجتهادی
و قلة ناصری لم الق رافَهْ.
و گروهی از محدثان به قرافه منسوبند. (از معجم البلدان).

قرافهء صغری.

[قِ فَ یِ صُ را] (اِخ)(مدرسهء...) مدرسه ای است نزدیک قبر امام شافعی از بناهای صلاح الدین. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص587).

قرافی.

[قَ فی ی] (ص نسبی) نسبت است به قرافة. (معجم البلدان). رجوع به قرافة شود.

قرافی.

[قَ فی ی] (اِخ) ابوالفضل جوهری از محدثان بود. (از معجم البلدان).

قرافی.

[قَ فی ی] (اِخ) احمدبن ابراهیم بن حکم بن صالح مکنی به ابودجانة قرافی منسوب است به قرافه که دوده ای است از معافر. وی از حرملة بن یحیی وزیر سعید اربلی و جز او حدیث کند و بطوری که ابن یونس گوید به سال 499 ه . ق. وفات کرده است. (از معجم البلدان).

قرافی.

[قَ فی ی] (اِخ) احمدبن ادریس صنهاجی از دانشمندان مالکی بود. رجوع به اعلام زرکلی ج 1 ص 31 و احمدبن ادریس شود.

قرافی.

[قَ فی ی] (اِخ) علی بن صالح وزیر مکنی به ابوالحسن از محدثان بود. (معجم البلدان).

قرافی.

[قَ] (اِخ) محمد بن یحیی بن عمر بن یونس مشهور به بدرالدین قرافی از فقیهان مالکی و از دانشمندان لغوی و از مردم مصر بود. وی در مصر منصب قضاء مالکیه را داشت. او راست: 1 - القول المأنوس بتحریر ما فی القاموس. کتاب خطی است و در لغت نگارش یافته است. 2 - القول المأنوس بشرح مغلق القاموس. این نیز خطی و دربارهء لغت است. 3 - رسالة فی بعض احکام الوقف. خطی. 4 - مجموع رسائل فی الفقه. خطی. 5 - توشیح الدیباج لابن فرعون. 6 - شرح الموطأ فی الحدیث. وی دارای آثار منثور و منظوم است. تولد وی به سال 939 و وفاتش 1008 ه . ق. (= 1533 - 1600 م.) است. (از الاعلام زرکلی ج3 ص1001) (خلاصة الاثر ج4 ص258) (الکتبخانه ج3 ص166 و ج4 ص144 و ج7 ص 247).

قرافیص.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قُرفُصاء. (ناظم الاطباء). رجوع به قرفصاء شود.

قرافینوس.

[قَ] (معرب، اِ) اشترغاز است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به شترغاز شود.

قراقاط.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) یا قراطاط. اسم ثمر درختی است بقدر فلفل و در ترشی شبیه به زرشک و در افعال قریب به آن و ظاهراً نوعی از او باشد و بغدادی اشتباه نموده و آن را ازقال دانسته است و ازقال اسم فارسی قرانیا است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قراطاط شود.

قراقچی.

(مغولی، ص مرکب، اِ مرکب)محافظ: و محافظان که قراقچیان گویند بر سر راهها نشانده بود. (جهانگشای جوینی).

قراقر.

[قَ قِ] (اِ صوت) آواز کردن شکم. (آنندراج). آوازی که از اندرون شکم شنیده میگردد. (ناظم الاطباء). || شور و غوغا. (ناظم الاطباء). بمجاز مطلق شور و غوغا. (آنندراج) :
بر در دل می نشینم منع دنیا میکنم
این قراقر از برای حق تعالی میکنم.
میرنجات (از آنندراج).
جِ قَرْقَرَة. رجوع به قرقرة شود.

قراقر.

[قُ قِ] (ع ص) سائق خوش آواز. (منتهی الارب). حادی (راننده شتر) خوش آواز. (از اقرب الموارد).

قراقر.

[قَ قِ] (اِخ) زمین پستی است که سیل حایل بدان منتهی شود و سیل وادیهای مابین دو کوه در اسد و طی بسوی آن جریان یابد. شعرایی نیز از آن یاد کرده اند. (از معجم البلدان).

قراقر.

[قَ قِ] (اِخ) ده های سواد مدینه. (منتهی الارب). جایی است از اطراف مدینه از آل حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام. (از معجم البلدان).

قراقر.

[قُ قِ] (اِخ) وادی ای است طایفهء کلب را در سماوه از نواحی عراق که خالدبن ولید هنگامی که آهنگ شام داشت در آن فرود آمد و دربارهء آن گفته اند :
لله درّ رافع انی اهتدی
خمساً اذا ما سارها الجیش بکی
ما سارها من قبله انس یری
فوز من قراقر الی سوی.
و شعراء از قراقر فراوان یاد کرده اند. (از معجم البلدان).

قراقر.

[قُ قِ] (اِخ) نام آبی است به بادیه و غزوهء قراقر در آنجا بود. (از اقرب الموارد). نام وادی ای است که اصل آن از دهناء است و گویند آبی است طایفهء کلب را. (از معجم البلدان).

قراقر.

[قُ قِ] (اِخ) (یوم...) جنگی است که میان مجاشع و بوبکربن وائل روی داد. (مجمع الامثال میدانی).

قراقر.

[قُ قُ] (اِخ) (یوم...) یوم ذی قار اکبر است در نزدیک کوفه. رجوع به ذی قار شود.

قراقرم.

[قَ قُ رُ] (اِخ)(1) نام شهری است از ترکستان. (غیاث، از آنندراج). || فرهنگ وصاف نویسد: قراقرم نام تختگاه چنگیزخان است در مغولستان که شمالی دیوار حد ملک چین است و معنی ترکیبی آن رنگ سیاه است بسبب آنکه آن شهر و اطراف آن اکثر ریگ و رنگ آن سیاه میباشد. (آنندراج). نام دیگر آن اردوبالیغ و آن بر کوه قراقرم است شهری است به توران در ولایت قرقر. (الفهرست). این شهر را اوکتای قاآن در پای کوه قراقرم بنا نهاد و پایتخت اوایل مغول بود. (تاریخ جهانگشا ج 2). و میان خوارزم و مرو قرار دارد.
.(از ابن بطوطه)
(1) - Kraa koroum

قراقروط.

[قَ قَ] (ترکی، اِ مرکب) اسم ترکی مصل است. رخبین. و گفته اند مصل است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به قره قروت شود.

قراقرة.

[قُ قِ رَ] (ع ص) زن بسیارسخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) ریه مانندی که شتر وقت مستی از دهن برآرد. (منتهی الارب). شقشقة. (اقرب الموارد).

قراقرة.

[قُ قِ رَ] (اِخ) آبی است به نجد. (منتهی الارب). آبی است از آبهای ضباب در نجد. (از معجم البلدان).

قراقری.

[قُ قِ ری ی] (ع ص نسبی)جهیرالصوت. شاعر گوید: قد کان هداراً قراقریا. خوش آواز. گویند: حاد قراقری. (از اقرب الموارد). حادی خوش آواز. نسبت است به قراقر. سائق خوش آواز. (منتهی الارب). رجوع به قراقر شود.

قراقری.

[قُ قِ] (اِخ) اسب عامربن قیس بن عامربن یزید کنانی. (منتهی الارب).

قراقری.

[قُ قِ] (اِخ) اسب اشجع بن ریث بن غطفان. (منتهی الارب).

قراقری.

[قُ قِ] (اِخ) موضعی است میان کوفه و واسط. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قراقری.

[قُ قِ ری ی] (اِخ) موضعی است به سماوة. (منتهی الارب).

قراقری.

[قُ قِ] (اِخ) زمین فراخی است به دهناء. (منتهی الارب).

قراقف.

[قُ قِ] (ع ص) (دیک...) خروس بلندآواز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قراقل.

[قَ قِ] (ع اِ) جِ قَرقَل. پیراهن زنان یا جامه ای است بی آستین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به قرقل شود.

قراقلاغ.

[ ] (اِخ) منزلی است از منازل راه گرگان به خوارزم و اول آبادی خیوه است. (الفهرست).

قراقلی.

[قَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطان آباد بخش حومهء شهرستان سبزوار. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است و سکنهء آن 329 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، میوه جات، تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

قراقم.

[قَ قُ] (اِخ) (قراقوم) مفازه ای در ساحل شرقی سیحون. رجوع به ص 192، 101 ج 2 تاریخ جهانگشای جوینی شود.

قراقورم.

[قَ قُ رُ] (اِخ) نام کوهی است.

قراقوش.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) قسمی از باز شکاری. رجوع به قراغوش شود.

قراقوش.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد. واقع در 35000 گزی شمال شهرکرد و 12000گزی راه بن به شهرکرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن برنج، غلات، کشمش و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

قراقوش.

[قَ] (اِخ) ابن عبدالله اسدی مکنی به ابوسعید. از امیرانی است که در دربار صلاح الدین پرورش یافت و به نیابت وی در مصر حکومت کرد. وی مردی باهمت بود و به عمران و آبادی علاقهء فراوان داشت و باروی محیط به شهر قاهره از آثار او است. قلعهء جبل و پلهائی در جیره در راه اهرام ثلاثه نیز از بناهای او بشمار میرود. چون صلاح الدین شهر عکه را از فرنگیان گرفت، حکومت آن را به قراقوش داد و چون فرنگیان آن شهر را پس گرفتند اسیر گشت و با دادن ده هزار دینار خود را آزاد ساخت. سلطان از این کار وی بسی شاد شد. وی در قاهره به سال 597 ه . ق. وفات کرد. حکم های شگفت آوری از قضاوتهای او نقل میکنند که ابن خلکان او را از این گونه احکام منزه میداند. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 792 ، 793).

قراقوم.

[قَ] (ترکی، اِ مرکب) شن سیاه. (ناظم الاطباء).

قراقوم.

[قَ] (اِخ) نام شهر پایتخت چنگیز در مغولستان. (ناظم الاطباء). و رجوع به قراقرم شود.

قراقوینلو.

[قَ قُ یُ] (اِخ) یکی از طوایف ترکمانان که نیمهء قرن هشتم هجری در آذربایجان و غیره صاحب قدرت شدند (780 - 774ه . ق.). (طبقات سلاطین اسلام 226). ترکمانان از طوایفی بودند که هنگام حملهء مغول مساکن خود را در حوالی دریاچهء خوارزم (آرال) ترک کرده بداخلهء ایران آمدند و بر حسب تصادف هر طایفه ای از آنان در جایی استقرار یافتند. چون دولت ایلخانان مغول بپایان رسید در نیمهء قرن هشتم ترکمانان هم مانند سایر طوایف ترک و مغول از موقع استفاده کرده صاحب قدرت شدند از آن جمله دو طایفهء ترکمان بتصرف نقاط شمالی بین النهرین پرداختند. قبیلهء قراقوینلو (صاحبان گوسفندان سیاه) در شمال دریاچهء وان و قبیلهء آق قوینلو (صاحبان گوسفندان سفید) در دیاربکر استیلا یافتند. از قبیله قراقوینلو چهار تن در مدت شصت و سه سال در ایران حکومت رانده اند:
1 - قرایوسف بن قرامحمد یورمنشی بن بیرام خواجه. وی در 823 ه . ق. وفات کرد. رجوع به قرایوسف شود. 2 - اسکندربن قرایوسف. وی در 841 ه . ق. بقتل رسید. 3 - میرزا جهانشاه بن قرایوسف. وی در 839 ه . ق. با متابعت شاهرخ فرزند امیر تیمور در آذربایجان و نواحی شمال غرب با قدرتی تمام حکومت کرد و عراق و خراسان را نیز در تصرف آورد و در اواخر سلطنت او دو پسرش حسنعلی و پیربداغ بر وی قیام کردند و در 872 ه . ق. بدفع حسن بیک سر سلسلهء آق قوینلو حاکم دیاربکر بدان صوب لشکر کشید و کاری از پیش نبرد و گاه بازگشت سواران حسن بیک او را دنبال کردند و با چند تن از پسران و کسانش بکشتند و جسد او را به تبریز بردند و در عمارت مظفریه (مسجد کبود) دفن کردند. عمر وی 72 سال و مدت سلطنتش سی و سه سال و چند ماه بود. 4 - حسنعلی بن جهانشاه. مدت سلطنت وی یک سال بود و درگذشت و با مرگ وی سلسلهء قراقوینلو منقرض گردید. رجوع به تاریخ مغول اقبال و طبقات سلاطین اسلام شود.

قراقینوس.

[] (معرب، اِ) اشترغاز است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قرافینوس شود.

قراقیون.

[] (معرب، اِ) کبایه است. (فهرست مخزن الادویه).

قراقیه.

[قَ قی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار دولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 88هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 22هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 246 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، حبوبات، کرچک و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراقیه.

[قَ قی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 24000 گزی جنوب خاوری رزن کنار راه مالرو جاورسجین به سنقرآباد. جلگه و سردسیر و مالاریایی است. سکنهء آن 264 تن و آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراکل.

[قَ کُ] (اِخ) دهی است در ناحیهء فخرعمادالدوله از دههای استراباد رستاق. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 170).

قراکلا.

[قَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رابو بخش مرکزی شهرستان آمل. واقع در 15000گزی شمال خاوری آمل. موقع جغرافیایی آن دشت و معتدل و مرطوب و مالاریایی و سکنهء آن 185 تن است. آب آن از چشمه و رود هراز است و محصول آن برنج، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

قراکند.

[قَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 14000گزی شمال باختری بوکان و 13500گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 302 تن است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراکند.

[قَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 28000گزی باختر رزن و 18000گزی شمال کبودراهنگ. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 444 تن است. آب آن از رودخانهء دمق، محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از کبودراهنگ اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراکند.

[قَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع در 25000 گزی شمال قصبهء اسدآباد و 60 هزارگزی جنوب باختر شوسهء همدان به قروه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر و سکنهء آن 29 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، انگور، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. طایفهء چمور تابستان برای تعلیف احشام به آنجا میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراکول.

[قَ] (اِخ) در شمال چارجوی است. پوست برهء بخارائی قراکولی معروف است. (الفهرست) : و جغاتای و اوکتای به تماشای صید قوقو به قراکول آمدند. (جهانگشای جوینی).

قراگز.

[قَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 23500 گزی جنوب باختری بوکان و 17500 گزی باختر بوکان به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، هوای آن معتدل و مالاریایی و سکنهء آن 497 تن است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراگزایل.

[قَ گُ ای] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 12000 گزی شمال خاوری ارومیه و 5000 گزی خاور شوسهء ارومیه به شاهپور. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنه 175 تن. آب آن از نازلوچای و قنات و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراگز حاجی سلیم آقا.

[قَ گُ سَ](اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 8000 گزی شمال ارومیه و 1000 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی و سکنهء آن 237 تن است. آب آن از روضه چای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات، کشمش و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

قراگل.

[قَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 40000 گزی شمال خاور دیواندره بین آب باریک و قلعه کهنه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر و سکنه آن 390 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

قراگل.

[قَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج کنار راه واقع در 38000 گزی شمال خاوری سنندج کنار راه شوسهء جدید سنندج به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر و سکنهء آن 125 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. به اصطلاح محل قراول میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قراگل.

[قَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 21000 گزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و 4000 گزی شمال پیرانبار. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل و سکنهء آن 550 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء مبارک آباد و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. تابستان از سردارآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قراگوزلو.

[قَ گُزْ] (اِخ) نام طایفه و ایلی است که در اطراف همدان و بین فراهان و قزوین ساکن اند. (از تاریخ زندیهء غفاری).

قراگوزلو.

[قَ گُزْ] (اِخ) ایلی است از ایلات متفرقهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

قراگوزلو.

[قَ گُزْ] (اِخ) شمس آباد قرق. رجوع به شمس آباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قرال.

[قَ] (ترکی، اِ) رئیس. (استینگاس) (ناظم الاطباء). || پادشاه. (استینگاس) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فرمانده. (ناظم الاطباء). || سردار. || مهتر قوم. (آنندراج).

قرالر.

[قَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 17500 گزی جنوب خاوری ارومیه و 4500 گزی خاور شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل سالم و سکنهء آن 210 تن است. آب آن از باراندوزچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. دو محل نزدیک به هم بنام قره لر بالا و پائین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرالر لطف الله.

[قَ لَ لُ فُلْ لاه] (اِخ)دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 14500 گزی شمال ارومیه و 1500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 66 تن است. آب آن از نازلوچای و چشمه و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرالر میرزاحسینقلی.

[قَ لَ حُ سَ قُ](اِخ) دهی است از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 14500 گزی شمال ارومیه و 2500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریائی و سکنهء آن 63 تن است. آب آن از نازلوچای و چشمه و محصول آن غلات، توتون، کشمش، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرالر نازلو.

[قَ لَ نا] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 20 هزارگزی شمال باختری ارومیه و 9 هزارگزی باختر شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن دره معتدل مالاریائی و سکنهء آن 142 تن است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرالیون.

[قُ رالْ لیو] (معرب، اِ) قرول. بسد. معرب کرالیون(1) یونانی و کرالیوم(2)لاتینی است.
(1) - Korallion.
(2) - Korallium.

قرام.

[قِ] (ع اِ) بریدن جای بینی ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). الموضع الذی یقرم من انف البعیر. (اقرب الموارد). || پردهء سرخ بانگار. (منتهی الارب) (آنندراج). || جامه از پشم رنگین نگارش. (منتهی الارب). بمعنی پردهء رنگین و منقش نیز نوشته اند. (غیاث اللغات). جامه از ابریشم رنگین نگارین. (آنندراج). || پردهء تنک. (منتهی الارب) (آنندراج) (بحر الجواهر). پردهء باریک و تنک. (غیاث اللغات). || چادرشب. (دهار).

قرامان.

[قَ] (اِخ) ابن نوره. نخستین کس از حکمرانان خاندان قرامانیان است که حوالی سال 654 ه .ق. به حکومت رسید و به سال 678 وفات یافت. (معجم الانساب زامباور ج2 ص236). رجوع به قرامانیان شود.

قرامان جدید.

[قَ نِ جَ] (اِخ) قَرمان. قره مان. شهر لارندا. سلطان ولد فرزند روحانی مولانا جلال الدین رومی در این شهر متولد شد. (از سعدی تا جامی ص168). رجوع به قرمان و لارندا و لارنده شود.

قرامانیان.

[قَ] (اِخ) سلسله ای از حکمرانان هستند که از سال 654 تا 868 ه .ق. بر بخشی از شهرهای آسیای صغیر از جمله لارندا، سیواس، قونیه، قرامان و ارمناک حکمروائی داشتند. قرامانیان از خاندان قرامان بن نوره سرسلسلهء خاندان قرامانیان هستند. (معجم الانساب زامباور ص236). خاندان قرامان دشمن قدیم و دیرین آل عثمان بوده اند. (از سعدی تا جامی ص454).

قرامحله.

[قَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دههای آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص152).

قرامحمد.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) نخستین کسی است که از طایفهء قراقویونلو در تاریخ مذکور است. در زمان سلطان اویس جلایر (766 ه .ق.) میزیسته و این سلطان را یاری داده، بغداد را برای او تصرف کرد. بعد از وفات سلطان اویس (776 ه .ق.) قرامحمد با برادر خود بهرام خواجه متحد گشته شهرهای موصل و سنجار و ارجیش را ضبط کردند و از قلمرو جلایریان بخشی را صاحب شدند ولی بعد به اطاعت آن خاندان بازگشتند. سلطان احمد جلایر دختر قرامحمد را به زنی داشته است.

قرامحمدلو.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار واقع در 27000 گزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمهء شورتلخ و محصول آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرامص.

[قُ مِ] (ع اِ) شیر زبان گز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اللبن القارص. (اقرب الموارد).

قرامطه.

[قَ مِ طَ] (اِخ)(1) جِ قرمطی. قرمطیان. رجوع به قرمطیان شود.
(1) - Les carmathes.

قرامل.

[قَ مِ] (ع اِ) جِ قِرْمِل. القارص. (اقرب الموارد). شتر دوکوهانه. (منتهی الارب) (آنندراج). شترکرهء بختی و شتر دوکوهانه. || موی بند زنان. (منتهی الارب). گیسوبند. (مهذب الاسماء). آنچه زنان بر موی خود بندند. رجوع به قرمل شود.

قراموران.

[قَ] (اِخ) رودخانه ای است در حدود ترکستان. رجوع به جهانگشای جوینی ج1 ص151 و حبیب السیر شود.

قراموس.

[قَ] (معرب، اِ) باقلی است. (فهرست مخزن الادویه).

قرامة.

[قُ مَ] (ع اِ) پوست پارهء بریدهء آونگان گذاشته از بینی شتر. || نان سوخته ای که در تنور بماند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عیب. || کرکرهء شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنجم سپل شتر. (ناظم الاطباء).

قرامید.

[قَ] (ع اِ) جِ قرمید، به معنی خشت پخته. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || جِ قرمود. (ناظم الاطباء). رجوع به قرمود شود.

قرامیص.

[قَ] (ع اِ) جِ قِرْمِص. (منتهی الارب). رجوع به قرمص شود. || جِ قِرْماص. رجوع به قرماص شود. || جِ قرموص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرموص شود.

قرامیل.

[قَ] (ع اِ) شتران دوکوهانه. (مفاتیح).

قرامیون.

[ ] (معرب، اِ) بصل است. (فهرست مخزن الادویه).

قران.

[قِ] (ع مص) مقارنه. یار کردن دو چیز را با هم. (منتهی الارب). || در نزد منجمان از انواع نظر است، و آن را مقارنه نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به نظر و مقارنه شود: قران دو ستاره؛ مقارنهء آن دو. || (اِمص) حالت به هم آمدن دو ستاره در برجی. (صراح). اجتماع دو ستاره است غیر از خورشید و ماه در جزء واحد از اجزاء بروج. (از النقود العربیه ص182). در احکام نجوم چون این کلمه را مطلق گویند مراد اجتماع زحل و مشتری باشد، و چون مقصود اقتران دو کوکب دیگر باشد قید نام کنند. پیوستن دو ستاره به برجی، و آنکه گویند فلان صاحب قران است یعنی آنکه هنگام ولادت او زحل و مشتری را قران بوده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون از کشف اللغات). در اصطلاح نجومی، بودن دو یا چند کوکب است در یک نقطهء آسمان یا در یک جزء از منطقة البروج، و آن بر سه قسم است: قوی، ضعیف، متوسط. و رجوع به قران بزرگ و قران کوچک و قران میانه در التفهیم ص208 و 209 شود :
کسی که بر سر او بگذرد هزار قران
نبیند آن ملک راد را همال و قرین.فرخی.
گر هدف سازد قمر را تیر اختردوز تو
تا قیامت جز قران نَبْوَد زحل را با قمر.
سنایی.
ز هفت اختر چنین آورد بیرون
که در چندین قران از دور گردون...نظامی.
بر اهل روزگار از هر قرانی
نیامد بی ستمکاری زمانی.نظامی.
سعادت برگشاد اقبال را دست
قران مشتری و زهره پیوست.نظامی.
- حج قران؛ آن حج که در آن میان حج و عمره جمع کنند: قرن بالحج و العمرة قراناً؛ با هم آورد حج و عمره را. (ناظم الاطباء). یکی از اقسام سه گانه حج است. حج بر سه قسم است: حج قران، حج اِفراد، حج تمتع. حج قران و حج اِفراد تکلیف کسانی است که مسافت بین آنها و مکه کمتر از چهل وهشت میل (شانزده فرسخ) باشد. رجوع به مقدمهء سوم مبحث حج کتاب شرایع و مناسک حج آیت الله فیض چ 2 ص51 شود.
- صاحب قران؛ پادشاهی که ظفر و نصرت با وی همراه باشد. (ناظم الاطباء). تیمور لنگ به صفت صاحب مشهور شد و گاهی نیز او را صاحب قران و صاحب الزمان و صاحب العدل گویند. (از النقود العربیه ص135) :
قران را از این فخر برتر نباشد
که شاهی چو این شاه صاحب قران شد.
مسعودسعد.
صاحب قران تو باشی در گیتی
تا در سپهر حکم قران باشد.مسعودسعد.
رجوع به صاحب قران شود.
- قران ساختن؛ به هم آوردن. مقارن کردن :
به تو خرم کنم ایوان شه را
قران سازم به هم خورشید و مه را.
- قران کردن؛ با یکدیگر نزدیک شدن :
مه و خورشید را دیدند تازان
قران کرده به برج عشقبازان.نظامی.
|| (اِ) رسنی که بر گردن گاو قلبه بندند. || رسنی که دو ستور را با هم بسته باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن رسن که دو شتر را بدان به هم بازبندند. (مهذب الاسماء). || یک جفت تیر برابر هم که از عمل یک کس باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جِ قرن، چون بحار جِ بحر. (غیاث اللغات). || واحد پول ایران در عهد قاجاریه و اوایل پهلوی، و آن مسکوکی از نقره بود به وزن 24 نخود معادل یک ریال کنونی.

قران.

[قَرْ را] (ع اِ) شیشه. آبگینه. (ناظم الاطباء).

قران.

[قِ] (اِخ) ناحیه ای است در سراة از بلاد دَوْس که در آن حادثه ای واقع شده است. (معجم البلدان).

قران.

[قِ] (اِخ) جائی است در نجد، و گویند کوهی است در جدیله و آن منزلی است برای حاجیان بصره. نصر گوید: گمان میرود که مشدد باشد و در شعر به تخفیف آمده است. (معجم البلدان).

قران.

[قُرْ را] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قران.

[قُرْ را] (اِخ) نام وادیی است میان مکه و مدینه. (از منتهی الارب). وادیی است نزدیک طائف. (معجم البلدان).

قران.

[قُرْ را] (اِخ) دهی است در یمامه. (منتهی الارب). || دوده ای است در یمامه. (معجم البلدان).

قران.

[قُرْ را] (اِخ) جایی است نزدیک مکه به مرالظهران. (منتهی الارب). میان آن و مکه یک روز فاصله است. (معجم البلدان).

قران.

[قُرْ را] (اِخ) قصبه ای است به آذربایجان. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قران.

[قِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاورود بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 38000 گزی جنوب سنندج و 2000 گزی باختر شوسهء سنندج به کرمانشاه. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرانات.

[قِ] (ع اِ) ججِ قرن، که مدت سی سال باشد، چه قرانات جمع قران است و قران به کسر، جمع قرن، چون بحار جمع بحر است. (غیاث اللغات). || جِ قران. رجوع به قران شود. || علم قرانات، علمی است که بحث میکند از احکام جاریهء در این عالم بسبب قران همهء سیاره یا بعض آن در درجهء واحد از برج معین. رجوع به قران و مقارنة شود.

قران الکواکب.

[قِ نُلْ کَ کِ] (ع اِ مرکب) مقارنهء ستارگان. (ناظم الاطباء). و رجوع به قران شود.

قر انداختن.

[قِ اَ تَ] (مص مرکب) قر انداختن میان قومی؛ کشتن همهء افراد آن را. (یادداشت مؤلف).

قران سعدین.

[قِ نِ سَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقارنهء دو ستارهء سعد مانند مشتری و زهره در برجی. (ناظم الاطباء). رجوع به قران شود.

قرانطینه.

[قَ طی نَ / نِ] (معرب، اِ)قرنطین. قرنطینه. رجوع به قرنطین و قرنطینه شود.

قران علویین.

[قِ نِ عِلْ وی یَیْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) قران مشتری و زحل است که دو ستارهء علوی لقب دارند، و آن بر سه قسم است: اصغر، اوسط، اعظم. و رجوع به قران شود.

قرانقودره.

[قَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 65000 گزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و 12000 گزی خاور شوسهء همدان به بیجار. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و سردسیر است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از چشمه ها و قنات و محصول آن غلات دیم، لبنیات، انگور، صیفی، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است و تابستان از طریق کلینک و پورش اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قران قیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 5 هزارگزی میانه و تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 624 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرانگو.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه. 500 گزی شمال خاور شوسهء سیه چشمه و محصول آن غلات میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قران نحسین.

[قِ نِ نَ سَ / سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) با هم آمدن دو ستارهء نحس مانند زحل و مریخ در برجی. (ناظم الاطباء). و رجوع به قران شود.

قرانی.

[قَ] (ص نسبی) قران. پول معادل بیست شاهی پول سیاه. رجوع به قران شود.

قرانیا.

[قَ] (معرب، اِ) درختی است کوهی. برش همچو زیتون قابض است و مجفف و مدمل جهت ریشهای بزرگ و پرگوشت کنندهء زخمهای ریزه. (منتهی الارب) (از آنندراج). نام درختی کوهی که میوهء آن سرخ و قابض است. (ناظم الاطباء). نام درختی است بزرگ، و آن در کوههای سردسیر روید. برگ آن مانند برگ آزاددرخت و میوهء آن شبیه به زیتون باشد لیکن درازتر از زیتون است و چون برسد سرخ شود. اسهال را بغایت نافع است. (برهان). درختی است بزرگ در کوهستان سردسیر روید و ورق وی مانند ورق زیتون آزاددرخت بود و ثمر وی مانند زیتونی دراز و چون نارسیده بود سبز بود و چون رسیده گردد سرخ گردد مانند خون، و آن را خورند و در طعم وی عفوصتی تمام بود و طبیعت آن گرم و قابض بود و موافق اسهال شکم و قرحهء امعاء بود و چون در طبخ کنند و بخورند و در نمک آب نهند مانند زیتون و رطوبتی که از ورق وی چون تر بود حاصل گردد بسوزانند و بر قوبا مالند نافع بود. (از اختیارات بدیعی). زقال اخته است. (تحفه حکیم مؤمن). راهن. آل. سرخک. قرنوس. طاقدانه.

قرانیس.

[قَ] (ع اِ) اوائل توجبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اوایل سیل با غثاء. (از اقرب الموارد). اوایل توجبه با آنچه آورد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قرانیص.

[قَ] (ع اِ) جِ قُرنوص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرنوص شود.

قرانیطس.

[قَ طُ] (معرب، اِ) سرسام تیز را گویند خاصه، و سرسام تیز آماس غشاء دماغ باشد نه آماس گوهر دماغ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ورم و آماس حجاب و ورم دماغ باشد. (برهان). سرسام حاد. (ابوعلی سینا). یقال قرانیطس للورم الحار فی حجاب الدماغ الرقیق و الغلیظ دون جرمه. و سمی به لانه یضر من قرنطیس و هو الذهن و الرأی. (ابوعلی سینا، مقالة ثالثه فی اورام الرأس از کتاب ثالث قانون چ طهران). ورم و آماس حجاب و ورم دماغ. (آنندراج). سرسام گرم.

قراوح.

[قَ وِ] (ع ص، اِ) قراویح. جِ قِرْواح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قِرْواح شود.

قراوری.

[قَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش میانهء شهرستان میانه واقع در 18 هزارگزی جنوب میانه و 8 هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 63 تن است. آب آن از چشمه است و محصول آن غلات، پنبه، برنج، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قراول.

[قَ وُ] (ترکی، اِ)(1) پیشرو لشکر. (ناظم الاطباء). || فوجی که پیشاپیش رود و از سیاهی و نموداری دشمن خبر دهد. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
در جنگ روبروی رخسار چون فرنگش
خطش سیاه هندو خالی سیه قراول.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| دانهء آهنی که بر لب بندوق باشد، تفنگچی در وقت سر دادن نظر بر آن دارد، و آن را به فارسی مگس گویند. (آنندراج). کلیم در وصف بندوق گوید :
به لب قراول زیباش دلنشین خالی است
که دیده بانش از او چشم برنمیدارد.
|| کسی که سیاهی ببیند. || دیده بان. || میرشکاری که صید را از دور ببیند. (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Sentinelle

قراول.

[قَ وُ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 4000 گزی جنوب کلاله. موقع جغرافیایی آن دشت معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 605 تن است. آب آن از رودخانهء دوچای و محصول آن برنج، غلات، حبوبات، تریاک، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان مختصر بافتن پارچهء ابریشمی و نمدمالی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قراول تپه.

[قَ وُ تَ پِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 7 هزارگزی شمال خاوری صالح آباد به خواجه حسام الدین. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل و سکنهء آن 83 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و تریاک است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قراول چای.

[قَ وُ] (اِخ) رودی است که بنابه اظهار فُن بوده(1) اسحاقی سوودوق اولو هم نامیده میشود. از سمت چپ سواسینه رود و از طرف راست قره سلی به گرگان رود میریزد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص126).
(1) - Von Bode.

قراولخانه.

[قَ وُ نَ / نِ] (اِ مرکب) پاسگاه. مکانی باشد بلند، یک فرسخ از شهر دور و جمعی از حارسان شب و روز بالای آن چشم براه باشند اگر سیاهی غنیم از دور ببینند برای اِخبار مردمان درون شهر آتشی برکنند، و حارسان مذکور را در فارسی دیده بان گویند هرچند بمعنی مطلق نگهبان است. (آنندراج). جایی که در آن قراولان منزل دارند. (ناظم الاطباء) :
میان ابروش پر ریو و رنگ است
قراولخانهء شهر فرنگ است.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قراولخانه.

[قَ وُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری تکاب و 9 هزارگزی خاور راه ارابه رو نصرت آباد به تکاب. کوهستانی معتدل سالم. سکنهء آن 272 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قراولخانه.

[قَ وُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع در 18000 گزی شمال برازجان کنار شوسهء شیراز به بوشهر. موقع جغرافیایی آن دامنهء گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 84 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات، تنباکو، خرما و هندوانه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قراول رفتن.

[قَ وُ رَ تَ] (مص مرکب)نشانه رفتن. نشانه گرفتن تیر با تفنگ.

قراول کشیدن.

[قَ وُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) نگاهبانی کردن. (ناظم الاطباء).

قراولی.

[قَ وُ] (حامص) نگهبانی. محارست. محافظت. (ناظم الاطباء).

قراولی کردن.

[قَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)نگهبانی کردن. محارست نمودن. (ناظم الاطباء).

قراوناس.

[] (اِخ) طائفه ای از مغول که بی باک ترین آنان به شمار میروند: لشکر قراوناس که نسناس صفت اند... در میان مغول از ایشان بی باک تر نباشد... (تاریخ وصاف ص118 چ بمبئی) (حبیب السیر چ خیام ج3 ص121، 122، 124، 140، 409، 411).

قراونه.

[قَ وُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز. واقع در 11 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 1500 گزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 272 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قراووئیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان واقع در 95000 گزی جنوب خاوری مشیز و 3000 گزی خاور راه مالرو ساردوئیه به شیرینک. سکنه 60 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، تریاک، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قراوی.

[قُرْ را وی ی] (ص نسبی) نسبت است به قُرّاء . (ناظم الاطباء).

قراوی.

[قَ وی ی] (اِخ) قریه ای است از توابع نابلس، و موسوم است به قراوی بنی حسان. (از معجم البلدان).

قراوی.

[قَ وی ی] (اِخ) قریه ای است در غور از خاک اردن که در آن نیشکر خوب کشت شود. (از معجم البلدان).

قراویح.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قِرْواح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمین آفتاب رویه. (آنندراج). قَراوِح. رجوع به قرواح شود.

قراویز.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 8000 گزی شمال باختر سرپل ذهاب و 3000 گزی شمال شوسهء قصرشیرین به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دامنه، گرمسیر و مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده به مارگیران نیز مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرأة.

[قِ ءَ] (ع اِ) مرگامرگی. گویند: ذهبت قرأة البلاد، و مردم حجاز گویند: قِرة البلاد بدون همزه بدین معنی که اگر پس از آن کسی بیمار گردد از وبای شهر و مرضهای شهر نیست. (از منتهی الارب).

قرأة.

[قَ رَ ءَ] (ع ص، اِ) جِ قاری ء. خوانندگان. قُرّاء . قارئون. رجوع به قاری شود.

قراهب.

[قَ هِ] (ع ص، اِ) جِ قَرْهَب. گاوان کلانسال. (آنندراج).

قراهولاکو.

[قَ هُ] (اِخ) قراهلاگو. فرزند موتوکن از خانات ماوراءالنهر و خاندان جغتای بود. یک بار به سال 639 ه .ق . و بار دیگر در سال 650 به سلطنت رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص370). و حمدالله مستوفی آرد: ابن مواتکان بن جغتای خان به حکم وصیت چنگیزخان بر جای او [ جغتای ] پادشاه شد و در عهد گیوگ خان معزول گشت و پادشاهی به ییسوخان بن جغتای خان تعلق گرفت و در عهد منکوقاآن ییسوخان عزلت یافت و قراهولاکو پادشاه شد و بعد از او به نام پسرش مبارکشاه معین گشت. (تاریخ گزیده چ امیرکبیر ص586). و خواندمیر آرد: قراهولاکوبن میتوکان بن جغتای خان، وی پس از وفات جغتای خان به پادشاهی رسید، چون کیوک خان بر مسند قاآن نشست، قراهولاکو را عزل کرد و ییسومنکابن جغتای خان را در آن الوس والی گردانید، دیری نپایید که ییسومنکا وفات یافت و بار دیگر قراهولاکو به دست قراجارنویان به سلطنت نشست. در سلطنت وی امیر قراجار به سال 652 ه .ق. وفات یافت. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص81).

قراهید.

[قَ] (ع اِ) جِ قرهود. گوسفندان ریزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به قرهود شود.

قرایا.

[قَ] (ع اِ) جِ قریه : و کان ذاسطوة... و ثروه... و ممالیک... و القرایا و الاملاک. (معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج2 ص53). و اعاد علیّ سهاماً فی ثلث قرایا بالراذان. (معجم الادباء چ مارگلیوث ص56).

قرایت.

[] (اِخ) قومی هستند از مغولان. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص17، 20).

قرای صاحب طیلسان.

[قَ یِ حِ طَ / طِ لَ] (اِخ) کنایه از ستارهء مشتری و یا از زحل. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء). کنایه از ستارهء مشتری. (انجمن آرای ناصری).

قرای طیلسانی.

[قَ یِ طَ / طِ لَ] (اِخ)قرای طیلسان. (ناظم الاطباء). کنایه از کوکب زحل است. (اشتینگاس) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قرایلر.

[قَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان واقع در 12000 گزی باختر قصبهء رزن و 3000 گزی جنوب راه اتومبیل رو رزن به دمق. کوهستانی سردسیر. سکنه 80 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قراین.

[قَ یِ] (ع اِ) جِ قرینة. رجوع به قرینة و قرائن شود.

قراین.

[قَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 28 هزارگزی شمال باختری سراسکند و 17 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. 172 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرایوسف.

[قَ سُ] (اِخ) (790 - 822 ه . ق .). پسر قرامحمد قراقویونلو بوده که بعد از کشته شدن پدرش در شام ریاست یافته، و نخستین کس از این دودمان است که مستقل شده و در تبریز و عراق و اناطولی مکرر با سپاه امیر تیمور زدوخورد کرده و با سلطان احمد جلایر متفق شده با هم به سلطان بایزید عثمانی پناه بردند و هنگام حملهء تیمور به مصر گریختند. پادشاه مصر الملک الناصر فرج آن پناهندگان را از بیم بازخواست امیر تیمور به زندان افکند اما بعد از انتشار خبر مرگ امیر تیمور آنان را آزاد ساخت، قرایوسف به طایفهء خود درآمد و سپاهی به جنگ میرزا ابوبکر نوادهء تیمور برد که با پدرش میرانشاه حکمرانی آذربایجان داشتند، و ابوبکر را شکست داد و در ذی القعدهء 810 یعنی سال بعد میرانشاه را کشته آذربایجان را صاحب شد. قرایوسف پس از استقلال یافتن نخست در دیاربکر بر قره عثمان بایندری رئیس طایفهء آق قویونلو تاخت، سپس با سلطان احمد جلایر که خویشاوند و دوست دیرین وی بود دست به گریبان شد و او را در حوالی تبریز مقتول ساخت (813 ه .ق .). قلمرو قرایوسف بعد از این فتح از مشرق به ساوه و از مغرب به حلب رسید، در این هنگام شاهرخ پسر امیر تیمور از هرات به قصد او لشکر کشید، قرایوسف هنگامی که به مقابلهء او میرفت در اوجان آذربایجان در 65سالگی در روز پنجشنبه 17 ذیقعدهء 822 ه .ق. وفات یافت. رجوع به معجم الانساب زامباور و فهرست حبیب السیر چ خیام و تاریخ مغول 463 و ص464 شود.

قرب.

[قُ] (ع مص) نزدیک شدن. نزدیک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قَرُبَ منه قرباً و قُرباناً. (منتهی الارب).

قرب.

[قُ] (ع اِمص) خویشی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) تهیگاه. (منتهی الارب). از زیر تهیگاه تا تنگ جای. (ناظم الاطباء). || نرم جای شکم. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مرتبه و منزلت. (آنندراج) :
این همه لاف که در قرب نظیری میزد
دیدمش بر سر آن کوی عجب خواری بود.
نظیری (از آنندراج).
|| (اِمص) همسایگی و همجواری. || (ص) نزدیک. (ناظم الاطباء). || (اِمص) نزدیکی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
در شوق رخ تو بیشتر سوخت
هر کو به تو قرب بیشتر داشت.عطار.
|| (اصطلاح صوفیه) در برابر بُعد. نزدیکی بنده به حق است از راه مکاشفه و مشاهده. مؤلف مجمع السلوک گوید: قرب نزد صوفیه عبارت است از قرب عبد به حق سبحانه و تعالی بوسیلهء مکاشفه و مشاهده، و بُعد عبارت است از دوری عبد از مکاشفه و مشاهده. و در خلاصة السلوک آمده است: قرب انقطاع از غیر خداست. و گویند طاعت است. و نیز گویند قرب آن است که دل به محبوب نزدیک باشد. در تحفهء مرسله آمده: قرب بر دو نوع است: 1- قرب نوافل، و آن زوال صفات بشری و ظهور صفات ربوبی است بر بشر به طوری که بتواند به اذن حق زنده گرداند و بمیراند و مسموعات را از دور بشنود و مبصرات را از دور ببیند، و این معنی فناء صفات است در صفات حق تعالی که نتیجه و ثمرهء نوافل است. 2- قرب فرائض، و آن فناء کلی عبد است به طوری که هیچ موجودی حتی وجود خود را نبیند و در نظر او جز وجود حق نباشد و این معنی فناء فی الله و ثمرهء فرائض است، پس بر این تقدیر قرب فرائض اَتَمّ و اکمل باشد. و در ترجمهء صحیح بخاری آمده که از کلام دیگر اصفیا معلوم میشود که قرب نوافل اکمل است، چرا که قرب فرائض نزدشان عبارت است از آنکه بنده آلة میباشد و حق، فاعل، چنانکه حدیث: ان الله ینطق علی لسان عمر، مشیر است به این. و قرب نوافل عبارت است از اینکه حق سبحانه آلة میباشد و بنده فاعل. چنانکه حدیث: و لایزال عبدی یتقرب الیّ بالنوافل حتی احبه فکنت سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به و یده التی یبطش بها و رجله التی یمشی بها، مشیر است به این - انتهی... و عبداللطیف در شرح مثنوی قرب فرائض را به این معنی نیز هم بر قرب نوافل تفضیل داده و گفته که قرب فرائض که عبارت است از آنکه حق فاعل باشد و بنده آلة، رفیع است از قرب نوافل، چه قرب نوافل آن است که بنده فاعل باشد و حق آلة و از فاعلیت حق تا بنده تفاوت ظاهر است، چه نسبت خاک را با عالم پاک - انتهی. و لکل وجهة، کما لایخفی. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
قرب حق دیدی اول و کردی
قتل و قربان نفس دون لئیم.ناصرخسرو.
قرب نز پایین و بالا رفتن است
قرب حق از قید هستی رستن است.مولوی.
فرعون وار لاف اناالحق همی زنی
وآنگاه قرب موسی عمرانت آرزوست.
سعدی.

قرب.

[قُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قرب.

[قُ] (اِخ) (یوم ذات...) روزی است از روزهای عرب. (معجم البلدان).

قرب.

[قَ] (ع مص) شمشیر در نیام کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). قراب ساختن شمشیر را. (منتهی الارب) (آنندراج). || گوشت قراب خورانیدن مهمان را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرب.

[قَ رَ] (ع مص) شب روی جهت به آب آمدن بامدادان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). و ان لایکون بینک و بین الماء الا لیلة و اذا کانت بینکما یومان فأوّل یوم تطلب فیه الماء القرب و الثانی الطلق. یقال: قرب بصباص و ذلک ان القوم یسیمون الابل و هم فی ذلک یسیرون نحو الماء فاذا بقیت بینهم و بین الماء عشیة عجلوا نحوه فتلک اللیلة القرب و هو اسم للقرابة. || (اِمص) جستجوی آب در شب. (منتهی الارب). || (اِ) چاه نزدیک آب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرب.

[قِ رَ] (ع اِ) جِ قِرْبة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِرْبة شود.

قربات.

[قِ] (ع اِ) جِ قِرْبة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به قِرْبة شود.

قربات.

[قِ رِ] (ع اِ) جِ قِرْبة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به قِرْبة شود.

قرباشلو.

[قَ رَ] (اِخ) قره باشلو. دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 12 هزارگزی جنوب باختری بجنورد سر راه شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین واقع است. محلی جلگه و معتدل است. سکنهء آن 394 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرباغستان.

[قُ غِ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 16000 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه کنار رودخانهء قره سو. محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 294 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء 2500 گز واقع و به علیا و سفلی مشهور، و سکنهء علیا 110 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرباغه.

[قُ غَ / غِ] (ترکی، اِ) قورباغه. قرباقه. (از آنندراج). وزغ. ضفدع. غوک. و رجوع به قورباغه شود.

قرباغه ای.

[قُ غَ / غِ] (ص نسبی)(رنگ...) رنگ گل گل و راه راه به رنگ قرباغه.

قرباقه.

[قُ قَ / قِ] (ترکی، اِ) رجوع به قرباغه شود.

قرباقة.

[قَ رَ قَ] (اِخ) قلعه ای است در شمال مرسیه. (معجم البلدان).

قرباقی.

[قَ رَ قی ی] (ص نسبی) نسبت است به قرباقة. (معجم البلدان). رجوع به مادهء قبل شود.

قرباقی.

[قَ رَ] (اِخ) عباس، مکنی به ابوالحسن و مشهور به قرباقی. از شاعران بزرگ است. (معجم البلدان).

قربان.

[قُ] (ع مص) نزدیک گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قِرْبان. (منتهی الارب). رجوع به قِرْبان شود. || (اِ) آنچه بدان تقرب به خدا جویند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). چیزی که در راه خدای تعالی تصدق کنند و بدان تقرب جویند به خدای تعالی. (آنندراج). فارسیان بمعنی مطلق تصدق و با لفظ رفتن و شدن و گشتن و کردن مستعمل نمایند :
از کوی تو رفتن است مشکل
قربان سر تو میتوان رفت.
محمدافضل ثابت (از آنندراج).
|| مجازاً بمعنی قربانی. (آنندراج) :
اندیشه کن از حال براهیم و ز قربان
و آن عزم براهیم که بُرّد ز پسر سر.
ناصرخسرو.
|| همنشین. (منتهی الارب) (آنندراج). || ندیم خاص پادشاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): فلان من قربان الملک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قرابین. (منتهی الارب). || در محاورهء فارسیان بمعنی کمان دان، و آن دوالی باشد که در ترکش دوخته حمائل وار در گردن اندازند به طوری که ترکش پس دوش مینماید و گاهی سواران کمان خود را در آن دوال نگاه دارند. (آنندراج) :
کشیدند رستم دلان درزمان
ز ترکش خدنگ و ز قربان کمان.
(منسوب به فردوسی).
از ترکستان حرا درآمدند با کیش قرآن نه با کیش و قربان. (راحة الصدور چ اقبال ص7 از حواشی جهانگشا).
چه خوش گفت گرگین به فرزند خویش
چو قربان پیکار بربست و کیش.(بوستان).

قربان.

[قُ] (اِخ) (عید...) عید اضحی. گوسفندکشان. روز دهم ذیحجة الحرام است. و یکی از روزهای بزرگ و اعیاد باعظمت اسلامی است. در این روز حاجیان در مِنی نزدیک مکه گوسفند قربانی کنند :
تیر مژگان و کمان ابرویش
عاشقان را عید قربان میکند.؟

قربان.

[قَ] (ع ص) هر آوند نزدیک پُری رسیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: اناء قربان. قَرْبی، مؤنث آن. (آنندراج). ج، قِراب. || (اِمص) کنایه از جماع است، و در صراح به این معنی به کسر است. (آنندراج).

قربان.

[قِ] (ع مص) نزدیک گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). قُربان. رجوع به قُربان شود. || دردگین تهیگاه گردیدن. گویند: قَرِبَ فلان؛ دردگین تهیگاه گردید. (از منتهی الارب). || (اِمص) کنایه از جماع. کنایه از آرامش. (منتهی الارب).

قربان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد که در 30 هزارگزی شمال باختری مشهد و دوهزارگزی شمال کشف رود واقع است. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. 9 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. این ده را به اصطلاح محلی کلاته قربان نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قربان آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان انار شهرستان رفسنجان که در 83 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 5000 گزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد واقع است. موقع جغرافیایی آن سردسیر و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پسته و پنبه. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قربان آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد و محولات شهرستان تربت حیدریه واقع در 19 هزارگزی فیض آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 40 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قربان آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش پهلوی دژ شهرستان گنبدقابوس واقع در 11000 گزی جنوب پهلوی دژ. موقع جغرافیایی آن دشت و معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از فاضل آب محمدآباد و چاه تأمین میشود. محصول آنجا غلات، صیفی، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و گلیم بافی و نمدمالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

قربان شدن.

[قُ شُ دَ] (مص مرکب)قربانی. به گرد سر کسی گردیدن. به گرد فلان کس رفتن. || بلاچین شدن. بلاگردان شدن. (مجموعهء مترادفات). قربان گردیدن :
بر گرد فسون سازی نیرنگ تو گردم
قربان سر آشتی و جنگ تو گردم.
ملک قمی (از مجموعهء مترادفات).

قربان صدقه.

[قُ صَ دَ قَ / قِ] (اِ مرکب)قربان صدقهء کسی رفتن؛ به او پیاپی «قربانت شوم» و «تصدقت گردم» گفتن.

قربان کردن.

[قُ کَ دَ] (مص مرکب) فدا کردن. به قربان کسی رفتن. قربان ساختن :
بعید نیست که گر تو به عهد بازآئی
به عید وصل تو من خویشتن کنم قربان.
سعدی.
گوئی فلک ازبهر تهیهء برگ عید، خانه های فارسیان را به وعید آن لشکر بی کیش قربان ساخت. (تاریخ وصاف چ بمبئی ص21).
عید واله تو و جان داده به محرومی تو
عید نادیده جز او کس نکند قربان را.
واله هروی (از آنندراج).
به روز عید چو قربان کنی حریفان را
مرا بگوی که دست تو را حنا بندم.
کلیم (از آنندراج).

قربان کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 33 هزارگزی جنوب مراغه و 8500 گزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قربان کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 41 هزارگزی باختر مرکز بخش و 35 هزارگزی خط آهن مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل. سکنهء آن 78 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قربان کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 26 هزارگزی شمال باختری ماکو و 3 هزارگزی خاور راه ارابه رو قزل بلاغ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر سالم است. سکنهء آن 173 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن جزئی غلات و شغل اهالی گله داری و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده ییلاق ایل جلالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قربانگاه.

[قُ] (اِ مرکب) جای قربان کردن حیوانات :
برندارد کس شهیدان را ز قربانگاه عشق
کشته را سیلاب خون اینجا ز میدان میبرد.
کلیم (از آنندراج).

قربان گردیدن.

[قُ گَ دی دَ] (مص مرکب) رجوع به قربان شدن شود.

قربانلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان انکوت بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 21 هزارگزی شمال باختر گرمی و 15 هزارگزی شوسهء بیله سوار به گرمی. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 103 تن میباشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قربانی.

[قُ] (حامص) قربان شدن. به گرد سر کسی گردیدن. (مجموعهء مترادفات). رجوع به قربان شدن شود :
در چراگاه پناه تو به هر عید گریخت
نشد از خنجر مریخ حمل قربانی.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| (ص نسبی، اِ) کسی که قربان شده باشد. کسی که جان خود را در راه کسی یا عقیده ای از دست داده باشد. || گوسفندی که در عید قربان ذبح شود :
مرد قصاب از آن زرافشانی
صید من شد چو گاو قربانی.نظامی.
فدای جان تو گر من تلف شوم چه شود
برای عید بود گوسفند قربانی.سعدی.
کحل غیرت کرده خوش قربانیان تیزبین
وه چه دید آن کس که در کسب بلا تقصیر کرد.
ظهوری (از آنندراج).
ای صبا از من به اسماعیل قربانی بگوی
زنده برگشتن ز کوی دوست شرط عشق نیست.
؟

قربانی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم واقع در 75000 گزی جنوب خاوری راین کنار شوسهء بم به جیرفت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قربانی کردن.

[قُ کَ دَ] (مص مرکب)قربان کردن. رجوع به قربان کردن شود :
بر آنم گر تو بازآیی که در پایت کشم جانی
از آن کمتر نشاید کرد در پای تو قربانی.
سعدی.

قربانیون.

[قَ] (معرب، اِ) نوعی از بابونه است، و به فارسی گاوچشم میگویند، و به عربی عین البقر. ناسور را نافع است. (برهان) (آنندراج).

قربت.

[قُ بَ] (ع اِمص) قربة. رجوع به قربة شود.

قربج.

[قُ بَ] (اِ)(1) دکان می فروش. (منتهی الارب). حانوت. (اقرب الموارد). رجوع به قربق شود.
(1) - ظ. معرب و مصحف «کلبه» است.

قربز.

[قُ بُ] (معرب، ص) فریبنده. (منتهی الارب). مرد قربز، یعنی جربز. بمعنی خداع و فریبنده. و هر دو کلمهء جربز و قربز معرب گربز فارسی است. (از اقرب الموارد). || (اِ) حیله. و آن معرب گربز است. (منتهی الارب).

قربشوش.

[قَ بَ] (ع اِ) رختِ خانه. (منتهی الارب). قماش بیت. (اقرب الموارد).

قربق.

[قُ بَ] (معرب، اِ) دکان تره فروش. || دکان می فروش. (منتهی الارب). دکان بقال. و آن معرب کربه (کلبه) فارسی است. (از اقرب الموارد).

قربق.

[قُ بَ] (اِخ) نام بصره است در قول قحفان عنبری(1): ما شربت بعد طوی القربق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام جایی است. ابوعبید آن را به کاف و قاف هر دو روایت کند و گوید: آن بصره است. اصمعی سراید :
یتبعن ورقاء کلون العوهق
لاحقة الرجل عنود المرفق
یا ابن رقیع هل لها من مغبق
ما شربت بعد قلیب القربق.
نضربن شمیل گوید: این کلمه فارسی معرب و اصل آن کلبه است. (از معجم البلدان).
(1) - ابوقحفان. (اقرب الموارد).

قربوت.

[قَ رَ] (معرب، اِ)(1) قربوت السرج؛ کوههء زین. (منتهی الارب). قربوس زین. سین را به تاء بدل کردند، و آن بر شیوه لهجه ای است که ناس را نات گویند. ج، قرابیت. (از اقرب الموارد). و رجوع به قربوس شود.
(1) - معرب «قربوس» است.

قربوس.

[قَ رَ] (معرب، اِ) کوههء زین. و ساکن نگردد جز در ضرورت. ج، قرابیس. (منتهی الارب). بر وزن محسوس [ کذا ] ، کوههء زین اسب را گویند، و آن بلندی پیش زین اسب است. و با بای فارسی هم آمده است و به ضم اول نیز دیده شده. (برهان).

قربولة.

[] (اِ) نوعی از عشقه و لبلاب است که بر درخت پیچد. (آنندراج).

قربة.

[قُ بَ] (ع اِمص) خویشی. || نزدیکی. (منتهی الارب). قرب. گویند قربة در منزلت است و قرب در مکان و قربی در رحم است. (از اقرب الموارد). قُرُبة. رجوع به قُرب شود.
- قصد قربة (قربت).؛ رجوع به قصد شود.

قربة.

[قُ رُ بَ] (ع اِمص) نزدیکی. خویشی. (منتهی الارب). قربة و قُرَبة، آنچه بدان به خدای تعالی تقرب جویند از کارهای نیکو و طاعت. ج، قُرَب، قُرَبات. (از اقرب الموارد).

قربة.

[قُ بَ] (اِخ) رودباری است. و این ممنوع الصرف است. (منتهی الارب).

قربة.

[قِ بَ] (ع اِ) مَشک. || مشک شیر. || مشک یک کرانه دوخته. ج، قِرَب، قِرْبات، قِرِبات. (منتهی الارب). || مشک آب. || و در مثل آرند: لقیت منه عرق القربة، اصمعی گوید: بمعنای لقیت منه الشدة است، و برخی گفته اند منظور عرقی است که از حامل مشک جاری شود. (از اقرب الموارد).

قربة.

[قَ رَ بَ] (ع اِ) آب و جز آن که به پُری رساند آوند را. (منتهی الارب).

قربة.

[قِ بَ] (اِخ) (ابن ابی...) احمدبن علی بن حسین عجلی. از محدثان است. (منتهی الارب).

قربة.

[قِ بَ] (اِخ) (ابو...) کنیهء اسب عبیدبن ازهر است. (منتهی الارب).

قربة.

[قُ رَ بَ] (اِخ) نام وادیی است. (معجم البلدان).

قربی.

[قَ با] (ع ص) تأنیث قَرْبان. هر آوند نزدیک پُری رسیده. گویند: اِناء قربان و صحفة قربی. (منتهی الارب).

قربی.

[قُ با] (ع اِمص) نزدیکی. || خویشی. (منتهی الارب). و رجوع به قُرْبة شود.

قربی.

[قُ با] (اِخ) نام آبی است نزدیک تبالة. مزاحم عقیلی گوید :
فما اُمُّ اَحوی الحدتین خلالها
بقربی ملاحی من المرد ناطف.
(از معجم البلدان).
آبی است نزدیک تباله. (از منتهی الارب)(1).
(1) - در متن منتهی الارب نبالة آمده و درست نیست.

قربی.

[قُ با] (اِخ) لقب بعضی از قاریان. (منتهی الارب).

قربی.

[قُ] (اِخ) صاحب آتشکده وی را از شاعران ری داند و گوید: اصلش از دماوند است. مردی است آهسته و از تکلفات وارسته. شوق صحبت دوستان به دل نزدیک و شوق خواندن اشعار نیک بسیار داشته. از اوست:
میفرستم برِ او قاصد و میگوید رشک
سببی ساز خدایا که به منزل نرسد.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص222).

قربی.

[قِ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قِرْبة. (منتهی الارب). رجوع به قِرْبة شود.

قربی.

[قِ بی ی] (اِخ) احمدبن داود. از محدثان است. (منتهی الارب).

قربی.

[قِ بی ی] (اِخ) حکم بن سنان. از محدثان است. (منتهی الارب).

قربی.

[قِ بی ی] (اِخ) عبدالله بن ایوب. از محدثان است. (منتهی الارب).

قربیط.

[قُ بَ] (اِخ) نام جایی در قسمت سفلای مصر. (از معجم البلدان).

قرت.

[قُ](1) (ترکی، اِ) جغرات خشک. (غیاث).
(1) - ضبط کلمه بمعنی کشک یا جغرات خشک در جنوب خراسان به ضم «ق» و «ر» است که در برخی از نواحی قُروت و در نواحی دیگر قُرُت گویند.

قرت.

[قُ] (اِ) یک دم آب. (غیاث). جرعه. (ناظم الاطباء).
-امثال: هنوز دو قرت و نیمش باقی است ؛ دربارهء کسی گویند که هرچه خورد سیر نگردد. و رجوع به امثال و حکم دهخدا ذیل «دو قرت» شود.

قرت.

[قَ] (ص) دیوث. قلتبان. به چشم خودبین. (ناظم الاطباء).

قرت.

[قَ رَ] (ع اِ) برف. (منتهی الارب). جَمَد. (اقرب الموارد). || آب منجمد. (منتهی الارب).

قرت.

[قَ رَ] (ع مص) برگردیدن رنگ رخ از اندوه یا خشم. (منتهی الارب). تغییر کردن چهره کسی از غم یا خشم. (از اقرب الموارد).

قرتا.

[قَ رَتْ تا] (اِخ) دهی است به بصره. (از معجم البلدان).

قرتال.

[] (اِخ) قصبه و مرکز قضاست در شهر اسکدار از شهرهای ترکیه، و در 19 هزارگزی جنوب شرقی اسکدار و در ساحل دریای مرمره قرار دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قرتال.

[] (اِخ) قضائی است در ترکیه که قسمت جنوب غربی شبه جزیرهء «قوجه ایلی» را تشکیل میدهد. از مشرق به ککبوزه، از شمال به شیله، از مغرب به قاضی کویی و از جنوب به دریای مرمره محدود است. این قضا 24 قریه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

قرتان.

[قَرْ رَ] (ع اِ) بامداد و شبانگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرتان.

[قَ رَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قرتای.

[قَ رَتْ تا] (ص نسبی) نسبت است به قرتا. (از معجم البلدان). رجوع به قرتا شود.

قرتای.

[قَ رَتْ تا] (اِخ) محمد بن خلف بن محمد بن سلیمان بن ایوب نهردیزی. از محدثان بود. وی از ابوشجاع محمد بن فارس و حسن بن احمد بصری روایت کند. (از معجم البلدان).

قرتب.

[قُ تُ] (اِخ) دهی است به زبید. (منتهی الارب). دهی است در وادی زبید در یمن. (از معجم البلدان).

قرتبان.

[قَ تَ] (ص) قلتبان. (ناظم الاطباء) (برهان). به چشم خودبین. (برهان). || ازخودراضی. (ناظم الاطباء).

قرتبوس.

[قَ تَ] (ص) دیوث. || بی حمیت. (برهان) (ناظم الاطباء). بی غیرت. || ازخودراضی. (ناظم الاطباء).

قرت قرت.

[قُ قُ] (اِ صوت) جرعه جرعه. (ناظم الاطباء). نام آواز فروبردن آب بسیار به گلو.

قرت قرت خوردن.

[قُ قُ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) با جرعه های بزرگ چیزی را آشامیدن.

قرتوه.

[قَ] (اِخ) نام جایی است. (از معجم البلدان).

قرته.

[قَ تَ / تِ] (ص) دیوث. || بی غیرت. (ناظم الاطباء).

قرته زن.

[قَ تَ / تِ زَ] (ص مرکب) مرد دیوث. (ناظم الاطباء).

قرتیا.

[قَ رَ تَیْ یا] (اِخ) شهری است نزدیک بیت جبرین از نواحی فلسطین از توابع بیت المقدس. (از معجم البلدان).

قرث.

[قَ] (ع اِ) کوزهء کوچک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) در مشقت انداختن. || رنج بردن. || کسب کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَرَث شود.

قرث.

[قَ رَ] (ع مص) ورزیدن. کسب کردن. || رنج بردن در کار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَرْث شود.

قرثع.

[قَ ثَ] (ع ص) زن بی باک کم شرم. || زن گول. || زنی که در یک چشم سرمه کشد. || زنی که پیراهن یا چادر باژگونه پوشیده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زنی که پیراهن را واژگونه پوشد. (ناظم الاطباء). || مرد ناکس. || (اِ) شترمرغ. || شیر بیشه. || جانورکی است دریائی غلافی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پشم ریزهء ستور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرثع.

[قَ ثَ] (اِخ) نام مردی است بسیارسؤال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قرثعة.

[قَ ثَ عَ] (ع اِ) پشم ریزهء ستور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن را در ضعف و سستی بدان تشبیه کنند. (اقرب الموارد).

قرثعة مال.

[قَ ثَ / قِ ثِ عَ تُ] (ع اِ مرکب) نیکو سیاست کنندهء رعیت و اصلاح کنندهء امور آنان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نیکو سیاست کنندهء شتران. (منتهی الارب). و این جز در اضافه استعمال نشود. (اقرب الموارد).

قرثل.

[قَ ثَ] (ع ص) مرد میانه تن کوتاه بالا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) خیک کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرثلة.

[قَ ثَ لَ] (ع ص) تأنیث قرثل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرثل شود.

قرج.

[قَ] (اِخ) ناحیه ای است در ری. (انساب سمعانی). شهرکی است به ری. (معجم البلدان).

قرج.

[قُ] (اِخ) دهی است از ری. (انساب سمعانی).

قرجن.

[قُ جَ] (اِخ) ابوکامل بصری گوید: دهی است از دههای ری. (انساب سمعانی).

قرجنی.

[قُ جَ] (ص نسبی) نسبت است به قرجن. رجوع به قرجن شود.

قرجنی.

[قُ جَ] (اِخ) علی بن حسین. از محدثان است، وی از ابراهیم بن موسی فراء روایت کند، و عقیلی از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قرجه احمد.

[قَ رَ جَ اَ مَ] (اِخ) یکی از دانشمندان است که حاشیه ای بر حاشیهء میر سیدشریف بر شمسیه و حاشیه ای بر شرح حسام الدین کاتی و ایساغوجی ابهری نگاشته است. وی به سال 854 ه .ق. وفات کرده است. (کشف الظنون).

قرجه رباط.

[قَ رَ جَ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در 105 هزارگزی شمال باختری اسفراین و 9 هزارگزی جنوب شوسهء بجنورد به شقاق. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 140 تن است. آب آن از قنات و محصول آن تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرجه طاق.

[قَ رَ جَ] (اِخ) جایی است. رجوع به قره جه طاق شود.

قرجه قیا.

[قَ رَ جَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری بخش و 11 هزاری گزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 272 تن میباشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرجه قیه.

[قَ رَ جَ قَ یَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 14 هزارگزی باختر سراسکند و 10 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 385 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرجه ورن.

[قَ رِ جَ وِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 8500 گزی جنوب خاوری سیه چشمه و 4 هزارگزی خاور شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن دره و کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 238 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرجه وقلاس.

[قَ رَ جِ وُ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 129 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، ابریشم، بنشن، و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرجی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قرج. (انساب سمعانی). رجوع به قرج شود.

قرجی.

[قُ] (اِخ) نسبت است به قرج. (انساب سمعانی). رجوع به قُرج شود.

قرجی.

[قُ] (اِخ) ایوب بن عروة. از محدثان است. عبدالرحمان بن ابوحاتم گوید: وی از مردم کوفه است که به ری مهاجرت کرد و در برخی از روستاهای آن سکونت گزید. او از ابومالک حسینی و ابوبکربن عیاش و حفص بن غیاث و عبدالسلام بن حرب و مطلب بن زیاد و مصعب بن سلام و عبدالله بن خراس روایت کند. عبدالرحمان گوید: پدرم و ابوزرعه از او روایت نوشته اند و حدیث روایت کرده اند. (انساب سمعانی).

قرجی.

[قُ] (اِخ) مغیرة بن یحیی بن مغیرة سکری رازی. از محدثان است. (انساب سمعانی).

قرچکای خان.

[قَ رَ] (اِخ) نام یکی از فرمانروایان جورجبا است در فارس که به سال 1024 ه .ق. به حکومت رسیده است. (معجم الانساب زامباور ج2 ص296).

قرح.

[قَ] (ع اِ) ریش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تفرق الاتصال اللحمی اذا کان حدیثاً سمی جراحة فاذا تقادم حتی اجتمع فیه القیح سمی قرحة. ج، قروح. || اثر گزیدگی سلاح. (منتهی الارب). || آبله ریزه ای که بر اندام برآید. هرگاه روی به فساد کند و خارش پیدا کند شترریزگان را بکشد و هلاک سازد. || (مص) خسته کردن و ریش نمودن. || در جای بی آب چاه کندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آشکار شدن آبستنی شتر ماده. گویند: قرحت الناقة؛ استبان حملها. (اقرب الموارد).

قرح.

[قُ] (ع اِ) ریش. (منتهی الارب). || الم الجراحة. (بحر الجواهر). الم گزیدگی سلاح. (منتهی الارب). || خستگی. (بحر الجواهر).

قرح.

[قَ رَ] (ع مص) ریش برآمدن در پوست. (ناظم الاطباء). گویند: قَرِحَ الرجل قَرَحاً؛ ای خرجت به القروح. (اقرب الموارد). || آبله ریزه درآمدن در پوست. (ناظم الاطباء). گویند: قرح الفرس قرحاً؛ دارای قرحه گردید اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تمام دندان شدن. گویند: قرح الفرس قرحاً و قروحاً؛ تمام دندان شد اسب. (منتهی الارب). || (اِمص) عیبی است خلقی در اسب، و آن موقعی است که سفیدی صورت اسب کمتر از درهم باشد، و آن ناپسند است. (صبح الاعشی ج2 ص24).

قرح.

[قُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ قارح. (منتهی الارب).

قرحاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقرح.

قرحاء .

[قَ] (اِخ) نام دو اسب ماده است. (منتهی الارب).

قرحاء .

[قَ] (ع ص) (روضة...) مرغزار با شکوفه های سپید. (منتهی الارب).

قرحاء .

[قَ] (اِخ) از دهستانهای بنی محارب است در بحرین. (معجم البلدان).

قرحان.

[قُ] (ع اِ) نوعی از سماروغ است. || (ص) شتر آبله ریزنارسیده و خارش نادیده. || کودک که او را هنوز جدری برنیامده باشد. واحد و تثنیه و جمع در وی یکسان است. || مرد آبله ریزه رسیده. از لغات اضداد است. || انت قرحان من الامر؛ ای خارج. || آنکه گاهی کارزار نکرده و با مبارزان در رزمگاه حاضر نشده. (منتهی الارب).

قرحان.

[قَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر. (اقرب الموارد).

قرحانة.

[قُ نَ] (ع اِ) یکی قرحان. (منتهی الارب). رجوع به قُرحان شود.

قرحتاء .

[قَ رَ] (اِخ) یکی از روستاهای دمشق است که یحیی بن عبدالله بن خالدبن یزیدبن معاویة بن ابی سفیان و بعضی دیگر از اشراف بنی امیه در آن سکونت گزیدند. (معجم البلدان).

قرحتاوی.

[قَ رَ وی ی] (ص نسبی) نسبت است به قرحتاء. رجوع به قرحتاء شود.

قرحتاوی.

[قَ رَ وی ی] (اِخ) عبدالملک بن وهیب بن هارون. از محدثان و از مردم قرحتاء است. وی از عم خود عبدالله بن هارون روایت کند و ابوبکر احمد بحتری از او روایت دارد. (از معجم البلدان).

قرحتاوی.

[قَ رَ وی ی] (اِخ) عبدالله بن هارون. یکی از صالحان است. وی از محمد بن صالح بن بیهش روایت کند و برادرزاده اش عبدالملک بن وهیب از او روایت دارد. (معجم البلدان).

قرحة.

[قُ حَ] (ع اِ) ریش. ج، قروح. تفرق اتصالی که ریم کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قرحی.

[قَ حا] (ع ص) خالص و بی آمیغ از هر چیزی. || (ص، اِ) جِ قریح. (منتهی الارب).

قرحیا.

[قَ حَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قرحیاء .

[قِ] (ع اِ) زمین که خاص برای زراعت و نشاندن درختها باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرخان.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بوزی بخش شادگان شهرستان خرم شهر واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری شادگان و یکهزار گزی شمال راه اتومبیل رو شادگان به ایستگاه گرگر. سکنهء آن 40 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (ترکی، اِ مرکب)چهل چشمه.

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 24000 گزی باختر قصبهء کبودرآهنگ و 3000 گزی باختر پیرانبار. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور سردسیر است. سکنهء آن 255 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، انگور، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد، تابستان از پیرانبار اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 18000 گزی جنوب باختری خیاو و 18000 گزی شوسهء خیاو به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 53 تن است. آب آن از چشمه و رود گرگری و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 15500 گزی باختر اهر و 2500 گزی شوسهء تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 134 تن است. آب آن از رودخانهء اهرچای و چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنجا گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوراَئیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 25 هزارگزی جنوب اردبیل و 20 هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 136 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خروسلو از بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 34 هزارگزی باختر گرمی و 17 هزارگزی گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه گرمسیر است سکنهء آن 165 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء درآورد و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری سراب و 14 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 226 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و محصول دامی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 10 هزارگزی باختر قره آغاج و 20 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 232 تن و آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بلاغ.

[قِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 17500 گزی جنوب خاوری سیه چشمه در مسیر شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 268 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ بولاغ.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریهء بخش آوج شهرستان قزوین که در 28 هزارگزی شمال آوج سر راه شوسهء همدان در کوهستان واقع و سردسیر است. سکنهء آن 194 تن میباشد. آب آن از چشمه سار و رودخانهء خررود و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و قالی بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قرخ سقر.

[قِ سَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 23 هزارگزی شمال قره آغاج و 2500 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 122 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت، و صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخ قز.

[قِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 33000 گزی خاور همدان و 12000 گزی خاور شوسهء همدان به ملایر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، سردسیر، و سکنهء آن 274 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرخ قزلار نشتبان.

[قِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری سراب و 5 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است و سکنهء آن 337 تن است. محصول آن غلات و حبوبات و محصول دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخلار زنجیره.

[قَ زَ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند واقع در 35 هزارگزی باختر مرند در مسیر شوسهء خوی به مرند. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل و سکنهء آن 190 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات، میوه جات، حبوبات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخلر.

[قِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 20000 گزی جنوب قصبه کبودرآهنگ و 4000 گزی جنوب شوسهء همدان به تهران. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر مالاریائی و سکنهء آن 385 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، حبوبات، لبنیات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. کنار راه اتومبیل رو تابستانی شراء واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرخلر.

[قِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار واقع در 18000 گزی شمال باختر خسروآباد و 2000 گزی چشمهء منتش. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرخ لو.

[قِ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قرخلو.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 10 هزارگزی جنوب خاوری تکاب و 1500 گزی خاور راه ارابه رو تکاب به بیجار. موقع جغرافیایی آن دره، معتدل. سکنهء آن 727 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخلو.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرج بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 96000 گزی خاور اردکان و 5000 گزی راه فرعی مائین به تخت جمشید. موقع جغرافیایی آن دامنهء معتدل مالاریایی و سکنهء آن 163 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قرخلی.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 12500 گزی شمال ارومیه و 4500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریائی و سکنهء آن 45 تن است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرخواک.

[قَ خوا / خا] (اِ) گوشتابه. (آنندراج). آبگوشت که از پاره های گوشت پزند. (اشتینگاس).

قرخ یاشار.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 10 هزارگزی شمال باختری خوی و 6 هزارگزی باختر شوسهء خوی به ماکو. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل مالاریائی و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پنبه، زردآلو، کرچک، کدو، و شغل اهالی زراعت، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرد.

[قَ رَ] (ع اِ) پشم برهم چسبیده و نمدشده بر ستور. || بهترین پشم گوسفند و شتر. || شاخ خرمای برگ دورکرده. || چیزی است چسبیده بر گیاه طرثوث شبیه موی زرد ریزه. || ابر پاره مانندی ریزه نزدیک ابر. || (مص) گردانیدگی در زبان. (منتهی الارب).

قرد.

[قَ] (معرب، اِ) گردن. معرب است. || (ص) کوتاه بالا. (از منتهی الارب).

قرد.

[قُ] (ع اِ) کنه. (منتهی الارب).

قرد.

[قِ] (ع اِ) کپی. ج، اقراد، قُرود، قِرَد، قِرَدة. (منتهی الارب).

قرد.

[قِ رَ] (ع اِ) جِ قِرْد. (منتهی الارب). رجوع به قِرْد شود.

قرد.

[قَ] (ع مص) فراهم آوردن و گرد کردن. گویند: قرد فی السقاء؛ گرد کرد در مشک روغن یا شیر را. || ورزیدن. (منتهی الارب).

قرد.

[قَ رَ] (ع مص) پیچان گردیدن. گویند: قرد الشَعر قرداً؛ پیچان گردید موی. || بسیارکنه گردیدن. گویند: قرد الادیم؛ بسیارکنه گردید پوست. || درمانده به سخن شدن. گویند: قرد الرجل؛ درمانده به سخن شد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرد گشتن. (منتهی الارب). گویند: قرد اسنانه؛ خرد گشت دندانش. || بدمزه گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر هم چسبیدن پشم. (منتهی الارب).

قرد.

[قَ رِ] (ع ص) ابر درهم آمدهء برهم نشسته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فرس قردالحضیل؛ اسب استوارپی. (اقرب الموارد). || بعیر قرد؛ شتر بسیارکنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) گوشت ران و بازو. (منتهی الارب).

قرد.

[قَ رَ] (اِخ) (ذو...) موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب).

قرداحی.

[قَ] (اِخ) جبرئیل راهب مارونی (1845-1931 م .). استاد لغات شرقی در روما است. او راست: اللباب، و آن قاموس عربی به سریانی است. (ذیل المنجد).

قردالیون.

[قَ] (معرب، اِ) بسد را گویند، و به عربی مرجان خوانند. (آنندراج). مأخوذ از یونانی، مرجان سرخ. (ناظم الاطباء).

قردامن.

[قَ مَ] (معرب، اِ) تخم سپندان را گویند، و به فارسی تخم تره تیزک و خردل فارسی همان است و چون آن را در آتش ریزند از دود آن تمام گزندگان بگریزند. (آنندراج). تخم سپندان، مأخوذ از یونانی. (ناظم الاطباء).

قردامومن.

[] (معرب، اِ)(1) قاقلهء صغار. هیل. هیل بوا. هل. خیربوا. رجوع به قاقلهء صغار شود.
(1) - Cardamome.

قردامون.

[قَ] (معرب، اِ) قردامن. || کرویای کوهی. (ناظم الاطباء). رجوع به قردامن شود.

قردامینی.

[قَ] (معرب، اِ) رستنیی باشد که آن را سیسنبر گویند، و آن پیوسته در آب روید مانند قرة العین و بدان سبب حُرْف الماء خوانندش. (آنندراج). نعنای آبی. (ناظم الاطباء). سین. حُرْف الماء. مچی. ماماچم چم. سیسنفریون. اوتره.

قردان.

[قِ] (ع اِ) (ام...) جایی میان ران و سم ستور. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

قردان.

[قِ] (ع اِ) جِ قُراد. (منتهی الارب). رجوع به قُراد شود.

قردانلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 20 هزارگزی شمال بجنورد و 3 هزارگزی شمال راه مالرو عمومی بجنورد به نجف آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل و سکنهء آن 465 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قردح.

[قَ دَ] (ع اِ) چادر. (منتهی الارب). رجوع به قُرْدُح شود.

قردح.

[قُ دُ] (ع اِ) نوعی است از چادر. || کپی فربه و بزرگ. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

قردحمة.

[قِ / قَ دَ مَ] (ع ص) متفرق و پریشان. گویند: ذهبوا بقردحمة و ذهبوا القردحمة؛ ای تفرقوا. || و گویند: صرحت بقردحمة؛ یعنی واضح و آشکار گردید قضیه بعدِ التباس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قردحة.

[قَ دَ حَ] (ع مص) به گفت بر خود چیزی را ثابت کردن. گویند: قردح الرجل؛ اذا قرّ بما یطلب منه. (منتهی الارب). || رام و خوار شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قردحة.

[قُ دُ حَ] (ع اِ) مهره گلو مانا به جوز که در گلوی کودک مراهق برآید. (منتهی الارب). مهرهء حلقوم که در گلوی کودکان مراهق برآید، و آن را سیب باباآدم گویند. (ناظم الاطباء).

قردد.

[قَ دَ] (ع اِ) زمین درشت بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قرادد، قرادید. (منتهی الارب) (آنندراج). || اعلای پشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) سختی و تیزی سرما. (منتهی الارب). || (اِ) روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وجه. (اقرب الموارد).

قردد.

[قَ دَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

قردسة.

[قَ دَ سَ] (ع اِمص) درشتی و سختی. (منتهی الارب). صلابت و شدت. (اقرب الموارد). || (مص) استوار گردانیدن. || خواندن سگ بچه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قردع.

[قِ دَ] (ع اِ) شپش شتر و ماکیان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ماده بعد شود.

قردع.

[قَ دَ] (ع اِ) شپش شتر و ماکیان. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قردعة.

[قَ دَ عَ] (ع اِمص) خواری. (منتهی الارب). ذُلّ. (اقرب الموارد).

قردعة.

[قِ دِ عَ] (ع اِ) گردن. گویند: اخذ بقردعة فلان. (منتهی الارب). عنق. (اقرب الموارد).

قردم.

[قَ دَ] (ع ص) درمانده. (منتهی الارب). عجز.

قردم.

[قَ دَ] (اِخ) گروهی از اعراب هستند که به آفریقا هجرت کردند. (انساب سمعانی).

قردمانا.

[قَ دَ] (معرب، اِ) قردامومن. قردمانه. قردمانی. قاقلهء صغار. گرم و خشک است به درجهء سوم، بیماریهای عصب و دردسر که از سردی بود و فالج را سود دارد. و طبیخ آن مصروع را سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به قاقلهء صغار شود.

قردمانة.

[قُ دُ نَ] (معرب، اِ) کرویای صحرایی است، و آن را کرویای جبلیه و کرویای شامیه و کرویای رومیه و کرویای فارسیه نیز گویند، و بعضی گویند تخم بدران است و آن رستنیی باشد صحرایی به غایت بدبوی مانند ترب و بدین سبب آن را ترب صحرایی و تخم آن را تخم ترب صحرایی گویند. (آنندراج). و رجوع به قردمانا و قردمانی و قردامون و قردامومن شود.

قردمانی.

[قُ دُ] (ص نسبی) نسبت است به قردمان. (منتهی الارب).

قردمانی.

[قَ دَ نی ی] (معرب، اِ) قبای آژدهء بخیه آکنده به جهت جنگ. || یا سازی است که اکاسره در خزاین ذخیره ساختندی. || زره سطبر شبیه جامهء کردوانی... (منتهی الارب). معرب است. (اقرب الموارد). || زره خود، یا خود، یا زره. (منتهی الارب).

قردمانی.

[قَ دَ نی ی] (معرب، اِ) گیاهی است شبیه بابونه متفرق شاخ کم برگ که کرویا نامندش، یا کرویای براست. معرب قردامون لغت یونانی است یا رومی. (منتهی الارب). و رجوع به قردمانة و قردمانا شود.

قردمانیة.

[قَ دُ نی یَ] (معرب، اِ) سلاحی است که اکاسره میساختند و در خزائن خود ذخیره میکردند و آن را کردومانه میخواندند، و معنی آن به عربی «عمِل وَ بقی» است یعنی ساخته شده و برای روز نیاز میماند. گویند قردمانیه زره سطبر است و برخی آن را نوعی کلاه خود دانسته اند. ابوعبیده گوید: آن قبای محشو است. (المعرب جوالیقی ص253). و رجوع به قردمانی شود.

قردمی.

[قَ دَ] (ص نسبی) نسبت است به قردم. (انساب سمعانی). رجوع به قردم (اِخ) شود.

قردمی.

[قَ دَ] (اِخ) عبدالله بن عبدالرحمان بن طفیل. وی از طرف موسی بن نصیر قاضی افریقا بود. او از علقمة بن وقاص روایت کند و عبدالرحمان بن زیادبن انعم افریقایی از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قردوانی.

[قَ دُ] (ص نسبی) نسبت است به قردوان. (انساب سمعانی).

قردوانی.

[قَ دُ] (اِخ) ابوالعباس بن فضل بن عبدالله بن محمد. از محدثان است. وی از علی بن داود قنطری روایت کند و ابواحمد عبدالله بن عدی حافظ جرجانی از او روایت دارد. گویند که ابواحمد روات در سرمن رأی از او روایت شنیده است. (انساب سمعانی).

قردوح.

[قُ] (ع اِ) کپی دفزک بزرگ. (منتهی الارب).

قردوحة.

[قُ حَ] (ع اِ) مهرهء گلو که در گلوی کودکان مراهق برآید. (منتهی الارب).

قردود.

[قُ] (ع اِ) زمین درشت بلند. (منتهی الارب). رجوع به قردودة شود.

قردودة.

[قُ دَ] (ع اِ) زمین درشت بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قردودة.

[قُ دَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قردودة الظهر.

[قُ دَ تُظْ ظَ] (ع اِ مرکب)تیغی پشت و بلندی آن. (منتهی الارب).

قردوس.

[قُ] (اِخ) ابن حارث بن مالک بن فهم بن غنم بن قردوس. پدر قبیله ای است از ازد یا از قیس. از آن قبیله است هشام بن حسان قردوسی محدث که از برگزیده ترین تبع تابعیان یا مولای آنها است. (منتهی الارب).

قردوسی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قردوس. رجوع به قردوس شود.

قردوسی.

[قُ] (اِخ) سعد. قاتل قتیبة بن مسلم است. (منتهی الارب).

قردوع.

[قُ] (ع اِ) مورچه. (منتهی الارب). || شپش ریز. (از اقرب الموارد).

قردوعة.

[قُ عَ] (ع اِ) گوشهء شکاف کوه. ج، قرادیع. (از اقرب الموارد).

قردة.

[قَ رَ دَ] (ع اِ) یک شاخ خرما برگ دورکرده. || پاره ای از ابریشم. (منتهی الارب). || در مثل گویند: عثرت علی الغزل باجرة فلم تترک بنجد قردة؛ در شخصی گویند که بگذارد حاجت را وقت امکان و چون فوت شود طلب کند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در اقرب الموارد: عکرت علی الغزل باخرة فلم تدع بنجد قردة.

قردة.

[قَ رِ دَ] (ع اِ) جِ قِرْد. (منتهی الارب). رجوع به قِرْد شود.

قردة.

[] (اِ) قسمی شپش که در مژگان پدید آید، و آن غیر قمقام و غیر صبیان است که آن دو نیز در مژگان پدید شوند. و پایهای آن پدید باشد. (از ذخیره خوارزمشاهی).

قردة.

[قِ رَ دَ] (ع اِ) جِ قِرْد. (منتهی الارب). رجوع به قِرْد شود.

قردی.

[قَ دا] (اِخ) دهی است به جزیره. (منتهی الارب).

قردیدة.

[قِ دَ] (ع اِ) درشتی سخن. (منتهی الارب). کلام استوار. (از اقرب الموارد). || خط میان پشت. || سر مرد. || سر کوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه در کرانه های حله باشد از خرما. (منتهی الارب). قطعه ادیم از خرما، مانند کِردیده. (از اقرب الموارد).

قردین.

[] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان ساوه. سکنهء آن 36 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قردین.

[] (اِخ) نام دهی است که به امر کیخسرو ساخته شده است. ملک کیخسرو چون به کوه اندس و ماهین رسید دیه قردین بنا نهاد، و او را قردین ازبرای او نام نهادند که ملک کیخسرو عمله و بنایان خود را روزی گفت «کردید این»، و بدین دیه ایوان و درگاهی بزرگ است و مشرف و اساس از سنگ و گچ است و به آجر و جص طاق بسته اند و آجرهای آن بنرجات بعضی را در بعضی برده اند همچو دندانها، و این عمارت و بنا بزرگترینِ عمارتها و بناهای عجم است بدین ناحیت پس از ایوان مداین، و اساس آن از روی آب در قعر زمین به سنگ برآورده اند و این ایوان بر آن بنا نهاده اند و بر راست و چپ و گردبرگرد آن خانه ها و حجره های آن آجر و گچ بنا نهاده اند و اکثر آن مندرس و ناپدید شده و آثار و علامات آن ایوان باقی اند، و گویند که این ایوان از ایوان مداین به روزگار قدیمتر و کهنه تر است. (تاریخ قم ص81).

قردیة.

[قَ رَ دی یَ] (اِخ) آبی است میان حاجر و معدن نقره. (منتهی الارب).

قرذح.

[قُ ذُ] (ع اِ) درختی است. || اسپی است. || پوششی است مر زنان را. (منتهی الارب).

قرذحة.

[قُ ذُ حَ] (ع ص) زن پست قد خرد و خوار. || (اِ) تره. || نوعی از درخت خرد و ریزه. (منتهی الارب).

قرذع.

[قَ ذَ] (ع ص) زن نادان گول. (منتهی الارب).

قرر.

[قُ رَ] (ع اِ) آشام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قررة.

[قُ رُ رَ] (ع اِ) آنچه در بن دیگ چفسیده باشد از شوربا و توابل ریزه ها و جز آن. (منتهی الارب). رجوع به قره و قُرَرة شود.

قررة.

[قُ رَ رَ] (ع اِ) آنچه در بن دیگ چسبیده باشد از شوربا و توابل ریزه ها و جز آن. (منتهی الارب). رجوع به قُرْة شود.

قررة.

[قَ رَ رَ] (ع اِ) آبی که در دیگ ریزند پسِ طعام تا دیگ نسوزد. (منتهی الارب).

قرز.

[قَ] (ع اِ) پشته و زمین درشت سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) به اطراف انگشتان خاک برگرفتن. (منتهی الارب). قرص. (اقرب الموارد). || شکنجیدن به انگشتان. (منتهی الارب).

قرز.

[قُ] (ع اِ) روغن دان. (منتهی الارب). || شیشهء روغن حجام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قرزاحل.

[قُ حِ] (اِخ) از نواحی حلب، سپس از نواحی عمق است که مسلم بن قریش عقیلی امیر شام به دست سلیمان بن قتلمش به سال 478 ه . ق. در اینجا به قتل رسید. (از معجم البلدان).

قرزام.

[قِ] (ع ص) شاعر خسیس طبیعت. (منتهی الارب). شاعر دون. (از اقرب الموارد).

قرزحلة.

[قِ زَ لَ] (ع اِ) چوبی است به اندازهء یک گز شبیه چوب دستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) زن پست بالا. (منتهی الارب). زن کوتاه بالا. (از اقرب الموارد).

قرزل.

[قُ زُ] (ع ص) ناکس فرومایه. (منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). || (اِ) موی سر که زنان به طرز قنزعه گرداگرد سر درست سازند. || قید. || (ص) مرد درشت و لطیف و گرداندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صلب. (اقرب الموارد).

قرزل.

[قُ زُ] (اِخ) اسب حذیفة بن بدر. (منتهی الارب).

قرزل.

[قُ زُ] (اِخ) اسب طفیل بن مالک. (منتهی الارب).

قرزلة.

[قَ زَ لَ] (ع مص) توک ساختن زن موی را بالای سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قرزمة.

[قَ زَ مَ] (ع مص) شعر هیچکاره گفتن. (منتهی الارب). شعر ردی گفتن. (از اقرب الموارد).

قرزوم.

[قُ] (ع اِ) کندهء موزه دوزان. (منتهی الارب). فرزوم. (اقرب الموارد). رجوع به فرزوم شود. || کالبد کفش گران. (منتهی الارب). || تختهء کفش گران که بر آن کفش را اندازه نمایند. (منتهی الارب).

قرزة.

[قُ زَ] (ع اِ) یک مشت از هر چیزی. (منتهی الارب). قریب یک مشت. (از اقرب الموارد).

قرس.

[قَ] (ع اِ) سرمای سخت. || (ص) سرد. (منتهی الارب). بارد. (اقرب الموارد). || سردتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پشک سطبر. || (مص) فسردن آب. (منتهی الارب). || سخت گردیدن سرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) درختی است. (از اقرب الموارد).

قرس.

[قَ رَ] (ع ص) بسته و فسرده از آب و جز آن. (منتهی الارب). جامد. || سرمای سخت. || (مص) سخت گردیدن سرما. || فسردن آب. (اقرب الموارد).

قرس.

[قِ] (ع اِ) پشهء خرد و ریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قرس.

[قِ] (اِخ) کوهی است در حجاز در دیار جهینه. (معجم البلدان).

قرسطس.

[قِ رَ طِ] (معرب، اِ) الحیة المقرونة. افعی شاخدار. (یادداشت از مؤلف).

قرسطون.

[یَ رَ] (معرب، اِ) کرستون. رجوع به کرستون شود.

قرسنه.

[قِ رِ نَ / نِ] (اِ) چرک و ریمی را گویند که بر روی جراحت بسته و سخت شده باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قرش.

[قَ] (ع مص) بریدن و گرد کردن از اینجا و آنجا و فراهم آوردن بعض چیزی را به سوی بعض. گویند: قرشه قرشاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به نیزه جنگ کردن. (منتهی الارب).

قرش.

[قَ] (ع اِ) طائفهء بزرگی هستند از ماهیان غضروف استخوان دریایی که در دریاهای جهان پخش میباشند ولی دریاهای گرمسیری را برمیگزینند. درازی برخی از این ماهیان تا 40 قدم میرسد. این ماهیان انسان خوارند و همچنین به نام کوسه معروفند. سگ دریایی نوع کوچکی از این ماهیان است. (الموسوعة العربیة). قرش به فتح قاف، ماهیی است که بر ماهیان چیره باشد و بخورد. (منتهی الارب).

قرش.

[قِ] (اِ) پول رایج مصر برابر ده ملیم. هر هزار ملیم یک جینهء مصری است. (دایرة المعارف فرید وجدی).

قرشام.

[قِ] (ع ص) کنهء کلان جثه. قراشم. (منتهی الارب). رجوع به قراشم شود.

قرشامه.

[قِ مَ] (ع اِ) باشه. (منتهی الارب). باشق. (اقرب الموارد). || جانورکی است. (منتهی الارب).

قرشب.

[قِ شَب ب] (ع ص) سالخوردهء بدحال. || بسیارخوار. (منتهی الارب). || شگرف اندام فربه و دراز. || زشت خوی. || فربه شکم. ج، قراشیب. (منتهی الارب). || (اِ) شیر بیشه.

قرشت.

[قَ رِ شَ] (اِ) نام ششمین صورت از صور هشتگانهء حروف جُمَّل. رجوع به قریسات شود.

قرشحة.

[قَ شَ حَ] (ع مص) پی هم قریب جستن. گویند: قرشح فلان؛ اذا وثب وثباً متقارباً. (منتهی الارب).

قر شدن.

[قُ شُ دَ] (مص مرکب) غر شدن. رجوع به غر و غری شود. || فروشدن بعضی قسمتهای ظرف فلزین به واسطهء تصادم با سنگی یا آجری و غیره.

قرشع.

[قِ شِ] (ع اِ) کرمی که در سینه و گلو محسوس گردد. || چیز نمک مانندی است سپید که از اندام مردم برآید. (منتهی الارب).

قرشفه.

[قَ شَ فَ] (اِخ) جایی است در بلاد روم. (معجم البلدان).

قرشم.

[قِ شَم م] (ع ص) درشت سخت و توانا. || سوسمار سالخورده. (منتهی الارب).

قرشمال.

[قِ رِ] (ص، اِ) غربال بند. کولی. || مجازاً، بی حیا. بی شرم. (لهجهء قزوینی). در بهار عجم و آنندراج آمده: به فتحتین، مطربان همراهی کاولیها از بحر طویلی که شیخ ابوالفیض فیضی متضمن لغات متضاده در هجو تصنیف نموده معلوم شد که زبان این جماعة است. (بهار عجم) (از آنندراج).

قرشوم.

[قُ] (ع ص) کنهء بزرگ. || (اِ) نوعی از درخت که در آن کنه جای گیرد. (منتهی الارب).

قرشوی.

[قَ شَ وی ی] (ص نسبی) نسبت به قرشی که محلی است در نزدیک بخارا : نقل کرد درویش از درویشان قرشی که در آن فرصت که حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در قرش بودند فرمودند... آن درویش قرشوی گفت من آن سه روز را نگاه میداشتم. (انیس الطالبین). رجوع به قرشی شود.

قرشوی.

[قَ شَ وی ی] (اِخ) مولانا سعدالدین. مقتدای خلق نسف بودند. (انیس الطالبین).

قرشوی.

[] (اِخ) عطاءاللهبن محمد، مکنی به ابوالحسن و ملقب به معین الدین. از دانشمندان است. او راست: مختصرالمقال علی شرح الفقه الاکبر (از ابوحنیفه)، که در قازان در 1890م، در 182 صفحه به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1503).

قرشی.

[قُ رَ شی ی] (ص نسبی) منسوب به قبیله قریش :
تا اصل مردم علوی باشد از علی
تا تخم احمد قرشی باشد از قصی.
منوچهری.

قرشی.

[قَ] (اِخ) نخشب. شهری به ترکستان. (برهان قاطع: ماه نخشب). نام شهر نسف (نخشب) است. (حاشیهء برهان چ معین).

قرشی.

[] (اِخ) شاعری است. در مجالس النفایس آورد که: در سمرقند میبود، و در بازار دکان صحافی داشته و جمیع ظرفاء در دکان او جمع میگشته اند، او از این جمعیت پریشان میگشته زیرا که مانع مشتری میشده اند، و مولانا در شکایت این مطلع گفته:
نیست آیین محبت کردن از یاری گله
ورنه زآن بدعهد میکردیم بسیاری گله.
خطائی تخلص اوست و قبرش در سمرقند است. (مجالس النفایس چ بانک ملی ص220).

قرشی.

[قُ رَ شی ی] (اِخ) حسان بن محمد بن احمدبن هارون قرشی، مکنی به ابوالولید. از فقیهان است. وی امام عصر خود و فقیه خراسان بود. و نزد ابوالعباس احمدبن شروع فقه را فراگرفته و به خراسان مراجعت کرده است. مجلس درس او مجمع فقیهان و مردم بوده است. ابوعبدالله حافظ از او روایت و در تاریخ خود از او یاد کند و گوید: ابوالولید قرشی فقیه در عصر خود، امام محدثان خراسان است. وی پارساترین دانشمندی است که من تاکنون دیده ام. او در شب جمعه پنجم ربیع الاول سال 349 ه .ق. وفات یافت و در مقبرهء نصربن زیاد قاضی به خاک سپرده شد. (انساب سمعانی).

قرشی.

[قُ رَ شی ی] (اِخ) حیدربن محمد، مکنی به ابوالصهباء. از محدثان و از مردم نیشابور است. وی از ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمة روایت کند. او در ذی الحجهء سال 373 ه .ق. در حالی که یکصدوسه سال داشت وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرشی.

[قُ رَ شی ی] (اِخ) سعیدبن عباس بن محمد بن علی بن محمد بن سعیدبن عبدالله بن امیة بن خالدبن ضراربن محرزبن حارثة بن ربیعة بن عبدالعزی بن عبدشمس بن عبدمناف بن قصی بن کلاب قرشی شریف، مکنی به ابوعثمان. از مردم هرات است. وی از راویان راستگو و مورد اطمینان بوده و از عباس بن فضل و ابوالفضل بن حمیرویه و ابوحاتم محمد بن یعقوب و محمد بن حمدان و ابوسعید عبدالله بن محمد رازی و گروهی دیگر روایت شنیده است. ابوبکر خطیب گوید: وی به سال 413 ه .ق. از سفر حج به بغداد آمد و در آن شهر حدیث گفت و به سال 432 یا 433 ه .ق. در هرات وفات یافت. (از انساب سمعانی).

قرشی.

[قُ رَ شی ی] (اِخ) عبدالله بن محمد بن عبید، مکنی به ابوبکر و معروف به ابن ابی الدنیا. از محدثان و مردی راستگو و ثقه بود، و کودکان خلفا را درس میداد، وی از پدر خود و سعیدبن سلیمان و خالدبن خداش مهلبی و گروهی دیگر روایت شنیده و حرب بن محمد بن ابواسامة و محمد بن خلق و کیع و جماعت دیگری از او روایت دارند. وی در جمادی الاولای سال 281 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرشیة.

[قُ رَ شی یَ] (ص نسبی) نسبت مؤنث است به قریش که نام طائفه یا مردی است. (معجم البلدان). رجوع به قریش و قریشی شود.

قرشیة.

[قُ رَ شی یَ] (ع اِ) نوعی از اظفارالطیب.

قرشیة.

[قُ رَ شی یَ] (اِخ) دهی است در سواحل حمص، و آن دورترین و آخرینِ توابع آن است و در کنار حلب و انطاکیه قرار گرفته، و بعضی از سرشناسان آن ده در حلب به سر میبرند و به آنان بنوقرشی میگویند و مردم گمان میبرند که از طایفهء قریشند. (معجم البلدان).

قرص.

[قَ] (ع مص) شکنجیدن به دو انگشت. || گزیدن کیک. || زواله برکندن زن از خمیر. || به سرانگشت گرفتن و بریدن و خمیر گستردن. و فعل آن از باب نصر است. (منتهی الارب).

قرص.

[قَ رَ] (ع مص) پیوسته داوری کردن در حسب. || همیشگی نمودن بر غیبت. (منتهی الارب).

قرص.

[قُ] (ص) محکم. قایم.

قرص.

[قُ] (ع اِ) کلیچه. (منتهی الارب) (مقدمة الادب زمخشری). || گردهء آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قرصة شود. ج، قَرِصَة، اقراص، قُرَص. (منتهی الارب) :
سر از البرز برزد قرص خورشید
چو خون آلوده دزدی سر ز مکمن.
منوچهری.
من کیستم که بر من نتوان دروغ گفتن
نه قرص آفتابم نه ماه ده چهاری.منوچهری.
در هوای عشق حق رقصان شوند
همچو قرص بدر بی نقصان شوند.مولوی.
زمستان است و بی برگی بیا ای باد نوروزی
بیابان است و تاریکی بیا ای قرص مهتابم.
سعدی.

قرص.

[قُ] (ع اِ)(1) حب که جهت معالجهء امراض یا تسکین درد مورد استفاده دارد : و پلپل و سپندان در آن قرصها تعبیه کرد. (سندبادنامه ص97).
.(انگلیسی)
(1) - Tablet

قرص.

[قُ رَ] (ع اِ) جِ قُرْص. (منتهی الارب).

قرص.

[قُ] (اِخ) ریگ توده ای است در زمین غسان. (منتهی الارب).

قرص.

[قُ] (اِخ) نام خواهرزادهء حارث بن ابی شمر غسانی. (منتهی الارب).

قرص.

[قَ] (اِخ) شهری است در ارمنستان از نواحی تفلیس. (معجم البلدان). رجوع به قارص شود.

قرصافة.

[قِ فَ] (ع اِ) بادفر که بازیچه است کودکان را از جرم مدور و جز آن که گرد گردد. || (ص) زن و ناقهء گرداندام، چنانکه گوئی گوی چوگان است. (منتهی الارب).
- قاصّة قرصافة؛ بازی است عرب را. (منتهی الارب).

قرصافة.

[قِ فَ] (اِخ) نام زنی است مجهول النسب که از عایشه روایت کند. (منتهی الارب).

قرصان.

[قُ] (معرب، اِ)(1) دریازن. ج، قراصین (دریازنان، دزدان دریایی).
(1) - Corsaire.

قرصبة.

[قَ صَ بَ] (ع مص) بریدن هرچه باشد. (منتهی الارب).

قرصد.

[قَ صَ] (ع اِ) کفه. || آن خوشه که وقت کوفتن باقی بماند. (منتهی الارب).

قرص رویین.

[قُ صِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی گهریال، و این لفظ ساختهء هندیان فارسی دان است. (آنندراج).

قرص زر.

[قُ صِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است در محل غروب. (آنندراج). رجوع به قرصهء زر شود.

قرص زر مغربی.

[قُ صِ زَ رِ مَ رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است در محل غروب. (آنندراج).

قرص سیمین.

[قُ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ماه است. (آنندراج).

قرصع.

[قَ صَ] (اِخ) نام لئیمی که در یمن بود و ضرب المثل شده است. گویند: اَلاَْمُ من قرصع، او من ابن القرصع.

قرصعنه.

[قَ صَ نَ / نِ] (از ع، اِ) گیاهی است خاردار که شویکه ابراهیم نیز نامند آن را، و آن بر انواعی است: نوعی از آن چون سوسن بری که بر درها می چسبد و از مگس جلوگیری میکند و نوعی از آن سفید و دارای برگهای زیاد و خارهای تیز و برای درد کمر مجرب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گیاه خارداری است و اقسامی دارد و برگ اقسام آن مفروش و از میان برگها ساقه ها میروید، یک قسم اول را ساق گره دار و خارها در حوالی گره ها و گلش سفید و بیخش سطبر و طعمش با شیرینی و اندک تندی مانند طعم زردک، و به فارسی بیوه را نامند، و قسم دوم را برگ بی خشونت و خار آن نرم و بسیار و ساقش به قدر ذرعی و از نصف اعلای آن شاخه ها میروید و این قویتر از آن است، و قسم سوم را برگ مایل به استداره و بیخش دراز و در سطبری متوسط و سفید، و قسم چهارم را برگ عریض و مستدیر و ساقش بی شعبه و به قدر ذرعی مملو از خارهای مایل به کبودی و ظاهر بیخش سیاه و باطن سفید و شبیه به بهمن سفید، و قسم پنجم که از اقسام قرصعنهء بیضاء است برگش بسیار و خارهای آن تند و ساقش خشن و قبهء آن شبیه به کنگر است، و قسم ششم که قرصعنهء جبلی نامند برگش حدبه دار و قوی الحراره و در بیت المقدس جهت درد کمر و مواد بارده مجرب میدانند، و قسم هفتم از انواع بیضا را برگ عریض و بسیار سفید و بیخش سست و با اندک شیرینی و در تقویت باه قوی الاثر است، و قسم هشتم را ساق به قدر شبری و نصف آن چتری و مایل به سفیدی و شاخه ها زیاده بر شش عدد نمیباشد و قبه های آن مستدیر و در اطراف قبه خارهای تند و باریک و شش عدد و بیخش دراز و به سطبری انگشت سبابه و در طعم شبیه به زردک و از مطلق قرصعنه مراد همین است و آن را قرصعنهء مسدس نامند و در مازندران زولنگ و در تنکابن ششاک گویند گویا مخفف شش شاخ باشد، و در آخر اول گرم و خشک و تریاق سموم و محلل صلابات و بلغم معده و مدر حیض و بول و شبر و عرق و سریع الهضم و مفتت حصاة و از اکثر بقول مأکوله بهتر است و آب آن رافع مغص و احتباس حیض و درد جگر امتلائی و آب مطبوخ او با شکر مسکن اورام و جراحات باطنی و مداومت آن رافع اخلاط فاسدهء بدن و محلل نفخ و شرب آب او که با مثل او سداب طبخ یافته باشد به قدر سی مثقال جهت درد تهیگاه مجرب یافته اند و یک مثقال از بیخ او با مثل او تخم زردک به غایت محرک باه است و مربای او با عسل به غایت مقوی احشاء و ضماد او با مثل او آرد جو رافع قروح رطبهء ساق و ابتداء داءالفیل و مضر مثانه و مصلحش کتیرا و قدر شربتش یک مثقال است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قرصعنهء بیضاء .

[قَ صَ نَ / نِ یِ بِ / بِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قرصعنه شود.

قرصعنهء جبلی.

[قَ صَ نَ / نِ یِ جَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قرصعنه شود.

قرصعنهء مسدس.

[قَ صَ نَ / نِ یِ مُ سَدْ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زولنگ. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قرصعنه شود.

قرصعة.

[قَ صَ عَ] (ع مص) نشستن و دیر ماندن در خانه. گویند: قرصعت المرأة فی بیتها قرصعةً؛ نشست و دیر ماند در خانه. (منتهی الارب). || ترنجیدن و در هم شدن. || نهفته گردیدن. || به سستی خوردن. || تنها خوردن به ناکسی. || نبشتن کتاب را. || رفتار بد رفتن زن در راه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرص کمر.

[قُ صِ کَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) تخم گیاهی است از تیرهء گیاهان سماقی(2) درشت و دارای مغز نشاسته ای که برای ساختن ضماد به کار میرود. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص217 و 218 شود.
(1) - Occidentalis.
(2) - Terebinthacees.

قرص گرم و سرد.

[قُ صِ گَ مُ سَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از نیرین است که آفتاب و ماه باشد. (برهان) (مجموعهء مترادفات).

قرصمة.

[قَ صَ مَ] (ع مص) شکستن. || بریدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرصنة.

[قُ صُنْ نَ] (ع ص) صفت است برای مؤنث از قَرْص، مانند سُمْعُنّة از سمع. (اقرب الموارد).

قرصوف.

[قُ] (ع ص) قاطع و برنده. (منتهی الارب).

قرص و قایم.

[قُ صُ یِ] (ص مرکب، از اتباع) محکم و استوار.

قرصة.

[قُ صَ] (ع اِ) یک قرص. کلیچه. || گردهء آفتاب. (منتهی الارب). و رجوع به قرص شود :
گرچه محور سپرَد قرصهء خور
قرص خور بین که به محور سپرند.
خاقانی.
حربا منم تو قرصهء شمسی روا بود
گر قرص شمس نور به حربا برافکند.
خاقانی.
قرصهء خورشید که صابون توست
شوخ کن جامهء پرخون توست.
نظامی.

قرصهء زر.

[قُ صَ / صِ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (آنندراج). رجوع به قرص زر شود.

قرص هفت دره.

[قُ صِ هَ دَ رَ / رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب به اعتبار هفت آسمان. (آنندراج).

قرصی.

[قُ] (حامص) محکمی. استواری.

قرض.

[قَ] (ع مص) بریدن. || مردن یا نزدیک مردن رسیدن. گویند: قرض رباطه؛ بمرد یا نزدیک به مردن رسید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به چپ و راست پیچان و خمان رفتن. (منتهی الارب). گویند: قرض فی سیره؛ به چپ و راست پیچان و خمان رفت. || پاداش دادن. || وام دادن. || شعر گفتن. || روی گردانیدن از جائی و کرانه گزیدن از آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و از این باب است قول خدای تعالی: اذا غربت تقرضهم ذات الشمال؛ ای تخلفهم شمالاً و تقطعهم و تترکهم علی شمالها. (منتهی الارب).

قرض.

[قَ] (ع اِ) وام. (منتهی الارب) : من ذا الذی یقرض الله قرضاً حسناً فیضاعفه له و له اجر کریم. (قرآن 57/11).
- امثال: از نوکیسه قرض مکن.
قرض بغداد بد است ؛ مثلی است مشهور در ایران که قرض دادن بغدادیان که سوداگران آنجای اند بسیار بد میباشد حتی که از مدیون نویسانده میگیرند که اگر به وعده نرساند دو برابر بدهد :
راضی شده ام به قرض اگر هم باشد
میدانم اگرچه قرض بغداد بد است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
قرض، حیض مردان است؛ مثلی است معروف. (آنندراج).
قرض، شوهر مردان است.
قرض که ده بیست شد نان و گوشت مخور. (آنندراج).
|| هرچه پیش فرستاده شود از نیکی و بدی. و این بر وجه تشبیه است، و به کسر نیز آمده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرض.

[قِ] (ع اِ) وام. (منتهی الارب). رجوع به قَرْض شود. || (مص) وام دادن. (منتهی الارب). رجوع به قَرْض شود.

قرض.

[] (ع اِ) موریانه که کاغذ خورد، چنانکه سوس جامه پشمینه و موئینه خورد و ارضه که چوب خورد. (یادداشت مؤلف).

قرضاب.

[قِ] (ع ص) آنکه چیز خشک خورد. || کسی است که هرچه بیند بخواهد، و از این جهت دزد را گویند. (اقرب الموارد) (اشتقاق ابن درید). دزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تیغ بران که استخوان بُرَد. || چیز اندک و حقیر. || آنکه هر چیز بیابد بخورد و چیزی نگذارد. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) شیر بیشه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قرضاب.

[قِ] (اِخ) شمشیر مالک بن نویره. (منتهی الارب).

قرضاب.

[قِ] (اِخ) ابن ثوبان. صاحب آبی است در راه مکه که بدو منسوب است. (اشتقاق ابن درید).

قرضابة.

[قِ بَ] (ع ص) قرضاب. (منتهی الارب). رجوع به قرضاب شود. || قُراضِب. (اقرب الموارد). رجوع به قراضب شود.

قرضئة.

[قِ ضِ ءَ] (ع اِ) یکی قِرضی ء. (اقرب الموارد). رجوع به قرضی ء شود.

قرضب.

[قِ ضِ] (ع اِ) آنچه در پرویزن بماند و بیندازند آن را. (منتهی الارب). آنچه در غربال ماند و بیندازند آن را. (از اقرب الموارد).

قرضبة.

[قَ ضَ بَ] (ع مص) گرد کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قرضب اللحم فی البرمة قرضبة؛ گرد کرد آن را در دیگ. (منتهی الارب). || پراکندن و پریشان کردن چیزی را. و این از اضداد است. || بریدن. || تمامهء گوشت را خوردن. || دویدن. || چیزی خشک خوردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرضم.

[قِ ضِ] (اِخ) پدر قبیله است از مهرة بن جیدان، و یا فرضم به فاء است نه قاف. (منتهی الارب).

قرضمة.

[قَ ضَ مَ] (ع مص) بریدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گرفتن. (منتهی الارب): هو یقرضم کل شی ء؛ یأخذه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرضوب.

[قُ] (ع ص) شمشیر برّان. || دزد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دزد مسکین. ج، قَراضِبة. || هرکه هرچه بیابد بخورد. (منتهی الارب).

قرضوف.

[قُ] (ع اِ) عصای شبان. || (ص) مرد بسیارخوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرض و فرض.

[قَ ضُ فَ] (اِ مرکب، از اتباع) انواع گوناگون قرض.

قرض و قوله.

[قَ ضُ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) انواع گوناگون قرض.

قرضی ء.

[قِ ضِءْ] (ع اِ) درختی است از نوادر اشجار دشتی، شکوفه اش زردتر از گل اسپرک است. (از اقرب الموارد).

قرط.

[قَ] (ع مص) پاره نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قرط الکراث قرطاً؛ پاره پاره نمود گندنا را در دیگ. (منتهی الارب).

قرط.

[قَ رَ] (ع مص) آویزان دروش گردیدن. گویند: قَرِطَ التیس قَرَطاً؛ آویزان دروش گردید تکه. (منتهی الارب). قرط التیس قرطاً؛ کان له زنمتان معلقتان فی اذنیه فهو اقرط. (اقرب الموارد).

قرط.

[قِ] (ع اِ) نوعی از گندنا که کراث المائده نامند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ صوت) قرچ.

قرط.

[قُ] (ع اِ) شعلهء آتش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نرهء خرد کودک. (منتهی الارب). || الصرع علی القفا. (اقرب الموارد). || پستان. || آویزهء اعلای گوش. (منتهی الارب). || گوشوارهء بناگوش. ج، اقراط، قُروط، قِراط، قِرَطة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شبدر که گیاهی است مانا به اسپست، مگر بزرگ از آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِخ) ثریا را به علاقه مشابهت گویند. (اقرب الموارد).

قرط.

[قُ] (اِخ) شمشیر عبدالله بن حجاج. (منتهی الارب).

قرط.

[قُ] (اِخ) (ذوال ... الوشاح) شمشیر خالدبن ولید. || لقب سکن بن معاویة بن امیه. || نام مردی. (منتهی الارب).

قرطاجانه.

[قَ نَ] (اِخ) قرطاجنة. رجوع به قرطاجنة شود.

قرطاجنة.

[قَ نَ] (اِخ)(1) کارتاژ. و آن را قرطاجنهء اندلس گویند. شهری است در اسپانیا بر کنار دریا که لنگرگاه و مرکز صنعتی است. در این شهر کلیسای بزرگی از قرن سیزدهم م . و آثاری از رومانیهاست. این شهر را سردار قرطاجنه ای هسدروبعل به سال 243 ق .م. بنیاد کرد و به نام قرطاجنهء نو نامیده شد. در عهد رومانیها و اعراب این شهر عظمت و رونق گرفت و به سال 1269م. به اسپانیا داخل گردید. جمعیت آن به سال 1954م. پنجاه هزار نفر بود. (الموسوعة العربیة). رجوع به کارتاژ شود.
(1) - Carthage.

قرطاجنة.

[قَ نَ] (اِخ) روستای کوچکی بود در خلیج تونس، و آن را قرطاجنهء تونس گویند. در ده میلی شمال پایتخت تونس گروهی از کنعانیان که به سرکردگی ملکهء فنیقی دیدو از صور بیرون شدند آنجا را بنیاد کردند. این ده به نهایت درجهء نیرو و ثروت رسید و در کنار دریای سفید تمدن شگرفی را به وجود آورد و در قرن ششم ق . م. پس از آنکه شهر صور به بابل تسلیم شد قرطاجنه مرکز مستعمرات کنعانی در شمال آفریقا و اسپانیا گردید. گویند جمعیت این شهر به هفتصدهزار تن بالغ میگردید. نوع حکومت آن جمهوری اشرافی بود که دو حاکم که مدت حکومت هر یک، یک سال است آن را اداره میکردند و دارای مجلس سنا مرکب از سیصد نماینده بود، که تا آخر عمر به نمایندگی انتخاب میگردیدند. مردم آن دین کنعانیان را داشتند و بعل و ملقرت صور را میپرستیدند و آدمیان قربان میکردند. لشکریان آن را جیره خواران تشکیل میدادند(1) ولی نیروی واقعی آن در ناوگان دریایی نیرومند و بازرگانی وسیع آن نهفته بود. صادرات بازرگانی آن تا قصدیر که معتقدند در جنوب غربی انگلستان (کورنویل) یا جنوب غربی اسپانیا قرار دارد میرسید. این شهر با یونان در لیبی و در صقلیه (سیسیل) به مبارزه برخاست و به سال 536 ق.م. مردم آن کوشش یونانیان را برای پیاده شدن در کورسیکا به شکست منجر ساختند و به سال 480 ق .م. یونانیان از کوشش مردم قرطاجنه برای تصرف بقیهء سیسیل جلوگیری کردند. آنگاه مردم قرطاجنه با رومیان به پیکار پرداختند. در جنگ دریائی نخستین (268 - 241 ق .م.) مردم قرطاجنه به سرکردگی هملقاربرکه شکست خوردند و مجبور شدند که دژها و استحکامات نظامی خود را در جنوب سیسیل از دست بدهند. اینان در اسپانیا شالودهء یک امپراطوری را ریختند و از آنجا ابن هملقارحانی بعل جنگ دوم (218 - 202 ق .م.) را رهبری کرد و از جبال پیرنه و آلپ عبور کردند و به رومیها شکستهای فاحش وارد ساختند ولی رومیها به قرطاجنه یورش بردند و ابن هملقار ناگزیر شد که به افریقا بازگردد. قرطاجنیان در زاما (الجزایر) به سال 202 ق .م. شکست خوردند و به سال 146 ق .م. رومان ها آن شهر را پس از محاصرهء طولانی که مردم از خود مقاومت های قهرمانانه بروز دادند ویران ساختند. و به سال 45 ق .م. قیصر گروهی از رومیان را بر آن حکومت داد و این شهر رونق و اعتبار یافت. فندال به سال 439 م. آن را تصرف کرد و به سال 553 م. به امپراطوری بیزانس پیوست. اعراب به سال 698 م. آن را فتح کردند و در این گیرودار متحمل زیانهای فاحشی گردید. در این شهر قدیس لویی نهم امپراطور فرانسه به سال 1270 م. وفات یافت. وی سرکردگی جنگ صلیبی را به عهده داشت و چون فرانسویان تونس را تصرف کردند در قرطاجنه کلیسای بزرگی به نام وی بنا کردند که در آن کاخ پادشاهی قرار داشت. (الموسوعة العربیة). و رجوع به کارتاژ شود.
(1) - کان جنودها من المرتزقة.

قرطاس.

[قِ] (ع اِ) نشانه از هر جرم که باشد. (منتهی الارب). الغرض الذی یرمی. (اقرب الموارد). || (ص) شتر گندمگون. || دختر سپید کشیده قامت. || شتر مادهء جوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) چادر مصری. (منتهی الارب). برد مصری. (اقرب الموارد). || نامه هرچه باشد. || کاغذ. قرطس. (منتهی الارب). ج، قراطیس. (اقرب الموارد).

قرطاس.

[قِ / قُ] (ع اِ) کاغذ. (منتهی الارب). صحیفه ای که بر آن نویسند. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل و نیز رجوع به کاغذ شود.

قرطاسیة.

[قِ سی یَ] (ع ص) سپید بی آمیغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: دابة قرطاسیة. (منتهی الارب).

قرطاط.

[قُ / قِ] (ع اِ) داهیة. || خوی گیر. (منتهی الارب). || زین یا جل شتر که پالان بر زیر آن نهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قراطط. (منتهی الارب). رجوع به قرطان شود.

قرطال.

[قِ] (ع اِ) کواره. (بحر الجواهر). || کندوی زنبور عسل. (بحر الجواهر: کواره).

قرطالة.

[قِ لَ] (ع اِ) تنگبار خر. (منتهی الارب). برذعة. (اقرب الموارد). رجوع به قرطله شود.

قرطان.

[قُ] (ع اِ) داهیة. || خوی گیر. || زین یا جل شتر که پالان بر زیر آن نهند. (منتهی الارب). قرطاط. رجوع به قرطاط شود.

قرطاول.

[قَ وُ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 22 هزارگزی خاور مراغه و 7 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل سالم است. سکنهء آن 497 تن و آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، چغندر، توتون، نخود و زردآلو و شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آنان کرباس بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرطبا.

[قَ طَ] (اِخ) شهری است در لبنان (کسروان). (ذیل المنجد).

قرطبان.

[قَ طَ] (ع ص) مرد بی غیرت. بی رشک. آنکه در حق زن خود غیرت ندارد. || مرد قوّاد. (منتهی الارب). جاکش. قَرْتَبان.

قرطبوس.

[قِ طَ] (اِ) بلای عظیم. داهیة. (آنندراج).

قرطبة.

[قَ طَ بَ] (ع مص) بر زمین به گردن افکندن کسی را. (منتهی الارب). صرع بر قفا. (اقرب الموارد). || بر زمین انداختن. (منتهی الارب). || استخوان شتر کشته بریدن. || سخت دویدن. || گریختن. || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطبة.

[قُ طُ بَ] (اِخ)(1) شهری است در اسپانیا دارای 103000 جمعیت که آن را فنیقیان بنیاد کردند و رومانیها آباد ساختند و آنگاه خلفای اموی اندلس آن را پایتخت خود قرار دادند. در روزگار آنان این شهر رونق و جلای بیشتری گرفت و بناهای مجللی در آن بنیاد گشت که از آن جمله میتوان کاخ زهرا را نام برد. قرطبه مسقط الرأس سینیکای فیلسوف و لوقانوس و ابن رشد است. (ذیل المنجد). این شهر بر کنار نهر وادی کبیر است و در آن آثار عربی بسیاری است. بزرگترین آنها مسجد جامعی است که به دست عبدالرحمان ساخته شده است (590×425 قدم)، و آن پس از کنیسهء قدیس پطرس بزرگترین کنیسهء مسیحیان رومانی است. گویند قرطاجی ها این شهر را بنیاد کردند و از سال 711 تا 1236 م. به دست اعراب بود. جمعیت آن به سال 1954 م. 180000 تن بوده است. (الموسوعة العربیة). رجوع به فهرست کتاب الحلل السندسیة شود.
(1) - Cordoba. Cordoue.

قرطبة.

[قُ طُ بَ] (اِخ) کردوبا. شهری است در مکزیک دارای 30000 تن جمعیت که در آن استقلال مکزیک به سال 1821 م. اعلان شد. (ذیل المنجد).

قرطبة.

[قُ طُ بَ] (اِخ) کوردوبا. شهری است در آرژانتین و مرکز صنعت و زراعت است. (المنجد). این شهر کنار نهر بریمیرو قرار دارد و در آن دانشگاه و رصدخانه است. جمعیت آن به سال 1954 م. سیصدهزار نفر بوده است. این شهر به سال 1573 م. بنیاد شد. (الموسوعة العربیه).

قرطبی.

[قِ طِبْ با] (ع اِ) نوعی از بازی. || نوعی از بند کُشتی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرطبی.

[قُ طُ با] (ع اِ) شمشیر. (منتهی الارب).

قرطبی.

[قُ طُ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قرطبة. (انساب سمعانی). رجوع به قرطبة شود.

قرطبی.

[قُ طُ با] (اِخ) شمشیر خالدبن ولید و سیف بن صامت از بنی جشم. (منتهی الارب).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) احمدبن مردان. از دانشمندان است. وی از ابوعبدالله محمد بن عبدالملک و عبدالملک بن حبیب روایت کند. او به سال 289 ه .ق. در اندلس وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) اسحاق بن جابر. از دانشمندان است. وی به سال 263 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) طاهربن عبدالعزیز رعینی اندلسی. وفات وی به سال 304 ه .ق. اتفاق افتاد. (انساب سمعانی).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) غریب بن سعید. طبیب کاتب اسرار عبدالرحمان سوم خلیفه و مستنصر بالله خلیفه در اندلس بود. وی بسال 946 م. کتاب «خلق الجنین و تدبیر الحبالی و المولود» را تألیف کرد. نسخهء خطی این کتاب در اسکوریال است. (ذیل النمجد).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر، مکنی به ابوعبدالله. از محدثان است. وی به سال 283 ه .ق. در قرطبه تولد یافت و به سال 341 ه .ق. وفات کرد. (انساب سمعانی).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) یحیی بن سعدون ازدی. از پیشوایان لغت و ادب است. در اقامت خود در اسکندریه پس از قرن پنجم هجری کتابها نوشت و به عراق و دمشق رفت و از دمشق به شهرهای آذربایجان مهاجرت کرد و در آنجا سکونت گزید. در قرائت و حدیث، آرائی نیکو دارد. (انساب سمعانی).

قرطبی.

[قُ طُ] (اِخ) یوسف بن عبدالله اندلسی حافظ. از دانشمندان بزرگ است و تألیفاتی دارد. وی از ابوعبدالله محمد بن عبدالملک رصافی و ابراهیم قرطبی روایت شنیده است. او به سال 287 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرطس.

[قَ طَ] (ع اِ) کاغذ. (منتهی الارب). رجوع به قرطاس شود.

قرطس.

[قِ طَ] (ع اِ) کاغذ. (منتهی الارب). رجوع به قرطاس شود.

قرطس.

[قَ طَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب). رجوع به قرطسا شود.

قرطسا.

[قَ طَ] (اِخ) دهی است از مصر قدیم. (معجم البلدان).

قرطسة.

[قَ طَ سَ] (ع مص) بنشانه رسیدن و رسانیدن. گویند: رمی فقرطس. (منتهی الارب).

قرطع.

[قِ طِ / طَ] (ع اِ) شپش شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطعب.

[قِ طَ] (ع اِ) سحاب. || جانوری است. (منتهی الارب). || شی ء قلیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قرطعبة.

قرطعبة.

[قُ رَ عَ بَ] (ع اِ) شی ء قلیل. (اقرب الموارد).

قرطعبة.

[قِ طَ بَ] (ع اِ) گویند: ما عنده قرطعبة؛ یعنی نزد او چیزی نیست، یا نه کم و نه افزون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطعبة.

[قُ طُ بَ] (ع اِ) شی ء قلیل. (اقرب الموارد).

قرطعن.

[قِ طَ] (ع ص) گول. || (اِ) گویند: ما علیه قرطعنة؛ یعنی نیست بر او چیزی. (منتهی الارب).

قرطف.

[قَ طَ] (ع اِ) چیزی درپیچیده. (منتهی الارب). || جامهء مخمل که آن را قطیفه گویند. || تره ای است، یا بار درخت رمث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطفة.

[قَ طَ فَ] (ع اِ) قرطف. (اقرب الموارد). رجوع به قرطف شود.

قرطق.

[قُ طَ] (معرب، اِ) معرب کرته. (منتهی الارب) (آنندراج). قباء ذوطاق واحد، معرب. (اقرب الموارد) :
که پاشد از دهن ابر در صدف لؤلؤ
که پوشد از اثر باد در چمن قرطق.
انوری (از آنندراج).
رجوع به قرطة شود.

قرطقة.

[قَ طَ قَ] (ع مص) کرته پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطلة.

[قِ طَلْ لَ] (ع اِ) تنگبار خر. (منتهی الارب). عدل حمار. (اقرب الموارد).

قرطم.

[قِ طِ / قُ طُ] (معرب، اِ)(1) عصفر و تخم عصفر برای مسلح بلغم لزج و قولنج قوی الاثر و ریختن آب گرم آن را بر شیر تازه درحال منجمد گرداند و شستن بدن و سر به مغز آن شپش را بکشد و رنگ بدن را نیکو و جلد را نرم کند و مغز آن باهی است و احتقان بدان نافع است بلغم را. (منتهی الارب). دانه است چون کتان. (انساب سمعانی). مغز کاچیره. یسهل بلغماً و مراراً. الشربة من لبّه اربعة دراهم و هو مقیی ء حارّ فی الاولی یابس فی الثانیة. از گیاهان تیرهء مرکبان است که گلهای آن تشکیل دیهیم های بزرگ در بالای ساقه میدهد. گلبرگهای آن نارنجی رنگ است و آنها را بنام گل رنگ در رنگرزی به کار میبرند. دانه های آن را کافشه و کاجیره می نامند. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص261 شود.
.(گیاه شناسی گل گلاب)
(1) - Carthamus

قرطمان.

[قُ طُ] (ع اِ) هرطمان است، یا جلبان که هر دو دانه معروف است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرطمة.

[قِ طَ مَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). شهری است در اندلس، و آن غیر از قرطبة است. این شهر در توابع ریّه است و مردمی شایسته دارد. (معجم البلدان).

قرطم هندی.

[قُ طُ مِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حَب النیل. رجوع به قرطم شود.

قرطمی.

[قِ طِ] (ص نسبی) نسبت است به قرطم. (انساب سمعانی). رجوع به قرطم شود.

قرطمی.

[قِ طِ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن عمرو، مکنی به ابومسلم یا ابومحمد. از مردم اصفهان و از محدثان است. وی از عبدالله بن محمد بن نعمان و ابوطالب بن سوادة روایت کند و ابوبکر احمدبن موسی حافظ از او روایت دارد. او در ذی حجهء سال 348 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرطمی.

[قِ طِ] (اِخ) محمد بن عمروبن یحیی، معروف به ابن شمسا. از مردم اصفهان و از محدثان است. وی از یحیی بن عثمان روایت کند و سلیمان بن احمدبن ایوب طبرانی از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قرطة.

[قِ رَ طَ] (ع اِ) آویزگی دروش گوش تکه. || جِ قُرْط. (منتهی الارب).

قرطة.

[قُ رَ طَ] (ع اِ) آویزگی دروش گوش تکه. (منتهی الارب).

قرطة.

[قُ طَ] (معرب، اِ) معرب کرته. (آنندراج) :
آن قرطهء مه که چارده شب
خود دوخت شکاف یک بنانت.
سلمان (از آنندراج).
رجوع به قرطق شود.

قرطی.

[قِ] (ص) غِرتی. دشنامی است پسران و مردان جوان را. لوس. جلف.

قرطی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قُرْط. (انساب سمعانی). رجوع به قُرْط شود.

قرطی.

[قُ] (اِخ) عثمان بن سعبان. از محدثان است. (انساب سمعانی).

قرطی.

[قُ] (اِخ) محمد بن قاسم بن سعبان. از محدثان است. وی بر مذهب مالک کتاب تألیف کرد. (انساب سمعانی).

قرطی.

[قُ] (اِخ) نوح بن سعبان. از محدثان است. (انساب سمعانی).

قرطیط.

[قِ] (ع اِ) چیز اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بلا و سختی. (منتهی الارب).

قرطیطة.

[قِ طَ] (ع اِ) چیز اندک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قرطیط شود.

قرطیة.

[قَ / قُ طی یَ] (ع اِ) نوعی از شتران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرظ.

[قَ رَ] (ع اِ) برگ درخت سلم که بدان پوست پیرایند، یا بار درخت سنط که از عصارهء آن اقاقیا برآید. (منتهی الارب).

قرظ.

[قَ رَ] (ع مص) مهتر و ارجمند گردیدن پس از مذلت و خواری. گویند: قَرِظَ قرظاً؛ مهتر و ارجمند گردید بعدِ مذلت و خواری. (منتهی الارب).

قرظ.

[قَ رِ] (اِخ) (مروان...) لقب خلیفهء چهارم است از خلفای بنی امیه بدان جهت که بعض بلاد یمن به دست او مفتوح گشت، و آن روئیدن گاه قرظ است. (منتهی الارب).

قرظ.

[قَ رَ] (اِخ) (ذو...) یا ذوقُرَیْظ. موضعی است به یمن (معجم البلدان) (منتهی الارب)، و آن روئیدن گاه قرظ است. (منتهی الارب).

قرظ.

[قَ رَ] (اِخ) (سعدال ...) از صحابیان است. وی تجارت قرظ کرد و سود برد و بدان ادامه داد و به آن اسم مشهور گردید. وی مؤذن پیغمبر در مسجد قبا بود. در عهد عمر به مدینه آمد و تا امروز تأذین مسجد مدینه در فرزندان اوست. (منتهی الارب).

قرظان.

[قَ رَ] (اِخ) قلعه ای است به زبید. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قرظة.

[قَ رَ ظَ] (اِخ) ابن کعب. از صحابیان است. (منتهی الارب).

قرظی.

[قَ رَ] (ص نسبی) نسبت است به سعدبن عاید قراظ. (انساب سمعانی). رجوع به قراظ شود. || نسبت است به قَرَظ. (منتهی الارب).

قرظی.

[قَ رَ ظی ی] (ع ص نسبی)(کبش...) کبش جهنی. قچقار یمنی، بدان جهت که یمن روئیدن گاه قرظ است. (منتهی الارب).

قرظی.

[قَ رَ] (اِخ) عبدالرحمان بن سعدبن عمار. از محدثان و از خاندان سعد قراظ مؤذن پیغمبر است. وی از پدران خود روایت کند و ابوبکر حمیدی و اسحاق طالقانی از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قرظی.

[قَ رَ] (اِخ) محمد بن عماربن جعفربن عمر بن سعد قراظ، معروف به کشاکش. از راویان است. وی از عم خود و شریک بن عبدالله بن ابونمر روایت کند و معن بن عیسی و ابوعامر عقدی و سعیدبن منصور و گروهی دیگر از او روایت دارند. احمدبن حنبل گوید: در روایات وی باکی نیست. (انساب سمعانی).

قرظی.

[قَ رَ] (اِخ) محمد بن عماربن سعد قراظ. از محدثان است. وی از ابوحریره روایت کند و فرزند فرزندش محمد بن عماربن حفص، و عمر بن عبدالرحمان بن اسد از او روایت کنند. (انساب سمعانی).

قرع.

[قَ] (ع مص) چیره شدن در قرعه زدن. || کوفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زدن. زدن در: قرع باب؛ کوفتن در. || برجهیدن گشن بر ماده. || پشیمان گردیدن و بر هم سائیدن. گویند: قرع فلان سنه؛ پشیمان گردید و بر هم سائید دندان را از ندامت. || فال زدن به قرعه. (منتهی الارب).

قرع.

[قَ رَ] (ع مص) مغلوب شدن در تیر انداختن. (منتهی الارب). مغلوب شدن در مبارزه. (اقرب الموارد). || بی موی سر شدن به علتی. || پذیرفتن کنکاش را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قرع فلان؛ پذیرفت کنکاش را و بازایستاد از آنچه که فرمودند. (منتهی الارب). || خالی شدن از مردم و خدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قرع الفناء قرعاً؛ خالی شد درگاه از مردم و خدم. || (اِمص) پیشی. (منتهی الارب). سبق. (اقرب الموارد).

قرع.

[قَ رَ] (ع اِ) هرچه که بسوی وی پیش کرده شود. (منتهی الارب): قرع النَّدَب؛ ای الخطر یستبق علیه. (اقرب الموارد). || آبله ریزهء سفید است که شتربچگان را برآید، و دوای آن نمک است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کفک شتر. || سپر. || انبان کوچک. || انبان فراخ شکم که در آن طعام مینهند. || مراح قرع؛ خوابگاه شتران خالی از شتران. (منتهی الارب).

قرع.

[قَ رِ] (ع ص) آنکه به خواب نرود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناخن تباه شده. (منتهی الارب). || (ص اِ) مشورت پذیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرع.

[قُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ اقرع. (منتهی الارب).

قرع.

[قَ] (ع اِ) کدو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به فارسی کدو و به ترکی قباق نامند و دو قسم میباشد، یکی را کدوی سبز و دیگری را رومی گویند، مجموع آن در دوم سرد و تر و ملین و مفتح و مدرّ بول و عرق و مسکن تشنگی و قلیل الغذاء و آب مطبوخ او در آنچه به خمیر گرفته یک شب در آتش تون و تنور گذاشته باشند با عسل و اندکی نطرون مسهل به اعتدال صفرا و با فلوس خیارشنبر و ترنجبین و خمیرهء بنفشه جهت تبهای صفراوی و دموی و با تمر هندی و شکر جهت اخراج صفرای سوخته و حرارت دماغ و وسواس و جنون و رمد و دردسری که از بخارات حارّه باشد مفید و قدر شربتش تا 45 مثقال است و خوردن کدو با مزوّرات جهت تبهای حارّه و سرفه و جگر گرم و ترطیب بدن و دماغ مؤثر و مرق خروس بچه که با کدو طبخ یافته باشد و با مغز تخم آن جهت رفع غشی تبهای حاره و سمیّت اخلاط بی عدیل است و مربای آن جهت مواد سوداوی و تقویت دماغ و تولید خلط صالح مؤثر و ترشی آن ملطف و هاضم، و مسکن حدّت خون و صفرا است، و اقسام کدو مولد نفخ و مضعف معده و مُسقط اشتها و مضر مواد بلغمی و سوداوی که از احتراق بلغم باشد و باعث قولنج و به تنهایی سریع الاستحاله به خلط موجود در معده و با اغذیه منقلب به طبع غالب او میگردد و هرگاه در معده فاسد شود مانند خیار مولد خلط سمی است و مصلحش زیره و ادویهء حارّه و در مزاج صفراوی غوره و سرکه و امثال آن و ضماد کوبیدهء او جهت اورام حاره و التهاب معده و احشاء و دردسر حار و رفع بیخوابی و خشکی دماغ و قطور او با روغن گل جهت درد گوش و ورم حارهء آن و سعوط او با شیر دختران جهت سرسام و هذیان و بیخوابی و غرغره به آب او جهت خناق مفید و سائیدهء خشک او جهت سرفه و درد سینه و التهاب صفرا و درد گلو و اکتحال به آب گل و آب تمر گل دار او جهت رمد و زردی یرقان که در چشم باشد به غایت مؤثر است و پوست خشک سوختهء او در قطع نزف الدم جراحات و رفع آکله و زخمها مجرب است و با روغن تازه جهت سوختگی آتش و با سرکه جهت بهق و برص و خوردن آن جهت بواسیر و نزف الدم احشاء نافع است. مغز تخم کدو در دوم سرد و در اول تر به جهت حرقة البول و لاغری گرده و قرحهء مثانه و خشونت سینه و نفث الدم ریه و تبهای حارّه و تشنگی و سرفه و قرحهء امعاء مفید و روغن تخم او جهت رفع بیخوابی و یبوست دماغ و مغص صفراوی و سبل و تبهای حارّه بی عدیل و قدر شربتش از مغز تخم او و روغن او تا هفت مثقال و بدلش مغز تخم هنداونه است و روغن کدو که جوف آن را کوبیده آب آن را با ربع آن روغن کند بجوشانند تا روغن صرف بماند سرد و تر و مرطب بدن و جهت صاحب دق و مالیخولیا و حرارت و یبوست دماغ و تشنج یابس و سرفهء حار و نرم کردن صلابات بسیار مفید است، و چون کدو را پوست جدا کرده با دنبه و پیه گردهء بز بکوبند و بجوشانند تا مهرا شود و چربی او را جمع کنند در ترطیب قویتر از روغنی است که با روغن کنجد ترکیب دهند. (تحفهء حکیم مؤمن). || پاتیلهء مدور مانند کدو که برای تقطیر عطرها به کار برند. قرع و انبیق. رجوع به قرع و انبیق شود.

قرع.

[قُ] (ع اِ) قرعاء، به تمام معانی. (منتهی الارب). رجوع به قرعاء شود.

قرع.

[قُ رَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب).

قرع.

[قُ] (اِخ) نام چند وادی است در بلاد شام. (منتهی الارب). و از آن جهت بدین نام خوانده شده اند که چیزی در آنها نروید. (معجم البلدان).

قرع.

[قُ] (اِخ) آب خوری است در راه مکه میان قادسیه و عقبه. (منتهی الارب).

قرع.

[قُ] (ع ص) مرغزار که گیاه آن را ستوران چریده باشند. (منتهی الارب).

قرعاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقرع. زن کل که موی سر او به علتی ریخته باشد. || (روضة...) مرغزار بی گیاه. (منتهی الارب). رجوع به اقرع شود. || انگشت تباه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) سختی و بلا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قرع. (منتهی الارب). || صحن خانه. || برسوی راه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعاء .

[قَ] (اِخ) منزلی است در راه مکه از کوفه بعد از مغیثة و قبل از واقصة. (معجم البلدان).

قرعامة.

[قِ مَ] (ع ص) سطبر تمام خلقت از خرمابن و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعبلانة.

[قَ رَ بَ نَ] (ع اِ) جانوری است دریایی پهنا بزرگ، اصل آن قرعبل بوده و بر آن سه حرف افزوده اند. مصغر آن قریعبة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعث.

[قَ عَ] (ع اِمص) فراهم آمدگی. اسم است تقرعث را که به معنی تجمع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعد.

[قُ عُ] (اِخ) دژی است در کوه ریمه از نواحی یمن. (معجم البلدان).

قرعز.

[قِ عِ] (اِخ) نام مردی است ترک، و او راست مدرسه ای در غزنة. (منتهی الارب).

قرع و انبیق.

[قَ عُ اَمْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دستگاهی است که جهت تقطیر مایعات به کار میرود، و آن مجموع دو ظرف است یکی قرع که دیگی است شبیه کدو برای جوشاندن موادی است که میخواهند تقطیر کنند و دیگری انبیق که جهت تقطیر بخارات حاصل از قرع است. (از دایرة المعارف فارسی).

قرعوس.

[قِ عَ / قُ] (ع اِ) شتر دوکوهانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعون.

[قَ] (اِخ) دهی است میان بعلبک و دمشق. (منتهی الارب).

قرعة.

[قَ رَ عَ] (ع اِمص) بی موشدگی. (منتهی الارب). کَلی. (بحر الجواهر). || (اِ) جای بی موی از سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سپر. || جراب کوچک، و گویند وسیع الاسفل که در آن طعام نهند. (اقرب الموارد).

قرعة.

[قَ عَ] (ع اِ) یکی قرع. رجوع به قرع شود. || داغی است که بر ساق شتر کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرعة.

[قُ عَ] (ع اِ) داغی است که بر وسط بینی شتر کنند. || گزین مال. || آنچه به فال زنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پشک :
آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعهء فال به نام من دیوانه زدند.
حافظ.

قرعه افکندن.

[قُ عَ / عِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) قرعه زدن. فال زدن. پشک انداختن.

قرعه انداختن.

[قُ عَ / عِ اَ تَ] (مص مرکب) قرعه زدن.

قرعهء ذات الرقاع.

[قُ عَ / عِ یِ تُرْ رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) استخارهء ذات الرقاع. (آنندراج) :
چشم و رویش بوسه داد اندر وداع
اذن هم چون قرعهء ذات الرقاع.
نعمت عالی (از آنندراج).

قرعه زن.

[قُ عَ / عِ زَ] (نف مرکب) آنکه به قرعه فال زند. (آنندراج) :
قول سه کس نیست بین، پر استوار
شاعر و قرعه زن و اخترشمار.
امیرخسرو (از آنندراج).

قرعه کشی.

[قُ عَ / عِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل قرعه کشیدن.

قرعه کشیدن.

[قُ عَ / عِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) قرعه زدن. پشک انداختن.

قرعی.

[قَ عا] (ع ص، اِ) جِ قریع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شترکره های آبله ریزه برآمده. (آنندراج) (اقرب الموارد).

قرغطوئیه.

[قَ غَ یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 74000 گزی جنوب ساردوئیه و 4000 گزی باختر راه مالرو جیرفت - بافت. سکنهء آن 14 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قرغوی.

[قِ] (ترکی، اِ) قِرقی. پرنده ای است شکاری از جنس باز لیکن از باز کوچکتر است. (آنندراج).

قرغیزستان.

[قِ زِ] (اِخ) یکی از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی (سابق) است که از شمال به کازاجستان و از باختر به ازبکستان و از جنوب به تاجیکستان و از جنوب خاور به چین محدود است. مساحت آن 67هزار میل مربع و جمعیت آن به سال 1954م. کمتر از دومیلیون بوده است. معادن ذغال سنگ و نفت دارد. پایتخت آن فرونزه است. مردم آن ترک هستند و اقتصاد آنان به پرورش چارپایان و دام داری است. (از الموسوعة العربیة).

قرغیزیا.

[قِ] (اِخ) قرغیزستان. رجوع به قرغیزستان شود.

قرف.

[قَ] (ع مص) ستم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از حد درگذشتن. (منتهی الارب). || پوست کندن. (از اقرب الموارد). || بغاوت ورزیدن. || سر ریش تازه کردن. || عیب کردن. || تهمت نهادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ورزیدن. (منتهی الارب). || کسب کردن. || آمیختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دروغ گفتن و آمیختن. (منتهی الارب). کذب و تخلیط. (اقرب الموارد).

قرف.

[قَ] (ع ص) سخت سرخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لایق و سزاوار. (منتهی الارب). || (اِ) درختی است که بدان پوست پیرایند، یا آن عزف و غلف است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خنور پوست شتر و گاو که آن را به پوست انار پیرایند و در وی قلیه با توابل پخته یختی نهند. (منتهی الارب).

قرف.

[قِ] (ع اِ) پوست هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوست مقل. (منتهی الارب). || نارپوست. (بحر الجواهر). پوست انار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوست درخت. (منتهی الارب). || هر خاک پاره ای که به تره و بیخ درخت برکنده شود. || آب بینی خشک در بینی. || قرف الخبز؛ نان سوخته بر تنور مانده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) سزاوار و لایق. ج، قُروف. (اقرب الموارد).

قرف.

[قَ رَ] (ع مص) نزدیک آمدن بیماری. || بازگردان شدن. و فی الحدیث: ان قوماً شکوا الیه علیه السلام وباء ارضهم فقال تحوّلوا فانّ مِن القرف التلف. (منتهی الارب). || (اِمص) اسم است مقارفة را به معنی آمیزش. || آمیزش وباء و عدوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تهمت. || نکس در مرض. (اقرب الموارد). || بیماری است که شتر را بکشد. || (ص) زمین تب آور یا بسیارتب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لایق و سزاوار. (منتهی الارب).

قرف.

[قَ رِ] (ع ص) سزاوار. (منتهی الارب). || سخت سرخ. (اقرب الموارد).

قرفاص.

[قِ] (ع ص) گشن بسندکننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرفصاء .

[قُ فُ / قُ رُ] (ع اِ) قرفصی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرفصی شود.

قرفصة.

[قَ فَ صَ] (ع مص) هر دو دست را زیر هر دو پای بستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از جماع که گرد کند هر دو طرف زن را چندان که دست و پایش با هم بسته شود. (منتهی الارب).

قرفصی.

[قَ / قِ / قُ فَ صا] (ع اِ) نوعی از نشستن که صاحبش بر سرین نشیند و ران بر شکم چسباند و هر دو دست را حلقه کرده بر ساق گذارد. || آنکه بر دو زانو سرنگون نشیند و بچسباند شکم را به زانو و هر دو دست را در بغل نهد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرفطة.

[قَ فَ طَ] (ع مص) نزدیک نهادن گام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از جماع. (منتهی الارب).

قرفة.

[قِ فَ] (ع اِ) پاره ای پوست. || پوست پاره های انار. || آب بینی خشک در بینی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد متهم به چیزی. || (اِ) نوعی از دارچینی معروف به دارچینی چین بدان جهت که دارچینی درحقیقت پوست درخت است، جسمه اشحم و اسخن و الین تخلخلاً و منه المعروف بالقرفة علی الحقیقة احمر املس مایل الی الحلو ظاهر خشن برائحة عطره و طعم حاد خریف و منه المعروف بقرفة القرنفل و هی رقیقة صلبة الی السواد بلا تخلخل اصلاً و رائحتها کالقرنفل و الکل مسخن ملطف مُدِرّ مجفّف محفظ باهی. || گویند: بنوفلان قرفتی؛ یعنی نزدیک ایشان است خواسته و مطلوب من. سلهم عن ناقتک فانهم قرفة؛ یعنی بپرس ناقهء خود را از ایشان که بیابی خبر آن را نزد ایشان. || (اِمص) تهمت. || ناکسی. || فرومایگی. || ورزش. (منتهی الارب).

قرفة.

[قُ فَ] (ع اِ) چیزی است برآمده میان لب زَبَرین خلقة. (از بحر الجواهر).

قرفة.

[قِ فَ] (اِخ) ابن بهیس یا بیهس یا قرفة بن مالک. از تابعیان است. (منتهی الارب).

قرفی.

[قَ فی ی] (ع ص نسبی) آنکه رنگش به سرخی زند. (منتهی الارب). نسبت است به قرف. (منتهی الارب). رجوع به قرف شود.

قرق.

[قَ رَ] (ع ص) جای هموار. و از این معنی است: قاع قرق. رجوع به قَرِق شود. || (مص) در زمین هموار رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || در بیابان سیر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرق.

[قَ رِ] (ع ص) جای هموار. قَرَق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَرَق شود.

قرق.

[قِ] (ع اِ) اصل ردی و هیچکاره. (منتهی الارب). اصل ردی. (اقرب الموارد). || خوی و عادت مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || صغار مردم. (اقرب الموارد). || بازی سُدِّر که در آن چهل خط کشند و سنگریزه ها به صف نهند. (منتهی الارب). که بیست وچهار خط بطور چهارگوشه توی درتو کشند و میان آن چهارخانه ها به طریق مخصوصی ریگهای خرد به صف نهند، و عامه این بازی را دریس نامند. (اقرب الموارد). دوزبازی.

قرق.

[قَ] (ع اِ) آواز ماکیان. (منتهی الارب). آواز مرغ گاهی که روی تخم خفته باشد. (اقرب الموارد).

قرق.

[قُ رُ] (ترکی، اِ) ممانعت. (غیاث) (ناظم الاطباء). تعرض. مزاحمت و بازداشت. (ناظم الاطباء). آنندراج آن را به ضم اول و فتح ثانی ضبط کرده و گوید: قُرَق، منع و بازداشتن. (آنندراج). قوروق. منع و حراست. (سنگلاخ) :
هست از قرق شرم و حیا نزد خودش نیز
زآن جوهر جان دور که در پیرهنستش.؟
|| مجازاً اولنگ و سبزه زاری را گویند که به جهت دواب سرکار سلاطین از چرانیدن غیر منع و قوروغ کرده باشند. (سنگلاخ ذیل قوروق). قورُق. قوروق.
|| (ص) خشک. (آنندراج از فرهنگ ترکی) :
در مجلس خان درآ و آداب ببین
جمع آمده بهر خبث اسباب ببین
بر طاقچه کوزهء قرق را بنگر
یک قاب طعام و بیست بشقاب ببین.
شفائی (از آنندراج).

قرق.

[قُ رَ] (ترکی، اِ) قُرُق. رجوع به قُرُق شود.

قرق.

[قُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان هرازپی بخش مرکزی شهرستان آمل که در 2000 گزی شمال باختر آمل و 1000 گزی شوسهء آمل به محمودآباد واقع است. موقع جغرافیایی آن دشت، هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریائی. 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرق.

[قُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع در 24000 گزی گرگان کنار راه شوسهء گرگان به گنبد. موقع جغرافیایی آن دشت، هوای آن معتدل و مرطوب مالاریائی است و 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار، صیفی، به خصوص هندوانه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرق.

[قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد واقع در 5 هزارگزی شمال باختری دورود و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء بروجرد به دورود. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است و 363 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قرق.

[قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان چالان چولان شهرستان بروجرد واقع در 22 هزارگزی باختر بروجرد و یکهزارگزی خاور راه شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم است. 318 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قرق.

[قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 80 هزارگزی شمال باختری مشهد و 8 هزارگزی شمال باختری مشهد به رادکان. موقع جغرافیایی آن دامنه، هوای آن معتدل و دارای 86 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرق آب.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 16 هزارگزی شمال باختری قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و نواحی آن معتدل است. 54 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). گویا مصحف غرقاب باشد.

قرق آقا.

[قُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان اشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع در 20000 گزی باختر فلاورجان و 4000 گزی راه شوسهء مبارکه به سفیددشت. موقع جغرافیایی آن جلگه ای و هوای آن جلگه ای و معتدل است و 147 تن سکنه دارد. آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات، برنج، صیفی و پنبه است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قرقار.

[قَ] (ع اِ) بانگ شتر و کبوتر. || اسم است قرقرة را. || نوعی از آوند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرقار.

[قَ قا رِ] (ع اِ فعل) آواز بکن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اسم فعل است بمعنی امر، و آن شاذ است، چه از رباعی مجرد بنا شده است. (اقرب الموارد). و این کلمه معدول از قرقر بمعنی صوت است، و از رباعی جز لفظ قرقار و عرعار لفظ دیگری معدول نشده است. (از منتهی الارب).

قرقارالهدیر.

[قَ رُلْ هَ] (ع ص مرکب)شتر روشن آواز. (منتهی الارب): بعیر قرقارالهدیر؛ صافی الصوت فی هدیره. (اقرب الموارد).

قرقارة.

[قَ قا رَ] (ع اِ) ریه مانندی که شتر وقت مستی از دهن برآرد. (منتهی الارب) (آنندراج). شقشقة. (اقرب الموارد). || آوندی از شیشه که گردنی دراز دارد. گویند: اشرب بالقرقارة. و در قاموس قرقار ضبط است. (اقرب الموارد). رجوع به قرقار (ع اِ) شود.

قرقاول.

[قَ وَ / وُ] (اِ) جانوری است سیاه رنگ که پَر آن را پادشاهان ایران بر تاج نصب کنند. گویند تذرو است، و آن خروس صحرائی است. (آنندراج). مرغی جنگلی که تذرو و تورنگ نیز گویند. (ناظم الاطباء). تدرج. (المنجد) :
صبا میرساند ز دراج جام
به قرقاول شیشه هر دم سلام.
ملاطغرا (از آنندراج).
میرسد چون نوبهار از صید رنگ عاشقان
بال قرقاول به سر از دستهء گل میزند.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قرقب.

[قُ قُ] (ع اِ) شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرقب.

[قَ قَ] (ع اِ) شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرقب.

[قُ قُب ب] (ع اِ) شکم، و این کلمه یمانی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرقبة.

[قُ قُ بَ] (ع اِ) آواز شکم. (از اقرب الموارد).

قرقبة.

[قُ قُبْ بَ] (ع اِ) گوشت پارهء شکار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرقچی.

[قُ رُ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) محصل منع. (آنندراج). قرق کننده. منع کننده. آنکه مأمور قرق کردن شکارگاه شاه است تا دیگری در آنجا صید نکند :قرقچی سلطان شریعت است. (رفیع واعظ، در صفت ماه رمضان، از آنندراج). رجوع به قُرُق شود.

قرقد.

[قِ قِ] (اِخ) کوهی است نزدیک مکه نزدیک معدن البرام و یسوم. برخی آن را قدقد نامند، ولی کندی قدقد را جای دیگری داند.

قرقر.

[قَ قَ] (ع اِ) پشت. (منتهی الارب) (آنندراج). ظَهْر. (اقرب الموارد). || زمین هموار پست. || پوشش زنان. || ناحیه های سواد شهر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) تابان لغزان. (منتهی الارب) (آنندراج). القاع الاملس. (اقرب الموارد).

قرقر.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن واقع در 20000 گزی جنوب خاور داران و 7000 هزارگزی راه داران به سمندگان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، هوای آن معتدل. 271 تن سکنه دارد. محصول آن غلات آبی و دیمی، کتیرا و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قرقر.

[قَ قَ] (اِخ) نام جد ابومحمد عبدالله بن عمر بن احمدبن قرض حافظ راوی است. وی از علی بن محمد بن منصور هاوی روایت کند و ابوالحسین محمد بن احمدبن جمیع غسانی از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قرقر.

[قُ قُ] (اِ) غرغر. رجوع به غرغر شود.

قرقر.

[قُ قُ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قرقر کردن.

[قُ قُ کَ دَ] (مص مرکب)رجوع به غرغر کردن شود.

قرقروک.

[قَ قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تمین بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان واقع در 19000 گزی جنوب باختری میرجاوه، کنار راه فرعی میرجاوه به خاش. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قرقرون.

[قُ قُ] (اِ) دوائی است که آن را سعد گویند، و به ترکی تُبلاق خوانند. گند دهن و بینی و بواسیر را نافع است. (از آنندراج).

قرقرة.

[قَ قَ رَ] (ع اِ) نوعی از خنده. (منتهی الارب) (آنندراج). خندهء بلند. (اقرب الموارد). قهقهه. || بانگ کبوتر و شتر و شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). صوت الحمام. (اقرب الموارد). || زمین پست نرم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || ظاهر روی. (منتهی الارب). پوست روی، و گفته اند آنچه هویدا و نمایان باشد از محاسن آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) ریختن قراره در دیگ. || بانگ کردن شتر. (منتهی الارب). دعاء الابل. (اقرب الموارد).

قرقرة.

[قَ قَ رَ] (اِخ) لقب هازل نعمان بن منذر.

قرقره.

[قِ قِ رَ / رِ قَ قَ رَ / رِ] (اِ) رجوع به غرغره شود. || نام چرخی است که گناهکاران را به ریسمان بسته بدان آویزند. (آنندراج).

قرقری.

[قَ قَ] (اِ) نوعی از پیچش دستار که آن را در عرف هند کهرکی گویند. (آنندراج). شاعری در هجو گفته :
به آن چهرهء طره پرداز او
علم قرقری پیچ انداز او.؟ (از آنندراج).

قرقری.

[قِ قِرْ را] (ع اِ) پشت. (اقرب الموارد). قِرْقِرّی (به تخفیف یاء). (منتهی الارب). قَرْقَر. رجوع به قرقر شود.

قرقری.

[قَ قَ را] (اِخ) زمینی است در یمامه مشتمل بر مزارع و قری و نخلستانها، و هزمة از دههای آن است که در آن گروهی از بنی قریش و بنی قیس بن ثعلبه زندگی میکنند. قرقری چهار دژ است. (معجم البلدان).

قرقری.

[قَ قَ] (ص نسبی) نسبت است به قرقر. رجوع به قرقر شود.

قرقری.

[قُ قُ] (ص نسبی) نسبت است به قرقر که یکی از اجداد ابوطاهر عبدالواحدبن حسین بن عمر بن قرقر بود. (انساب سمعانی).

قرقری.

[قُ قُ] (اِخ) عبدالواحدبن حسین بن عمر، مکنی به ابوطاهر. از شیعیان بغداد و صحیح السماع است. ولادت وی به سال 449 ه .ق. به بغداد اتفاق افتاد. (انساب سمعانی).

قرقریر.

[قَ قَ] (ع اِ) آواز کبوتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرقس.

[قِ قِ] (ع اِ) پشه ریزه. (منتهی الارب). چیزی است پشه مانند که بدان جرجس گویند. (اقرب الموارد).

قرقس.

[قِ قِ] (معرب، اِ) گِلی است که بدان مهر کنند، و به فارسی جِرْجِشت(1) گویند. (المعرب جوالیقی ص270).
(1) - طین یختم به.

قرقس.

[قَ قَ] (ع اِ) گوشتی است همچون عصب که در دهان رحم روید، به تابستان دراز و به زمستان کوتاه شود. (بحر الجواهر).

قرقسا.

[قَ قَ] (اِخ) قرقسان. قرقیسا. (لباب الانساب). رجوع به قرقیسا و قرقسان شود.

قرقسان.

[قِ قِ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). رجوع به قَرْقَسان و قرقسا شود.

قرقسان.

[قَ قَ] (اِخ) جایی است. (معجم البلدان). شهری است کنار فرات و خابور در نزدیکی رقه، و آن قرقیسیا است. (لباب الانساب). رجوع به قرقیسیا شود.

قرقسانی.

[قَ قَ] (ص نسبی) نسبت است به قرقسان. (انساب سمعانی). رجوع به قرقسان و قرقیسا شود.

قرقسانی.

[قَ قَ] (اِخ) حسن بن علی بن جبیربن یزدبن صدقه. از محدثان است که حافظ، ولی کثیرالغلط بوده است. وی به سال 208 ه .ق. به بغداد وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرقسانی.

[قَ قَ] (اِخ) عبدالملک بن سلیمان. از محدثان است. وی از عیسی بن یونس سبیعی روایت کند، و ابوحفص عمر بن محمد همدانی صاحب جامع کبیر از او روایت دارد. ابوحاتم او را ستوده و مستقیم الحدیث خوانده است. (انساب سمعانی).

قرقسانی.

[قَ قَ] (اِخ) عثمان بن یحیی بن عیسی. از محدثان است. وی به سال 248 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرقسانی.

[قَ قَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن کامل بن موسی بن صفوان اسدی، مکنی به ابوالاصبع. از محدثان است. وی در سفر حج خود به بغداد آمد و حدیث گفت و یحیی بن محمد بن صاعد و برخی دیگر از او روایت دارند. وی به سال 287 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرقسون.

[قَ قَ] (اِ) سُرب. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

قرقسة.

[قَ قَ سَ] (ع مص) سگ را خواندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این به باء متعدی شود. (منتهی الارب). قرقصة. رجوع به قرقصة شود.

قرقسین.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 30 هزارگزی جنوب خاور ضیاءآباد و 12 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن جلگه ای. هوای آن معتدل است و 184 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء خررود و محصول آن غلات، مختصر میوه جات، و شغل اهالی زراعت و کاردستی آنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قرقشند.

[قَ قَ شَ] (اِخ) دهی است در مصر سفلی. لیث بن سعد فقیه در آن ده به دنیا آمده. (معجم البلدان).

قرقشونه.

[قَ قَ نَ] (اِخ) دژی است در اندلس، بین قرقشونه و قرطبه بیست وپنج روز مسافت است. در آن کنیسه ای است بنام شنت مریه (سنت ماری؟). (معجم البلدان).

قرقشه.

[قَ قَ شَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری ترکمان و 8 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است و 637 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرقصة.

[قَ قَ صَ] (ع مص) خواندن سگ بچه. گویند: قرقص بالجِرْو؛ خواند سگ بچه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرقسة شود.

قرقط.

[قَ قَ] (ع اِ) می. (بحر الجواهر). قرقف. رجوع به قرقف شود.

قرقف.

[قَ قَ] (ع اِ) می. (منتهی الارب). خمر. (اقرب الموارد). اسم است برای آن، یا صفت است که به جای اسم نشیند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: اعذب الاسماء الطلاء و الطفها السلاف و اخفّها المدام و اقبحها القرقف و افضلها الراح لاشتقاقها من الروح لملائمتها و امتزاجها بها. (منتهی الارب). || پرنده ای است کوچک. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

قرقف.

[قُ قُ] (ع اِ) می. (منتهی الارب). || پرنده ای است کوچک، و گویند که آن را قرقب خوانند. (اقرب الموارد). رجوع به ماده قبل شود.

قرقفنة.

[قَ قَ فَنْ نَ] (ع اِ) سر نره. (از منتهی الارب). الکمرة. (لسان العرب). || پرنده ای است. (اقرب الموارد). پرنده ای است که دو بال خود را بر دو چشم دیوث مالد تا نرمی (و بی شرمی) او افزایش یابد. در حدیث وهب بن منبه آمده است که اگر شوی بر زن خود رشک نبرد خدا پرنده ای را که قرقفنه نام دارد بر او گمارد، پس بر آفتابگاه (روزنهء) خانه او بایستد و اگر مرد را با زن خود ببیند او را به حال خود گذارد. (تاج العروس). در منتهی الارب بین دو معنی خلط شده است.

قرقفة.

[قَ قَ فَ] (ع مص) لرزانیدن. || ترسانیدن. || دندان بر هم زدن مرد سرمازده از شدت سرما. گویند: قُرْقِفَ الصرد (مجهولاً)؛ یعنی دندان بر همدیگر زد مرد سرمازده از شدت سرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) درشتی و بلندی آواز کبوتر و گشن، و خنده. (منتهی الارب).

قرق کردن.

[قُ رُ کَ دَ] (مص مرکب)ممانعت کردن. قدغن کردن. بازداشتن از آمدن و دخول و خروج. (ناظم الاطباء).
- قرق کردن جایی را؛ قدغن کردن آنجا را. منع کردن مردم را از رفت وآمد در آنجا.
رجوع به قُرُق شود.

قرقل.

[قَ قَ] (ع اِ) پیراهن زنان. || جامه ای است بی آستین. ج، قَراقِل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرقل.

[قَ قَل ل] (ع اِ) رجوع به مادهء فوق شود.

قرقل.

[قُ قُ] (اِخ) دهی از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 43 هزارگزی شمال باختری قوچان. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 56 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرقم.

[قِ قِ] (ع اِ) حشفه. (اقرب الموارد). سر نره تا جای ختنه. (منتهی الارب). حشفة الذکر. (بحر الجواهر).

قرقماس.

[قُ قُ] (اِخ) یکی از امیران خاندان معنی لبنان و پدر فخرالدین دوم است. وی به سال 1585 م. وفات یافت. (ذیل المنجد).

قرقمان.

[قَ قَ] (اِ) چوبی را گویند که در میان مقل میباشد و در سنونات به کار برند که گوشت بن دندان را سخت کند و دندان را سفید سازد. (آنندراج) (اشتینگاس).

قرقمة.

[قَ قَ مَ] (ع مص) بدغذا گردیدن. شیرزده شدن. گویند: قرقم الصبی؛ بدغذا شد کودک و شیرزده گردید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرقنالو.

[قَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 28 هزارگزی جنوب باختری فریمان و 6 هزارگزی شمال باختری مالرو عمومی فریمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 180 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرقو.

[قُ] (معرب، اِ) به یونانی زعفران را گویند. (آنندراج).

قرقوب.

[قُ] (اِخ) شهری است از اعمال کسکر که بین واسط و بصره و اهواز واقع است. (معجم البلدان). صاحب قاموس آن را از توابع کسکر دانسته، و آن سرزمینی است که قصبهء آن واسط است. فاضلی گوید: واسط شهری بوده که حجاج بن یوسف آن را بنیاد کرده در میان کوفه و بصره و به همین جهت به واسط موسوم شده و اکنون خراب است، و کسکر ولایتی است از گیلان و در آن پشمینه بافند که بدل ماهوت است و اواسط الناس از آن جبه و بالاپوش کنند و متداول و معروف است، و انسب این است که قرقوبی که جامه ای است بافتهء این ولایت باشد نه واسط که سالهاست ویران است. (آنندراج).

قرقوبی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قرقوب. (آنندراج) (انساب سمعانی). || (اِ) جامه ای است منسوب به قرقوب که در آنجا بافند :
ز قرقوبی به صحراها فروافکنده بالش ها
ز بوقلمون به وادیها فروافکنده بسترها.
منوچهری (از آنندراج).
رجوع به قرقوب شود.

قرقوبی.

[قُ] (اِخ) حسن بن علی بن سهلان، مکنی به ابوسعید. نزیل اصفهان. از صلحاء است. وی از عبدالله بن محمد صانع و عبدالله بن محمد بن جعفر و جز ایشان روایت کند و از او عبدالعزیزبن محمد بخشی روایت کند. عبدالعزیز او را ضمن شیوخ خود ذکر کرده و بر وی ثنا گفته است. قرقوبی در اصفهان به سال 424 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

قرقوبی.

[قُ] (اِخ) محمد بن محمودبن حسین بن محمد بن حامد، مکنی به ابوعبدالله. از خطیبان و سخنوران بود و شعر خوب میگفت. ابوالفضل محمد بن ناصر سلامی قطعاتی از اشعار او را نوشته است. وی به سال 469 ه .ق. به بغداد آمد و به شهر خود برگشت. (انساب سمعانی). و در لباب الانساب آرد وی به سال 509 به بغداد وارد شد. (لباب الانساب).

قرقور.

[قُ] (ع اِ) کشتی دراز یا بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از کشتی عجمی است که عرب نیز نام آن را در ادبیات خود به کار برده است :
قرقور ساج ساجُهُ مطلّی
بالقیر و الضبات زنبری.
(المعرب جوالیقی ص271).

قرقوس.

[قُ] (ع اِ) بیابان فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قَرَقوس شود.

قرقوس.

[قَ رَ] (ع اِ) زمین هامون سفت نرم ستبر بی گیاه. و گاه است که بیرون آمده است از او آب سوزندهء پلیدی که گویا پاره ای آتش است و بلند و آرمیده میباشد. (شرح قاموس). بیابان فراخ درشت تابان بی گیاه برآمدنگاه آب گرم پلید، گویا پرکالهء آتش است. || کلمه ای است که بدان بزغاله ای را وقت توبره نمودن خوانند، و نیز سگ را بدان خوانند. (منتهی الارب).

قرقوص.

[قُ] (ع اِ) بچهء سگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرقوف.

[قُ] (ع اِ) می. (منتهی الارب). خمر. (اقرب الموارد). رجوع به قَرْقَف و قُرْقُف شود. || درم. (منتهی الارب). درهم. (اقرب الموارد).

قرقومعما.

[قُ ؟] (معرب، اِ مرکب) ثفل دهن الزعفران. (بحر الجواهر). به لغت یونانی ثفل روغن زعفران باشد، و معما به معنی ثفل است.

قرقومعنا.

[قُ مَ] (معرب، اِ مرکب) ثفل روغن زعفران است. (اشتینگاس). رجوع به قرقومعما شود.

قرقه.

[قَ قَ] (اِخ) قارقا. دهی جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری سراب و 12000 گزی شوسهء سراب به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 702 تن. آب آن از نهر و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرقی.

[] (اِ) نوعی از کلاه که در سوالف زمان مخصوص پادشاهان بوده، و در این زمان از ملبوسات عوام است. (بهار عجم) (آنندراج).

قرقی.

[قِ] (ترکی، اِ) پرنده ای است شکاری. قِرغوی. باز. بازی.

قرقی.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد در 20 هزارگزی شمال خاوری طرقبه. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 410 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرقی.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد در 13 هزارگزی شمال خاوری مشهد کنار جادهء عمومی مشهد به شیرشتر واقع است. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنه 1159 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرقیزستان.

[قِ زِ] (اِخ) رجوع به قرغیزستان شود.

قرقیسا.

[قِ] (اِخ) شهری است بر فرات که بنام قرقیساءبن طهمورث نامیده شده است. (منتهی الارب). رجوع به قرقیسیاء و قرقسان شود.

قرقیسیاء .

[قِ] (اِخ) شهری است در جزیره در شش فرسخی رحبهء مالک بن طوق در نزدیکی رقة. جریربن عبدالله و عدی بن حاتم و حنظلة کاتب پس از آنکه معاویه سب و طعن صحابه را آغاز کرد از کوفه بدان شهر هجرت کردند. جریر در این شهر وفات یافت. (انساب سمعانی). نسبت بدان اکثر قرقسانی است و گاه قرقسای بدون نون. (انساب سمعانی). در محل اتصال رود خابور به رود فرات و نزدیکی رقة واقع است. (لباب الانساب). رجوع به قرقیسا شود.

قرقیهان.

[] (اِ) کرگران. کیکهان. صاحب الابنیه گوید: اندر روغن کلانج به کار برند، و او را کیکهان خوانند. گرم و خشک است اندر درجهء اول. فالج و لقوه را سود کند و قولنج بگشاید و تب چهارم ببرد، کرگران خوانندش و کیکهان. (الابنیة عن حقایق الادویه).

قرکن.

[قَ کَ] (اِ) زمینی را گویند که آن را آب یا سیلاب کند، و در هر جای از آن قدری آب ایستاده باشد. || جوی را نیز گویند که آن را نو احداث کرده یا کنده باشند. (آنندراج). رجوع به فَرکَن و فَرکَنْد شود.

قرلان چای.

[قِ] (اِخ) قرآن چائی. دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 28 هزارگزی شمال کلیبر و 28000 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 32 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرلون.

[قُ رُلْ لو] (اِخ) شهری است به ساحل جزیرهء سیسیل. (معجم البلدان).

قرلی.

[قِ رِلْ لا] (معرب، اِ) مرغی است نیک برحذر و هوشیار که پیوسته ترسان و بیمناک بر روی آب میباشد و از غایت ترس به چشمی بر هوا و به چشمی زیر آب نگاه کند، و آن را مثل زنند و گویند: هو احزم من قرلی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پرنده ای است کوچک از طائفهء قاوندیات که بر روی آب است. پشت آن کبود مایل به سبزی روشن است. بر روی آب پرواز میکند و آنگاه به سرعت به سوی آب فرودمی آید تا به ماهیان و جانداران دیگر آبی دست یابد. خانهء خود را از استخوانهای ماهیان در سوراخی کنار جویبارها میسازد. این حیوان در مغرب آسیا و شمال افریقا و اروپا زندگی میکند. (الموسوعة العربیة). پرنده ای است ماهی گیر، و کلمهء عجمی و معرب است. (المعرب جوالیقی ص266).
به قرلی در اقبال به خیر و ادبار از شر مثل زنند: کأنه قرلی ان رأی خیراً تدلی او رأی شراً تولی. (صبح الاعشی ج2 ص69).

قرم.

[قَ] (ع مص) پوست باز کردن. (منتهی الارب). پوست کندن. (از اقرب الموارد). || دشنام دادن. || خوردن. || پوست پاره از بینی شتر بریدن بی جدا کردن و گرد ساختن. || پوست پاره از اعلای بینی شتر بریدن تا به جای مهار افتد و شتر خوار و رام گردد، و این کار را جهت نشان کردن انجام دهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بازداشتن و بند کردن. (منتهی الارب). حبس کردن. (اقرب الموارد). || (اِ) اشتر گرامی که نه بندند او را و نه بار بر وی کنند و به جهت گشنی بدارند یا فربه نمایند جهت کشتن. (منتهی الارب). نر گشن است، یا نری است که نرسیده به او ریسمان و سرخود چریده است. (شرح قاموس). الفحل او ما لم یمسه حبل و لم یحمل علیه و ترک للفحلة. (اقرب الموارد). || مهتر قوم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). سید. عظیم. (اقرب الموارد). ج، قروم. (منتهی الارب). || نشانی است تیر قمار را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گوشت، و شاید این کلمه با کلمهء لاتینی کرنیس(1) بی ارتباط نباشد. (از نشوءاللغة).
(1) - Carnis. Caro.

قرم.

[قَ رَ] (ع اِمص) شدّة شهوة اللحم. (نشوءاللغة). و در نزد ما، قَرَم دلالت بر عیب دارد، چون عَرَج و حَوَل. (از نشوءاللغة).

قرم.

[قُ] (ع اِ) گیاهی است در ستبری و سفیدی شبیه به درخت خیار که در دریا روید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرم.

[قِ رِ] (اِخ) قُرَیم. شهری است. (منتهی الارب). رجوع به کریمه (اِخ) شود.

قرم.

[قِ] (اِخ) (شبه جزیره کریمه) شبه جزیره ای است بر ساحل شمالی دریای سیاه از اتحاد جماهیر شوروی (سابق). مساحت آن 9949 میل مربع است. مردم آن به سال 1954 م. یک میلیون ونیم بوده اند. (الموسوعة العربیة). رجوع به کریمه (اِخ) شود.

قرم.

[قُ رُ] (اِخ) (خانان...) (حدود 823 - 1197 ه . ق. / 1420 - 1783 م.) این طایفه یکی از شعب سه گانهء خاندان طغاتیمور و مهمترین آن خاندان است که قلمروشان بلاد بلغار بوده و در آخر کار قرم و کافا به آن ضمیمه شده و گاهی هم به سلطنت سیراردو رسیده اند. تاش تیمور برادر آلغ محمد که مدتی از سران لشکری توقتمش خان بود مؤسس سلسلهء مقتدر خانان قرم است و پسرش حاجی گرای اولین خان این شعبه محسوب میشود. ذکر خانان قرم در مسئلهء شرق همه وقت به میان می آید و در این باب اهمیتی خاص دارند، چه ایشان گاهی به عنوان پیشقراولان عثمانی و زمانی به شکل اتحاد با روسیه در روابط بین این دو دولت مداخله میکردند و محل ملاحظهء هر دو طرف بودند. بالاخره روسیه و عثمانی هر دو ملتفت احوال ناپایدار این همسایگان خطرناک خود شدند و به موجب معاهدهء سال 1198 ه . ق. / 1783م. متفقاً از میان بردن ایشان را تصمیم گرفتند. شخصی از فرزندان این خانان با اقتدار به اسم سلطان قرم گرای کنی گرای در شهر ادین بورک اقامت اختیار نمود و با یکی از خانم های اسکاتلندی ازدواج کرد. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص207 و 208 و 210 شود.

قرماء .

[قَ] (ع ص) (ناقه...) شتر مادهء پوست بینی بریده آونگان گذاشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرماز.

[قِ] (ع اِ) نان پهن و گرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گرد و پهن ساخته جهت پختن. (منتهی الارب).

قرماص.

[قِ] (ع اِ) خانهء زمین کند و گو فراخ درون تنگ دهانه که مردم سرمازده در آن گرم شوند و سرما دفع کنند. || جای کوماج نهادن. || جای تخم نهادن کبوتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قرمص و قرموص شود. || (اِمص) کوتاهی رخسار. (منتهی الارب). قصرالخدین. (اقرب الموارد).

قرمان.

[قَ رَ] (ع مص) نخست گیاه خوردن گرفتن ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به ضعف و سستی خوردن. (منتهی الارب). الاکل الضعیف. (اقرب الموارد).

قرمان.

[قِ] (اِخ) معرب کرمان. رجوع به کرمان شود.

قرمان.

[قَ] (اِخ) اقلیمی است در روم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و گاه قَرَمان خوانده شود. (اقرب الموارد). شهری است در ترکیه. نام قدیم آن لارندا است. این شهر در جنوب شرقی قونیه در فاصلهء 57000 گزی آن قرار گرفته و خاندان قرمان اغلو در قرن چهاردهم م. آن را پایتخت خود گردانیدند. (ذیل المنجد).

قرمان اغلو.

[قَ اُ] (اِخ) بزرگترین خاندان ترکمانی است که در آسیای صغیر پس از سقوط سلطنت سلجوقیان (اواخر قرن دوازدهم م.) پرورش یافت. شهرهای قلمرو حکومت آنان کوهستانی و در میان دشتهای قیلیقیه و قونیه بود و به این جهت بر شهرهای عراق مشرف بود و مالیات از مسافران میگرفتند. اینان ابنیهء عالی ساختند که از آن جمله مدرسهء خاتونیه است در قرمان. زبان آنان ترکی بود. (ذیل المنجد).

قرم پف.

[قُ رُ پُ] (ص) کلمه ای است که برای احتراز از معنی زشت قرمساق به جای آن گویند، و گاه نیز قرم دنگ گویند. (یادداشت مؤلف).

قرمد.

[قَ مَ] (ع اِ) آنچه بدان طلا نمایند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مانند زعفران و گچ. || نوعی از سنگها. (منتهی الارب). قیل جمارة لها خروق یوقد علیها فتنضج و یبنی بها. (اقرب الموارد). || سنگریزه ای است که پخته از آن بنا سازند. || سفال و خشت پخته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). آجر. (اقرب الموارد).

قرمد.

[قَ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قرمدنگ.

[قُ رُ دَ] (ص) برای پوشانیدن معنی زشت قرمساق، قرمدنگ و گاه قرم پف گویند. (یادداشت مؤلف).

قرمدة.

[قَ مَ دَ] (ع مص) باریک نوشتن. (منتهی الارب). و آن لغتی است در قرمطة. (اقرب الموارد). || گام نزدیک نهاده رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرمطة شود.

قرمز.

[قِ مِ] (معرب، اِ) رنگی است که از آب افشردهء نوعی از کرم که در بیشه ها باشد، سازند. (منتهی الارب). صبغ ارمنی احمر. یقال انه من عصارة دود یکون فی آجامهم و یقال انه حیوان تُصْبَغُ به الثیاب فلایکاد ینضل لونه. و آن معرب است. (از اقرب الموارد). کرمی است سخت سرخ که به سیاهی زند شبیه کرم ابریشم و کرم شب تاب که بیشتر بر درخت بلوط گرد آید، و آن رنگی است سرخ که صباغان به کار برند. چیزی است که بدان سرخ رنگ کنند و کتاب در عنوان حکایات نویسند، و آن کرمی بوده که آن را گرفته خشک کرده چیزی را بدان رنگ کنند. در مخزن الادویه آمده که آن کرمی است که در برگهای اشجار به هم میرسد تا به اندازهء دانهء عدسی و هرچه بزرگتر میشود به قدر نخودی مستدیر و مانند حیوانی پرنده میگردد که گویا میخواهد طیران کند، پس شکافته شده از جوف آن کرم کوچکی سرخ رنگ برمی آید، هرچه کهنه میشود رنگ آن سرخ تر میگردد. پس آن را با شراب میکشند به طوری خاص یا با شراب طبخ میدهند یا با آب و رنگ او را از آن جدا مینمایند. نقاشان و رنگ رزان و کاتبان آن را به کار میبرند. در ابریشم و پشم و یک جزو آن ده جزو را رنگین میکند و رنگی از آن بهتر نمیباشد. و در فرهنگ مخزن آمده که کرم سرخ به فارسی دود قرمز است و در هر حال قرمز در اصل کرمست بوده و چون در فارسی سین و زاء بدل شوند چنانکه ایاز و ایاس، کرمست را تخفیف و تبدیل نموده به قرمز معرب ساخته اند. (آنندراج). || نزد اساکفه پوستی است که به رنگ قرمز رنگ شده باشد. (از اقرب الموارد).

قرمزآباد.

[قِ مِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین در 210 هزارگزی جنوب باختر ضیاءآباد و 19 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن در کوهستان سردسیر. سکنهء آن 485 تن. آب آن از چشمه سار. محصولات آن غلات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قرمزتپه.

[قِ مِ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران در 26 هزارگزی شمال خاور ورامین و 2 هزارگزی جنوبی راه شوسهء خراسان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل. سکنه 271 تن. آب آن از رودخانهء جاجرود. محصولات آن غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قرمزداش چالدران.

[قِ مِ دَ] (اِخ)دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو در 11500 گزی شمال خاوری سیه چشمه و 5000 هزارگزی شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. کوهستانی سردسیر و هوایش سالم است. سکنهء آن 152 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرمزگل.

[قِ مِ گُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز در 14 هزارگزی خاور دهخوارقان و 14 هزارگزی شوسهء تبریز به آذرشهر. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل. سکنهء آن 257 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن جا غلات و حبوبات و توتون و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرمزی.

[قِ مِ] (ص نسبی) نسبت است به قرمز. آنچه رنگش سرخ باشد. (از اقرب الموارد).
- قرمزی روز؛ کنایه از شفقی است که پیش از طلوع آفتاب و بعد از صبح به هم رسد. (مجموعهء مترادفات ص272).

قرمزی باغ.

[قِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه در 39 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 45 هزارگزی شمال راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل. سکنهء آن 104 تن. آب آن از چشمه. محصولات آن غلات، نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت است و صنایع دستی فرش بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرمزی بلاغ.

[قِ مِ بُ] (ارخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 49 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 13 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن درهء معتدل، مالاریائی. سکنهء آن 104 تن. آب آن از قوریچای و چشمه و محصولات آن غلات، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرمزی خلیفه.

[قِ مِ خَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه در 14 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 5 هزارگزی باختر ارابه رو میاندوآب به بناب. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریائی. سکنهء آن 400 تن. آب آن از زرینه رود. محصولات آن جا غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی اهالی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرمزین.

[قِ مِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کوهپایهء بخش نوبران شهرستان ساوه در 20 هزارگزی شمال باختری نوبران و 10 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستان سردسیر. سکنه 847 تن. آب آن از چشمه سار. محصولات آن جا غلات، بنشن، بادام، گردو، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی و قالیچه بافی است. راه مالرو و ماشین رو دارد، از طریق آق قلعه میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قرمزیة.

[قِ مِ زی یَ] (ع ص نسبی)(الحُمّی...) سرخجه. سرخک. تب قرمزی مرضی است مسری و خطرناک که از میکرب ستربتوکوکس خونی ناشی میشود. انقلاب این مرض در مدت یک هفته به نهایت میرسد و بدن یکپارچه به رنگ قرمز درمی آید که در آن نقطه هائی از قرمزی روشن و کوچک به چشم میخورد و به سبب التهاب درد گوش عارض میگردد. در دوران نقاهت بدن پوست می اندازد. این مرض به وسیلهء حرف زدن و سرفه کردن به دیگری منتقل میشود. پنی سیلین و برخی داروهای قدیمی برای مبارزه با این بیماری به کار میرود. (الموسوعة العربیة).

قرمس.

[قَ مَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). شهری است از توابع مارده در اندلس. (معجم البلدان).

قرمساق.

[قُ رَ] (ترکی، ص) هرکه زن خود را به دیگران بدهد. (آنندراج). آنکه دلالی نامشروع زنان کند. جاکش. و در تداول امروز به ضم راء است.

قرمش.

[قَ مَ] (ع اِ) مردم آمیخته از هر جنس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج): فی الدار قرمش من الناس؛ ای اخلاط. (اقرب الموارد).

قرمش.

[قِ مِ] (ع اِ) مردم آمیخته از هر جنس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرمش.

[قَ رَمْ مَ] (ع ص) آنکه بخورد هر چیزی را. || مردم بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرمشة.

[قَ مَ شَ] (ع مص) تباه گردانیدن. || گرد آوردن چیزی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرمص.

[قِ مِ] (ع اِ) خانهء زمین کند و گو فراخ درون تنگ دهانه که مردم سرمازده در آن گرم شوند و سرما دفع کنند. (منتهی الارب). حفرة واسعة الجوف ضیقة الرأس یستدفی ءُ فیها الصرد من البرد. || جای کوماج نهادن. (اقرب الموارد). || جای تخم کبوتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرموص و قرماص شود.

قرمصة.

[قَ مَ صَ] (ع مص) به قرماص درآمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قرماص و قرمص شود.

قرمط.

[قِ مِ] (اِخ) ابن حمدان. فرزند حمدان گبر بود که وزیر یزدگرد شهریار بود. قرمط بن حمدان را امام جعفر صادق به تهمت فلسفه متهم کرد و به آخر کار عمر عبدالعزیز خلیفه قرمط بن حمدان را به الحاد به دار بیاویخت. (النقض ص92).

قرمط.

[قِ مِ / قَ مَ] (اِخ) وی رئیس قرامطه و از باطنیه است. قرمطیان به وی نسبت دارند. در نام و اصل او اختلاف است، گویند نام وی حمدان یا فرج بن عثمان یا فرج بن یحیی است و قرمط لقب اوست. لغویان قاف و میم را فتحه دهند و فرنگیان از آنان اخذ کرده و گویند: Karmath ، ولی علمای نسابه به کسر قاف و میم ضبط کرده اند. اصل او از خوزستان است و در کوفه به سال 258 ه . ق. مشهور شد و به زهد و پارسائی تظاهر کرد، گروهی گرد او فراهم آمدند، وی کتابی به آنان نشان داد که گویند در آغاز آن چنین آمده بود: بسم اللهالرحمان الرحیم یقول الفرج بن عثمان و هو عیسی و هو الکلمة و هو المهدی و هو احمدبن محمد بن الحنفیه و هو جبرئیل. در آن کتاب سخنان کفرآمیز و تحلیل و تحریم فراوان بود. پیروان وی بسیار شدند از جمله زکرویه بن مهرویه و ابوسعید حسن بن بهرام جنابی از قطیف و بحرین. بی قلیص بن ضمضم از بنی کلب بن وبره در عراق و شام و علی بن فضل در یمن به تبلیغ مذهب وی پرداخت و هنوز بقایای آنان در جبل کلبیه در لاذقیه و در نجران یمن و در قطیف در مغرب خلیج فارس موجودند ولی بیشتر آنان در اسماعیلیه و نضیریه و طوائف باطنی دیگر مندمج شدند. اقوال مختلفی دربارهء قرمط نقل شده و قول ارجح این است که همین قرمط است که حاکم رحبه او را به سال 293 ه . ق. گرفت و المکتفی بالله عباسی او را به قتل رسانید. و در منتظم ابن جوزی برخی از حالات قرمطیان آمده است. (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص35 و 36). رجوع به قرمطیان شود.

قرمطتان.

[قِ مِ طَ] (ع اِ) هر دو سوراخ بینی مرغ همچو هر دو نخرهء ستوران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرمطة.

[قَ مَ طَ] (ع مص) تنگ و باریک نبشتن خط. || نزدیک نهادن گام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرمطی.

[قِ مِ / قَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به قرمط. رجوع به قرمط و قرمطیان شود.

قرمطیان.

[قِ مِ / قَ مَ] (اِخ) فرقه ای از غُلات شیعه میباشند که به سبعیه نیز نامیده شده اند. (تعریفات). از وقتی که نخستین دعات اسماعیلی در اهواز مستقر شدند و آغاز دعوت برای امامت محمد بن اسماعیل و اولاد او کردند، یکی از مبلغان خود را به نام حسین اهوازی به سواد کوفه فرستادند. وی در آنجا با مردی به نام حمدان اشعث معروف به قرمط ملاقات کرد. حمدان به زودی دعوت باطنیه را پذیرفت و در این راه به حسین اهوازی یاوری کرد و چندان در این کار کوشش نمود که حسین اهوازی امر دعوت را در سواد عراق به او واگذاشت. و او کلواذا یکی از توابع بغداد را مرکز دعوت خود قرار داد و دعوت وی چنان به سرعت انتشار یافت که در سال 276 ه . ق. توانست به خرید اسلحه و تشکیل دسته ای از جنگجویان پردازد. اینان به زودی شروع به خونریزی و قتل مخالفان خود کردند و رعبی عظیم از آنان در دل مسلمانان عراق افتاد و بسیاری از مردم از بیم جان دعوت ایشان را پذیرفتند. قرمطیان عراق در سال 227 ه . ق. قلعهء استواری در سواد کوفه به نام دارالهجرة برای خود ترتیب دادند. حمدان از این پس به وضع مقررات مالی و نظامات اجتماعی متقنی برای اتباع خود مبادرت جست و هر یک را موظف به خرید سلاح برای خود کرد. داماد حمدان به نام عبدان کاتب یکی از دعات چیره دست او بود که مردم را به «الامام من آل رسول الله» دعوت میکرد و او توانست دو تن از بزرگترین ناشران دعوت قرمطیان را به نام ابوسعید جنابی و زکرویه بن مهرویه که هر دو ایرانی بودند به این مذهب درآورد. از حدود سال 280 میان حمدان و عبدان کاتب با مرکز دعوت اسماعیلی در اهواز اختلاف حاصل شد و از این راه مذهب جدیدی به نام قرمطی که از شعب مذهب اسماعیلی محسوب میشود به وجود آمد. زکرویه پسر مهرویه و پسرانش یحیی و حسین در شمال عراق و بلاد شام شروع به نشر عقاید قرمطیان کردند و مدتی دمشق را در محاصره گرفتند و قوافل حاج را غارت کردند و فتنهء آنان تا سال 294 به قوت ادامه داشت. ابوسعید جنابی (حسین بن بهرام) از اهالی جنابهء فارس بود که دعوت خود را در بحرین و یمامه و فارس پراکند و سپاهیان خلیفه را منهزم ساخت و رعب و هراسی عجیب میان مسلمانان افکند، تا در سال 301 به دست یکی از غلامان خود کشته شد و بعد از او پسرش ابوطاهر به اشاعهء دعوت قرمطیان و قتل و غارت بلاد عرب و عراق عرب و کشتن قوافل حاج اشتغال داشت و اعقابش تا سال 367 حکومت میکردند، وجه تسمیهء این فرقه به قرمطی انتساب آنان است به حمدان اشعث ملقب به قرمط. راجع به معنی کلمهء قرمط اقوال مختلفی است، قرمطة در لغت یعنی ریز بودن خط و نزدیکی کلمات و خطوط به یکدیگر، و میگویند چون حمدان کوتاه بود و پاهای خود را هنگام حرکت نزدیک به هم میگذاشت، به این لقب خوانده شد. و باز میگویند که لفظ قرمط از باب انتساب قرمطیان است به محمد وراق که خط مقرمط را خوب مینوشت و دعوت فرقهء اسماعیلیه به دست او در میان قرمطیان به کمال رسید. ظاهراً کلمهء قرمطی از لغت نبطی «کرمیته» به معنی سرخ چشم باشد. قرمطیان میگفتند محمد بن اسماعیلیان امام هفتم و صاحب الزمان است و معتقد به قیام به سیف و قتل و حرق مخالفان خود از سایر مذاهب اسلامی بودند. زیارت قبور و بوسیدن سنگ کعبه و اعتقاد به ظواهر در مذهب آنان حرام بود و در احکام شریعت قائل به تأویل بودند. (تجارب الامم ج1 ص33) (تاریخ الاسلام السیاسی ج3 ص325) (تاریخ ادبیات در ایران ج1 ص217 و 218). این فرقه میگفتند که نبوت حضرت رسول بعد از غدیر خم از آن حضرت سلب و نصیب حضرت علی بن ابی طالب گردید. (از الفرق بین الفرق ص61) (تلبیس ابلیس ص110) (مقالات اشعری ص26) (ملل و نحل) (خاندان نوبختی ص261). شعار قرمطیان مانند اسماعیلیان رایت سفید بوده است. بعضی از مورخان و نویسندگان فرقهء باطنیه را اعم از اسماعیلیان و قرمطیان و غیره متهم به خروج از دین و تظاهر به اسلام برای نابود کردن آن و تجدید رسوم مجوس کرده اند. اگر این دعوت درست باشد ظهور این مذهب در ایران با منظور و مقصود ملی همراه بوده است. البغدادی شواهد متعددی برای اثبات این نظر داده و آغاز دعوت این قوم را از زمان معتصم دانسته است که بابک و مازیار برای آئین های قدیم قیام کرده بودند. وی میگوید اصحاب تواریخ گفته اند که واضعان اساس دین باطنیه از اولاد مجوس و مایل به دین اسلاف خود بوده اند و چون جرأت نمیکردند این عقیده را به صراحت اظهار کنند دعوت خود را در لباس مذهب باطنی انتشار دادند. اساس معتقدات این قوم بنابه تصریح بغدادی بر ثنویت است، یعنی میگویند خداوند نفس را خلق کرد و خدا [اله الاول] و نفس [اله الثانی] مشترکاً امور عالم را به تدبیر کواکب سبعه [هفت امشاسپند]و طبایع الاول [= ایزدان] اداره میکنند. همچنین شروع به تأویل احکام شریعت کردند به وجهی که منجر به احکام مجوس بشود، مثلاً برای اتباع خود نکاح با محارم و شرب خمر را جائز شمردند و امیر قرمطی احساء بعد از ابوطاهر جنابی فرمان داد که اگر کسی آتش را خاموش کند دستش را ببرند و اگر کسی آن را به دَم خویش بمیراند زبانش را ببرند. از اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری مبارزهء شدیدی در عراق و ایران با اسماعیلیان و قرمطیان شروع شد، و با ظهور محمود سبکتکین که به قتل شیعه و معتزله و اسماعیلیه و قرامطه ولوعی تمام داشت بر شدت این مبارزه افزوده شد و محمود خود میگفت: «من ازبهر عباسیان انگشت درکرده ام در همهء جهان و قرمطی میجویم و آنچه یافته آید و درست گردد بر دار میکشند». (الفرق بین الفرق چ 2 صص169 - 188) (صورة الارض صص295 - 296) (تجارب الامم ج1 صص33 - 34) (کامل التواریخ ذیل حوادث سال 278) (تبصرة العوام ص184) (جهانگشای جوینی ج3 ص87) (الحضارة الاسلامیه فی القرن الرابع ج2 صص53 - 58) (تاریخ ادبیات در ایران ج1 صص216 - 220).

قرمطیط.

[قَ مَ] (ع ص) مرد خط باریک نویس. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد گام نزدیک گذار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قرمطة شود.

قرمل.

[قَ مَ] (ع اِ) درختی است سست و نرم و بی خار، چون زیر پا افتد بشکند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرمل.

[قِ مِ] (ع اِ) شترکرهء بُختی. || شتر دوکوهانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قَرامِل. (منتهی الارب). || موی بند زنان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر ریزهء بسیارپشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قرمل.

[قَ مَ] (اِخ) اسب عروة بن بدر. (منتهی الارب).

قرمل.

[قَ مَ] (اِخ) ابن حمیم. پادشاهی است که دورهء او پس از زمان مرثدبن جدن بود. و آن را به ضمه نیز خوانند. (از منتهی الارب).

قرملاء .

[قَ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قرملة.

[قَ مَ لَ] (ع اِ) یکی قرمل. درختی است سست و بی خار که زیر پا بشکند، و بدان مثل زده شده است: ذلیل عاذَ بقرملة؛ یعنی خود خوار است و پناه به ذلیلی دیگر برده است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرملیة.

[قِ مِ لی یَ] (ع ص، اِ) شتر بسیار ریزه چشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرمود.

[قُ] (ع اِ) ثمرالغضا. (اقرب الموارد). || بزبچهء کوهی. (منتهی الارب). ذکر الوعول. (اقرب الموارد). تکهء کوهی. (منتهی الارب). ج، قرامید. (اقرب الموارد).

قرموص.

[قُ] (ع اِ) خانهء زمین کند و گو فراخ درون تنگ دهانه که مردم سرمازده در آن گرم شوند و سرما دفع کند. || جای کوماج نهادن. || جای تخم نهادن کبوتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قرمص و قرماص شود.

قرموط.

[قُ] (ع اِ) گو یک گوه گردان. (منتهی الارب). دُحروجة الجُعَل. (اقرب الموارد). || بار درخت غضا سرخ همچو انار که پستان دختران را بدان تشبیه کنند. (منتهی الارب).

قرمول.

[قُ] (ع اِ) نوعی از بار غضا که درختی است خاردار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرمونیة.

[قَ رَ نی یَ] (اِخ) شهرستانی است به مغرب. (منتهی الارب). دهی است از اندلس پیوسته به توابع اشبیلیه در مغرب قرطبه و مشرق اشبیلیه. جائی است قدیمی. مردم آن بر عبدالرحمان بن محمد اموی تمرد کردند و او با لشکریان خود بدانجا وارد شد، و آنجا را فتح کرد و ویران ساخت. میان آن و اشبیلیه هفت فرسخ فاصله است و میان آن و قرطبه بیست ودو فرسخ. بیشتر مردم آن را قرمونة گویند. (معجم البلدان).

قرمة.

[قَ مَ] (ع اِ) پوست پاره ای که از بینی ستور بریده و آونگان گذارند جهت نشان. || نشانی است که بر تیر قمار نمایند مانند قرم شتر را. || جامه ای که بدان فرش را پاک کنند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرمة.

[قُ مَ] (ع اِ) جای بریدن از بینی شتر. || پوست پارهء بریدهء آونگان گذاشته جهت نشان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرمه.

[قُ مَ / مِ] (ترکی، اِ) نوعی خورش که مرکب است از گوشت خردکرده و سبزی و لوبیا و غیره. قرمه سبزی.
- قرمه کردن؛ تکه تکه کردن. قیمه کردن. خرد کردن.

قرمی.

[قَ رَ ما] (اِخ) جائی است در یمامه مر بنی امرءالقیس بن زیدمنات را بدان جهت که ساختهء اوست. (منتهی الارب).

قرمی.

[قَ رَ ما] (اِخ) موضعی است میان مکه و مدینه. (منتهی الارب).

قرمید.

[قِ] (ع اِ) آجر. (اقرب الموارد). خشت پخته. (منتهی الارب). || آنچه برای زینت صیقل دهند. (از اقرب الموارد). || پارگین به خشت برآورده. (منتهی الارب). || بز کوهی ماده. (اقرب الموارد). ج، قرامید.

قرمیدة.

[قِ دَ] (ع اِ) یکی قرمید. (اقرب الموارد). رجوع به قرمید شود. بز کوهی ماده. ج، قرامید. (اقرب الموارد).

قرمیز.

[قِ] (ع ص) سست و ضعیف. (منتهی الارب). الضعیف الضاوی. (اقرب الموارد). || (معرب، اِ) قرمز، کرم معروف. رجوع به قرمز شود :
به گاه خشم او گوهر شود همرنگ شونیزا
چنو خوشنود باشد من کنم زَانفاس قرمیزا.
بهرامی.

قرمیسین.

[قَ] (اِخ) معرب کرمانشاهان که شهری است قریب دینور. (منتهی الارب). میان آن و همدان سی فرسخ است. (معجم البلدان). رجوع به کرمانشاهان شود.

قرمیسینی.

[قِ] (ص نسبی) نسبت است به قرمیسین. و آن معرب کرمانشاه است. (انساب سمعانی) (معجم البلدان).

قرمیسینی.

[قِ] (اِخ) ابراهیم بن شمیان، مکنی به ابواسحاق. در عصر خود ریاست جبال را داشته و کرامات از او نقل شده است. وی با مشایخی از قبیل ابوعبدالله مقری مصاحبت داشته است. (انساب سمعانی).

قرمیسینی.

[قِ] (اِخ) عبدالملک بن ابراهیم بن احمدبن حسین. از کرمانشاهان است که در بغداد به سال 307 ه .ق. تولد یافت. از راویان مورد اطمینان بود. (انساب سمعانی).

قرمیسینی.

[قِ] (اِخ) عمر بن سهل بن ابی الجعد، مکنی به ابوعمر. از حافظان حدیث است. وی به دینور آمد و به همدان سفر کرد و حدیث گفت و به سال 330 ه .ق. وفات یافت. (انساب سمعانی). عمر بن سهل بن اسماعیل بن جعد حافظ دینوری ملقب به کدو. وی به سال 317 ه .ق. به همدان آمد، از ابی قلابه روایت کرد. ابوالحسین بن صالح و فرزندش از او روایت دارند. او ثقة، حافظ و صدوق بود و گویند وی حافظ تر و بافهم تر از ابن وهب بوده است. (معجم البلدان).

قرمیش.

[قِ] (ع اِ) مردم آمیخته از هر جنس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قرمش. و شاید مأخوذ از ترکی قرش مش و قرش میش باشد.

قرمیة.

[قِ می یَ] (ع اِ) گره اصل حلقهء بینی شتر که از موی و غیر آن سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قَرامیّ. (اقرب الموارد).

قرن.

[قَ] (ع اِ) شاخ و سرون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). تندی سر مردم که جای سرون حیوان است. (منتهی الارب) (آنندراج). جای شاخ از سر انسان. (اقرب الموارد).
- وحیدالقرن؛ کرگدن است که دارای یک شاخ است. (اقرب الموارد).
|| یک سوی سر. || زیر سر. ج، قرون. (منتهی الارب) (آنندراج). || جبهء کوچکی که ضمیمه جبهء بزرگ شود. (از اقرب الموارد). || گیسو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (بحر الجواهر). گیسوی زنان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): لها قرون طوال؛ ای ذوائب. (اقرب الموارد). || موی بافته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): له قرنان؛ ای ضفیرتان. (منتهی الارب). || نوک موی. (منتهی الارب) (آنندراج). || سر کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قِران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شاخ ملخ و جز آن که دو تار دراز باشد بر سرش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || پوشش هوده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || یک سوی هودج. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آن بخش از دشت که نخست پیش آید. (از منتهی الارب) (آنندراج). اول فلات. (اقرب الموارد). || کرانهء گردهء آفتاب، یا اعلای آن، یا آنچه نخست پیدا شود از شعاع آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج). ناحیة الشمس و حاجبها، و قیل اول شعاعها، و قیل اول ما یبدو منها عند طلوعها. (اقرب الموارد). || مهتر و سردار قوم. || بهترین گیاه، یا آخر آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || سر گیاهی که پاسپر نشده. (منتهی الارب) (آنندراج). انف الکلا الذی لم یوطأ. (اقرب الموارد). || یک دفعه از باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || یک تک اسب. (منتهی الارب) (آنندراج). || همسال. || همسر مرد. || اهل یک روزگار از مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || صد سال، و مراد مورخان از ذکر قرن همین صد سال است، مث اگر میگویند فلان در قرن هفتم است یعنی در خلال هفتصد سال از سالهای تاریخ است. (اقرب الموارد). ج، قرون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). چهل سال یا ده یا بیست یا سی(1) یا پنجاه یا شصت یا هفتاد یا هشتاد یا صد یا صدوبیست، و اول از دو معنی اخیر اصح است. (منتهی الارب) (آنندراج). || هر امتی که بمیرد و از افراد آن کسی نماند. (اقرب الموارد). هر گروهی که فوت شده و احدی از آن باقی نمانده. (منتهی الارب) (آنندراج). || گروهی بعدِ گروهی. (اقرب الموارد) (آنندراج). || پاره ای از روزگار. || رسن از پوست درخت تافته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || توک بافته از پشم. (منتهی الارب) (آنندراج). الخصلة المفتولة من العهن. (اقرب الموارد). || پائین ریگ توده. (منتهی الارب) (آنندراج). اسفل الرمل. (اقرب الموارد). || کوه خرد. || پارهء جداشده از کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قُرون، قِران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دم شمشیر و تیر یا پیکان. || منارهء سر چاه به خشت یا به سنگ برآورده که چوب چرخ بر آن گذارند. || یک میل از سرمه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || المرة الواحدة. (اقرب الموارد). زن (!) تنها و یگانه(2). (منتهی الارب) (آنندراج). || سنگ تابان و درخشان. || فنج خرد زن که از کس وی برآید همچو غرو، و آن عیبی است بزرگ. (منتهی الارب). شی ء یکون فی فرج المرأة کالسن یمنع من المباشرة. (بحر الجواهر). || (اِخ) دو ستاره است مقابل جدی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - در عالم آرای عباسی ص647 این عبارت آمده است: «لغایت سی سال که یک قرن سعادت اقتران فرماندهی فرمانده زمان است». (از یادداشتهای قزوینی ج6).
(2) - مؤلف منتهی الارب المرة الواحدة را المرأة الواحدة پنداشته و آنطور معنی کرده است، و این اشتباه است.

قرن.

[قَ] (ع مص) چیزی را به چیزی بستن. || پیوستن چیزی را به چیزی. || دو ستور را در یک رسن با هم بستن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). دو ستور را در یک یوغ فراهم آوردن. || میان حج و عمره جمع کردن. (اقرب الموارد). || سم پای اسب بر جای دست افتاده در رفتن. (آنندراج).

قرن.

[قَ رَ] (ع اِ) کیش از چرم. || ترکش. (منتهی الارب). جعبه. (اقرب الموارد). || شمشیر. || تیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تیر باپیکان. || مرد باشمشیر. || مرد باتیر. (منتهی الارب). || رسن که در آن دو شتر را به هم بندند. || شتر به هم بسته با دیگری. || رسنی است از پوست درخت سلب که بر گردن فدان بندند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرن.

[قَ رَ] (ع مص) پیوسته ابرو گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرن.

[قَ / قَ رَ] (اِخ) موضعی است نزدیک طائف، یا تمامی وادی آن که میقات اهل نجد است به جهت احرام حج. (منتهی الارب). جوهری گوید: قَرَن، میقات مردم نجد است، و از آن است اویس قرنی، و غوری گوید: اویس منسوب است به بنی قرن، و دیگران این کلمه را به سکون راء ضبط کرده اند. (معجم البلدان).

قرن.

[قَ رَ] (اِخ) (یوم ال ...) کوهی است که در آن جنگی میان خثعم و بنی عامر بوده و بنی عامر پیروزی یافته. (مجمع الامثال میدانی). کوهی است معروف که یوم بنی قرن در آن بوده است، عبدالله بن قیس گوید :
طعن الامیر بأحسن الخلق
و غدوا بلبک مطلع الشرق
مرت علی قرن یقاربها
جمل امام برازق رزق.(معجم البلدان).

قرن.

[قَ] (اِخ) کوهی است مشرف بر عرفات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم البلدان). غوری گوید: و آن میقات مردم یمن و طایف است و آن را قرن المنازل گویند، عمر بن ابی ربیعه گوید :
أ لم تسأل الربع ان ینطقا
بقرن المنازل قد اخلقا.
و قاضی گوید: قرن المنازل همان قرن الثعالب و میقات مردم نجد است که یک شبانه روز با مکه فاصله دارد، و آن را قرن نیز خوانند و اصل آن کوه کوچک درازی است که از کوهی بزرگ جدا گشته. و برخی آن را به غلط به فتح راء خوانند. (معجم البلدان).

قرن.

[قَ رَ] (اِخ) قبیله ای است از یمن. (معجم البلدان).

قرن.

[قَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب).

قرن.

[قَ] (اِخ) قریه ای است از نواحی بغداد میان قطربل و مزرفة. (معجم البلدان). دهی است میان قُطربل و مرزفة، و از آن است خالدبن زید. (منتهی الارب).

قرن.

[قَ] (اِخ) کوهی است به آفریقا. (منتهی الارب). و در فتوحات اسلامی از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قرن.

[قَ] (اِخ) دهی است در یمامه. (منتهی الارب).

قرن.

[قَ رَ] (اِخ) ابن رومان بن ناحیة بن مراد. پدر تیره ای است. اویس قرنی از این تیره است. (از منتهی الارب).

قرن آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآبادرستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان در 15000 گزی خاور گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت معتدل مرطوب مالاریائی. سکنه 220 تن. آب آن از رودخانهء قرن آباد. محصولات آنجا برنج، غلات، لبنیات، توتون، سیگار. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس بافی است. راه شوسهء فرعی و امامزاده ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرنا.

[قَ] (اِ) کرنا. نای بزرگ. (آنندراج). در اصل خرنا بود به معنی نای بزرگ زیرا که خر به معنی کلان می آید و خای معجمه به کاف و قاف بدل شود. (آنندراج از جواهرالحروف و غیاث اللغات).

قرناء .

[قَ] (ع اِ) سوره ای که در هر رکعت خوانده شود. (آنندراج). || (ص) زن که وی را قَرْن باشد. رجوع به قَرْن شود.

قرناء .

[قَ] (اِخ) بنی القرناء به او منسوبند. (لباب الانساب).

قرنائی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به بنی القرناء. (لباب الانساب). رجوع به قرنانی شود.

قرناس.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس در 14000 گزی شمال خاوری کلاله. موقع جغرافیایی آن کوهستانی جنگلی معتدل مالاریائی. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه سار و محصولات آن برنج، غلات، حبوبات، عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرناق.

[قُ] (ترکی، اِ) خدمتکار. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به قرنق شود.

قرنان.

[قَ] (ع ص) مرد دیوث که دیگری را در زن خود شریک کرده باشد. (منتهی الارب). قرمساق. غرزن. کشخان.

قرنانی.

[قُ رَ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به بنی القرناء، و آن دوده ای است از تجیب.

قرنانی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به بنی القرنان. (لباب الانساب). و در متن انساب قرمانی آمده است. رجوع به قرنائی شود.

قرنانی.

[قَ] (اِخ) شریک بن سوید. ابن یونس گوید: وی در فتح مصر حضور داشته است. و در متن انساب سمعانی قرمانی آمده است. (لباب الانساب).

قرنانی.

[قُ رَ] (اِخ) سمعانی گوید: عروة بن تمیم، از سرشناسان طائفهء بنی القرماء و صاحب چاهی است که در راه حاجیانی است که از مصر به مکه روند و به چاه عمیر معروف است. و در انساب سمعانی عنوان قرمانی با میم آمده و ضبط آن با نون تعیین شده است.

قرناوه.

[قَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلدن بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس در 92000 گزی شمال خاوری گنبد سر راه فرعی گنبد به مراوه تپه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل. سکنه 1050 تن. آب آن از رودخانه گرگان. محصولات آن میوه جات فراوان، حبوبات، تریاک، ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان ابریشم بافی و نمدمالی است. مدرسهء علوم دینی به سرپرستی یکی از علمای تراکمه دایر است. 5 باب دکان دارد. از دو محل بالا و پایین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قرن البوباة.

[قَ نَلْ بَ] (اِخ) وادیی است از سعدبن بکر و برخی از قریش نزدیک به سراة. (معجم البلدان). رودباری است که از جانب سرات می آید. (منتهی الارب).

قرن الذهاب.

[قَ نَذْ ذُ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان).

قرن الشیطان.

[قَ نُشْ شَ] (ع اِ مرکب)قرناالشیطان. گروه او. || پیروان رأی او. || توانائی و انتشار و پراکندگی و چیرگی و غلبهء او. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرنب.

[قَ نَ] (ع اِ) کلاکموش. (منتهی الارب) (آنندراج). یربوع. || موش. || بچهء موش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قرنب.

[قُ نُ] (ع اِ) تهیگاه. (منتهی الارب) (آنندراج). خاصره. (اقرب الموارد).

قرنباء .

[قُ رُمْ] (ع اِ) کراویهء صحرائی است. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قرنباع.

[قِ رِمْ] (ع ص) ترنجیدهء زفت. (منتهی الارب).

قرن باعر.

[قَ ؟] (اِخ) قلعه ای است در یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قرنبضة.

[قُ رَمْ بَ ضَ] (ع اِ) زن کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرن بقل.

[قَ نِ بَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قرنتان.

[قَ نَ] (اِخ) کوهی است به ساحل دریای هند به طرف یمن. (منتهی الارب).

قرنتان.

[قَ نَ] (ع اِ) تثنیهء قرنة مؤنث قرن. (منتهی الارب). رجوع به قَرْن شود.

قرنسة.

[قَ نَ سَ] (ع مص) چشم باز نوشکار را دوخته در کریز نشاندن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قرنس البازی، کذا قُرْنِس؛ اذا کرز و خطیت عیناه. (منتهی الارب). || گریختن و از جنگ برگردیدن خروس. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرنصة.

[قَ نَ صَ] (ع مص) گریختن و از جنگ پشت دادن خروس. و یا صواب با سین است نه صاد. (منتهی الارب) (آنندراج). || در گریز نشاندن باز را. || در گریز نشستن وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). و این فعل هم لازم و هم متعدی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قرنطین.

[قَ رَ] (معرب، اِ) قرنطینه. رجوع به قرنطینه شود.

قرنطینه.

[قَ رَ نَ / نِ] (معرب، اِ) قَرَنْطین. جایی که در آن مسافران و عابران را مورد بازرسی قرار میدهند و از ورود بیماران جلوگیری به عمل می آورند. این کلمه از کارانْتِن(1) فرانسه گرفته شده است.
(1) - Quarantaine.

قرن ظبی.

[قَ نُ ظَبْیْ] (اِخ) آبی است بالای سعدیه، و گویند کوهی است در نجد از بنی اسد. (معجم البلدان).

قرن عشار.

[] (اِخ) قلعه ای است در یمن. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قرن غزال.

[قَ نُ غَ] (اِخ) نام گردنه ای است معروف. (معجم البلدان).

قرنفش.

[قَ رَ فَ] (ع ص) سطبر شگرف. (منتهی الارب).

قرنفل.

[قَ رَ فُ] (معرب، اِ) میخک، و آن بار یا شکوفهء درختی است که در جزایر هند پیدا گردد، و آن بهترین و پاک ترینِ داروهای گرم است، شکوفهء آن را نر و میوهء آن را ماده گویند و شکوفهء آن پاک تر است و هر دو لطیف و صفادهندهء دل و دماغ هستند. (از منتهی الارب). گلی است معروف و معدن آن هندوستان است. و اصل آن کرن پهول بوده و معنی کرن پهول به لغت هندی یعنی گل شعاع آفتاب، زیرا بر آن گل که سفید است رنگهای گلگون از شعاع آفتاب می افتد و زنان اهل هند آن را در سوراخ گوش کنند که سوراخ گوش بسته نشود. و به پارسی آن گل را میخک خوانند و مشهور است، و قرنفل معرب است. صاحب غیاث اللغات نوشته است که کرن پهول در هندی گل گوش است، چه اینکه کرن در هندی گوش است و پهول گل است. (آنندراج). هو ثمرة فی جزیرة الهند و هو کالیاسمین لکنّه اشد سواداً منه. حار یابس فی الثالثة مفرح مقو للقلب و المعدة و الکبد و الدماغ و سائر اعضاء الباطنة. محلل للریاح، نافع من الاستسقاء اللحمی و القی ء و الغثیان و یحد البصر و ینفع السبل و یطیب النکهة. (بحر الجواهر). || امروز نام گلی است خردبته با گلی معطر که در باغها برای زینت کارند :
هرچند بسی است در چمن گل
هست از همه به گل قرنفل.؟ (از آنندراج).

قرنفل بستانی.

[قَ رَ فُ لِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دوائی است که آن را فرنجمشک خوانند. (بحر الجواهر). و آن بالنگوی صحرائی است و به عربی بقلة الضّب خوانند، و بواسیر را نافع است. (آنندراج).

قرنفلة.

[قَ رَ فُ لَ] (ع اِ) یکی قرنفل. (اقرب الموارد). رجوع به قرنفل شود.

قرنفلیان.

[قَ رَ فُ] (اِ) (تیرهء...) گیاهان تمام انواع این تیره علفی و گلهای آنها با تیره های دیگر تفاوت بسیار دارد. کاسهء آنها از پنج کاسبرگ ساخته شده که بیخ آنها به هم نزدیک گشته و لوله ای میسازد که پنج کُنگُره دارد و ممکن است کاسهء کوچکتر اضافی نیز داشته باشد. در گل میخک که سردسته محسوب میشود کاسبرگها به هم چسبیده ولی در انواع دیگر از یکدیگر جدا است. جام آنها دارای پنج گلبرگ است که قسمت بالای آنها به طرف خارج گل برگشته و لبهء آنها بریدگی بسیار دارد. شمارهء پرچم های آنها ده و در دو حلقه قرار گرفته است، پنج پرچم در برابر کاسبرگها و پنج پرچم در مقابل گلبرگهاست، ممکن است در بعضی انواع حلقهء دوم پرچم ها از میان برود و فقط پنج پرچم باقی میماند. مادگی آنها دارای تخمدانی درشت و کلاله ای چندشاخه است و در برش تخمدان یک ستون مرکزی است که تخمک ها به اطراف آن ستون چسبیده اند. از روی شاخه های کلاله شمارهء برچه هائی که تخمدان را ساخته اند معلوم میشود. میوهء آن کپسولی است که از بالا شکاف خورده و دانه ها را بیرون میریزد. برگهای تمام گیاهان قرنفلی ساده و متقابل و در محلی که به ساقه میچسبد گرهی برجسته تشکیل میدهد. قرنفلیان را از روی شکل گلها به دو دسته تقسیم میکنند: اول دستهء میخک ها که قسمتی از کاسبرگهای آنها به هم چسبیده است. انواع آنها عبارتند از گل میخک(1) که جنس های بسیار دارد، و سیلن(2) که برای زینت کاشته میشود، و صابونی یا غاسول(3) که ساقه های زیرین و ساق و برگ آن دارای مادهء لعابی است و مانند صابون در آب کف میکند، لیخنس(4) که در مزارع گندم میروید و دانه های آن دارای مادهء سمی است که اگر با دانه های گندم مخلوط شود آن را سمی و خطرناک میکند، و گل قرنفل(5) که بریدگیهای گلبرگهای آن زیادتر است. دستهء دوم گیاهانی هستند که کاسبرگهای آنها به کلی از یکدیگر جدا است و گلهای بسیار کوچک دارند مانند نوع استلاریا و ارناریا که در ماسه های کنار نهر آب میروید، و نوع چوبک که ریشه های ضخیم آن دارای مادهء لعابی است و بمصرف رختشوئی میرسد. (گیاه شناسی گل گلاب صص312 - 412).
(1) - Dianthus.
(2) - Silena.
(3) - Safonaria.
(4) - Lychnis.
(5) - Caryorhylla.

قرنفولة.

[قَ رَ لَ] (ع اِ) یکی قرنفول. (اقرب الموارد). رجوع به قرنفلة و قرنفل شود.

قرنق.

[قُ نُ] (ترکی، اِ) خدمتکار. کنیزک. (غیاث اللغات) (از لطائف) (آنندراج). قُرناق.

قرن ناعی.

[قَ نِ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب).

قرنوة.

[قَ نُ وَ] (ع اِ) بار درخت عود که کوچکتر از فلفل باشد، یا گیاهی است دیگر که در ریگ روید و بدان پوست پیرایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). گیاهی است که در ریگ برآید و به آن دباغت کنند مَشک را. || ماری است سرونش شبیه دو گوشت پاره برآمده بر سر باشد و اکثر در افاعی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). یک نوع ماری که در سر دو گوشت پارهء برآمده دارد شبیه به سرون. (ناظم الاطباء).

قرنة.

[قُ نَ] (ع اِ) دم شمشیر و تیر و پیکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || کرانهء بلند. (منتهی الارب) (آنندراج). || یک سوی برون آمده از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سر زهدان، یا گوشهء آن، یا شعبهء آن، یا آنچه از زهدان بلند برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج). یکی از دو کرانهء فرج زن. احد شفتی الرحم.

قرنة.

[قُ نَ] (اِخ) قضائی است در استان بصره در عراق، و آن شامل دو ناحیهء قرنة و سویب است. (المنجد).

قرنة.

[قُ نَ] (اِخ) روستایی است در عکار لبنان. (ذیل المنجد).

قرنة الحمراء .

[قُ نَ تُلْ حَ] (اِخ) دهی است در لبنان. (ذیل المنجد).

قرنة السوداء .

[قُ نَ تُسْ سَ] (اِخ)مرتفع ترین قلهء کوههای غربی لبنان است. (ذیل المنجد).

قرنه بالا.

[قَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد در 92 هزارگزی شمال خاوری فریمان سر راه مالرو عمومی آق دربند به فریمان جغرافیایی آن کوهستانی، سردسیر. سکنهء آن 216 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرنه پایین.

[قَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد در 92 هزارگزی شمال خاوری فریمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 8 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قرنة شهوان.

[قُ نَ تُ شَهْ] (اِخ) شهری است در لبنان، کرسی نشین اسقف مارونیان قبرس. (ذیل المنجد).

قرنی.

[قَ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قَرَن. رجوع به قَرَن شود.

قرنی.

[قَ رَ] (اِخ) اویس. رجوع به اویس قرنی شود.

قرنیطس.

[قَ طُ] (معرب، اِ) عقل. || فهم. || ذهن. || رای. (از آنندراج).

قرنین.

[قَ نَ] (ع اِ) تثنیهء قرن. دو قرن. رجوع به قرن شود.

قرنین.

[قَ نَ] (اِخ) (ذوال ...) رجوع به ذوالقرنین شود. لقب اسکندر است.

قرنین.

[قَ نَ] (اِخ) جایی است در بالاترین نقطهء وادی دولان از ناحیهء مدینه که بدان ذات القرنین نیز گویند. (معجم البلدان).

قرنین.

[قَ] (اِخ) دهی است از قصبهء نیشک از نواحی سجستان. احمدبن سهل بلخی گوید: آن شهر کوچکی است و دارای ده هاست، در طرف چپ کسی واقع شود که به بُست رود، و مسافت آن از سرور دو فرسنگ است. صفاریان که بر فارس و خراسان و سجستان و کرمان غلبه کردند از این شهرند. (معجم البلدان).

قرنیه.

[قَ یَ / یِ] (معرب، اِ) رجوع به پرده شود.

قرو.

[قَرْوْ] (ع اِ) حوض. || جوی بزرگ و دراز که در آن ستوران آب خورند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || زمین که قطع نشود. (منتهی الارب) (آنندراج). الارض لاتکاد تقطع. (اقرب الموارد). || آب راههء انگوردان و شکاف آن. || بن درخت خرما و جز آن که آن را کاواک کنند و در وی نبیذ ریزند و از آن تغارهء بزرگ سازند. || پنگان و قدح چوبین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آوند خرد از آن و کاسهء تنگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، اقراء، اَقْر، اَقْرِوة، قُریّ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرو.

[قَرْوْ] (ع مص) آهنگ کردن و جستن بلاد. || پیروی نمودن. || نیزه زدن. || فراخ و کلان گردیدن پوست خایه از باد یا از آب یا از فرودآمدن روده ها. قر شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قرو.

[قَرْوْ] (اِخ) یکی از قلعه های یمن در طرف صنعاء، و ازآنِ طائفهء بنی هرش است. (معجم البلدان).

قروء .

[قُ] (ع اِ) جِ قُرْء. (ترجمان ترتیب عادل). رجوع به قرء شود.

قرواء .

[قَرْ] (ع اِ) خوی و عادت. || (ص) ناقة قرواء؛ ناقهء درازکوهان درشت پشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) کون. (منتهی الارب) (آنندراج). دبر. (اقرب الموارد).

قرواح.

[قِرْ] (ع ص، اِ) ماده شتر درازپای. || شتری که چون با شتران کلانسال باشد آب نخورد و با شتران ریزه آب بخورد. || زمین گشادهء آفتاب رویه. || زمینی که خاص برای زراعت و نشاندن اشجار باشد. قریاح نیز به همین معنی است. || خرمابن بلندبالای تابان هموار. (منتهی الارب). النخلة الطویلة الملساء. (اقرب الموارد). ج، قراویح. اصمعی گوید: اعرابی را گفتم قرواح چیست، گفت: التی کأنها تمشی علی ارماح. (منتهی الارب).

قرواش.

[قِرْ] (ع ص) فعوال است از مادهء قرش، و آن در لغت به معنی کسب و جمع آمده. (وفیات الاعیان چ تهران ج2 ص239). || ناخوانده به مهمانی آینده. || بزرگ سر. (منتهی الارب).

قرواش.

[قِرْ] (اِخ) ابن حَوْط ضبّی. از شاعران است. (منتهی الارب).

قرواش.

[قِرْ] (اِخ) ابن مقلدبن مسیب، ملقب به معتمدالدوله. یکی از امیران موصل و از قبیلهء بنی عقیل بود که از سال 391 تا 442 ه . ق. در موصل حکمرانی کرد و به سال 444 وفات یافت. (طبقات سلاطین اسلام ص106 و جدول مقابل ص 104 همان کتاب). در فوات الوفیات نام و ترجمهء احوال وی را چنین آرد: قرواش بن مقلدبن مسیب رافع مکنی به ابوالمنیع و ملقب به معتمدالدوله، حکمران موصل است که در قلمرو حکومت خود برای حاکم خطبه خواند و سپس از وی برگشته و برای قادر عباس خطبه خواند. حکمران مصر لشکری به جنگ وی تجهیز کرد و به موصل گسیل داشت تا خانهء او را غارت کردند و دوهزار دینار طلا از وی گرفتند. او از دبیس بن صدقه برای دفع آنان کمک خواست و با پشتیبانی وی بر لشکر مصر ظفر یافت و گروه بسیاری از آنان را کشت. وی شاعری بود ظریف و دو خواهر را با هم به زنی گرفته بود و بدین سبب او را نکوهش میکردند. او در پاسخ سرزنش مردم میگفت: ما الذی یستعمل من الشرع حتی تتکلموا فی هذا الامر. برکة برادرزادهء او وی را گرفت و به زندان افکند و خود را زعیم الدوله لقب داد ولی دولتش دیری نپائید، پس از وی ابوالمعالی قریش بن بدران بن مقلد برادرزادهء او روی کار آمد و در نخستین فرصت قرواش عم خود را بیرون آورد و او را با شکنجه کشت، و برخی گویند که قرواش در زندان به سال 444 وفات یافت. قرواش پنجاه سال حکومت کرد. از اشعار اوست:
لله درّ النائبات فانها
صدأ اللئام و صیقل الاحرار
ماکنت الا زبرة فطبعتنی
سیفاً و اطلق صرفهن غراری.
و نیز:
و آلفة للطیب لیست تغبه
منعمة الاطراف لیّنة اللمس
اذاما دخان النّد من جیبها علا
علی وجهها ابصرت غیماً علی خمس.
(فوات الوفیات چ تهران ج2 ص132 و ص239). و رجوع شود به کامل ابن اثیر ج9 ص228، 229، 234، 244.

قرواط.

[قِرْ] (اِ) بعضی از شارحان اسکندرنامه به معنی کشتی و سفینه نوشته، و بعضی نوشته اند که قرواط هفت اند چنانکه روس هفت اند. و در مدارالافاضل و مؤید قرواط بمعنی خیک نوشته و آن مشک چرمین باشد که آن را پرباد کرده بر آن نشسته از دریا عبور نمایند :
ستیزنده روسی ز اعلان(1) گرگ
شبیخون درآورده همچون تگرگ
به دربند آن ناحیه راه یافت
به قرواطها سوی مغرب شتافت.
نظامی (از آنندراج) (از بهار عجم).
(1) - در بهار عجم آلان ضبط شده است.

قروت.

[قُ] (ع مص) بر یکدیگر خشک گردیدن خون یا سبز شدن آن در زیر پوست از آسیب ضرب. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فرومردن خون در زخم. (از منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قرت الدم قروتاً. (منتهی الارب).

قروت.

[قُ] (ترکی، اِ) چیزی است که دوغ را جوش دهند تا بسته شود، باز به دست بر هم زنند ترش تر گردد و به خورد یوز دهند دفع صفرای وی کند، و به فارسی پلینوی. (بهار عجم) (آنندراج). و قراقروت پینوی سیاه را گویند. (آنندراج) :
این چرخ پلنگ خوی(1) من رو نکند
یوزی است که با قروت من خو نکند
پیراهن یوسفم سراپا لیکن
گر پیش زلیخا فکنی بو نکند.
مسیح کاشی (از آنندراج) (از بهار عجم).
- قره قروت؛ کشک سیاه.
(1) - در بهار عجم: خون.

قروت شدن.

[قُ شُ دَ] (مص مرکب) بر هم شدن. (آنندراج).
- قروت شدن صحبت؛ بر هم شدن صحبت. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قروتی.

[قُ] (ترکی، اِ) نام آشی است که از جغرات خشک پزند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قروتی شدن.

[قُ شُ دَ] (مص مرکب) بر هم خوردن. (آنندراج) (بهار عجم). صورت نگرفتن کاری. (چراغ هدایت).
- قروتی شدن معامله؛ بر هم خوردن کار. (آنندراج) (بهار عجم) : بهادران چون دیدند معامله قروتی شد برمالیدند. (آنندراج) (بهار عجم، از نعمت عالی که دربارهء محاصرهء حیدرآباد گفته است).

قروجنگ.

[قُ جَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 52000 گزی شمال باختری صحنه و 6000 گزی کندوله. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 254 تن. آب آن از زه آب درهء محلی و محصولات آن غلات، حبوبات، توتون، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قروح.

[قُ] (ع اِ) جِ قرح، به معنی ریش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || جِ قَرْح. || جِ قَرْحة.
ترکیب ها:
-قروح بلخیه.؛ قروح خیرونیه. قروح سالفه. قروح عفنة. قروح وضره. رجوع به این کلمات شود.

قروح بلخیه.

[قُ حِ بَ خی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) قرحه هائی است با خشک ریشه ها و چرک ریزیها. از جنس سعفهء پست به شمار میرود، و بدان جهت به بلخ منسوب شده است که در آن شهر بسیار است. (از بحر الجواهر).

قروح خیرونیه.

[قُ حِ نی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) قروحی است که به سختی التیام پذیرد بدون آنکه ناسور شود یا خوره بگیرد. (از بحر الجواهر).

قروح سالفه.

[قُ حِ لِ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قروح کهنه ای است که از آن آثار صلبی بر جای مانده و مسامات بدن را مسدود کرده است. (از بحر الجواهر).

قروح عفنه.

[قُ حِ عَ فِ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قروحی است که بر آن حرارت آتش مستولی گردد و در مادهء آن عفونت به هم رسد. (از بحر الجواهر).

قروح وضره.

[قُ حِ وَ ضِ رَ / رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قروحی است که در آن انواع چرک به هم رسد. (از بحر الجواهر).

قرود.

[قُ] (ع اِ) جِ قِرْد. (ترجمان ترتیب عادل) (منتهی الارب). به معنی کپی. (آنندراج). رجوع به قرد شود.

قرود.

[قَ] (ع ص) شتر که از کنه دور کردن نرمد و آرام گیرد. (منتهی الارب).

قرودر.

[قُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 60000 گزی شمال خاور کامیاران و 9000 گزی شمال خاور امیرآباد. جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 318 تن. و آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قرور.

[قُ] (ع مص) ثبات و قرار ورزیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آرمیدن. (منتهی الارب). || خنک گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). روشن چشم گردیدن. (ترجمان ترتیب عادل). || سپری شدن گریه. || دیدن آنچه آرزوی دیدن آن را دارند. (منتهی الارب). گویند: قَرَّتْ عَینُهُ قروراً و قرةً [ قَرْ / قُرْ رَ ]؛ خنک گردید، سپری شد گریه، یا دید آنچه آرزوی آن داشت. (منتهی الارب).

قرور.

[قَ] (ع ص) آب خنک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قروراء .

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به قَروری شود.

قرورة.

[قُ رَ] (ع اِ) آنچه در ته دیگ چفسیده باشد از طعام و توابل ریزه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || آب سرد که در دیگ ریزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قرورة.

[قَ رَ] (ع ص) خرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || خوار. (منتهی الارب) (آنندراج).

قروری.

[قَ] (ع ص نسبی) نسبت است به قرور. || اسب درازجثهء درازدست وپای. (ازمنتهی الارب).

قروری.

[قَ] (اِخ) موضعی است میان حاجر و نقره. (منتهی الارب). رجوع به قَروری شود.

قروری.

[قَ را] (اِخ) موضعی است در راه کوفه. (منتهی الارب). جائی است میان معدن و حاجر در 12میلی حاجر که در آن چاه و برکه ای است دارای آبی گوارا، و از آنجا راه نقره و معدن از هم جدا گردند. (معجم البلدان).

قروش.

[قَرْ وَ] (ع اِ) آنچه از اینجا و آنجا فراهم آورند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قروش.

[قُ] (ع اِ) جِ قرش. رجوع به قرش شود.

قروض.

[قُ] (ع اِ) جِ قرض، به معنی وام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان ترتیب عادل). رجوع به قرض شود.

قروط.

[قُ] (ع اِ) جِ قُرْط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گوشوارهء بناگوش. (آنندراج). رجوع به قرط شود.

قروط.

[قُ] (اِخ) چند بطن است از بنی کلاب، و ایشان برادرانی بودند بنام قُرْط و قَریط و قُرَیط. (منتهی الارب).

قروط.

[قُ] (اِخ) جائی است در بلاد هذیل. ساعدة بن جویه هذلی در اشعار خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قروع.

[قَ] (ع ص) چاه کم آب. (منتهی الارب) (آنندراج). الرکیة القلیلة الماء. (اقرب الموارد). || چاهی که از اعلای کوه تا پایین او کنده شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قر و غربیله.

[قِ رُ غَ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) کول وکچول. قروفر و قروغمزه.

قر و غمزه.

[قِ رُ غَ زَ / زِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) لوندی کردن. ناز کردن. کول وکچول کردن. با آمدن و رفتن ترکیب شود.

قروف.

[قَ] (ع ص) مرد بسیار ستم دار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرد بسیار ستمکار. (آنندراج). || نافرمان. از حد گذرنده. || سخت جنگ کننده. (منتهی الارب) (آنندراج). الحراب. (اقرب الموارد). ج، قُرْف. (منتهی الارب) (آنندراج).

قر و فر.

[قِ رُ فِ] (اِ مرکب، از اتباع) آرایش. (فرهنگ عامیانه).

قروق.

[قَ] (اِخ) نام وادیی است میان هجر و صمان. (معجم البلدان). رودباری است میان صماء و هجر. (منتهی الارب).

قروقد.

[قَ رَ قِ] (اِخ) شهری بوده است کهنه میان مدائن و نعمانیه در راه واسط. (معجم البلدان).

قرو کردن.

[قِ رَ / رُو کَ دَ] (مص مرکب)به مزاح، لباس بیرون خانه پوشیده مهیای رفتن به بیرون شدن (در تداول زنان): باز کجا قرو کرده ای؟ عزم رفتن کجا داری که زینت کرده و جامه بدل کرده ای؟

قرول.

[قُ] (معرب، اِ) مرجان سرخ را گویند، و به فارسی بسد. (فرهنگ دزی) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قر و لند.

[قُرْ رُ لُ] (اِ مرکب) اعتراض و ناخشنودی نمودن از کاری یا از کسی به سخنان نامفهوم. زیر لب غریدن. با کردن صرف شود.

قروم.

[](1) (اِ) سنگی باشد هفت رنگ. (برهان) (آنندراج).
(1) - با واو و میم و حرکت غیرمعلوم. (برهان).

قروم.

[قُ] (ع اِ) جِ قَرْم. مهتران قوم. (منتهی الارب). رجوع به قرم شود.

قروم.

[قُ] (ع مص) نخست گیاه خوردن گرفتن ستور. || به ضعف و سستی خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرون.

[قَ] (ع ص) ستور زود خوی کننده و سم پای بر جای دست نهنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر که هر دو زانو به هم نهد وقت فروخفتن. || ناقه ای که دو پستان پیش و دو پستان پس را به هم نزدیک آرد. || (اِ) نَفْس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) شتر ماده ای که شیر گرد آرد در پستان میان دو دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || دو خرما را با هم جمع کننده، یا دو لقمه فراهم کننده در خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || من الابل، التی تجتمع بین محلبین فی حلبة. (اقرب الموارد).

قرون.

[قُ] (ع اِ) جِ قَرْن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرون السنبل.

[قُ نُسْ سُمْ بُ] (ع اِ مرکب)دوای سمی است، و اختلاف بسیار در او کرده اند، و آنچه از کتب حکمای هند ظاهر میشود قسمی از بیش سیاه است سیاه و باریک و با درخشندگی و از سعد باریکتر و درازتر و در ریشهء بعضی از سنبل هندی یافت میشود و قسمی از آن نیز سفید میباشد، و در چهارم گرم و خشک و ضماد او با سرکه رافع زخمهای کهنه و روغنی که در آن جوشانیده باشند رافع جمیع دردهای بارده و صلابت اعضاست. ربع درهم او کشنده است به اخلاط عقل و بول الدم. (تحفهء حکیم مؤمن). دوائی است کشنده قریب به بیش(1). (از بحر الجواهر).
(1) - دواء قتال یقارب البیش. (بحرالجواهر).

قرون بقر.

[قُ نُ بَ قَ] (اِخ) جائی است در دیار بنی عامر که یکی از ایام تاریخی عرب در آن بوده است. (معجم البلدان) (از منتهی الارب).

قرون خالیه.

[قُ نِ یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زمانهای گذشته. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به قرن شود.

قرون وسطی.

[قُ نِ وُ طا] (اِخ)(1) فاصلهء میان سقوط روم به سال 395 م. تا فتح استانبول به دست محمد ثانی ملقب به فاتح به سال 1453 م. را در اصطلاح قرون وسطی گویند. (یادداشت مؤلف). در دائرة المعارف بریتانیکا آمده است: اصطلاح قرون وسطی کام جدید است و آن از طرف نویسندگانی که دربارهء این دوره کار میکردند جعل شده و مبین اختلافی است که آنان بین قرون بعد از سقوط دنیای قدیم با عهد خود احساس میکردند، چه نسبت به ایشان جهان یونان قدیم و روم نزدیکتر و قابل فهم تر از اروپایی بود که تحت انقیاد سیستم مذهبی اداره میشد. لازم نیست که گفته شود مردان و زنانی که در ظرف هزار سال یا قبل از دورهء «تجدیدنظر» زندگی میکردند توجه داشتند که در عهد قرون وسطی زندگی میکنند ولی تعداد کمی بودند و در میان آنها پترارک(2) از همه مشهورتر است که احساس میکردند به دورهء ظلمت و تاریکی افتاده اند و این دوره از افول امپراطوری روم شروع میشود و ممکن است تا وقتی که «روم بخواهد خود را بشناسد» ادامه یابد. به نظر نمی آید دورهء قرون وسطی به وسیلهء مردم خود احساس شده باشد یعنی مردمی که در قرون وسطی زندگی میکردند خود را قرون وسطائی شناخته باشند به هرحال این اصطلاح از مجعولات متخصصین است و اجمالاً قرون وسطی شناس به کسی اطلاق میشود که در تاریخ دورهء قرون وسطی کار میکند، در مقابل دانشمند دورهء جدید که سروکارش با قرن جدید است. اشخاصی که نخست این اصطلاح را به کار بردند قصدشان تعبیری از معنی آزادی بود و ضمناً مفهوم تاریخی قرون وسطی به یک سلسله دوران کام مشخصی اطلاق میشد که در چهارچوب زمان قرار داشت. البته آنها از این دوران نقش قرن مشخصی را نشان نمیدادند ولی طرحی از تاریخ میریختند که زمانش از باغ عدن(3) شروع میشد و تا برگشت ثانوی مسیح(4) ختم میگشت. این طرح هزار سال یعنی از قرن پنجم تا قرن پانزدهم م. را معین میکرد و به نام قرون وسطی نشان میداد. امروز اطلاعات ما راجع به قرون وسطی کاملاً فرق کرده، زیرا بینش ما به نسبت تمدن ماقبل قرون وسطی که با آن در تماس بود بیشتر شده است. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
,(فرانسوی)
(1) - Moyen age .(انگلیسی) Middle Ages
(2) - Petrarch.
(3) - Garden of Eden.
(4) - Second coming of Christ.

قرونة.

[قَ نَ] (ع ص) مانند قَرون است. (منتهی الارب). رجوع به قَرون شود.

قرونه.

[قَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور در 36 هزارگزی جنوب چکنه بالا. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 236 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قروة.

[قَرْ وَ] (ع مص) فراخ و کلان گردیدن پوست خایه از باد یا از آب یا از فرودآمدن روده ها. (منتهی الارب) (آنندراج). قر شدن. رجوع به قرو شود.

قروه.

[قُرْ وِ] (اِخ) قصبه ای از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان واقع در 12000 گزی جنوب خاوری رزن و 9000 گزی خاور شوسهء رزن به همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر مالاریائی است. سکنهء آن 3260 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، انگور، لبنیات، حبوبات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. تابستان از طریق امیریه اتومبیل میتوان برد. دبستان پسرانه و دخترانه، صندوق پست، درمانگاه، و حدود 60 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قروه.

[قُرْ وَ] (اِخ) بخشی از شهرستان سنندج. در خاور شهرستان واقع شده و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال به شهرستان بیجار، از خاور به شهرستان همدان، از جنوب به بخش سنقر کلیائی از شهرستان کرمانشاه، از باختر به بخش حومهء شهرستان سنندج. این بخش از 5 دهستان به شرح زیر تشکیل شده، و شرح هر یک از دهستانها در جای خود داده شده است:
1- دهستان اسفندآباد 97 آبادی 31هزار تن 2- دهستان ییلاق 43 آبادی 3هزار تن 3- دهستان چهاردولی 31 آبادی 12هزار تن 4- دهستان خدابنده لو 61 آبادی 21500هزار تن 5- دهستان لک 15 آبادی 2500هزار تن بنابر صورت فوق قروه از 5 دهستان و 247 آبادی تشکیل شده. سکنهء آن 80هزار تن و مرکز آن قصبهء قروه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قروه.

[قُرْ وَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش قروهء شهرستان سنندج در 93000 گزی خاور سنندج و 97000 گزی شمال باختر همدان کنار راه شوسهء همدان به کردستان. موقع جغرافیایی آن دشت سردسیر است. سکنهء آن 4000 تن. آب آن از چند رشته قنات و زه آب رودخانه و چشمه ها. محصولات عمدهء آن غلات، حبوبات، میوه جات مخصوصاً انگور و شغل ساکنین آن زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم و کرباس است. در حدود 100 باب دکان به طور متفرق در آبادی وجود دارد. ادارات دولتی قصبه عبارت است از بخشداری، آمار، دارائی، پست، پاسگاه ژاندارمری، دبستان و چند قهوه خانه کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قروه.

[قُرْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاه و 6000 گزی جنوب باختر سنقر و 3000 گزی باختر شوسهء سنقر به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است سکنهء آن 540 تن. آب آن از رودخانهء سراب و محصولات آن غلات، حبوبات، توتون، قلمستان، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه، جاجیم، پلاس بافی است. تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قروهه.

[قُ هَ / هِ] (اِ) بر وزن و معنی گروهه است که گلوله باشد، خواه از سنگ و گل و خواه از چیزهای دیگر سازند. (برهان) (آنندراج).

قرة.

[قَرْ / قُرْ رَ] (ع مص) خنک گردیدن. || سپری شدن گریه. || دیدن آنچه آرزوی دیدن آن را دارند. (منتهی الارب). رجوع به قُرور شود.

قرة.

[قِ رَ] (ع اِ) مرگامرگی. || گلهء گوسپندان. گویند: هو اکثر منه قرةً؛ گلهء گوسپندان او بیشتر است. (ناظم الاطباء).

قرة.

[قِرْ رَ] (ع اِ) سرما. (منتهی الارب) (آنندراج). برد. (اقرب الموارد). || خنکی. سرما. (منتهی الارب) (آنندراج). ما اصاب الانسان و غیره من البرد. (اقرب الموارد). || گویند: ذهبت قرّتها؛ یعنی هنگامی که در آن بیماری می آید. (از اقرب الموارد).

قرة.

[قَرْ رَ] (ع ص) تأنیث قرّ. خنک. (منتهی الارب). بارده. (اقرب الموارد): لیلة قرة؛ شب خنک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) و برای مرة (یک دفعه) است. (اقرب الموارد).

قرة.

[قُرْ رَ] (ع اِ) آنچه در ته دیگ چسبیده باشد از شوربا و توابل ریزه ها و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || غوک. (منتهی الارب). ضفدع. (اقرب الموارد). قورباغه. (ناظم الاطباء). || برای یک دفعه. گویند: رمت الناقة ببولها قرةً؛ یک دفعه کمیز انداخت. (منتهی الارب).

قرة.

[قُرْ رَ] (اِخ) دهی است نزدیک قادسیه. عدی بن زید عبادی در اشعار خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قره.

[قُرْ رَ / رِ] (اِ) قره که رمّالان زنند :
صیدی چنین که گفتم وِاقبال صیدگه را
شعری زننده قره(1) سعدالسعود فالش.
خاقانی (از آنندراج از غوامض سخن).
(1) - چنین است در آنندراج، لیکن در دیوان خاقانی چ سجادی ص229 و چ عبدالرسولی ص234 قرعه است، و این صحیح میباشد.

قره.

[قَ رَهْ] (ع اِمص) چرکینی اندام مانند قلح و زردی دندان. || (مص) زرد و چرکین اندام گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || داغ داغ شدن پوست از بسیاری اَدَرْفَن(1). (منتهی الارب) (آنندراج). || سیاه شدن اندام یا برکنده شدن پوست اندام از سختی ضرب. (آنندراج).
(1) - ادرفن؛ نام علتی است که در پوست بدن پیدا میشود.

قره آتلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 16500 گزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 434 تن. آب آن از رودخانهء مردق و محصولات آن غلات و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آریه.

[قَ رَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 40 هزارگزی شمال باختری قوچان و سر راه مالرو خرق به شیرغان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 17 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره آغاج.

[قَ رَ] (ترکی، اِ مرکب)(1) درخت نارون. (السنهء ترکیه و فرانسویه نک لغتی). رجوع به نارون شود.
(1) - Orme.

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) (کوه...) در شمال غربی خوار و شمال ورامین قرار گرفته و محل نشو و نمای سن است. این حشره غالباً از این کوه برخاسته و به زراعت ورامین و خوار و نقاطی که در امتداد آنها واقع است خسارت وارد می آورد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص355 و 356).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) قره آقاج. دهی است جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 48 هزارگزی خاور آوج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 207 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصولات آن غلات، سیب زمینی، انگور، جالیز میباشد. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد و از طریق افشارمحمد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کرج شهرستان تهران. سکنهء آن 42 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رودقاب بخش مرکزی شهرستان مرند واقع در 19 هزارگزی جنوب خاوری مرند و 4 هزارگزی خط آهن مرند به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء سردسیر است. سکنه 526 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) قره آقاج. ده مخروبه ای است از بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس در 70000 گزی خاوری داشلی برون. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل. مردم آن در حدود 500 تن هستند و به چادرنشینی روزگار میگذرانند. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات و مختصر برنج و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. فعلاً به حالت چادرنشینی در اطراف متفرقند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) قره آقاج. دهی است مرکز بخش قره آغاج و دهستان چهاراویماق از شهرستان مراغه واقع در 77 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 22 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 349 تن. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات، نخود، بزرک، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و فرش بافی است. راه ارابه رو دارد. دارای دوائر دولتی و بخشداری و بهداری و ژاندارمری و نمایندهء سیار آمار و درمانگاه و دبستان و 12 باب دکان مختلف پیشه وری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و در مسیر شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل سالم است. سکنه 482 تن. آب آن از باراندوزچای و محصولات آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، برنج، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه شوسه و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 56 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 2500 گزی خاور شوسهء خوی به ماکو. موقع جغرافیایی آن درهء معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 291 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 54500 گزی شمال باختری خوی و 6 هزارگزی باختر شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر سالم است. سکنهء آن 128 تن. آب آن از آقچای و چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 5/54 کیلومتری شمال باختری خوی و 6 کیلومتری باختر شوسهء خوی به سیه چشمه. دامنهء سردسیر سالم. سکنهء آن 128 تن که شیعه و سنی هستند. ترکی و کردی زبان. آب آن از آقچای و چشمه و محصولات آنجا غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 21 هزارگزی جنوب خاوری هشتیان و یک هزارگزی شمال راه ارابه رو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 114 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 41 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و 6 هزارگزی جنوب راه ارابه رو ایشکه سو به کران پائین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 25 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 55 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 33 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 105 تن. آب آن از سیمین رود و محصولات آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان مراغه در جنوب خاوری شهرستان. از شمال به بخش سراسکند، از جنوب به بخش تکاب، از خاور به بخش مرکزی میانه، از باختر به دهستان گاودول بخش مرکزی مراغه محدود است. موقع بخش کوهستانی معتدل مالاریائی است. آب قراء از رودخانه های آیدوغموش، قلعه، قوشقوان، قرانقو و قنوات و چشمه سارها تأمین میشود. محصولات عمدهء آن غلات، نخود، بزرک، لپه است. شغل ساکنین زراعت و صنایع دستیشان فرش و جاجیم و گلیم و جوراب بافی میباشد. بخش قره آغاج از دو دهستان به نام چهاراویماق و قوریچای و 357 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 64050 تن است. راههای مورداستفادهء بخش قره آغاج شوسهء مراغه به میانه است، مابقی راهها مالرو و صعب العبور است. ابنیه و آثار قدیمی در آبادی قلعه نزدیک به قریهء ارزه خوران که معدن طلای زنجان بالای تپه قلعهء خرابه به نام (کورقلعه سی) میباشد و از تاریخ بنای آن اطلاعی در دست نیست ولیکن از آثار قدیمی است. در 2کیلومتری قریهء بایزید آثار قلعهء خرابه موسوم به قلعهء ضحاک وجود دارد. آب های معدنی: در قریهء آب گرم، چشمهء آب گرم معدنی که اهالی برای معالجهء امراض جلدی و روماتیسم در آن استحمام نموده و معالجه میشوند. در قریهء سلطان آباد نیز چندین چشمه وجود دارد که برای استخراج نمک مورد استفاده قرار میگیرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو از بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 24000 هزارگزی جنوب خاوری گل تپه و 2000 گزی باختر شوسهء همدان به بیجار. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آن غلات، انگور، حبوبات، صیفی و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع در 7500 گزی باختر هروآباد و 3500 گزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 93 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصولات آن غلات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج.

[قَ رَ] (اِخ) (رود...) در فارس قرار دارد. سیاخ که یکی از بلوک فارس است از این رود مشروب میشود. (جغرافیای سیاسی کیهان ص234).

قره آغاج اولیا.

[قَ رَ جِ اُو] (اِخ) دهی از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 6500 گزی جنوب خاوری ارومیه و یک هزارگزی شمال راه ارابه رو امامزاده. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 67 تن. آب آن از شهرچای و محصولات آن غلات، توتون، انگور، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج چراغچی.

[قَ رَ جِ چِ] (اِخ)دهی از دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 23 هزارگزی باختر سراسکند و 25 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 279 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج کوشک.

[قَ رَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 19 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 43 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 124 تن. آب آن از چشمه سارها و محصولات آن غلات، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. به این ده قره آغاج کوه نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاج کوه.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 35500گزی شمال خاوری شهرستان قره آغاج و 19 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 235 تن. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاجلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 16500 گزی جنوب خاوری هوراند و 26500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 567 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه و محصولات آن غلات، برنج، پنبه، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. اینجا محل سکنای ایل حسینکلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاجلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 40 هزارگزی جنوب باختر گرمی و 20 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن 298 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در دو محل نزدیک هم به نام قره آغاجلوی بالا و پایین مشهور، و سکنهء قره آغاجلوی بالا 115 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاجلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 15 هزارگزی جنوب آغ کند و 11500 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 114 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آغاجی.

[قَ رَ] (اِخ) احمد رشدی. از دانشمندان است. او راست کتاب تحفة الرشد،و آن شرحی است بر ایساغوجی اثیرالدین ابهری در منطق که به سال 1252 ه . ق. در آستانه چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1505).

قره آغل.

[قَ رَ غِ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 45000 گزی شمال خاوری سیه چشمه و 3 هزارگزی خاور شوسهء سیه چشمه به زیوه پائین. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 113 تن. آب آن از چشمه و چاه و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره آقاغ.

[قَ رَ] (اِخ) قره آغاج. رجوع به قره آغاج شود.

قرهاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقره. (اقرب الموارد). زن زرداندام. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قره ارسلان.

[قَ رَ اَ سَ] (اِخ) عمادالدین. مؤسس سلسلهء آل قادر و از خاندان سلاجقه که از 433 تا 583 ه . ق. در کرمان حکومت مستقل داشته اند. رجوع به قراارسلان (عمادالدوله...) شود.

قرة العین.

[قُرْ رَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب) آنچه بدان خنکی چشم دست دهد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). به مجاز، نور چشم، و بر فرزند اطلاق کنند :
شیر میدان و شمسهء مجلس
قرة العین جان ابوالفارس.خاقانی.
تا عالمیان بدانند که چون با جگرگوشه و قرة العین مدارا و محابا نمی فرماید... (سندبادنامه ص204).
ای چارده ساله قرة العین
بالغ نظر علوم کونین.نظامی.
قرة العین من آن میوهء دل یادش باد
که چه آسان بشد و کار مرا مشکل کرد.
حافظ.

قرة العین.

[قُرْ رَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب) گیاهی است که آن را جزیرآب نامند. (از اقرب الموارد). جرجیرالماء و کرفس الماء نیز نامند، چه او در طعم و رایحه شبیه به جرجیر و در برگ و ساق شبیه به کرفس است و در آبها میروید. گلش زرد و با عطریت و تندی است. در آخر دوم گرم و خشک و محلل و مدر بول و حیض و مفتت سنگ گرده و مسخن مزاج و هاضم و مفتح سدد و رافع درد پهلو و یرقان و سپرز و قرحهء امعا و مغص و حابس نزف الدم احشا سرخ کنندهء رخسار و نطول طبیخ او مسکن لرز و قشعریره و مضر سفل و مصلحش عناب است. (تحفهء حکیم مؤمن). اطیوس گوید قرة العین کرفس آبی را گویند. جالینوس گوید طعم و رایحهء او معطر بود. و در تفسیر حنین او را به جرجیرالماء تعریف کرده اند. دیسقوریدس گوید قرة العین نباتی است که منبت او در آب باشد و خوشبو و برگ او به کرفس مشابهت دارد و بر او رطوبتی باشد که چون دست به او رسد بر دست بچسفد. (ترجمه صیدنهء ابوریحان).

قرة العین.

[قُرْ رَ تُلْ عَ] (اِخ) نام طاهره شاعره نامور. رجوع به طاهره و باب شود.

قرة العین.

[قُرْ رَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب)ترتیزک آبی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قرة العین.

[قَ رَ تُلْ عَ] (اِ) نام آهنگی در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

قره اوغلان.

[قَ رَ اُغْ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 73 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 22 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل. سکنهء آن 247 تن. آب از چشمه سارها و محصولات آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرهب.

[قَ هَ] (ع ص، اِ) گاو کلانسال، یا گاو کلان سطبر شگرف اندام. || بز بسیارپشم. || مهتر قوم. || بزرگ کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

قره بابا.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 10 هزارگزی جنوب بستان آباد و 3 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء سردسیر است. سکنهء آن 1271 تن. آب آن از رودخانهء چناق بلاغ و چشمه است. محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بابا.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 3 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء سردسیر است. سکنهء آن 354 تن. آب آن از چشمه است. محصولات آن غلات، یونجه، درخت تبریزی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بابا.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری تکاب و 8 هزارگزی شمال باختری راه ارابه رو تکاب به میرانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم. سکنهء آن 75 تن. آب آن از چشمه سارها است. محصولات آن غلات، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره باخیلو.

[قَ رَ] (اِخ) (ایل...) یکی از تیره های ایل نفر از ایلات خمسهء فارس است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

قره باشلو.

[قَ رَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش چاپشلو از شهرستان دره گز در جنوب باختری دره گز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری محصولات آن غلات، بنشن، باغات انگور و انواع میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. این دهستان از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 6047 تن است مرکز آن چاپشلو که مرکز بخش نیز در آن قصبه است. از قراء مهم آن قریهء داغدار 389 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره باغ.

[قَ رَ] (اِ مرکب) آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

قره باغ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 12 هزارگزی شمال ضیاءآباد متصل به جادهء شوسهء زنجان است. این ده در دامنه قرار گرفته و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 147 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات دیمی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی و گلیم و جاجیم بافی است. راه ماشین رو دارد. ساکنین از طایفهء جلیلوند هستند و تغییر مکان نمیکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره باغ.

[قَ رَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شیراز است. حدود و مشخصات آن به قرار زیر میباشد: از شمال تپه های سلطان آباد و دهستان حومهء شیراز، از جنوب دهستان کوار، از خاور ارتفاعات بیدزرد و گردنهء باباحاجی، از باختر دهستان سیاخ. این دهستان تقریباً در جنوب خاوری بخش واقع گردیده، هوای آن معتدل مالاریایی است. آب مشروب و زراعتی از چشمه و قنات و چاه تأمین میگردد. محصولات آن غلات، برنج، چغندرقند، حبوبات، و جزئی انگور. شغل اهالی زراعت. از 25 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و مرکز آن قریهء طغرآباد میباشد. نفوس دهستان بالغ بر 7200 تن است. قراء مهم آن عبارتند از: سلطان آباد، کوشک بیدک، کچی، محمودآباد، شاپورجان، دولت آباد، ده نو. راه ارتباطی دهستان با شیراز اتومبیل رو است. بیشه یا نی زار قره باغ در وسط دهستان قرار داشته و باطلاقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قره باغ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 63 هزارگزی شمال ارومیه و 6500 گزی شمال خاوری شوسهء ارومیه به سلماس. در دره قرار گرفته و هوائی معتدل سالم دارد. سکنهء آن 1575 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات، بادام، کشمش. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو و دبستان و پاسگاه ژاندارمری دارد. مرکز دهستان انزل میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره باغ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 24 هزارگزی باختر فدیشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 394 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره باغلار.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 13 هزارگزی شمال خیاو و 9 هزارگزی شوسهء خیاو به اهر. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 124 تن. آب آن از خیاوچائی و محصولات آن غلات، حبوبات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره باغلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 38500 گزی شمال خاوری کلیبر و 38500 گزی شوسهء اهر کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 32 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. محل قشلاق ایل چیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره باغی.

[قَ رَ] (اِخ) (دودهء...) شعبه ای است از ایل اقاجری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

قره براز.

[قَ رَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 17500 گزی جنوب خاوری بوکان و 14 هزارگزی خاور شوسهء بوکان به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 451 تن. آب آن از زرینه رود و محصولات آن غلات، چغندرقند، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بقره.

[قَ رَ بُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 68000 گزی باختر دیواندره و 16000 گزی جنوب باختر خورخوره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 88 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 6 هزارگزی شمال آقکند و 19500 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 851 تن. آب آن از سه رشته چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 8 هزارگزی جنوب باختری ورزقان و 2500 گزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 792 تن است. آب آن از دو رشته چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب و 17 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 743 تن. آب آن از رودخانهء سارق میباشد. محصولات آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 31 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 7هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 624 تن. آب آن از چشمه است. محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان علمدارگرگر بخش جلفا از شهرستان مرند واقع در 45 هزارگزی شمال باختری مرند و 4 هزارگزی شوسهء جلفا به خوی. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنه 549 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آن غلات، حبوبات، پنبه و شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان هرزندات بخش زنوز شهرستان مرند واقع در 30 هزارگزی شمال باختری مرند و 1 هزارگزی شوسه و خط آهن جلفا به مرند. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 374 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، نخود. شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 67500 گزی جنوب خاوری مراغه و 8500 گزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 273 تن. آب آن از چشمه سارها و محصولات آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء دو کیلومتر به نام قره بلاغ بالا و پایین مشهور و سکنهء قره بلاغ پایین 70 نفر میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 12 هزارگزی شمال سراسکند و 6 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 217 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 10 هزارگزی جنوب باختری میانه و 6 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه و 9 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 194 تن. آب آن از چشمه است. محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 16 هزارگزی شمال نقده و 6500 گزی باختر شوسهء نقده به ارومیه. موقع جغرافیایی آن دره و سردسیر سالم است. سکنهء آن 135 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 11500 گزی خاور مهاباد و 10 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 71 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان. واقع در 16 هزارگزی شمال باختر اسدآباد و 9 هزارگزی جنوب باختر چنارعباسخان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 418 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 54 هزارگزی شمال باختر آوج و 42 هزارگزی راه عمومی. آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات، سیب زمینی و عسل. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و با مختصر اصلاحی از طریق آبگرم میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 9 هزارگزی شمال ورامین و 5 هزارگزی باختری راه شوسهء ورامین به تهران. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 72 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 8 هزارگزی جنوب گرمی و 8 هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 61 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان آلان براغوش بخش آلان براغوش شهرستان سراب واقع در 27 هزارگزی شمال خاوری مهربان و 21 هزارگزی شوسهء تبریز به سراب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 19 تن. آب آن از رودخانهء چاکی چای و چشمه و محصولات آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 28 هزارگزی شمال خاوری قروه و 5 هزارگزی خاور ندرشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 347 تن است. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، میوه جات، انگور، قلمستان، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد، تابستان از راه باباگرگر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان واقع در 36 هزارگزی شمال باختری رزن. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، دیم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری حسن آبادسوگند و کنار راه عمومی بیجار به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو و پاسگاه ژاندارمری دارد. خط تلفن و تلگراف از کنار آبادی میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا از بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 6 هزارگزی جنوب باختر بانه. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نجف آباد شهرستان بروجرد واقع در 8 هزارگزی شمال باختر بیجار و 2 هزارگزی شمال شوسهء بیجار به سنندج. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 5000 گزی خاور فسا و 2000 گزی راه فرعی فسا به داراکویه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 1530 تن. آب آن از چاه و محصولات آن غلات، پنبه، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و گلیم بافی است. راه فرعی دارد. ساکنین از طایفهء اینانلو هستند که تخته قاپو شده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قره بلاغ اعظم.

[قَ رَ بُ اَ ظَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 3 هزارگزی باختر سرپل ذهاب کنار شوسهء قصرشیرین به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 60 تن. آب آن از سراب قره بلاغ و رودخانهء الوند. محصولات آن غلات، برنج، پنبه، صیفی، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ پنجه.

[قَ رَ بُ پَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 32 هزارگزی جنوب باختری قروه و 2 هزارگزی جنوب راه فرعی قروه به سنقر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 400 تن. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلاغ شیخ مراد.

[قَ رَ بُ شِ مُ](اِخ) دهی از دهستان سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 4 هزارگزی باختر سرپل ذهاب و یک هزارگزی شوسهء قصرشیرین. موقع جغرافیایی آن دشت و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از نهر رزین جوب و محصولات آن غلات، برنج، پنبه، صیفی، توتون، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بلطاق.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان کرچمبو از بخش داران شهرستان فریدن واقع در 26000 گزی شمال باختری داران و 3000 گزی راه ازنا به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 757 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قره بناس.

[قَ رَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان خزل شهرستان نهاوند واقع در 44 هزارگزی شمال باختری راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه و 3 هزارگزی جنوب شوسهء نهاوند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 85 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصولات آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ایل یارمطاقلو برای تعلیف احشام به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره بورون.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 8 هزارگزی خاور اهر و 500 گزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریائی است. سکنهء آن 79 تن. آب آن از رودخانهء اهرچای و چشمه و محصولات آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنجا فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بوعاء .

[قَ رَ] (اِخ) شحنهء مغولی بغداد در اوایل سلطنت اباقاخان. (یادداشت مؤلف).

قره بوغاز.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 59 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 38 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 246 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بوغلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 7500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 507 تن. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بویه.

[قَ رَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 44 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و 8500 گزی جنوب راه ارابه رو ایشکه سو به کران پائین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 60 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره بیگ.

[قَ رَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور واقع در 2 هزارگزی شمال باختری قدمگاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 192 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. مزارع کلاته سلطانی و خرمک و منجنیق جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره بیگلر.

[قَ رَ بِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 10 هزارگزی باختر خیاو و 5 هزارگزی راه شوسهء خیاو به اهر. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 79 تن. آب آن از قره کول و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره پاپاق.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 27500 گزی شمال باختری میاندوآب و 22 هزارگزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 208 تن. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپراق.

[] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه. قشلاق ایل اینانلو است. سکنهء آن 18 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 3 هزارگزی خاور علیشاه عوض و یک هزارگزی راه علیشاه عوض به تهران. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از دو رشته قنات و محصول آن غلات، چغندرقند، سیب زمینی، پیاز، میوه جات. شغل اهالی زراعت است. از آثار قدیم تپه ای دارد. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است جزء بخش حومهء شهرستان ساوه واقع در 15 هزارگزی جنوب خاور ساوه و 5 هزارگزی راه ساوه به قم. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 66 تن. آب آن از چشمه سار و رودخانهء وفرقان و محصول آن غلات و مختصر لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. قشلاق چند خانوار از ایل شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه واقع در 24 هزارگزی خاور ساوه و 3 هزارگزی راه ساوه به قم. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 189 تن. آب آن از رودخانهء قره چای و محصول آن غلات و مختصر لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری واقع در 12000 گزی باختر بهشهر و 6000 گزی شمال ایستگاه رستم کلادشت. هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 750 تن. آب آن از چاه و لب شور. محصول آن غلات، پنبه، صیفی. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی از ایستگاه راه آهن رستم کلا و تپه ای از آثار ابنیهء قدیم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان تسوج بخش شبستر شهرستان تبریز واقع در 31 هزارگزی باختر شبستر و 4 هزارگزی شوسهء صوفیان به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 1156 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 38 هزارگزی جنوب باختر اردبیل و یک هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 592 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء آغلقان و محصول آن غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء حومهء بخش زنوز شهرستان مرند واقع در 19 هزارگزی شمال مرند و 3 هزارگزی شوسه و خط آهن مرند به جلفا. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 519 تن. آب آن از چشمه و قنات میباشد. محصول آن غلات، پنبه، زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان سوباساز بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 38 هزارگزی جنوب باختری پلدشت، دارای راه ارابه رو به ماکو است. موقع جغرافیایی آن دامنهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 600 تن. آب آن از ساری سو و محصول آن غلات، پنبه، توتون، کنجد، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 80 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 7 هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 524 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان دیجو از بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 15 هزارگزی شمال باختری اردبیل و 16 هزارگزی شوسهء اردبیل به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 479 تن. آب از رودخانهء قره چای و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 18 هزارگزی خاور اردبیل و 10 هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 314 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری میاندوآب و در مسیر شوسهء میاندوآب به مراغه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 242 تن. آب آن از رودخانهء لیلان و چاه و محصول آن غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه شوسه دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 10 هزارگزی جنوب خاوری ترکمان و 3 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 194 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 20500 گزی جنوب باختری خوی و 1500 گزی باختر شوسهء خوی به سلماس. موقع آن دامنهء کوه. هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 162 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خسروشاه بخش اسکو از شهرستان تبریز واقع در 17 هزارگزی باختر اسکو و 3500 گزی شوسهء اسکو به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 114 تن. آب آن از آجی چای و چشمهء اسکو و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 40 هزارگزی شمال خیاو و 15 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 96 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری قره ضیاءالدین و 4500 گزی شمال ارابه رو تاج خاتون به حاجی لر. موقع جغرافیایی آن دامنهء مالاریایی است. سکنهء آن 50 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان واقع در 15 هزارگزی خاور سنقر کنار راه عمومی سنقر به اسدآباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 340 تن. آب آن از رودخانهء ده الیاس و چشمه و قنات. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، قلمستان، میوه جات. شغل اهالی زراعت است. در اراضی این ده بوتهء گون وجود دارد و هر دو سال یک مرتبه کتیرا گرفته میشود. راه فرعی به سنقر و دبستان یخچال دارد. اهالی به قالیچه، جاجیم، پلاس بافی اشتغال دارند. قالیچه و جوراب و دستکش در سنقر به خوبی مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 17 هزارگزی باختر کرمانشاه و 4 هزارگزی باختر یلوه. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 186 تن. آب آن از چشمه و چاه و محصول آن غلات، حبوبات، دیمی، لبنیات. شغل اهالی زراعت است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره تپه.

[قَ رَ تَپْ پِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع در 20000 گزی باختر نجف آباد و 8000 گزی جنوب راه نجف آباد به دامنه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 90 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قره تپه شیخ.

[قَ رَ تَپْ پِ شِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 14000 گزی شمال کلاله. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از رودخانهء گرگان و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و از گنبدقابوس در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره تکان.

[قَ رَ تِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 8هزارگزی جنوب باختری هشجین و 21 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه.. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوایش معتدل است. سکنهء آن 75 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تکان.

[قَ رَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه نو بخش کلات شهرستان مشهد واقع در 28 هزارگزی جنوب خاوری کبودگنبد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 821 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو و پست و گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره تکانلو.

[قَ رَ تِ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 24 هزارگزی جنوب خداآفرین و 17500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی گرمسیر است. سکنهء آن 30 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تکن.

[قَ رَ تَ کِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 7000 گزی رامیان. سکنهء آن 60 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره تگینی.

[قَ رَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری ملایر و 11 هزارگزی شمال باختری اتومبیل رو ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 524 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، دیم. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره توپراق.

[قَ رَ تُپْ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 27 هزارگزی جنوب خداآفرین و 22 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 69 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تولکی.

[قَ رَ تُلْ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 20 هزارگزی خاور سیه چشمه و 3500 گزی شمال شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 58 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. در دو محل نزدیک هم به نام قره تولکی بالا و پائین مشهور، سکنهء قره تولکی پائین 28 نفر میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره تیکان.

[قَ رَ] (ترکی، اِ مرکب) سیاه تلو. درختچه ای است خاردار که نام علمی آن پالیوس اسپیناکریستی(1) میباشد. این درختچه در سراسر جنگلهای شمال در جلگه و میان بند تا ارتفاع 1000 متر از سطح دریا یافت میشود. در ارسباران و بجنورد نیز میروید، و در نور و گرگان آن را سیاه تلو و سیاه تلی و در آستارا و ارسباران و منجیل و رامیان و لاهیجان قره تیکان و در کوهپایهء گیلان ویله بر و در طوالش سِبُر، بُرتیکان، چُنْگِل و در میاندره اسکلم تلی میخوانند. این درختچه ویژهء خاکهای آهکی است و در جاهائی که جنگل در اثر قطع بی رویه یا آتش سوزی نابود شود درصورتی که زمین برای روئیدن آن شایسته باشد آن را فرامیگیرد و نهالهای گرانبها را از روئیدن بازمیدارد. قره تیکان برای ساختن پرچین مناسب است. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص258، 259).
(1) - Paliurus Spina Christi.

قره جقه.

[قَ رَ جِقْ قِ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 189 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جقه.

[قَ رَ جِقْ قِ] (اِخ) دهی از دهستان مایوان بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری قوچان و 15 هزارگزی جنوب شوسهء قدیمی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 172 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جقه.

[قَ رَ جِقْ قِ] (اِخ) دهی از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 56 هزارگزی باختر قوچان و 16 هزارگزی جنوب باختری شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 380 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جنگل.

[قَ رَ جَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 48 هزارگزی شمال باختری مشهد و کنار کشف رود. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 265 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جنگل بالا.

[قَ رَ جَ گَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 25 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 2 هزارگزی باختر مالرو عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 74 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و میوه جات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جنگل پایین.

[قَ رَ جَ گَ لِ] (اِخ)دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 16 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 2 هزارگزی باختر مالرو عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر است. سکنهء آن 103 تن. آب آن چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره جه داغ.

[قَ رَ جَ] (اِخ) (کوه...) سلسله جبال مازیوس(1) که امروزه ترکان آن را قرجه داغ [کوههای سیاه] میخوانند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص10). کوههای قرجه داغ بسیار مشکل و عبور از آنها سخت است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص152).
(1) - Masius.

قره جه داغ.

[قَ رَ جَ] (اِخ) یکی از ولایات آذربایجان است. آذربایجان معمولاً به چند ناحیهء مجزی تقسیم میشود که برحسب نظریات والی وقت برای یک یا چند قسمت آن یک نفر حاکم تعیین میشود. قره جه داغ یکی از آن ولایت ها است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص151). ناحیه ای است کوهستانی که بین رود ارس و کوههای قراداغ واقع شده و مرکز آن شهر اهر در ارتفاع 1476 متر واقع شده و در اطراف آن 146 قریه است که جمعیت آنها در حدود 18000 تن میباشد. محصولات آن غلات و میوه است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص164).

قره جه قیا.

[قَ رَ جَ قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 8 هزارگزی باختر ترکمان و 2 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 935 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره جه لر.

[قَ رَ جَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 10 هزارگزی جنوب آغ کند و 19 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 62 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره جه لو.

[قَ رَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری خوی و 100 گزی خاور شوسهء خوی به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 60 تن. آب آن از رود قودوخ بوغان و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره جه لو.

[قَ رَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 20 هزارگزی جنوب باختری پلدشت و یک هزارگزی شمال باختری شوسهء پلدشت به مرگن. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 50 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، کنجد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره جه لو.

[قَ رَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 13 هزارگزی خاور ارومیه و 4 هزارگزی جنوب شوسهء گلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 35 تن. آب آن از شهرچای و چشمه و محصول آن غلات، توتون، انگور، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چال.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 33 هزارگزی جنوب باختری مراغه و 2 هزارگزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 848 تن. آب آن از رودخانهء مردی و قنات و چاه و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام، زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چاناق.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 16 هزارگزی خاور اردبیل و 5 هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 297 تن. آب آن از رودخانه و چاه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چاه.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان میلانلو از بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 39 هزارگزی جنوب باختری شیروان و 3 هزارگزی باختر مالرو عمومی امیران به برتان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 82 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چاه.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری قوچان سر راه مالرو عمومی شغل آباد به چهل باز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 109 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چای.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 10000 گزی جنوب رامیان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 85 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی، ابریشمی، شال است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره چای.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 3 هزارگزی خاور مالرو عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 58 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چای.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 11 هزارگزی جنوب خاوری مانه و 4 هزارگزی خاور مالرو عمومی بجنورد به محمدآباد. موقع جغرافیایی آن دامنه و گرمسیر است. سکنه 229 تن. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چای حاجی علی.

[قَ رَ یِ حا عَ](اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 25 هزارگزی باختر سراسکند و 20 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 558 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چای نقشی.

[قَ رَ یِ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 25 هزارگزی شمال سراسکند و 7 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 316 تن. آب مشروب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چپق.

[قَ رَ چُ پُ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو از بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 5 هزارگزی جنوب باختری بناب و 3500گزی باختر راه ارابه رو بناب به میاندوآب. جلگه و باتلاقی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 1978 تن. آب آن از رودخانهء صوفی چای و محصول آن غلات، کشمش، بادام، کرچک. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چر.

[قَ رَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 37 هزارگزی جنوب باختری سقز و 6 هزارگزی خاور شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 250 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره چشمه.

[قَ رَ چِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 21 هزارگزی شمال فدیشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 101 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چشمه.

[قَ رَ چِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 36 هزارگزی باختر قوچان و 16 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 357 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چشمه قلعه بیک.

[قَ رَ چِ مِ قَ عِ بِ](اِخ) دهی از دهستان پیچرانلو از بخش باجگیران شهرستان قوچان در 32 هزارگزی جنوب باختری باجگیران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 445 تن. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چقه.

[قَ رَ چِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان اوغاز بخش باجگیران و سر راه مالرو عمومی میلانلو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 203 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و هیزم کنی و مالداری و قالیچه و گلیم و جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چک.

[قَ رَ چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 16 هزارگزی شمال باختر ورامین سر راه شوسهء ورامین به تهران. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 138 تن. آب آن از قنات و در بهار از رودخانهء خررود. محصول آن غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره چناق.

[قَ رَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 28 هزارگزی جنوب مراغه و 5 هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی. سکنهء آن 158 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چه.

[قَ رَ چِ] (اِخ) دهی از دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. در 46 هزارگزی شمال خاور شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 272 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره چی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری خیاو و یک هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 348 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در دو محل نزدیک به هم به نام قره چی بالا و پایین مشهور است. سکنهء قره چی بالا 246 نفر می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چی بلاغی.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 16 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و 500 گزی باختر شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن دره و کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 50 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چی قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 6 هزارگزی جنوب خاوری کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 31 تن و و آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چیلان.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 10 هزارگزی جنوب مهاباد و 4 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 78 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چی معدن.

[قَ رَ مَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 43 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 38500 گزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 64 تن. آب آن از چشمه و محصول آن چنگل. شغل اهالی گله داری و کسب و کارگری و صنایع دستی زنان الک بافی و غربال بافی است. دارای معدن مس است. محل سکنای ایل قره چی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره چی منصور.

[قَ رَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دیرهء بخش گیلان غرب شهرستان شاه آباد واقع در 47 هزارگزی شمال باختر گیلان غرب و 4 هزارگزی سرپل ذهاب. موقع جغرافیایی آن دشت گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 50 تن. آب آن از رودخانهء دیره و محصول آن غلات، ذرت، پنبه، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان حدود ییلاق هوکانی و درگه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره حاجی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کندوان بخش ترک شهرستان میانه واقع در 9 هزارگزی شمال بخش و 23 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 348 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک، عدس. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در دو محل نزدیک به هم به نام قره حاجیلوی بالا و پایین مشهور، سکنه قره حاجیلوی بالا 125 نفر میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره حاجی لو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 12500 گزی باختری آقکند و 8500 گزی شوسهء زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 73 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره حسن.

[قَ رَ حَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 5 هزارگزی جنوب خاوری مرزبانی نزدیک به قشلاق امیرمحترم. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 185 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوبات، توتون، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد، و تابستان از طریق زرین میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره حسن لو.

[قَ رَ حَ سَ] (اِخ) دهی جزء بخش نمین شهرستان اردبیل در 8 هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 329 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره خاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو در 7 هزارگزی جنوب باختری ماکو و 3 هزارگزی جنوب شوسهء قلعه جوق به ماکو. موقع جغرافیایی آن دره، کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 390 تن. آب آن از رودخانهء زنگمار و محصول آن غلات، حبوبات، زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره خان.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 50 هزارگزی خاوری الیگودرز و کنار راه مالرو فرسش به فهره است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، لبنیات، تریاک، چغندرقند، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره خان بندی.

[قَ رَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد در 15 هزارگزی شمال خاوری بجنورد و سر راه شوسهء بجنورد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 139 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره خانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو، واقع در 57 هزارگزی شمال خاوری خیاو و 10 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 102 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره خزک.

[قَ رَ خَ زَ] (ترکی، اِ مرکب) نام درختچه ای است جنگلی. رجوع شود به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص279.

قره خضر.

[قَ رَ خِ ضِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه در 44 هزارگزی جنوب باختری مراغه و یک هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 327 تن. آب آن از رودخانهء لیلان و قنات و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره خلیل.

[قَ رَ خَ] (اِخ) از دانشمندان است. او راست حاشیه ای بر فناری در منطق، این کتاب در 232 صفحه در سعادت مطبعهء عثمانیه چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1505، 1506).

قره خوجه لو.

[قَ رَ خُ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارسکنار پلدشت شهرستان ماکو واقع در 11 هزارگزی شمال باختری پلدشت و 8500 گزی خاور راه ارابه رو شوربلاغ. موقع جغرافیایی آن گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 52 تن. آب آن از رود ارس و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرهد.

[قُ هُ] (ع ص) نازک پرگوشت شگرف اندام. || نازپروردهء خوش عیش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قره داش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 30 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 12 هزارگزی راه شوسه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 235 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، دیمی و مختصر انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء چگینی هستند و تغییر مکان نمیکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره داش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 26 هزارگزی خاور آوج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 829 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره داش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 33500 گزی جنوب خاوری قره آغاج و 5100 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 108 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره داش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور در 6 هزارگزی جنوب خاوری قدمگاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنه 223 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره داش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 62 هزارگزی شمال خاوری کدکن. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 5 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره داغ.

[قَ رَ] (اِخ) نام سلسله جبالی است در آذربایجان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص151، 164).

قره داغ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 23500 گزی شمال خاوری مهاباد و 10 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 520 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره داغلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 26 هزارگزی خاور اصلاندوز در مسیر شوسهء بیله سوار به اصلاندوز. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 107 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره داغلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 17 هزارگزی جنوب اردبیل و 2 هزارگزی شوسهء خلخال به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 64 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره دام.

[قَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مراوه تپهء شهرستان گنبدقابوس واقع در 4000 گزی باختر مراوه تپه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره داود.

[قَ رَ وو] (اِخ) از دانشمندان است. او راست: حاشیه بر تصورات منطق که آن را بر یک مقدمه و سه مقاله و یک خاتمه مرتب کرده است. این کتاب در آستانه به سال 1285 ه . ق. چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1506).

قره دده.

[قَ رَ دَ دَ] (اِخ) کمال الدین دده خلیفه، معروف به قره دده یا دده جونکی. از دانشمندان است. وی در اماسیه از شهرهای آناطول پرورش یافت و در آغاز دباغی میکرد، سپس به درس و تحصیل همت گماشت و چیزی نگذشت که برای تدریس در مدرسهء بایزید در بروسه به سال 935 ه . ق. دعوت شد و سپس به سال 950 به مدرسهء مرزیفون منتقل شد و مفتی دیاربکر و مدرس مدرسهء خسروپاشا در آنجا گردید و از آنجا به حلب و کفه منتقل شد و به سال 962 استعفا کرد و به شهر بروسه برگشت و به سال 975 ه . ق. در همان شهر وفات یافت. او راست: حاشیه بر شرح سعدالدین تفتازانی بر تصریف عزی از ابوالفضائل ابراهیم بن عمادالدین معروف به زنجانی. این کتاب در بولاق به سال 1255 ه . ق. و در آستانه به سال 1288 ه . ق. چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1505، 1507).

قره درق.

[قَ رَ دَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 44 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 38 هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 129 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و جنگل. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره درویش.

[قَ رَ دَرْ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 500 گزی خاور خیاو و در مسیر شوسهء خیاو به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 457 تن. آب آن از رود خیاوچائی و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره درویش.

[قَ رَ دَرْ] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری هوراند و 31 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی و مالاریایی است. سکنه 174 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و پنبه و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره دکز.

[قَ رَ دَ کِ] (اِخ) نام ترکی دریای سیاه. (یادداشت مؤلف).

قره ده.

[قَ رَ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 41 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 18500 گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. موقع آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 138 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره دین.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 16 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 3 هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 287 تن. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، تریاک، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد، و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره دیو.

[قَ رَ وْ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 32هزارگزی باختر سراسکند و 25 هزارگزی خط آهن مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 242 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره زاغ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 15 هزارگزی شمال راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 196 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره زکی.

[قَ رَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه واقع در 8500 گزی جنوب خاوری عجب شیر و 2 هزارگزی شمال شوسهء مراغه به آذرشهر. موقع آن دره و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 97 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره زله.

[قَ رَ زَ لَ / لِ] (از ترکی، اِ مرکب)قره میخ. گونه ای است از درخت تنگرس که در هرزویل آن را قره زله خوانند. (جنگل شناسی ج1 ص261). رجوع به قره میخ شود.

قره زمی.

[قَ رَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 34 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 4500 گزی جنوب شوسهء مرگن به شوط. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، کشمش، انگور، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره زیارت.

[قَ رَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 13 هزارگزی جنوب میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 191 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره سقال.

[قَ رَ سَقْ قا] (اِخ) دهی جزء بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 9 هزارگزی خاور سراسکند و 2 هزارگزی شوسهء سراسکند به قره چمن. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 335 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره سقال.

[قَ رَ سَقْ قا] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 52 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 8500گزی شمال خاوری راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 319 تن. آب آن از رودخانهء قوریچای و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره سقال.

[قَ رَ سَقْ قا] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 11 هزارگزی جنوب خاوری اشنویه و 5 هزارگزی جنوب شوسهء اشنویه به نقده. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 142 تن. آب آن از قادرچای و محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره سقر.

[قَ رَ سَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آقاج شهرستان مراغه واقع در 22 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 50هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 43 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء قنیرجه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره سلطان.

[قَ رَ سُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گندزلو از بخش مرکزی شهرستان شوشتر واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 4 هزارگزی باختر شوسهء مسجدسلیمان به اهواز. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره سنگی.

[قَ رَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 36 هزارگزی جنوب خاوری صالح آباد و سر راه سرخس به جنت آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره سنی.

[قَ رَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 16 هزارگزی شمال ذهاب و 3 هزارگزی تپانی. موقع جغرافیایی آن دامنه و گرمسیر و مالاریایی است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از رودخانهء دله شیر و محصول آن غلات، دیم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) (رود...) از شمال کرمانشاه به جنوب آن جاری است، و از شمال شرقی میگذرد. شعبه ای از آن از صحنه میگذرد. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) (رود...) رودی است در استرآباد. رود استرآباد شعبه ای است از آن. (جغرافیای سیاسی کیهان ص305 و 306 و 308).

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) (رود...) یا زرینه رود. از الوند سرچشمه میگیرد. کوه الوند مرکب از توده هایی است که بین آنها دره هائی واقع شده و در هر یک چشمه های فراوان دیده میشود. تمام این جویبارها در جلگه به هم ملحق و آبهای شمالی به هم متصل شده تشکیل زرینه رود یا قره سو را میدهند. سد مشهور ساوه که اکنون خراب است بر روی قره سو بوده است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص380، 387، 394، 397). رود قره سو یا زرینه رود در شمال قم از مغرب به مشرق جاری است و رود اناریار که از خوانسار سرچشمه میگیرد و از جنوب به شمال جاری است از شهر قم گذشته به آن ملحق میشود و شعب دیگر نیز از کوههای خلجستان بدان متصل میگردد.

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان راه جرد بخش دستجرد شهرستان قم واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری دستجرد و 2 هزارگزی جنوب شوسهء اراک به قم. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 180 نفر آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به راه شوسه دارد. مزرعهء قورقور جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 14 هزارگزی باختر شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 133 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره سو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کبودگنبد بخش کلات شهرستان دره گز واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری کبودگنبد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 158 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره سوران.

[قَ رَ] (اِ) امنیة. رجوع به قراسوران شود.

قره سول.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور، که در 3 هزارگزی جنوب خاوری چکنهء بالا واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 117 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره شاهوردی.

[قَ رَ شاهْ وِ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 30 هزارگزی باختر قوچان و سر راه مالرو عمومی قوچان به جعفرآباد واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنه 475 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره شعبان.

[قَ رَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 6500 گزی خاور خوی و 1500 گزی جنوب شوسهء خوی به مرند و جلفا. موقع جغرافیایی آن جلگه و کنار رود قطور. محصول آن غلات و پنبه و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. در 1 هزارگزی جنوب قریه یک امامزاده قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره شور.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 12000 گزی باختر کلاله. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنه 160 تن. آب آن از رودخانهء گرگان و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی است. راه مالرو دارد. جنگلهای اطراف آن قرقاول زیاد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره شیران.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کورائیم بخش مرکزی اردبیل واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 6 هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل، و دارای مرتع فراوان است. سکنهء آن 1454 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره صفرلو.

[قَ رَ صَ فَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 28هزارگزی شمال آقکند و 1 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است. سکنهء آن 34 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره صوفی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 16 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 40 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 131 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ضیاءالدین.

[قَ رَ ئِدْ دی] (اِخ) نام یکی از بخشهای سه گانهء شهرستان خوی که در قسمت شمال خوی واقع است. حدود آن از شمال به دهستان قره قویون و گجلرات، از جنوب به ایواوغلی و فرورق، از خاور به خاردشت و رود ارس، از باختر به سکمن آباد محدود است. این بخش از یک دهستان به نام چای پاره که درحقیقت حومهء قره ضیاءالدین محسوب میشود تشکیل شده. موقع طبیعی آن کوهستانی معتدل مالاریایی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ضیاءالدین.

[قَ رَ ئِدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی و مرکز بخش، در 42 هزارگزی شمال خاوری خوی در مسیر شوسهء خوی به ماکو. مختصات: آن طول 45 درجه و 1 دقیقه و 30 ثانیه و عرض 38 درجه و 51 دقیقه، ارتفاع 1080 متر، اختلاف ساعت با تهران 25 دقیقه و 33 ثانیه یعنی ساعت 12 ظهر قره ضیاءالدین ساعت 12 و 25 دقیقه و 33 ثانیهء تهران است. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 2122 تن. آب آن از رود آق چای و چشمه و قنات و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره طقان.

[قَ رَ طِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش بهشهر شهرستان ساری. این دهستان در شمال خاوری ساری واقع و حدود آن به شرح زیر است: از شمال خلیج میان کاله، از خاور دهستان حومهء بهشهر، از باختر دهستان میاندورود و از جنوب دهستان اندرود. راه شوسه و راه آهن ساری به بهشهر از وسط این دهستان میگذرد. ایستگاه راه آهن نکا و رستم کلا در این دهستان واقع شده اند. هوای دهستان معتدل مرطوب مالاریایی است. محصول عمدهء آن برنج، غلات، پنبه، مرکبات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی و ابریشمی و مختصر کتان برای مصرف خودشان. مرکز دهستان قصبهء نکا است، این دهستان از 35 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 21هزار تن است. قراء مهم آن به شرح زیر است: نکا، رستم کلا، گرجی محله، تروجن، زاغمرز، کوهستان قره تپه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره طورق.

[قَ رَ طَ وَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 27 هزارگزی جنوب باختری میانه و 8 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه و 27 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه.. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 509 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره عمر.

[قَ رَ عُ مَ] (اِخ) دهی از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 6 هزارگزی جنوب راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 344 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بادام و کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قرة عمیراللصوص.

[قُرْ رَ تُ عُ مَ رِلْ لُ](اِخ) دو ده است از حیره، و آنها را قرة دیرالقرة نیز گویند. (معجم البلدان).

قره عورت.

[قَ رَ عُو رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 30 هزارگزی باختر سراسکند و 10 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 230 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره غانی.

[قَ رَ] (اِخ) (ایل...) یکی از تیره های شعبهء جباره از ایل عرب از ایلات خمسهء فارس است. ایل عرب فارس به شعبه های عمدهء جباره و شیبانی تقسیم میشوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

قره غیبی.

[قَ رَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 7 هزارگزی جنوب دیواندره و 30 هزارگزی پل قزل اوزن. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 135 تن. آب آن از رودخانهء قزل اوزن و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره قاج.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 37 هزارگزی شمال باختری صحنه و 12 هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه به سنقر. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 330 تن. آب آن از رودخانهء شاهپورآباد. محصول آن غلات، حبوبات، چغندرقند. شغل اهالی زراعت است. اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره قاچ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 6000 گزی شمال رامیان و کنار شوسهء گرگان به گنبدقابوس. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار، کنجد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه ابریشمی، شال و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره قاسملو.

[قَ رَ سِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 41 هزارگزی شمال گرمی و در مسیر شوسهء بیله سوار به گرمی. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 154 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قاشلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 25 هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 20 هزارگزی شوسهء خلخال به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 72 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قاشلی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بندرترکمن شهرستان گرگان واقع در 9000 گزی خاور بندرترکمن و 1000 گزی شمال شوسهء بندرترکمن به گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت و معتدل و هوای آن مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 1700 تن. آب آن از چشمهء آق امام و محصول آن غلات، پنبه، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و گلیم است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره قاط.

[قَ رَ] (ترکی، اِ مرکب) میوهء گرد ذغال اخته است. ذغال اخته گیاهی است که اقسام متعدد دارد، بعضی از میوه های آن کروی و بعضی دراز است. گرد آن را قره قاط نامند. (گیاه شناسی گل گلاب ص252).

قره قانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 13500 گزی جنوب آغ کند و 7500 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 88 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قباد.

[قَ رَ قُ] (اِخ) دهی جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران واقع در 30 هزارگزی باختر کرج و 9 هزارگزی راه شوسهء کرج به قزوین. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 162 تن. آب آن از قنات و رودخانهء کردان و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند، لبنیات و مختصر انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و از طریق نیکی امام ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره قباد.

[قَ رَ قُ] (اِخ) دهی جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین واقع در 17 هزارگزی باختر آبیک و 9 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 333 تن. آب آن از دو رشته قنات و محصول آن غلات و چغندرقند. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد، و از طریق کاظم بیکی میتوان ماشین برد. این ده برج خرابهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره قدیر.

[قَ رَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 232 تن. آب آن از رودخانهء قلعه تاسیان و محصول آن غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قرقان.

[قَ رَ ؟] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 25 هزارگزی جنوب باختری ضیاءآباد و 6 هزارگزی راه شوسه همدان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 130 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و مختصر انگور. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره قز.

[قَ رَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 9500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 160 تن. آب آن از نازلوچای و چشمه و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان لکستان بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 19 هزارگزی خاور سلماس و 4500 گزی جنوب شوسهء سلماس به طسوج. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 1400 تن. آب آن از رودخانهء زولاوچمن و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 24500 گزی شمال مهاباد و 5 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 753 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، توتون، چغندرقند، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 34 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 8 هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب. موقع جغرافیایی آن جلگه و باطلاق و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 313 تن. آب آن از زرینه رود و چاه و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع در 10 هزارگزی شمال باختری مرکز بخش (کیوی) و 2 هزارگزی شوسه اردبیل به هروآباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنه 135 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری نقده به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگهء باطلاقی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از کدارچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، برنج، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 32 هزارگزی خاور اهر و 13500 گزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 65 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قشلاق.

[قَ رَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان ورگهان بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 22 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 24 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قصاب.

[قَ رَ قَصْ صا] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 16 هزارگزی خاور نقده و 3500 گزی جنوب شوسهء نقده به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و باطلاق و معتدل مالاریایی است. سکنه 89 تن. آب آن از کدارچای و محصول آن غلات، برنج، توتون، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قوچ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری خداآفرین و 29 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 20 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قوچ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 8 هزارگزی باختر گرمی و در مسیر شوسهء گرمی به بیله سوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 107 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قوزلو.

[قَ رَ قُزْ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 25 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 21 هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن. آب آن از زرینه رود و چاه و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر، پنبه و کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قوزی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 16000 گزی شمال کلاله. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنه 300 تن. آب آن از رودخانهء گرگان و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و از گنبدقابوس در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره قوش.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 45500 گزی شمال باختری خوی و 4000 گزی باختر شوسهء سیه چشمه به خوی. موقع جغرافیایی آن سینهء کوه، سردسیر سالم است. سکنهء آن 433 تن. آب آن از چشمه و آق چای و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء هزار گز به نام قره قوش بالا و پایین مشهور است. سکنهء قره قوش پایین 381 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قوین.

[قَ رَ قُ یُ] (اِخ) دهی از دهستان پایروند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 17 هزارگزی شمال کرمانشاه و 4 هزارگزی جنوب کنشت. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 140 تن. آب آن از چاه و سراب کنشت و محصول آن غلات، دیمی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و تابستان از طاق بستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره قویون.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش حومهء شهرستان ماکو در جنوب خاوری بخش ساری. حدود آن: از شمال به دهستان چای باسار و ساری سوباسار، از جنوب به چای پاره، از خاور به گچلرات، از باختر به به به جیک. قسمت شمالی و خاوری آن تقریباً جلگه و مالاریایی و قسمت جنوبی و باختری آن کوهستانی معتدل و ازحیث آب نسبت به دهستانهای دیگر بخش در مضیقه میباشد، و اجباراً به وسیلهء حوضچه هایی که از آب قنات و چشمه و برخی از آب باران و برف تهیه و پر مینمایند و به مصرف زراعتی میرسانند، و این عمل باعث تولید پشهء مالاریا در این دهستان گردیده است. صنایع دستی آنان جوراب بافی و محصول عمدهء آن غلات، کشمش و در بعضی از قُرا پنبه کاری نیز معمول است. دهستان قره قویون از 46 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمیع نفوس آن در حدود 9520 نفر و قراء مهمش شاه بلاغی، موخور، فیشل، صوفی، تازه کند (مرکز دهستان) است. راههای عمدهء این دهستان راه شوسهء ماکو به خوی میباشد که از شمال باختری به جنوب خاوری دهستان ادامه دارد. نام دهستان به نام طایفهء ساکنین فعلی (قره قویون) معروف گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قویون.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) دهی از دهستان ارسکنار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 36 هزارگزی شمال باختری پلدشت و 500 گزی شمال راه ارابه رو آق گلی. موقع جغرافیایی آن جلگهء باطلاق گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 112 تن. آب آن از قره سو و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده قشلاق ایل جلالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قویونلو.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) قراقوینلو. رجوع به قراقوینلو شود.

قره قویونلو.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 71 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و در مسیر شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 265 تن. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، بادام، چغندر، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قویونلو.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 27 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 5 هزارگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 90 تن. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قویونلو.

[قَ رَ قُ یُنْ] (اِخ) دهی از دهستان تکاب بخش نوخندان شهرستان دره گز واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری نوخندان و سر راه مالرو عمومی نوخندان. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 579 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. مزرعهء جوی بهار جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره قیا.

[قَ رَ قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه واقع در 38 هزارگزی شمال خاوری بخش و 33 هزارگزی شوسهء میانه به خلخال. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 297 تن. آب آن از چشمه و کوه و محصول آن غلات و عدس. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) قراقیه. رجوع به قراقیه شود.

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشگین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشگین شهر واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری خیاو در مسیر شوسهء قدیم مشگین شهر به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 956 تن. آب آن از رودخانهء قره سو و محصول آن غلات و حبوبات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 12 هزارگزی شمال تکاب و 7 هزارگزی شمال راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 601 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 17500 گزی جنوب باختری بخش و کنار ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 431 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ینگجهء بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 8 هزارگزی شمال باختری سراب و 7 هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 323 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و محصول دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 4 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 158 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 36هزارگزی شمال باختری ورزقان و 27 هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 31 تن. آب آن از رودخانهء گاو و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل قشلاق طایفهء حاجی تارویردی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره قیه.

[قَ رَ قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 26 هزارگزی شمال خاوری هوراند و 43500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 78 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توت و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری سراب و 11 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 196 تن. آب آن از نهر و چاه و محصول آن غلات و حبوبات و محصول دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کپنک.

[قَ رَ کَ پَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد در 35 هزارگزی شمال باختری فریمان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 110 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل مردم زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره کچ.

[قَ رَ ؟] (اِخ) (کوه...) یکی از کوههای جلگه ای تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص311).

قره کلیسا.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری سیه چشمه و 7 هزارگزی شمال شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 54 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء زنگمار و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. یک کلیسای قدیمی با یک کشیش خادم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کنار.

[قَ رَ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 123 هزارگزی باختر لار واقع است. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قره کند.

[قَ رَ کَ] (اِخ) قراکند. رجوع به قراکند شود.

قره کند.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری مراغه و 9500 گزی شمال شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 240 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کند.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 28500 گزی جنوب خاوری مراغه و 12 هزارگزی جنوب باختری شوسهء مراغه به سراسکند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 86 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، کشمش، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کند.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 22 هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 30 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 28 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کوره.

[قَ رَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 2 هزارگزی شمال بستان آباد و در مسیر شوسهء سراب به بستان آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 54 تن. آب آن از زهاب اوجان چای و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کوزه.

[قَ رَ زَ] (اِخ) یکی از بلوکات حکومت نشین کردستان. کردستان امروز به یک حوزهء مرکزی و ده حاکم نشین جزء تقسیم میشود و یکی از آن حاکم نشین ها قره کوزه است. (از جغرافیای غرب ایران ص72).

قره کوسه.

[قَ رَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 52 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی شمال شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 220 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندرقند. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره کوسه لر.

[قَ رَ سَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 16 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 14 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 198 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و جزئی انگور و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی و جاجیم بافی و قالی بافی است. راه مالرو دارد، و از طریق آقچه کند ماشین میتوان برد. ساکنین از طایفهء کاکاوند بوده تغییر مکان نمیکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قره کوشن.

[قَ رَ کُو شَ] (اِخ) دهی از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 16 هزارگزی جنوب بستان آباد و 15 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 619 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره که.

[قَ رَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان پاطاق بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 9500 گزی جنوب خاوری سرپل ذهاب و کنار شوسهء قصرشیرین به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 90 تن. آب آن از سراب ماراب و محصول آن غلات و لبنیات و توتون و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره کهریز.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی واقع در 11500 گزی جنوب باختری قره ضیاءالدین و 3500 گزی جنوب راه ارابه رو تورول به بسطام. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 170 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. دو محل نزدیک هم به نام قره کهریز بالا و پایین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کهریز.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 35 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 3500 گزی باختر راه ارابه رو صوفی به شوط. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 27 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و انگور و پنبه و کشمش. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. یک اوجاق در 3 هزارگزی باختر ده به نام امام حاجی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره کهریز.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 12 هزارگزی شمال الیگودرز و 11 هزارگزی شمال خاوری شوسهء الیگودرز به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1268 تن. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات و لبنیات و چغندر و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره کهلیک.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 40 هزارگزی باختر سراسکند و 32 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 598 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گز.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان علمدارگرگر بخش جلفا از شهرستان مرند واقع در 36 هزارگزی شمال مرند و 2 هزارگزی خط آهن جلفا به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل است. سکنهء آن 307 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گز.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 24 هزارگزی جنوب هوراند و 2500 گزی شوسهء اهر به کلیبر.. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 115 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گز حاجی آقابابا.

[قَ رَ گُ] (اِخ)دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 10 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 4 هزارگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، توتون، چغندر، کشمش، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گزلو بالا.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان واقع در 9 هزارگزی باختر کنگاور و 8 هزارگزی شمال باختر شوسهء کنگاور به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 110 تن. آب آن از سراب کبوترلانه و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. عده ای از گله داران طایفهء ترکاشوند که استطاعت رفتن به گرمسیر ندارند زمستان به حدود این آبادی و باباقوری می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره گزلو پایین.

[قَ رَ گُ] (اِخ) باباقوری. رجوع به باباقوری شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره گل.

[قَ رَ گُ] (اِخ) قراگل. رجوع به قراگل شود.

قره گل.

[قَ رَ گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 39 هزارگزی خاور سقز و 6 هزارگزی شمال شوسهء سقز به سنندج. سکنهء آن 75 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره گل.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان در 44 هزارگزی شمال باختری قوچان و 10 هزارگزی باختر شوسهء قدیمی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 36 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره گل.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان بارمعدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی جنوب چکنه بالا واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 225 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و ابریشم بافی است. راه مالرو دارد. مزارع کلاته حاجی میرزا یا سیدها جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره گنای.

[قَ رَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 42 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 38 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 258 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. سه محل به فاصلهء 1هزار گز به نام قره گنای بالا و پایین و وسط مشهور است. سکنهء قره گنای بالا 58 تن و وسط 70 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گنبد.

[قَ رَ گُمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 34 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 52 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 246 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. دو محل به فاصلهء 2هزار گز به نام قره گنبد بالا و پائین مشهور است. سکنه قره گنبد پائین 110 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 35 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 7500 گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 254 تن. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات، چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 47 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 4 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 239 تن. آب آن از رودخانهء لیلان و محصول آن غلات و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 31 هزارگزی شمال خیاو و 120 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 23500 گزی شمال قره آغاج و 6 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 74 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری خوی و 7500 گزی جنوب راه ارابه رو خوی به قطور. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 35 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین آن از ایل شکاک میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 46500 گزی شمال کلیبر و 46500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن 13 تن. آب آن از رودخانهء ارس و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گول.

[قَ رَ گُلْ] (اِخ) دهی از دهستان بافت بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 29500 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 40 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گونی.

[قَ رَ گُ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 14 هزارگزی باختر کلیبر و 14 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 118 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گونی.

[قَ رَ گُ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر واقع در 18 هزارگزی شمال باختری هریس و 6 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 97 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گونی.

[قَ رَ گُ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 4500 گزی جنوب خاوری خداآفرین و 28 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 74 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره گیله.

[قَ رَ لَ / لِ] (از ترکی، اِ مرکب)گونه ای است از درخت ولیک. ولیک در جنگلهای شمال و بجنورد به طور وحشی میروید، و پنج گونهء آن را در ایران نام برده اند. گونه های سیاه آن را در آستارا و گرگان رود، قره گیله نامند. رجوع به جنگل شناسی از انتشارات دانشگاه تهران ج1 ص236، 237 شود.

قره لر.

[قَ رَ لُ] (اِخ) قرالر. رجوع به قرالر شود.

قره لر.

[قَ رَ لَ] (اِخ) یکی از بلوکات مهاباد. (جغرافیای غرب ایران ص67).

قره لر.

[قَ رَ لَ] (اِخ) یکی از ناحیه های ارومیه است مشتمل بر هفده ده. (جغرافیای سیاسی کیهان ص177).

قره لر.

[قَ رَ لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای دوگانهء بخش میاندوآب شهرستان مراغه در قسمت جنوب خاوری بخش. از شمال و خاور به دهستان چهاردولی و بخش شاهین دژ، از جنوب و باختر به بخش بوکان از شهرستان مهاباد. موقع طبیعی دهستان کوهستانی و هوای آن معتدل و در بعضی از قرا امراض مالاریایی میباشد. آب قرا از زرینه رود و چشمه سارها تأمین میگردد. محصولات عمدهء آن غلات و توتون و محصول دامی است. ساکنین دهستان به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راههای دهستان قره لر تمام مالرو و پیاده رو است. دهستان قره لر از 18 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و نفوس آن در حدود 3130 نفر است. مرکز دهستان قریهء داشکسن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره لر.

[قَ رَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 18 هزارگزی اردبیل و 6 هزارگزی شوسهء آستارا به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 1139 تن. آب آن از رودخانهء بالخلو و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره لر.

[قَ رَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 15 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 2 هزارگزی باختر مالرو بجنورد به نجف آباد واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 265 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره لرداغ.

[قَ رَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و در مسیر شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 160 تن. آب آن از باراندوزچای و محصول آن غلات، توتون، حبوبات، انگور، چغندر، برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه و 3 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره لی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 31 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 190 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ماخر.

[قَ رَ خِ] (اِخ) دهی از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس که در 20000 گزی جنوب خاوری داشلی برون نزدیک راه فرعی گنبد به داشلی برون واقع است. موقع جغرافیایی آن معتدل است. سکنهء آن در حدود 500 تن هستند که به حالت چادرنشینی در اطراف آبادی که فعلاً مخروبه است زندگی میکنند. شغل آنان زراعت دیم و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و پلاس بافی و تهیهء غذاست. آب آشامیدنی آن از چاه و زمستان به مراتعی که علف بهتر داشته باشند میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره مچ.

[قَ رَ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار واقع در 150000 گزی شمال باختری لار، دماغهء باختری کوه قلات رنگ. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قره محمد.

[قَ رَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 7 هزارگزی شمال مشهد و متصل به کشف رود واقع است. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 118 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره محمدتپه.

[قَ رَ مُ حَمْ مَ تَپْ پِ](اِخ) دهی از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 12000 تا 18000 گزی شمال گنبدقابوس. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 140 تن که چادرنشین هستند. آب آن از چاه و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و پلاس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره مسجد.

[قَ رَ مَ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری سراب و 8 هزارگزی شوسهء اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 162 تن. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، محصولات دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره مصلی.

[قَ رَ مُ صَلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری مانه و سر راه شوسهء عمومی بجنورد به مراوه تپه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 290 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، کنجد، برنج. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قره ملک.

[قَ رَ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 66500 گزی جنوب خاوری مراغه و 23 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 15 تن. آب آن از رود آجرلو و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ملک.

[قَ رَ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 26 هزارگزی شمال الیگودرز و 14 هزارگزی خاور شوسهء شازند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 500 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره ملهم.

[قَ رَ مَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 60 هزارگزی شمال خاوری خیاو و 5 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 25 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره موسالی.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 24 هزارگزی شمال بوکان در مسیر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 279 تن. آب آن از رودخانهء تاتائو و محصول آن غلات، توتون، حبوبات، چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره میخ.

[قَ رَ] (اِ مرکب) گونه ای است از درخت تنگرس که در جنگلهای شمال ایران میروید و در رامیان به نام قره میخ خوانده میشود. تنگرس درختچه ای است که برگهای آن برای دام زهر است. میوهء آن در پزشکی به عنوان مسهل به کار میرود و اگر آن را با آهک بیامیزند رنگ سبزی میدهد که در نقاشی مصرف میشود، و زغال آن در باروت سازی به کار میرود. رجوع به قره زله و رجوع به جنگل شناسی ج1 ص261 شود.

قره ناز.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 14500 گزی جنوب مراغه و 5 هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 325 تن. آب آن از رودخانه ؤ مردی و محصول آن غلات، کشمش، بادام، زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. دو محل به فاصلهء 1500 گز به نام قره ناز بالا و پائین مشهور است. سکنه قره ناز بالا 216 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ناز.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 17 هزارگزی شمال خاوری تکاب و 11 هزارگزی خاور ارابه رو احمدآباد به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 256 نفر است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ناز.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 62 هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و 7 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو مراکند. موقع جغرافیایی آن مالاریایی است. سکنهء آن 65 تن. آب آن از آقچای و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ناو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 5 هزارگزی خاور سقز و 5 هزارگزی خاور قطان جق. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 160 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، توتون، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. نام جدید آن سیاه ناو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره نساء .

[قَ رَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری هشتیان و 2500 گزی جنوب راه ارابه رو سرو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 56 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره نوکر.

[قَ رَ نَ / نُو کَ] (از ترکی، اِ مرکب) نوکر سیاه. غلام سیاه، و در تداول امروز کنایه از کسی است که در مقام نوکری به هر کار پستی تن دهد.

قره نی.

[قَ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) از سازهائی است که نواختن آن به وسیله زبانه ای صورت میگیرد، مثل نی انبان و سورنای و دونای، و در سازهای اروپایی مثل ساکسوفون و چنگ چینی. رجوع به ساز شود.

قره نی کندی.

[قَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی واقع در 2 هزارگزی شمال باختری قره ضیاءالدین و در مسیر باختری شوسهء خوی به ماکو. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 262 تن. آب آن از آق چای و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره نین بلاغی.

[قَ رَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 14500 گزی شمال باختری ماکو و 5 هزارگزی باختر شوسهء ماکو به بازرگان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. به این قریه کهریز نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره وانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 38500 گزی شمال خاوری کلیبر و 38500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 67 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ورن.

[قَ رَ وِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 4 هزارگزی جنوب خاوری میاندوآب و یکهزارگزی خاور شوسهء میاندوآب به بوکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 1945 تن. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر، کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ورن.

[قَ رَ وِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رهالی بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 15500 گزی جنوب باختری خوی و 3 هزارگزی باختری شوسهء خوی به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 260 تن. آب آن از رود قطور و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ولی.

[قَ رَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 3500 گزی جنوب خاوری قره آغاج و 52 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 117 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ولی.

[قَ رَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 20 هزارگزی جنوب باختری صحنه و 3 هزارگزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از رودخانهء گاماساب و محصول آن غلات، حبوبات، توتون. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. تابستان از طریق فراش اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره ولیلو.

[قَ رَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری گرمی و 8 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 320 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ولیلو.

[قَ رَ وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 47 هزارگزی شمال خیاو و یکهزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 21 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره ویس.

[قَ رَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 70 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 4 هزارگزی باختر شوسهء سنندج. موقع جغرافیایی آن دشت و سردسیر است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از رودخانهء لک و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر، توتون. شغل اهالی زراعت است. از راه شوسه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قره ویس.

[قَ رَ وِ] (اِخ) دهی از دهستان یعقوب وند پاپی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 36 هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 3 هزارگزی شمال ایستگاه مازو واقع است. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور گرمسیر است. سکنهء آن 120 تن. آب آن از چشمه و رود زوال و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء پاپی بوده برای تعلیف به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قره ویسی.

[قَ رَ وِ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و یکهزارگزی جنوب ایستگاه راه آهن مازو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کارگری راه آهن و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو، و در تابستان اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6.)

قره یاتاق.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 24 هزارگزی شمال گرمی و 6 هزارگزی شوسهء اردبیل به گرمی. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 89 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء بالهارود و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره یاشماخ.

[قَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 19 هزارگزی خاور اهر و 4 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 14 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل سکنای ایلات حاجی علیلو در فصل زمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره یاق.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 22500 گزی جنوب باختری پلدشت و در مسیر جنوبی شوسهء پلدشت به ماکو. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 298 تن. آب آن از رودخانهء زنگمار و محصول آن غلات، پنبه، برنج، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قره یچ.

[قَ رَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 58000 گزی شمال خاوری گنبد و کنار راه فرعی گنبد به مراوه تپه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 155 تن. آب آن از رودخانهء آجی و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قره یسر.

[قَ رَ یِ سِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 36000 هزارگزی شمال خاوری کلاله. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن. آب آن از رودخانهء زاو و قودنه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان مختصر پارچه بافی و ابریشم بافی و نمدمالی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قری.

[قُ] (حامص) فتق بیضه. دبه خایگی. بادخایگی. رجوع به غر و غری شود.

قری.

[قِ را] (ع اِ) آب گردآمده در حوض. || مهمانی. قرا. (منتهی الارب) (آنندراج).

قری.

[قَرْیْ] (ع مص) گرد آوردن آب را در حوض. || گرد کردن ستور لقمهء نشخوار را در کنج دهن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج).

قری.

[قَ ری ی] (ع اِ) آبرو دور زمین، یا آب راهه از بالا سوی نشیب، یا از پشته به سوی مرغزار و باغ. (منتهی الارب) (از آنندراج). مسیل الماء من التلاع، و قیل مدفعه من الربوة الی الروضة. (اقرب الموارد). ج، اَقْریة، اَقراء، قَرْیان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (ص) شیر دفزک و خفته که زرد نشده. (منتهی الارب) (آنندراج). اللبن الخاثر لم یمخض. (اقرب الموارد).

قری.

[قُ را] (ع اِ) جِ قریه. (معجم البلدان) (اقرب الموارد). رجوع به قریه شود.

قری.

[قُ ری ی] (ع اِ) جِ قَرْو. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قرو شود.

قری.

[قِرْ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قریه، و آن تیره هائی است از قبیله هائی چند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قری.

[قُرْ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قرة، و آن تیره ای است از عبدالقیس. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قری.

[قَ ری ی] (اِخ) جایی است در یمامة که تاکنون مسکن خاندان ذوالرمة است. (معجم البلدان).

قری.

[قُ] (اِخ) نام یکی از تیره های اسپری قلخانی گوران. زمستان در گرمسیر پشت تنگ ذهاب ساکن می شوند و تابستان برای زراعت و تعلیف احشام خود حدود زنجیرگوران می آیند. سکنهء آن 55 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قری.

[قُ را] (اِخ) (ام ال ...) لقب شهر مکه است. (معجم البلدان). رجوع به ام القری شود.

قری.

[قُ را] (اِخ) (وادی ال ...) وادیی است میان شام و مدینه، و آن بین تیماء و خیبر واقع شده و در آن دههای بسیاری است. ولی اکنون همه ویران شده است. و آبهای آنها هدر میروند و کسی از آنها بهره مند نمیشود. ابوعبیدالله سکونی گوید: وادی القری منازل قضاعه و سپس جهینه و عذره و بلی بوده و آن بین شام و مدینه قرار دارد و از آن حاجیان شام میگذرند، اینجا در روزگار قدیم منازل ثمود و عاد بوده است و خداوند آنان را در اینجا هلاک کرده و آثارشان تاکنون باقی است. پس از ایشان قوم یهود در آن فرودآمدند و به آبادی آن همت گماشتند و چون قبایل بر ایشان وارد شدند بین آنان و یهود معاهده ای منعقد شد. گویند معاویه چون از آنجا گذشت این آیه را خواند: «أ تترکون فیما هیهنا آمنین فی جنات و عیون و زروع و نخل» (قرآن 26/146 - 148)، و آنگاه گفت که این آیه دربارهء مردم این سرزمین نازل شده است. (از معجم البلدان).

قری.

[قُرْ را] (اِخ) موضعی است، یا رودباری. (منتهی الارب). جائی است در بلاد بنی حارث بن کلب. جعفربن علهء حارثی گوید :
الهفی بقری سحبل حین اجلبت
علینا الولایا و العدو المباسل.
(معجم البلدان).

قری.

[قُرْ ری ی] (اِخ) نام وی مسلم بن مخراق، از محدثان است. وی از ابن عمر روایت کند و ابن عون و شعبه از او روایت دارند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قریات.

[قُ رَیْ یا] (اِخ) یکی از منازل طی است. سکونی گوید: از وادی قری تا تیماء چهار شب و از تیماء تا قریات سه یا چهار شب مسافت است. وی گوید: قریات نام دومه و سکاکه و قاره است. (از معجم البلدان).

قریاح.

[قِرْ] (ع اِ) زمینی که خاص برای زراعت و نشاندن باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قریاض.

[قِرْ] (اِخ) نام جایی است. (معجم البلدان).

قریان.

[قُرْ] (اِخ) جائی است در دیار بنی جعده از بنی عامر که مالک بن صمصامهء جعدی در شعر خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قری الخیل.

[قَ ری یُلْ خَ] (اِخ) نام وادیی است در ذومرخ که در آن گیاه روید و اسبان را آنجا برای چرانیدن میبردند. (معجم البلدان).

قری السقی.

[قَ ری یُسْ سَ] (اِخ) جایی است در یمامه. (معجم البلدان).

قریب.

[قَ] (ع ص) نزدیک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). واحد و جمع در آن یکسان، و قوله تعالی : «ان رحمة الله قریب» (قرآن 7/56)، و قریبة نگفت زیرا از رحمت نیکویی را قصد کرد، و نیز چون آنچه مؤنث حقیقی شود مذکر آوردن آن رواست. حراء گوید: هرگاه قریب به معنی مسافت بود مذکر و مؤنث آید و اگر به معنی نسب بود بدون خلاف مؤنث آید. یقال: هذه المرأة قریبتی؛ ای ذات قرابتی. (منتهی الارب).
- قریب المنال؛ دسترس. سهل الوصول.
|| (اصطلاح عروض) بحر قریب، از بحور مستحدث است و اجزاء آن از اصل مفاعیلن مفاعیلن فاع لاتن دو بار مفاعیلُ مفاعیلُ فاع لاتن آید، و زحاف این بحر هفت است: قبض و کفّ و قصر و حذف و خَرْم و خرب و سلخ، و اجزاء منشعبهء آن از اصل مفاعیلن چهار است:
مفاعیلُ، مفعولُ، مفاعلن، مفعولن
مکفوف، اخرب، مقبوض، اخرم.
و از اصل فاع لاتن سه است:
فاع لان، فاعلن، فاع
مقصور، محذوف، مسلوخ.
ابیات مستعمل آن: بیت مکفوف مقصور:
فغان زآن سر زلفین تابدار
فروهشته ز یاقوت آبدار
مفاعیلُ مفاعیلُ فاع لان
مفاعیلُ مفاعیلُ فاع لان.
مکفوف مقصور محذوف:
غریبی به بلا مبتلا شده ست
چه باشد کی [= که] مرا او را رها کنی؟
مفاعیلُ مفاعیلُ فاع لان
مفاعیلُ مفاعیلُ فاع لن.
بیت اخرب مکفوف صحیحْ ضرب و عروض (انوری گفته است):
تا ملک جهان را مدار باشد
فرمان ده او شهریار باشد
مفعولُ مفاعیلُ فاع لاتن
مفعولُ مفاعیلُ فاع لاتن.
و رودکی گفته است:
می آرد شرف مردمی پدید
و آزاده نژاد از درم خرید
مفعولُ مفاعیلُ فاع لان
مفعولُ مفاعیلُ فاع لان.
و ثقیل ترین آنها اخرب مکفوف محذوف است:
با بنده بتا خیره بد شدی
کس ره ننمودت کی [= که] خود شدی
مفعولُ مفاعیلُ فاعلن
مفعولُ مفاعیلُ فاعلن.
بیت مقبوض:
من از فراق آن صنم به فغانم
همیشه با دلی حزینم ز غم.
مفاعلن مفاعلن فعلاتن
مفاعلن مفاعلن فاعلن.
بیت اخرم اخرب:
بازآمد یارم به شادکامی
کی باشم شاد ار کنون نباشم؟
مفعولن مفعولُ فاعلاتن
مفعولن مفعولُ فاعلاتن.
بیت مسلوخ:
دارندهء ما خدای است
روزی ده ما بجای است
مفعولُ مفاعلن فاع
مفعولُ مفاعلن فاع.
(از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی صص123 - 126).
قریب مکفوف نام یکی از بحرهای شعر است و وزن آن مفاعیلُ مفاعیلُ فاعلاتن دو بار، مثال:
خداوند جهان بخش شاه عادل
شهنشاه جوان بخت راد کامل.
اصل این بحر مفاعیلن مفاعیلن فاعلاتن است، دو بار. چون مفاعیلن را کفّ کنند مفاعیلُ شود به ضم لام، و اینجا صدر و ابتداء مکفوف است، و این بحر را از آن جهت قریب گویند که از بحور مستحدثه است، در این نزدیکی پیدا شده، چه از مخترعات مولانا یوسف عروضی است که در فارس علم عروض منتشر گردانید. (از مرآة الخیال ص105). || خویش نزدیکتر به نسبت از جانب آباء. ج، اَقْرِباء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ماهی نم کرده که هنوز طراوت باقی باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قریب.

[قُ رَ] (اِخ) لقب پدر اصمعی است. (منتهی الارب).

قریب.

[قُ رَ] (اِخ) نام رئیسی است از خوارج. (منتهی الارب).

قریب.

[قُ رَ] (اِخ) ابن یعقوب. کاتبی است. (منتهی الارب).

قریب.

[قَ] (اِخ) عبدی از محدثان است. (منتهی الارب).

قریب محله.

[قَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از هزارجریب. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص165 شود.

قری بنی قشیر.

[قَ ری یُ بَ قُ شَ] (اِخ)از نواحی یمامه است در کنار شط وادی الفقی. (معجم البلدان).

قری بنی ملکان.

[قَ ری یُ بَ ؟] (اِخ)دهی است در یمامه که طائفهء ذوالرمة تاکنون در آن سکونت دارند. (از معجم البلدان).

قریبة.

[قُ رَ بَ] (اِخ) بنت ابی امیه. خواهر ام سلمة، زوج النبی. از صحابیان است و قَریبة نیز روایت شده است. (منتهی الارب).

قریبة.

[قُ رَ بَ] (اِخ) بنت ابی قحافة. از صحابیان است. (منتهی الارب).

قریبة.

[قَ بَ] (اِخ) بنت حارث. از صحابیان است. (منتهی الارب). رجوع به قُرَیبة شود.

قریبة.

[قُ رَ بَ] (اِخ) بنت حارث. از صحابیان است. (منتهی الارب). رجوع به قَریبة شود.

قریبة.

[قَ بَ] (اِخ) بنت زید. از صحابیان است. (منتهی الارب).

قریبة.

[قَ بَ] (اِخ) بنت عبدالله بن وهب. از تابعان است. (منتهی الارب).

قریبة.

[قُ رَ بَ] (اِخ) بنت محمد بن ابوبکر صدیق رضی الله عنه است. و گروهی او را قرینة خوانند ولی قریبة درست است. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قرینة شود.

قریبی.

[قُ رَ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به قُرَیبة. (اللباب). رجوع به قُرَیبة شود.

قریبی.

[قَ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به ابوقریبة که نام مردی است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قریبی.

[قَ بی ی] (اِخ) حبیب بن ابی قریبه معلم. از محدثان است. وی از عطاء و ابن سیرین روایت کند و از او حمادان و یزیدبن زریع و جز ایشان روایت دارند. او از مردم بصره و از ثقات محدثان است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قریبی.

[قُ رَ بی ی] (اِخ) علی بن عاصم، مکنی به ابوالحسن، مولی قریبة، دختر محمد بن ابوبکر. از مردم واسط و از محدثان است. وی از محمد بن سوقة و جز او روایت کرده و کثیرالخطاء بوده و به سال 109ه . ق. متولد شده و به سال 201 وفات یافته است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قریبی.

[قُ رَ] (اِخ) حسن بن علی. رجوع به قرینی (حسن بن علی) شود.

قریت.

[قَ] (ع ص) آب فسرده. (منتهی الارب).

قریتان.

[قَرْ یَ] (ع ص) تثنیهء قریة.

قریتان.

[قَرْ یَ] (اِخ) مکه و طائف است. در قرآن آمده است : و قالوا لولا نزل هذا القرآن علی رجل من القریتین عظیم. (قرآن 43/31). و شعر معن بن اوس نیز همان دو شهر را اراده میکند :
لها مورد بالقریتین و مصدر
لَفوتِ فلاةٍ لاتزال تنازله.(معجم البلدان).

قریتان.

[قَرْ یَ] (اِخ) دهی است بزرگ از توابع حمص در راه بریه بین بریه و سخنه و ارک که مردم آن همه نصاری هستند. ابوحذیفه در فتوح الشام گوید: خالدبن ولید از تدمر به قریتان وارد شد. و این همان است که آن را حوارین خوانند، و میان آن و تدمر دو مرحله است. و ابن قیس رقیات در شعر خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قریتان.

[قَرْ یَ] (اِخ) جائی است نزدیک نباح در راه بصره به مکه. سکونی گوید: دو قریه است یکی از عبدالله بن عامربن کریز و دیگری را جعفربن سلیمان بنیاد کرده. و در آن دژی است که عسکر خوانند. (معجم البلدان).

قریتان.

[قَرْ یَ] (اِخ) نام دو ده قران و ملهم از بنی سحیم در یمامه. (معجم البلدان).

قریتایم.

[] (اِخ) (دو ده، دو شهر) شهر حصارداری است که در شرقی اردن در قسمت رأوبین واقع است. (سفر اعداد 32:37 و صحیفهء یوشع 13:19). موآبیان در آنجا سکونت ورزیدند. (کتاب ارمیا 48:1 و 23). و محلش هنوز معلوم نیست. (قاموس کتاب مقدس).

قریت منصور.

[قَرْ یَ مَ] (اِخ) یکی از بزرگترین روستاهای جبال فادوسبان طبرستان است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص18 شود.

قریث.

[قِرْ ری] (ع اِ) نوعی از ماهی. (آنندراج). نوعی از ماهی دریایی. (ناظم الاطباء). مارماهی. (بحر الجواهر). افقلیس. جریث. جرّی.

قریثاء .

[قَ] (ع ص) نوعی از خرمای شیرین و خوشمزه. تمر و بسر قریثاء. (منتهی الارب) (آنندراج): القریثاء و القراثاء اطیب التمر بسراً و تمره اسود. (اقرب الموارد).

قریثی.

[قَ ثا] (ع ص) قریثاء. (ناظم الاطباء). رجوع به قریثاء شود.

قریح.

[قَ] (ع ص) خسته و ریش. || خالص و بی آمیغ از هر چیزی. (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) اول ابری که پیدا و نمایان گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به قریح السحاب شود.

قریحاء .

[قُ رَ] (ع اِ) تندی است در بطن که به سر مردم ماند. (منتهی الارب). هنة تکون فی بطن الفرس کرأس الرجل. || لقاطة الحصی، و هی بمنزلة المعدة من الانسان. (اقرب الموارد). || (ص) شتر که در رفتن سنگ ریزه ها بردارد. (منتهی الارب).

قریح السحاب.

[قَ حُسْ سَ] (ع اِ مرکب)آب اول ابری که پیدا و نمایان گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قریح شود.

قریحة.

[قَ حَ] (ع اِ) اول آبی که از چاه برآید. || اول هر چیزی. || طبیعت مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، قرائح. (منتهی الارب). و این معنائی است مستعار. (اقرب الموارد): قریحة الانسان؛ طبیعتهم التی جُبل علیها. (بحر الجواهر).

قریحی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قریح بن منخل بن ربیعة بن قبیصة، و آن تیره ای است از سامة بن لؤی. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قریحی.

[قَ] (اِخ) خالدبن ربیعة بن قطن بن قریح. از نامداران تیرهء قریحی است. وی به دست منصور به قتل رسید. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

قرید.

[قُ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر قِرْد، به معنی کپی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قِرْد شود.

قریر.

[قَ] (ع ص) رجل قریرالعین؛ مرد خنک چشم. (منتهی الارب) :
ادب را به من بود بازو قوی
به من بود چشم کتابت قریر.ناصرخسرو.
بر سر لشکر کفار به هنگام نبرد
چشم تقدیر به شمشیر علی بود قریر.
ناصرخسرو.
اقرار کن بدو و بیاموز علم او
تا پشت دین قوی کنی و چشم دل قریر.
ناصرخسرو.
|| (مص) بانگ کردن مار. (آنندراج).

قریر.

[قُ رَ] (اِخ) شهری است بین نصیبین و رقه. (از معجم البلدان).

قریرة.

[قَ رَ] (ع ص) عین قریرة؛ چشم خنک کرده. (منتهی الارب) (آنندراج). ذات قرة. (اقرب الموارد).

قریس.

[قَ] (ع ص) قارس. (منتهی الارب). سرمای سخت و فسرده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || جامد. || یخ زده: اصبح الماء قریساً. (اقرب الموارد). || دیرینه از هر چیزی. رجوع به قارس شود. || سمک قریس؛ ماهی پخته صباغ در آن کرده بگذارند چندان که فسرده و بسته شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قریس.

[قُ رَ] (اِخ) کوهی است نزدیک مدینه، که با قرس که نام کوه دیگر مدینه است ذکر شده است. (معجم البلدان). رجوع به قِرْس (اِخ) شود.

قریس.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 31 هزارگزی شمال باختری خوی و 4500 گزی جنوب باختری شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 437 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قریسات.

[قَ] (اِخ) یکی از کسانی است که خط عربی را اختراع کردند. مؤلف «الفهرست» آرد: اول مردمی که خط عربی را آوردند قومی بودند از عرب عاربه که بر عدنان بن اُدّ نازل شدند و اسماء آنان ابوجاد، هواز، حطی، کلمون، صعفص، قریسات (قرشت) بود و اعراب کتابت را به نام آنان وضع کردند و بعد از آن حروفی یافتند که از اسامی آن مردم نبود و آن حروف ث، خ، ذ، ظ ، ش، غ بود و اینها را روادف نامیدند. رجوع شود به الفهرست ص6 و 7 و پاورقی سبک شناسی ج1 ص92، 93 و قرشت شود.

قری سفیان.

[ق ری یُ سُفْ] (اِخ) جائی است در یمامه. (معجم البلدان).

قریش.

[قَ] (ع ص) شتر استوار و توانا. (منتهی الارب). من الجمال الشدید. (اقرب الموارد).

قریش.

[قُ رَ] (اِخ) نام قبیله ای است. پدر این قبیله نضربن کنانه است. این قبیله را قریش نامند از آن جهت که گرد حرم فراهم آمده اند... (منتهی الارب). صنف دوم از عدنانیان و از دودهء نضربن کنانه هستند. در وجه تسمیه به قریش اقوالی است. گویند نضر در دریای فارس در کشتی نشسته بود، ناگاه حیوانی عظیم الجثه که آن را قریش میگفتند به کشتی نزدیک شد و ساکنان کشتی از آن ترسیدند. وی تیری برگرفت به سوی آن حیوان انداخت و آن را در جای خود متوقف ساخت و سپس کشتی بدان جنبنده نزدیک شد و نضر آن را گرفت و سرش را برید و به مکه برد و به نام آن موسوم گشت. و گویند فرزندان او به این نام خوانده شدند زیرا که بر قبایل چیره گشتند و به این جهت نام آن حیوان بر آنان اطلاق گردید زیرا که آن حیوان سایر حیوانات دریا را مقهور و مغلوب خود میگرداند. و گویند قریش از تَقَرّش گرفته شده است، و تقرش بمعنی اجتماع است، زیرا قصی در حکومت خود آنان را گرد آورده. و گویند از تقرش بمعنی تجارت و بازرگانی اخذ شده، زیرا آنان به شغل بازرگانی مشغول بودند. برای قریش ده ریشه است(1). (از صبح الاعشی ج1 ص352) :
کجا شدند صنادید و سرکشان قریش
ز منکران که بر ایشان بدند بس منکر
ولید و حارث و بوجهل و عتبه و شیبه
کجاست آصف و کو ذوالحمار و کو عنتر؟
ناصرخسرو.
(1) - لقریش عشرة اصول علی عمود النسب. (صبح الاعشی).

قریش.

[قُ رَ] (اِخ) عالم الدین ابوالمعالی. از قبیلهء بنی عقیل و از امراء موصل بود که از سال 443 تا 453 ه . ق.در موصل به امارت منصوب بود. در 458 وفات یافت. (طبقات سلاطین اسلام ص106 و جدول مقابل ص104 همان کتاب).

قریش.

[قُ رَ] (اِخ) (مقابر...) در بغداد است، و آن مقابر باب التبن است، و در آنها است قبر امام موسی کاظم بن جعفر صادق بن محمد باقربن علی زین العابدین بن حسین شهیدبن علی بن ابی طالب رضی الله عنهم. (از معجم البلدان).

قریش.

[قُ رَ] (اِخ) (ابو...) دهی است معروف در راه مصعد که میان آن تا واسط یک فرسنگ فاصله است. (از معجم البلدان).

قریش.

[] (اِخ) ابن زنگی. از امیران لشکر سلطان سنجر بود، که پس از شکست خوردن سنجر به دست اوزخان خطایی به قتل رسید. (اخبار الدولة السلجوقیه ص94).

قریش.

[قُ رَ] (اِخ) ابن بدران عقیلی. از سران لشکر سلطان طغرل بیک سلجوقی است. وی با قتلمش بن اسرائیل به جنگ بساسیری رفت. رجوع به قتلمش بن اسرائیل و تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص355 شود.

قریش.

[] (اِخ) دندانی. غلام طاهربن حسین بن مصعب ذوالیمینین است، که در جنگ محمدامین و مأمون به سال 198 ه . ق. محمدامین به دست او کشته شد. روز پس از این واقعه طاهر سر او را به سوی مروان فرستاد. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص310).

قریش آباد.

[قُ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 243 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قریشی.

[قُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قریش.

قریشیة.

[قُ رَ شی یَ] (ص نسبی) نسبت مؤنث است به قریش. (معجم البلدان). رجوع به قریش شود.

قریشیه.

[قُ رَ شی یَ] (اِخ) دهی است به جزیرهء ابن عمر که در آن ده سیب نیکو و خوش میشود. (منتهی الارب).

قریص.

[قَ] (ع اِ) نوعی از نانخورش. (منتهی الارب) (آنندراج). گوشت با سرکه و بُقول و ابازیر پخته. (بحر الجواهر).

قریص.

[قُ رَ] (ع اِ) لنگر کشتی. (منتهی الارب) (آنندراج). مرساة السفینه. (اقرب الموارد).

قریص.

[قُرْ رَ] (ع اِ) بزر انجره است. (از بحر الجواهر).

قریض.

[قَ] (ع اِ) آنچه از گلو برآرد شتر جهت نشخوار. || شعر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (ص) مقروض. (اقرب الموارد).

قریط.

[قُ رَ] (اِخ) اسبی است مر کنده را. (منتهی الارب).

قریظ.

[قُ رَ] (ع اِ مصغر) تصغیر قَرَظ، و آن درخت سلم است. (معجم البلدان). رجوع به قرظ شود.

قریظ.

[قُ رَ] (اِخ) جائی است در یمن که بدان ذوقرظ و ذوقریظ نیز گویند. سبیع بن خطیم در اشعار خود از آن یاد کرده است. (از معجم البلدان).

قریظة.

[قُ رَ ظَ] (اِخ) نام مردی است که فرزندان او به قلعهء حصبه نزدیک مدینه سکونت کردند و به وی منسوب شدند. قریظة و نفیر دو برادر و از فرزندان هارون پیغمبر علیه السلام بودند. (انساب سمعانی).

قریظة.

[قُ رَ ظَ] (اِخ) قبیله ای است از جهودان خیبر. (منتهی الارب).

قریظة.

[قُ رَ ظَ] (اِخ) (بنی...) رجوع به بنی قریظه شود.

قریظی.

[قُ رَ ظی ی] (ص نسبی) نسبت است به قریظة. رجوع به قریظة شود.

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) اسحاق بن کعب، برادر محمد بن کعب. از مردم مدینه و از محدثانی است که از برادر خود روایت کند و یزیدبن ابی زیاد از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) ثعلبة بن ابومالک (مکنی به ابومالک)، مکنی به ابوجعفر مدنی. از محدثان و پیشوایان بنی قریظه است. وی از ابن عمر روایت کند و ابن الحاد و زهری از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) زکریابن منظوربن عتبة بن ثعلبة بن ابومالک. از محدثان و از مردم مدینه است. وی از ابوجازم احادیثی بی اصل و مخدوش روایت کرده است و بدین جهت احادیث او را کسی نقل نکند. (از انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن عقبة بن ابومالک. از محدثان است. وی از پدرش از ام سلمه روایت کند و یعقوب بن ابراهیم بن سعد از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) عطیه. وی را در جنگ نی در زمرهء اسیران به حضور یزدشعمر بردند. مجاهد و بعضی دیگر از او روایت دارند. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن رفاعة. از محدثان و از مردم مدینه است. وی از ربیع بن سعید روایت کند و یحیی بن سعید انصاری از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) کعب بن سلیم. از مردم مدینه و از محدثان است. وی از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت کند و فرزندش محمد بن کعب از او روایت دارد. (انساب سمعانی).

قریظی.

[قُ رَ] (اِخ) محمد بن کعب بن سلیم بن عمروبن ایاس. از مردم مدینه و از دانشمندان و فقیهان و محدثان است. وی از ابن عباس وریدبن ارقم روایت کند. او در مدینه به سال 108 ه .ق. و یا 117 وفات کرد. (انساب سمعانی).

قریع.

[قَ] (ع ص، اِ) شتربچه. || شترکرهء آبله ریزه برآمده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فضیل. (اقرب الموارد). ج، قَرْعی. (منتهی الارب). || گشنی که آن را برای گشنی برگزیده باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). مقارع. (اقرب الموارد). || مغالب. || مغلوب. || سید. (اقرب الموارد). || مهتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). برگزیده. || غلبه کننده در مقارعه. (اقرب الموارد). حریف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قریع.

[قِرْ ری] (ع ص، اِ) فعیل است برای مبالغه. (اقرب الموارد). سید. (اقرب الموارد). مهتر و سید. (ناظم الاطباء).

قریع.

[قُ رَ] (اِخ) ابن عوف بن کعب بن سعدبن زیدمناة بن تمیم. تیره ای است از تمیم که مردم بسیار و از جمله بنوآنف الناقة به او منسوبند. (اللباب فی تهذیب الانساب) (منتهی الارب). رجوع به قریعی شود.

قریع.

[قُ رَ] (اِخ) قریع بن حرث بن نمیربن عامربن صعصعة، و نسبت به آن قریعی است. تیره ای است از قیس بن عیلان. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قریعی شود.

قریع الدهر.

[قَ عُدْ دَ] (اِخ) رجوع به قریع الفرس شود.

قریع الفرس.

[قَ عُلْ فَ رَ] (اِخ) شاعری است فارسی زبان که سوزنی در مطلع قصیدهء خود از او یاد کرده و گوید :
من آن کسم که چو کردم به هجو گفتن رای
هزار منجیک از پیش من کم آرد پای
خجسته خواجه نجیبی خطیری و طیان
قریع و عمعق و حکاک فرید یافه درای.
در مورد بیت دوم که نام هشت تن از شاعران پیش از خود را آورده است سعید نفیسی گوید: مراد از قریع در این شعر شاعری است از همین دوره که اشعاری از او در فرهنگها باقی مانده است، و نام درست او قریع الفرس بوده و چون در همین دوره شاعر دیگری بوده که در فرهنگها اشعاری از او به نام فریدالدهر باقی مانده در فرهنگها به واسطهء شباهت کلمهء قریع و فرید نامی به صورت قریع الدهر ساخته اند. (تعلیقات نفیسی بر لباب الالباب چ 1335 ه . ش.).

قریعبة.

[قُ رَ عِ بَ] (ع اِ مصغر) مصغر قرعبلانة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قرعبلانة شود.

قریعة.

[قَ عَ] (ع اِ) مال گزیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || آسمان خانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بهترین جای خانه. (اقرب الموارد). || (ص) ناقه ای که گشن بر وی بسیار برجهد و بار کم گیرد. (منتهی الارب).

قریعة البیت.

[قَ عَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب)بهترین جای در خانه. (منتهی الارب).

قریعی.

[قُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قریع. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قُرَیع شود.

قریعی.

[قُ رَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بغدادی، معروف به ابن قریعه و مکنی به ابوبکر. منسوب است به جد خود نه به قریع. وی قاضی سندیه و جز آن از توابع بغداد بوده و نوادر عجیبی تدوین کرده است. در جمادی آلاخر سال 367 ه . ق. در شصت وپنج سالگی وفات یافت. (اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به ابن قریعه شود.

قریق.

[قُ رَ] (اِخ) موضعی است به کنار قروق. (منتهی الارب). جائی است نزدیک قروق. (معجم البلدان). رجوع به قروق شود.

قریق.

[قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری سراب و 11 هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 278 تن. آب آن از نهر و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قریکانلو.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 23 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 5 هزارگزی باختر مالرو عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 279 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و میوه جات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قریم.

[قُ رَ] (اِخ) قِرِم. شهری است. (منتهی الارب).

قریم.

[قُ رَ] (اِخ) (بنو...) طائفه ای است. (منتهی الارب).

قرین.

[قَ] (ع اِ) همسر. (ترجمان ترتیب عادل). همسر و همسال مرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
قرین یار زیبا را چه پروای چمن باشد
هزاران سرو بستانی فدای سروبالایی.
سعدی.
|| یار. || شتر که با دیگری با هم بندند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نزدیک. || همنشین. (منتهی الارب). عشیر:
عن المرء لاتسئل و سل عن قرینه.
(از اقرب الموارد).
ج، قُرَناء . (منتهی الارب). || دیو که همیشه با مردم باشد و گاهی جدا نشود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حج مقرون به عمره. (از اقرب الموارد). || نَفْس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قرین.

[قَ] (اِخ) شمشیر زیدخیل. (منتهی الارب).

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) دهی است در طائف. (منتهی الارب).

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) جائی است در یمامه، و نجدهء حروزی نزدیک آن به قتل رسیده است. (از معجم البلدان).

قرین.

[] (اِخ) جائی است، و ذوالرمة در اشعار خود از آن یاد کرده است. (از معجم البلدان).

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) لقب وی عثمانی جد موسی بن جعفربن قرین است. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قرینی (موسی...) شود.

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) ابن ابراهیم. از محدثان است. (منتهی الارب).

قرین.

[قَ] (اِخ) ابن سهل بن قرین. از محدثان است. (منتهی الارب).

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) ابن عامربن سعدبن ابی وقاص. از محدثان است. (منتهی الارب).

قرین.

[قُ رَ] (اِخ) ابن عمرو. از محدثان است. (منتهی الارب).

قرینان.

[قَ] (اِخ) تثنیهء قَرین. مراد ابوبکر و طلحه رضی الله عنهما، زیرا عثمان بن عبدالله آن دو را گرفت و با یک رسن به هم بست. (منتهی الارب).

قرینتان.

[قَ نَ] (ع اِ) تثنیهء قَرینة. رجوع به قرینة شود.

قرینتان.

[قُ رَ نَ] (اِخ) دو رشته کوه دراز است در بلاد بنی نمیر. (از معجم البلدان).

قرین شدن.

[قَ شُ دَ] (مص مرکب) یار شدن. همسر شدن :
خاک خراسان بخورْد مر دین را
دین به خراسان قرین قارون شد.
ناصرخسرو.

قرین گردانیدن.

[قَ گَ دَ] (مص مرکب) جفت گردانیدن. ردیف گردانیدن. همنشین گردانیدن : مردم ناپرهیزگار را با خود قرین نگرداند. (مجالس سعدی).

قرینة.

[قَ نَ] (ع اِ) نفس. || زن شوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنچه محاذی یکدیگر باشد در بنا و عمارت. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فارسیان به معنی مثل و مانند استعمال کنند. (آنندراج) :
ما تیره شبیم و در جهان نیست
امروز کسی قرینهء ما.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| مناسبت ظاهری میان دو چیز. || مناسبت معنوی میان دو امر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عروض) دو لفظ قافیه دار واقع در وسط دو مصراع بیتی. (ناظم الاطباء). آنچه در بعضی بحور در وسط هر دو مصرع بیت دو لفظ قافیه دار واقع شود. (آنندراج). || در اصطلاح اهل عربیت، آنچه دلالت کند بر چیزی نه به وضع. مؤلف فوائدالضیائیه در بحث فاعل چنین تعریف کرده است: عصام الدین گوید: اگر مراد از «نه به وضع» این باشد که لفظ برای آن معنی وضع نشده این تعریف شامل معنی مجازی نیز میشود درحالی که بدان اطلاق نگردد، و اگر مراد این باشد که لفظ برای آن معنی و لوازم وضع نشده لازم آید که قرینه نه به تضمن و نه به التزام دلالت بر چیزی نکند و بطلان این روشن است، پس بهتر آن است که گوئیم: قرینه امری است که دلالت بر چیزی کند بدون آنکه در آن چیز استعمال گردد، و آن بر دو قسم است: حالیه و مقالیه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). در اصطلاح منطقیان، قرینه در قیاس عبارت از کلام مؤلف است. در اساس الاقتباس آرد: در قیاس چون گوئیم: هر انسانی حیوان است و هر حیوانی جسم، این قول مشتمل بر دو قول جازم است و از وضع این قول، بالذات برسبیل اضطرار لازم آید که هر انسانی جسم است، پس قول اول را که مشتمل بر این دو قول است به این اعتبار قیاس خوانند و هر یک از این دو قول که قیاس بر آن مشتمل است مقدمه خوانند و قول لازم را نتیجه و هر تألیف که به صدد استلزام قولی بود، اگر مستلزم بود و اگر نبود، آن را اقران خوانند و آن مؤلف را قرینه خوانند. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص186).

قرینة.

[قَ نَ] (اِخ) مرغزاری است به ضمان. (منتهی الارب).

قرینة.

[قَ نَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قرینهء حالیه.

[قَ نَ / نِ یِ لی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) هرگاه لفظ در حال و مقامی گفته شود که لفظ به کمک آن حال و مقام بر معنی مجازی دلالت کند، آن حال و مقام را اصطلاحاً قرینهء حالیه گویند. رجوع به مطول و هنجار گفتار، و قرینه شود.

قرینهء صارفه.

[قَ نَ / نِ یِ رِ فَ / فِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) هرگاه لفظ در معنای مجازی آن استعمال گردد باید با قرینه توأم باشد. این قرینه را اصطلاحاً قرینهء صارفه گویند از آن جهت که لفظ را از معنی حقیقی منصرف میگرداند، و اگر این قرینه نباشد لفظ منصرف به معنی حقیقی میشود و معنی مجازی فهمیده نمیشود. (از هنجار گفتار تقوی). و رجوع به مطول، قرینه شود.

قرینهء لفظیه.

[قَ نَ / نِ یِ لَ ظی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قرینهء مقالیه شود.

قرینهء معینه.

[قَ نَ / نِ یِ مُ عَیْ یَ نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) هرگاه لفظی به اشتراک لفظی دارای چند معنی بوده و در یکی از آن معانی استعمال شود باید با قرینه همراه باشد. چنین قرینه ای را اصطلاحاً قرینهء معینه گویند. رجوع به هنجار گفتار تقوی و مطول، و قرینه شود.

قرینهء مقالیه.

[قَ نَ / نِ یِ مَ لی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل قرینهء حالیه. قرینة لفظیة. هرگاه در معنای مجازی به کار میرود با قرینهء لفظی توأم باشد، مانند «یرمی» در «رأیت اسداً یرمی». چنین قرینه را قرینهء مقالیه خوانند. رجوع به مطول و هنجار گفتار تقوی، و قرینه شود.

قرینی.

[قَ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قرینة بن سوید دهقان نسفی بزدی، از مردم بزدة، جد ابوطلحه منصوربن محمد. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی). رجوع به قرینی منصور شود.

قرینی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قرین جد قرین بن سهل بن قرین. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی). و رجوع به قرینی (قرین بن سهل...) شود.

قرینی.

[قُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به قُرَین. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قُرَین شود.

قرینی.

[قُ رَ] (اِخ) عثمان بن عبدالله بن حکیم(1)بن قرین. از فقیهان است. مادرش سکینه دختر حسین بن علی است. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی). ابن اثیر گوید: مؤلف انساب عثمان و موسی بن جعفربن قرین را دو تن دانسته درحالی که چنین نیست و قرین لقب عثمان بن عبدالله اول است و او جد موسی بن جعفر و نسب او چنین است: موسی بن جعفربن عثمان، ملقب به قرین. (اللباب). رجوع به قرینی (موسی...) شود.
(1) - حکیم بن حزام، ملقب به قرین. (انساب سمعانی).

قرینی.

[قَ] (اِخ) قرین بن سهل بن قرین. از محدثان است. وی از پدرش سهل روایت کند و پدرش از ابن ابی ذئب. (اللباب فی تهذیب الانساب). و محمد بن غالب از قرین بن سهل روایت دارد. (انساب سمعانی).

قرینی.

[قَ] (اِخ) منصوربن محمد بن علی بن قرینة بن سوید دهقان، مکنی به ابوطلحه. از مردم بزدة و از محدثان است. وی از محمد بن اسماعیل بخاری کتاب جامع صحیح را روایت کند. او از ثقات روات بوده و به سال 329 ه . ق. وفات یافته است. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی).

قرینی.

[قُ رَ] (اِخ) موسی بن جعفربن قرین عثمانی. از محدثان و از مردم بغداد است. وی از ربیع بن سلیمان و بکاربن قتیبه و جز ایشان روایت کند و از او دارقطنی روایت دارد. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی). رجوع به قرینی (عثمان...) شود.

قرینین.

[قَ نَ] (ع اِ) تثنیهء قرین در حالت نصبی و جری. رجوع به قرین شود.

قرینین.

[قَ نَ] (اِخ) دو کوه است در پیرامون یمامه. (منتهی الارب).

قرینین.

[قَ نَ] (اِخ) دهی است به بادیهء شام. (منتهی الارب).

قرینین.

[قَ نَ] (اِخ) دهی است در مروشاه جهان. (منتهی الارب). شهر کوچکی است در وادی مرو که بدان برکدیز گویند. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی).

قرینین.

[قُ رَیْ یَ نَ] (اِخ) جایی است در دیار طی مختص به بنی جرم. (از معجم البلدان).

قرینینی.

[قَ نَ نی] (ص نسبی) نسبت است به قرینَین. (منتهی الارب) (انساب). رجوع به قرینین شود.

قرینینی.

[قَ نَ نی] (اِخ) ابراهیم بن محصل بن عاصم، مکنی به ابواسحاق. از محدثان است. وی از سیف بن محمد مرورودی و ابوعلی فقیه و جز ایشان روایت کند، و از او ابومحمد عبدالله بن یوسف اصفهانی و کاتب روایت دارند. ولادت وی در حدود سال 350 ه . ق. اتفاق افتاد. (الانساب سمعانی).

قرینینی.

[قَ نَ نی] (اِخ) ابومظفر محمد بن حسین. از مردم قرینین است، و آن دهی است در مروشاه جهان. (منتهی الارب).

قرینینی.

[قَ نَ نی] (اِخ) عبدالله بن حسین بن احمد قریشی کیانی، مکنی به ابوالقاسم. از محدثان و از مردم مرو است. وی از ابوغانم احمدبن علی بن حسین کراعی روایت شنیده و ابوالقاسم شیرازی حافظ از او روایت دارد. (الانساب سمعانی).

قرینینی.

[قَ نَ نی] (اِخ) محمد بن حسن بن احمدبن محمد(1)بن اسحاق مروزی، مکنی به ابوالمظفر. از فقیهان شافعی است. وی از زاهربن احمد سرخسی و ابوطاهر مخلص و جز ایشان روایت کند و ابوبکر خطیب از او روایت دارد. او در شهرزور در ذی قعدهء سال 432 ه . ق. وفات یافت. (اللباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی).
(1) - در انساب سمعانی احمدبن عمر ضبط شده است.

قریوت.

[] (اِخ) شهری است در جنوب یهودا، و دور نیست که همان قریتین یا ام خشرام باشد که در نزدیکی بئرشبع است. (از قاموس کتاب مقدس).

قریوت.

[] (اِخ) شهر حصارداری در موآب. (کتاب ارمیا 48، 24 و 41 و کتاب عاموس 2:2) (از قاموس کتب مقدس).

قریه.

[قَرْ یَ / یِ] (از ع، اِ) ده. دیه. دهکده. || شهر. || هر جائی که مسکن و مأوای مردمان باشد و دارای بناهای چندی بود متصل و پیوسته به هم. ج، قری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قریه.

[قَرْ یَ] (اِخ) یمامه را گویند. (معجم البلدان).

قریة.

[قَ ری یَ] (ع اِ) چوب دستی و عصا. || چوبهای سوراخ دار که در آن سرستون خانه را گذارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چوب بادبان کشتی که در پهنای بالای آن باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || چوب بالای هودج. || فراهم آمدنگاه خاک موران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قریة.

[قِ ری یَ] (ع اِ) چینه دان مرغان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قریة.

[قُ رَیْ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر قَرْیه است. (معجم البلدان).

قریة.

[قُ رَیْ یَ] (اِخ) نام دو محله است در بغداد، یکی از آن دو در حریم دارالخلاف است، و آن دارای محله ها و بازار بزرگی است و خود مانند شهری است در جانب غربی بغداد مقابل پایاب (مشرعهء) بازار مدرسهء نظامیه. (معجم البلدان).

قریة.

[قُ رَیْ یَ] (اِخ) جائی است مشهور در جبل طی. امرءالقیس گوید :
تبیت لبونی بالقریة اُمَّناً
و أسرحها غبا بأکناف حائل.(معجم البلدان).

قریة.

[قُ رَیْ یَ] (اِخ) موضعی است در نواحی مدینه که در شعر ابن هرمه از آن یاد شده است. ج، قریات. (از معجم البلدان).

قریة.

[قُ رَیْ یَ] (اِخ) یکی از مشهورترین روستاهای یمامه است که در جنگ مسیلمه و خالدبن ولید در صلح خالدبن ولید درنیامد. (معجم البلدان). رجوع به قریة بنی سدوس شود.

قریهء ارباع.

[قَرْ یَ / یِ یِ اَ] (اِخ) یا قریهء اربع (شهر اربع)، و آن شهری است که مردی اربع نام آن را بنیاد نهاد، و در تقلید مذکور است که این شهر مختص چهار نفر بود یعنی ابراهیم و اسحاق و یعقوب و آدم، و اسم معروف آن جرون بود. (سفر پیدایش 23:19 و 35:27 و صحیفهء یوشع 14:15) (قاموس کتاب مقدس).

قریة الانصار.

[قَرْ یَ تُلْ اَ] (اِخ) مدینهء منوره است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قریة الخیر.

[قَرْ یَ تُلْ خِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش داراب شهرستان فسا است. حدود و مشخصات آن از این قرار است: از شمال دهستان رودبال و سرکوه داراب، از جنوب دهستان هشیوار، از خاور دهستان کوهستان، از باختر دهستانهای رودبال و هشیوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و دامنه میباشد. این دهستان در خاور قصبهء داراب واقع گردیده. هوای آن گرم و آب مشروب و زراعتی آن از چشمه و چاه است. محصولات آن عبارتند از غلات، پنبه، توتون، جالیزکاری. شغل اهالی زراعت و صنعت قالی بافی. زبان اهالی فارسی و ترکی است. از پنج آبادی تشکیل شده. نفوس در حدود 3200 تن. قراء مهم آن عبارتند از ده خیر بالا و پائین، قلعه ارم، فتح آباد. قسمتی از ایل بهارلو در این دهستان تخته قاپو شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قریة النمل.

[قَرْ یَ تُنْ نَ] (ع اِ مرکب)مأوای موران و جای فراهم آمدن خاک آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قریهء بعل.

[قَرْ یَ / یِ یِ ؟] (اِخ) (شهر...) (صحیفهء یوشع 15:6 و 18:14). همان قریهء یعاریم است. (قاموس کتب مقدس).

قریة بنی سدوس.

[قَرْ یَ تُ بَ سَ](اِخ) نام دهی است. سکونی گوید: در آن منبر و قصری است که گویند سلیمان بن داود همهء آن را از اول تا آخر با یک تکهء سنگ بنا کرده است. این ده خرم ترین ده یمامه است و انار آن نامدار و مشهور است. و گاهی آن را قُرَیّة خوانند. (معجم البلدان).

قریهء حصوت.

[قَرْ یَ / یِ یِ ؟] (اِخ)(شهر کوچه ها) شهری است در موآب. (سفر اعداد 22:39) (قاموس کتاب مقدس).

قریه خان.

[قَرْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 31 هزارگزی جنوب باختری مانه و 2 هزارگزی شمال شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین. موقع جغرافیایی آن جلگهء گرمسیر است. سکنهء آن 463 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات، پنبه، کنجد. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. به اصطلاح محلی قویه خان نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قریهء سفر.

[قَرْ یَ / یِ یِ سِ] (اِخ) (شهر کتابها) همان «دبیر» است که در صحیفهء یوشع 15:14 و داود 1:11 مذکور است. و قریهء سنه که در صحیفهء یوشع (15:49) مذکور میباشد و اسم حالیه الظهریه است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به قریهء سنه شود.

قریهء سنه.

[قَرْ یَ / یِ یِ ؟] (اِخ) همان قریهء سفر و دبیر است، مقابل صحیفهء یوشع (15:15 و 49 و داود 1:11). (قاموس کتاب مقدس).

قریهء عاریم.

[قَرْ یَ / یِ یِ ؟] (اِخ) همان قریهء یعاریم است. (کتاب عزرا 2:25) (قاموس کتاب مقدس). رجوع به قریهء یعاریم شود.

قریة عبدالله.

[قَرْ یَ تُ عَ دِلْ لاه] (اِخ)شهری است دارای بازارها و مسجد جامع بزرگ پائین شهر واسط که میان آن دو، پنج فرسنگ فاصله است. در این شهر قبری است که گمان برند قبر مسروق بن اجدع همدانی است. دانسته نیست که عبدالله که این قریه بدو منسوب است، کیست. (از معجم البلدان).

قریه علی.

[قَرْ یِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 8500 گزی باختر راور کنار راه فرعی راور به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 900 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، روناس و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قریه موسی.

[قَرْ یِ سا] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد واقع در 2000 گزی باختر شهربابک و متصل به راه فرعی شهربابک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 474 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قریهء یعاریم.

[قَرْ یَ / یِ یَ] (اِخ) (شهر نخلستانها) یکی از شهرهای چهارگانهء جبعونیا است که در حدود یهودا و بن یامین واقع بود (صحیفهء یوشع 9:17 و 15:9 و 10 و 18:14 و 15)، که در آنجا بعله (در دوم سموئیل) آمده: بعلی یهودا و در صحیفهء یوشع (15:60 و 18:14) قریهء بعل خوانده شده است و آنجا متعلق به یهودا بود. (صحیفهء یوشع 15:60). و تابوت سکینه را از بیت شمس در آنجا آوردند (کتاب اول سموئیل 6:21 و 7:1 و 2)، که تا وقتی که داود آن را به کشت زار «کیدون» و خانهء «عوبیدادوم» برد در آنجا ماند. (کتاب دوم سموئیل 6:6 - 10 و اول تواریخ ایام 13:5 و 13 و دوم تواریخ 1:4). اوریای نبی در همین شهر تولد یافت، و بعضی بر آنند که این همان قریة العنب است که در نزدیکی قدس شریف واقع میباشد و دیگران آن را دانسته که چهار میل به مشرق عین شمس مانده واقع میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

قریی.

[قَ رَ یی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قریه. قَرَویّ. (اقرب الموارد). باشندهء قریه. (آنندراج).

قریین.

[قَ ری یَیْ] (اِخ) تثنیهء قَریّ، و آن نام جائی است که در شعر سیاربن هبیره از خاندان بنی ربیعة بن مالک از آن یاد شده است :
لیالی حلت بالقریین حلة
و ذی مرخ یا حبذا ذاک وادیا.
(از معجم البلدان).

قز.

[قَزز] (ع مص) برجستن و ترنجیدن و در هم شدن و فراهم آمدن جهت برجستن. (منتهی الارب). وثوب و انقباض برای وثوب. (اقرب الموارد). فعل آن از باب ضرب و نصر است. (منتهی الارب). || سر باززدن از چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قز.

[قِزز] (ع ص) مرد نیک پاک از آلایش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُزّ و قَزّ شود.

قز.

[قُزز] (ع مص) پاک بودن و دور ماندن از ریم و آلایش. (منتهی الارب). تباعد از دنس. (اقرب الموارد). || (ص) مرد نیک پاک از آلایش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِزّ و قَزّ شود.

قز.

[قَزز / قَ] (معرب، اِ) معرب کژ. ابریشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ابریشم خام بدقماش (برهان) (آنندراج)، و گویند نوعی است از آن. (اقرب الموارد). جامه از ریسمان پیله. (منتهی الارب). لیث گوید: قز آن است که ابریشم از آن به دست آید، و ازاینرو بعضی گفته اند قز و ابریشم مانند گندم و آرد هستند. (از اقرب الموارد). و این معرب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
آن غنچه های نستر بادامهای قز شد
زرّ قراضه در وی چون تخم پیله مضمر.
خاقانی.
لطافت کن آنجا که بینی ستیز
نبرد قز نرم را تیغ تیز.سعدی (گلستان).
- دودالقز؛ دودالحریر. کرم ابریشم. (اقرب الموارد).
|| (ص) مرد نیک پاک از آلایش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُزّ و قِزّ شود.

قز.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان کراب بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 20 هزارگزی شمال باختری سبزوار و 10 هزارگزی خاور جادهء عمومی سبزوار به نقاب. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1045 تن میباشد. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزآباد.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 8 هزارگزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 164 تن. آب آن از رودخانهء سیمین. محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزاآن.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان قهرود بخش قمصر شهرستان کاشان واقع در 6000 گزی جنوب باختری قمصر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 800 تن. آب آن از رودخانهء محلی و سه رشته قنات و محصول آن میوه، غلات، گل محمدی. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری و قالی بافی است. راه مالرو دارد. بنای حسینیهء آن قدیمی است، و چنار کهن سالی دارد. مزارع کبوددره، رضاآباد سنگان و لای سفید جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قزات.

[قُ] (ع اِ) جِ قُزة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُزة شود.

قزاح.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است گوسپندان را. (منتهی الارب). مرض یصیب الغنم. (اقرب الموارد).

قزاح.

[قَزْ زا] (ع ص) بایع قِزْح. (اقرب الموارد). رجوع به قِزْح شود. پیاز و دیگر دیگ افزار فروش. (منتهی الارب).

قزاح.

[قُزْ زا] (ع اِ) اسم مغربی نباتی است خوشبو و شبیه به رازیانه و از آن کوچکتر و شعبهء او بیشتر و متشبک و تخمش مانند انیسون. در سیُم گرم و خشک و مدر بول و حیض و مسکن دردهای بارده و محلل ریاح و تخم و شاخ او در اطعمه باعث لذت آن و چون آب طبیخ او تا ربع رطل با شکر بنوشند، در تحلیل ریاح و درد احشاء مجرب دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). اعراب افریقیه آن را حلحان و اهل شیراز کمه و کماة نیز نامند. (مخزن الادویه). و برخی آن را علیجان نامند. (مفردات ابن بیطار). و رجوع به مخزن الادویه شود.

قزاز.

[] (اِ) زجاجی است. (فهرست مخزن الادویه).

قزاز.

[قَ] (ع اِ) اژدهای بزرگ. || ماران کوتاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قزاز.

[قُزْ زا] (ع ص، اِ) مرد برکنار از آلایش عیب و معصیت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قزاز.

[قَزْ زا] (ع ص) ابریشم فروش. بایع قز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). علاقه بند. (آنندراج) :
آنکه امروز قدش سرو سرافراز من است
شاه خوبان جهان اکبر قزاز من است.
سالک قزوینی (درباره معشوق خود اکبر علاقبند، از آنندراج).
|| نزد عامه، کسی که در پرورش کرم ابریشم بصیرت دارد. (از المنجد).

قزاز.

[قَزْ زا] (اِخ) عبدالرحمان بن ابی غالب محمد بن عبدالواحدبن حسن بن منازل شیبانی بغدادی. از محدثان است. وی از ابوالحسین بن مهتدی و ابوبکر خطیب و جز این دو روایت دارد و گروه بسیاری از او روایت کنند. از راه او تاریخ خطیب ابوبکر شهرت یافت. وی به سال 535 ه . ق. وفات کرد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزاز.

[قَزْ زا] (اِخ) فرات بصری. از محدثان است. وی در بصره سکونت گزید و از ابوطفیل و ابوحازم سلمه و جز این دو روایت کرد و شعبه و ثوری و ابن عیینه از او روایت کنند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزازی.

[قَزْ زا] (ص نسبی) نسبت است به قزاز. رجوع به قزاز شود.

قزازی.

[قَزْ زا] (اِخ) محمد بن فضل بن علی بن حسین بن علی بن ابراهیم بن اسماعیل بن جعفر هاشمی عباس، مکنی به ابوزید. از فرزندان فضل بن عباس قزازی از مردم آمل طبرستان و از خانوادهء علم و بزرگی است و خود مردی دانشمند بود و شعر نیکو میسرود. وی از ابوالمحاسن عبدالواحدبن اسماعیل رویانی در آمل و ابوسعد احمدبن عبدالجباربن طیوری در بغداد و نیز از ابوسعد سمعانی سماع حدیث کرد و ابوسعد از او استماع کرده است. ولادت او به سال 485 ه . ق. در آمل است. (از اللباب).

قزاع.

[قِ] (ع اِ) لته پاره. (منتهی الارب) (آنندراج): ما علیه قزاع؛ ای قطعة خرقه. || پاره ابر. (اقرب الموارد).

قزاغند.

[قَ غَ] (اِ مرکب) جامه ای را گویند که در حشو آن ابریشم و پنبه نهند و آجیده کنند و در روز جنگ پوشند. گویند این لغت نبطی است. (برهان) (آنندراج) (غیاث). رجوع به قزاکند شود.

قزاق.

[قَزْ زا] (اِخ) قزاقها، شاخه ای از ترکها هستند که به زندگی شبانی تا جنگ اول جهانی ادامه میدادند. بسیاری از آنها از شهرهای ترک نشین خوارزم از جمله خیوه و بخارا فرار کرده اند و نام آنها در زبان ترکی «بی خانمان» و «حادثه جو» و «طاغی» معنی میدهد. آنان در قرن سیزدهم م. زیر فرمان چنگیزخان درآمدند و در تحت حکومت جوجی فرزند جوان وی قرار گرفتند. سپس یکی از بخشهای اردوطلائی شدند و جزء امپراطوری غربی مغول که به وسیلهء باتو پایه گذاری شد به شمار رفتند. اردوطلائی پس از سه قرن سیادت در شرق و غرب آسیا افول کرد و در اوایل قرن شانزدهم این امپراطوری به خانان چندی تقسیم شد. ولی قزاقها در استپ های ترکستان به سر بردند و در آن هنگام به سه قسمت میشدند: اردوی کوچک، اردوی متوسط و اردوی بزرگ. اردو کوچک زمستانها را در ساحل دریای خزر و آرال میگذراندند و تابستانها به دامنه های شمالی و جنوبی قشلامیش میکردند. اردوی متوسط زمستانها در سیردریا و تابستانها در سرزمینهای قسمتهای بالای تویل و ایرتیش میگذراندند و اردوی بزرگ زمستانها را در جنوب دریاچهء بالخاس و زمینهای هفت رودخانه میگذراندند و تابستانها در دره های تیاشان به سر میبردند. مذهب آنان تسنن و وضع آنها طوری بود که نمیتوانستند از حکومت واحدی پیروی کنند. غذا و لباس آنها از گوسفند تأمین میگردید. و بهترین آشامیدنی آنان کومیش است که از شیر تخمیرشده به دست می آید. بین سالهای 1511 و 1523م. کاظم خان سعی در اتحاد آنها کرد و دو تن از جانشینان وی به این عمل قیام کردند. در قرن هفدهم آخرین حملهء مغول ها به این سرزمین شروع شد و پس از آنکه حملهء آنان دفع گردید، ابوالخیرخان از اردوی کوچک به سال 1731 م. به روسیه رفت. روسها در برابر تاخت وتاز قزاقها دست به ساختن قلاع نظامی زدند. این حملات ادامه داشت تا آنکه روسها آق مشهد شهر معروف قزاقها را در ساحل سیردریا به سال 1853م. اشغال کردند و قزاقها نیز کم کم به شهرنشینی خو گرفتند. اولین روزنامهء قزاقها به سال 1910م. منتشر شد. پس از قیام اکتبر در روسیه قزاقها به صورت یکی از حکومتهای خودمختار قزاقستان تحت حکومت سویت درآمدند. و در اگوست 1925 قزاقها جزو حکومت سوسیالیستی روسیه درآمدند. (از دایرة المعارف بریتانیکا).

قزاقباشی.

[قَزْ زا] (ترکی، اِ مرکب) رئیس قزاقان. رجوع به قزاق شود.

قزاقخانه.

[قَزْ زا نَ / نِ] (اِ مرکب) جای سکونت قزاقان. پاسگاه قزاقان. رجوع به قزاق شود.

قزاقز.

[قَ قِ] (ع اِ) قزاقز من الشی ء؛ اندک از چیزی (منتهی الارب)، النبذ منه. (اقرب الموارد).

قزاقستان.

[قَزْ زا قِ] (اِخ) کازاخستان. یکی از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی است که از شمال به روسیه و از مغرب به روسیه و دریای خزر و از جنوب به ترکمنستان و ازبکستان و قرغیزستان و از مشرق به چین محدود است. مساحت این جمهوری 10000 میل مربع است و جمعیت آن در سال 1954م. به 6500000 تن بالغ می گردیده است. این منطقه دارای سرزمینی هموار است که از طرف مشرق و جنوب شرقی به رشته جبال آسیای میانه میرسد و ارتفاع پیدا میکند. مهمترین محصولات آن برنج و پنبه و کتان و تنباکو و میوه جات و نفت و آهن و روی و مس است. پایتخت آن آلماتا است. (از الموسوعة العربیة). و رجوع به قزاق شود.

قزاق لی.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 14 هزارگزی باختر گنبد و شمال رودخانهء گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 330 تن. آب آن از روخانهء گرگان و محصول آن غلات دیمی، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. مردم این ده چادرنشین هستند و تغییر مکان میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قزاقی.

[قَزْ زا] (ص نسبی) نسبت است به قزاق.
- آجر قزاقی؛ نوعی از آجر که طول آن بیش از عرض آن است و قسمی از آن را در روی ساختمانها به کار برند. در مقابل آجر نظامی.

قزاقی.

[قَزْ زا] (اِخ) دهی از دهستان میلانلو از بخش شیروان شهرستان قوچان در 60 هزارگزی جنوب باختری شیروان و 9 هزارگزی باختر مالرو عمومی امیران به زین آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 265 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و پنبه و توتون. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزاکند.

[قَ کَ] (معرب، اِ) زره. جامهء جنگ. این لغت فارسی است و جمع آن قزاکندات. (اقرب الموارد). رجوع به قزاگند و قزاغند شود.

قزاکندات.

[قَ کَ] (معرب، اِ) جِ قزاکند. (اقرب الموارد). رجوع به قزاکند شود.

قزاگند.

[قَ گَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی قزاغند است که جامهء پنبه و ابریشم آکندهء آجیده کرده باشد که در روزهای جنگ پوشند، و او را خفتان(1) گویند و نهالی و توشک و جامهء خواب را نیز گفته اند. (برهان). رجوع به قزاغند شود.
(1) - خفتان؛ قبا باشد به معنی، و قزاگند نیز کنند جنگ را. (لغت فرس ص 389، از حاشیهء برهان چ معین).

قزاگنگ.

[قَ گَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی قزاگند است که خفتان جنگ و زره را نیز گفته اند، و آن جامه ای باشد که از حلقه های آهن ترتیب داده در روز جنگ پوشند. (برهان). رجوع به قزاغند و قزاکند شود.

قزام.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قَزَم. فرومایگان و ناکسان. (منتهی الارب). لئام. گویند: قوم قزام؛ ای لئام. (اقرب الموارد).

قزام.

[قُ] (ع ص) مرد چیره دست. (منتهی الارب). الذی لایغلبه احد. (اقرب الموارد). || مرگ شتاب. (منتهی الارب). الموت الوحی. (اقرب الموارد).

قزانچال.

[قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین واقع در 16 هزارگزی باختر آبیک و 6 هزارگزی راه شوسه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 120 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندرقند. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و جوال بافی است. راه مالرو دارد، و از کاظم آباد میتوان ماشین برد. ساکنین از طایفهء مافی هستند و تغییر مکان نمی کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزانچی.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 20 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و دوراهی کردستان به روانسر. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 220 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزان قره.

[قَ قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گاوباز شهرستان بیجار واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری پیرتاج، کنار راه مالرو شاهگدار به پیرتاج. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 900 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزانی.

[] (اِخ) حمزة طاهر. از نویسندگان است. او راست: 1- اتحاد المسلمین فی الاسلام. 2- نظراتی در تمدن جهان و مذاهب سیاسی و اجتماعی آن. این کتاب را جلال نوری بیک به ترکی ترجمه کرده و حمزة طاهر و عبدالوهاب عزام آن را به عربی ترجمه کرده اند و به سال 1920 م. / 1338 ه . ق. در 333 صفحه در مصر به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1507).

قزاولن.

[قِ اُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 47500 گزی شمال باختری خوی و 10500 گزی شمال خاوری شوسهء سیه چشمه به خوی. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 173 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزاوه.

[قَ وَ / وِ] (اِ) بر وزن و معنی کجاوه است که محمل باشد. (برهان). رجوع به کجاوه شود.

قزب.

[قَ] (ع مص) بسیار گائیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فعل آن از نصر است. (منتهی الارب).

قزب.

[قَ زَ] (ع مص) سخت گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب). این لغت یمنی است. (اقرب الموارد). || (اِمص) درشتی و سختی. (منتهی الارب).

قزب.

[قِ] (ع ص) پارنامه. (منتهی الارب). لقب. (اقرب الموارد).

قزبر.

[قُ بُ] (ع ص) نرهء سطبر دراز. (منتهی الارب). الذکر الطویل الضخم. (اقرب الموارد). رجوع به قزبری شود.

قزبرة.

[قَ بَ رَ] (ع مص) گائیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قزبری.

[قُ بُ ری ی] (ع ص) نرهء سطبر دراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قزبر شود.

قزح.

[قُ زَ] (ع اِ) جِ قُزْحة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- قوس قزح؛ قوس سحاب و قوس غمام است. (اقرب الموارد). آدینده، یعنی آنچه پیدا شود بر هوا سرخ و سبز به شکل کمان، و آن را کمان رستم نیز خوانند. سمیت لتلونها من القزحة او لارتفاعها من قزح بمعنی ارتفع. یا قزح نام فرشتهء موکل بر ابر یا نام پادشاهی از پادشاهان عجم. و قوس منسوب است به سوی این هر دو، و قزح ممنوع الصرف است. (منتهی الارب). و قزح بر آن تقدیر که جمع قُزْحة باشد منصرف است و بر تقدیری که عَلَم معدول باشد غیرمنصرف است. (اقرب الموارد). نام یکی از شیاطین است و بدین سبب قوس قزح را کمان شیطان میگویند. (برهان). چیزی است که به صورت کمان در ابر پیدا میشود از رنگهای بنفشه و نیلی و کبود و سبز و زرد و پرتقالی و سرخ به ترتیب تشکیل میشود، و علت آن حلول شعاعهای خورشید است در قطره های کُره مانند آب باران. (از المنجد).

قزح.

[قَ] (ع اِ) کمیز سگ. (منتهی الارب). بول کلب. (اقرب الموارد). شاش سگ. (برهان). || (مص) توابل ریختن در دیگ. || کمیز انداختن. || به یک دفعه شاشیدن. گویند: قزح الکلب ببوله قزحاً و قزوحاً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). لغتی است در قزح به کسر به معنی تابل. (اقرب الموارد). || بلند گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قزح الشی ء؛ بلند گردید آن چیز. || چکانیدن کف بلندبرآمده را. (منتهی الارب). گویند: قزح القدر قزحاً و قزحاناً؛ قطره قطره کرد آنچه خارج شد از آن. (از اقرب الموارد).

قزح.

[قِ] (ع اِ) دیگ افزار. (منتهی الارب). تابل. (اقرب الموارد). داروهای گرم و امثال آن که در دیگ طعام ریزند. (برهان). || تخم پیاز. (منتهی الارب). بزر بصل. و این لغتی است شامی. (اقرب الموارد). || سرگین مار. (منتهی الارب). خرء حیة. (اقرب الموارد).

قزح.

[قُ زَ] (اِخ) کوهی است در مزدلفه در طرف راست امام، و آن موضعی است که در زمان جاهلیت در آن آتش می افروختند و موقف قریش بوده است زیرا آنان در عرفه وقوف نداشتند. (از معجم البلدان). کوهی است به مزدلفه. (منتهی الارب). نام کوهی است. (برهان).

قزح.

[] (اِخ) نام وی کمال بیک و از نویسندگان است. او راست: تلخیص الحقوق الموضوعة. این کتاب مشتمل است بر خلاصهء قوانین حکومت عثمانی با ذکر ادارات حکومتی و قوانین هر یک از آنها، و در بیروت به سال 1911م. در 344 صفحه بچاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1507).

قزحلة.

[قَ حَ لَ] (ع اِ) کمان. (منتهی الارب). قوس. (اقرب الموارد).

قزحة.

[قُ حَ] (ع اِ) رنگارنگ از طرق و خطوط و جز آن. (منتهی الارب). الطریقة من الوان قوس قزح. (اقرب الموارد) (المنجد). ج، قُزَح. (اقرب الموارد).

قزد.

[قَ] (ع اِمص) آهنگ. (منتهی الارب). قصد. (اقرب الموارد). || (مص) آهنگ کردن، و این لغتی است در قصد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قزدار.

[قُ](1) (اِخ) شهری است در حدود هندوستان. (برهان).(2) از نواحی هند است، و آن را قصدار نیز خوانند، و تا بُست هشتاد فرسنگ فاصله دارد. مردم آن عموماً صالح اند و دارای عادات و اخلاق پسندیده هستند. جماعتی از محدثان به این ناحیه منسوبند. (از معجم البلدان) (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قزداری شود.
(1) - برهان به فتح «ق» ضبط کرده و گوید: بر وزن رفتار است. (برهان).
(2) - شهری است در حوالی پنجاب که الحال به نام دیگر خوانده میشود. مسعودسعد گوید :
چو بنگریم همیدون پس از قضای خدا
بلای ما همه قزدار بود و جالندر.
(از حاشیه برهان چ معین).

قزداری.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قزدار. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قزدار شود.

قزداری.

[قُ] (اِخ) رابعه. رجوع به رابعه شود.

قزداری.

[قُ] (اِخ) سیهویه بن اسماعیل بن داودبن ابوداود واحدی، مکنی به ابوداود. از محدثانی است که در مکه مجاور گشت و از ابوالقاسم علی بن محمد بن عبدالله بن یحیی بن طاهر حسینی و ابوالفتح رجاءبن عبدالواحد اصفهانی و جز این دو روایت شنید، و از او ابوالفتیان عمر بن ابوالحسن رواسی حافظ روایت کند. وی بسال چهارصد و شصت و اَندی و یا پس از آن وفات یافت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزدره.

[قِ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 12 هزارگزی جنوب تکاب و 6 هزارگزی باختر راه ارابه رو تکاب به بیجار. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 301 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات و حبوبات و کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزز.

[قَ زَ] (ع ص) زیرک و خوش طبع متوقی و برحذر از عیوب و پاک و برکنار از معاصی و معایب. (منتهی الارب). الرجل الظریف المتوقی العیوب و المتقزز من المعاصی و المعایب لیس من کبر و تیه. (از اقرب الموارد).

قزع.

[قَ زَ] (ع اِ) پاره های ابر تنک. (منتهی الارب). قطعه های متفرق کوچک از ابر. (از اقرب الموارد). || پشم ستور جای جای فروریخته در بهاران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بقایا الشعر المنتف. (اقرب الموارد). || شتران ریزه. (منتهی الارب). صغار الابل. || هر چیز که قطعه های متفرق و پراکنده باشد. (از اقرب الموارد). || سیل آورد خشک شده در وادی. (منتهی الارب). غثاء وادی. (اقرب الموارد). || کفک دهن شتر بر سر بینی وی چسبیده. || (مص) جای جای ستردن سر کودک را و جای ناسترده ماندن مانند ابرپاره های متفرقه. و این عمل منهی عنه است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرفتن قسمتی از موی و گذاشتن قسمتی دیگر از آن. و در حدیث ابن عمر آمده: قد نهی عن القزع؛ یعنی اخذ بعض الشعر و ترک بعضه. (اقرب الموارد).

قزعة.

[قَ زَ عَ] (ع اِ) یکی قزع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: کانت السماء کالزجاجة لیس فیها قزعة. (اقرب الموارد). || لته پاره. گویند: ما عنده قزعة. (منتهی الارب). ما عنده قزعة؛ ای شی ء من الثیاب. || موضع الشعر المتقزع من الرأس. || ولد زنا. (اقرب الموارد). فرزند زنا. (منتهی الارب).

قزعة.

[قَ زَ عَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قزعة.

[قُزْ زَ عَ] (ع اِ) قزیعة. (منتهی الارب). رجوع به قزیعة شود.

قزغان.

[قَ] (ترکی، اِ) دیگ و پاتیل بزرگ. (آنندراج). قزقان. رجوع به قزقان شود.

قزغند.

[قُ غُ] (اِ) بار درخت پسته است و آن را مغز نمیباشد و بدان پوست را دباغت کنند. گویند درخت پسته یک سال پستهء مغزدار و یک سال بی مغز بار می آورد. (برهان).

قزغند.

[قَ غُ](1) (اِخ) از دههای سمرقند است. (معجم البلدان). سمعانی در انساب گوید: گمان میرود که از دههای سمرقند بوده باشد، و جماعتی بدان منسوبند. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قزغندی شود.
(1) - مؤلف اللباب به ضم قاف ضبط کرده است.

قزغندی.

[قُ غُ] (ص نسبی) نسبت است به قزغند. (اللباب). رجوع به قزغند شود.

قزغندی.

[قُ غُ] (اِخ) قاسم بن سهل بن محمود، مکنی به ابومحمد. از محدثان است. وی از حرث بن اسد عتکی دبوسی روایت نوشت و محمد بن بکربن احمد فقیه از او روایت نقل کرد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزقاپان.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر واقع در 25 هزارگزی باختری هریس و یکهزارگزی شوسهء تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 254 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقاپان.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 63 هزارگزی باختر مهاباد و 4 هزارگزی باختر شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از دره و محصول آن غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقاپان ترک.

[قِ تُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 7500 گزی شمال باختری تکاب و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 236 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، کرچک، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقاپان سنگ.

[قِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 26 هزارگزی شمال تکاب در مسیر راه ارابه رو احمدآباد به تکاب. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل سالم است. سکنهء آن 256 تن. آب آن از رودخانهء ساروق و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقاشلو.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 23 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و 3500 گزی جنوب شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین قرار دارد. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل سالم است. سکنهء آن 160 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقان.

[قَ] (ترکی، اِ)(1) دیگ و پاتیل بزرگ را گویند. (برهان). قزغان. (آنندراج).
(1) - = غزغن = قازقان = قازغان. (حاشیهء برهان چ معین).

قزقز.

[قُ قُ] (اِخ) (ابن...) لقب احمدبن محمد. محدث است. (منتهی الارب).

قزقز.

[قَ قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قزقزع.

[قُ قُ زَ] (ع اِ) قوس قزح. (فرهنگ دزی).

قزقشلاق.

[قِ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران واقع در 13 هزارگزی جنوب باختری کرج و 1 هزارگزی راه فرعی اشتهارد به کرج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 89 تن. آب آن از قنات و رودخانهء کرج و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند، قلمستان. شغل اهالی زراعت است. ماشین میتوان برد. در بهار ایل میش مست به حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فشکلدرهء بخش آبیک شهرستان قزوین. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) (قره دره) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 42 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 2 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از رودخانهء یوزش باش چائی و محصول آن غلات و عدس دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان ریسمان بافی و جوال بافی است. این ده کنار راه شوسهء قزوین به رشت واقع است. ساکنین از طایفهء غیاثوند هستند و تغییر مکان نمیکنند. آثار قلعهء خرابه ای به نام قزقلعه در مجاور آبادی روی کوه دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین واقع در 35 هزارگزی شمال باختر آبیک و 9 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 128 تن. آب آن از چشمه سار و در بهار از آب برف. محصول آن غلات، بنشن، تاکستان، سردرختی. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی و گیوه چینی است. تا زرجه بستان که در 3 هزارگزی آن واقع شده، میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 12500 گزی شمال خاوری خوی و 6500 گزی خاور شوسهء خوی به ماکو. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 951 تن. آب آن از قنات و نهر زراعان و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 31 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 8 هزارگزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنه 376 تن. آب آن از سیمین رود و چشمه و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزقلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) یکی از دههای فخر عمادالدین در استرآباد. (مازندران و استراباد رابینو ص170).

قزکسک.

[قِ کَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 58 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 8 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل سالم است. سکنه 374 تن. آب آن از رودخانهء لاوین و محصول آن غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزکورپی.

[قِ کُرْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 7 هزارگزی جنوب شاهین دژ و 5 هزارگزی باختر راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 201 تن. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، کرچک، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزگه.

[قِ گِ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 44 هزارگزی شمال خاور دیواندره و کنار رودخانهء ول کشتی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل.

[قَ] (ع مص) برجستن. || لنگان رفتن. قزلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قزلان شود.

قزل.

[قَ زَ] (ع اِمص) لنگی زشت. || باریکی ساق از لاغری. || لنگی و باریکی ساق با هم. || (مص) رفتن به رفتار بریده پای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خرامیدن. (منتهی الارب). تبختر. (اقرب الموارد).

قزل.

[قِ زِ](1) (ترکی، ص) سرخ و احمر. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِ) طلا. ذهب. (تحفه حکیم مؤمن).
(1) - در سنگلاخ قیزیل آمده و در غیاث اللغات و آنندراج به کسر اول و فتح ثانی و در ناظم الاطباء به فتح اول و کسر ثانی ضبط شده، و ظاهراً به کسر هر دو صحیح است.

قزل.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 4500 گزی شمال خاوری مرزبانی کنار راه مرزبانی به دیزگران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمه های متعدد و قنات و محصول آن غلات آبی، دیمی، لبنیات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است، و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه های گلیم و جاجیم است. از مرزبانی و دیزگران اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل آباد.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 8 هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 17 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 350 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات، نخود، بزرک میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل آباد.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان واقع در 39 هزارگزی باختر قصبهء رزن و 15 هزارگزی جنوب باختری دمق. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 105 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل آغاج.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری بیجار و کنار شوسهء بیجار به همدان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 170 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات، انگور، میوه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم، گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل آغل.

[قِ زِ غِ] (اِخ) دهی از دهستان الند بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 50 هزارگزی شمال باختری خوی و 14 هزارگزی باختر شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 93 تن. آب آن از رود جنگه سر و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل آغول.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری چکنهء بالا. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 222 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل آلا.

[قِ زِ] (ترکی، اِ مرکب) نوعی از ماهی است. (آنندراج، از سفرنامهء شاه ایران). نوعی است از ماهی که نقطه های سرخ بر اعضاء دارد و گوشت آن لذیذ و لطیف تر از ماهیان دیگر است. (از سنگلاخ: قیزیل آلا).

قزل آلان.

[قِ زِ] (اِخ) (باروی...) باروی معروفی است در گرگان که اسکندر کبیر به منظور دفاع از گرگان و دههای اطرافش در مقابل حملات قبایل وحشی مشرق ساخت و انوشیروان ساسانی (530 - 578 م.) آن را تعمیر کرد. و آن را دیوار قزل آلان نیز مینامند. (مازندران و استرآباد رابینو ص112).

قزل احمد.

[قِ زِ اَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 5 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 321 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل ارسلان.

[قِ زِ اَ سَ] (ترکی، اِ مرکب)شیر سرخ. و این مرکب است از دو کلمه قزل به معنی سرخ و ارسلان به معنی شیر و اسد. (آنندراج).

قزل ارسلان.

[قِ زِ اَ سَ] (اِخ) از امرای اتابکان آذربایجان و مکنی به اتابک خاموش بود (622 - 626 ه . ق.). از اتابک اوزبک فرزندی نمانده بود جز پسری کر و گنگ مادرزاد به نام قزل ارسلان که به همین علت او را اتابک خاموش لقب داده اند، و او دختری را که نوادهء علاءالدین کربه ارسلان احمدیلی بود به عقد خود درآورد، و در قسمتی از آذربایجان از جمله بر مراغه و رویین دز امارت داشت. در سال 626 موقعی که سلطان جلال الدین منکبرنی در گنجه بود اتابک خاموش پیش او رفته زمین خدمت بوسیده سپس از آنجا به الموت سفر کرد، و پس از یک ماه در همانجا مرد. زوجهء او را هم جلال الدین به زنی گرفت و سلسلهء اتابکان آذربایجان پس از قریب 85 سال امیری برافتاد. اتابکان آذربایجان مخصوصاً شمس الدین ایلدگز و جهان پهلوان و قزل ارسلان در تاریخ ادبیات زبان فارسی ذکر به خیر دارند، زیرا که عده ای از گویندگان بزرگ زبان شیوای ما به قصایدی غراء ایشان را مدح گفته اند و نام ایشان را جاوید ساخته اند، و مشهورترین ایشان ظهیرالدین محمد فارابی و افضل الدین خاقانی و نظامی گنجوی و شرف الدین شفروهء اصفهانی و مجیرالدین بیلقانی و اثیرالدین اخسیکتی و جمال الدین اشهری میباشند. و رجوع به تاریخ افضل کرمانی چ دانشگاه ص43 و 108 و النقود شود.

قزل ارسلان.

[قِ زِ اَ سَ] (اِخ) مظفرالدین عثمان (582 - 587 ه . ق.). بعد از فوت اتابک ایلدگز پسر بزرگتر وی نصرة الدین محمد جهان پهلوان مقام او را در راندن امور ملکی یافت و برادر خود مظفرالدین عثمان قزل ارسلان را به آذربایجان و اران به امارت فرستاد. قسمت غربی آذربایجان از حدود تبریز تا حوالی الجزیره در دست خاندانی بود از بقایای روادیان، و این خاندان از اوایل قرن ششم هجری یعنی دورهء سلطنت سلطان محمد بن ملکشاه در این ناحیه امارت یافته بودند، و از مشاهیر ایشان است آق سنقر پسر احمدیلی. فرزندان احمدیل در تبریز و مراغه و حصار محکم رویین دز از قلاع مراغه را در تصرف داشتند و در عهد ایلدگز گاهی با او در مقام آشتی بودند و زمانی در نزاع و جدال. در سال 570 یعنی دو سال پس از مرگ ایلدگز اتابک جهان پهلوان به علت مرگ امیر احمدیلی تبریز و مراغه موقع را برای تصرف آن نقاط مناسب یافت و خود مراغه را در محاصره گرفته و برادرش قزل ارسلان تبریز را، عاقبت امیر احمدیلی با جهان پهلوان صلح کرد و تبریز را به او واگذاشت. از سال 571 که جلوس طغرل دوم است تا 582 تاریخ فوت اتابک، زمام سلطنت آخرین پادشاه سلجوقی عراق که در هفت سالگی به جای پدر نشست در دست جهان پهلوان بود و این مرد کافی عادل ادب پرور به خوبی بلاد وسیعه ای را که او و پدرش تحت امر طغرل آورده بودند اداره مینمود. جهان پهلوان از قپته خاتون دختر اینانج شحنه ای دو پسر داشت، قتلغ اینانج و میرمیران که هیچکدام به امیری نرسیده اند لیکن دو پسر دیگر که او را از کنیزی آمده بود، یعنی ابوبکر و اوزبک هر دو اتابکی و امارت یافته اند. چون اتابک جهان پهلوان وفات یافت برادرش قزل ارسلان در دستگاه طغرل سوم زمامدار شد و او قپته خاتون زوجهء برادر را هم به عقد خود درآورد لیکن به شرحی که در سلطنت طغرل آمده به زودی میان او و سلطان به هم خورد و قزل ارسلان طغرل را محبوس کرد و برای خود تهیهء اسباب سلطنت دید، اما در شعبان 587 شبی او را کشته یافتند و بدنش پنجاه زخم کارد خورده بود، و نسبت قتل او را بنابر عادات معمول آن ایام به فدائیان اسماعیلی بستند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص53، 532، 534، 558 و تاریخ گزیده چ لندن ص466، 475، 478، 837 شود.

قزل اروث.

[قِ زِ اَرْ وَ] (اِخ) ممکن است نام شهر افراوه یا فراوه باشد. رابینو آرد: در چهارمنزلی دهستان سر راه خوارزم شهر افراوه بود که گمان میرود همان شهر کنونی قزل اروث باشد که مشتق از اسم مجهول قزل الرباط، قراولخانه است. (مازندران و استرآباد رابینو ص127).

قزلاق.

[قِ زِ] (ترکی، اِ) قنبره. (تحفهء حکیم مؤمن).

قزلان.

[قَ زَ] (ع مص) برجستن. || لنگان رفتن. قزل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قزل الرجل قَزَلاناً؛ لنگان رفت (منتهی الارب)، مشی مشیة الاعرج. (اقرب الموارد). قزل فلان؛ وثب (اقرب الموارد)، برجست. (منتهی الارب). رجوع به قَزْل شود.

قزل ایرماق.

[قِ زِ] (اِخ)(1) (رود...) هالیس. (تاریخ ایران باستان ج3 ص2133). رجوع به قزیل ایرماق شود.
(1) - Kizil-irmak.

قزلباش.

[قِ زِ] (اِخ) (سرخ سر) به طوایف مختلف ترک که با سلطان حیدر و مخصوصاً با پسر او شاه اسماعیل اول صفوی در ترویج مذهب شیعه و تحصیل سلطنت یاری کردند، گفته میشود. این طوایف ترک به سبب کلاه سرخی که بر سر میگذاشتند به قزلباش معروف شدند. کلاه سرخ یا تاج قزلباش را نخست سلطان حیدر برای صوفیان و مریدان خود که آن زمان طاقیهء ترکمانی بر سر می بستند ترتیب داد. اساس تاج قزلباش کلاه نمدین سرخی بود که به نوک بلند قطور سرخی می پیوست، و این قسمت از کلاه به عدد دوازده امام ده چین کوچک یا دوازده تَرَک داشت. گرد کلاه سرخ دستاری سپید یا سبز از پشم یا ابریشم می پیچیدند که آن را به صورت عمامهء بزرگی جلوه میداد. و نوک سرخ بلند و دوازده تَرَک کلاه از میان آن بیرون میماند و به صورت خاصی جلب توجه میکرد. آن کلاه سرخ را با نوک دوازده ترکش تاج میخواندند. چیزی که تمام طوایف گوناگون قزلباش را در زمان شاه اسماعیل اول به یکدیگر پیوسته و به صورت نیروی واحدی درآورده بود شاهی سیونی یا دوستداری شاه و فداکاری و جانفشانی در راه مقاصد مقدس مرشد کامل یعنی جهاد با کفار و ترویج مذهب شیعهء اثناعشری و تقویت سلطنت نوبنیاد صفوی بود. صوفیان قزلباش شاه اسماعیل را باآنکه در آغاز کار کشورگشائی و سلطنت سیزده سال بیشتر نداشت مانند پدرش شیخ حیدر و نیاکان او پیشوای مذهبی یا به اصطلاح خود مرشد کامل میدانستند و پیروی از امر و ارادهء او را لازم و واجب میشمردند. پس از تسخیر آذربایجان به دست شاه اسماعیل، شاه اسماعیل سراسر ایران را از ولایات عراق عجم و اصفهان و فارس و کرمان تا خوزستان و قسمتی از عراق عرب از سلاطین آق قویونلو گرفت، خراسان را نیز به تصرف آورد و سران قزلباش که این همه کشورگشائی و پیروزی نتیجهء جانفشانی و دلیری و فداکاریهای ایشان در راه «مرشد کامل» بود در هر ولایت با القاب و عناوین امیرالامراء و بیگلربیگی و خان و سلطان و بیگ حکومت مستقل یافتند و دارای اراضی و املاک پهناور شدند. شاه اسماعیل پس از فتح هر ولایت غنایم و اسیران و زمینهای آنجا را میان سرداران قزلباش تقسیم میکرد، بدین ترتیب در سراسر ایران طوایف ترک نژاد و ترک زبان بر ایرانیان اصیل پارسی گوی فرمانروا شدند تا جائی که در دوران صفویه مملکت ایران را قزلباش میگفتند. پس از مرگ شاه اسماعیل بر قدرت و نفوذ و استقلال امیران قزلباش در دربار شاهی و ولایات مختلف ایران افزوده شد و در کشور ایران حکومتی شبیه به ملوک الطوایفی دورهء اشکانی یا حکومت شوالیه های اروپا در قرون وسطی پدید آمده بود. از آغاز سلطنت شاه طهماسب باآنکه به ظاهر بنیان ارادت سران قزلباش نسبت به مرشد کامل همچنان استوار بود آن ایمان و اخلاص روحانی دیرین کم کم رو به زوال میرفت و به جایش حرص و آز به مقامات دنیوی در دلهای صوفیان قزلباش قوت میگرفت، چنانکه در سالهای اول سلطنت شاه طهماسب مکرر میان سران طوایف قزلباش بر سر نیابت سلطنت و مقامات بزرگ درباری و لشکری جنگهای سخت روی داد. با مرگ شاه طهماسب به سال 984 ه . ق. اختلاف سران قزلباش روزبه روز بالا گرفت و دسته ای از آنان در قزوین حیدرمیرزا پسر و ولیعهد «مرشد کامل» را با کمال گستاخی و بیرحمی سر بریدند و به فرمان شاه اسماعیل دوم تمام شاهزادگان صفوی را بجز سلطان محمد خدابنده و سه فرزند او، یا کشتند و یا کور کردند و دستهء دیگر در خراسان عباس میرزا را به شاهی برداشتند و «کشور قزلباش» را تجزیه نمودند و آنگاه همان کسانی که شاه اسماعیل دوم را به سلطنت برگزیده بودند او را به خیانت مسموم کردند و اندکی بعد از آن مادر شاه را که با خیره سری ایشان مخالف بود با کمال بیشرمی خفه کردند و پس از آن ولیعهد جوانش حمزه میرزا را به دست دلاک بی سروپایی کشتند و کار را به جایی رساندند که دشمنان خارجی ایران را به حمله و تجاوز بر ولایات سرحدی ایران برانگیخت. شاه عباس که جوانی باتدبیر بود دریافت که کار سلطنت با قدرت فوق العادهء طایفهء قزلباش وفق نمیدهد، پس مصمم شد که سران صاحب نفوذ قزلباش را از میان بردارد و قدرت و اختیارات و استقلال ایشان را محدود کند، و این تصمیم را با کمال بی رحمی به انجام رسانید، و بدین ترتیب آنان را بار دیگر مهار کرد، و ضمناً برای اینکه خود را از قدرت نظامی طوایف قزلباش بی نیاز گرداند دو دستهء سیاه منظم یکی از غلامان گرجی و چرکس و ارمنی و دیگر از رعایای تاجیک یا ایرانی ترتیب داد که با اسلحهء جدید یعنی توپ و تفنگ مجهز بود. در زمان شاه عباس سی ودو طایفهء «اویماق» مختلف قزلباش در ایران زندگی میکردند. شانزده اویماق از آنان را ظاهراً به سبب آنکه در جنگها و سفرها و امثال آن در جانب راست شاه قرار میگرفتند «اویماقات راست» و شانزده طایفهء دیگر را که در سمت چپ شاه جای داشتند «اویماقات چپ» میخواندند. عدهء افراد تمام طوایف قزلباش در زمان شاه عباس بزرگ در حدود 70هزار تن بود و از این عده نزدیک پنجاه هزار تن به سربازی و کارهای لشکری مشغول بودند. افراد قزلباش کاملاً آزاد بودند و میتوانستند هر وقت بخواهند از حقوق و مستمری خود چشم بپوشند و ترک خدمت کنند. (از تاریخ زندگانی شاه عباس اول تألیف نصرالله فلسفی ج1 صص159 - 178).

قزلباش خواجه احمد.

[قِ زِ خوا / خا جَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 33000 گزی خاور سه کوهه، نزدیک مرز افغانستان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم و معتدل است. سکنهء آن 57 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قزلباش شریف آباد.

[قِ زِ شِ شَ](اِخ) دهی از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 30000 گزی شمال خاوری سه کوهه و 2000 گزی خاور راه فرعی بندزهک به زابل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم و معتدل است. سکنهء آن 62 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قزلباشیه.

[قِ زِ شی یَ] (اِخ) منسوب به قزلباش. قزلباشیان : داروغهء مهنه که از اشرار قزلباشیه بود... (رجال حبیب السیر ص202).رجوع به قزلباش شود.

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 24 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 276 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات و نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 20500 گزی باختری آقکند و 3500 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 163 تن. آب آن از دو رشته چشمه است. محصول آن غلات، حبوبات، سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 28 هزارگزی شمال باختری ماکو و 16 هزارگزی شمال خاوری کلیساکندی و 8 هزارگزی جنوب مرز ایران و ترکیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری سالم است. سکنهء آن 160 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 87 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 8 هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 48 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود، کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار واقع در 54 هزارگزی جنوب باختری حسن آبادسوگند و کنار راه عمومی بیجار به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 620 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل بلاغ.

[قِ زِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 28 هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 6 هزارگزی باختر نعل شکن. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنه 130 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل تپه.

[قِ زِ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار واقع در 14 هزارگزی شمال باختری حسن آبادسوگند و 2 هزارگزی محمدجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 500 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم، لبنیات، انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلجه.

[قِ زِ جَ / جِ] (ترکی، اِ) پول طلا. || آبلهء سرخ. سرخک. سرخجه. || ساس. (ناظم الاطباء). سرخک.

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 29 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 3 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 497 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، درخت تبریزی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 14 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 433 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء یکهزار گز به نام قزلجهء بالا و پائین مشهور است. سکنهء قزلجهء پایین 219 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خانمرود بخش هریس شهرستان اهر واقع در 5700 گزی جنوب هریس. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 308 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول آن غلات، سردرختی، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 26 هزارگزی باختری اهر و 6 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 262 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 56 هزارگزی شمال باختری خوی و 4500 گزی باختر شوسهء خوی به سیه چشمه و در سینهء کوه. هوای آن سردسیر سالم است. سکنهء آن 192 تن. آب آن از قره سو میباشد. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری قصبهء کبودرآهنگ و 12 هزارگزی باختر شوسهء همدان به تهران. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 580 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، مختصر انگور و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد، و در تابستان از طریق کبودرآهنگ و آب باریک اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار واقع در 33 هزارگزی باختر حسن آبادسوگند و یکهزارگزی شریف کندی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 370 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو از بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 17 هزارگزی خاور گل تپه و 3 هزارگزی خاور وصله. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 250 تن. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، حبوبات، مختصر انگور، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و در تابستان از ولی محمد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان تسوج بخش شبستر شهرستان تبریز واقع در 50 هزارگزی باختر شبستر و 2 هزارگزی شوسهء صوفیان به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 313 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان لکستان بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 13 هزارگزی خاور سلماس و 4 هزارگزی جنوب راه ارابه رو سلماس به طسوج. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنه 451 تن. آب آن از روخانهء زولا و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه.

[قِ زِ جَ] (اِخ) بهرام بن یعقوب یکی از شیوخ صوفیه است که گروهی فراوان بدو گرویدند. خانقاه او مجمع صوفیه و اَبدال بود. وی را تألیفاتی است: 1- قواعد الحقایق. 2- شرح قواعد الحقایق. 3- مفتاح الحقایق. 4- توضیح منهاج الاصول قاضی ناصرالدین. 5- تلخیص القواعد. و نیز رساله های لطیف و کلمات جامع و بخشی از تفسیر قرآن. وی در ذی قعدهء سال 781 ه . ق. وفات یافت و در قسمت شمالی رباط خود به خاک سپرده شد. (شدالازار ص77).

قزلجه ارشد.

[قِ زِ جَ اَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 17500 گزی جنوب خاوری قره آغاج و 4500 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنه 1050 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بزرک، زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه اکراد.

[قِ زِ جَ اَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 27 هزارگزی جنوب باختری سراب و 8 هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 235 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه سادات.

[قِ زِ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آلان براغوش شهرستان سراب واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری مهربان و 16 هزارگزی شوسهء سراب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 559 تن. آب آن از رودخانهء چاکی چای و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری و صنایع دستی زنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه قرانقو.

[قِ زِ جَ قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 5 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 91 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه قشلاق.

[قِ زِ جَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 24 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 50 تن. آب آن از رودخانهء آیدوغموش و محصول آن غلات، نخود، بزرک، برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه قلعه.

[قِ زِ جَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 37500 گزی جنوب خاوری ماکو و 4 هزارگزی جنوب راه ارابه رو صوفی به شوط. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنه 299 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. در دو محل به فاصلهء 7 هزار گز به نام قزلجه قلعهء بالا و پائین مشهور است. سکنهء قزلجه قلعهء پائین 80 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه کردکند.

[قِ زِ جَ کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 11 هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 15500 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 890 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد (به این ده «قزلجهء» مطلق نیز میگویند). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه کند.

[قِ زِ جَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری قروه و 9 هزارگزی شمال دلبران. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 753 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، انگور، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد، و در تابستان از طریق دلبران اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلجه مروان.

[قِ زِ جَ مَرْ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو از بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 13500 گزی جنوب بناب و 3 هزارگزی خاور راه ارابه رو بناب به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 77 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلجه منگلی.

[قِ زِ جَ مَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع در 10000 گزی خاور گنبد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 200 تن که چادرنشین هستند. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قزلجه میدان.

[قِ زِ جَ مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 22 هزارگزی خاوری شهرستان تبریز و 500 گزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر ییلاقی است. سکنهء آن 356 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات، حبوبات، سنجد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل چشمه.

[قِ زِ چِ مِ] (اِخ) ده کوچکی است در 30 هزارگزی خاور ساوه. سکنه 24 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزل حاجی.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 2500 گزی راه ارابه رو ارومیه به آده. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل سالم است. سکنهء آن 110 تن. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات، کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل حصار.

[قِ زِ حِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشتهارد بخش کرج شهرستان تهران واقع در 50 هزارگزی باختر کرج، کنار راه کرج به اشتهارد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 70 تن. آب آن از قنات لب شور و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزل حصار.

[قِ زِ حِ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان واقع در 40 هزارگزی جنوب قصبهء رزن و کنار رودخانهء قره چای. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 135 تن. آب آن از رودخانهء قره چای و محصول آن غلات دیمی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل حصار.

[قِ زِ حِ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف آباد پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد در 18 هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و سر راه شوسهء نظامی تربت جام جنت آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 291 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل حصار.

[قِ زِ حِ] (اِخ) دهی از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد در 76 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی جنوب راه عمومی مشهد. موقع جغرافیایی آن جلگه ای و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 466 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل حصار.

[قِ زِ حِ] (اِخ) دهی از دهستان نوده چناران بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 42 هزارگزی جنوب خاوری بجنورد و 4 هزارگزی جنوب جادهء قدیم قوچان به بجنورد واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 225 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل حصار بالا.

[قِ زِ حِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد در 117 هزارگزی شمال باختری اسفراین و 2 هزارگزی شمال شوسهء عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 70 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل حصار پایین.

[قِ زِ حِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد در 120 هزارگزی شمال باختری اسفراین و یکهزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 65 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل خانیه.

[قِ زِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی واقع در 13500 گزی جنوب باختری قره ضیاءالدین و 2400 گزی خاور شوسهء خوی به قره ضیاءالدین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 83 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. به این قریه در اصطلاح محلی قوزلوخانقاه نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل خرابه.

[قِ زِ خَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان واقع در 37 هزارگزی جنوب خاور قصبهء رزن و کنار راه فرعی فامنین به نوبران. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر مالاریایی است. سکنه 467 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل داش.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 54 هزارگزی شمال باختری خوی و 8500 گزی شمال شوسهء سیه چشمه به خوی. موقع جغرافیایی آن درهء سردسیر سالم است. سکنه 305 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. دو محل به فاصلهء 500 گز به نام قزل داش بالا و پائین مشهور است. سکنهء قزل داش پائین 110 تن میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل داغ.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 40 هزارگزی جنوب باختری پلدشت و در مسیر شوسهء ماکو به شوط. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل سالم است. سکنهء آن 272 تن. آب آن از زنگمار و چشمه و محصول آن غلات، پنبه، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. این ده قشلاق ایل جلالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل داغ.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 17 هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 6 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 156 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل درق.

[قِ زِ دَ رَ] (اِخ) (قزل دره) دهی جزء دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع در 11 هزارگزی جنوب باختری هروآباد و 5 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه 181 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و کارگری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل دره.

[قِ زِ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 22 هزارگزی خاور دیزگران و 30 هزارگزی جنوب بلشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 65 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزل دیزج.

[قِ زِ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سردرود بخش اسکو از شهرستان تبریز واقع در 19 هزارگزی شمال باختری اسکو و 12 هزارگزی شوسهء اسکو به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 290 تن. آب آن از آجی چای و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلر.

[قِ لَ] (اِخ) دهی از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس واقع در 33000 گزی شمال خاوری داشلی برون، و کنار رودخانهء اترک نزدیک مرز ایران و شوروی. در حدود 20 خانوار ترکمن چادرنشین اطراف این آبادی ساکن هستند. شغل اهالی زراعت دیم و گله داری است. پاسگاه مرزبانی دارد. زمستان به اطراف ارتفاعات نازلی داغ میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قزلر.

[قِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد و در 66 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 163 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر، کنجد. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل رباط.

[قِ زِ رُ] (اِخ) این قریه در محل جلولای قدیم واقع است. (یادداشت مؤلف).

قزل سوری.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 22 هزارگزی شمال باختری سیه چشمه و 7 هزارگزی خاور شوسهء سیه چشمه به کلیساکندی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 1500 تن. آب آن از چشمه و کوهستان و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل عاشق.

[قِ زِ شِ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 270 تن. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، کشمش، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل علی.

[قِ زِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار واقع در 10 هزارگزی شمال خاوری بیجار کنار راه فرعی بیجار به حسن آبادسوگند. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیر است. سکنه 250 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد، و در خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلق.

[قِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 23 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 4500 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 190 تن. آب آن از رودخانهء قیزجه و محصول آن غلات، زردآلو، آلوچه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزلق.

[قُ زُ] (اِخ) (گردنهء...) نام گردنهء معروفی است میان شاهرود و استرآباد در چهارده میلی شهر استرآباد درباره آن لاوت نویسد: سربالائی در واقع از ارتفاع 3453 پا از حوالی زیارت شروع میشود و راه از زیارت تا مراتع علی آباد در سه میلی آنجا (7600 پا) بسیار طولانی است. در ارتفاع 4700 پا کاروانسرای حقیری بنام رباط قزلق است. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص111 و 113 و 132 و 169 و 220).

قزلق.

[قُ لُ] (اِخ) دهی از دهستان قره باشلو از بخش چاپشلو از شهرستان دره گز واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری چاپشلو و 7 هزارگزی باختر شوسهء عمومی قوچان به دره گز . موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنه 90 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزلق.

[قُ لُ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 45 هزارگزی شمال خاوری مشهد و 15 هزارگزی شمال خاوری تبادکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 61 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزلقارشی.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع در 22 هزارگزی شمال خاوری جغتای، سر راه اتومبیل رو جغتای به سبزوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 192 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و کنجد. شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزلقان.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری بجنورد و 5 هزارگزی خاور جادهء مالرو عمومی بجنورد به نجف آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه 322 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل قبر.

[قِ زِ قَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و در مسیر راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 158 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، کرچک، بادام، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قرت.

[قِ زِ قُ] (ترکی، اِ مرکب) (از: ترکی قزل، سرخ + قُرت، گرگ) نفرینی است مانند زهرمار، زغنبوت، کوفت، کوفت کاری، درد بیدرمان.

قزل قشلاق.

[قِ زِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری تکاب و 12 هزارگزی خاور راه ارابه رو نصرت آباد به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم. سکنه 823 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قشلاق.

[قِ زِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان ارس کنار بخش پلدشت شهرستان ماکو در 36500 گزی جنوب خاوری پلدشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و کنار ارس و هوای گرمسیر مالاریایی است. سکنه 500 تن. آب آن از رود ارس و چشمه و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو به پلدشت دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قلعه.

[قِ زِ قَ عَ / عِ] (ترکی، اِ مرکب)قلعهء سرخ. سرخ حصار.

قزل قلعه.

[قِ زِ قَ عِ] (اِخ) نام چهار قلعه و یک خیابان است که در شمال طهران واقع است و مشهور میباشد.

قزل قلعه.

[قِ زِ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 9 هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه 445 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قزل قلعه گورانلو.

[قِ زِ قَ عَ گُ] (اِخ)دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 37 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 50 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه 250 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات و نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قلعه موسولانلو.

[قِ زِ قَ عَ] (اِخ)دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری قره آغاج و 46 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه 118 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قیه.

[قِ زِ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری اردبیل و 6 هزارگزی شوسهء اردبیل به هیر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 390 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قیه.

[قِ زِ قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری شاهین دژ و 20 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 370 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، کرچک، بادام، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. سه محل به فاصلهء 1500 گز به نام قزل قیهء بالا و پائین و وسط مشهور است. سکنهء قزل قیهء وسط 115 تن و قزل قیهء پایین 112 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قیه.

[قِ زِ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 9 هزارگزی شمال سراب و 9 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 255 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، محصول دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل قیه.

[قِ زِ قَ یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قلعه برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری گرمی و 6 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 60 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل کند.

[قِ زِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 27500 گزی شمال باختری سلماس و 6 هزارگزی شمال راه ارابه رو خانه سور به سلماس. موقع جغرافیایی آن دره و سردسیر سالم است. سکنهء آن 70 تن. آب آن از چشمه و دره و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل کند.

[قِ زِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار واقع در 25 هزارگزی جنوب باختر حسن آبادسوگند و 7 هزارگزی بهرام گنبد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 650 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، مختصر انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل نزدیک به هم واقع شده و بالا و پائین نامیده میشود. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزلگچی.

[قِ زِ گِ] (اِخ) دهی جزء دهستان آلان براغوش بخش آلان براغوش شهرستان سراب واقع در 27 هزارگزی خاور مهربان و 3500 گزی شوسهء تبریز به سراب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنه 1361 تن. آب آن از رودخانهء تلخ رود و چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری و صنایع دستی زنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل گنبد.

[قِ زِ گُمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 47 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 22 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن معتدل مالاریایی است. سکنه 156 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل گوبی.

[قِ زِ گُ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 19500 گزی شمال مهاباد و 5 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنه 154 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل گونی.

[قِ زِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خروسلو از بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 18 هزارگزی شمال گرمی و 16 هزارگزی شوسهء گرمی اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن 18 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل لو.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 48 هزارگزی شمال باختری سراسکند و 18 هزارگزی شوسهء تبریز به سراسکند و 10 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 216 تن. آب آن از چشمه و رود و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل ونک.

[قِ زِ وَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان ارس کنار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 44 هزارگزی جنوب خاوری پلدشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و در کنار ارس و گرمسیر مالاریایی است. سکنه 99 تن. آب آن از رود ارس و محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو به پلدشت دارد. به این قریه خزنگاه نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل یاتاق.

[قِ زِ] (اِخ) دهی از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری ترک و 48 هزارگزی شوسهء خلخال به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. راه مالرو دارد. محصول آن غلات و حبوبات است و به وسیلهء ساکنین قریهء سورباق زراعت میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزل یول.

[قِ زِ یُلْ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 34 هزارگزی شمال کلیبر و 24 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 6 تن. آب آن از رودخانهء گوی آغاج و چشمه و محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی و فرش بافی است. راه مالرو دارد. محل قشلاق ایل چلیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قزم.

[قَ زَ] (ع ص، اِ) مردم فرومایه. (منتهی الارب). مردم رذل. (اقرب الموارد). واحد و جمع و مذکر و مؤنث در آن یکسان است و گاهی مثنی و مجموع و مؤنث هم آید. گویند: رجل قزم و رجلان قزمان و امرأة قزمة، و رجال اقزام و قَزامی و قُزُم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مال ناچیز. مال که به چیزی نیرزد. شتر هیچکاره. || (اِمص) زبونی و خوارشدگی و فرومایگی. (منتهی الارب). دنائت و قمائت. (اقرب الموارد). || خردی جسم شتر. (منتهی الارب). صغر جسم در مال. (اقرب الموارد). || کم خوئی و بدخلقی مردم. (منتهی الارب). صغر اخلاق در مردم. || کوتاهی و قِصَر. (اقرب الموارد). اسم است قَزَمة را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قزمة شود.

قزم.

[قَ] (ع مص) عیب کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قزمه قزماً؛ عابه. (اقرب الموارد).

قزم.

[قَ زِ] (ع ص) مرد فرومایه. (منتهی الارب). صغیرجثهء لئیم. (اقرب الموارد). || شتر هیچکاره. (منتهی الارب). و رجوع به قَزَم و قُزُم شود.

قزم.

[قُ زُ] (ع ص) مرد فرومایه. (منتهی الارب). گویند: رجل قُزُم. (اقرب الموارد). || شتر هیچکاره. (منتهی الارب). رجوع به قَزِم شود. || جِ قَزَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَزَم شود.

قزمان.

[قُ] (اِخ) نام جائی است. و عمرانی گوید قزمان به فتح قاف نام جای دیگری است. (معجم البلدان).

قزمان.

[قُ] (اِخ) ابن حارث. از منافقان است. پیغمبر (ص) در حق وی فرمود: ان الله لیؤید هذا الدین بالرجل الفاجر. (منتهی الارب).

قزمل.

[قَ مَ] (ع ص) کوتاه قامت خوار و زشت. (منتهی الارب). القصیر الدمیم. (اقرب الموارد).

قزمة.

[قَ زَ مَ] (ع ص) مؤنث قزم. کوتاه بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: رجل قزمة و امرأة قزمة؛ ای قصیر و قصیرة. (اقرب الموارد). || خرداندام ناکس بی خیر. (منتهی الارب).

قزمة.

[قَ زِ مَ] (ع ص) قَزَمة. (اقرب الموارد). رجوع به قَزَمة شود.

قزمة.

[قُ زُ مَ] (ع ص) قَزَمة. (اقرب الموارد). رجوع به قَزَمة شود.

قزمة.

[قَ مَ] (ع ص) مؤنث قزم. گویند: هی قزمة؛ یعنی زن فرومایه. (از اقرب الموارد). رجوع به قَزَمة و قُزُمة شود.

قزن قشلاق.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران واقع در 13 هزارگزی جنوب باختر کرج و یکهزارگزی راه فرعی اشتهارد به کرج. موقع جغرافیایی آن جلگهء معتدل. سکنه 89 تن. آب آن از رودخانهء کرج و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند، قلمستان. شغل اهالی زراعت است. ماشین میتوان برد. در بهار ایل میش مست حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قزو.

[قَزْوْ] (ع مص) دور بودن از آلایش و پاک بودن از گناه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به عصا بر زمین نکتها کردن. (منتهی الارب). گویند: قزا قزواً بعصاه الارض؛ نکتها بها. (اقرب الموارد). || قُزَة باختن. (منتهی الارب). بازی کردن با قُزَة. (اقرب الموارد).

قزوح.

[قُ] (ع مص) به یک دفعه شاشیدن. قزح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَزْح شود.

قزوع.

[قُ] (ع مص) بشتافتن و سبک و چست و چابک گردیدن در گریختن. || آهسته رفتن و درنگی نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قزع الظبی قزوعاً. (منتهی الارب). این کلمه از اضداد است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قزوین.

[قَزْ] (اِخ) (دریای...) دریای خزر. رجوع به خزر (دریای...) شود.

قزوین.

[قَزْ] (اِخ) از شهرهای مشهور ایران است و تا ری بیست وهفت فرسنگ و تا ابهر دوازده فرسنگ فاصله دارد. این شهر در اقلیم چهارم قرار دارد. طول آن 75 درجه و عرض آن 37 درجه است. ابن فقیه گوید: نخستین بنیادگذار این شهر شاپور ذوالاکتاف بود که ابهر را نیز پی افکند. قلعهء قزوین به فارسی کژین(1) خوانده میشد و میان آن و دیلم کوهی است که شاهان آن سرزمین پادگانی از اسواران در آنجا مستقر کرده بودند که در هنگام جنگ دیلمیان را دفع کنند و شهر را از راهزنان نگه دارند. عثمان بن عفان «براءبن عازب» را به سال 24 ه . ق. به حکومت ری برگزید. وی نخست به ابهر وارد شد و آنجا را گشود و سپس به قزوین کوچ کرد. مردم آن خواستار صلح و سازش شدند و او شرایطی را که مردم ابهر پذیرفته بودند به آنان پیشنهاد کرد. همهء آن شرایط را بجز جزیه پذیرفتند، زیرا آنان از جزیه گریزان بودند ولی او گفت گریزی نیست، و چون چنین دیدند اسلام آوردند و به جای خود ماندند و سرزمین آنان عشریة بده گردید، آنگاه براء پانصد تن از مسلمانان را بر آنان گماشت که در میان آنان طلیحة بن خویلد اسدی و میسرهء عائدی و گروهی از بنی تغلب بودند و زمینهائی را به آنان واگذاشت که کسی را بر آنها حقی نبود. آنان زمینها را آباد کردند و چاههائی درآوردند و آبها به جریان انداختند و سکنهء آن سرزمین خوانده شدند و کار آنان در آنجا چون کار اساوره در بصره بود، که با هرکه میخواستند میتوانستند باشند. گروهی از آنان به کوفه رفتند و با زهرة بن حویه هم سوگند شدند و آنان را حمراء دیلم خوانند و بیشتر آنان در جای خود اقامت گزیدند. یکی از مردانی که همراه براء به قزوین آمده، گوید:
قد یعلم الدیلم اذ تجارب
لما اتی فی جیشه ابن عازب
بأن ظن المشرکین کاذب
فکم قطعنا فی دجی الغیاهب
من جبل و غر و من سیاسب
گویند: چون سعیدبن عاصی بن امیة پس از ولیدبن عقبه به حکومت کوفه منصوب شد با دیلمیان جنگید و آنان را شکست داد و به قزوین وارد شد و آنجا را شهر کرد و پادگان نظامی کوفیان برای دفع دیلمیان گردانید و موسی هادی چون به ری رفت به قزوین وارد شد و فرمان داد شهری در برابر آن بسازند و آن به شهر موسی مشهور شد، و زمینی به نام رستم آباد خرید و برای مصالح آن شهر وقف کرد و عمرو رومی حکومت آن را داشت و سپس فرزندش محمد بن عمرو و مبارک ترکی در آن دژی بنیاد کرد که آن را مبارکیه خوانند و در آن گروهی از موالی او بودند. محمد بن هارون اصفهانی گوید: هارون الرشید به آهنگ خراسان از همدان گذشت، مردم قزوین راه را بر وی گرفتند و مشکلات خود را بیان داشتند و خواستار شدند که در عشریه ای که از غلات میدهند تخفیفی داده شود. هارون الرشید به قزوین درآمد و مسجد جامع آن را بنا نهاد و نام خود بر لوح سنگی بر در آن نصب کرد و برای آن دکان ها و مستغلات خرید و آنها را برای مصالح شهر و تعمیر قبه و باروی شهر وقف کرد. گوید: وی یکی از روزها بر گنبدی که بر فراز دروازهء شهر بود بالا میرفت. آن قبه بسیار مرتفع بود و بر بازارها اشراف داشت. در این هنگام شیپورها به صدا درآمد، او به مردم مینگریست که دکانهای خود را می بندند و شمشیرها و زره ها و همهء سلاح های خود برمیگیرند و با پرچم های خود بیرون میروند. دلش به حال آنان سوخت و گفت اینان مردمی سلحشورند و باید برای ایشان کار کرد و در این باره با نزدیکان خود به مشورت پرداخت و از هر یک سخنی و عقیده ای شنید و آنگاه گفت بهترین و شایسته ترین کار برای آنان این است که آنان را از خراج معاف داریم و فقط وظیفهء قصبه را بر آنان مقرر کنیم، و آن وظیفه در سال ده هزار درهم بود. محدثان در فضائل قزوین اخباری نقل کنند که نزد حافظان نکته سنج حدیث درست نیست، مثلاً از پیغمبر صلی الله علیه و سلم روایت کنند که گفت: مَثَل قزوین در روی زمین مَثَل بهشت عدن است در جنان. حجاج بن یوسف ثقفی فرزند خود محمد را به جنگ دیلمیان فرستاد. وی به قزوین وارد شد و در آن مسجدی بنا نهاد و نام خود را بر آن نوشت، و آن مسجد بر در خانهء بنی جنید قرار داشت و آن را مسجد ثور میخواندند. و آن همواره بود تا هارون الرشید مسجد جامع را ساخت. گروه بسیاری از مشاهیر و محدثان به قزوین منسوبند. (معجم البلدان). زکریابن محمد قزوینی در آثارالبلاد آرد: قزوین شهر بزرگ و آبادی است در فضائی از زمین پهناور و بلند دارای خاکی نیکو و باغهای بسیار با درختان فراوان و گیاهان خوب که مانند آن در دیگر شهرها نیست. این شهر مرکب از دو شهر است در میان یکدیگر، شهر کوچک که شهرستان نامیده میشود دارای بارو و دروازه هائی است که شهر بزرگ آن را فروگرفته و آن نیز بارو و دروازه هائی دارد. موستانها و باغستانها از هر طرف به شهر بزرگ احاطه دارد و مزارع نیز به باغستانها محیط است. آنجا را دو وادی است که یکی را درهء دیزج و دیگری را ازنزک گویند. از بناهای تاریخی آن مسجد شایگان و مسجد شهرستانک و مسجد دهک و مسجد باب المشبک چسبیده به بارو است و آنها جایگاههایی هستند که اَبدال به آنجاها میروند، و از جاهای شگفت آمیز آن مقصورهء جامع است که آن را امیر زاهد خمارتاش غلام عمادالدوله صاحب قزوین بنیاد کرده است. گنبد بیمانند آن در غایت ارتفاع و خربزه ای شکل است و ساختمان زیبا و بلند آن نه در شهرهای اسلام مانند دارد و نه در شهرهای کفار. گورستان باب المشبک قزوین مزار بسیاری از دانشمندان و شهداء و صلحاء و پارسایان است. (از آثارالبلاد).
شهر قزوین در دامنهء سلسلهء جبال البرز سر راه شوسه تهران - رشت - آذربایجان - کردستان واقع و فاصلهء آن نسبت به شهرهای مجاور به شرح زیر است: قزوین به تهران 140 هزار گز، به رشت 187 هزار گز، به زنجان 174 هزار گز و به همدان 229 هزار گز. موقع طبیعی آن دشت و هوای آن سردسیری معتدل است. حمدالله مستوفی دربارهء نام و بانی قزوین در ص 830 تاریخ گزیده چنین نوشته است: یکی از اکاسر قدیم لشکری به جانب دیلمان فرستاده بود، در صحرای قزوین صف کشیدند، سپهدار لشکر به موضع زمین قزوین در صف لشکری خود خللی دید، با یکی از اتباع خود گفت آن کش (کژ) وین، یعنی بدان کج نگر و لشکر راست کن. نام کش وین یا کژوین بر آن موضع افتاد، چون آنجا شهر گردید کش وین خواندند. عرب معرب کردند قزوین گفتند... نویسندهء همان تاریخ در صص 830 - 832 بانی شهر قزوین را شاهپوربن اردشیر بابکان میداند. شهر قزوین در این تاریخ مطابق صورت ادارهء آمار دارای 76542 تن جمعیت میباشد (38990 اناث و 37552 ذکور)، ولی درنتیجهء فقر اقتصادی گروهی از آنان برای تأمین معاش به تهران رفته اند و به طور یقین بیش از 50هزار الی 55هزار جمعیت ندارد. توزیع کوپن در سال 1326 ه . ش. رقم فوق را تأیید مینماید. در شهر قزوین دو خیابان قدیمی و چند خیابان جدیدالاحداث وجود دارد. خیابان سپه از آثار صفویه و عرض آن 40 متر و شمال - جنوبی است. خیابان اسفالتهء شرقی - غربی آن در خط سیر جادهء تهران - رشت و چند خیابان از آن منشعب میگردد. باغ چهل ستون از آثار صفویه که فعلاً فرمانداری است مقابل سبزه میدان و در مرکز شهر قرار گرفته است. بازار قزوین نیز مثل سایر شهرهای قدیمی کشور اولاً سرپوشیده است، ثانیاً هر صنفی در یک قسمت بازار و جنب یکدیگر واقع هستند. در حدود 2400 باب مغازه و دکاکین مختلفه و 36 کاروانسرای معتبر، 54 آب انبار عمومی، 44 مسجد، 36 حمام، 12 مدرسهء قدیمه، 6 تکیه، 4 یخچال و 11 امامزاده دارد. آب قزوین: یکی از معایب بزرگ شهر قزوین کم آبی شهر است، وجود 54 آب انبار قدیمی که هر یک 3 الی 6 ماه آب محله را تأمین مینماید و غالباً خانه های معتبر دارای آب انبار خصوصی است، میرساند که از زمانهای قدیم این شهر به کم آبی دچار بوده است. هفت رشته قنات به نام حاتم بک، خاتونک، طیفوری، خیابان، آخوند، خمارتاش، جدید سلطانی که عموماً مادرچاه آنها در شمال شهر است وجود دارد. آب آنها بسیار کم است و کفاف نمیدهد. قنوات خمارتاش، خاتم بک، طیفوری خیلی کهنه است و تاریخ احداث آنها خیلی قدیمی است، مخصوصاً خمارتاش بیش از هزار سال قدمت دارد.
باغات قزوین: باغستانهای مهم انگور، بادام، قیسی، پسته و غیره اطراف شهر قزوین را فرا گرفته، از هر سمت که بخواهند از شهر خارج شوند در حدود 2 الی 5 کیلومتر بایستی از میان باغات عبور نمایند. مساحت باغات در حدود 3000 هکتار و سطح آن عموماً انگور و اشجار آن بادام، زردآلو و پسته میباشد. اشجار متفرقه خیلی کم دیده میشود. نگهداری باغها به عهدهء باغبان است و سرپرست چند باغبان یک دهخدا است که به اصطلاح محل دخو نامیده میشود. در قزوین کارخانجات چندی است از قبیل کارخانهء پارچه بافی و قالی بافی و آرد و غیره. یک بیمارستان به نام امینی 36 تختخوابی دارد و بیمارستان 50تختخوابی نزدیک به اتمام است. پزشک دیپلمهء آزاد و مستخدم 7 نفر، پزشک مجاز 4 نفر، دندان ساز 5 نفر، داروساز 5 تن میباشد. شهر قزوین تلفنی با شهرهای تهران، رشت، زنجان، همدان و با سایر نقاط کشور با تلگراف مربوط است. همه روزه پست حرکت مینماید.
آثار قدیمهء شهر قزوین از این قرار است: 1- مسجد جامع. در کتاب مرآت البلدان ناصری مسجد جامع قزوین را به شرح زیر توصیف نموده است: این جامع به امام شافعی منسوب بوده، صحن بزرگ آن را چند نفر ساخته اند، هر محلی به اسم بانی آن موسوم است. صحن کوچک که به طرف شرقی و مشهور است از ابنیهء هارون الرشید است. صحن کوچک به طرف قبله از بناهای خمارتاش عمادی است که در سنهء 500 ه . ق. شروع به بنای آن گردیده و در 509 تمام شده است. 2- سر درب عالی قاپو (شهربانی فعلی)، واقع در انتهای شمالی خیابان سپه از بناهای دورهء سلاطین صفویه است. 3- عمارت چهل ستون (فرمانداری فعلی)، از بناهای دورهء صفویه است. 4- شاهزاده حسین، تاریخ بنا 967 ه . ق. در زمان شاه طهماسب صفوی ساخته شده و از بناهای زینب بگم خواهر شاه عباس است. در زمان ناصرالدین شاه تعمیر اساسی شده و ایوان جلو آن را حاجی محمدباقر امینی تعمیر نموده است. 5- مدرسهء حیدریه، از بناهای صفویه است که فعلاً محل دبستان فردوسی میباشد. 6- مقبرهء حمدالله مستوفی معروف به گنبد دراز.
باغات قزوین فاقد دیوار و حصار بوده حدود آنها فقط خاکی به ارتفاع 75 الی 150 سانتیمتر است. اوائل بهار موقع شکوفهء گل باغات اطراف شهر منظرهء زیبائی دارد، این منظره مخصوصاً از نقطهء مرتفع شهر بسیار جالب توجه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).
(1) - کشوین و کشرین نیز در جاهای دیگر آمده است.

قزوینه.

[قَزْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور. در دشت واقع است و هوای سردسیری دارد. سکنهء آن 415 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قزوینی.

[قَزْ] (ص نسبی) نسبت است به قزوین، و گروهی از محدثان بدان منسوبند. (اللباب). رجوع به قزوین شود.
- امثال: قزوینی غازبینی ؛ یعنی اندک بین. خرده نگرش.
قزوینی هفت دبه را حلال میداند.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) آصف. یکی از علمای اوایل قرن دوازدهم هجری است که مورد احترام و تجلیل دانشمندان قزوین بوده و شرح خطبهء همام نهج البلاغه از آثار اوست. (ریحانة الادب ج3 ص291).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) ابراهیم بن امیر محمد معصوم. یکی از بزرگان علمای امامیهء اواسط قرن دوازدهم هجری و از شاگردان آقاجمال خوانساری و مجلسی ثانی و شیخ جعفر قاضی و پدر خود امیر محمد معصوم بوده و از آنان اجازه روایت داشته است. از تألیفات اوست: 1- اجوبة المسائل الفقهیة و العقلیة. 2- تتمیم امل الاَمل. 3- تحصیل الاطمینان فی شرح زبدة البیان. وی به سال 1145 یا 1148 ه . ق. در حدود 80سالگی وفات یافت. (ریحانة الادب ج3 ص293).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) ابوالحسین احمدبن فارس بن زکریابن محمد بن حبیب رازی مالکی. رجوع به ابن فارس شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) اسماعیل علی بن معصوم. از علمای امامیهء اواخر قرن دوازدهم هجری است. از تألیفات اوست: 1- ابناء الانبیاء فی اثبات النبوة الخاصة من الکتب السماویة، به زبان فارسی. (ریحانة الادب ج3 ص292).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) جعفربن سیدمهدی بن حسن حسینی، مکنی به ابوالهادی. از اکابر علمای امامیهء خاندان آل قزوینی و کاتبی بلیغ و شاعری ماهر و ادیبی لغوی است که در حِلّه سکونت داشته و دارای ریاست مذهبی بود. بخشی از دیوان سیدحیدر حلی در ستایش اوست. وی از شاگردان پدر خود و شیخ انصاری و فاضل ایروانی است. او راست: کتاب اشرافات، در منطق. تلویحات، در اصول فقه. وی در اول محرم سال 1297 یا 1298 ه . ق. در حِلّه وفات یافت و در نجف دفن شد. (ریحانة الادب ج3 ص292).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) جلال الدین محمد بن عبدالرحمان بن عمر شافعی، معروف به خطیب دمشقی. از دانشمندان است. وی در موصل متولد شد و به تحصیل همت گماشت و هنوز بیست سال از عمرش نگذشته بود که شغلی در ناحیهء ازروم به وی محول گشت. آنگاه به دمشق آمد و به فنون و علوم اشتغال ورزید و اصول ادبیات و معانی و بیان را نیکو فراگرفت و متولی خطابهء جامع دمشق گردید. ناصر او را خواست و او وامی را که به عهدهء او بود پرداخت و منصب قضاء به وی داد و آنگاه او را به مصر احضار کرد و قضاء آن سامان را پس از برکناری ابن جماعة به عهدهء وی گذاشت و او در آنجا یازده سال اقامت کرد و درآمد اوقاف را بر فقراء و مستمندان بخش کرد و سپس به قضاء دمشق منصوب شد. او راست: 1- تلخیص المفتاح، در معانی و بیان. 2- الایضاح فی علوم البلاغة. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1509). جلال الدین خطیب [ 1267 - 1338 م. ] در موصل تولد یافت و متولی منصب قاضی القضاتی و ایراد خطابهء جامع دمشق گردید و به مصر اقامت گزید. او راست: الایضاح فی علوم البلاغة. تلخیص المفتاح فی البلاغة. (ذیل المنجد).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) حسین بن امیر ابراهیم بن امیر محمد معصوم بن محمد فصیح بن امیر اولیاء حسینی. از ثقات علمای امامیه و فقیهان و مجتهدان اوایل قرن سیزدهم هجری و از معاصران آقامحمدباقر بهبهانی و از اساتید صاحب ریاض و میرزای قمی و از مشایخ اجازهء روایت سیدمهدی بحرالعلوم است. او راست: 1- اختیار المذهب فیما یصحبه الانسان من الذهب. 2- ایضاح المحجة. 3- الدر الثمین فی الرسائل الاربعین. 4- مستقصی الاجتهاد فی شرح ذخیرة العباد، در ارث. 5- المشترکات، در رجال. 6- معارج، در شرح مسالک الافهام. وی به سال 1208 ه . ق. درگذشت و قبرش در قزوین مشهور است. (ریحانة الادب ج3 ص292 و 293).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) حمدالله احمدبن ابوبکربن نصر مستوفی. رجوع به حمدالله مستوفی شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) خلیل. از اکابر علمای امامیه اواخر قرن 11 هجری و از معاصران شیخ حر عاملی و علامهء مجلسی و ملا محسن فیض کاشانی و از شاگردان شیخ بهایی و میرداماد است. وی پیش از سی سالگی چندی متولی موقوفات حضرت عبدالعظیم بود. ملا خلیل مسلک اخباری داشت و مجتهدان را سخت انتقاد میکرد. نماز جمعه را در غیبت امام حرام میدانست و استعمال دخانیات را جائز میشمرد. مناقشات وی با ملامحسن فیض معروف است. از تألیفات اوست: 1- الجمل فی النحو. 2- حاشیهء شرح شمسیه. 3- حاشیهء عدة الاصول شیخ طوسی. 4- حاشیه مجمع البیان طبرسی. 5- رسالهء حرمت توتون. 6- رسالهء حرمت نماز جمعه در زمان غیبت امام. 7- رسالهء قمیّه. 8- رسالهء نجفیه. 9- رموز التفاسیر الواقعه فی الکافی و الروضة. 10- الشافی فی شرح الکافی. 11- شرح کافی عربی. 12- شرح کافی فارسی. وی به سال 1089 ه . ق. در 88سالگی در قزوین وفات یافت و در مدرسه ای که به نام او موسوم است مدفون گردید. (ریحانة الادب ج3 ص245).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) خلیل بن عبدالله بن خلیل، مکنی به ابویعلی. از محدثان است. وی از علی بن محمدصالح مقری و جز او روایت کند و از او امام ابوبکربن لال فقیه همدانی در معجم خود روایت دارد. (معجم البلدان).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) زکریابن محمود (یا زکریابن محمد بن محمود) انصاری، مکنی به ابویحیی (یا ابوعبدالله) و ملقب به جمال الدین و گاهی به عمادالدین. از علماء و محدثان است. نسب وی به مالک بن انس میرسد و در دورهء مستعصم عباسی منصب قضاء واسط و حِلّه بدو مفوض بود. و در اوقات قضاوت وی خلافت عباسی منقرض گشت. زکریا از شاگردان اثیرالدین ابهری است. او راست: 1- آثار البلاد و اخبار العباد، این کتاب در شهر غوطه با مقدمه ای به زبان آلمانی چاپ شده است. 2- عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. وی به سال 682 ه . ق. در واسط وفات یافت و در مقبرهء شونیزیهء بغداد دفن گردید. (ریحانة الادب ج3 ص295). مؤلف معجم المطبوعات آرد: در جوانی به دمشق سفر کرد و با ابن عربی آشنا شد و در زمان معتصم عباسی متولی قضاء واسط و حِلّه گردید و در همین منصب بود تا بغداد سقوط کرد. علامه دی ساسی نسخه ای خطی از کتاب عجایب البلدان یافته که در حاشیهء آن نوشته است که زکریابن محمد قزوینی شاگرد اثیرالدین ابهری بوده است. وی در واسط وفات یافت و به بغداد حمل شد. او راست: 1- آثار البلاد و اخبار العباد، وی در این کتاب آنچه را از خصایص شهرها و مردم آن دیده و شنیده و شناخته فراهم آورده است. 2- عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، این کتاب را در هنگام دوری از وطن تألیف کرده است و در لایپزیک به سال 1848 م. و در مطبعهء تقدم بدون تاریخ و در 416 صفحه به طبع رسیده، و نیز در حاشیهء کتاب حیوة الحیوان دمیری بسال 1305 - 1306 ه . ق. در مصر چاپ شده است. این کتاب به زبان فارسی ترجمه شده و در تهران به سال 1264 ه . ق. طبع گردیده است. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات مجموعه ای است از بخش های گوناگونی در علم طبیعت و سیاست و تاریخ و ادب. با تألیف این کتاب سزاوار است که وی را هرودوت قرون وسطی و بلینوس عرب نامند. (ذیل المنجد) (معجم المطبوعات ج2 ستون 1507، 1508). زکریابن محمد مورخ و جغرافیادان است. وی در شهر قزوین به سال 1208 ه . ق.(1) به دنیا آمد و متولی قضاء واسط و حِلّه بود. کتاب عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات از تألیفات اوست. وفات او به سال 1283 ه . ق. اتفاق افتاد. (الموسوعة العربیة).
(1) - ذیل المنجد تولد وی را 1203 ه . ق. ضبط کرده.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) سعدالدین قلغ خواجه خالدی. رجوع به سعدالدین... شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) سعدالدین مستوفی. رجوع به سعدالدین... شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) شرف الدین طویل. رجوع به شرف الدین طویل شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن جعفر، مکنی به ابومحمد. از فقهاء شافعی است که در مصر مجلس درس داشت و در رمله متصدی منصب قضاء بود و به شایستگی شهرت یافت. وی قوهء شنوایی نداشت و ازاینرو حدیث را مینوشت و میفهمید و از بر میکرد. حافظان حدیث گرد او فراهم آمدند ولی سرانجام احادیث درست و نادرست را با هم آمیخت و روایاتی وضع کرد و کارش به افتضاح و رسوایی کشید و کتابهایش را در برابر چشمانش سوختند و مجلس درسش را ترک گفتند. او اندکی پس از این درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) عبدالنبی بن محمدتقی. از عالمان جلیل و از معاصران سیدمهدی بحرالعلوم و مؤلف کتاب تتمیم امل الاَمل است. (الذریعه ج3) (ریحانة الادب ج3 ص295).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) عثمان ماکی. رجوع به عثمان شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) علی بن اسماعیل موسوی. از عالمان و محدثان اواخر قرن سیزدهم هجری است که در تدریس قوانین میرزای قمی تبحر داشت. از تألیفات اوست: 1- حاشیه بر قوانین میرزای قمی. 2- حاشیه معالم الاصول. 3- قاعدهء لاضرر. وی به سال 1298 ه . ق. وفات یافت. (الذریعه ج6 ص177) (ریحانة الادب ج3 ص295).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) علی بن عمر بن ابوالحسن دبیران کاتبی. رجوع به دبیران (نجم الدّین...) شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) علی بن عمر بن محمد بن حسن حربی، معروف به ابن القزوینی و مکنی به ابوالحسن. از مردم بغداد و از محدثان است. وی مردی پارسا و از اوتاد بود. حدیث را از ابوالعباس بن مکرم و ابوعمربن حیویه و جز این دو روایت کرد و از او مردم بسیاری روایت کرده اند، و از جمله آنان میتوان از خطیب ابوبکر نام برد. ولادت وی در محرم سال 360 ه . ق. و وفات او در شعبان سال 442 اتفاق افتاد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) کاتبی. رجوع به کاتبی قزوینی شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) مالک. رجوع به مالک شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محسن بن محمدطاهر. از دانشمندان علوم عربی است. او راست: 1- رشح الحساب، این کتاب شرح نظم الحساب استادش قوام الدین محمد قزوینی است. 2- زینة المسالک فی شرح الفیة ابن مالک. 3- شرح العوامل المأة، در این کتاب عوامل عبدالقاهر جرجانی را شرح کرده و همین شرح است که به عوامل ملا محسن مشهور است و صاحب قصص العلماء اشتباهاً آن را از ملا محسن فیض دانسته است. 4- شرح نظم الحساب. 5- منظومه در معانی و بیان. سال وفاتش به دست نیامد. (ریحانة الادب ج3 ص296).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد بن احمد عصاری، غیاث الدین. رجوع به محمد بن احمد عصاری شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد بن سیدمهدی بن سیدحسن حسینی، مکنی به ابوالمعزّ. از علمای امامیهء عصر حاضر است که در نجف معقول و منقول را فراگرفته و دیوان شعر و رساله ای در تجوید و منظومه ای در ارث دارد. وی به سال 1335 ه . ق. در حِلّه وفات یافت و در نجف در مقبره مخصوص آل قزوین مدفون گردید. (ریحانة الادب ج3 ص297).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد بن عبدالوهاب. از دانشمندان و متتبعان بزرگ است. وی در 1294 ه . ق. در تهران تولد یافت و تحصیلات مقدماتی و علوم متداوله اسلامی را در همان شهر فراگرفت، و از جمله از استادان فقه وی حاج شیخ فضل الله نوری و استادان کلام و حکمت قدیم وی حاج شیخ علی نوری را میتوان نام برد. در سال 1322 ه . ق. به دعوت برادر خود میرزا احمدخان به لندن سفر کرد و مدت مدیدی در آنجا و سپس در پاریس و پس از آن در آلمان و باز مجدداً در پاریس اقامت کرد و در این نقاط با بعضی از مستشرقان اروپا آشنا شد، از جمله در لندن با ادوارد براون انگلیسی و مستر الس و مستر آمدروز و سر اینزن رس و ولادیمیر مینورسکی مستشرق معروف روسی که در لندن اقامت داشت. و در برلین با مرکوارت مستشرق معروف آلمانی صاحب ایرانشهر و ادوارد زاخائو و دکتر موریتز و سباستیان بک مؤلف «صرف و نحو مفصلی برای زبان فارسی» به آلمانی و غیرهم. در مدت اقامت وی در اروپا کتب زیر به تصحیح او رسید و به مخارج اوقاف خیریهء گیپ با ادوارد براون به طبع رسید: 1- تذکرهء لباب الالباب ج1. 2- مرزبان نامه. 3- المعجم. 4- چهارمقاله عروضی با حواشی مفصل و مبسوط در آخر آن. 5 و 6 و 7 - تاریخ جهانگشای جوینی با حواشی مفصل مبسوط در آخر جلد سوم و مقدمه مبسوط بر جلد اول. 8- ترجمه لوایح جامی به فرانسوی. 9- رساله ای در شرح حال مسعودسعد سلمان که فقط ترجمهء آن به انگلیسی توسط ادوارد براون به طبع رسیده است نه اصل فارسی آن. 10- دیباچه ای بر تذکرة الاولیاء شیخ عطار چ نیکلسون در لیدن. 11- رساله ای در شرح احوال شیخ ابوالفتوح رازی که به عنوان خاتمة الطبع در آخر جلد پنجم کتاب مزبور در طهران به طبع رسیده. 12 و 13- عده ای از مقالات متفرقهء تاریخی و ادبی و انتقادی که در تحت عنوان بیست مقالهء قزوینی در دو جلد به طبع رسیده است. جلد اول آن در بمبئی به وسیلهء ابراهیم پورداود بسال 1307 ه . ش. و جلد دوم بوسیلهء عباس اقبال به سال 1313 ه . ش. طبع شده است. 14- رساله ای در شرح احوال ابوسلیمان منطقی سجستانی مؤلف صوان الحکمة که به سال 1312 ه . ش. در پاریس به طبع رسید. 15- رساله ای در تحقیق مؤلف نفثة المصدور یعنی محمد نسوی منشی جلال الدین منکبرنی که به سال 1308 ه . ش. به اهتمام عباس اقبال در تهران به طبع رسیده است. 16- رساله ای راجع به ممدوحین سعدی و شرح احوال آنان که به سال 1317 ه . ش. توسط حبیب یغمائی ابتدا در مجلهء تعلیم و تربیت و سپس جداگانه در طهران به طبع رسیده است. 17- دیوان حافظ که از روی چندین نسخه قدیمی تصحیح کرده و به سال 1320 در ه . ش. تهران به اهتمام وزارت فرهنگ به طبع رسیده است. وی در اواخر سال 1318 ه . ش. به واسطهء ظهور جنگ در اروپا و صعوبت اقامت خارجیان در آنجا به طهران مراجعت کرد و 10 سال آخر عمر خود را در طهران گذرانید و در روز جمعه ششم خرداد 1328 ه . ش. / 28 رجب 1368 ه . ق. / 27 مهء 1949 م. نزدیک ساعت 10 و نیم بعدازظهر در طهران وفات یافت. علامه قزوینی از نوادر نوابغی بود که وسعت معلومات قدیم و جدید را با غریزهء کنجکاوی و دقت در شأن هر چیز و استقصای یک موضوع را تا درک کنه و علت آن و روش انتقادی علمی و انصاف و بیطرفی علمای جدید جمع داشت. بزرگترین فضل قزوینی این است که وی پس از آنکه علوم قدیمه و اسلامی را فراگرفت، چون گذارش به اروپا افتاد بر اثر عشق سوزانی که به فراگرفتن هر چیز داشت تحقیقات علمای آن سرزمین را مورد مطالعهء دقیق قرار داد. (از مجلهء یغما سال 1327 ه . ش. و مجلهء یادگار سال 1327 ه . ش.).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد بن جارک، معروف به حکیم شاه محمد. از مشاهیر علما و اطبای نامی قرن دهم هجری است که سلطان بایزید ثانی (886 - 918 ه . ق.) وی را به قسطنطنیه احضار کرد و طبیب خاص دربار گردانید و در عهد سلطان سلیم و سلطان سلیمان نیز به همین سمت باقی ماند. وی به سال 966 ه . ق. وفات یافت. او راست: 1- ترجمهء تذکرة الشعراء. 2 و 3- ترجمهء ترکی و فارسی حیوة الحیوان دمیری. 4- تفسیر قرآن از سورهء نحل تا آخر، یا از سورهء فتح تا آخر. 5- حاشیهء تهافت خواجه زاده مصطفی بن یونس. 6- حاشیهء شرح عقاید نسفی. 7- ذیل تذکرة الشعراء علیشیر نوایی. 8- ربط السور و الاَیات. 9- ایساغوجی. 10- شرح عقاید ملا جلال دوانی. 11- شرح کافیة ابن حاجب. و دور نیست که حکیم محشی سیوطی که حواشی او در اکثر چاپهای آن کتاب به طبع رسیده همین حکیم شاه باشد. (کشف الظنون) (قاموس الاعلام) (ریحانة الادب ج3 ص296).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد بن یزید، مکنی به ابوعبدالله و مشهور به ابن ماجه. رجوع به ابن ماجه شود.

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) محمد معصوم. از دانشمندان اواخر قرن 11 هجری و از شاگردان میرزا رفیعای نایینی و از معاصران آقا حسین خوانساری و ملا محسن فیض و ملا محمدتقی مجلسی است. حاشیهء الهیات، شرح اشارات خواجه، حاشیه ای بر حاشیهء خضری بر شرح تجرید قوشچی و حاشیهء شفا از تألیفات اوست. وی به سال 1091 یا 1099 ه . ق. وفات یافت. (الذریعة) (ریحانة الادب ج3 ص293).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) مهدی بن سیدحسن. از علمای اواخر قرن سیزدهم هجری است که در فقه و اصول و کلام و حدیث و تفسیر تبحر داشت. او راست: 1- آیات المتوسمین در حکمت الهی. 2- آیات الوصول الی علم الاصول. 3- الارث. 4- اساس الایجاد فی علم الاستعداد لتحصیل ملکة الاجتهاد. 5- استنباط القواعد الفقهیة. 6- اسماءالقبائل. 7- الانسان و ما له من التکلیف بحسب عوالمه. 8 - بصائرالمجتهدین فی شرح تبصرة المتعلمین. 9 - تفسیر سورهء توحید. 10- تفسیر سوره فاتحه. 11 - الفرائد در اصول، و این کتاب دارای پنج مجلد است. 12 - قلائدالخیر، در اصول عقاید. و کتابهای دیگر. وی از شاگردان شیخ مرتضی انصاری و حاج میرزا محمدحسن میرزای شیرازی بوده است. (الذریعه) (ریحانة الادب ج3 ص298).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) نجم الدین عبدالغفاربن عبدالکریم شافعی. از بزرگان علم و ادب و ریاضی است. او راست: 1- الحاوی الصغیر (در فروع و فقه شافعی)، و این کتابی است موجز و به سبکی عالی نگارش یافته و در میان شافعیه مورد اعتبار است و بر آن شرحها نوشته و آن را نیز به نظم درآورده اند. 2- اللباب. 3- شرح اللباب. 4- کتاب فی الحساب. وی به سال 1266م. وفات یافت. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1509، 1510) (ذیل المنجد).

قزوینی.

[قَزْ] (اِخ) نجم الدین دبیران. رجوع به دبیران (نجم الدّین...) شود.

قزوینی شدن.

[قَزْ شُ دَ] (مص مرکب)در خشم آمدن، چه مردم آنجا مغلوب الغضب اند. (آنندراج) :
اگرچه نیست ز قزوین و روستازاد است
ولیک میشود اندر حدیث قزوینی.
سلمان ساوجی (از آنندراج).

قزة.

[قُ زَ] (ع اِ) بازیی است عربان را. || مار یا نوعی از آن دم بریده کج رفتار. ج، قزات. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قزة.

[قِزْ / قُزْ / قَزْ زَ] (ع ص) مؤنث قز. زن نیک پاک از آلایش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قزه.

[قَ زَ / زِ] (اِ) جامه تنگ خط داری که فقراء میپوشند. (ناظم الاطباء).

قزی.

[قِزْیْ] (ع اِ) لقب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پارنامه. (منتهی الارب). لقب و پاچنامه. (ناظم الاطباء). گویند: بئس القزی هذا. (اقرب الموارد).

قزی.

[قَزْ زی] (ص نسبی) نسبت است به قز به معنی ساخته شده از ابریشم. (ناظم الاطباء).

قزی.

[قِ] (اِ) لقب و پارنامه. (ناظم الاطباء).

قزیح.

[قَ] (ع ص) ملیح قزیح؛ از اتباع است. (منتهی الارب). ملیح از مِلْح و قزیح از قِزْح آید. (اقرب الموارد). قزیح، از اتباع ملیح است. گویند: ملیح قزیح. (ناظم الاطباء).

قزیع.

[قُ زَ] (اِخ) تیره ای است از بجیله از دودهء قزیع بن فتیان بن ثعلبة بن معاویة بن یزیدبن غوث بن انماربن اراش. (اللباب).

قزیعة.

[قَ عَ] (ع اِ) توک موی گرداگرد سر کودک شبیه به ذوایه گذارند. (منتهی الارب). || زلفهای بناگوش. (ناظم الاطباء). || موی پاره ای که در وسط سر کودک گذارند خاصه. (منتهی الارب). کاکل. (ناظم الاطباء). قُزَّعة. (منتهی الارب). رجوع به قزعة شود.

قزیعی.

[قُ زَ] (ص نسبی) نسبت است به قزیع. (اللباب). رجوع به قزیع شود.

قزیعی.

[قُ زَ] (اِخ) ربیع بن قزیع. از تابعیان است. وی از ابن عمر روایت کند و شعبة از او روایت دارد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قزیل ایرماق.

[قِ] (اِخ) نام بزرگترین رودخانهء آناطولی است. چون رنگ مایل به قرمز دارد بدین نام (که به معنی رود سرخ است) نامیده شده است. در قدیم آن را هالیس(1) میگفتند. این رودخانه از وسط سنجاغ سیواس میگذرد و به قیصریه واقع در ولایت آنقره (آنکارا) وارد میشود و پس از گذشتن از شهر آنقره (آنکارا) و شهر قیر و بعض نواحی دیگر به بحر احمر میریزد. این رودخانه شکل قوسی دارد و 250هزار گز وتر قوس آن، و طول خود آن مجموعاً 850هزار گز است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Halys.

قزین.

[قَ] (ص نسبی) هر چیز ساخته شده از ابریشم. ابریشمین. (ناظم الاطباء).

قزیة.

[قُ زَیْ یَ] (اِخ) دژی است به یمن. (معجم البلدان).

قژاکند.

[قَ کَ] (اِ مرکب) قزاکند. رجوع به قزاکند شود :
در قژاکند مرد باید بود
بر مخنث سلاح جنگ چه سود؟
سعدی (گلستان).

قژاوه.

[قَ وَ] (اِ) کجاوه. محمل. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کجاوه و قزاوه شود.

قژلة.

[قَ ژَ لَ / لِ] (اِ) زاغ و کلاغ که قچل نیز گویند. (ناظم الاطباء).

قژه.

(1) [قِ ژِهْ] (اِ) هر چیز پلشت و پلید و نجس را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف «فژه». (از حاشیهء برهان چ معین از سراج اللغات از فرهنگ نظام ج5 ص لط = سی ونه).

قژیل.

[قَ] (اِ) توت سیاه. || شاه توت. (ناظم الاطباء).

قس.

[قَس س] (ع مص) رنج دادن و آزردن به سخن زشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قسّهم قسّاً؛ رنج داد و آزرده کرد ایشان را به سخن زشت. (منتهی الارب). || سخن چینی کردن. (تاج المصادر بیهقی). سخن چینی نمودن. (منتهی الارب). || از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). در پی چیزی شدن و جستن آنرا. (منتهی الارب). || تنها چرا کردن شتر. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || نیکو چراندن شتران. || نیکو راندن شتران. || خوردن: قس ما علی العظم؛ خورد هرچه بر استخوان بود از گوشت و مغز آن. (منتهی الارب).

قس.

[قَس س] (ع اِ) خداوند شتران که پیوسته ملازم آنها باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مهتر ترسایان و دانشمند آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). من کان بین الاسقف و الشماس. (اقرب الموارد). ج، قُسوس. (اقرب الموارد). رجوع به قُسّ شود. || پشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صقیع. (اقرب الموارد). || ژاله و شبنم. (ناظم الاطباء).

قس.

[قَ] (اِ) لبلاب بی ثمر است. برگش مشبک و ریزه و شاخش باریک و شرب برگ و شاخ او مُدِرّ حیض و فرزجهء او با عسل مُخرج جنین و سعوط عصارهء او جهت عفونت خیشوم و آب بیخ او با سرکه جهت گزیدن رتیلا نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی قسوسی است که ثمر نداشته باشد، و به معنی لبلاب بی ثمر نیز آمده و اوراق آن صغیر میباشد و شاخه های باریک و عصارهء بیخ آن با سرکه جهت سم رتیلا نافع است. رجوع به مخزن الادویه شود.

قس.

[قِس س] (ع مص) در پی چیزی شدن و جستن آن را. || سخن چینی نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَسّ و قُسّ شود.

قس.

[قِس س] (ع اِ) کشیش. رجوع به قُسّ و قَسّ شود.

قس.

[قُس س] (ع مص) در پی چیزی شدن و جستن آن را. || سخن چینی نمودن. (منتهی الارب). رجوع به قَسّ و قِسّ شود.

قس.

[قُس س] (ع اِ) دانشمند ترسایان. (السامی فی الاسامی). رجوع به قَسّ و قِسّ شود. عربی قسیس و سریانی قشیشا(1) (پیر کاهن) و آرامی قشیشا(2) . (حاشیهء برهان آقای دکتر معین، ذیل «کشیش»، از معجمیات عربیه - سامیه ص179).
(1) - qeshshisha.
(2) - qashisha.

قس.

[قَس س] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب).

قس.

[قَس س] (اِخ) موضعی است میان عریش و قرماء از بلاد مصر، و جامهء قسّی بدان منسوب است. (منتهی الارب).

قس.

[قَس س] (اِخ) ساحلی است در بلاد هند. (منتهی الارب). نام جائی است، و در حدیثی از علی آمده است که رسول خدا (ص) از پوشیدن جامه قسّی نهی کرد. و در هند بین نهر وارا شهری است به نام قس که انواع جامه های رنگین از آنجا صادر شود و شاید جامهء قسّی بدان منسوب باشد. (معجم البلدان). رجوع به قَسّی شود.

قس.

[قَس س] (اِخ) (دیرال ...) جائی است به دمشق. (منتهی الارب).

قس.

[قُس س] (اِخ) ابن ساعدة. اسقف نجران است که در بلاغت به وی مثل زنند. (اقرب الموارد). وی حکیمی بود بلیغ در عرب و ششصد سال زندگانی نمود (!)، و در حدیث از او یاد شده است. (از منتهی الارب). قس بن ساعدة بن جذامة بن زفربن ایادبن نزاربن خطیبه، بلیغ عرب و قاضی عصر خود و اسقف نجران بود. وی به سال 600 ه . ق. وفات کرد. ابوعلی بن سکن و ابن شاهین و عبدان مروزی و ابوموسی وی را در زمرهء صحابیان قلمداد کرده اند. ابوحاتم سجستانی وی را از سالمندان دانسته و گوید: وی 380 سال عمر داشت. گویند وی نخستین عربی است که با تکیه بر عصا یا شمشیر خطبه خواند و نخستین کسی است که در کلام خود «اما بعد» گفت و نخستین کسی است که در نامهء خود نوشت «من فلان الی فلان». وی بر قیصر روم وارد میشد و مورد احترام قرار میگرفت. تا قبل از بعثت پیغمبر (ص) حیات داشته و آن حضرت او را دیده است. پس از مرگ وی [ 23 سال قبل از هجرت ] دربارهء او از پیغمبر پرسیدند، گفت: «یحشر امة وحدة». (اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص39) (الموسوعة العربیة). این اشعار از اوست:
فی الذاهبین الاوّلی
نَ من القرون لنا بصائر
لما رأیت موارداً
للموت لیس لها مصادر
و رأیت قومی نحوها
تمضی الاصاغر و الاکابر
لایرجع الماضی الَیْ
یَ و لا من الباقین غابر
ایقنت انی لامحا ـ
لة حیث صار القوم صائر.
گویند چون این ابیات را برای رسول خدا (ص) خواندند فرمود: «انه یبعث امة علی حده». (بلوغ الارب ج3 ص155). و رجوع به الاصابة شود.

قس.

[قَس س] (اِخ) لقب عبدالرحمان عبدالله عابد تابعی است، که خاطرش را به سوی سلامهء مغنیه میلی بود. (منتهی الارب).

قسا.

[قَ] (ع مص) سخت شدن. (برهان). || سخت دل شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به قساء و قساوه و قساءة شود.

قسا.

[قَ] (معرب، اِ)(1) نام داروئی است که آن را سلیخه گویند، و آن پوست درختی است. (برهان) (ناظم الاطباء). سلیخه است. (تحفه حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). آن را به هندی کهیلا نامند، و به معنی دارچینی نیز آمده است.
(1) - Cassia of arabia. (از حاشیهء برهان چ معین از استینگاس).

قسا.

[قَ] (اِخ) موضعی است در عالیه، و ابن احمر در اشعار خود از آن یاد کرده است. و گویند قسا دهی است در مصر و جامهء قسی که پیغمبر آن را نهی فرموده است منسوب بدانجاست. (معجم البلدان).

قساء .

[قَ] (ع مص) قسا. سخت شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قسا و قساءة و قساوة شود.

قساء .

[قُ] (اِخ) نام کوهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قساء .

[قُ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان).

قساء .

[قِ] (اِخ) (ذو...) جائی است نزدیک ذات العشر و از منازل حاجیان بصره است و بین ماویه و ینسوعة واقع شده. (معجم البلدان).

قساءة.

[قَ ءَ] (ع مص) سخت شدن و درشت گردیدن: قسا قلبه قسواً و قسوةً و قساوةً و قساءً. | ناسره گشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قسی الدرهم؛ ناسره گشت. (منتهی الارب). || تاریک شدن. گویند: قسا اللیل؛ اظلم. (اقرب الموارد). رجوع به قسو و قسوة و قساوه شود.

قسابری.

[قُ بُ ری ی / بِ ری ی] (ع مص) بمعنی قسبر المرأة است، یعنی گائید زن را. (منتهی الارب). || (ص) نرهء دراز. (ناظم الاطباء).

قسابة.

[قُ بَ] (ع اِ) خرمای پست و ردی. (از المنجد). خرمای هیچکاره. (ناظم الاطباء).

قساح.

[قُ] (ع ص) صلب. (اقرب الموارد). خشک و سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صلب غلیظ. (المنجد). و چون نره ای در حالت نعوظ باقی ماند میگویند: انه لقساح. (ناظم الاطباء).

قساحة.

[قَ حَ] (ع مص) سخت گردیدن. قُسوحة. گویند: قسح الشی ء قساحةً و قسوحة. || تافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسوحة شود. گویند: قسح الحبل؛ فتله. (اقرب الموارد). || بسیار شدن انتشار نره. گویند: قسح الرجل؛ بسیار شد انتشار نرهء او. (منتهی الارب). بسیار شدن نعوظ نره. (ناظم الاطباء).

قسادا.

[] (معرب، اِ) تنکار است. (فهرست مخزن الادویه).

قسادیسما.

[] (سریانی، اِ) قصب الذریره است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قصب الذریره شود.

قسارا.

[] (سریانی، اِ) عود بلسان است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوارساما شود.

قسارس.

[] (معرب، اِ) کبر است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

قسارفورنیقن.

[] (معرب، اِ) تمر هندی است. (فهرست مخزن الادویه).

قسارقرنین.

[] (معرب، اِ) رطب است که به فارسی خرمای تر نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قسارواقرقون.

[] (معرب، اِ) سعد است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسارواقوقیرون شود.

قسارواقوقیرون.

[] (معرب، اِ) سعد است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسارواقرقون شود.

قساروس.

[] (معرب، اِ) قسوس است که عصارهء لحیة التیس باشد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسوس شود.

قساریداس.

[] (معرب، اِ) ذراریح است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ذروح و ذراریح شود.

قساس.

[قَسْ سا] (ع ص) نمام. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

قساس.

[قُ] (اِخ) کوهی است از بنی نمیر. و گویند کوهی است از بنی اسد و در آنجا معدن آهن است و شمشیرهای قساسی بدانجا منسوب است. جریر گوید قساس به ضم قاف یا فتح آن معدن عقیق است در یمن. (معجم البلدان). کوهی است به دیار بنی نمیر. (منتهی الارب). نام کوهی است در یمن که آن را به عربی عقیق میگویند و معدن عقیق نیز آنجاست، و بعضی گویند قساس نام موضعی است در دیار [ ارمینیه ] و کان آهن آنجاست. (برهان).

قساس.

[قُ] (اِخ) کان آهن است به ارمینیه و شمشیرهای قساسیه بدان منسوب است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قساس.

[قَ] (اِخ) ابن ابی معدیکرب. شاعری است. (منتهی الارب).

قساسی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قساس. (ناظم الاطباء). رجوع به قُساس شود.

قساسی.

[قُ] (ص نسبی) (سیف...) شمشیر منسوب به کان آهن قساس. (ناظم الاطباء). شمشیری است منسوب به قساس، و هو موضع للحدید بارمینیه. (مهذب الاسماء).

قساسیة.

[قُ سی یَ] (ص نسبی) نسبت است به قساس. (ناظم الاطباء).

قساسیة.

[قُ سی یَ] (ص نسبی) (سیوف...) شمشیرهای منسوب به کان آهن قساس. (ناظم الاطباء). رجوع به قُساس شود.

قساط.

[قِ] (ع اِ) جِ قسطاء. (ناظم الاطباء). رجوع به قسطاء شود.

قساطر.

[قَ طِ] (ع ص، اِ) جِ قسطر، به معنی قسطل. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل و قسطر شود.

قساطرة.

[قَ طِ رَ] (ع ص، اِ) جِ قسطری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسطری شود.

قساطل.

[قَ طِ] (ع اِ) جِ قسطل. (اقرب الموارد). غبارها. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل شود.

قساطلی.

[قَ طِ] (اِخ) نعمان بن عبده بن یوسف دمشقی. از دانشمندان است. او راست: الروضة الغناء فی دمشق الفیحاء؛ این کتاب مشتمل بر ملخص اخبار دمشق و آثار آن است و در چاپخانهء امریکایی بیروت در 162 صفحه در سال 1879م. به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1510).

قساطوس.

[] (معرب، اِ) قرطم است. (فهرست مخزن الادویه). قساطونوس.

قساطونوس.

[] (معرب، اِ) قرطم است. (فهرست مخزن الادویه). قساطوس.

قساطیس.

[قَ] (ع اِ) جِ قسطاس. رجوع به قسطاس شود.

قساطیل.

[قَ] (ع اِ) جِ قسطال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قسطال شود. || جِ قسطول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قسطول شود.

قساقس.

[قُ قِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد. قسقس. (اقرب الموارد). رجوع به قسقس شود.

قسالاون.

(1) [قُ وَ] (معرب، اِ) روغن زفت باشد، و صنعت آن چنان است که زفت را در وقت پختن، بخاری برمیخیزد و صوف پاکی یعنی پارچه ای که از پشم بافته باشند بر آن بخار می آویزند و ساعت به ساعت آن صوف را می افشارند و بعد از آن آن را از قرع و انبیق میچکانند، منافع بسیار دارد. (برهان) (فهرست مخزن الادویه) (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف فسالاون از یونانی Pisselaion(از حاشیهء برهان چ معین از استینگاس).

قسام.

[قَ] (ع اِمص) حُسن. (منتهی الارب). جمال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). خوبی صورت. (ناظم الاطباء). نیکویی. (مهذب الاسماء). قسامة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قسامة شود. || شدت گرما. (منتهی الارب). شدت حَرّ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گرمی بعدازظهر و هنگام طلوع آفتاب. (ناظم الاطباء). || (اِ) اول وقت نیمهء روز یا وقت روشن و بلند شدن آفتاب، و خورشید در این هنگام به نیکوترین منظر است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قسام.

[قَ] (اِخ) نام جائی است. یکی از شاعران عرب گوید :
فهممت ثم ذکرت لیل لقاحنا
بلوی عنیزة او بنعف قسام.
و ابن خالیوه آن را قشام به ضم قاف و شین معجمه ضبط کرده است. (معجم البلدان). رجوع به قشام شود.

قسام.

[قَسْ سا] (ع ص) بسیار قسمت کننده. (از اقرب الموارد). قسمت کننده و بخش کننده. (ناظم الاطباء). بخشنده. (غیاث اللغات) :
قسام سپیدی و سیاهی
روزی ده جمله مرغ و ماهی.نظامی.
قسام بهشت و دوزخ آن بارخدای
ما را نگذارد که درآییم از پای.
نظامی.
|| بهره دهنده. (ناظم الاطباء). حصه دهنده. || سوگند بسیار خورنده. (غیاث اللغات).

قسام.

[قِ] (ع مص) مقاسمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسام.

[قَ] (اِخ) نام اسب سویدبن سداد عبشمی. (ناظم الاطباء).

قسام.

[قَسْ سا] (اِخ) حارثی. مردی بود بر دمشق مسلط گردید و مدت درازی بر آن شهر حکومت داشت. اصل او از ده تلفیتا یکی از قرای کوهستان سیز بین حمص و بعلبک است. در آغاز شغل پَستی داشت ولی سرانجام صاحب ثروت و پیروانی گردید و به وسیلهء آنان به سال 365 ه . ق. دمشق را تصرف کرد. عزیز فاطمی از مصر لشکری به جنگ او فرستاد و روزها جنگ ادامه یافت و به شکست مصریان و امان خواهی آنان منتهی شد. در سرنوشت او در آخر کار مورخان اختلاف دارند، گویند بندکرده به مصر برده شد و گویند در جائی چندی اقامت داشت تا بدرود زندگی گفت به سال 377 ه . ق. (اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص40).

قسام.

[قَسْ سا] (اِخ) یزیدبن ابویزید، مکنی به ابوالازهر بصری. از محدثان است. وی از معاذة عدویة روایت کند و بصریان از او روایت دارند. به سال 130 ه . ق. وفات یافت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قسامات.

[قَ] (ع اِ) جِ قَسامة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قَسامة (ع اِمص) شود.

قسامل.

[قَ ؟] (اِخ) نام قبیله ای است در بصره، خطه ای معروف به قسامل دارند در بین عظم البلد و کنار دجله، و جای معمور و مسکون است. (معجم البلدان).

قساملة.

[قَ مِ لَ] (اِخ) قبیله هایی عربند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قبیله هائی از تازیان. (ناظم الاطباء). رجوع به قسامیل شود.

قساموس.

[] (معرب، اِ) دارچینی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسامویس و قسوماس شود.

قسامویس.

[] (معرب، اِ) دارچینی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قساموس و قسوماس شود.

قسامة.

[قَ مَ] (ع اِمص) مصالحهء میان مسلمانان و دشمنان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الهذنة بین العدو و المسلمین. (اقرب الموارد). ج، قسامات. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || (اِ) جماعتی که سوگند خورند بر چیزی و بگیرند آن را و یا گواهی دهند. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || سوگندهائی که تقسیم میشود بر اولیای قتیل چون ادعای خون کند بدون شاهد و بینه گویند: فلان قتل بالقسامة، و این را در صورتی گویند که اولیای آن قتیل بدون بینه و شاهد ادعای قتل بر کسی کنند، پس پنجاه سوگند میخورند که قاتل این قتیل فلان کس است، و این اشخاص را که سوگند خورده اند قسامة مینامند. (ناظم الاطباء). رجوع به باب دیات شرایع شود. || (اِمص) حُسن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جمال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسامة.

[قَ مَ] (ع مص) خوب روی و صاحب جمال گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (دهار) (زوزنی). گویند: قسم قسامة؛ خوبروی و صاحب جمال گردید، و این از باب «کرم» است. (ناظم الاطباء).

قسامة.

[قُ مَ] (ع اِ) مال صدقة. (اقرب الموارد). صدقه. (منتهی الارب). || آنچه قسام برای ذات خود جدا نماید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و به همین معنی است: ایاکم و القسامة. (اقرب الموارد).

قسامة.

[قَ مَ] (اِخ) ابن زهیر. از تابعان است. (منتهی الارب).

قسامی.

[قَ می ی] (ع ص) آنکه جامه را اول درنوردد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). من یطوی الثیاب اول طیها حتی تنکسر علی طیه. (اقرب الموارد). آنکه جامه درپیچد. (مهذب الاسماء). || اسبی که از جانبی اقرح (پیشانی سفید) و از جانبی رباع باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) هرچه میان دو چیز باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قسامی.

[قَ] (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

قسامیل.

[قَ] (اِخ) قبیله های عربند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قساملة شود.

قساوت.

[قَ وَ] (ع مص، اِمص) قساوة. رجوع به قساوة شود.

قساوت قلب.

[قَ وَ تِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سخت دلی. دل سختی. سنگدلی. دل سنگی.

قساور.

[قَ وِ] (ع اِ) جِ قسورة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسورة و قساورة شود.

قساورة.

[قَ وِ رَ] (ع ص، اِ) جِ قسورة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسورة و قساور شود.

قساوسة.

[قَ وِ سَ] (ع اِ) جِ قسیس. (منتهی الارب). رجوع به قسیس شود.

قساولان.

[ ] (معرب، اِ) اسم روغن زفت است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسالاون شود.

قساوة.

[قَ وَ] (ع مص) سخت و درشت گردیدن. || ناسره گشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تاریک شدن. (اقرب الموارد). || (اِمص) سخت دلی. || سیاه دلی. دل سیاهی. || ستمکاری. || دلگیری و ملالت. || غمگینی و حزن و اندوه و آزردگی. || تنگدستی. (ناظم الاطباء). رجوع به قسو و قسوة و قساءة و قساوت شود.

قساهیو.

[] (معرب، اِ) حلیون است که به فارس مارچوبه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قسای.

[قَ] (اِخ)(1) نهری است در کنگوی بلژیک. (ذیل المنجد).
(1) - Kasai.

قس الناطف.

[قُسْ سُنْ نا طِ] (اِخ)موضعی است نزدیک کوفه در کنار شرقی فرات، و مروحه جائی است کنار غربی فرات. و در اینجا جنگی میان ایرانیان و مسلمانان به سال 13 هجری در زمان خلافت عمر بن خطاب اتفاق افتاد و سردار لشکر مسلمانان در این جنگ ابوعبیدة بن مسعودبن عمرو بود. ایرانیان ابوعبیده را گفتند یا تو از شط بگذر و به سوی ما بیا یا ما به سوی تو آئیم. ابوعبیده گفت ما به سوی شما خواهیم آمد، ولی وی را از عبور منع کردند او اصرار ورزید و عبور کرد و مسلمانان شکست خوردند و ابوعبیده کشته شد و چهارهزار از مسلمانان در آب غرق شدند و یا به قتل رسیدند و فتح با ایرانیان بود. این روز را در تاریخ به نام «یوم الجسر» نامیده اند. (معجم البلدان).

قس الناطق.

[قُسْ سُنْ نا طِ] (اِخ)موضعی است نزدیک کوفه. (منتهی الارب). مصحف قس الناطف. (معجم البلدان). رجوع بدین کلمه شود.

قسأنینة.

[قُ سَءْ نَ] (ع مص) درشت گردیدن و خشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: اِقْسَأنَّ العود اقسئناناً و قسأنینة؛ یبس و اشتد. (از اقرب الموارد). || کلان سال و پشت دوتا گشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: اِقسأنَّ الرجل؛ کبر. (اقرب الموارد). || درگذشتن و مُضیّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: اِقسأنَّ فی العمل؛ مضی. (اقرب الموارد). || نیک تاریک گشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: اِقسأنَّ اللیل؛ نیک تاریک گشت. (منتهی الارب).

قسب.

(1) [قَ] (ع ص، اِ) سلب شدید. (اقرب الموارد). سخت در مقابل سست. (برهان) (منتهی الارب). || زشت از هر چیزی. (منتهی الارب). || خرمای خشک که در دهان ریزه گردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). نوعی از خرمای خشک باشد که اهل نجد آن را برشوم خوانند. گویند قابض است و شکم ببندد. (برهان). تمر نخل خشک شده و نیمرس آن، و اهل مغرب آن را مقلقل و اهل نجد عرع و برشوم و به فارسی خرمای سنگ شکن و به شیرازی قسبک نامند و اقسامی دارد، آنچه را بعد از جوش دادن در آب شکافته و پارچهء غیرمتساوی نموده و خشک کرده باشند شکم دریده نامند و آنچه سر آن را بلبل خورده و در درخت مانده خشک شده باشد بلبل خورده گویند و این شیرین تر میباشد، و بهترین همه بزرگ فربه هسته کوچک آن است که خشک باشد. طبیعت آن گرم و خشک و افعال و خواص آن مقوی معده و ناشف رطوبات و مستحکم کنندهء الیاف آن و حابس طبع و نفاخ و بطی ءالهضم و مرخّی معده و گاه اسهال می آورد و مصلح آن مغز گردکان بریان کرده، و گفته اند قسب قاطع اسهال بلغمی و مسکن عطش حادث از بلغم مالح است و بهتر آن است که خشک اندک مایل به سبزی آن را مقدار کمی بالای طعام سرد و تر بخورند خصوصاً صاحبان ضعف معده. (مخزن الادویه). و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود. || (مص) روان شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). شریدن آب. (زوزنی). قسب الماء قسباً؛ روان شد. || غروب شدن گرفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قسب الشمس؛ سرعت و اخذت فی الغیب. (اقرب الموارد).
(1) - در گلستان چ قریب ص5 آمده: «ذکر جمیل سعدی که در افواه عوام افتاده ست، و صیت سخنش که در بسیط زمین رفته، و قسب الجیب حدیثش که همچو شکر میخورند و رقعهء منشآتش که چو کاغذ زر میبرند...». در نسخ دیگر «قصب الجیب» آمده و به حدس علامه دهخدا اصل «قصب انجیر» است که ناسخان تصحیف کرده اند. (از لغتنامه در ماده «ذکر» از محمد معین در حاشیهء برهان). رجوع به قصب الجیب شود.

قسبار.

[قِ] (ع ص) نرهء دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قسبری. (منتهی الارب). رجوع به قسبری شود.

قسبرة.

[قَ بَ رَ] (ع مص) گائیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: قسبر المرأة قسبرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسبری.

[قُ بُ ری ی] (ع ص) نره دراز. (منتهی الارب). قسبار. (منتهی الارب). رجوع به قسبار شود.

قسبند.

[قُ بَ] (معرب، اِ) معرب کُسبند است و چیزی است که بر کمر بندند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || یا معرب گوسپند است به معنی شاة. (اقرب الموارد). مأخوذ از گوسپند فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء).

قسبة.

[قَ بَ] (ع اِ) یکی قسب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یک دانه خرمای قسب. (ناظم الاطباء). رجوع به قسب شود.

قسح.

[قَ سَ] (ع اِمص) خشکی. (منتهی الارب). یبس. (اقرب الموارد). || بقیهء انتشار نره. (منتهی الارب). بقایای حالت نعوظ. (ناظم الاطباء). || (مص) سخت شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قساحة شود.

قسحب.

[قُ حُب ب] (ع ص) سطبر و ضخم(1). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کلفت. (ناظم الاطباء). قُسقُبّ.
(1) - حطب تحرق انواعه بالاقران. (اقرب الموارد).

قسحمی.

[قُ حُ] (ص نسبی) نسبت است به قسحم بن جذام بن صدف. (اللباب).

قسحمی.

[قُ حُ] (اِخ) مالک بن سویدبن احدة بن قسحم. از صحابیان است و رسول خدا صلی الله علیه و سلم او را شرید نامید. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قسر.

[قَ] (ع مص) به ستم بر کاری داشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). به قهر و کراهت به کاری واداشتن. گویند: قسره علی امر؛ اکرهه علیه. (از اقرب الموارد): قسر دایم بر طبیعت محال است. || (اِمص) ستم.

قسر.

[قَ] (اِخ) نام بطنی است از بجیله. (منتهی الارب).

قسر.

[قَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

قسر.

[قِ سِ] (ص) بی حاصل. نازا. عقیم. عاقر. سترون.
- قسر دررفتن حیوان؛ بار نگرفتن و نزادن و حمل برنداشتن آن هنگام جفت گیری.
- || و در کنایه به معنی هر کاری است که به نتیجه نرسد.
- قسرکُس؛ ناسزائی است که بزنان گویند یعنی زنی که فرزند نتواند آوردن.

قسر.

[قَ] (اِخ) نام کوه سراة است که در حدیث نبوی وارد شده است. رجوع به معجم البلدان شود.

قسر.

[قَ] (اِخ) ابن عبقربن انماربن اراش بن عمروبن الغوث. تیره ای است از بجیلة. (اللباب). قسربن عبقربن انماربن اراش، از قحطان و جد جاهلی است، و گویند نام او مالک بوده و قسر لقب داشت. از فرزندان وی تیره های فراوانی به وجود آمد. اسماعیل بن عمار اسدی که از شاعران مخضرم امویان و عباسیان است گوید :
بکت المنابر من فزارة شجوها
فالیوم من قسر تضجّ و تجزع.
رجوع به الجمحی ص289 و جمهرة الانساب ابن حزم ص365 و 366 و اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص40 شود.

قسراً.

[قَ رَنْ] (ع ق) قهراً. جبراً. به ناچار. به ناخواست به ناخواه. به زور. به ستم : قلعهء شاه دز را... در حصار گرفت و لشکرها بر مدار آن بداشتند به یک دو روز آن حصن را قهراً و قسراً بگشادند. (جهانگشای جوینی).

قسراق.

[] (ترکی، اِ) رماک است. (تحفه حکیم مؤمن). رجوع به قسران شود.

قسران.

[] (ترکی، اِ) رماک است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسراق شود.

قسربوا.

[] (اِ) دهن حنا است. (فهرست مخزن الادویه).

قسری.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قسر. (اللباب). رجوع به قَسر شود.

قسری.

[قَ] (ص نسبی) (حرکت...) در مقابل حرکت ارادی طبعی است، و آن حرکتی است که به قسر قاسر تحقیق یابد مانند پرتاب سنگی به طرف بالا. رجوع به حکمت الاشراق چ انستیتو ایران و فرانسه ص194 شود.

قسری.

[قَ] (اِخ) اسدبن عبدالله است. رجوع به اعلام زرکلی، اسدبن عبدالله و اسدبن عبدالله قسری در همین لغت نامه شود.

قسری.

[قَ] (اِخ) خالدبن عبدالله بن یزیدبن اسد. امیر عراق بود. جد وی یزید صحبت رسول خدای را درک کرد. مردمی بسیار به وی منسوبند. (اللباب). و رجوع به اعلام زرکلی، خالدبن عبدالله و اسدبن عبدالله قسری در همین لغت نامه شود.

قسری.

[قَ] (اِخ) یزیدبن خالد. رجوع به یزیدبن خالد در اعلام زرکلی شود.

قسس.

[قُ سُ] (ع ص، اِ) دانشمندان. || نیکورانندگان شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسط.

[قَ سَ] (ع اِمص) خشکی در گردن. || راستی استخوانهای ساق ستور، و آن عیب است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). من عیوب الخلقیة للفرس و هو ان تری رجلاء منتصبین غیر محنبین(1). (صبح الاعشی ج2 ص26). || (مص) خشک شدن. گویند: قَسِطَتْ عنقه قسطاً؛ کانت یابسة. و قسطت عظام الفرس؛ یبست من الهزال. || راست شدن استخوان. گویند: قسطت الدابة؛ کانت رجلاها منتصبتین. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به فتح قاف ضبط شده است.

قسط.

[قَ سُ] (ع ص) رَجُل قسط الرِّجْل، مرد راست استخوان پای. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسط.

[قَ] (ع مص) عدل و داد کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و این از مصادری است که صفت واقع میشود، مانند عدل. گویند: رجل قسط، چنانکه گویند: شاهد عدل، و واحد و جمع در آن یکسان است. (منتهی الارب).

قسط.

[قِ] (ع اِ) عدل و داد. || بهره از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حصه و نصیب. (اقرب الموارد). || پیمانه که نیمهء صاع باشد. (منتهی الارب). مکیال یسع نصف صاع. (اقرب الموارد). || حنین گوید قسط سه رطل است و ثابت قره گوید قسط چهار رطل است و قسط عسل یک رطل و نیم است. قسط رومی بیست اوقیه. قسط انطاکی و قسط مصری هیجده اوقیه. و گفته اند چهار رطل، قسط عسل در یونان یک رطل و گفته اند رطلی و نیم و نیز دو رطل و نیم. قسط شراب بیست اوقیه... و قسط عطری بیست وچهار اوقیه. (مفاتیح) (بحر الجواهر). || شش یک فرق، و آن شش قسط باشد و گاهی بدان وضو کنند، و به همین معنی است قسط در حدیث زیر: ان النساء من اسفه السفهاء الا صاحبة القسط و السراج؛ گویا مراد آن زنی است که خدمت شوهر کند و وسیلهء وضوی او را فراهم سازد و بالای سر او با چراغ ایستد. || مقدار. || رزق. || ترازو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کوزه. (منتهی الارب). الکوز عند اهل الامصار. (اقرب الموارد). || جزء از دَین تقسیط شده و بدان نجم نیز گویند و جمع آن اقساط است. || (ص) عادل و دادگر. واحد و جمع در وی یکسان است. (ناظم الاطباء).

قسط.

[قَ] (ع مص) جور و بیدادگری کردن و از حق بازگردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پریشان و پراکنده نمودن چیزی را. (منتهی الارب). قسوط به هر دو معنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسوط شود. || گران شدن نرخ. (تاج المصادر بیهقی).

قسط.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَسْطاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسطاء شود.

قسط.

[قُ] (ع اِ) کسد. کست. کسط، و آن دارویی است. (منتهی الارب). عود هندی و عربی که بدان علاج کنند، مُدِرّ و نافع کبد است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). بیخی است شبیه به بیخ لفاح و از نواحی هند خیزد و نباتش مفروش و بی ساق و برگش عریض و سه قسم میباشد: یکی شیرین و سبک و سفید و با عطریت و قسط بحری و عربی نامند و قسمی مایل به سیاهی و سبک و سطبر و کم بوی و تلخ و او را قسط هندی نامند و قسمی مایل به سرخی و سنگین و در وزن شبیه به چوب شمشاد و خوشبو و بی تلخی است، و از مطلق او مراد قسط شیرین است و بهترین او سفید تازهء گرم نخورده است که اندک زبان را بگزد و قوتش تا چهار سال باقی است، و فرق در میان او و راسن که قسط شامی نامند عدم عطریت راسن است و عدم گزندگی زبان و صلابت آن، در سیُم گرم و خشک و مدرّ بول و حیض و جاذب خلط از عمق بدن و تریاق سموم حیوانی و مفتح سدّهء جگر و قاطع خلاط غلیظه و لزجه و مبهّی و کشندهء اقسام کرم معده و جهت درد رحم و درد سینه و شکافتگی عضل و تقویت معده و جگر و دردهای مزمنهء دماغی و معده و عضلات و مفاصل و تحلیل ریاح و اخراج سنگ گرده و با سکنجبین جهت تب ربع و با عسل جهت ربو و ضیق النفس و سرفهء کهنه و یرقان و علل سپرز و استسقاء و تشنج و کزاز و رعشه و حذر نافع و بخور او قاتل جنین و رافع وبا و زکام و ضماد او جهت کلف و عرق النسا و دردهای بارده و با روغن زیتون جهت رفع لرز و فالج و استرضاء و درد گوش و سعوط او جهت دردسر مزمن و ذرور او جهت قروح رطبه مفید و فرزجهء او مُدرّ حیض و طلای او با سرکه و قطران و عسل جهت داءالثعلب و غش نافع و مضر مثانه و مصلحش گل انگبین و مضر ریه و مصلح او انیسون و قدر شربتش یک درهم و بدلش نصف وزن او عاقرقرحاست و روغن قسط ساذج که قسط تلخ را به قدر چهل مثقال نیمکوب کرده یک شبانه روز در شراب خیسانیده با چهارصد مثقال روغن زیتون بجوشانند تا شراب سوختهء روغن بماند گرم و خشک و محلل و مقوی و رافع برودت معده و جگر و لرز و تبهای بلغمی و سوداوی و مقوی موی و قدر شربتش تا هفت درهم و روغن غیرساذج او در دستورات مذکور است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به بحرالجواهر و مخزن الادویه شود.

قسطا.

[] (اِخ) سردار کفار روم در جنگ خالدبن. رجوع به حبیب السیر چ سنگی ج1 ص159 شود.

قسطا.

[قُ](1) (اِخ) ابن لوقا بعلبکی. فیلسوف و ریاضی دان رومی الاصل است. وی در زبان یونانی با فصاحت سخن میگفت و عربی را نیکو میدانست و بسیاری از کتابهای قدیمی را ترجمه کرد و به تألیفات چندی پرداخت از جمله: 1- الفلاحة الیونانیة، چاپ شده. 2- ثلاث مقالات فی رفع الاجسام الثقیلة، چاپ شده. 3- المرایا المحرقة. 4- الاوزان و المکاییل. 5- الفصل بین الروح و النفس، خطی. 6- الفردوس، فی التاریخ. 7- العمل بالکرة الفلکیة، خطی، یا این همان کتاب «الاکر» خطی است که آن را از تاوذیوس ترجمه کرده و ثابت بن قرة آن را اصلاح و تحریر نموده است. 8- المطالع، خطی، و آن را از انسقلاوس نقل کرده است و کندی آن را اصلاح و تحریر کرده است. 9- رسالهء ذات الکرسی الافاقی، خطی، دربارهء فلک. 10- رسالة فی اختلاف الناس فی سیرهم و اخلاقهم، خطی. 11- رسالة فی تدبیر الابدان فی السفر، خطی. 12- البلغم و علله، خطی. 13- رسالة فی علل الشعر، خطی. 14- العمل بالاسطرلاب، خطی. 15- هیأة الافلاک، خطی. وی در زمان مقتدربالله عباسی بود و در ارمینیه به سال 300 ه . ق. وفات یافت. (طبقات الاطباء ج1 ص244) (اخبار الحکماء ص173) (جولة فی دور الکتب الامیرکیه ص93 و 94) (هدیة العارفین ج1 ص835) (خزائن الاوقاف ص331) (مختصرالدول ص259) (اعلام زرکلی چ 2 ص40 و 41).
قسطا نام پسر لوقا است و ایشان دو حکیم بودند در یونان و او کتابی در دین آتش پرستی به نام پدر خود تصنیف کرده بود، و بعضی گویند قسطا نام کتابی است که لوقا تصنیف کرده بود. (برهان). وی در زمان مأمون عباسی میزیست و زبان عربی و یونانی نیک میدانست، از جمله کتبی که او واسطهء ترجمهء آن از یونانی بوده مجسطی و دیگری اقلیدوس الحکمه است. (فرهنگ شعوری). کتاب اُکر که در زمان احمدبن معتصم بالله عباسی تا شکل خامس از مقاله سیُم آن را ترجمه کرده و کتاب مساکن ثاودسیوس در طهران به سال 1304 ه . ق. چاپ سنگی شده است. کتابهای زیر را قاموس الاعلام ترکی از جمله تألیفات وی نام برده است: 1- کتاب فی اوجاع النقرس. 2- کتاب فی الروائح و عللِها. 3- کتاب جامع فی الدخول الی علم الطب. 4- کتاب فی النبیذ و شربه فی الولایم. 5- کتاب فی الاسطقسات. 6- کتاب فی السحر. 7- کتاب فی العطش. 8- کتاب فی القوة و الضعف. 9- کتاب فی الاغذیه علی طریق القوانین الکلیه. 10- کتاب فی النبض و معرفة الحُمَّیات و ضروب البحرانات. 11- کتاب فی علة الموت فجأة. 12- کتاب فی معرفة الخدر و انواعه و علله و اسبابه و علاجه. 13- کتاب فی ایام البحران فی الامراض الحادّة. 14- کتاب فی الاخلاط الاربعة و ما تشترک فیه. 15- کتاب فی الکبد و خلقتها و ما یعرض فیها من الامراض. 16- رسالة فی المروحة و اسباب الریح. 17- کتاب فی مراتب کتب الطیبة. 18- کتاب فی تدبیر الابدان فی سفر الحج. 19- کتاب فی دفع ضرر السموم. 20- کتاب فی المدخل الی علم الهندسه. 21- کتاب آداب الفلاسفه. 22- کتاب فی الفرق بین الحیوان الناطق و غیرالناطق. 23- کتاب فی تولد الشعر. 24- کتاب فی الفرق بین النفس و الروح. 25- کتاب فی الحیوان الناطق. 26- کتاب فی الجزء الذی لایتجزی. 27- کتاب فی حرکة الشریان. 28- کتاب فی النوم و الرؤیا. 29- کتاب فی العضو الرئیسی من البدن. 30- کتاب فی البلغم. 31- کتاب فی الدم. 32- کتاب فی المرة الصفراء. 33- کتاب فی المرة السوداء. 34- کتاب فی شکل الکرة و الاسطوانة. 35- کتاب فی الهیأة و ترکیب الافلاک. 36- کتاب فی حساب التلاقی علی جهة الجبر و المقابلة. 37- کتاب فی العمل بالکرة الکلیرة النجومیة. 38- کتاب السیاسة. 39- کتاب المدخل الی المنطق. 40- شرح مذهب الیونانیین. 41- کتاب فی شکوک کتاب اقلیدس. 42- المدخل الی علم النجوم. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به عیون الانباء و فهرست ابن ندیم و تاریخ الحکماء القفطی شود :
آن حرفهای خط کتاب او
گوئی حروف دفتر قسطا شد.دقیقی.
هر کسی چیزی همی گوید ز تیره رای خویش
تا گمان آید که او قسطای بِنْ لوقاستی.
ناصرخسرو.
به قسطاسی بسنجم راز موبد
که جوسنگش بود قسطای لوقا.خاقانی.
(1) - در برهان به کسر قاف ضبط شده و گوید: به ضم اول هم آمده است.

قسطاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقسط. راست و خشک استخوان و خشکی رسیده: عنق قسطاء؛ گردن خشکی رسیده و یابس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رکبة قسطاء؛ زانوی خشک درشت چندانکه از خشکی منقبض نشود. (از منتهی الارب). || کج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل قسطاء؛ ای معوجه. (اقرب الموارد). ناقة قسطاء؛ شتر ماده ای که پی قوائم آن خشک باشد در خلقت. ج، قُسْط. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسطار.

[قُ](1) (معرب، ص، اِ) کسی که طلای فراوان نگهداری کند تا آنها را به ورقه مبدل سازد. گروهی به این نام شهرت دارند. (اللباب). صیرفی. تاجر. || میزان. (المعرب جوالیقی). || کیسه دار. (مهذب الاسماء). || کسی که متصدی کارهای ده و متولی شئون آن گردد. (المعرب جوالیقی).
(1) - جوالیقی آن را به ضم اول و کسر آن ضبط کرده است.

قسطار.

[قَ](1) (معرب، ص، اِ) مرد دانا و دوربین. (منتهی الارب). مرد نقاد دانای خبیر و دوربین. (ناظم الاطباء). جهبذ. (اقرب الموارد). گاهبد. گهبد. قسطار و قسطری، دو کلمهء رومی است به معنی جهبذ. (ثعالبی از سیوطی در المزهر). || خزانه دار، و این کلمه معرب است از لاتینی کستار.(2) رجوع به قُسطار (معرب، ص، اِ) و قسطر و قسطری شود.
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء به کسر قاف آمده است.
(2) - Quaistor.

قسطار.

[قُ] (اِخ) جعفربن محمد بن عبدالله حرانی، مکنی به ابومحمد. از محدثان است. وی از یحیی بن مصفی رهاوی روایت کند و از او ابواحمدبن عدی جرجانی روایت دارد. (اللباب).

قسطاس.

[قِ] (ع / معرب، اِ) میزان. (اقرب الموارد). کپان و ترازو. (منتهی الارب) (برهان). || راست تر ترازوها. (منتهی الارب). اقوم الموازین. (اقرب الموارد). || ترازوی عدل، هر ترازو که باشد. (منتهی الارب). میزان العدل ایّ میزان کان. (اقرب الموارد) : و زنوا بالقسطاس المستقیم. (قرآن 17/35).برخی گویند این کلمه عربی و مأخوذ از قسط به معنی عدل است و گروهی آن را رومی معرب دانند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُسطاس شود.

قسطاس.

[قُ] (ع / معرب، اِ) ترازو. (برهان). ترازوی بزرگ. (مهذب الاسماء). قِسطاس در همهء معانی آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِسطاس شود :
به قسطاسی بسنجم راز موبد
که جوسنگش بود قسطای(1) لوقا.خاقانی.
(1) - ن ل: قسطاس.

قسطاط.

[قُ] (اِخ) نام شهری است در حدود روم(1)، و بعضی گویند این لغت حبشی است. (برهان).
(1) - این نام در معجم البلدان و نخبة الدهر و حدودالعالم نیامده و مصحف فسطاط است. (از حاشیهء برهان چ معین).

قسطاکی.

[قُ] (اِخ) ابن یوسف بن بطرس بن یوسف بن میخائیل حمصی. از شاعران و نویسندگان و ناقدان و از مردم حلب است که تولد او به حلب بود و به سال 1275 ه . ق. به دنیا آمد و به سال 1360 ه . ق. هم بدانجا درگذشت. اجداد او در نیمهء اول قرن 16 م. هجرت کردند. او راست: 1- «منهل الورّاد فی علم الانتقاد»، این کتاب در سه جزء است و بسیاری از فصول آن در روزنامه ها و مجلات بزرگ منتشر شده است. 2- کتاب السحر الحلال فی شعر الدلال، چاپ شده، و این کتاب را در شرح حال خال خود جبرائیل دلال نوشته. 3- ادباء العرب ذووالاشر فی القرن التاسع عشر، چاپ شده. 4- مجموع رسائل و خطب و مقالات فی اغراض شتی، خطی. 5- دیوان شعر بزرگ، خطی. 6- مجموع اغان. وی از اعضاء انجمن علمی عربی دمشق بود. (اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص41).

قسطال.

[قِ] (ع ص) آوازدار. (از منتهی الارب). باآواز. (اقرب الموارد): نهر قسطال؛ جوی باآوازه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسطال.

[قَ] (ع اِ) غبار. (منتهی الارب). گرد و غبار. (ناظم الاطباء). غبار ساطع. (اقرب الموارد). ج، قساطیل. (ناظم الاطباء). رجوع به قسطل و قسطلان و قسطول و قساطیل شود.

قسطام.

[] (اِخ) لقب نعمان بن حارث بن جبله، از ملوک عرب غسانیان. رجوع به حبیب السیر چ سنگی ج1 ص92 شود.

قسطان.

[قُ] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسطانی و قسطانیه شود.

قسطان.

[قَ](1) (ع اِ) غبار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
(1) - ناظم الاطباء آن را به ضم قاف ضبط کرده است.

قسطانة.

[قُ نَ] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد از لسان) (مهذب الاسماء). رجوع به قسطان و قسطانی و قسطانیة شود.

قسطانة.

[قُ نَ] (اِخ) دهی است میان ری و ساوه. (منتهی الارب). این قریه در یک منزلی ری واقع است، و آن را بستانه خوانند. (معجم البلدان). کستانه. (سمعانی). دهی است از ری و ساوه، و جماعتی از محدثان بدان منسوبند. و آن را کشتانه نیز خوانند. (اللباب). دهی است در راه ساوه که تا ری یک مرحله فاصله دارد. و بدان کستانه نیز گویند. (معجم البلدان).

قسطانة.

[قُ نَ] (اِخ) قلعه ای است به اندلس. (منتهی الارب).

قسطانی.

[قُ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قسطانة، و آن را کشتانه نیز خوانند. (اللباب). رجوع به قسطانة شود.

قسطانی.

[قُ نی ی] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُسطان و قسطانة شود.

قسطانی.

[قُ نی ی] (اِخ) محمد بن مفضل(1)بن عروة بن خالدبن زیدبن زیادبن میمون رازی. مولی علی بن ابی طالب (ع) و از راویان است. وی از محمد بن خالدبن حرملة عبدی و هدبة بن خالد و جز آنان روایت کند و از او حمزة بن عبدالله مالکی و محمد بن مخلد و ابوبکر شافعی و ابن ابی حاتم و جز ایشان روایت دارند. وی مردی راستگو بود. (اللباب).
(1) - محمد بن فضل. (معجم البلدان).

قسطانیا.

[] (معرب، اِ) شاه بلوط است که به عربی بلوط الملک نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسطل و قسطنیل شود.

قسطانیقی.

[] (معرب، اِ) به لغت اهل سودان اسم بقلهء یمانیه است. (فهرست مخزن الادویه). به زبان مردم سواد بقلهء یمانیه است. رجوع به مفردات ابن بیطار شود.

قسطانیة.

[قُ نی یَ] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُسطان و قسطانی (ع اِ) شود.

قسط الحلو.

[قُ طُلْ حُلْوْ] (ع اِ مرکب)قسط شیرین است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسط شود.

قسط المرو.

(1) [قُ طُلْ مَرْوْ] (ع اِ مرکب)قسط تلخ است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسط شود.
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن به همین صورت آمده، و شاید قسط المُرّ بوده باشد.

قسط بحری.

[قُ طِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط شیرین است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسط شود.

قسط بندی.

[قِ بَ] (حامص مرکب)تعیین ادای مالیات و مال الاجاره و وام و بدهی به حصّه های مساوی و برابر. (ناظم الاطباء). مراهصة.

قسطبیلة.

[قُ طَ لَ] (ع اِ) سر نره یا نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و این لغتی است در قَسْطَبینة. (منتهی الارب). رجوع به قَسْطَبینة شود.

قسطبینة.

[قَ طَ نَ] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب). رجوع به قسطبیلة شود.

قسط تلخ.

[قُ طِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط کشمیری است. رجوع به قُسط شود.

قسطر.

[قَ طَ] (ع ص، اِ) نقاد دانا. (منتهی الارب). دانا و دوربین. (ناظم الاطباء). جهبذ. قسطار. (اقرب الموارد). رجوع به قسطار و قسطری شود. || بعضی قسطل به معنی غبار را قسطر گویند و جمع آن را قساطر. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل شود.

قسطرن.

[] (معرب، اِ) نام گیاهی است و در جاهای سردسیری روید، و رومیان این گیاه را «ناطرفیقی» و نیز «رسوارنیا» نامند. دارای ساقی است نازک به درازی یک ذراع یا بیشتر و برگهائی دراز و نرم و در شکل شبیه به برگ درخت بلوط براق و خوشبو و بیشتر برگ آن را در ادویه به کار برند. رجوع به مفردات ابن بیطار و تذکره ضریر انطاکی شود.

قسط رومی.

[قُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط شیرین است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قُسط شود. || بیست اوقیه است و انطاکی و مصری 18 اوقیه است و گویند چهار رطل است و قسط عسل در یونان یک رطل است و گویند یک رطل و نیم و گویند دو رطل و نیم و قسط الشراب بیست اوقیه است. (بحر الجواهر). رجوع به قُسط شود.

قسطرة.

[قَ طَ رَ] (ع مص) نقد کردن دراهم و دینار را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسطرة.

[قُ طَرْ رَ] (اِخ) شهری است در اندلس از توابع جیان. (معجم البلدان).

قسطری.

[قَ طَ ری ی] (ع ص، اِ) تن دار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جسیم. (اقرب الموارد). || مرد نقاد دانا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). جهبذ. (مهذب الاسماء). || جداکنندهء سره و نبهره. (منتهی الارب). منتقدالدراهم. (اقرب الموارد). ج، قساطرة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کسی که درهم و دینار را نقد کند. (ناظم الاطباء). صیرفی. صراف.

قسطرین.

[] (معرب، اِ) اثرج است. (فهرست مخزن الادویه).

قسطریون.

[] (معرب، اِ) قسطوریون. جُندبادستر است. (اختیارات بدیعی). رجوع به مفردات ابن بیطار، و قسطوریون در همین لغت نامه شود.

قسطس.

[قُ طُ] (معرب، اِ)(1) کست. دوائی است که آن را قسط میگویند، و آن چند نوع میباشد، نوع اول عربی است و آن را قسط بحری خوانند و آن سفید میباشد، و دیگری قسط هندی و آن سیاه میباشد، تلخ است و قسط مرهمان است، و نوع دیگر قسط رومی است و آن سفید و شیرین میشود، و نوع دیگر هم هست که آن سیاه رنگ است و بوی صبر از آن می آید. بهترین آن سفید و فربه و تازه باشد بعد از آن سیاه و سبک و هندی، گرم و خشک است در چهارم و سیُم و فایدهء آن بسیار است. اگر یک درم با شراب افسنتین بخورند گزندگی افعی و عقرب و مجموع گزندگان را نافع است. (برهان). رجوع به قُسط شود.
(1) - اسم جنس است. (تحفهء حکیم مؤمن). = قُسْط، شکل عربی از یونانی Kostos، از سانسکریت kusthaدر آرامی kushta. (حاشیهء برهان چ معین از عقار ص338).

قسط سوری.

[قُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط ثقیل است (رجوع به قُسط شود) که لون آن مانند خشب شمشاد و طعم آن تلخ و رایحهء آن ساطع باشد. (فهرست مخزن الادویه).

قسط شامی.

[قُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) راسن است. (تحفهء حکیم مؤمن). و آن را قسط سوری نیز گفته اند. رجوع به قُسط، و تذکرهء ضریر انطاکی شود.

قسط صینی.

[قُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط تلخ است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قُسط و قسط المرو شود.

قسط عربی.

[قُ طِ عَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط شیرین است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قُسط شود.

قسطعیر.

[قِ] (اِ) رصاص ابیض است که آن را قلعی نیز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).

قسط فارسی.

[قُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط ابیض مُرّ است که به فارسی ماردارو نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قُسط شود.

قسطل.

[قُ طُ] (معرب، اِ)(1) شاه بلوط. آن را به عربی بلوط الملک خوانند. (از برهان).
(1) - = قصطل (به فتح اول و سوم در هر دو) = قسطانیه و هو الشاه بلوط . (عقار ص335). لاتینی Chataignier, Chataigne = Castaneaاز یونانی .Kastaniaاین کلمه در مغرب و مصر معمول است. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج2 ص345 و عقار ص335).

قسطل.

[قَ طَ] (ع اِ) غبار. (منتهی الارب). غبار ساطع. (اقرب الموارد). گَرد لشکر. در فقه ثعالبی آمده که آن مخصوص به غباری است که در جنگ برمیخیزد. (اقرب الموارد). رجوع به قسطال و قسطلان و قسطول شود. || به لغت شامی، جای جدا شدن آبها از یکدیگر. (معجم البلدان). || اُمّقَسْطَل؛ بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد).

قسطل.

[قَ طَ] (اِخ) موضعی است به شام. (اللباب). موضعی است میان حمص و دمشق، و گویند نام قصبه ای است. (معجم البلدان).

قسطل.

[قَ طَ] (اِخ)(1) قصری است از قلعه های رومیان قدیم در مشرق اردن که ولید دوم برای شکار و گردش بدان قصر اقامت میکرد. (ذیل المنجد).
(1) - Castellum.

قسطل.

[قَ طَ] (اِخ) دهی است در ترکیه نزدیک بروسا. (ذیل المنجد).

قسطلان.

[قَ طَ] (ع اِ) غبار. (منتهی الارب). غبار ساطع. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل و قسطال و قسطول شود.

قسطلانی.

[قَ طَ نی ی] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد). رجوع به قسطلانیة شود.

قسطلانی.

[قَ طَ] (ص نسبی) به حسب ظاهر نسبت است به قسطلان، لکن موضع یا قبیله یا چیز دیگر قسطلان نام به نظر نرسید و دور نیست که لفظ قسطلانی به قسطل یا قسطلة منسوب باشد. (ریحانة الادب ج3 ص289). رجوع به قسطل و قسطلة شود.

قسطلانی.

[قَ طَ] (اِخ) احمدبن علی. رجوع به ابن حجر شود.

قسطلانی.

[قَ طَ] (اِخ) احمدبن محمد. رجوع به احمدبن محمد بن ابی بکر در همین لغت نامه و احمدبن محمد در اعلام زرکلی و قسطلانی (احمد) در ریحانة الادب و معجم المطبوعات ج2 ستون 11 شود.

قسطلانی.

[قَ طَ] (اِخ) محمد بن احمد. رجوع به محمد بن احمد در اعلام زرکلی و قسطلانی (محمدبن احمد) در ریحانة الادب شود.

قسطلانیة.

[قَ طَ نی یَ] (ع اِ) قوس قزح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسطلان و قسطلانی شود. || سرخی شفق. (منتهی الارب). حمرهء شفق. || (ص نسبی) جامهء سرخ منسوب به بافنده ای به نام قسطلان، یا منسوب به قسطله که شهری است در اندلس. || (اِ) کثرت غبار. گویند: غشیتهم قسطلانیة. (اقرب الموارد).

قسطلة.

[قَ طَ لَ] (ع اِ) قسطلة الجمل؛ آواز شتر که از گلو برآرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هدیر شتر. (اقرب الموارد). قسطلة النهر؛ آواز نرم جوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسطلة.

[قَ طَ لَ / طَلْ لَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). در مراصد و معجم البلدان آمده است: قسطلة به فتح اول و ثالث و تشدید لام، شهری است در اندلس و گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (مراصد) (معجم البلدان).

قسطلی.

[قَ طَ] (ص نسبی) نسبت است به قسطل. (اللباب). رجوع به قسطل شود.

قسطلی.

[قَ طَلْ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به قسطلة. (معجم البلدان). رجوع به قسطلة شود.

قسطلی.

[قَ طَلْ لی] (اِخ) احمدبن محمد بن دراج، مکنی به ابوعمر. از ادیبان است. وی کاتب انشاء ابن ابی عامر و از شاعران است. (معجم البلدان).

قسطلی.

[قَ طَ] (اِخ) حسن بن علی ازدی، مکنی به ابوعبدالغنی. از راویان است. وی از مالک و راویان ثقهء دیگر روایت کند و در احادیث آنان وضع نماید. (اللباب).

قسطلی.

[قَ طَ] (اِخ) یونس بن محمد. رجوع به یونس بن محمد در همین لغت نامه و اعلام زرکلی شود.

قسط مقری.

[قُ طِ مُ] (اِخ) اسماعیل بن قسطنطین مکی. از قراء است. (منتهی الارب).

قسطمونی.

[قَ طَ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای ترکیه است که صنعت مس در آنجا رواج دارد. جمعیت آن به سال 1954 م. پنجاه هزار نفر بوده. (الموسوعة العربیة). شهری است در شمال غربی آسیای صغیر، و آن مرکز ایالت قسطمونی است. ملوک روم آن را پایگاه قرار داده بودند و در قرن دوازدهم م. آن را تخلیه کردند. (ذیل المنجد).
(1) - Kastamouni.

قسطمونیا.

[قَ طَ] (اِخ) شهری است در آسیای صغری. (دمشقی). رجوع به قسطمونی شود.

قسطمونیه.

[قَ طَ یَ] (اِخ) قسطمونی. رجوع به قسطمونی شود.

قسطناس.

[قُ طَ] (ع اِ) سنگ طیب سای. (منتهی الارب). سنگی که در روی آن بوی خوش سایند. (ناظم الاطباء). سنگ عطار که بر آن بوی خوش ساید. (مهذب الاسماء). صلائة الطیب. (اقرب الموارد). صلایة الطیب. (المزهر سیوطی). || درختی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریشهء این کلمه از قَسْطَنَس است که پس از اشباع به این صورت درآمده است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.

قسطنسیوس.

[قُ طَ] (اِخ)(1) دوم (317 - 361 م.) ابن قسطنطین کبیر. وی به بدعت آریوس (کاهن اسکندرانی که میگفت کلمه و با جوهر مساوی نیست) میل کرد و گروهی از آنان را به سال 356 م. به جنوب جزیرهء عربی فرستاد تا در عدن و سرزمین حمیر کنیسه ها بنیاد کردند. (ذیل المنجد).
(1) - Constance.

قسطنطانیه.

[قُ طَ یَ] (اِخ) قسطنطنیه. استانبول. رجوع به استانبول شود :
خشمت اگر یک دم زدن جنبش کند بر خویشتن
گردد چو اطلال و دمن دیوار قسطنطانیه.
منوچهری.

قسطنطنیه.

[قُ طَ طَ نی یَ] (اِخ) استانبول. رجوع به استانبول و قسطنطین شود.

قسطنطین.

[قُ طَ طی] (اِخ) نام کتابی است که لوقای حکیم در کیش آتش پرستی تصنیف کرده بود. و در جای دیگر به جای لوقا، ابوالقاسم نوشته بود، واللهاعلم. (از برهان). معین در حاشیه برهان آرد: چنین کتابی در فهرستهای کتب نیامده، و این معنی را از تخلیط مفهوم قسطا استخراج کرده اند. (از حاشیهء برهان چ معین).

قسطنطین.

[قُ طَ طی] (اِخ) نام شهری است مشهور از ملک روم به غایت عظیم به نام بانی آن شهر که پسر هرقل پادشاه روم باشد. و آن را قسطنطنیه نیز گویند. (برهان) :
به قسطنطنیه فزون زین سپاه
ندارم که دارند کشور نگاه.
فردوسی.
به قسطنطین برند از نوک کلکم
حنوط و غالیه موتی و احیا.
خاقانی.
اگر نه بنده نوازی از آن طرف بودی
که زهره داشت که دیبا برد به قسطنطین؟
سعدی.
رجوع شود به استانبول، و مجمل التواریخ ص15، 60، 134، 135، 306، 445، 471، 473، 474، 481، 486، 487، 494 و القفطی و حبیب السیر چ سنگی ج1 ص171، 272، 288.

قسطنطین.

[قُ طَ طی] (اِخ) (274 - 337 م.) نخستین امپراطور رومی مسیحی و بنیادگذار قسطنطنیه (استانبول) است. وی در نیسوس (نیش، در یوگسلاوی) به دنیا آمد. پدرش کونستانتینوس امپراطور و مادرش هیلانه از نژاد آرامی سوریه بود. هنگامی که پدرش در شهر یوک در انگلستان به سال 406 م. بدرود زندگی گفت قسطنطین در ارتش به کفایت و دلاوری ممتاز بود و ازاینرو او را برای جانشینی پدر دعوت کردند و گردنکشان دیگر به حکومت او بر بریتانیا و فرانسه اعتراف کردند ولی مکسنتیوس امپراطور شریک در روم به جنگ با فرانسه کمر بست و در کنار پل ملفیان نزدیک روما قسطنطین غلبه کرد و یگانه امپراطور مغرب زمین گردید. گویند وی در این جنگ بر فراز خورشید صلیبی را مشاهده کرد به این عبارت: «با این علامت پیروز میشوی». او به سال 313 م. بخشنامه ای صادر کرد و مذهب مسیح را در سراسر کشور خود مباح ساخت و در سال بعد اسقف های غرب را به انجمن ارلس خواند. در سال 323 م. لیسینیوس امپراطور شرق شکست خورد و قسطنطین امپراطور بزرگ و یگانهء جهان روم گردید. وی قدرت امپراطور را گسترش داد و قانونی وضع کرد که کشاورزان و کارگران را به نوعی از رژیم طبقاتی به هم مربوط میسازد. وی کلیسا را به دولت پیوند داد و ریاست نخستین انجمن کلیسائی را به عهده گرفت (انجمن نیقیا به سال 325 م.) و در همان مجمع قانون ایمان نیقی را اعلان کرد. و به سال 330 م. پایتخت را به ده بیزنطیوم در کنار بوسفور منتقل ساخت و آن را وسعت و آبادی داد و به نام قسطنطنیه خواند. وی در سالهای آخر زندگانی خود برای دفاع از حدود فرات به پا خاست و با ایرانیان روبه رو شد و در نیکومیدیا بدرود زندگی گفت. (از الموسوعة العربیة). قسطنطین اول ملقب به کبیر(1).
(1) - Caius Flavius Aurelius Constantinus.
امپراطور روم متولد به سال 274، جلوس 306 و وفات 337 م. وی در 312 دین عیسویت را به رسمیت شناخت و پایتخت امپراطوری را به بیزانس منتقل کرد و همان شهر به نام او قسطنطنیه نامیده شد. (از حاشیهء چ برهان معین از دایرة المعارف بروکهاوس).

قسطنطین آفریقی.

[قُ طَ طی نِ] (اِخ)یکی از مسلمانان تونس بود که در بغداد درس خواند و به هند سفر کرد و به تونس برگشت و به نصرانیت گرائید و به ایتالیا گریخت و درحالی که راهب بود در کسینوی ایتالیا به سال 1087 م. مرد. وی نخستین کسی است که مؤلَّفات طبی عربی را به لاتینی برگردانده است. (ذیل المنجد).

قسطنطین پاشا.

[قُ طَ طی] (اِخ) پاپ. وی در دوما در طرابلس لبنان به سال 1870م. متولد شد، و پدرش جرجس پاشا نیز در همانجا تولد یافت. اصل این خاندان از بعلبک است. وی به سال 1884 به دیر مخلص در شوف لبنان فرستاده شد که راهب شود و مراسم رهبانیت را به سال 1887 به پایان برد و به عنوان کاهن دمشق نامزد شد. وی بارها به اروپا سفر کرد و مدت درازی در رم و پاریس ماند تا در کتابخانه های مشهور آنجا جستجو کند و آنچه را برای تاریخ طایفهء خود و آداب لغت عربی مفید یافت فراهم آورد. او را مقالات سودمند مذهبی و تاریخی است که در مجلات عربی نشر شده، و کتابهایی دارد ازجمله: 1- بحث انتقادی فی اصل الروم الملکیین و لغتهم، این کتاب در مطبعهء عمومیهء مصر در 80 صفحه به سال 1901 م. به چاپ رسیده است. 2- الحجة الراهنة فی حقیقة اصل الموازنة، این کتاب در 80 صفحه در مصر به چاپ رسیده است. 3- کتاب العفة و بهجتها، این کتاب در بیروت به سال 1897 چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1512).

قسطنطین پنجم.

[قُ طَ طی نِ پَ جُ](اِخ) کوپرنیموس (741 - 775 م.) یکی از امپراطوران بیزنطی و از کسانی است که صور را ویران ساخته اند. (از ذیل المنجد).

قسطنطین چهارم.

[قُ طَ طی نِ چَ رُ](اِخ) (668 - 685 م.) یکی از امپراطوران بیزنطی است. در دوران او یزیدبن معاویه به سال 672 م. قسطنطنیه را محاصره کرد. (از ذیل المنجد).

قسطنطین دوم.

[قُ طَ طی نِ دُوْ وُ] (اِخ)(337 - 340 م.) یکی از امپراطوران بیزنطی است. (از ذیل المنجد).

قسطنطین دهم.

[قُ طَ طی نِ دَ هُ] (اِخ)مونوماکوس (1000 - 1054 م.). یکی از امپراطوران بیزنطی است. (از ذیل المنجد).

قسطنطین کبیر.

[قُ طَ طی نِ کَ] (اِخ)رجوع به قسطنطین شود.

قسطنطین نهم.

[قُ طَ طی نِ نُ هُ] (اِخ)(976 - 1028 م.) یکی از امپراطوران بیزنطی است. (از ذیل المنجد).

قسطنطین هشتم.

[قُ طَ طی نِ هَ تُ](اِخ) (960 - 1028 م.) یکی از امپراطوران بیزنطی است. وی و خلیفه الظاهر (1021 - 1035 م.) با هم قرار گذاشتند که امپراطور کنیسهء قیامت را در قدس ترمیم کند و اجازه داده شود که نام خلیفة الظاهر را در جوامع دارالروم در خطبه ها ذکر کنند و مسجد جمعهء قسطنطنیه را بار دیگر بسازند. (از ذیل المنجد).

قسطنطین هفتم.

[قُ طَ طی نِ هَ تُ](اِخ) پرفرغنتس (905 - 959 م.). یکی از امپراطوران بیزنطی است که به مجر و عرب پیروز شد. (از ذیل المنجد). وی کتاب جوامع طب دیسقوریدس و نقولاالراهب را به نصربن عبدالرحمان خلیفه به قرطبه فرستاد. (از ذیل المنجد).

قسطنطینی.

[قُ طَ طی نی ی] (ص نسبی)نسبت است به قسطنطنیه که یکی از بزرگترین شهرهای روم است. (اللباب). رجوع به قسطنطنیه شود. (ذیل المنجد).

قسطنطین یازدهم.

[قُ طَ طی نِ دَ هُ](اِخ) پالیولوغوس (1405 - 1453 م.). آخرین امپراطور بیزنطی که در دفاع از قسطنطنیه کشته شد. (از ذیل المنجد).

قسطنطینیة.

[قُ طَ طی نی یَ] (اِخ)(خلیج...) خلیج دریای رومیان است، و بیشترین پهنای دریای رومیان خلیج قسطنطنیه چهار میل است. باریکترین جایی از خلیج مغربی ده فرسنگ و از این کران بدان کران نتوان دیدن. (حدود العالم).

قسطنطینیه.

[قُ طَ طی نی یَ] (اِخ)استانبول. رجوع به استانبول شود.

قسطنیل.

[] (معرب، اِ) شاه بلوط است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسطل و قسطانیا شود.

قسطور.

[قَ] (معرب، اِ) جندبادستر است. (فهرست مخزن الادویه). و آن را به فارسی خزمیان نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسطورة و قسطورین و قسطوریوس و قسطوریون شود.

قسطورون قسفس.

[] (معرب، اِ) قرطم است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قرطم شود.

قسطورة.

[قَ رَ] (معرب، اِ)(1) جندبیدستر باشد که عوام آش بچه ها گویندش. (برهان). رجوع به قسطوریون شود.
(1) - از اسپانیولی Castoreo (عقار79)، لاتینی Castoreum= جندبادستر. (دزی ج2 ص345). رجوع شود به بیدستر و جندبیدستر و آش بچگان، و رجوع به عقار79 شود. (حاشیهء برهان چ معین).

قسطورین.

[قَ] (معرب، اِ) جندبادستر باشد که به فارسی خزمیان نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسطور و قسطورة و قسطوریون شود.

قسطوریوس.

[قَ] (معرب، اِ) جندبیدستر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسطون و قسطور شود.

قسطوریوس.

[قَ] (معرب، اِ) جندبادستر است که به فارسی خزمیان نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسطوریون و قسطور و قسطورة شود.

قسطوریون.

[قَ] (معرب، اِ)(1) قسطوره است که آش بچه ها باشد. (برهان). جندبادستر که به فارسی خزمیان نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسطور و قسطوریوس شود.
(1) - یونانی Kastorion ، جندبادستر (عقار79)، قسطاریون = قرسطاریون = راعی الحمام. (حاشیه برهان چ معین از دزی ج2 ص345).

قسطول.

[قُ] (ع اِ) غبار. (منتهی الارب). غبار ساطع. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل و قسطال و قسطلان شود.

قسطون.

[قَ] (معرب، اِ) نباتی است که بالفعل مفقود است، ساقش مربع و زیاده بر ذرعی و برگش دراز و به شکل بلوط و از ساق میروید و خشبوی و برگهای اسفل بزرگتر و از اعلی کوچکتر و گلش زرد و در بوی شبیه به صعتر و تخمش در انتهاء ساق مجتمع و بیخش باریک و شبیه به خربق و مستعمل از آن برگ و بیخ است. در سیُم گرم و خشک و شرب او قبل از سموم و بعد از آن رافع مضرت او و از مجرباب شمرده اند و مُدِرّ بول و مسهل و هاضم و جهت درد سپرز و ضعف جگر و صرع و جنون و قرحهء ریه و عصارهء او جهت درد گوش و درد دندان و طبیخ غلاف ثمر او را جهت قی مفرط مجرب دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). || جندبیدستر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسطورة و قسطوریون شود.

قسطون.

[قُ] (اِخ) دژی است از توابع حلب. (از منتهی الارب). قلعه ای است در روج از توابع حلب. ابوعلی حسن بن علی بن ملهم عقیلی در اینجا فرودآمد و آن را ویران ساخت. (معجم البلدان).

قسط هندی.

[قُ طِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسط تلخ است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قُسط شود.

قسطیر.

[قِ] (معرب، اِ)(1) ارزیر. رصاص. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - از یونانی Kassiteros (ارزیز). (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ انگلیسی به یونانی وودهوس).

قسطیلیة.

[قَ یَ] (اِخ) ناحیه ای است در افریقا و از جمله آبادیهای این ناحیه است. توزر و حمه و نفطة از شهرهای آن، و شهر توزر مرکز آن است. (معجم البلدان). شهری است. (منتهی الارب). شهری در اندلس دارای باغهای بسیار و جویهای روان مانند دمشق. (قاموس الاعلام ترکی) (معجم البلدان). ایالت قسطلة. (ناظم الاطباء). رجوع به قسطلة شود.

قسطین.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 40 هزارگزی باختر معلم کلایه و 51 هزارگزی راه شوسه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 221 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و فندق و زغال اخته. شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قسطین رود.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین واقع در 18 هزارگزی باختر معلم کلایه و 42 هزارگزی راه شوسه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 155 تن. آب آن از رودخانهء قسطین لار و شاهرود و محصول آن غلات و بنشن و برنج و پنبه و فالیز. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و گیوه چینی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قسطین لار.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری معلم کلایه و 36 هزارگزی راه شوسه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه آن 300 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، انگور. شغل اهالی زراعت است. عده ای برای تأمین معاش به تهران میروند. صنایع دستی زنان چادرشب بافی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. قلعه خرابه ای در جوار این ده روی کوه وجود دارد که قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قسعیطس.

[] (معرب، اِ) طین ارمنی است. (فهرست مخزن الادویه).

قسقاس.

[قَ] (ع ص) سریع و شتاب رو. (منتهی الارب). سریع. (اقرب الموارد). || رهبر و رهنما. (منتهی الارب). دلیل. هادی. (اقرب الموارد). راهنمای. (مهذب الاسماء). || (اِ، اِمص) شدت و سختی گرسنگی و سرما. || (ص) رسن نیکو و جید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تیغ کند. (منتهی الارب). الکهام من السیوف. (اقرب الموارد). || شب تاریک. (منتهی الارب). || آن شب که رفتن و سیر در آن دشوار باشد. || (اِ) شیر بیشه. || گیاهی است مانا به کرفس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کمی از هر چیزی. || (ص) جستجوکننده که غفلت نکند. (ذیل اقرب الموارد).

قسقاسة.

[قَ سَ] (ع اِ) عصا. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). چوب دستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسقامور.

[قَ] (معرب، اِ) فودنج است. (فهرست مخزن الادویه).

قسقب.

[قُ قُب ب] (ع ص) ضخم. (اقرب الموارد). قُسْحُبّ. (منتهی الارب). ستبر و ضخیم و کلفت. (ناظم الاطباء). رجوع به قسحب شود.

قسقس.

[قَ قَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). قُساقِس. (اقرب الموارد).

قسقسة.

[قَ قَ سَ] (ع مص) سرعت و شتاب کردن. || مواظبت داشتن در سیر. (اقرب الموارد). || همه شب رفتن. || خو کردن شب رفتن را. (منتهی الارب): قسقس لیلَه أجمع؛ اذا لم ینم. (از تکملهء اقرب الموارد). || خوردن آنچه بر استخوان باشد از گوشت و مغز. || جنبانیدن عصا را. || خواندن، گویند: قسقس بالکلب؛ خواند سگ را با گفتن قوس قوس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسقوس.

[قُ] (ع اِ) هیزمی است که انواع آن با افران میسوزد(1)، و این کلمه دخیل است. (اقرب الموارد). نام نوعی چوب که میسوزد، و عامه آن را سکوس نامند و سقواص نیز خوانده میشود و این همان است که حنین در کتاب دیسیقوریدوس آن را به لحیة التیس ترجمه کرده است. رجوع به مفردات ابن بیطار شود.
(1) - حطب تحرق انواعه بالافران. (اقرب الموارد).

قسقیس.

[قِ] (ع ص) پیوسته. (منتهی الارب): سیر قسقیس؛ سیر پیوسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قسقیون.

[] (معرب، اِ) سوسن بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قسلع.

[] (اِ) قنبیل است. (فهرست مخزن الادویه).

قسم.

[قَ] (ع اِ، اِمص) عطا و دهش. (منتهی الارب). عطاء. (اقرب الموارد). و به این معنی جمع ندارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رای. || شک و تردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). تردید. (ناظم الاطباء). || باران. || آب. || قدر و اندازهء هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلق. || عادت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و در این دو معنی اخیر به کسر قاف نیز آمده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قِسْم شود.
- حصاة القسم؛ سنگریزه ها است که در ظرفی گذارند و آب بر آن پاشند به قدری که بپوشند آن را، و این هنگامی است که در سفر هستند و آب کم است و بدین وسیله آن را بین خود تقسیم کنند تا هر کس به اندازهء دیگری سهم خود را برد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسم.

[قَ] (ع مص) پخش کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || افتادن چیزی در دل و گمان پیدا شدن بدان و سپس آن گمان نیرو گرفتن و به یقین رسیدن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). قوت گرفتن جانب معلوم سپس مرجوحیت(1) آن چندانکه حقیقت گردد. (منتهی الارب). || پریشان و متفرق کردن. گویند: قسم الدهر القوم. || اندازه کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قسم فلان امره؛ قدره و نظر فیه کیف یفعل او لم یدر ما یصنع فیه. (اقرب الموارد). || نوبت نگاه داشتن. گویند: قسم بین النساء؛ نوبت ایشان را نگاه داشت. (منتهی الارب). مراعات برابری بین زوجات در خوراکی و آشامیدنی و پوشیدنی و بیتوته در دوستی و وطی، و قسم از واجبات است. (جامع الرموز، فصل نکاح قن) (ذخیرة العباد آیة الله فیض).
(1) - راجحیت.

قسم.

[قِ] (ع اِ) چون: هر قسم؛ هر چون. || بهره و نصیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). سهم. بهر. تیر. بخش. برخ. رسد :
محمد از سر انگشت خود اشارت کرد
مه تمام به دو قسم شد بحکم الله.سوزنی.
مه صیام به دو قسم کرد او و گذاشت
به قسم روز به صوم و به قسم شب به صلوة.
سوزنی.
داری از رسم و ره و سان ملوک نیکنام
حصه و حظ و نصیب و قسم و بخش و بهر و تیر.
سوزنی.
حاصل ز تو جز درد دل ریش ندارم
قسم از لب نوشین تو جز نیش ندارم.
سیدحسن غزنوی.
ج، اقسام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جج، اقاسیم. (ناظم الاطباء).
- قسم شی ء؛ چیزی است که در تحت آن شی ء مندرج گردد و اخص از آن باشد، چون اسم که از کلمه اخص و در تحت آن مندرج است، و جزئیات مندرج در تحت یک کلی یا به ذاتیات با هم تباین دارند یا به عرضیات و یا به هر دو، نخست را انواع و دوم را اصناف و سوم را اقسام نامند. (ترجمه از تعریفات).
|| خوی و عادت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قَسْم شود. || قسمت. (یادداشت مؤلف) :
خدا از چنان بنده خرسند نیست
که راضی به قسم خداوند نیست.سعدی.

قسم.

[قَ سَ] (ع اِ) سوگند. (منتهی الارب). یمین به خدا یا به غیر خدا. و قسم اسم است از اَقْسَمَ. (اقرب الموارد).
- قسم به خدا؛ به خدا سوگند. به خدای قسم. سوگند با خدای. بالله. والله. تالله. ایم الله. هیم الله.
-امثال: قسمت را باور کنم یا دم خروس را ؛ درباره کسی گویند که ادعایی کند و علایم و اَماراتی در میان باشد که دلیل کذب ادعای او تواند بود.

قسم.

[قِ سَ] (ع اِ) جِ قسمة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): یا قاسم الرزق قد خانتنی القسم. (اقرب الموارد). رجوع به قسمة شود.

قسم.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قسیم، به معنی جمیل. (اقرب الموارد). رجوع به قسیم شود.

قسم.

[قَ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان، از ادیبی).

قسماء .

[قُ سَ] (ع ص، اِ) جِ قسیم. (اقرب الموارد). رجوع به قسیم شود.

قسمات.

[قَ سَ] (ع اِ) جِ قسمة [ قَ سِ / سَ مَ ] . (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَسمة شود.

قسمت.

[قِ مَ] (ع اِ) قسمة. بهره و بخشش چیزی، و با لفظ خوردن و کردن و نهادن و افتادن مستعمل است. (آنندراج). رجوع به قِسمة شود :
برفت آن زمین را دو قسمت نهاد
به هر یک پسر زآن نصیبی بداد.
سعدی (از آنندراج).
قسمت خود میخورند منعم و درویش
روزی خود میبرند پشّه و عنقا.
سعدی.
گر عشق نهد قسمت من خواری و آفت
خواری به حمیت بکشم نی به لطافت.
عرفی (از آنندراج).
یک زخم رسا قسمت صد سینه نیفتاد
از بس به شهادتگهش امروز غلو بود.
واله هروی (از آنندراج).
عشق چون قسمت اسباب معیشت میکرد
لاله داغی ز میان برد که داغم دارد.
محمدخان قدسی (از آنندراج).
آب و رنگ چهرهء او را اگر قسمت کنند
بی سخن گلگونهء چندین گلستان میشود.
صائب.
هرکه در دنیای فانی زادِ عقبی جمع کرد
قسمت امروز خورد و دل ز فردا جمع کرد.
صائب (از آنندراج).
-امثال: قسمت هیچکس را هیچکس نتواند خورد.

قسمت خور.

[قِ مَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) به معنی روزی خور. (آنندراج) :
چو قسمت خوران را کنی رامِ خویش
بران قسمت افتاده دان نام خویش.
نظامی (از آنندراج).

قسمت خوردن.

[قِ مَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) خوردن خوراک هرروزه که باعث ادامه زندگی است. روزی خوردن :
چنان پهن خوانِ کَرَم گسترد
که سیمرغ در قاف قسمت خورد.(1)
سعدی (بوستان چ یوسفی بیت 18).
(1) - ن ل: روزی خورد. این بیت ذیل «روزی خوردن» نیز آمده.

قسمت کردن.

[قِ مَ کَ دَ] (مص مرکب)بهره کردن. بخش کردن. تقسیم کردن. توزیع کردن :
غم هجران به سویّت تر از این قسمت کن
کین همه درد به جان من تنها نرسد.سعدی.
عشق چون قسمت اسباب معیشت میکرد
لاله داغی ز میان برد که داغم دارد.قدسی.
|| نصیب کردن :
ما قلم در سر کشیدیم اختیار خویش را
اختیار آن است کو قسمت کند درویش را.
سعدی.

قسم خوردن.

[قَ سَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) سوگند یاد کردن. سوگند خوردن :
خورده قسم اختران به پاداشم
بسته کمر آسمان به پیکارم.مسعودسعد.

قسم دادن.

[قَ سَ دَ] (مص مرکب)سوگند دادن. از کسی سوگند خواستن. نِشْدَت.

قسمل.

[قِ مِ] (ع اِ) بچهء شیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسمل.

[قَ مَ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان).

قسمل.

[قِ مِ] (اِخ) بطنی است از ازد. (منتهی الارب).

قسملة.

[قَ مَ لَ] (اِخ) لقب عائذبن عمرو، برادر جذیمة ابرش، و برای زیبائی وی بدین لقب خوانده شد. (منتهی الارب).

قسملی.

[قَ مَ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به قسامله، و آن قبیله ای است از ازد که به بصره منزل کردند و محلهء مسکن آنان به نام ایشان خوانده شد و مردم بسیاری از این قبیله شهرت یافته اند. (لباب الانساب).

قسملی.

[قَ مَ لی ی] (اِخ) حرمی بن حفص بن عمر عتکی، مکنی به ابوعلی. از محدثان است. وی از عبدالواحدبن زیاد و خالدبن ابوعثمان روایت کند و محمد بن یحیی ذهلی از او روایت دارد. او به سال 223 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قسملی.

[قَ مَ لی ی] (اِخ) عیسی بن سنان، مکنی به ابوسنان. از محدثان است و از قبیلهء قسامله است که به بصره در محلهء قسامل سکنی گزید و بدان منسوب گردید. وی از عثمان بن ابوسودة و جز او روایت کند و حمادبن سلمة و عیسی بن یونس و جز آن دو از او روایت دارند. (اللباب).

قسم و آیه.

[قَ سَ مُ یَ / یِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) برای اثبات امری قسم خوردن و به آیه قرآن استشهاد کردن. اگر کسی برای قبولاندن مطلبی پافشاری کند و دلیل و برهان آورد گویند: اینقدر قسم و آیه لازم نیست.

قسمة.

[قَ سِ / سَ مَ] (ع اِ) حسن و جمال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || وجه. (اقرب الموارد). روی، یا آنچه مقابل باشد از آن، یا آنچه بر آن موی برآید. بینی و هر دو جانب آن یا وسط بینی یا فوق ابرو یا ظاهر دو رخسار یا مابین هر دو چشم یا اعلای روی یا اعلای رخساره یا مجرای اشک یا مابین هر دو رخسار و بینی. (منتهی الارب). طبلهء عطار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قسمة.

[قِ مَ] (ع اِمص، اِ) اسم است تقسیم را. (منتهی الارب). اسم است اقتسام را. || نصیب. (اقرب الموارد). || طبلهء عطار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اصطلاح فقه) تعیین حق شایع و مشترک است و حق اعم است از منافع و اعیان منقوله، پس شامل میشود قسمت منافع را که مهاباة خوانند. شرط قسمت آن است که در آن منفعتی از میان رفتن منفعت گردد، چون قسمت کردن چاه یا حمام جایز نیست. قسمت هنگامی میشود که شرکاء یا بعض آنان بخواهند که از ملک خود منتفع شوند و حکم قسمت آن است که نصیب و بهرهء هر یک از شریکان افراز گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح حساب) آنجا که گویند قسمت عدد بر عدد دیگر به دست آوردن عدد سومی است که اگر در عدد ثانی ضرب شود حاصل ضرب عبارت شود از همان عدد اول، عدد اول را مقسوم و عدد دوم را مقسوم علیه و عدد سوم را خارج قسمت گویند، مثلاً هرگاه بخواهیم ده را بر پنج قسمت کنیم عددی را باید جستجو کنیم که اگر آن را در پنج ضرب کنیم ده به دست می آید و آن عدد دو است که خارج قسمت نامیده میشود و عدد اول که عشره است مقسوم و عدد دوم یعنی پنج مقسوم علیه است. و قسمت منحطه نزد منجمان عبارت است از ضرب خارج قسمت جنسی است بر جنسی و حاصل آن این است که مقسوم علیه در مرتبه ملاحظه شود چنانچه بیرجندی در شرح زیج آلغ بیکی میگوید اگر گویند این عدد را بر آن عدد منحط قسمت کنند مراد آن باشد که مقسوم علیه را به یک مرتبهء منحط گیرند. بدان که موضع تسییر به حد هر کوکب که برسد آن را درجهء قسمت نامند و صاحب حد آن درجه را قاسم گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || قسمت در اصطلاح حکماء و متکلمان عبارت است از قسمت کل به اجزاء و قسمت کلی به جزئیات، و قسمت کل باجزاء یا موجب انفصال در خارج میشود یا نمیشود، قسم نخست را قسمت خارجی یا قسمت انفکاکی و قسمت فکی و فعلی گویند و قسم دوم را قسمت ذهنی و فرضی و وهمی نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || نصیب. (اقرب الموارد): به هر کس هرچه قسمت بود دادند.
- امثال: جو دو خر را قسمت نداند کرد.
همه قسمت نیست، همت هم هست.

قسمی.

[قِ] (اِخ) اسمش قاسم بیک خلف عباس بیک از امیرزادگان افشار است. رجوع به قاسم بیک شود.

قسمیات.

[قِ می یا] (اِخ) موضعی است، و در شعر زهیر از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قسم یاد کردن.

[قَ سَ کَ دَ] (مص مرکب) سوگند خوردن. قسم خوردن.

قسمیل.

[قِ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

قسمیه.

[قَ سَ می یَ / یِ] (از ع، ص نسبی، اِ) قطعه ای که در آن شاعر قسمهای بسیار و پیاپی یاد میکند یا به جد یا به هزل، چون قسمیّهء بدیعی سیفی.

قسمیهور.

[] (اِ) ضبع است که به فارسی کفتار نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قسن.

[] (اِ) این کلمه در دیوان نظام قاری آمده و معنی آن به تحقیق معلوم نشد :
کرته ای پر پنبه گر هست و کمر
از قسن بر کردش و چاکش دره.
نظام قاری (دیوان البسه ص25).
... میان قبا به کمر قسن تنگ ببندند. (نظام قاری ص153).

قسناروس.

[] (معرب، اِ) عصارهء لحیة التیس است. (فهرست مخزن الادویه).

قسناسیس.

[] (معرب، اِ) لبلاب عریض الورق است که آن را لبلاب کبیر نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لبلاب شود.

قسنطانة.

[قُ سَ نَ] (اِخ) قلعه ای است عجیب از توابع دانیه در اندلس. (معجم البلدان).

قسنطانی.

[قُ سَ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قسنطانة. (معجم البلدان). رجوع به قسنطانة شود.

قسنطانی.

[قُ سَ نی ی] (اِخ) ابوالولیدبن خمیس. از وزیران بنی مجاهد عامری است. (معجم البلدان).

قسنطینة.

[قُ سَ نَ] (اِخ)(1) بخشی است در الجزایر که مرکز آن شهر قسنطینه است. این شهر 120000 نفر جمعیت دارد. نهر رمال از آن میگذرد. (ذیل المنجد). شهری به الجزایر در مشرق بجایه. (ابن بطوطه). رجوع به قسنطینیه شود.
(1) - Constantine.

قسنطینی.

[قُ سَ] (ص نسبی) نسبت است به قسنطینیه. (معجم البلدان). رجوع به قسنطینیه و قسطنطینیه شود.

قسنطینی.

[قُ سَ] (اِخ) عبدالرحمان بن احمد. رجوع به عبدالرحمان بن احمد شود.

قسنطینی.

[قُ سَ] (اِخ) علی بن ابوالقاسم محمدحسن تمیمی مغربی. از متکلمان اشعری است که به دمشق وارد شد و صحیح بخاری را در آنجا از فقیه نصربن ابراهیم مقدس شنید و به عراق رفت و بر عبدالله محمد بن عتیق خواند و امامان را زیارت کرد و سپس به دمشق برگشت و مورد احترام ابوداود مضرج رئیس دمشق قرار گرفت. از تألیفات اوست: 1- تنزیه الاله. 2- کشف فضایح المشیهة الحشویه. وی به دمشق در 18 رمضان 519 ه . ق. وفات یافت. (معجم البلدان).

قسنطینیه.

[قُ سَ نیَ] (اِخ) شهری است در افریقا و پیرامون آن را نیزارها و کشتزارها احاطه کرده اند و عرب آفریقا تا آن حدود به دنبال آب و علف احشام خود روند. ابوعبید بکری گوید: از قیروان به مجانة و از آنجا به شهر یُنْجُس و از ینجس به قسنطینیه روند و قسنطینیه شهری است قدیمی و بزرگ و باجمعیت و دارای برج و بارو که استحکامات آن را در جای دیگر آن حدود سراغ نتوان داشت. این شهر دارای سه نهر بزرگ است که بدان احاطه دارد و قابل کشتیرانی است. این نهرها از منابعی به نام اشقار سرچشمه گرفته اند و در خندقی عمیق و دور فرومیریزند. بر روی خندق سه پل بر روی یکدیگر ساخته شده و از روی آن عبور میکنند و به شهر وارد میشوند و از آن بالا آب در ته خندق چون ستارهء کوچکی نمایان است. (معجم البلدان). رجوع به قسنطینه شود.

قسنطینیه.

[قُ سَ نیَ] (اِخ) (قلعهء...) نام قلعه ای است مشهور در کنار شهر قسنطینیه. این قلعه دارای دیوارهای بسیار بلند و مرتفعی است که پرنده به زور میتواند خود را به فراز آن برساند. (معجم البلدان).

قسنوبرون.

[] (معرب، اِ) فاشرا است. (فهرست مخزن الادویه).

قسنوس.

[] (معرب، اِ) قسناسیس. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسناسیس شود. || لادن. (فهرست مخزن الادویه).

قسنوس اطاروس.

[] (معرب، اِ)لحیة التیس است. (فهرست مخزن الادویه).

قسو.

[قَسْوْ] (ع مص) سخت و درشت گردیدن. || ناسره گشتن. گویند: قسا الدرهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تاریک شدن. گویند: قسا اللیل؛ اظلم. (اقرب الموارد).

قسوب.

[قُ] (ع مص) سخت گردیدن و درشت شدن. قسوبة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَسُبَ الشی ء قسوبةً و قسوباً. (اقرب الموارد). رجوع به قسوبة شود.

قسوب.

[قَ] (ع اِ) موزه. (منتهی الارب). خُفّ. (المنجد).

قسوب.

[قَسْ سو] (ع اِ) موزه ها. جمع است و واحدی برای آن نیست. (منتهی الارب).

قسوبة.

[قُ بَ] (ع مص) سخت گردیدن و درشت شدن. قُسوب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُسوب شود.

قسوت.

[قَسْ وَ] (ع مص) قَسْوة. رجوع به قسوة شود.

قسوحة.

[قُ حَ] (ع مص) سخت گردیدن. || تافتن. قساحة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قساحة شود.

قسود.

[قِسْ وَدد] (ع ص) مرد درشت و سطبرگردن توانا. (منتهی الارب). الغلیظ الرقبة القوی. (اقرب الموارد). گردن کلفت.

قسور.

[قَسْ وَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). قسورة. رجوع به قسورة شود. || جِ قسورة. || واحد قسورة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بابونج را نامند. (فهرست مخزن الادویه). || به معنی فودنج نیز آمده. (فهرست مخزن الادویه).

قسورمون.

[] (معرب، اِ) بندق هندی است که به هندی ریتهه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قسورة.

[قَسْ وَ رَ] (ع اِ) شیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) : کأنّهم حمر مستنفرة فرت من قسورة. (قرآن 74/50 و 51).
گله دزدان از دور بدیدند چو آن
هر یکی زیشان گفتی که یکی قسوره شد.
لیثی (لبیبی).
|| (ص) عزیز. (اقرب الموارد). غالب و ارجمند. (منتهی الارب). || (اِ) نیمهء شب، یا اولِ شب، یا معظم از شب. (منتهی الارب). نصف اللیل، و قیل اوله، و قیل معظمه. (اقرب الموارد). تاریکی اول شب. (مهذب الاسماء). || گیاهی است ریگستانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شکاربان تیرانداز. (منتهی الارب). تیراندازان. (ترجمان ترتیب عادل). الرماة من الصیادین. (اقرب الموارد). واحد آن قسور است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حس و آواز نرم مردمان. (منتهی الارب). رکز الناس و حسهم. (اقرب الموارد). || (ص) کودک توانا. جوان. (منتهی الارب). من الغلمان، القوی الشّابّ. || شدید از مردم. (اقرب الموارد).

قسورة.

[قَسْ وَ رَ] (ع مص) بسیار و انبوه شدن گیاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قسور النبت قسورةً؛ کثر. (اقرب الموارد). || کلانسال گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قسور الرجل؛ اسن. (اقرب الموارد).

قسوریوقن.

[] (معرب، اِ) حشیشة الزجاج است که به رومی کسومانس نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قسوس.

[قَ] (ع ص) ناقه ای که تنها چرا کند. || ناقهء دشوارخوی. || ناقه ای که شیر آن کم شدن گیرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسوس.

[قُ] (ع اِ) جِ قَسّ، و آن در ترسایان کسی است که بین اسقف و شماس باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به قسّ شود.

قسوس.

[قُ] (معرب، اِ)(1) لبلاب و عشقه را گویند و به فارسی عشق پیچان خوانند، و حبل المساکین همان است. (برهان). لبلاب کبیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). معروف به حبل المساکین است. گیاهی است مانند لبلاب و سخت تر از آن، و دارای انواع و اقسامی است. قسوس سفید دارای تخم سفید است و قسوس سیاه دارای میوهء سیاه و نوع سوم را قس نامند و آن را ثمری نباشد. مجموع اصناف قسوس حِرّیف و قابض بود و یک نوع از آن گرم بود و باقی اصناف آن سرد بود و عصب را مضر بود و گل وی چون با شراب آشامند قرحهء امعا را نافع بود و اگر احتیاج به خوردن وی بود باید که در روز دو نوبت بیاشامند و چون بکوبند و سحق کنند و با موم و روغن زیت موم روغن سازند سوختگی آتش را موافق بود و ورق وی چون تر بود به سرکه پزند و بکوبند و بر ورم سپرز ضماد کنند نافع بود و چون ورق وی و سرهای وی بکوبند و آب آن بگیرند و با سرکه و روغن سر را بدان تر کنند درد سر کهن را زایل گرداند و چون با زیت بیامیزند و در گوش چکانند درد گوش و ریم که از گوش روانه بود زایل گرداند و نوع سیاه آن چون آب وی بیاشامند بسیار بدن را ضعیف گرداند و ذهن را مشوش کند و چون بگیرند از سرهای وی پنج عدد و نیک بکوبند و آب آن بگیرند و در پوست انار گرم کنند با روغن گل و در گوش مخالف چکانند که درد کند درد ساکن گرداند و وی موی را سیاه گرداند و چون ورق وی با شراب پزند و از وی ضماد سازند از جهت بسیار ریشها که عارض گردد از سوختگی آتش نیکو بود و کلف ببرد، و آنکه وی را قس خوانند سرهای وی چون بیاشامند حیض براند و چون قضبان وی و ورق وی در عسل فروبرند و زن به خود برگیرد همچنین حیض راند و بچه به آسانی بیرون آید و چون بکوبند و آب آن بگیرند و در بینی چکانند گند بینی زایل گرداند و اصول وی چون بکوبند و آب آن بگیرند و با سرکه بیامیزند و بیاشامند گزندگی رتیلا را سود دهد. (اختیارات بدیعی) (مفردات ابن بیطار). رجوع به لبلاب شود.
(1) - = قشوش، یونانی Lierre = Kissos(فرانسوی) (عقار207). و رجوع به هرمزدنامه 163 - 166 شود. (از حاشیهء برهان چ معین).

قسوسة.

[قُ سَ] (ع اِمص) درجه یا حالت قسیس. قسیسیة. (المنجد). رجوع به قسیسیة شود.

قسوط.

[قُ] (ع مص) بیداد کردن. (ترجمان ترتیب عادل). جور و بیدادی کردن و از حق بازگردیدن. || پریشان و پراکنده نمودن چیزی را. (منتهی الارب). قَسْط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَسْط شود. || خشک شدن و راست شدن استخوان ستور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَسَط شود.

قسوق.

[قُ] (اِ) درختی است (در بلاد مغول) به شکل ناژ، در زمستان برگهای آن چون برگ سرو و بار آن شکل و طعم چلغوزه دارد. (جهانگشای جوینی). و نقل [ تتار ] از بار درختی است که قسوق گویند و همان درخت میوه دار بیش نروید. (یادداشت مؤلف، از جهانگشای جوینی).

قسولیدوس.

[قُ] (معرب، اِ)(1) دوائی است که آن را کاکنج گویند، و عروس درپرده همان است. (برهان) (آنندراج). رجوع به قسولیدون شود.
(1) - مصحف فسولیدوس از یونانی Phusalis. (حاشیهء برهان چ معین از استینگاس).

قسولیدون.

[قُ] (معرب، اِ) کاکنج است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قسولیدوس شود.

قسوماس.

[] (معرب، اِ) دارچینی. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قساموئی و قسامویس و قساموس شود.

قسومیات.

[قَ می یا] (اِخ) موضعی است (منتهی الارب)، و آن در راه فلج قرار دارد و در آن چاههایی است. زهیر در اشعار خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قسون.

[] (معرب، اِ) لبلاب کبیر است. (تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به قسنوس و قسناسیس و لبلاب شود.

قسوة.

[قَسْ وَ] (ع مص) سخت و درشت گردیدن : فهی کالحجارة او اشد قسوة و ان من الحجارة... (قرآن 2/74). || ناسره گشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تاریک شدن. (اقرب الموارد). رجوع به قسو و قساوة و قساءة شود.

قسة.

[قَسْ سَ] (ع اِ) دِهِ خرد. (منتهی الارب). ده خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). القریة الصغیرة. و در لسان القِرْبة الصغیرة آمده است و در مستدرکات تاج آمده: قسة به لغت سواد قربه است. (از اقرب الموارد).

قسی.

[قُ سی ی] (ع اِ) جِ قوس. (منتهی الارب). رجوع به قوس شود.

قسی.

[قِ سی ی] (ع اِ) جِ قوس. (منتهی الارب). رجوع به قوس شود : چه خداوندان علم [ نجوم ] بخشهای دائرهء فلک را قسی خوانده اند یعنی کمانها. (نوروزنامه).

قسی.

[قَ سی ی] (ع ص) (درهم...) درهم زائف و ناسره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و آن معرب قاش است و گویند فعیل از قسوة است. (المعرب جوالیقی ص257): کلام قسی؛ کلام زائف و بهرج. (اقرب الموارد). || سخت و شدید: عام قسی؛ سال سخت به سبب سرما یا گرما یا خشکسالی و جز آن. یوم قسی و قَرَب. قِسی کذلک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسی.

[قَسْ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به قس. (معجم البلدان). رجوع به قَسّ شود. || (جامهء...) جامه ای است منسوب به قس که از مصر آرند و در آن ابریشم است و پیغمبر آن را نهی فرموده است. (معجم البلدان).

قسی.

[قَ سی ی] (اِخ) (ذو...) راه یمن سوی بصره. (منتهی الارب). جائی است در راه یمن به بصره. (معجم البلدان).

قسی.

[قَ سی ی] (اِخ) ابن منیة بن بنیت بن یقدم، از طائفهء بنی ایاد، مکنی به ابورغال و ملقب به ثقیف. صاحب قبری است که بین مکه و طائف قرار دارد و تا به امروز سنگسار میشود. وی پدر قبیله ای از هوازن و از دورهء جاهلیت است، و در نام و نسب و اصل او اختلاف است. در دائرة المعارف اسلامی آمده است که «وی شخصیتی افسانه ای است». او در طائف در دیار ثقیف بود و ثقیف به واسطهء او مورد سرزنش قرار میگرفت. حسان بن ثابت دربارهء او گفت:
اذا الثقفی فاخرکم فقولوا
هلمّ نعد شان ابی رغال.
و این برای آن بود که حبشیان چون به جنگ خانهء خدا، کعبه آمدند وی راهنمای ایشان بود و خود در ضمن کشته شدگان کشته شد و در مغمس به خاک رفت و قبر او مشهور است. چون اسلام ظاهر گردید داستان حبشیان و تصرف مکه به دست آنان زبان به زبان میگشت و هنوز نیم قرنی بر آن نگذشته بود که پیغمبر (ص) بر قبر او عبور کرد و فرمود که آن را سنگسار کنند، و این رسم شد. جریر گوید:
اذا مات الفرزدق فارجموه
کما ترمون قبر ابی رغال.
عمر رضی الله عنه به غیلان بن سلقه گفت اگر از گلیم خود قدم فراتر گذاری آنچنان تو را سنگسار کنم که گور ابورغال سنگسار شد. (مسعودی ج1 ص217) (اغانی ج4 ص303) (دائرة المعارف اسلامی ج1 ص340) (نزهة الجلیس ج2 ص248) (ثمارالقلوب ص106) (تاج العروس: مادهء رغل) (اعلام زرکلی چ2 ج6 ص42).

قسیاء .

[قُ سَ] (ع ص، اِ) ممکن است جمع قسی باشد چون شرکاء جمع شریک و کرماء جمع کریم. (معجم البلدان).

قسیاء .

[قُ سَ] (اِخ) نام کوهی است. (معجم البلدان).

قسیات.

[قَ سی یا] (ع ص، اِ) جِ قسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَسیّ شود.

قسیاثا.

[قَ] (اِخ) موضعی است در عراق، و در فتوح خالدبن ولید از آن یاد میشود. (معجم البلدان).

قسیان.

[قِسْ] (ع ص، اِ) جِ قَسیّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَسیّ شود.

قسیان.

[قُ سَیْ یا] (اِخ) رودباری است یا دشتی، و در اشعار ابن مقبل از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قسیان.

[قُسْ] (اِخ) موضعی است به عقیق. (منتهی الارب).

قسی القلب.

[قَ سی یُلْ قَ] (ع ص مرکب)سنگدل. دل سخت. سخت دل.

قسیب.

[قَ] (ع اِ) روانی آب که با آواز باشد. (منتهی الارب). بانگ آب. (مهذب الاسماء). جری الماء مع صوت. گوئی: سمعت قسیب الماء و خریره. (اقرب الموارد).

قسیب.

[قِسْ یَب ب] (ع ص) سخت و دراز. (منتهی الارب). الطویل من الرجال. (اقرب الموارد).

قسیرام.

[] (سریانی، اِ) قثای بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قسیرو.

[قَ] (اِ) خلفا است. (فهرست مخزن الادویه).

قسیس.

[قِسْ سی] (معرب، اِ) کشیش. مهتر ترسایان و دانشمند آنها. (منتهی الارب). رتبه ای است بعد از اسقف و قبل از شماس. قُسّ. (اقرب الموارد). رجوع به قُسّ شود. ج، قسیسون (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، قساوسه. و در این جمع چون سین ها بسیار شدند یکی از آنها را به واو بدل کردند. (منتهی الارب) :
سکوبا و قسیس و رهبان روم
همه سوگواران آن مرز و بوم.فردوسی.
چو زنار قسیس شد سوخته
چلیپای مطران برافروخته.فردوسی.
کشیشان را کشش بینی و کوشش
به تعلیم چو من قسیس دانا.
خاقانی.

قسیس.

[قُ سَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قسیس.

[قُ سَ] (اِخ) نام جد عبدالله بن یعقوب محدث است. (منتهی الارب).

قسیسون.

[قِسْ سی] (ع اِ) جِ قسیس است در حالت رفعی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسیسین.

[قِسْ سی] (ع اِ) جِ قسیس است در حالت نصبی و جری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) : ذلک بأنّ منهم قسیسین و رهباناً. (قرآن 5/82). جِ قسیس. درجهء سوم از درجات پنجگانهء مانویه که بدین ترتیب بوده است: اول معلمین، دویم هشتمین، سیُم قسیسین، چهارم صدیقین، پنجم شماعین. (یادداشت مرحوم دهخدا).

قسیسیة.

[قِسْ سی سی یَ] (ع اِمص) درجه یا حالت قسیس. (المنجد). رجوع به قسوسة شود.

قسیط.

[قَ] (ع ص) راست استخوان. گویند: رَجُل قسیط الرِّجْل؛ مرد راست استخوان پای. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قسیطوس.

[قِ] (معرب، اِ) زنگار باشد و آن معروف است، کانی و عملی هر دو میباشد و بهترین آن کانی است و در مرهم ها به کار برند. (برهان). زنجار. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به قسیطویس شود.

قسیطویس.

[] (معرب، اِ) زنجار است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسیطوس شود.

قسیم.

[قَ] (ع اِ) نصیب. ج، اَقْسِماء. جج، اقاسیم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) جمیل. (اقرب الموارد). مرد صاحب جمال. (منتهی الارب). ج، قُسْم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
قسیم جسیم بسیم وسیم.سعدی (بوستان).
|| (اِ) جزئی از شی ء مقسوم. (اقرب الموارد). نیمهء چیزی. (منتهی الارب). || قسم شی ء؛ آنکه مقابل شی ء باشد و مندرج باشد با او تحت شی ء دیگری، چون اسم که مقابل فعل است و هر دو مندرج در تحت کلمه که شی ء دیگری است هستند و کلمه اعم از آن دو است و آن دو هر یک قسم دیگری هستند. (از اقرب الموارد) (از تعریفات). || (اِ) بخش بخش کننده. (منتهی الارب). قسمت کننده.
- قسیم النار و الجنة؛ لقب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب است :
علیٌّ حُبّه جُنّة قسیم النار و الجَنة
وصی المصطفی حقاً امام الانس و الجِنة.

قسیم.

[قَ] (اِخ) اسبی است مر بنی جعدة را. (منتهی الارب).

قسیم.

[قَ] (اِخ) وادیی است در یمامه. (معجم البلدان).

قسیم.

[قَ] (اِخ) شهرهایی است در اواسط جزیرهء عربی واقع در ارتفاعات صحرا که وادی رمه از آن ها میگذرد. این شهرها در حدود 25هزار جمعیت دارد. بعضی از آنان با یمن و شام و عراق روابط بازرگانی دارند. (ذیل المنجد).

قسیم.

[قَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به بزرجمهر قسیمی شود.

قسیم الدوله.

[قَ مُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب آق سنقر حکمران حلب و سرسلسلهء خاندان اتابکان موصل است. رجوع به آق سنقر شود.

قسیم امیرالمؤمنین.

[قَ اَ رُلْ مُءْ مِ](اِخ) ابوالمظفر قلادون الصالحی. ملک مصر است. || برکیارق بن سلطان ملکشاه. رجوع به برکیارق شود. || طغرل بن ارسلان شاه بن طغرل بن محمد طبربن ملکشاه. رجوع به طغرل بن ارسلان شود. || لقب ارسلان شاه بن طغرل بن محمد طبربن ملکشاه. رجوع به ارسلان شاه بن طغرل شود. || لقب مسعودبن داودبن میکائیل بن سلجوق. رجوع به مسعودبن داود شود. || لقب محمد بن طبر سلجوقی. رجوع به محمد بن طبر سلجوقی شود.

قسیمة.

[قَ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث قسیم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قسیم شود. || طبلهء عطار. (منتهی الارب). جونة العطار. (اقرب الموارد). بوی دان. عطردان. (مهذب الاسماء). نافهء مشک. (غیاث از نصاب). || بازار. (منتهی الارب). سوق. (اقرب الموارد).

قسین.

[قُسْ سی] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی کوفه. (معجم البلدان).

قسیوس.

[] (معرب، اِ) حنین بن اسحاق گوید لحیة التیس است. (تحفهء حکیم مؤمن). سوسن بری است ابیض. (فهرست مخزن الادویه).

قسیوسیوس.

[] (معرب، اِ) سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسا شود.

قسیة.

[قَ سی یَ] (ع ص) مؤنث قسی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ردیئة. (المعرب جوالیقی). رجوع به قَسیّ شود.

قش.

[قَ] (ص، اِ) شبیه و مانند و نظیر. || یار و رفیق. (ناظم الاطباء) (استینگاس).

قش.

[قَش ش] (ع اِ) صقیع است. (فهرست مخزن الادویه). || خرمابن هیچکاره، چون دقل و جز آن. (منتهی الارب). ردی تمر، چون دَقَل، و این لغت عمانی است. (اقرب الموارد). || دلو بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) ضخیم. (اقرب الموارد). || (اِ) آنچه از منازل و جز آن روبند. (ذیل اقرب الموارد).

قش.

[قَش ش] (ع مص) خوردن از اینجا و آنجا و پیچیدن هرچه یافتن و برگرفتن از خوان به آنچه بر آن قادر شدن. گویند: قش الرجل قشاً؛ اکل من هنا و هنا و لف ما قدر علیه مما علی الخوان. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن. (منتهی الارب). جمع کردن. (اقرب الموارد). || بشتاب دوشیدن ناقه را. || به دست خراشیدن و سودن چیزی را چندانکه فروریخته گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قش الشی ء؛ حکه بیده حتی ینحت. (اقرب الموارد). رجوع به قُشوش شود.

قشا.

[قَ](1) (ع اِ) آب دهن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قُشاء شود. || پوست درخت. (بحر الجواهر). قِشاء. (بحر الجواهر). رجوع به قِشاء شود.
(1) - اقرب الموارد آن را به ضم قاف و الف ممدوده ضبط کرده است.

قشاء .

[قِ] (ع اِ) جِ قشوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قشوة شود. || پوست درخت. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء). رجوع به قشا شود.

قشاء .

[قُ] (ع اِ) بزاق و آب دهن. (اقرب الموارد). رجوع به قَشا شود.

قشاب.

[قُ] (اِخ) نام جایی است، و در اشعار فضل بن عباس از آن یاد شده است. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قشابر.

[قُ بِ] (ع ص) گر پراکنده و منتشر. (منتهی الارب). جرب پراکنده و منتشر. (ناظم الاطباء). من الجرب، الفاشی منه. (اقرب الموارد). || رجل قشابراللحیة؛ مرد درازریش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قشابة.

[قَ بَ] (ع مص) پاکیزه گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَشُبَ قشابةً؛ کان قشیباً. (اقرب الموارد). رجوع به قشیب شود.

قشاح.

[قُ] (ع ص) خشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشاح.

[قَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب). ضبع. (اقرب الموارد از قاموس).

قشادة.

[قُ دَ] (ع اِ) دُرد مسکه و ته نشین آن چون با پست و خرما پخته شوند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) شتر مادهء پیر بسیارشیر. || سرشیر تنک. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به قشدة شود.

قشار.

[] (اِ) قشور محلب و دبق است. (فهرست مخزن الادویه).

قشار.

[قُ] (اِخ) نام جایی است، و در اشعار خداش از آن یاد شده است. (از منتهی الارب) (معجم البلدان).

قشارکندر.

[قَ کُ دُ] (اِ مرکب) صفایح باریک کندر است شبیه به پوست، و او را از کندر لطیف تر دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). آرد کندر که از سودن به یکدیگر پیدا شود. طبیعت آن گرم و خشک بود در دویم و در وی قبضی قوی بود، چون بر جراحتها پاشند گوشت برویاند و اگر بر ریشهای دشوار افشانند به صلاح آورد و شفا بخشد و چون زن به خود برگیرد رطوباتی که در رحم روانه بود و مزمن شده باشد بازدارد و جهة نفث دم و قرحهء امعاء چون بیاشامند نافع بود و اگر بریان کرده بود حکهء چشم را زایل گرداند و اگر چون مرهم بر شکم نهند ببندد و بَدَل آن دو وزن آن کندر بود به وزن آن و دقاق آن. رجوع به مخزن الادویه شود.

قشارة.

[قُ رَ] (ع اِ) پوست از درخت بازکرده. (منتهی الارب). || آنچه از پوست باز کردن و رندیدن آن برافتد. (منتهی الارب). || رندش روده ها و پاره های پوست که از روده هاء خداوند سحج بیرون آید. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) : و اسهال که با قشاره بود بیشتری از قروح معده بود... و اگر از روده های برسوئین باشد قشاره باریک و خرد بود و اگر از روده های فروسوئین باشد قشاره غلیظ و بزرگ بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قشارة.

[قُ رَ] (اِخ) آبی است از ابوبکربن کلاب. (از معجم البلدان).

قشارة الکندر.

[قِ رَ تُلْ کُ دُ] (ع اِ مرکب)قشارکندر. رجوع به قشارکندر شود.

قشاریة.

[قُ یَ] (ع اِ) آنچه در کندر یافت شود، و گاه بر پوست محلب اطلاق گردد. (از تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به قشارکندر شود.

قشاسار.

[قُ] (اِخ) شهری است به روم، یا میان روم و شام، و ملح قشاساری منسوب است به آن. (منتهی الارب). رجوع به قشاشار و قشاشاری شود.

قشاش.

[قُ] (ع اِ) افتاده و تراشهء چیزی. || بانگ و آواز پوست مار چون با هم ساید. (منتهی الارب). رجوع به قشیش شود.

قشاش.

[قَشْ شا] (ع ص) آنکه از هر جائی چیزی همی جوید و همی خورد. (مهذب الاسماء). کسی که از این جای و از آنجای خورد. || گدا. (ناظم الاطباء).

قشاش.

[قُ] (اِخ) نام جد پدر علی بن محمد بن مالکی. (منتهی الارب).

قشاشار.

[قُ] (اِخ) شهری است در روم که میان روم و شام واقع است. (اقرب الموارد). رجوع به قشاسار شود.

قشاشاری.

[قُ] (ص نسبی) منسوب است به قشاشار. (اقرب الموارد). رجوع به قشاشار شود: ملح قشاشاری؛ نمک منسوب به قشاشار. (اقرب الموارد). رجوع به قشاساری شود.

قشاشی.

[قَشْ شا] (اِخ) صفی الدین احمد دجانی (1583 - 1660 م.). یکی از صوفیان است. اصل وی از دجانهء قدس است. او به یمن کوچ کرد و از قریب صد تن از شیوخ علوم باطن را فراگرفت و در بقیع مدفون گردید. او راست: السمط المجید فی تلقین الذکر و عطاء البیعة و الالباس و سلاسل اهل التوحید. این کتاب به سال 1909 م. در حیدرآباد چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1513) (ذیل المنجد).

قشاط.

[قِ] (ع اِمص) رفتگی پرده و پوشش و برهنگی از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لغتی است در کشاط. (اقرب الموارد). رجوع به کشاط شود.

قشاع.

[قُ] (ع اِ صوت) آواز کفتار ماده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) دردی است که انسان را مأیوس سازد(1). || گیاهی است بدون برگ که به درختان پیچد و از آنها بالا رود. فشاغ. (اقرب الموارد).
(1) - داء یؤیس الانسان.

قشاع.

[قِ] (ع اِ) جِ قشع، به معنی پاره ای از چرم خشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جِ قَشْعة. رجوع به قشع و قَشْعة شود. || لتهء پاره. گویند: ما علیه قشاع؛ ای قزاع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رقعة توضع علی النجاش عند خرزالابزیم. (اقرب الموارد).

قشاعر.

[قُ عِ] (ع ص) درشت سالخورده. (منتهی الارب). الخشن المسن. (اقرب الموارد).

قشاعر.

[قَ عِ] (ع ص، اِ) جِ مقشعر، اسم فاعل به حذف زواید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشاعم.

[قَ عِ] (ع اِ) جِ قشعم. (دهار) (مهذب الاسماء). رجوع به قشعم شود.

قشاعة.

[قُ عَ] (ع اِ) آب بینی انداخته شده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). آب بینی افکنده شده. (ناظم الاطباء). رجوع به قِشْعة شود.

قشاف.

[قُشْ شا] (ع اِ) سنگ رقیق از هر رنگ. (اقرب الموارد). سنگ تنک. (ناظم الاطباء).

قشافة.

[قُشْ شا فَ] (ع اِ) یکی قشاف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشاف شود.

قشاق.

[قَ] (ع اِ) بیدانجیر. || کرچک. (ناظم الاطباء).

قشاقش.

[قُ قِ] (اِخ) شهری است به حضرموت که خاندان کنده در آن سکونت دارند و آن را کسر قشاقش گویند. ابوسلیمان بن یزیدبن حسن طایی از آن در اشعار خود یاد کرده است. (از معجم البلدان).

قشام.

[قَ] (ع اِ) پوستین پشمینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشام.

[قُ] (ع اِ) باقی ماندهء بر خوان و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آفتی است که خرمابن را رسد. (مهذب الاسماء). || (اِمص) بارافتادگی خرمابن قبلِ برابرشدگی غورهء آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ان ینتفض النخل قبل استواء بسره. (اقرب الموارد).

قشام.

[قُ] (اِخ) نام کوهی است. (از معجم البلدان).

قشامة.

[قُ مَ] (ع اِ) قُشام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). آنچه بماند بر خوان که به هیچ کار نیاید. (مهذب الاسماء). رجوع به قُشام شود.

قشان.

[قَشْ شا] (اِخ) ناحیه ای است در اهواز نزدیک به فندم. (از معجم البلدان).

قشاوات.

[قَ] (ع اِ) جِ قَشاوة، معرب کجاوه. (رحلهء ابن جبیر). رجوع به قَشاوة شود.

قشاوة.

[قُ وَ] (ع اِ) بندآب دراز بر زمین. (منتهی الارب). بندروغ دراز و پشتهء دراز. (ناظم الاطباء). المسناة المستطیلة فی الارض. (اقرب الموارد).

قشاوة.

[قَ وَ] (معرب، اِ) معرب کجاوه. (رحلهء ابن جبیر). و لهم ایضاً فی مراکبهم علی الابل قباب تظلهم بدیة المنظر، عجیبة الشکل، قد نصبت علی محامل من الاعواد یسمونها القشاوات و هی کالتوابیت المجوفة هی لرکابها کالامهدة للاطفال. (رحلهء ابن جبیر). ج، قشاوات.

قشاوة.

[قُ وَ] (اِخ) آبکی است به نجد. (منتهی الارب).

قشاوة.

[قُ وَ] (اِخ) جایی است در قسمتهای بالای نجد، و با وقعه ای از وقایع عرب مربوط میباشد. (از معجم البلدان). (یوم...) جنگی است مر بنی شیبان را بر سلیط بن یربوع، و آن را یوم نعف سویقة نامند. جریر درباره آن گوید:
بئس الفوارس یوم نعف سویقة
و الخیل علویة علی بسطام.
(از مجمع الامثال میدانی).

قشب.

[قَ] (ع اِ) مستقذر. (اقرب الموارد). || زهر و سم. (ناظم الاطباء). رجوع به قِشب و قَشَب شود.

قشب.

[قَ] (ع مص) آمیختن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشب السم بالطعام قشباً؛ خلطه به. (اقرب الموارد). قشب طعامه؛ اذا سمه. (منتهی الارب). || آلودن به چیزی. (اقرب الموارد). || زهر دادن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشب فلاناً السم؛ سقاه. (اقرب الموارد). || رنجانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشبنی ریحه؛ رنجانید مرا بوی آن. بدی و رنج رسانیدن. (منتهی الارب). || بدگوئی کردن. (اقرب الموارد). || به بدی یاد کردن: قشبه بقبیح؛ لطخه به. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دروغ بربافتن. (منتهی الارب). افتراء. (اقرب الموارد). || نیکنامی یا بدنامی خود ورزیدن. (منتهی الارب). اکتساب حمد یا ذم. (اقرب الموارد). گویند: قشب الرجل؛ اذ اکتسب حمداً او ذماً. (منتهی الارب). || تباه گردانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشب الشی؛ افسده. (اقرب الموارد). || سرزنش کردن. || زایل کنانیدن عقل را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشب المال فلاناً؛ ذهب بعقله. (اقرب الموارد). || زدودن شمشیر را. (منتهی الارب). صیقلی کردن. (اقرب الموارد).

قشب.

[قِ] (ع اِ) نفس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زهر کشنده. (مهذب الاسماء). و گاه حرف دوم نیز متحرک گردد. ج، اقشاب. (اقرب الموارد). || زنگ. (منتهی الارب). الصدا علی الحدید. || (ص) خشک و سخت. (اقرب الموارد). || مرد بی خیر. (منتهی الارب). || (اِ) قشب از طعام، آنچه از طعام که در آن خیری نیست و آن را دور بیندازند. || گیاهی است چون مغد. (اقرب الموارد). گیاهی است شبیه بادنجان یا خیار. (منتهی الارب).

قشب.

[قَ شَ] (ع اِ) زهر و سم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قِشْب و قَشْب شود.

قشب.

[قَ] (اِخ) نام پدر مالک بن بجنیه. (منتهی الارب).

قشب.

[قَ] (اِخ) قلعه ای است از سرقسطة. (از معجم البلدان).

قشب.

[قُ شُ] (ع ص، اِ) جِ قشیب. رجوع به قشیب شود.

قشبار.

[قِ] (ع ص، اِ) چوب دستی. (منتهی الارب). چوبدستی درشت. (آنندراج). القشبار من العصی، الغلیظة کالخشبة. || رجل قشباراللحیة؛ طویل اللحیة. (اقرب الموارد). مرد درازریش. و به ضم قاف نیز آمده. (منتهی الارب).

قشبانیة.

[قُ نی یَ] (ع اِ) جامهء کهنه. (منتهی الارب). برد خَلَق. (اقرب الموارد). مر النبی (ص) و علیه قشبانیتان؛ ای بردتان خلقان. (منتهی الارب).

قشب خشب.

[قِ بُنْ خِ] (ع ص مرکب، از اتباع) بی خیر: رجل قشب خشب؛ مرد بی خیر. (اقرب الموارد).

قشبر.

[قِ بَرر] (ع ص) غلیظ. (اقرب الموارد). درشت دراز سطبر. (منتهی الارب).

قشبر.

[قِ بِ] (ع اِ) بدترین پشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنچه از پشم وقت پاکیزه کردن برافتد و دور سازند. (منتهی الارب). نفایهء پشم. (اقرب الموارد).

قشبر.

[قُ بُ] (اِخ) دهی است در پیرامون طلیطلة. (منتهی الارب). رجوع به قشبرة شود.

قشبرة.

[قُ شُ رَ] (اِخ) قشوبرة. شهری است از نواحی طلیطله از اقلیم ششلهء اندلس. (از معجم البلدان). رجوع به قُشْبُر شود.

قشبری.

[قُ شُ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قشبرة. (معجم البلدان). رجوع به قشبرة شود.

قشبری.

[قُ شُ] (اِخ) علی بن محمد بن احمد انصاری، مکنی به ابوالحسن. از محدثان است. وی حدیث را در شهر اصفهان از ابوالفتوح اسعدبن محمودبن خلف عجلی و محمد بن زید کرانی فراگرفت و در بخارا و سمرقند خود حدیث گفت. در هندسه نیز وقوف داشت. در شهر سمرقند وفات یافت. (معجم البلدان).

قشبند.

[قُ بَ] (ع ص) مرد گردن دراز و بزرگ. (اقرب الموارد).

قشبندة.

[قُ بَ دَ] (ع ص) مؤنث قشبند. (اقرب الموارد). رجوع به قشبند شود.

قشبة.

[قِ بَ] (ع ص) مرد فرومایه. (منتهی الارب). مرد خسیس دنی که خیری در او نباشد. (اقرب الموارد). || (اِ) بچه کپی. (منتهی الارب). بچهء بوزینه، و این خطاست و درست آن قَشّة است. (اقرب الموارد).

قشبی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قشب. (معجم البلدان). رجوع به قشب شود.

قشبی.

[قَ] (اِخ) نفیس بن عبدالخالق بن محمد هاشمی، مکنی به ابوالحسن. از قاریان است. سلفی وی را در اسکندریه دیدار کرده است. وی قرآن را نزد استادان فن فراگرفت و حدیث شنید و مدتی در مکه مجاور بود و آنگاه به اندلس مسافرت کرد. (از معجم البلدان).

قشتالة.

[قَ لَ] (اِخ)(1) منطقه ای است در اسپانیای وسطی که دارای سرزمینی است کوهستانی که کوههای آن بریدگیهایی چون دنده های اره دارد و به همین مناسبت آن را «شارات منشار» نامند. این سرزمین دارای دو استان مهم است: 1- قشتالهء قدیم که در شمال واقع است و در قرن 11 م. مملکتی گردید و هستهء مرکزی دولت اسپانیا شد. 2- قشتالهء جدید در جنوب که اعراب در قرن 11 م. آن را از اسپانیا گرفتند. از شهرهای آن است: مادرید و طیطه. (ذیل المنجد) (معجم البلدان).
(1) - Castilla.

قشتلیون.

[قَ تَ] (اِخ) حصنی است از توابع شنتبریة در اندلس. (معجم البلدان).

قشتمور.

[قُ] (اِخ) از امراء لشکر مغول است در خراسان که به فرمان الناصرلدین الله با بیست هزار مرد از شجاعان رجال و سروران ابطال نامزد گردید تا سلطان جلال الدین را که به سوی بغداد روی آورده بود از آن نواحی براند. رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج2 ص152 و 155 شود.

قشتیلة.

[قَ لَ] (اِخ) نام جایی است در اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص214 و قشتالة شود.

قشد.

[قَ] (ع مص) برهنه کردن و وانمودن. (منتهی الارب). قشط. (اقرب الموارد). گویند: قشد؛ برهنه کرد او را و وانمود. (منتهی الارب). رجوع به قشط شود.

قشدة.

[قِ دَ] (ع اِ) دُرد مسکه و ته نشین آن چون با پست و خرما پخته شوند. (منتهی الارب). الثفل یبقی اسفل الزبد اذا طبخ مع السویق و التمر لیتخذ سمناً. || و قیل ثفل السمن. سرشیر رقیق، و آن را به ترکی قیماق گویند. (اقرب الموارد). سرشیر تنک. (منتهی الارب). || (ص) شترمادهء پیر بسیارشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قشذة.

[قِ ذَ] (ع ص، اِ) دارای معانی قشدة است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشدة شود.

قشر.

[قِ] (ع اِ) پوست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پوست هر چیزی، و در عرف، پوست خشخاش. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح صوفیه) علم ظاهر که نگاه میدارد باطن را. (کشاف اصطلاحات الفنون از لطایف اللغات). || پوشش هر چیزی و پردهء آن، عرضی یا خلفی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || لباس، هرچه باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، قشور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشر.

[قَ] (ع مص) باز کردن پوست. (منتهی الارب). پوست کندن. (از اقرب الموارد). || بدشگونی آوردن و بدشگون شدن و زیان رسانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قشر القوم؛ شامهم. (اقرب الموارد).

قشر.

[قَ شِ] (ع ص) بسیارپوست: تمر قشر؛ خرمای بسیارپوست. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشیر شود.

قشر.

[قَ شَ] (ع اِمص) از عیوبی است که در اسب پدید آید و سم اسب پوست پوست شود، و این عیبی است بزرگ. (از صبح الاعشی ج2 ص28).

قشر.

[قُ] (اِخ) نام ماهیی است به قدر شبری. (فهرست مخزن الادویه). ماهیی است به اندازهء یک بالشت. (منتهی الارب).

قشر.

[قَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

قشر.

[قُ شُ] (اِخ) ابن تمیم بن عودمناة. یکی از فرزندان وی عبدالله بن زیادبن عمروبن زمزمه است که او را مجذربن ذیاد گویند. وی در وقعهء بدر حضور داشت و از صحابیان است. (لباب الانساب).

قشراء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقشر. برکنده پوست، هرچه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- حیة قشراء؛ مار پوست برکنده.
- شجرة قشراء؛ درخت پوست از گرما رفته، او کأن بعضها قد قشر. (منتهی الارب).
|| زن پوست رفته بینی از گرما. || سخت سرخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشران.

[قُ] (ع اِ) بال ملخ. (منتهی الارب). جناحا الجرادة. (اقرب الموارد).

قش رباط.

[قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن، سر راه مالرو نسر به حاجی آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 322 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد، و از اسدآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشرة.

[قِ رَ] (ع اِ) جلد. (فهرست مخزن الادویه). پوست درخت و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). قشر. و قشرة اخص از قشر است. (اقرب الموارد). || (ص) گوسفند خرد گرداندام گویی گوی چوگان است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جامه ای که پوشند: خرج فی قشرتین؛ ثوبین. (اقرب الموارد). || قسمی از سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه).

قشرة.

[قُ شَ رَ] (ع اِ) باران که روی زمین را رندد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُشْره شود. || (ص) مشؤوم. (اقرب الموارد). بدفال و نامبارک. (منتهی الارب).

قشرة.

[قُ رَ] (ع اِ) باران که روی زمین را رندد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُشَرة شود.

قشری.

[قِ] (ع اِ) پوست منجمد بالای شیر است که به فارسی سرشیر و چربهء شیر نامند و به هندی ملایی. (فهرست مخزن الادویه).

قشری.

[قِ] (ص نسبی) نسبت است به قشر. || آنکه تنها به ظواهر قرآن و حدیث و اوامر و نواهی گوش دارد و تأویل و قیاس و امثال آن را در امر دین روا ندارد. و از کلمهء ظاهری گاه همین معنی اراده کنند. رجوع به قِشر شود.

قشری.

[قُ شَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قشیر، چنانکه در کتاب دارقطنی آمده است. (لباب الانساب). رجوع به قشیر و قشر [ قُ شَ ] شود.

قشط.

[قَ] (ع مص) برهنه و گشاده کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قشطه عنه؛ نزعه و قلعه و کشطه. و این از باب نصر و ضرب آمده است. قشط لغت تمیم و اسد است و کشط لغت قیس است. (اقرب الموارد). || به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فعل آن از نصر است. (منتهی الارب).

قشطالة.

[قَ لَ] (اِخ) قشتالة. رجوع به قشتالة شود.

قشع.

[قَ] (ع ص، اِ) پوستین کهنه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خاک روبهء حمام. (منتهی الارب). کناسهء حمام، و برخی افزوده اند «و حجام» را بر آن. (اقرب الموارد). به این معنی به کسر قاف و ضم آن نیز آمده. (منتهی الارب). || گول، بدان جهت که عقل او از وی واشده و دور و پراکنده گردیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || احمق. (اقرب الموارد). || پر شترمرغ. || آب بینی افکنده شده. || خانهء چرمین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). خیمه ای از پوست. (مهذب الاسماء). ج، قُشوع. || گستردنی از ادیم، یا پاره ای از ادیم کهنه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مَشک خشک. || چرم خشک. (منتهی الارب). قیل الیابس. (اقرب الموارد). در حدیث ابوهریره آمده است: لو احدثکم بما اعلم لرمیتمونی بالقشع؛ یعنی پوست خشک خاک آلود زنید بر من. (منتهی الارب). || مشک کهنه. (اقرب الموارد). || مرد پراکنده و سست گوشت از پیری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کربسه و آفتاب پرست. (منتهی الارب). حرباء. (اقرب الموارد). || ابر پراکندهء رونده و گشاده و واشونده. (منتهی الارب). السحاب الذاهب المنقشع عن وجه السماء. (اقرب الموارد). || کیسه و انبان. (منتهی الارب). زنبیل. (اقرب الموارد). || کفتار نر. (منتهی الارب). ضبع نر. (اقرب الموارد). || آب تنک بسته و فسرده بر چیزی. || گِل خشک پاره پاره گردیده و شکافته. || آنچه از زمین به دست برآری و بیندازی. ج، قِشَع به غیر قیاس زیرا قیاس آن قِشَعة است، مانند بَدْر و بِدَرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قشع.

[قَ شِ] (ع ص) خشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مردی که بر کاری ثابت و پابرجا نباشد. (اقرب الموارد). مرد که بر یک روش نپاید. (منتهی الارب).

قشع.

[قِ شَ] (ع ص، اِ) جِ قَشْع است بر غیر قیاس. (اقرب الموارد). رجوع به قَشْع شود. || جِ قِشْعة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِشْعة شود.

قشع.

[قِ] (ع اِ) خاکروبهء حمام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَشْع شود. || ابر پراکندهء رونده در هوا. (از اقرب الموارد).

قشع.

[قَ] (ع مص) پراکنده کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دور کردن. (منتهی الارب): قشعت الریح السحاب؛ کشفته. النور یقشع الظلام؛ ای یکشفه. (اقرب الموارد). || دوشیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قشعت الدرة؛ یبست اطرافها. (اقرب الموارد از تاج العروس). || سبک گردیدن. (منتهی الارب). || خشک شدن: قَشِعَ الشی ء؛ جف. (اقرب الموارد).

قشع.

[قُ] (ع اِ) خاکروبهء حمام. (منتهی الارب). رجوع به قَشْع شود.

قشعام.

[قِ] (ع ص) کرکس نر بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قشعمان شود.

قشعامة.

[قَ مَ] (ع اِ) دام شکاری. (منتهی الارب). فخ. (اقرب الموارد).

قشعر.

[قُ عُ] (ع اِ) خیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). و این به لغت مردم جوف است در یمن. (اقرب الموارد). قشعور.

قشعریرة.

[قُ شَ رَ] (ع اِمص) چنده. لرزه. لرز. فراخه(1) و فسره. (از منتهی الارب). گویند: اخذته القشعریرة؛ یعنی فراخه گرفت او را. (منتهی الارب). فراشا. (ناظم الاطباء) (رشیدی) (السامی) (بحر الجواهر) (ذخیرهء خوارزمشاهی). || در نظر پزشکان سرماخوردگی کمی است که پیش از تب نوبه ای که در هنگام ظهر رفت وآمد میکند، عارض میشود. (از اقرب الموارد). || برخاستن موی بر اندام. (غیاث اللغات). ناگاه مو بر بدن خاستن از دیدن یا از تصور مکروه. (آنندراج).
(1) - فراخیدن به معنی موی راست شدن بر بدن باشد.

قشعم.

[قَ عَ] (ع ص) کلانسال از مرد و کرکس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد پیر و کرکس پیر. ج، قشاعم. (مهذب الاسماء). || سطبر درشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

قشعم.

[قَ عَ] (ع اِ) (ام...) جنگ و کارزار. || مرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و به همین معنی است این گفته: «الی حیث القت رحلها ام قشعم». و گویند این کنیهء شتری است که در سیر خود به آتش فراوان برخورد کرد و رمید و پا به فرار گذاشت و رحل خود را در آتش افکند، و این مثل شد که دربارهء رونده ای که برای وی بدی میخواهند، میگویند و کنایه از رفتن وی بسوی آتش است. (اقرب الموارد). || بلا و سختی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کفتار. (منتهی الارب). ضبع. (اقرب الموارد). || تننده. (منتهی الارب). عنکبوت. (اقرب الموارد). || بچهء عنکبوت. (مهذب الاسماء). || فراهم آمدنگاه خاک مور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشعم.

[قَ عَ / قِ عَم م] (اِخ) لقب ربیعة بن نزار است. (منتهی الارب).

قشعمان.

[قُ عُ] (ع ص) کرکس نر بزرگ جثه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کرکس نر. (مهذب الاسماء). رجوع به قِشعام شود.

قشعمان.

[قَ عَ] (ع ص) کرکس نر بزرگ جثه. (اقرب الموارد). رجوع به قِشعام شود.

قشعمة.

[قَ عَ مَ] (ع اِ) مؤنث قشعم. (مهذب الاسماء).

قشعور.

[قُ] (ع اِ) خیار. (اقرب الموارد). رجوع به قُشْعُر شود.

قشعوم.

[قُ] (ع ص) ریزه اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) کنه. (منتهی الارب). قراد. (اقرب الموارد).

قشعة.

[قِ عَ] (ع اِ) آب بینی انداخته شده. (منتهی الارب). نخامة. (اقرب الموارد). رجوع به قُشاعة شود. || پاره ای ابر که پس از گشادن ماند. (منتهی الارب). قطعه ای از ابر که پس از پراکندن ابرها ماند. (اقرب الموارد). || پاره ای از چرم خشک. ج، قِشَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قشعة.

[قَ شِ عَ] (ع ص) لاغر. (اقرب الموارد): شاة قشعه؛ گوسپند لاغر و کم گوشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اراکة قشعة؛ ملتفّة کثیرة الورق. (اقرب الموارد).

قشعة.

[قَ عَ] (ع اِ) یکی قَشْع. (اقرب الموارد). || پارهء پوستین. (منتهی الارب). پارهء پوستین کهنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب). عجوز. (اقرب الموارد). || (ص) زن پراکندهء نرم گوشت از پیری. || (اِ) ابرپارهء باقی مانده بعدِ گشاده شدن. || پاره ای از چرم خشک. قِشاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پاره ای از گِل خشک کفیده. (منتهی الارب). || گیاه کشوثا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویه).

قشف.

[قَ شَ] (ع اِمص) پلیدی پوست و کهنگی هیأت. || بدی حال و تنگی زیست، یا آنکه به غسل آوردن و شستن تن و نفس خود را پاک و صاف کرده باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و فعل آن از سمع و کرم است. (منتهی الارب). || (مص) سوختن روی از آفتاب. (اقرب الموارد). || برگردیدن رنگ روی از درویشی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و فعل آن از سمع است. (منتهی الارب).

قشف.

[قَ شَ / قَ] (ع ص) قَشِف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَشِف شود.

قشف.

[قَ شِ] (ع ص) پلیدپوست و کهنه هیأت و بدحال و تنگ زیست. || سوخته روی از تاب آفتاب. قَشْف. قَشَف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَشَف شود.

قشفة.

[قَ شِ فَ] (ع ص، اِ) مؤنث قَشِف: رأیته علی حال قشفة؛ ای سیئة. (اقرب الموارد). رجوع به قَشِف شود.

قشقا.

[] (اِخ) نام جایی است. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص582 شود.

قشقائی.

[قَ] (اِخ) ولایتی است از ایالت فارس شامل تمام نقاطی که ایل قشقائی در تابستان و زمستان در آنها ساکن هستند و به همین جهت قسمت مهمی از فارس که از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد دارد جزء آن محسوب میشود. تقسیمات آن از شمال به جنوب از این قرار است: 1- شش ناحیه 2- چهاردانگه 3- امفیروز 4- اردکان 5- کازرون 6- خشت 7- جره و فامور 8- فراشبند 9- مَحالّ اربعه 10- فیروزآباد 11- میمند 12- افرز 13- خنج 14- ماهور ملاتی (در شمال غربی خشت) 15- کاکان در مغرب کامفیروز. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قشقائی.

[قَ] (اِخ) (ایل...) لفظ قشقائی ترکی و به معنی فراری است. ایل قشقائی در ایالت فارس مسکن دارد و از خارج به آنجا آمده اند. این طایفه سفیدپوست و دارای خصایص نژاد آرین میباشند. زبانشان ترکی است. از چندین طایفه تشکیل یافته اند که اغلب به اسم رئیس طایفه نامیده میشوند، مثل: باباخانی، احمدلو، جعفرخانی، جعفربای و غیره. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص88 شود. در میان ایل قشقایی قالی بافی معمول است. (یادداشت مؤلف).

قشقابلاغ.

[قَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 20500 گزی جنوب باختری خوی و 6500 گزی شمال ارابه رو خوی به قطور. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن سردسیری سالم و سکنهء آن 103 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و کدو و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج4).

قشقر اتابکی.

[] (اِخ) سیف الدین. از طرف سلطان جلال الدین منکبرنی والی گنجه بوده است. رجوع به شدالازار ص550 شود.

قشقرق.

[قِ قِ رِ] (ترکی، اِ) قشقره. هیاهو و جاروجنجال سخت. داد و فریاد خاصه میان زنان. هیاهوی بسیار از جماعتی.

قشقره.

[قِ قِ رَ / رِ] (از ترکی، اِ) قشقرق. رجوع به قشقرق شود.

قشقشة.

[قَ قَ شَ] (ع مص) ابراء و خوب ساختن. (اقرب الموارد): قشقشه من الجدری و الجرب؛ اَبرأَه. (اقرب الموارد).

قشقشة.

[قَ قَ شَ] (ع اِ صوت) آواز گوشت هنگامی که روی آتش کباب میشود. (از المنجد).

قشقون.

[قُ] (اِ) چرمی که زیر اسب گذارند تا زین کج نگردد. در تداول شوشتر آن را قشقون و در تداول گناباد خراسان پاردم گویند. گوزبان. دم چی. ثفر.

قشقه.

[قَ قَ / قِ] (اِ) تیرگی نشان پیشانی اسب و فارسیان به معنی نشانی که کفار بر پیشانی کنند از زعفران و صندل و غیره استعمال نمایند. (آنندراج) :
مگر حل کردهء خورشید شد سیمافروز او
که آن خوش قشقه کافر شعله در چین جبین دارد.
ارادت خان واضح (از آنندراج).

قشلاق.

[قِ] (ترکی - مغولی، اِ) جاهای گرم که زمستان در آن به سر برند، و آن را به عربی مشتاة خوانند. و ییلاق ضد قشلاق است. (آنندراج از غیاث اللغات و فرهنگ وصاف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء طهران و قزوین در 101800 گزی طهران میان آبیک و کونده. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سنندج و صلواة آباد در 3900 گزی سنندج. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار راه طهران به سمنان میان حسین آباد و حاجی آباد در 107700 گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی از معبر راه آهن طهران و بندرشاه. فاصله اش تا طهران 1145 گز است. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار راه مشهد به باجگیران میان امام قلی و شاخه در 202930 گزی مشهد. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه به نوسود میان باغ خلیفه و گردنهء کریوه، در 110000 گزی کرمانشاه. (یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء تنکابن در مازندران. عدهء قری 34، مساحت 2 فرسخ، مرکز گیل کلا، حد شمالی دریا، شرقی کران، جنوبی بیرون بشم و غربی لنگا.جمعیت تقریبی آن 2187 تن می باشد.

قشلاق.

[قِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سقز به بانه میان سقز و تموغه در 11000 گزی سقز. (از یادداشت مؤلف).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهسارات بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 42000 گزی جنوب خاوری رامیان و 4000 گزی باختر شوسهء گرگان به شاهرود است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 660 تن. آب آنجا از چشمه سار و محصول آن برنج، غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، بافتن پارچهء ابریشمی و کرباس و شال است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان علمدارگرگر بخش جلفا از شهرستان مرند واقع در 34 هزارگزی شمال مرند و 16 هزارگزی خط آهن جلفا به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 1140 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری مراغه و 8 هزارگزی شمال شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل است. سکنهء آن 643 تن می باشد. آب آن از صوفی چای و محصول آن غلات و نخود و کشمش و بادام و کرچک و زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان مواضع خان بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 28500 گزی جنوب ورزقان و 8500 گزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 432 تن است. آب آن از رودخانهء سهند و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء 2500 گز به نام قشلاق بالا و پایین مشهور است. سکنهء قشلاق پایین 222 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 19500 گزی شمال باختری آقکند و 7 هزارگزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 219 تن. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 36 هزارگزی شمال ورزقان و 33 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 269 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و جنگل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری اردبیل و 3 هزارگزی شوسهء هیر به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 195 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 6500 گزی جنوب باختری سراب و 6 هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 193 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات و بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خسروشاه بخش اسکو از شهرستان تبریز واقع در 20 هزارگزی باختر اسکو و 7 هزارگزی شوسهء تبریز به دهخوارقان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 145 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء تلخه رود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 30 هزارگزی خاور بوکان و 30 هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 104 تن است. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات و چغندر و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 32 هزارگزی شمال باختری قره آغاج و در مسیر شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 52 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 10 هزارگزی جنوب کلیبر و کنار شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 41 تن است. آب آن از رودخانهء کلیبر و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 37 هزارگزی شمال باختر همدان و یکهزارگزی جنوب شوسهء همدان به سنندج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 593 تن است. آب آن از چشمه و چاه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، مختصر انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع در 44 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 4 هزارگزی شمال باختر فارسینج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 345 تن و آب آن از قنات است. محصول آن غلات، توتون، صیفی، عسل است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد، و تابستان از سنقر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 23 هزارگزی جنوب خاوری پاوه، کنار راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 205 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون، گردو، توت و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو و پاسگاه نظامی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 11 هزارگزی شمال باختری صحنه و 4 هزارگزی باختر راه مالرو صحنه به سنقر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 382 تن است. آب آن از رودخانهء کنگیرشاه و محصول آن غلات دیم، مختصر حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. در سه محل به فاصلهء 2 هزار الی 3 هزار گزی واقع است و به علیا و سفلی و وسطی مشهور است. سکنهء علیا 176 و سفلی 61 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 4 هزارگزی خاور قشلاق این ده در دامنه قرار گرفته و سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء قشلاق و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان در 12 هزارگزی باختر صحنه و 8 هزارگزی شمال شوسهء کرمانشاه به همدان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سرد و معتدل است. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم و شغل اهالی زراعت است. از صحنه تا نزدیکی آبادی اتومبیل میتوان برد. این ده در دو محل واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد در 3 هزارگزی جنوب بروجرد و 3 هزارگزی خاور شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 445 تن است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان «کنار رودخانهء» شهرستان گلپایگان است. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 79 تن می باشد. این ده در 6 هزارگزی شمال گلپایگان و 2 هزارگزی خاور شوسهء گلپایگان به خمین واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان قنقری بالا (علیا) از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. واقع در 78 هزارگزی باختر سوریان و 14 هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 625 تن است. آب آن از قنات و رود قشلاق و محصولاتش غلات، حبوبات، چغندر، انگور و میوه، شغل اهالی زراعت و گله داری و باغبانی و صنایع دستی زنان قالی بافی است. دبستان و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 68000 گزی جنوب خاوری زرقان و 3000 گزی راه فرعی بند امیر به سلطان آباد کربال. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 141 تن است. آب آن از رود کر و محصول آن غلات، برنج، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان میانکوه بخش چاپشلو از شهرستان دره گز در 42 هزارگزی جنوب باختری چاپشلو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 37 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان در 9 هزارگزی شمال باختری قوچان و یک هزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 109 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد در 6 هزارگزی شمال باختری بجنورد و سر راه مالرو عمومی بجنورد به مانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 251 تن است. آب آن از چشمه. محصولاتش غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد در 15 هزارگزی شمال خاوری بجنورد و 7 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 205 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشلاق.

[قِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قشلاق آقااسماعیل.

[قِ قِ اِ] (اِخ) دهی جزء دهستان یاطری بخش گرمسار واقع در 13 هزارگزی خاور گرمسار و 4 هزارگزی جنوب نیم ایستگاه باختری. این ده در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات و بنشن و پنبه و انار و انجیر است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع قلعهء حمزه کربلائی علی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق آلوچه.

[قِ چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 11 هزارگزی شمال ورزقان و 10هزاروپانصدگزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 358 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و مختصر حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق احمدویس.

[قِ اَ مَدْ وِ] (اِخ)دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر واقع در 45 هزارگزی شمال خاوری شهر ملایر و 18 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به همدان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 94 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق ازبک.

[قِ اُ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار تهران واقع در 20 هزارگزی باختر علیشاه عوض. موقع جغرافیایی آن جلگه و سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق اسکانلو.

[قِ اِ] (اِخ) قشلاقی است جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 43 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 33 هزارگزی شوسهء اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 446 تن از ایل چلیپانلو. آب آن از رودخانهء گوی آغاج. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق اصلان بیگلو.

[قِ اَ بِ] (اِخ)قشلاقی است جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر در 44 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 44 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است. محل قشلاق 65 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق افغانان.

[قِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 23 هزارگزی باختر سقز و 5 هزارگزی شمال شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق اللهمراد.

[قِ اَلْ لاه مُ] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت، میان یوزباش چای و شالوق در 202000 گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

قشلاق امیر.

[قِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 11 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به سراسکند. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل است. سکنهء آن 14 تن است. آب آن از رودخانهء مردی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق امیرمحترم.

[قِ اَ می مُ تَ رَ](اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 5 هزارگزی جنوب خاوری مرزبانی و کنار راه عمومی مرزبانی به گندآباد. این ده در دامنه واقع شده و هوای آن سرد است. سکنهء آن 145 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد، و از طریق رزنی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق امین.

[قِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. این ده در 55 هزارگزی شمال باختری دیواندره و کنار راه مالرو دیواندره به خورخوره قرار گرفته. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 146 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه کوچک قشلاق و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق انوج.

[قِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان سامن شهرستان ملایر واقع در 33 هزارگزی جنوب باختری ملایر و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 488 تن می باشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق ایری بوجاق.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 25 هزارگزی شمال آتش احمد مرکز دهستان و در مسیر شوسهء لاریجان به اصلاندوز. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 7 تن است. آب آن از رودخانهء ارس و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. محل قشلاق ایل چلیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قشلاق ایلخچی.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خردسلو از بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 52 هزارگزی شوسهء بیله سوار به اصلاندوز. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 55 تن است. آب آن از چشمه و رود درآورد و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق بابارستم.

[قِ رُ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بالا از شهرستان نهاوند واقع در 5 هزارگزی جنوب نهاوند و 1هزارگزی جنوب گاماسیاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق بختیار.

[قِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 84 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 7 هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 148 تن است. آب آن از رودخانهء کهول و محصول آن غلات و بادام و حبوبات و کرچک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق برزلیق.

[قِ بَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 14 هزارگزی شمال خاوری ترکمان و 9 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 267 تن است. آب آن از رود ایشلق و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق برندق.

[قِ بَ رَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 22 هزارگزی خاوری هشجین و 38 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از رودخانهء برندق و محصول آن غلات و حبوبات و پنبه و برنج و سردرختی و انار و انجیر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق بسحاق.

[قِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز، کنار راه مالرو آب باریک پائین به قاسم آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 139 تن می باشد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق بسطام.

[قِ بَ] (اِخ) قشلاقی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 39 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 39 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریائی است. محل قشلاق 325 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق بشاریات.

[قِ ؟] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین است. این ده در 10 هزارگزی جنوب باختری آبیک و 6 هزارگزی راه شوسه واقع و در جلگه است. هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 1423 تن است. آب آن از قنات (3 رشتهء دایر و 4 رشتهء بایر) و در بهار از رودخانهء زیاران است. محصول آن غلات و چغندرقند و تاکستان و شغل اهالی زراعت است. دبستان دارد. راه مالرو دارد، و ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق بیات.

[قِ بَ] (اِخ) دهی ازدهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 36 هزارگزی شمال الیگودرز و کنار راه مالرو طبیب آباد به خان آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 343 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و چغندر و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق پل.

[قِ پُ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری سقز و کنار رودخانهء جغتو است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق پیراحمدلو.

[قِ اَ مَ] (اِخ)قشلاقی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 47 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 47 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 17 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین تأمین میشود. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق پیرحیاتی.

[قِ حَ] (اِخ) دهی از دهستان سامن شهرستان ملایر واقع در 9 هزارگزی جنوب ملایر و 6 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 503 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق پیروردیلو.

[قِ پیرْ وَ] (اِخ)قشلاقی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 41 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 2 هزارگزی ارابه رو اصلان دوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 26 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق تقی بیک.

[قِ تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 16500 گزی شمال باختری خوی و 2500 گزی شوسهء خوی به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق تقی رستم.

[قِ تَ رُ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان یاطری بخش گرمسار شهرستان دماوند. اهالی آن از طایفهء اصلانلو هستند. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق توکه.

[قِ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در هفت هزارگزی باختر صحنه نزدیک مارانتور و علی آباد. سکنهء آن 30 تن است. این ده در دو محل واقع شده و به نام قشلاق توکه و حسین خان مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق تیمور.

[قِ تِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 8 هزارگزی شمال شهر و کنار راه اتومبیل رو قشلاق سالارآباد به ازنا و ملایر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق جعفرقلی اوشاغی.

[قِ جَ فَ قُ] (اِخ) قشلاقی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 45 هزارگزی شمال شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 250 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رود ارس و گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق جلقای.

[قِ جُ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو از بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری بناب و 2 هزارگزی باختر ارابه رو بناب به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگهء باتلاقی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 391 تن است. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چشمه و محصول آن غلات و پنبه و چغندر و کشمش و بادام و کرچک و حبوبات است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق جناب.

[قِ جِنْ نا] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 17 هزارگزی شمال خاوری اهر و 6500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 82 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. محل سکنای ایل حاجی علیلو در فصل زمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق جوب.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 41 هزارگزی شمال خاوری سنندج و 3 هزارگزی قلعه فولاد. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق چاخرلو.

[قِ خِ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 46 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 46 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی، هوای آن معتدل و مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق 612 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق چای.

[قِ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 19 هزارگزی شمال اردبیل و 6 هزارگزی شوسهء نمین به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده دارای معدن گچ میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق حاجی رمضان.

[قِ قِ رَ مَ](اِخ) رجوع به قشلاق نشر شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق حاجی لار.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 36 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 25 هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 12 تن است. آب آن از رودخانهء کلویی و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق حسن خان.

[قِ قِ حَ سَ] (اِخ)دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار واقع در 19500 گزی خاوری بیجار و کنار راه مالرو دولت شاه به بیانلو. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 230 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق حسنعلی بیگلو.

[قِ قِ حَ سَ عَ بِ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 38 هزارگزی شمال کلیبر و 38 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق 95 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق حسنعلی کدخدالو.

[قِ قِ حَ سَ عَ کَ خُ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 34 هزارگزی شمال خاوری خداآفرین و 3 هزارگزی ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل سکنای 112 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق حسینعلی.

[قِ قِ حُ سِ عَ] (اِخ)دهی جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران است. این ده در جلگهء حوالی رود شور واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 64 تن است. شغل مردم گله داری است. اهالی از ایل شاهسون و فقط در زمستان ساکن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق حکیم آباد.

[قِ حَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ری شهرستان تهران. سکنه آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق خان کیشی.

[قِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 33 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق خانه.

[قِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار واقع در 22 هزارگزی شمال خاوری بیجار و 4 هزارگزی شمال شوسهء بیجار به زنجان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانهء سیدان و چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق خانه برق.

[قِ نَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو از بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 5500 گزی جنوب باختری بناب و 2500 گزی باختر ارابه رو بناب به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگهء باتلاقی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 332 تن است. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چاه و محصول آن غلات و پنبه و حبوبات و کشمش و بادام و کرچک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق خداکرم.

[قِ قِ خُ کَ رَ] (اِخ)دهی از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 48 هزارگزی شمال باختر قروه و شمال کوه آخی کمال. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق خرابه.

[قِ خَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری دهخوارقان و 8 هزارگزی شوسهء تبریز به آذرشهر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. این ده محل قشلاق اهالی دهخوارقان است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق خسروخانی.

[قِ خُ رُو] (اِخ)دهی از دهستان شراء بخش رزن شهرستان همدان واقع در 75 هزارگزی جنوب قصبهء رزن. این ده در جلگه قرار گرفته و دارای هوای معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 154 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق خلیفه لو.

[قِ خَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 19 هزارگزی شمال خاوری ترکمان و 15 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 89 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق خیالو.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 21 هزارگزی خاور اهر و 3500 گزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 15 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل سکنای ایل حاجی علیلو در فصل زمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق خیرآباد.

[قِ خِ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان شهرستان ملایر واقع در 33 هزارگزی شمال باختری ملایر، کنار راه شوسهء ملایر به تویسرکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 295 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق درمشکانلو.

[قِ دَ مِ] (اِخ)قشلاقی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 36 هزارگزی شمال کلیبر و 36 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 157 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق دوزلو.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران واقع در 36 هزارگزی باختر کرج و 15 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. این ده در تپه ماهور واقع است و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 96 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق دولو.

[قِ ؟] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 21 هزارگزی جنوب ری و 10 هزارگزی خاور راه شوسهء قم به تهران. این ده در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 74 تن است. فع به واسطهء نداشتن آب بدون سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق دهفول.

[قِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین شهرستان نهاوند واقع در 6 هزارگزی شمال نهاوند و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 84 تن است. به این ده قشلاق باباپیره هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق دهنو.

[قِ دِ نُو] (اِخ) دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر واقع در 35 هزارگزی شمال باختری ملایر و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر به همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 143 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق دیز.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 25 هزارگزی خاور هشجین و 3500 گزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 40 تن می باشد. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل سکنای ایل شاطرانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق رضا.

[قِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 41 هزارگزی شمال خاوری سقز و 8 هزارگزی خاور قلعه کهنه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و قنات و رودخانه و محصول آن غلات، توتون، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق رودخانه شور.

[قِ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. این ده در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 73 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. زمستان در این قشلاق ایل شاهسون سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق زاویه.

[قِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان بافت بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 17 هزارگزی شمال خاوری هوراند و 39500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه و محصول آن غلات، برنج، پنبه و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل سکنای ایل حسینگلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق زرگرها.

[قِ زَ گَ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 16 هزارگزی باختر شهریار و 1هزارگزی راه ماشین رو فرعی علیشاه عوض به شهرآباد. این ده در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 194 تن است. آب آن از رودخانهء دهک است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد، و از طریق کهریزک میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق سادات.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد در 32 هزارگزی شمال الیگودرز و 29 هزارگزی شوسهء شاه زند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 683 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق ساری بیگلو.

[قِ بِ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 32 هزارگزی شمال خاوری آبش احمدلو و 2 هزارگزی ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. این ده محل قشلاق 110 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق ساری سولی.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 28 هزارگزی خاور اهر و 8 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 185 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق ساری لار.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 18 هزارگزی خاور اهر و 15 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 15 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق سالارآباد.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 13 هزارگزی شمال خاوری ملایر و کنار راه اتومبیل رو قشلاق شیرازی به قشلاق تیمور است. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 158 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق سپرگلو.

[قِ سُ پُ گَ] (اِخ) دهی از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 19 هزارگزی شمال خاوری بخش و 13 هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق سراملو.

[قِ سِ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 33 هزارگزی شمال کلیبر و 33 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. این ده محل قشلاق 91 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق سرخه.

[قِ سُ خَ] (اِخ) دهی از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار واقع در 12 هزارگزی شمال باختری نجف آباد و 9 هزارگزی شمال شوسهء بیجار به سنندج. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق سرداراشرف.

[قِ سَ دا اَ رَ](اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 15 هزارگزی خاور دیزگران و 3 هزارگزی شمال کیونان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 159 تن است. آب آن از چشمهء چم، رودخانهء کیونان و محصول آن غلات، حبوبات، توتون، لبنیات، مختصر میوه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد، و تابستان از طریق انجاب خانوه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق سرمه در.

[قِ سُ مَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کمازان شهرستان ملایر در 24 هزارگزی جنوب ملایر و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 102 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیم، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق سفید.

[قِ سِ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 40 هزارگزی شمال خاور دیواندره و کنار رودخانهء دلی کشتی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 330 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، میوه جات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق سقزلو.

[قِ سَقْ قِ] (اِخ) دهی از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری بوکان و 25 هزارگزی خاور شوسهء بوکان به سقز. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 30 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق سیدناصر.

[قِ سَیْ یِ صِ] (اِخ)دهی از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 23 هزارگزی شمال شوسهء کرمانشاه به همدان. این ده در دامنه واقع شده و سردسیر و معتدل است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از نهر سفیدچقا و محصول آن برنج، توتون، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. در دو محل واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق شاملو.

[قِ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 27 هزارگزی شمال خداآفرین و 500 گزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. این ده محل قشلاق 235 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء ارس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شاه باغی.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان واقع در 40 هزارگزی جنوب خاور قصبهء رزن بین ازنا و رضاباغی. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 93 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، دیمی، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق شاه گلدی.

[قِ گَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 30 هزارگزی شمال خداآفرین و 2 هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر مالاریایی است. این ده محل قشلاق 34 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شاهوردی.

[قِ شاهْ وِ] (اِخ)دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 15500 گزی جنوب خاوری اهر و 2 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 333 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شجاع خانلو.

[قِ شُ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 44 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 44 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. این ده محل قشلاق 111 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شریف آباد.

[قِ شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 22 هزارگزی شمال خاور ورامین و یک هزارگزی شمال راه خراسان است. این ده در دامنهء کوه واقع و دارای هوای سردسیری است. سکنهء آن 152 تن است. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. شغل مردم آن زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق شکر.

[قِ شُ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیّه واقع در 22500 گزی شمال خاوری ارومیّه و 4500 گزی خاور شوسهء ارومیّه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات و چغندر و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شمس آباد وسط.

[قِ شَ وَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 11 هزارگزی جنوب باختر ورامین، سرراه ماشین رو کبیرآباد. این ده در جلگه قرار دارد و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 212 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو فرعی دارد. ساکنین از طایفهء هداوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق شیخ.

[قِ لا شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 30 هزارگزی خاور اهر و 19 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 81 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده محل سکنای ایل حاجی علیلو در فصل زمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شیخلار.

[قِ لا شَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 44 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 44 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. این ده محل قشلاق 203 تن از ایل چَلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق شیرازی.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 15 هزارگزی شمال ملایر. انتهای راه اتومبیل رو قشلاق سالارآباد به ملایر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 652 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق صالح بیگ.

[قِ لِ بِ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری سقز و کنار شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق طرلان.

[قِ طَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 23 هزارگزی خاور اهر و 14 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 127 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق عالیشان.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 26 هزارگزی باختر گرمی و 8 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است و بدون سکنه است. آب آن از چشمه است و اهالی دهات اطراف زراعت میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق عطالو.

[قِ عَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری خداآفرین و 1هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 141 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء ارس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق علی بیک.

[قِ عَ بِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 48 تن است. اهالی فقط در زمستان در این ده سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق علی خانلو.

[قِ عَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 42 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. این ده محل قشلاق 61 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق علی وردی اوشاغی.

[قِ عَ وِ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 45 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 45 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریائی است. این ده محل قشلاق 42 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق فرهادلو.

[قِ فَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 33 هزارگزی شمال کلیبر و 33 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق 42 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قاضی.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 9 هزارگزی جنوب سقز و 4500 گزی شوسهء سقز به بانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق قباد.

[قِ قُ] (اِخ) دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر واقع در 39 هزارگزی شمال خاوری ملایر و 17 هزارگزی خاور شوسهء ملایر به تهران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق قراپاچانلو.

[قِ قُ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 34 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 34 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق 38 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قره باغلو.

[قِ قَ رَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 25 هزارگزی شمال خاوری آبش احمدلو و 13 هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قره داغلو.

[قِ قَ رَ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری خداآفرین و 3 هزارگزی شوسهء اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 310 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قره گز.

[قِ قَ رَ گُ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه واقع در 12 هزارگزی خاور بخش و 17 هزارگزی راه شوسهء خلخال به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. این ده غیرمسکون است و از طرف دهات اطراف زراعت میشود. محصول آن غلات و عدس و نخود و بزرک است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قشلاق قلعه.

[قِ قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گاوکان بخش دهخوارقان شهرستان تبریز واقع در 10 هزارگزی باختر دهخوارقان و 3 هزارگزی شوسهء گاوکان به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 78 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و کنجد و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قشلاق قلی بیگلو.

[قِ قُ بِ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 28 هزارگزی شمال خاوری خداآفرین و کنار راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 136 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رود ارس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قوزلو.

[قِ قُزْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 3 هزارگزی باختر راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 57 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و کرچک و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قیه باشی.

[قِ قَ یَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 45 هزارگزی خاوری شوسهء کلیبر و 45 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی است. محل قشلاق 627 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء سلین است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق قیه داش باشی.

[قِ قَ یَ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 33 هزارگزی شمال خاوری آبش احمدلو و یک هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 107 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه تأمین میشود. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق کاغلو گزلو.

[قِ گُ زَلْ لو] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 39 هزارگزی شمال خداآفرین و 4 هزارگزی ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق کردن.

[قِ کَ دَ] (مص مرکب)تشتی. تشتیه. مقابل ییلاق کردن.

قشلاق کرملو.

[قِ کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 28500 گزی خاور اهر و 2 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 20 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. محل سکنای ایل حاجی علیلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق کریم آباد.

[قِ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری ورامین و 2 هزارگزی راه شوسهء خراسان. این ده در جلگه قرار گرفته و دارای هوای معتدل است. سکنهء آن 197 تن. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق کسب.

[قِ کِ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان حومهء شهرستان ملایر واقع در 20 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو کسب به جوکاره و همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 256 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق کلارستاق.

[قِ کِ رُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ناحیهء کلارستاق شهرستان نوشهر است. حدود دهستان از شمال دریای خزر و از خاور دهستان کران، از جنوب دهستانهای کلاردشت و بیرون بشم و از باختر به دهستان لنگا از شهرستان شهسوار است. بخش چالوس از همین یک دهستان تشکیل شده است. این دهستان دارای 37 آبادی بزرگ و کوچک است. جمعیت آن در حدود 5هزار تن و قراء مهم آن به شرح زیر است: آبرنگ، هرطه کلا، هیچرود، گیله کلا، نجارکلا، نورسر. این دهستان از رودخانهء سردابرود و رودخانهء چالوس مشروب میشود. محصول عمدهء آن برنج و لبنیات و مختصر مرکبات میباشد. اغلب سکنهء دهستان تابستان به مناسبت ازدیاد پشه و گرمی هوا به ییلاقات کلاردشت و بیرون بشم میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قشلاق کوشک.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران واقع در 45 هزارگزی باختر ری و 12 هزارگزی خاور راه شوسهء قم. این ده در جلگه قرار گرفته و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 165 تن است. شغل اهالی زراعت است. این ده جزء کوشک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق کولوخ.

[قِ کولْ لو] (اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر شهرستان اهر واقع در 7500 گزی جنوب کلیبر و 10 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی است. 10 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء اوزی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق گاوگان.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گاوگان بخش دهخوارقان شهرستان تبریز واقع در 9 هزارگزی باختر دهخوارقان و یک هزارگزی شوسهء گاوگان به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 517 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و کشمش و بادام و کنجد و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق گل آخور.

[قِ گُ خُرْ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 42500 گزی شمال باختری ورزقان و 46 هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 14 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء کلو و محصول آن غلات و سردرختی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. محل قشلاق ایل اینالو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق گل دره.

[قِ گُ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 9 هزارگزی شمال باختری ملایر و 6هزارگزی شمال راه شوسهء ملایر به همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق گلستانک.

[قِ گُ لِ / لَ نَ] (اِخ)دهی جزء بخش ایوانکی شهرستان دماوند واقع در 6 هزارگزی جنوب باختر ایوانکی و 6 هزارگزی راه شوسهء تهران به خراسان. این ده در جلگه قرار گرفته و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 180 تن است. آب آن در بهار از رودخانهء ساران گیلان است و در تابستان آب ندارند. مشروبی از چاه و قنات گلستانک است. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و شترداری و گله داری است. ساکنین از ایل عرب می باشند که فع تغییر مکان نمیکنند. از راه شوسه در حدود 9 هزارگزی ایوانکی راه فرعی به آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق گنجه.

[قِ گَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 42 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 4 هزارگزی باختر شوسهء شاه زند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. 226 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق گنجه لو.

[قِ گَ جَ] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 36 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. محل قشلاق 491 نفر از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق گوداغ.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. این ده در جلگه قرار گرفته و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 359 تن و آب آن از چاه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. اهالی از ایل شاهسون هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق گوران.

[قِ گُ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو از بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 13 هزارگزی جنوب بناب و 9 هزارگزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه، باطلاقی و هوای آن معتدل مالاریایی است. 137 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه ارابه رو دارد، از راه ارابه رو ملک کندی به بناب تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق گون گورمز.

[قِ گُرْ مَ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری خداآفرین و کنار راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 183 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء ارس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق لروند.

[قِ لُرْ وَ] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت میان ملاعلی و گهگیر در 225000 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

قشلاق لطفعلی.

[قِ لُ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 40 هزارگزی شمال خاوری گرمی و سه هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. این ده سکنه ندارد، و اهالی دهات اطراف در آن زراعت میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق مازان.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 48 هزارگزی شمال گرمی و یک هزارگزی شوسهء بیله سوار به اصلاندوز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. این ده سکنه ندارد. آب آن از چشمه است. اهالی دهات اطراف در آن زراعت میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق محبعلی لو.

[قِ مُ حِ عَ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 30 هزارگزی شمال آبش احمدلو، کنار راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 36 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء ارس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق محمد.

[قِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 36 هزارگزی شمال الیگودرز و 17 هزارگزی خاور شوسهء شاه زند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. محصول آن غلات و لبنیات و چغندر و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قشلاق محمدشریف.

[قِ مُ حَمْ مَ شَ](اِخ) دهی از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیّه واقع در 14500 گزی خاور ارومیه و 3هزارگزی جنوب شوسهء گلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. 80 تن سکنه دارد. آب آن از شهرچای و محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق محمدصالح لو.

[قِ مُ حَمْ مَ لِ لو] (اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 46 هزارگزی شمال کلیبر و 46 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 75 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از رودخانهء ارس و گوی آغاج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق محمدقلی.

[قِ مُ حَمْ مَ قُ] (اِخ)دهی از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 15 هزارگزی خاور ارومیه و 3 هزارگزی شوسهء گلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. 40 تن سکنه دارد. آب آن از شهرچای و محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق مشهدی اکبر.

[قِ مَ هَ اَ بَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 48 تن است. مردم از ایل شاهسون هستند و در زمستان سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق مقدم اوزبک.

[قِ مُ قَدْ دَ اُزْ بَ](اِخ) قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 22 هزارگزی شمال آبش احمدلو و 5 هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. این ده محل قشلاق 310 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق مقدم طیول.

[قِ مُ قَدْ دَ] (اِخ)قشلاقی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 20 هزارگزی شمال آبش احمدلو و 4 هزارگزی راه ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. محل قشلاق 352 تن از ایل چلیپانلو است. آب آن از چشمه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق ملا.

[قِ مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 10 هزارگزی جنوب خاوری سقز و 4 هزارگزی جنوب شوسهء سقز به سنندج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در محل، قشلاق اوسط خان هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق مله.

[قِ مِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 64 هزارگزی باختر خورخوره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 156 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق موسی بیگ.

[قِ سا بِ] (اِخ)دهی از دهستان تیرچائی بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 21 هزارگزی شمال خاوری میانه و 13 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 155 تن است. آب آن از رودخانهء ایشلق و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق میرآباد.

[قِ] (اِخ) (طرزلو) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 10500 گزی جنوب باختری ارومیه و 6 هزارگزی شمال راه ارابه رو ارومیه به سلوانا. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر است. 118 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق میرزاعلی.

[قِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 14500 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 6 هزارگزی جنوب شوسهء گلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است و 146 تن سکنه دارد. آب آن از شهرچای و چاه و محصول آن غلات و توتون و چغندر و انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. به این ده قشلاق زمان نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج4).

قشلاق نجف.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین شهرستان نهاوند واقع در 27 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 121 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق نشر.

[قِ نِ شِ] (اِخ) دهی از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 48 هزارگزی جنوب خاوری همدان و 5 هزارگزی نشر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 91 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق نفر.

[قِ ؟] (اِخ) دهی جزء دهستان ریکان بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع در 6 هزارگزی خاور گرمسار و 2 هزارگزی راه آهن و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء سمنان به تهران. این ده در جلگه واقع است و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 235 تن است. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قشلاق نوروز.

[قِ نُو] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار واقع در 21 هزارگزی شمال باختری خسروآباد و 6 هزارگزی حسین آباد گرگان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 355 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلاق نوروزلو.

[قِ نُو] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 58 هزارگزی جنوب مراغه و 4 هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. 40 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و قوریچای و محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قشلاق ولی الله.

[قِ وَ لی یُلْ لاه] (اِخ)دهی از دهستان پائین شهرستان نهاوند واقع در 25 هزارگزی شمال باختری نهاوند و 6 هزارگزی شمال راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قشلامیشی.

[قِ] (ترکی، اِ) قشلامیشی کردن (فرمودن)؛ به قشلاق یعنی گرمسیر رفتن : و در زمستان آن سال قشلامیشی در قراباغ اران فرمود. (ذیل رشیدی حافظ ابرو ص151).

قشلب.

[قُ لُ / قِ لِ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قشم.

[قَ شَ] (ع اِ) غورهء سپید دراوچه(1) و جز آن که شیرین میشود. و به سکون شین نیز خوانده شده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). البسر الابیض الذی یؤکل قبل ادراکه و هو حینئذ حلو. (اقرب الموارد). || (مص) مردن. (منتهی الارب). گویند: قشم قشماً؛ بمرد، و این از کراع روایت شده است. (منتهی الارب).
(1) - نوعی از انگور.

قشم.

[قَ] (ع اِ) آب راهه بر زمین. (منتهی الارب). مسیل آب در زمین. (اقرب الموارد). || غورهء سپید دراوچه(1) و جز آن که شیرین می شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَشَم شود. || (مص) خوردن، یا بسیار خوردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بلایه و هیچکاره از طعام چیده دور کردن و نیکو و برگزیدهء آن را خوردن. (منتهی الارب). دور کردن از طعام پست و هیچکارهء آن را و خوردن برگزیده و خوب آن: قشم الطعام؛ نفی منه الردیّ و اکل طیبه. (اقرب الموارد). || کفانیدن و شکستن برگ خرما و نی و جز آن را جهت بافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). فعل آن از ضرب است. (منتهی الارب). || مردن: قشم فلان قشماً؛ مات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
(1) - نوعی از انگور.

قشم.

[قُ] (ع اِ) جِ قشیم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشیم شود.

قشم.

[قِ] (ع اِ) سرشت که مردم بر آن آفریده. (منتهی الارب). طبیعت. (اقرب الموارد). || آب راههء تنگ در رودبار یا در زمین، یا آب راههء مطلق. ج، قُشوم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تن و پیکر. (منتهی الارب). جسم. (اقرب الموارد): رأیته قد ذهب قشمه؛ ای ناحلاً و ذهب لحمه و شحمه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گوشت پختهء سرخ شده. || پیه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بن و نژاد. (منتهی الارب). اصل. || حال و هیأت. (اقرب الموارد).

قشم.

[قِ] (اِخ) (جزیرهء...) ناحیه ای است از حکومت بنادر در 40 کیلومتری بندرعباس و مهمترین و بزرگترینِ جزایر خلیج فارس، طول 143، عرض 18 کیلومتر، قریهء مهم آن قصبهء قشم، 8000 مرکز تجارت و معادن مهم آن آهن دارد و قرای آن 25 است.

قشم.

[قِ] (اِخ) یکی از بخشهای شهرستان بندرعباس، همچنین نام جزیره و قصبهء مرکز جزیره ای است. بخش قشم از 5 جزیره به شرح زیر تشکیل شده است: 1- جزیرهء قشم 2- جزیرهء هرمز 3- جزیرهء هنگام 4- جزیرهء لارک 5- جزایر تنب بزرگ و کوچک. قشم در 24000 گزی جنوب بندرعباس واقع شده. طول جزیره از خاور به باختر 115000 و عرض آن از شمال به جنوب 3000 تا 10000 گز است. هوای جزیره گرمسیر مرطوب است. آب آن از چاه و برکه و محصول آن مختصر غلات، خرما و ماهی و شغل ساکنین ملاحی، صیادی و زراعت است. جمعیت بخش در حدود 20هزار تن و جمعیت قراء جزایر 53 هزار تن و قراء مهم آن باسعیدو، صلخ، درگهان است. راه داخلی جزیره مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قشم.

[قِ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش و جزیرهء قشم از شهرستان بندرعباس که در 24000 گزی جنوب بندرعباس در انتهای خاوری جزیره واقع شده است. قصبهء قشم از قراء بسیار قدیمی و در گذشته پرجمعیت و آباد بوده مرکز بحرپیمایان ایرانی محسوب می شده و جمع کثیری ملاح، کشتی ساز، صیاد و بازرگان در آن ساکن بودند. در سال 1302 ه . ق. زلزلهء شدیدی قصبه را به کلی ویران نمود و هنوز خرابه های آن باقی است. سکنهء فعلی قریب به چهارهزار تن است. شغل ساکنین کسب صیادی و ملاحی است. آب آن از چاه و برکه تأمین میشود و دو دبستان دارد. درمانگاهی اخیراً احداث شده. از ادارات دولتی، بخشداری، آمار، گمرک، پاسگاه ژاندارمری و گارد مسلح گمرکی است. زبان مادری ساکنین فارسی است و به عربی آشنا هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قشمذین.

[قَ مَ] (ع اِ) آسمان، و این لغتی است یمانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشمر.

[قَ مَ] (ع ص) قصیر و کوتاه. || غلیظ که برخی از آن بر روی برخی دیگر فراهم آید. (المنجد).

قشمش.

[قِ مِ] (معرب، اِ) معرب کشمش. (برهان) (دزی) (المعرب جوالیقی). و آن از مویز لطیف تر است. (برهان).

قشمیر.

[قِ] (اِخ) کشمیر. رجوع به کشمیر شود.

قشن.

[قِ] (اِخ) دهی است به ساحل دریای یمن. (منتهی الارب).

قشنگ.

[قَ شَ] (ص) جمیل. زیبا. خوب صورت. (آنندراج).

قشنگی.

[قَ شَ] (حامص) زیب. زیبائی. جمال.

قشنیز.

[قِ] (معرب، اِ) معرب گشنیز فارسی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قشنیزة شود.

قشنیزة.

[قِ زَ] (معرب، اِ) گیاهی است، برگش سبز شبیه برگ کاسنی، مردم می خورند آن را و گوسفند نیک دوست دارد، و ملین است. (منتهی الارب). گشنیز(1).
(1) - گیاهی است که برگهای آن مانند هندباء و سبز و کوچک است و مردم آن را میخورند و گوسفند آن را سخت دوست دارد. (اقرب الموارد).

قشو.

[قَ شَ / شُو] (ترکی، اِ) از ترکی قاشمق به معنی خاریدن. آلتی است از آهن با دندانه ها که اسب را بدان خارند. شانهء ستورخانه(1). محسة. فرجون شانه که اسب را بدان پاک کنند و موهای ریخته و گرد و غبار آن دور سازند. خرخرهء آهنی که اسب را بدان خارند :
کشیدند گردان کوته نظر
صفی چون قشو از پی یکدگر.
شفیع اثر (در رزمیه، از آنندراج).
(1) - etrille.

قشو.

[قَشْوْ] (ع مص) پوست باز کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشا الحَیَّةَ قشواً؛ پوست باز کرد از مار (منتهی الارب)، نزع عنها لباسها. (اقرب الموارد). || برکندن پوست از درخت و جز آن و دست فرومالیدن بر آن تا برگش فروریزد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قشا العود؛ قشره و خرطه. (از اقرب الموارد). || مالیدن و مسح کردن روی. (منتهی الارب). مسح کردن روی. (منتهی الارب): قشا الوجه؛ مسحه. (اقرب الموارد).

قشوات.

[قَ شَ] (ع اِ) جِ قشوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قشوة شود.

قشوان.

[قُشْ] (ع ص) مرد کم گوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قشوان.

[قَشْ] (ع ص) باریک. (منتهی الارب). دقیق. ضعیف. (اقرب الموارد).

قشوانة.

[قَشْ نَ] (ع ص) مؤنث قشوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قَشْوان شود.

قشوبرة.

[قُ رَ] (اِخ) قشبرة. رجوع به قشبرة شود.

قش و دش.

[قُ شُ دُ / قَ شُ دَ](1) (اِ مرکب) بعضی این ترکیب را به معنی قیل وقال گرفته اند و نیکلسن گوید در اینجا همین معنی را میدهد :
از قش خود وز دش خود باز ره
که سوی شه یافت آن شهباز ره.مولوی.
این قش و دش هست جبر و اختیار
از ورای این دو آمد جذب یار.مولوی.
(1) - تفسیر مثنوی، نیکلسن دفتر 5 ص072.

قشور.

[قُ] (ع اِ) اسم جنس پوست میوه هاست و شامل پوست اشجار و بُزور و غیره است، و بعضی را عقیده آنکه آنها قابل هضم نیستند و غذائیت ندارند و این کلی نیست ولیکن بسیار قلیل الغذااند و بطی ءالهضم. (از مخزن الادویه و فهرست آن).

قشور.

[قَ] (ع اِ) دوای جالی است که میمالند زنان به روی خود برای تصفیهء رنگ آن مانند خردل کوبیدهء به تخته با ماست سرشته. (فهرست مخزن الادویة). || دارویی است که به وسیلهء آن پوست روی را برکنند تا رنگ آن روشن گردد. (اقرب الموارد).

قشور.

[قُ] (ع اِ) جِ قشر. (غیاث اللغات از منتخب). رجوع به قشر شود. پوست اشجار و اثمار و بذور است، و بعضی را اعتقاد آنکه اقسام آن غذائیت ندارند و قابل هضم نیستند. (تحفهء حکیم مؤمن) :
غرض ایزدی حکیمانند
وین فرومایگان خسند و قشور.
ناصرخسرو.
باز باش ای باب بر جویای باب
تا رسند از تو قشور اندر لباب.مولوی.

قشور.

[قَشْ وَ] (ع ص) زن که حیض نیارد. (منتهی الارب).

قشور.

[] (اِخ) نام یکی از اصحاب ابوهاشم عبدالسلام بن محمد جبائی متکلم معتزلی. و نام او ابوالقاسم بن سهلویه است. (ابن الندیم).

قشورالقرحة.

[قُ رُلْ قُ حَ] (ع اِ مرکب)خشک ریش. پوست ریش. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قشورة.

[قَشْ وَ رَ] (ع مص) به چوبدستی زدن. (منتهی الارب): قشوره بالعصا؛ ضربه بها. (از اقرب الموارد).

قشوش.

[قُ] (ع مص) نیکو و فربه گردیدن پس از لاغری. (منتهی الارب). صلاح یافتن پس از هزال. (از اقرب الموارد): قش القوم قشوشاً. (منتهی الارب). || به رفتار لاغران رفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قش القوم قشوشاً؛ مشی مشی المهزول. (اقرب الموارد). || خوردن از اینجا و آنجا و پیچیدن هرچه یافتن و برگرفتن از خوان هر آنچه بر آن قادر شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قش الرجل؛ اکل من هنا و هنا و لف ما قدر علیه مما علی الخوان. (اقرب الموارد). || فراهم آوردن. (منتهی الارب). جمع کردن. (اقرب الموارد). || شتاب دوشیدن ناقه را. || به دست خراشیدن و سودن چیزی را چندانکه فروریخته گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قش الشی؛ حکه بیده حتی ینحت. (اقرب الموارد). || خوردن آنچه مردم در سرگین جای و جز آن اندازند، یا پاره های صدقه خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قش فلان؛ اکل مما یلقیه الناس علی المزابل او اکل کسر الصدقة. (اقرب الموارد). || خشک گردیدن گیاه. || روان شدن و درگذشتن قوم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشّ شود.

قشوع.

[قُ] (ع اِ) جِ قَشْع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قشع شود.

قشو کردن.

[قَ شَ / شُو کَ دَ] (مص مرکب) خاراندن پشت ستور با قشو. رجوع به قشو شود.

قشوم.

[قُ] (ع اِ) جِ قِشْم، به معنی آب راههء تنگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِشْم (ع اِ) شود.

قشومة.

[قُ مَ] (ع اِ) جِ قُشام. (منتهی الارب). رجوع به قشام شود.

قشون.

[قُ] (ترکی، اِ) لشکر. گروهی از فوج. (آنندراج). درحقیقت این کلمه بدون واو است و واو را برای اظهار ضمه در ترکی نویسند و فارسیان اکثر قشون را به واو معروف خوانند. (آنندراج) (بهار عجم).
- امثال: مثل قشون بی سردار.
مثل قشون شکسته.

قشون.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند در 53 هزارگزی جنوب خوسف و سر راه مالرو عمومی سرچاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد، و از خوسف میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشون کشی.

[قُ کَ / کِ] (حامص مرکب)لشکرکشی.

قشون کشیدن.

[قُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) لشکر کشیدن.

قشونی.

[قُ] (ص نسبی) منسوب به قشون. رجوع به قشون شود.

قشونیة.

[قَ نی یَ] (ع ص) از شتران، شتری است که دارای پوستی نازک و دهانی تنگ باشد. (اقرب الموارد). در منتهی الارب آمده: قشونیة بضم و شدّ الیاء؛ شتر تنک و سبک پوست و تنگ دهن. (منتهی الارب).

قشونیة.

[قُ نی یَ] (ع ص) شتر تنک و سبک پوست و تنگ دهن. (منتهی الارب). رجوع به قَشونیّة شود.

قشوة.

[قَشْ وَ] (ع اِ) ظرفی است از برگ خرما شبیه کدوخشک که در آن زنان خوشبوی و پنبه نهند. (منتهی الارب). قفّة من خوص لعطر المرأة و قطنها. (اقرب الموارد). آنچه آلات زایسقان در آن نهند. (مهذب الاسماء). ج، قشوات، قشاء. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

قشه.

[] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که تقریباً 50 تن میشوند و در جوانرود و سیروان سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص59).

قشه.

[قُ شَ/ شِ] (پسوند) (مزید مؤخر امکنه) آبوقشه. مردقشه. و ظاهراً این صورتی از کشه یعنی کشنده است، مانند گاوخواره که نام رودی است، چنانکه مردقشه را در بعضی دیگر از مسالک و ممالکها مردکشان نامیده اند مانند مقدسی و غیره. (یادداشت مؤلف).

قشة.

[قِشْ شَ] (ع اِ) کپی ماده یا بچه مادهء آن. (منتهی الارب). بوزینه یا بچهء مادهء آن. (از اقرب الموارد). و در مثل گویند: اکیس من قِشّة. (منتهی الارب). || کودک و دختر ریزه اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کرمکی است شبیه خبزدوک. (منتهی الارب). جنبندهء کوچکی است چون سوسک. (از اقرب الموارد). || پشم پارهء مانند قطران مستعمل و افتاده. (منتهی الارب). صوفة القطران الملقاة بعد استعمالها. (اقرب الموارد).

قشه.

[قُ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد دوآب پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد در 48 هزارگزی جنوب خاوری تربت جام. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 251 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشه توت.

[قُ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد در 9 هزارگزی جنوب باختری صالح آباد و 7 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 299 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قشه رشه.

[قَ شَ / شِ رَ شَ / شِ] (اِ مرکب)جمعی بی سروپا. بوش. (یادداشت مؤلف). غشه رشه. رجوع به غشه رشه شود.

قشه گذاشتن.

[قُ شَ / شِ گُ تَ] (مص مرکب) به مسابقه برآمدن. به مسابقه گذاشتن. (یادداشت مؤلف). غوشه کردن. رجوع به غوشه کردن شود.

قشی.

[قَ شی ی] (ع ص) قسی. (اقرب الموارد). ناسره. (منتهی الارب). رجوع به قسی شود.

قشیب.

[قَ] (ع ص) نو. (منتهی الارب). جدید. (اقرب الموارد) :
باران مشکبوی ببارید نوبه نو
وز برف برکشید یکی حلهء قشیب.رودکی.
|| کهنه. از اضداد است. || سفید. || پاکیزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). هیچیک از این لغات شنیده نشده که به کار رود. ج، قُشُب، قُشْب. (اقرب الموارد). || سیف قشیب؛ شمشیر نو زنگ زدوده. || شمشیر زنگ ناک. از اضداد است. || نسر قشیب؛ کرکس به پارهء گوشت زهرآلوده طعمه اش سازند جهت پر آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دراز. (مهذب الاسماء).

قشیب.

[قَ] (اِخ) قصری است عجیب در یمن که شرحبیل بن یحصب آن را ساخت. علقمة بن مرثد در شعر خود از آن یاد کرده است. (از معجم البلدان). کوشکی است به یمن. (منتهی الارب).

قشیبی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به بنی قشیب، و آن تیره ای است از لخم. (لباب الانساب).

قشیبی.

[قَ] (اِخ) علی بن رباح بن قصیر مصری، مکنی به ابوعبدالله. از عالمان است. وی به سال 15 هجری تولد یافت و به سال 114 وفات کرد. (لباب الانساب).

قشیر.

[قَ] (ع ص) بسیارپوست: تمر قشیر؛ خرمای بسیارپوست. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَشِر شود.

قشیر.

[قُ شَ] (اِخ) ابن خزیمة بن مالک بن سلامان بن اسلم بن افصی. یکی از مشهوران طائفهء اسلم است، و از این دوده است سلمة بن اکوع. (اللباب).

قشیر.

[قُ شَ] (اِخ) ابن کعب بن ربیعه. پدر قبیله ای است از هوازن. (منتهی الارب). قشیربن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة هوازنی عدنانی، جد جاهلی است. بعضی از افراد خاندان وی در خراسان و نیشابور حکومت داشتند و گروههائی از این خانواده در دوران فتح به اندلس مهاجرت کردند. (الاعلام زرکلی چ 2 ج6 ص42).

قشیراس.

[] (معرب، اِ) ذراریح است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به ذراریح شود.

قشیره.

[] (اِخ) نام چشمه ای است در نزدیکی طرسوس در حدود بغداد که آن را بذبذون گویند. آب آن چشمه از برودت به مرتبه ای بود که هیچکس طاقت نداشت لحظه ای در آنجا نشیند و صفایش به اندازه ای بود که نقش تنگه از ته آب مینمود. مأمون در همین جا وفات یافت. رجوع شود به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج2 ص264.

قشیری.

[قُ شَ] (ص نسبی) نسبت است به قشیربن خزیمة بن مالک بن سلامان بن اسلم بن افصی. (لباب الانساب). رجوع به قشیربن خزیمة... شود.

قشیری.

[قُ شَ] (ص نسبی) نسبت است به قشیربن کعب. و قبیلهء قشیری قبیلهء بزرگی است و دانشمندانی بدان منسوبند. (لباب الانساب). رجوع به قشیربن کعب... شود.

قشیری.

[قُ شَ] (اِخ) ابونصر. رجوع به ابونصر قشیری شود.

قشیری.

[قُ شَ] (اِخ) بهزبن حکیم بن معاویة بن حیده. از محدثان و دانشمندان است. وی از پدر و جد خود و نیز از زرارة بن ادنی روایت کند و از او ثوری و حمادان و جز ایشان روایت دارند. او از محدثان کثیرالخطاست. (لباب الانساب).

قشیری.

[قُ شَ] (اِخ) عبدالرحیم بن عبدالکریم بن هوازن، مکنی به ابونصر. از علمای نیشابور است. وی در سفر حج از بغداد دیدن کرد و در آنجا به وعظ و ارشاد مردم سرگرم شد و سخنان وی در میان حنبلیان و شافعیان شورشی به پا کرد و برای آنکه فتنه فرونشیند نظام الملک وی را به اصفهان خواند. وی در اصفهان مورد احترام قرار گرفت و به نیشابور مراجعت کرد و به تدریس و ارشاد مردم مشغول شد تا فالج گردید و به سال 514 ه . ق. وفات یافت. او راست: المقامات و الآداب خطی در تصوف و وعظ. (مرآة الجنان 3:210) (البدایة و النهایه 12:187) (زرکلی چ2 ج4 ص120).

قشیری.

[قُ شَ] (اِخ) عبدالکریم بن هوازن بن عبدالملک بن طلحهء نیشابوری، از بنی قشیربن کعب مکنی به ابوالقاسم و ملقب به زین الاسلام. از پارسایان و دانشمندان بزرگ دینی و در دوران خود پیشوای مردم خراسان بود. وی در نیشابور اقامت داشت و در همان شهر وفات یافت (تولد376، وفات 465 ه . ق.). سلطان آلب ارسلان او را بسیار احترام و اکرام میکرد. از تألیفات اوست: 1- التیسیر فی التفسیر، خطی، این کتاب را تفسیر کبیر نیز گویند. 2- لطائف الاشارات، خطی، جلد یکم این کتاب نیز در تفسیر است. 3- الرسالة القشیریة، چاپی. (طبقات السبکی و اعلام زرکلی چ 2 ج4 ص180). وی از مشایخ خطیب بغدادی و داماد شیخ ابوعلی دقاق بوده و علوم باطنی را از وی اخذ کرده است. دیگر از کتابهای وی کتاب الضعفاء، و المتروکین فی رواة الحدیث و کتاب لطائف الاشارات و کتاب مختصر المحصل و کتاب المنتخب فی الحدیث و کتاب المؤتلف و المختلف است. (ریحانة الادب ج3 ص300). و رجوع به ابوالقاسم قشیری در همین لغت نامه شود.

قشیری.

[قُ شَ] (اِخ) مسلم بن حجاج بن مسلم بن وردبن کرشان حافظ نیشابوری، مکنی به ابوالحسین (یا ابوالحسن). از بزرگان محدثان و حفاظ عامه است. وی در حجاز و عراق و نیشابور و بلاد دیگر از محمد بن اسماعیل بخاری و احمدبن حنبل و دیگر مشایخ وقت استماع حدیث کرده و کتاب جامع صحیح او یکی از صحاح سِتّهء مورداعتماد است. این کتاب بارها در مصر و استانبول و کلکته چاپ شده است. دیگر از تألیفات اوست: علل الحدیث، المنفردات و الوحدان. وفات وی به سال 261 یا 267 ه . ق. در نیشابور اتفاق افتاد. (ریحانة الادب ج3 ص301).

قشیش.

[قَ] (ع اِ) افتاده و تراشهء چیزی. (منتهی الارب). لقاطة. (اقرب الموارد). رجوع به قشاش شود. || آواز پوست مار که برخی از آن با برخی دیگر ساید. (از اقرب الموارد).

قشیش دغ.

[قَ دَ] (اِخ) (کوه کشیش ها) کوهی است نزدیک بروسا که بر آن دیرهایی بنیاد شده است. خاندان عثمان پس از فتح آنجا راهبان آن را به درویشان تبدیل کردند. (ذیل المنجد).

قشیشی.

[قِ شَ شی] (ص نسبی) نسبت است به قشیش جد ابوبکر محمد بن حسن بن احمدبن قشیش سمسار. (لباب الانساب). رجوع به قشیشی (محمد...) شود.

قشیشی.

[قِ شَ شی] (اِخ) محمد بن حسن بن احمد بغدادی. از راویان است. وی از اسماعیل بن محمد صفار و ابوعمروبن سماک و جز ایشان روایت شنیده و از حنبلیان درستکار و راست گفتار بود. فرزندش علی بن محمد قشیشی از وی روایت دارد. او در محرم سال 388 ه . ق. وفات کرد. (لباب الانساب).

قشیع.

[قَ] (ع ص) متفرق و پراکنده: کلأ قشیع؛ متفرق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قشیف.

[قَ] (ع ص) مرد شکیبا بر قوت روزگذار و بر خرقهء کهنهء چرکن. (منتهی الارب).

قشیم.

[قَ] (ع اِ) مقل خشک. (منتهی الارب). یبیس البقل. (اقرب الموارد). ج، قُشْم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرگ. (اقرب الموارد).

قص.

[قَص ص] (ع مص) برگفتن قصه. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). || برگفتن. (تاج المصادر بیهقی): قص علیه الخبر و الرؤیا؛ حدث بهما علی وجههما. (اقرب الموارد). || پیدا و نمایان گردیدن بار و آبستنی آن. || باردار گردیدن. || قریب به مرگ رسیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): ضربه حتی قصه علی الموت؛ ای ادناه منه. (اقرب الموارد). || بر پی کسی رفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || در پی کسی رفتن اندک اندک. (اقرب الموارد). و از این معنی است قول خدای: فارتدا علی آثارهما قصصاً(1). (اقرب الموارد). || آگاهانیدن. || بریدن و قطع کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قص شوارب؛ بریدن و کوتاه کردن آن. (اقرب الموارد). قص اظفار؛ چیدن ناخن. || قطع اطراف گوش. (اقرب الموارد). || (اِ) سینه. (منتهی الارب). صدر. (اقرب الموارد). || سر سینه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). قیل رأس الصدر. (اقرب الموارد). || میانهء سینه. (منتهی الارب). قیل وسط الصدر. (اقرب الموارد). || استخوان سینه. (منتهی الارب). قیل عظم الصدر. (اقرب الموارد). ج، قِصاص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پشم بریدهء گوسفند. (منتهی الارب). من الشاة، ما قُص من صوفها. (اقرب الموارد).
(1) - قرآن 18/64.

قص.

[قَص ص] (معرب، اِ) جص. (دزی ج2). گچ.

قص.

[قَ] (اِخ) نام شهری است نزدیک مکران بر ساحل بحر هند. این شهر دارای قرا و توابع بسیاری است و مردمی دارد نادان و بت پرست. (نخبة الدهر دمشقی ص170).

قصا.

[قَ] (ع اِ) پیشگاه فراخ سرای. (منتهی الارب). فناء الدار. (اقرب الموارد). || نسب دور و بعید. || کرانه و ناحیه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ناحیت. (مهذب الاسماء). || بریدگی اندک در گوش شتر و گوسفند. || (اِمص) دوری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: حطنی القصا؛ ای تباعد عنی. (اقرب الموارد).

قصا.

[قُ] (ع ص، اِ) گویا جمع اقصی است، چون صُفَر جِ اصفر و اُخَر جِ آخر. (معجم البلدان).

قصا.

[قُ] (اِخ) نام پشته ای است در یمن. (معجم البلدان).

قصاء .

[قَ] (ع مص) قَصْو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصو شود. || (اِ) پیشگاه فراخ سرای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصا شود.

قصائب.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قصیبة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به معنی دسته موی پیچیده. (آنندراج). رجوع به قصیبة شود.

قصائد.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قصیدة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیدة شود.

قصائر.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قصیرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قصیرة شود.

قصائرة.

[قُ ءِ رَ] (اِخ) نام کوهی است، و در اشعار نابغه و عبادبن عوف مالکی اسدی از آن یاد شده است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قصائم.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قصیمة. (اقرب الموارد). || ججِ قصیمة. (منتهی الارب). رجوع به قصیمة شود.

قصائم.

[قَ ءِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قصاب.

[قِ] (ع اِ) بندهای آب و پشته ها که در پای دیوار سازند تا آب جمع نشود و اطراف دیوار نیفتد و ویران نگردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دیار. (اقرب الموارد). سرایها. (منتهی الارب). یکیِ آن قَصَبة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قصبة شود.

قصاب.

[قُصْ صا] (ع ص، اِ) جِ قاصب. (اقرب الموارد). رجوع به قاصب شود.

قصاب.

[قَ] (از ع، ص، اِ) قَصّاب است که در ضرورت شعری مخفف آمده است :
گوسفندان که برونند از حساب
زَانبهیشان کی بترسد آن قصاب؟مولوی.
رجوع به قَصّاب شود.

قصاب.

[قَصْ صا] (ع ص، اِ) نای زن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زمار. (اقرب الموارد). نی نواز. (منتهی الارب). نفخ کننده در نی. (اقرب الموارد). || شترکش. (منتهی الارب). جَزّار. (اقرب الموارد). || برندهء گوشت و روده و مانند آن. (منتهی الارب). گوشت فروش. (مهذب الاسماء) :
قصاب چه آری ز پی کشتن ماهی
خود کشته شود ماهی بی حربهء قصاب.
خاقانی.
هستی خاقانی است غارت عشق ای دریغ
هرچه شبان پرورید روزی قصاب شد.
خاقانی.
آن کسان کآسمانْش میخوانند
نام قصاب بر شبان بستند.خاقانی.
به تندی گفتم ای بخت بلندم
نه تو قصابی و من گوسپندم؟نظامی.
چو قصاب از غضب خونی نشانی
چو نفاط از بروت آتش فشانی.نظامی.
سعدیا گوسفند قربانی
به که نالد ز دست قصابش؟سعدی.
به تمنای گوشت مردن به
که تقاضای زشت قصابان.سعدی.
توانگر از نشاط فربهی در خود نمیگنجد
از این غافل که هم پهلوی چرب اوست قصابش.
صائب.

قصاب.

[قَصْ صا] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر در 62500 گزی خاور کنگان و جنوب راه مالرو کنگان به اشکنان. سکنهء آن 16 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصاب.

[قَصْ صا] (اِخ) حبیب بن ابوعمرهء کوفی، مکنی به ابوعبدالله. از محدثان است. وی از سعیدبن جبیر روایت دارد. به سال 142 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قصاب.

[قَصْ صا] (اِخ) حسن بن عبدالله از محدثان است. وی از نافع بن عمرو روایت کند و از او وکیع بن جراح روایت دارد. (لباب الانساب).

قصاب.

[قَصْ صا] (اِخ) محمدسلیم بن انیس دمشقی. از ادیبان قرن چهاردهم هجری است. او راست: نشأة الصیا و نسمة الصبا، و این دیوان شعری است که آن را بر پنج باب مرتب ساخته و در دمشق به سال 1298 ه . ق. در 160 صفحه طبع شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1515).

قصاب.

[قَصْ صا] (اِخ)(1) مؤیدالدین بن محمد بن علی، مکنی به ابوعبدالله به صفت تهور و تکبر و قلت عقل و تدبیر موصوف بود و در سنهء 590 ه . ق. به حکم الناصرلدین الله منصب وزارت را تعهد نمود و با فوجی از سپاه بغداد روی به جانب خوزستان نهاد و آن ولایت را در سلک سایر قلمرو خلیفه سمت انتظام داد. به صحت پیوسته که چون تکش خان بلاد عراق را از تحت تصرف سلجوقیان برون آورده مسخر ساخت الناصرلدین الله در طمع افتاد که خوارزمشاه بعضی از ولایت را به حوزهء دیوان خلافت مسلم دارد و در این باب رسل و رسائل نزد تکش خان فرستاد. تکش به قبول ملتمس خلیفه زبان گشاد و خلیفه مؤیدالدین را با خلع و تشریفات گرانمایه به جانب عراق عجم ارسال نمود تا عذرخواهی تکش خان نماید. وزیر بی تدبیر چون به اسدآباد رسید و از اکراد عراق و اجناد اعراب قرب ده هزار نفر به خدمت او توسل جسته مجتمع گشتند، او خبر به تکش خان فرستاد که: از دارالخلافه تشریف و منشور حکومت مبذول افتاده و کفیل مصالح مملکت یعنی جناب وزارت مآب جهت ایصال این بشارت تا بدین مقام آمده و تقضی از ادای شکر این موهبت مقتضی آن است که خوارزمشاه با عدد اندک و تواضع بسیار به استقبال آید و در رکاب وزارت مآب قدمی بر خاک نهاده پیاده سیر کند. چون تکش بر قلت عقل و تدبیر این قصاب اطلاع یافت فوجی از عساکر را به تأدیب او نامزد کرد. این قصاب تاب حملهء آنان را نیاورده فرار کرد. (از دستور الوزراء ص95 و 96).
(1) - نام این وزیر در کتابهای دیگر مؤیدالدین ابی المظفر محمد بن احمدبن القصاب ثبت شده. (حاشیهء دستورالوزراء).

قصاب آملی.

[قَصْ صا بِ مُ] (اِخ)احمدبن محمد بن عبدالکریم، مکنی به ابوالعباس. رجوع به ابوالعباس قصاب احمدبن محمد شود.

قصابان.

[قَصْ صا] (اِخ) دهی است از دهستان عرب خانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند در 7 هزارگزی شمال باختری خوسف و 12 هزارگزی باختر جادهء شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن 10 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصاب بوستانی.

[قَصْ صا] (اِخ) نام یکی از دههای بارفروش. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص158 شود.

قصاب خانه.

[قَصْ صا نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی که در آن گوسفندان را ذبح میکنند. (ناظم الاطباء). سلاخ خانه و مسلخ. || جامعهء قصابان. اجتماع قصابان. || دکان قصاب. (آنندراج).

قصاب شکن.

[قَصْ صا شِ کَ] (اِمص مرکب، اِ مرکب) نام فنی از کشتی است، و آن زور بر گردن حریف آورده بر زمین زدن است چنانکه قصاب گوسفند را. (استینگاس) (آنندراج) :
مدعی گرچه خود آزار مراقی دارد
باب قصاب شکن گردن چاقی دارد.
میرنجات (از آنندراج).

قصابک.

[قَ بَ](1) (اِ) نام پرنده ای است که اغلب و اکثر بر لب آب و کنار رودخانه نشیند و به غایت خوش رفتار و تیزپر میباشد. (برهان) (ناظم الاطباء). و آن را به عربی صعوه گویند.
(1) - محمد معین در حاشیهء برهان قاطع نوشته اند: به تشدید صاد، مصغر قصاب، و این مصراع امیرخسرو را شاهد آورده :
تشنه به خون ناخن قصابکان.

قصاب کتی.

[قَصْ صا کُ] (اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل است. این ده در 9000 گزی شمال باختری آمل و 1000 گزی باختر شوسهء آمل به محمودآباد و در دشت واقع شده و هوایی معتدل مرطوب مالاریائی دارد. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمهء بولیده و فاضلاب هلی کتی و محصول آن برنج، کنف، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قصاب کلا.

[قَصْ صا کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل در 90000 گزی جنوب بابل. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چاه و رودخانهء کاری و محصول آن برنج و صیفی و پنبه و حبوبات و غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قصاب کلا.

[قَصْ صا کَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل در 22000 گزی جنوب باختری بابل و 2000 گزی شمال شوسهء بابل به آمل. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قصاب کلا میان ده.

[قَصْ صا کَ دِهْ](اِخ) دهی است از دهستان ساسی کلام بخش مرکزی شهرستان بابل واقع در 12000 گزی جنوب باختری بابل و 3500 گزی جنوب شوسهء بابل به آمل. موقع جغرافیایی آن دشت، معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از رودخانهء کلارودبی و محصول آن برنج، غلات، صیفی، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قصاب محله.

[قَصْ صا مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام دهی است که میان لاهیجان و لنگرود واقع است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص38 شود.

قصاب میان ده.

[قَصْ صا دِهْ] (اِخ) نام یکی از روستاهای بارفروش. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص158 شود.

قصابة.

[قَصْ صا بَ] (ع ص، اِ) مؤنث قصاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصاب شود. || میان دو پیوند نی و کلک. (منتهی الارب). انبوبة. (اقرب الموارد). || نای. (منتهی الارب). || عیب جوی مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصابة.

[قِ بَ] (ع اِمص) نای زنی. (منتهی الارب). صناعت قصاب به معنی نای زن. (از اقرب الموارد).

قصابة.

[قَصْ صا بَ] (ع اِ) توک موی پیچیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نای. || بیخ نی. (منتهی الارب). ج، قُصّاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصابه.

[قَصْ صا بَ / بِ] (اِ) نام آهنگی است. رجوع به آهنگ شود.

قصابه.

[قَصْ صا بِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین (خیاو) در 14 هزارگزی باختر خیاو و در مسیر شوسهء خیاو به اهر. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 647 تن است. آب آن از مشکین چائی و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصابی.

[قَصْ صا] (حامص) شغل و حرفهء قصاب :
چرخ گویی دکان قصابی است
کز سر تیغ خون فشان برخاست.خاقانی.
تا در این گله گوسفندی هست
ننشیند اجل ز قصابی.سعدی.
|| (ص نسبی) نسبت است به قصاب. || (اِ) ستاوین(1) و دکان قصابی. (ناظم الاطباء).
(1) - ستاوین؛ دکان قصابی. (از ناظم الاطباء).

قصابی کردن.

[قَصْ صا کَ دَ] (مص مرکب) به شغل قصابی پرداختن. رجوع به قصاب شود.

قصادة.

[قَ دَ] (ع مص) چاق و فربه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قصد البعیر قصادة؛ سمن. (اقرب الموارد).

قصار.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قصیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیر شود. || جِ قصیرة. (منتهی الارب). رجوع به قصیرة شود. || (اِ) داغی است در بن گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) بریدگی و کوتاهی موی. || گازری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصار.

[قَصْ صا] (ع ص، اِ) گازر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جامه کوب(1) :
شمشیر او قصار کین شسته به خون روی زمین
پیکان او خیاط دین دلدوز کفار آمده.
خاقانی.
تیغت که مطرا کرد این عالم خلقان را
خورشید لقب دادش قصار جهانداری.
خاقانی.
رجوع به گازر شود.
(1) - Foulon.

قصار.

[قَ] (ع ص، اِ) کازیمیرسکی گوید: مخفف قصّار است در شعر منوچهری :
چمّیدن و قرارش گویی به مار باشد
رخشیدن شعاعش گویی قصار باشد.
منوچهری.
و در نسخهء دیگر چنین است :
چمّیدن و قرارش مانند مار باشد
رخشیدن شعاعش گویی نضار باشد.
(دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص22).

قصار.

[قَ] (ع اِمص) سستی. || (اِ) پایان: قصارک اَن تفعل کذا؛ غایت کار تو آن است که چنان کنی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُصار شود.

قصار.

[قُ] (ع اِمص) سستی. || (اِ) پایان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصار (ع اِمص) شود.

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) (بند...) نام سدی است بر رود آب کر فارس. در نزهة القلوب آمده است: آب کر فارس در ولایت کلار به فارس برمیخزد... این رودی بخیل است که تا بندی بر او نبسته اند هیچ جای به زراعت ننشسته و بندها که بر آن آب است اول بند رامجرد است... و دیگر بند قصار که کربال سفلی بر آن مزروع است، این بند خلل یافته بود و اتابک جاولی آن را عمارت کرد. (نزهة القلوب چ بریل ج3 ص219).

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) امی. شاعری است باستانی و از او در لغت اسدی یک بیت شاهد آمده است از قصیده ای در مدح میر ابواحمد محمد (شاید پسر محمودبن سبکتکین). رجوع به چهارمقاله عروضی ص28 و رجوع به قصار امی شود.

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) ابراهیم بن عبدالله بن اسحاق اصفهانی، مکنی به ابواسحاق. از محدثانی است که مرده شوئی نیز می کرده و در این کار به پیروی از سنت مبالغه به خرج میداده و ازاینرو به قصار موسوم شده است. وی از ولیدبن ابان و حسن بن محمد دارکی و جز ایشان روایت کند. او به سال 373 ه . ق. در 103سالگی وفات کرد. (لباب الانساب).

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) ابوجریش. یکی از محدثان است. رجوع به لباب الانساب شود.

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) حمدون بن احمدبن عمارة، مکنی به ابوصالح. رئیس فرقهء قصاریان و از بزرگان صوفیه است. وی گفتی که علم خدای تعالی به تو نیکوتر از آن باشد که علم خلق پس باید که اندر خلا با حق تعالی معاملت نیکوتر از آن کنی که اندر ملا با خلق که حجاب اعظم از حق شغل دل توست با خلق. (کشف المحجوب هجویری ص228).

قصار.

[قَصْ صا] (اِخ) معاویة بن هشام. از راویان است. وی از ثوری و مالک روایت دارد. (لباب الانساب).

قصارا.

[قُ] (ع اِ) قصاری. رجوع به قُصاری شود.

قصار امی.

[قَصْ صا رِ اُمْ می] (اِخ)شاعری است به روزگار غزنویان و ظاهراً مادح محمود و امیر ابواحمد محمد بن محمود و مسعودبن محمود. عروضی در کتاب چهارمقاله در سلک شعرای ملوک آل ناصرالدین یعنی غزنویان نام او را آرد و گوید: اما اسامی ملوک آل ناصرالدین باقی ماند به امثال عنصری و عسجدی و فرخی و بهرامی و زینتی... و قصار امی - انتهی. و در لغت نامهء اسدی یک بیت از قصیده ای که در مدح محمد بن محمودبن سبکتکین است برای کلمهء کفا به معنی سختی شاهد آمده است:
میر ابواحمد محمد خسرو ایران زمین
آنک پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا.
و جز این دو آگاهی در تذکره ها و تاریخ اثری ازین شاعر نیست و بالتبع ضبط تخلص او نیز به دست نیامده است. و بعید نیست که جزء اول تخلص او قصار به فتح قاف و تشدید صاد باشد به معنی گازر، مانند کسائی و بخار ساغرجی و اسکاف و اغجی و خبّازی و بانیدی و غضائری و بندار و جوهری که تخلص ها حکایت از پیشه یا شغلی کند، و جزء دویم آن امی به ضم همزه و تشدید میم به یاء کشیده. و شاید این شاعر نیز مانند بعضی شعرای دیگر خواندن و نوشتن نمیدانست. (یادداشت مؤلف). محمد قزوینی در تعلیقات خود بر چهارمقاله آرد: در غالب نسخ و در لغات اسدی ص27 به همین هیأت نوشته شده است و معلوم نشد نسبت به چیست و ضبط آن چگونه است، و از مداحان سلطان ابواحمد محمد بن محمود غزنوی است. در لغت کفا گوید: «کفا» سختی بود. قصار امی گفت:
میر ابواحمد محمد خسرو ایران زمین
آنک پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا.
(حواشی چهارمقالهء عروضی ص28).
ای شکفته گلبن پیوسته با خورشید سر
طرفه بیخ و طرفه شاخ و طرفه برگ و طرفه بر
بیخ و شاخ و برگ و بَرْت از سیم و ماه و مشک و عود
ماه گرد سیم خام و مشک ناب و عود تر.

قصارت.

[قَ رَ] (ع مص) قصارة. جامه شستن یعنی پیشه به گازری، و به فارسی با لفظ کردن مستعمل است. (آنندراج) :
امام شهر که سجاده میکشید به دوش
بخون دختر رز خرقه را قصارت کرد.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به قصارة شود.

قصارة.

[قَ رَ] (ع مص) کوتاه شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قصارت. جامه شستن. گازری کردن. (از آنندراج). رجوع به قصارت شود. || (اِمص) کوتاهی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِصَر شود.

قصارة.

[قُ رَ] (ع اِ) سرای خُرد از دار که جز صاحبش داخل نشود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خانهء فراخ استوار، و گویند از خانه کوچک تر بود. (اقرب الموارد). || آنچه در پرویزن باقی بماند سپسِ بیختن. || آنچه برآید از اسپست به اول کوفتن. || پوست روی دانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دانه ای که در کفه بماند بعدِ کوفتن. (منتهی الارب). || ما سقی الربیع. (اقرب الموارد).

قصارة الارض.

[قُ رَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)پاره ای از زمین نیکو خوشتر از روی گیاه و طراوت به اندازهء پنجاه گز یا زیاده از آن. (منتهی الارب). قطعة قصیرة من الارض و هی اسمنها ارضاً و اجودها نبتاً قدر خمسین ذراعاً و اکثر. (اقرب الموارد). || دانه ای که در سنبل بماند بعدِ کوفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصاری.

[قُ را] (ع اِ) غایت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جهد و غایت و آخرالامر. (اقرب الموارد): قصاراک ان تفعل کذا؛ ای غایتک و جهدک و آخر امرک (اقرب الموارد) :
یا رب او را برای همنفسان
به قصارای آرزو برسان.سنائی.
حقوق مناصحت تو به ادا رسانم و به قصارای امکان و طاقت و نهایت وسع و قدرت در طریق مکافات... قدم زنم. (سندبادنامه).

قصاری.

[قَصْ صا] (ص نسبی) نسبت است به سکهء مشهور در مرو که بدان سکهء قصارین گویند و محمد بن ابوسعید قصاری بدان منسوب است. (لباب الانساب). رجوع به قصاری (محمدبن ابوسعید...) شود.

قصاری.

[قَصْ صا] (ص نسبی) نسبت است به قَصّار. (لباب الانساب). رجوع به قصار شود.

قصاری.

[قَصْ صا] (اِخ) احمدبن محمد بن ابراهیم خوارزمی، مکنی به ابوطاهر. از محدثان است که به بغداد سکونت گزید و از طرف دیوان بغداد به غزنه فرستاده شده. وی از اسماعیل بن حسن صرصری روایت شنیده و از او ابوالقاسم بن سمرقندی روایت کند. او در ذی حجهء سال 474 ه . ق. در بغداد وفات یافت. (لباب الانساب).

قصاری.

[قَصْ صا] (اِخ) سلیمان بن محمد بن حسن. از فقیهان فاضل و از مردم کرخ است که از ابوبکر محمد بن احمدبن حسن بن باجهء ابهری روایت شنیده و از او ابوسعد سمعانی و دیگران روایت استماع کرده اند. او به سال پانصد و سی و اندی (ه . ق.) وفات یافت. (لباب الانساب).

قصاری.

[قَصْ صا] (اِخ) محمد بن ابوسعیدبن محمد درغانی بزار، مکنی به ابوبکر. از فقیهان شافعی است. وی نزد ابوالمظفر سمعانی و ابوالقاسم زاهری و جز ایشان فقه را فراگرفت و از او ابوسعد سمعانی و دیگران روایت دارند. تولد وی به سال 350 ه . ق. اتفاق افتاد و در خراسان در حادثهء غز به سال 548 به قتل رسید. (لباب الانساب).

قصاریان.

[قَصْ صا] (اِخ) فرقه ای هستند از صوفیه، و آنان را ملامتیان یا حمدونیان نیز خوانند. این فرقه بر طریقت ابوصالح حمدون بن احمدبن عمارة قصار هستند. (کشف المحجوب هجویری ص228). رجوع به قصار (حمدون...) شود.

قصاریه.

[قَصْ صا ری یَ] (اِخ) رجوع به قصاریان شود.

قصاص.

[قَ] (ع اِ) قُصاص است در همهء معانی آن. رجوع به قُصاص شود. || نوعی از درخت که مگس انگبین می لیسد آن را و دوست دارد، و از اینجاست که انگبین را بدان منسوب نمایند و گویند عسلُ قصاص. (منتهی الارب).

قصاص.

[قِ] (ع اِ) جِ قَصّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قص شود. || جِ قَصّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَصّة شود. || جِ قُصّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصّة شود. || قصاص به ضم قاف است در همهء معانی آن. رجوع به قُصاص شود.

قصاص.

[قُ] (ع اِ) منتهای روئیدنگاه موی سر از پس و پیش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موی پیشانی. (منتهی الارب). || پیوندگاه هر دو سرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و به فتح و کسر قاف نیز آمده و ضم آن بهتر است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَصاص و قِصاص شود. || منتهای قفا. (منتهی الارب). حد القفا. (اقرب الموارد). || فریزجای از میانهء سر. (منتهی الارب). جای حرکت مقراض از میانهء سر. مجری الجلمین، ای المقص من الرأس فی وسطه. (اقرب الموارد). || قسمی از خلر است، رقیق القلاف و کوچکدانه و بسیار سفید. (تحفهء حکیم مؤمن).

قصاص.

[قِ] (ع مص) مانند آنچه داده باشی بازستدن. || کشندهء یکی را کشتن. (ترجمان ترتیب عادل). کین کشی به مثل. مُقاصّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کشنده را باز کشتن و جراحت کردن عوض جراحت و چیزی را به بدل چیزی فراگرفتن، و فارسیان به معنی مطلق تعزیر با لفظ کردن استعمال نمایند. (آنندراج) : لکم فی القصاص حیوة یا اولی الالباب. (قرآن 2/179).
مرا به مستی دایم قصاص نتوان کرد
می مدام کند لطف ساقیم در کاس.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
گر به مستی دست یابی بر فلک
زو قصاص جان خاقانی بخواه.خاقانی.
|| (اصطلاح فقه) مانند جرم مرتکب شده مجرم را مجازات کردن. بشر در دوره های اولیه برای مجازات حدی قائل نبود و ارتکاب جرم ناچیزی کافی بود در حق او مجازات نامحدودی را ایجاب کند چنانکه گاه اتفاق می افتاد برای سرقت مالی خون عدهء زیادی ریخته میشد ولی این وضع ناگوار پایدار نماند و قانون قصاص وضع شد و به موجب آن مجازات مجرم متناسب با جرم ارتکاب شده مقرر گردید. در قاموس کتاب مقدس آمده: قصاص را در شریعت موسوی دو بنیاد بود: 1- نگاهداری مردم را از عواقب و نتایج گناه. 2- برپا داشتن انصاف و داد به توسط مجازات گناهکاران برحسب کردار ایشان. و قصاص بر دو بهره بود یکی مرگ ارزانی و دیگر به طور دیگر. 1- مرگ ارزانی و میرانیدن یا به سنگسار کردن است که تمام مردم معاریف در آن شرکت داشته باشند و یا به دار کشیدن یا سوزانیدن. 2- قصاص بدون قتل است که بر قواعد مجازات برپا بود و این مطلب در جایی که ضرری سهواً و عمداً از کسی نسبت به کس دیگر وارد آمده بود معمول بود. (قاموس کتاب مقدس) :
لبش زنهار میکرد از لبم گفتم معاذالله
قصاص خون همی خواهم چه جای زینهار است این.
خاقانی.
با جراحت بساز خاقانی
تا قصاص از زمانه بستانیم.خاقانی.
کس را به قصاص من مگیرید
کز من بحل است قاتل من.سعدی.
محتسب خم شکست و من سر او
سن بالسن و الجروح قصاص.حافظ.
- امثال: قصاص به قیامت نمیماند.
قصاص قبل از جنایت نباید کرد.

قصاص.

[قُ] (اِخ) نام کوهی است از بنی اسد. (معجم البلدان).

قصاص.

[قَصْ صا] (ع ص) قصه گوی :
گفت ای قصّاص در شهر شما
کیست چابکتر در این فن دغا.مولوی.

قصاصاء .

[قِ] (ع اِمص) قَوَد، و آن کشتن است به کشتن و جراحت وارد کردن است در برابر جراحت وارد کردن. (از اقرب الموارد). قصاص. (منتهی الارب). رجوع به قِصاص شود.

قصاصگاه.

[قِ] (اِ مرکب) جائی که در آن قصاص کنند. جای اعدام گناهکاران : عربده کرده و کسی را کشته اکنون به قصاصگاهش میبرند. (گلستان).

قصاصة.

[قُ صَ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان). موضعی است. (منتهی الارب).

قصاع.

[قَصْ صا] (ع ص) کاسه گر. (مهذب الاسماء). آنکه کاسه سازد. (اقرب الموارد).

قصاع.

[قِ] (ع اِ) جِ قصعة. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به قصعة شود.

قصاعة.

[قَ عَ] (ع مص) خرد و ریزه برآمدن کودک و کلان نشدن. (منتهی الارب).

قصاعة.

[قُ عَ] (ع اِ) قاصعاء، و آن سوراخ موش صحرائی است که از آن داخل میشود. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

قصاعی.

[قِ] (ص نسبی) نسبت است به قصاع. (لباب الانساب). رجوع به قصاع شود.

قصاعی.

[قِ] (اِخ) فضل بن محمد. از محدثان است. (منتهی الارب). فضل بن محمد بن نصر صغدی فرنکدی مکنی به ابوالعباس، از محدثان و از مردم سمرقند است. وی از محمد بن معبد و حسن بن احمد فرنکدین روایت کند و از او ابوسعد ادریسی روایت دارد. (لباب الانساب).

قصاف.

[قِ] (ع ص، اِ) زن سطبر پرگوشت. (منتهی الارب). المرأة الضخمة. (اقرب الموارد).

قصاف.

[قَصْ صا] (ع ص) بازیگر. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). (مهذب الاسماء). || رجل قصاف؛ صَیِّت، بلندآواز. (از اقرب الموارد).

قصاف.

[قِ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

قصاف.

[قِ] (اِخ) (بنو...) نام تیره ای است. (منتهی الارب).

قصاقص.

[قُ قِ] (ع اِ) اعلی. (اقرب الموارد): قصاقصا الورکین؛ اعلاهما. (اقرب الموارد) (از لسان). || (ص) درشت اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): جمل قصاقص؛ شتر بزرگ زورآور. (منتهی الارب). || پستک و کوتاه بالا و قصیر. || اسد قصاقص؛ شیر که دندان بر هم ساید به خشم چنانکه آواز آید از وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حیة قصاقص؛ مار خبیث و تباه کار. (منتهی الارب).

قصاقص.

[قَ قِ] (ع اِ) جِ قُصاقِص. جمع مکسر است. (منتهی الارب). رجوع به قُصاقِص شود.

قصاقصات.

[قُ قِ] (ع ص، اِ) جِ قُصاقِص، و این جمع سالم است. (منتهی الارب). رجوع به قُصاقِص شود.

قصاقصة.

[قُ قِ صَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قصال.

[قَصْ صا] (ع ص) صیغهء فعال است برای مبالغه. (اقرب الموارد). || (اِ) اسد. (اقرب الموارد). شیر بیشه. (منتهی الارب).

قصالة.

[قُ لَ] (ع اِ) دانهء ردی که از گندم دور کنند آن را وقت پاکیزه کردن. (منتهی الارب). ما عزل من البر اذا نقی فیرمی به او یداس ثانیة. (اقرب الموارد).

قصایا.

[قَ] (عِ اِ) جِ قصیة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیة شود.

قصاید.

[قَ یِ] (ع اِ) قصائد. جِ قصیدة. رجوع به قصیدة شود.

قصاً.

[قَ صَنْ] (ع مص) دور گردیدن. || کرانه گزیدن. قصو. قصاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قصاء و قصو شود.

قصب.

[قَ صَ] (ع اِ) کِلک. قلم. || نی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لیث گوید هر نبات که میان او تهی و راست قامت و او را پیوندها باشد عرب او را قصب گوید و به پارسی نی باشد. دوس گوید بعضی از وی آن است که میان تهی نباشد و از او نیزه سازند و آنچه میان تهی بود مزامیر سازند و قلم از انواع اوست و بعضی از او سطبر بود منبت او بر لب جویها باشد و بعضی آن است که به شکل دیوار بر اطراف باغات بنشانند، پس در کتاب خود سه نوع ذکر کرده است، قصبی که از او تیر سازند و قصب الذریر هم ذکر کرده است و نوع سوم قصب فارسی است. جالینوس گوید: نی طیب که از بلاد هند به اطراف برند در میان او به شکل غبار و سرمه چیزی باشد که در اقسام او نباشد نام او قالاوس اروناطیقوس است، و حمزه نی بوریا ذکر کرده است، گوید او نوعی باشد که میان او تهی بود و آن به شکل غبار یا چوبی که به واسطهء مرور ایام پوسیده بود بوی او خوش و لون او به سرخی مایل بود. و رازی گوید منبت او بلاد هند بود و آنچه لون او یاقوتی باشد و بندهای به یکدیگر نزدیک بود و چون جرم او شکسته شود توتو از یکدیگر جدا نشود و جرم او رنگین بود و لون او به سفیدی مایل بود و آنچه در میان او بود به نسج عنکبوت ماند و در طعم او اندک سری باشد و چون بخایند آب دهن نشف کند نیکو باشد و در او قوهء قبض بود و لون آن میان زرد و سفید بود، پوست نی چون بسوزند چرک از جراحات پاک کند، و نی گرم بود در سوم و خشک باشد، برگ تر وی چون بکوبند و بر اورام کرم ضماد کنند نافع بود و اگر بیخ نی با بصل الذریر بر موضع خاررفته نهند بیرون آورد. و گویند قصب الذریره گرم است در سوم و خشک است. حیض و بول براند، آماس جگر و معده و رحم را بنشاند و مواد را لطیف کند چون طلا کنند. (ترجمهء صیدنة) :
گر رودزن رواست امام و نبیدخوار
اسبی است نیز آنکه کند کودک از قصب.
ناصرخسرو.
فتنهء آن ماه قصب دوخته
خرمن مه را چو قصب سوخته.
نظامی.
|| ماشوره(1) و هر چیز که مانند وی باشد میان کاواک چون استخوان و استخوان انگشت و نای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || استخوانهای دو دست و پا و در هر انگشتی قصب است. || رگهای بال و استخوانهای آن. (اقرب الموارد). || رگهای گلو. || رگهای شُش و برآمدنگاه دَم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لوله(2). || کُزَل. کالی. شالی.(3) || آب راهه های اشک و آب در چشم. (منتهی الارب). مجاری الماء من العیون. (اقرب الموارد). آب راهه از چشمه و چشمها. || مروارید تر آبدار و تازه. (منتهی الارب). دُرّ رطب. (اقرب الموارد). || زبرجد آبدار و تر مرصع به یاقوت. و به همین معنی است در این حدیث: بشر خدیجه ببیت فی الجنة من قصب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوهر دراز. (منتهی الارب). ما کان مستطیلاً من الجوهر. (اقرب الموارد). || کتان تنک و نرم. واحد آن قصبی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جامه ای است معروف. (مهذب الاسماء). جامهء ابریشمین. جامه ای که از کتان و ابریشم بافند. (غیاث اللغات). و این معرب کسب است و آن جامه ای است که در هند مشهور است و نوعی است از بافتهای ابریشمی. (غیاث اللغات) :
تا زورقی زرین کم شد ز سر گلبن
کوه از قصب مصری دستار همی پوشد.
خاقانی.
آمیخته مه با قصب انگیخته طوق از عنب
دستارچه بسته ز شب بر ماه تابان دیده ام.
خاقانی.
اندر گلوش تلخ چو حنظل شود عسل
وَاندر برش درشت چو سوهان شود قصب.
ناصرخسرو.
زده بر ماه خنده بر قصب راه
پرند آن قصب پوشان چون ماه.نظامی.
گل در قصبی و لاله در خز
شیرینی ازین چو شیرهء رز.نظامی.
گر او را دعوی صاحب کلاهی است
مرا نیز از قصب سربند شاهی است.نظامی.
|| (واحد طول) قصب شاه شش وشمار باشد به شاهی و پانزده قصب در پانزده جفتی باشد. دویست وبیست وپنج قصب بکر [ ظ : یک کری ] باشد و قصب شاپوری شش وشمار باشد نشابوری و ده قصب در ده قصب جریبی بود. (یواقیت العلوم) : و امروز در قصب شاهی که بدان جفت می پیمایند نقصان مییابیم و کس نمیدانست که از کجا افتاده است تا در کتابی قدیم یافتیم که چون عبدالله بن طاهر بدین ناحیت [ قزوین ] رسید جماعتی از بنایان و حفاران شکایت کردند از طول وشمار شاه که اجرت کارهای ایشان بر آن میدادند و در آن حیفی ظاهر می بود، عبدالله طاهر بفرمود تا میان وشمار شاپوری و وشمار شاه تفاوت بدانستند آنگه آن تفاوت بگرفتند و از او شمارهء شاه بکاهانیدند و امروز هم بدان اندازه مانده است. رجوع به قَصَبة شود.
(1) - ماشوره؛ نی.
(2) - Tube.
(3) - Le chaume.

قصب.

[قُ] (ع اِ) پشت. (منتهی الارب). ظَهْر. (اقرب الموارد). || روده. ج، اقصاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصب.

[قَ] (ع مص) جدا نمودن. بریدن. (منتهی الارب). قطع کردن. گویند: قصبه قصباً؛ قطعه. قصب القصاب الشاة؛ فصل قصبها و قطعها عضواًعضواً. (اقرب الموارد). || از آب بازداشته ایستادن و سر برداشتن از آن پیش از سیری. (منتهی الارب). امتناع از شرب آب و سر برداشتن از آن پیش از سیراب شدن. (اقرب الموارد). || پیش از سیری از آب بازداشتن کسی را. (منتهی الارب). منع از شرب ماء قبل از سیراب شدن کسی. (اقرب الموارد). || عیب کردن و دشنام دادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی).

قصبا.

[قَ] (ع اِ) نیستان. (دهار). رجوع به قصباء شود.

قصباء .

[قَ] (ع ص، اِ) جماعة قصب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): اجمة قصباء؛ کثیرة القصب. (اقرب الموارد). || روئیدنگاه نی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کلک. (منتهی الارب). سیبویه گوید: قصباء واحد و جمع است همچون حلفاء و طرفاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصبات.

[قَ صَ] (ع اِ) جِ قصبة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قصبة شود.

قصبات.

[قَ صَ] (اِخ) شهری است به مغرب. (منتهی الارب). و در بلاد بربر واقع است. (معجم البلدان).

قصبات.

[قَ صَ] (اِخ) دهی است به یمامه. (منتهی الارب). این ده به روزگار مسیلمه در صلح خالد درنیامد. (معجم البلدان).

قصبانی.

[قَ صَ] (ص نسبی) نسبت است به بیع قصب. (لباب الانساب).

قصبانی.

[قَ صَ] (اِخ) فضل بن محمد بن علی بن فضل نحوی بصری، مکنی به ابوالقاسم. از پیشوایان علوم ادب عربی است و خطیب تبریزی و حریری صاحب مقامات از شاگردان اویند. او راست: 1- الامانی. 2- حاشیهء صحاح جوهری. 3- الصفوة فی اشعار العرب. 4- کتابی در نحو. و از اشعار اوست:
فی الناس من لایرتجی نفعه
الا اذا مس باضرار
کالعود لایطمع فی ریحه
الا اذا احرق بالنار.
وی به سال 444 یا 448 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج3 ص301).

قصبانی.

[قَ صَ] (اِخ) مذکوربن سلیمان محزمی، مکنی به ابونصر. از محدثان است. وی از خالدبن مخلد و زکری بن عدی روایت کند و از او محمد بن مخلد و دیگران روایت دارند. او در صفر سال 263 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قصباة.

[قَ صَ] (ع اِ) یکی قَصَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و الف آن زاید است. (اقرب الموارد).

قصب الجیب.

[قَ صَ بُلْ جَ] (ع اِ مرکب)قصب الجب. قصب الحبیب. قسب الجیب. قصب انجیر. گوته شاعر آلمانی در یکی از اشعارش بدین مضمون: آگاه باش باید خامه ای پدید آید که در جهان شیرینی را بپراکند، و کاش قلم من همهء زیبایی ها را می پراکند! از عبارات معروف سعدی الهام گرفته که در مقدمهء گلستان میگوید «و قصب الجیب حدیثش همچون شکر میخورند». گوته این مضمون را در ترجمهء گلستان به فرانسه که به وسیلهء «دورمری» در سال 1858 م. در پاریس منتشر شده است خوانده بی آنکه بداند هموطنان و دوستداران سعدی ازلحاظ لغت دربارهء ترکیب قصب الجیب چه اختلافات و تفسیرهایی خواهند داشت، چه مترجم فرانسوی «قصب الجبیب حدیث» را به «سخنان روان قلم» ترجمه کرده است. اینک عین تفسیرات و آراء لغت نویسان و مخصوصاً رأی استاد دهخدا را در این باره می آوریم: قصب الحبیب به فتحتین، نوعی از خرما و قیل نوعی از نیشکر و قیل نوعی از شیرینی مسموع از میان ابن علیه الرحمة و الغفران کذا فی القنیة اما میان شیخ بیاره قوام نقل از میان ابن مذکور میکردند؟!(1) که قصب الجیب آن است که شوهر مر زن را و زن مر شوهر را گل آکنده میزند که در هند نولاسنی نامند اما این معنی مناسب مقام یافته نمی شود. (مؤید الفضلاء). قصب الجیب به فتحتین قاف و صاد و جیم عربی مکسور، نوعی از خرما و گیاهی است که اندک شیرینی دارد از خیابان و گویند که آن بیخ کانسن است که در قرب دریا روید. و بعضی قصب الجب نوشته اند به ضم جیم و تشدید باء موحده به معنی چاه، پس قصب الجب به معنی نی که به صحراء در میان چاههای کهنه میروید. و بعضی قصب الجیب به فتح جیم گفته اند و آن پارهء کوچک از نی باشد که نامه بران نامه های امراء در آن نهاده به کیسهء جیب پنهان ساخته به مسافات بعیده میبرند. و بعضی محققین قصب الحبیب نوشته اند به فتح حای مهمله و کسر بای موحده و سکون تحتانی به معنی نیشکر، در این صورت در فقرهء گلستان به جای نیشکر لفظ شکر مینویسند به این طور: و قصب الحبیب حدیثش را که همچون شکر میخورند. (آنندراج). قصب الجیب پارهء کوچکی از نی که در آن نامه نهاده و در جیب پنهان کرده به مسافات بعیده برند و نیز نوعی از خرما. (ناظم الاطباء). قسب الجیب به فتح قاف و سکون «س» و «ب»، به معنی خرمای خشک که در دهان از هم بپاشد (حاشیه گلستان چ قریب)، این کلمه در گلستان سعدی آمده است و معنی آن تاکنون نامفهوم و صورت کلمه مشکوک فیه بود، بیت ذیل از بسحاق اطعمه که اخیراً در دیوان او دیده شد صورت آن را معین و معنی آن را نیز تا حدی معلوم کرد. بیت این است:
نخود و کشمش و پسته خرک و میوهء تر
قصب انجیر و دگر سرمش اسفید بیار.
بی شک قصب الجیب سعدی همین قصب انجیر بسحاق است و معنی آن از قبیل میوه هاست نه شیرینی ها و حلواها و پختنی ها و شاید انجیر خشک به رشته کشیده یا انجیر خشک به گردو و بادام انباشته باشد مانند جوزاکند (جوزقند) و غیره. (از محمدِ پروین گنابادی، مجلهء دانش سال 3 ص365 از لغت نامهء دهخدا در پاورقی لغت ذکر و جز آن).
(1) - عین عبارت از مؤیدالفضلاء نقل شد ولی مفهوم نیست.

قصب الذریره.

[قَ صَ بُذْ ذَ رَ] (ع اِ مرکب) نباتی است زیاده بر شبری و باریک و مجوف و بیرون او سرخ مایل به زردی و اندرون او سفید و مملو از چیزی شبیه به پنبه و ساقش پرگره و از قلم باریک تر و خوشبو و با قبض و تندی و تلخی. در دوم گرم و خشک و ملطف و مدر بول و عرق او مفتح و مقوی دل و جگر و معده و رافع خفقان و استسقا و درد سینه و جگر و رحم و عسر بول و تقطیر البول و محلل اورام و التیام دهندهء شکاف عضل و طبیخ او با تخم کرفس جهت جنون و امراض گرده و رفع سرفهء مزمن و وجع الفؤاد بارد و جلوس در طبیخ او جهت درد رحم و استنشاق دود او جهت سرفهء رطوبی مجرب و ذرور او جهت خوشبوی رایحهء زیر بغل و عرق و شکستگی اعضا نافع و اکتحال او جهت جلا و تقویت بصر نافع و مضر کمرگاه و مصلحش انیسون و استعمال او با صمغ البطم بهتر از سایر چیزها است، و قدر شربتش تا دو درهم است و بدلش عدس المر است و به دستور اظفارالطیب. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویه شود. قصب بوا. (اختیارات بدیعی). قصب الطیب. (بیرونی). قسمی از عطریات است که در ترکیب عطریات مقدسه مستعمل بود، قصب الذریره اصل و معطر از هندوستان آورده میشد. (قاموس کتاب مقدس).

قصب الزریره.

[قَ صَ بُزْ زَ رَ] (اِ مرکب)دوای معروف که به هندی چرایته گویند به کسر جیم فارسی. (آنندراج). و ظاهراً تصحیف قصب الذریرة است. رجوع به آن کلمه شود.

قصب السبق.

[قَ صَ بُسْ سَ] (ع اِ مرکب) به فاصلهء بعید یک نی به سرزمین استاده میسازند و سواران از دور به اتفاق یکدیگر به سوی آن نی یکبارگی اسبان دوانند اول کسی که از جملهء سواران سبقت نموده آن نی را از همه پیشتر بردارد در همهء سواران معزز و ممتاز میگردد و از همه نقد مشروط میگیرد. (غیاث اللغات). در عرب رسم است که پیکان نی را به زمین فروکنند و دو کس با هم گرو بسته اسپ را بتازند، هرکه آن نی را به نیزه از زمین کنده پیش بیندازد او برده باشد. و قصبْ نی و سبقْ پیشدستی. (آنندراج) :
از ماه چهره ام قصب السبق برده بود
وَاکنون چو تار نوری گشته ست پیکرم.
کمال اسماعیل (از آنندراج).

قصب السبق بردن.

[قَ صَ بُسْ سَ بُ دَ] (ص مرکب) غالب آمدن و سبقت و پیشدستی کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات).

قصب السکر.

[قَ صَ بُسْ سُکْ کَ] (ع اِ مرکب) نیشکر، و آن گیاهی است که آب ساقه های آن شیرین است و آن را فشرده و شکر سازند. (از اقرب الموارد). نی شکر است، در اول گرم و در دوم تر و آب او مسمن بدن و سدد و ملطف خون و منقی مثانه و مدر بول و رافع خشونت سینه و سرفهء کهنه و محرک باه و ملین طبع و مهیج قی و قاطع التهاب معده و مولد نفخ و ریاح و پختهء او که دو سه جوش داده باشند نفخ او زایل میشود و قی کردن با آب نیشکر منقی بدن و اکثار خوردن غیرمطبوخ آن مفسد اشتها و مضر پیران و مصلحش انیسون است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویه شود.

قصب انجیر.

[قَ صَ اَ] (اِ مرکب) قسمی از شیرینی است، و شاید قصب الجیب تصحیف این کلمه باشد. بسحاق اطعمه در فصل شیره و شربت آورد :
لوحش اللَّه ز مربای ترنج و به و سیب
زنجبیل و عدنی رخ کندت چون گلنار
نخود و کشمش و پسته خرک و میوهء تر
قصب انجیر و دگر سرمش اسفید بیار.
بسحاق اطعمه.
شاید در بیت ذیل نیز از قصب مراد قصب انجیر باشد:
بسحاق دوان شد چو سگان از پی میده
باز از هوس قصب و خرک باره گره بست.
بسحاق اطعمه.
و شاید انجیر برشته کشیدهء خشک باشد : و قصب انجیر [ یا قصب الجیب ] حدیثش که چون نیشکر میخورند. (گلستان سعدی).رجوع به قصب الجیب شود.

قصب باف.

[قَ صَ] (نف مرکب) آنکه پارچهء قصب بافد :
به شیرین از شکر چندین مزن لاف
که از قصاب دور افتد قصب باف.نظامی.
رجوع به قصب شود.

قصب بغدادی.

[قَ صَ بِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی نی قلم : و قلم شمس المعالی از قلم رمحی بود یا از قصب بغدادی. (نوروزنامه).

قصب بوا.

[] (اِ) قصب الذریرة است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قصب الذریرة شود.

قصب پوش.

[قَ صَ] (نف مرکب) آنکه پارهء ابریشمین و کتان پوشد. پوشندهء قصب :
ولی آن دلستان کآید در آغوش
نه من چون من بتی باشد قصب پوش.
نظامی.
ز راه پاسخ آن ماه قصب پوش
ز شکّر کرد شه را حلقه در گوش.نظامی.
نشسته لعل داران قصب پوش
قصب بر ماه بسته لعل بر گوش.نظامی.
به کردار کله داران چون نوش
قبا بستند بکران قصب پوش.نظامی.

قصبتین.

[قَ صَ بَ تَ] (ع اِ) تثنیهء قصبة، و مراد از آن قصبهء صغری و قصبهء کبری است. رجوع به قصبهء صغری و قصبهء کبری شود.

قصبچه.

[قَ صَ چَ / چِ] (اِ مرکب) پارچه از قسم کتان. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به قصب شود :
قصبچه ام که تو پودش مجاز پنداری
حقیقت است همه تار او یقین بنگر.
نظام قاری.
|| (اِ مصغر) قصبهء کوچک. شهر کوچک.

قصبستان.

[قَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان. این ده در 33 هزارگزی جنوب باختری شهرستان تویسرکان و 12 هزارگزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه و کنار رودخانهء تویسرکان واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر و مالاریایی است. سکنه آن 277 تن است. آب آن از رودخانهء قلقل رود و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و قلمستان، و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد، و از کهریز و فرسنج اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قصب سه دامنی.

[قَ صَ سِ مَ] (اِ مرکب) جامهء چاک دار را گویند. (برهان). جامه ای است. (انجمن آرا). || کنایه از دریا باشد به اعتبار طول و عرض و عمق. (برهان).

قصب شکرریز.

[قَ صَ بِ شَ / شِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نیشکر :
یا ابوبکر توئی چون قصب شکّرریز
وین یکی مؤذن خام آمده ای از فرعون.
منجیک.

قصب فارسی.

[قَ صَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی است از نی محکم که از آن مزمار سازند و نیز سقف خانه ها پوشانند و قسمی از آن برای قلم مناسب است. (از اقرب الموارد). نی قلم که از آن قلم کنند. (بحرالجواهر).

قصب قصب.

[قَ صَ قَ صَ] (ع اِ صوت)کلمه ای است که بدان میش ماده را خوانند. (منتهی الارب). من اسماء الاصوات تدعی بها النعجة. (اقرب الموارد).

قصبک.

[قَ بَ] (اِ) نوعی از صدف باشد، و آن جانورکی است که به عربی حلزون گویند. (برهان).

قصبلة.

[قَ بَ لَ] (ع مص) خوردن همهء طعام را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصبل الطعام قصبلة؛ خورد همهء طعام را. (منتهی الارب).

قصب مصری.

[قَ صَ بِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام پارچه ای است که آن را در مصر می بافند. || کنایه از شعاع و پرتو آفتاب هم هست. || برق برادر رعد را گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به قصبة شود.

قصبة.

[قَ صِ بَ] (ع ص) بسیارکلک. بسیارنی: ارض قصبه؛ زمین بسیارنی و بسیارکلک. (منتهی الارب).

قصبة.

[قَ صَ بَ] (ع اِ) بندآب. یکی قِصاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قِصاب شود. || یکی قَصَب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یک نی. (مهذب الاسماء). رجوع به قصب شود. || چاه نوکنده. || کوشک یا درون آن. || شهر یا معظم شهرها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || افضل و بزرگ شهر. (منتهی الارب) (آنندراج). عاصمه و پایتخت : تبریز قصبهء آذربایجان و قرطبه قصبهء اندلس است. (حدود العالم). || ده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). وسط ده. (اقرب الموارد). در استعمال امروز جائی است بزرگتر از ده و خردتر از شهر. || توک موی پیچیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هر استخوان بامغز. (منتهی الارب).

قصبة.

[قَ صَ بَ] (ع اِ) واحد طول. آملی گوید: دومین آلت مشهورهء مساحت است و آن را باب نیز خوانند به ذراع الید هشت ذراع باشد و به ذراع هاشمی شش و به ذراع جدید هفت وسیعی. (نفائس الفنون). رجوع به قصب شود.

قصبه.

[قَ صَ بِ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 6 هزارگزی جنوب باختر علیشاه عوض. این ده در جلگه قرار گرفته و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 299 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و انگور و سیب و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد، و از طریق کهتر و حصارریزک می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قصبه.

[قَ صَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 69000 گزی جنوب خاوری راه مالرو مسکون و 15000 گزی جنوب راه مالرو مسکون به کروک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان پارچه بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء امجزی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصبة الاصبع.

[قَ صَ بَ تُلْ اِ بَ] (ع اِ مرکب) سر انگشت. (اقرب الموارد).

قصبة الانف.

[قَ صَ بَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)استخوان بینی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نای بینی. (مهذب الاسماء). تیغ بینی. گویند: ضربه علی قصبة انفه. (اقرب الموارد). و آن را میکعه نیز نامند. تیغهء استخوانی کوچک نازکی است که بطور عمودی در وسط تجاویف انف واقع و جزء خلفی جدار انف از آن است و آن را دو سطح و چهار کنار است. دو سطح آن صاف و غشاء مخاطی بینی به آنها احاطه نموده گاه عمودی و گاهی قدری منحرف اند. کنار فوقانیش کوتاه و ضخیم و تقعیر عمیق ناوی شکل دارد که تیزی سطح تحتانی جسم وتدی در آن قرار میگیرد و کنار تحتانیش نازک و طویل و در شکافی که در خط وسط از تلاقی دو زایدهء حنکی فک اعلی و دو مربع قطعهء حنک حاصل میشود قرار میگیرد، کنار خلفی در عظم وتدی تا سطح فوقانی کشیده شده و فاصل میان منخرین مؤخر است. کنار قدامی طویل و از فوق به زبانهء عمودی مصفات و از تحت به غضروف وسطی بینی که متمم این جدار است و قدری از آن به ضخامت این استخوان فرومیرود می پیوندد. رجوع به تشریح میرزا علی ص84 و 85 شود.

قصبة البلاد.

[قَ صَ بَ تُلْ بِ] (ع اِ مرکب) مدینهء آن. گویند: لاتسکن الا قصب الامصار؛ ای مدنها. (اقرب الموارد).

قصبة الریة.

[قَ صَ بَ تُرْ ریَ] (ع اِ مرکب)مجرای نفس. (اقرب الموارد). حلقوم، و آن مجرای نفس و متصل به ریه و در پیش مری باشد.

قصبة السواد.

[قَ صَ بَ تُسْ سَ] (ع اِ مرکب) شهر آن سواد. (منتهی الارب).

قصبة القریة.

[قَ صَ بَ تُلْ قَرْ یَ] (ع اِ مرکب) میانهء ده. (منتهی الارب).

قصبة المری.

[قَ صَ بَ تُلْ مَ] (ع اِمرکب)مجرای طعام است از حلق به معده. (اقرب الموارد).

قصبه رود.

[قَ صَ بَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنج گانهء شهرستان تربت حیدریه. محدود است از طرف خاور به مرز ایران و افغانستان و بخش طیبات، از جنوب به بخش قاین، از باختر به بخش رشخوار، از شمال به بخش رشخوار و حومه. موقع آن بخش جلگه و هوای آن گرم سیری است و بادهای شدیدی در بهار و پائیز از اطراف سیستان و دشت ناامید به طرف این بخش جریان دارد و همواره به محصولات آنها صدمات زیادی وارد می آورد. ساکنین بخش از طوایف تیموری بهلولی بلوچی هستند. اهالی به زبان افغانی به خوبی آشنا هستند. محصول عمدهء آن غلات و کنجد و منداب است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. از تربت حیدریه تا مرز افغانستان راه شوسه احداث شده است. این بخش از چهار دهستان به نام بالاخواف، پائین خواف، میان خواف و جلگه زوزن تشکیل شده است. جلگه زوزن شامل 98 آبادی و 34549 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصبه رود.

[قَ صَ بَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش رود شهرستان تربت حیدریه واقع در 10 هزارگزی خاور تربت حیدریه و سر راه اتومبیل رو باخرز. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 4401 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب و تجارت و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. از آثار باستانی مسجد جامع که قریب 500 سال قبل ساخته شده می باشد. علاوه بر آن در دوکیلومتری آن در قصبهء خرگر مدرسه ای قدیمی که شاهرخ شاه جهت طلاب ساخته هنوز باقی است. ادارات دولتی، بخشداری، دارائی، پست و تلگراف، دبستان، ثبت اسناد، دفتر ازدواج و طلاق، آمار، ژاندارمری، درمانگاه و 20 باب دکاکین مختلفه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصبه شام.

[قَ صَ بَ] (اِخ) شهری است نزدیک دریای عمان از شهرهای حضرموت و اهل او خارجی باشند و قبر هود نبی آنجا است. این شهر در میان کوههای ریگ است که آن را احقاف خوانند. (نفایس الفنون، مقالهء پنجم).

قصبه شهر.

[قَ صَ بَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش جویمند حومهء شهرستان گناباد در 3 هزارگزی جنوب گناباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 3198 تن است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و زعفران و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصبهء صغری.

[قَ صَ بَ / بِ یِ صُ را](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن را به تازی شظیه نیز گویند و آن استخوانی است باریک و بلند واقع در جانب وحشی ساق که آن را وسطی و دو سر است. جسم آن نازک و قابل انعطاف مثلث و منشوری و غیرمنظم است و آن را سه سطح و سه کنار است. رجوع به تشریح میرزا علی ص148 و 149 شود.

قصبهء کبری.

[قَ صَ بَ / بِ یِ کُ را](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در طرف انسی ساق واقع و آن را جسمی و دو سر است. جسم آن سه سطح و سه کنار دارد که در اسم با سطوح و کنارهای عظم و عضد و قصبهء صغری مشابهند. رجوع به تشریح میرزا علی ص145 و 149 شود.

قصبه معمره.

[قُ بَ مُ عَمْ مَ رَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای آبادان است. این بخش را سابقاً حاجی سلطان مینامیده اند به واسطهء وجود نخلستان های زیاد طوایف زیاد و مختلفی از سایر نقاط خوزستان بدانجا رو آورده اند. این بخش در جنوب خاوری آبادان و کنار شط العرب واقع شده و محدود است از شمال به بخش مرکزی شهرستان آبادان، از باختر و جنوب به شط العرب، از خاور به خور بهمن شیر و اراضی مسطح باطلاقی. مساحت این بخش در حدود 272 کیلومتر مربع است. هوای این بخش گرم سیر و آب آن از شط العرب و رود بهمن شیر و در مواردی که آب شط العرب شور است از آب لولهء خسروآباد استفاده میکنند. در این بخش راه شوسه وجود ندارد ولی در تابستان با اتومبیل به اکثر قراء آن میتوان اتومبیل برد. بخش قصبهء معمره شامل دهستانهای مینوحی، خسروآباد، قصبهء نصار و قصبهء معمره است. از 69 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 37هزار نفر جمعیت دارد. ساکنین از طوایف محیسن می باشند و از طوایف بحرانی، نصار، بهبهانی، بچاچره، عبادی و غیره هستند. محصولات عمدهء این بخش خرما و حنا و مختصر انگور است. دهستان مرکزی بخش از 21 آبادی تشکیل شده. سکنهء آن در حدود 12هزار تن و قراء مهم آن عبارتند از حد، ابوجمعه، میانج. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قصبه منیعات.

[قُ بَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خیران بخش مرکزی شهرستان خرمشهر واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری خرمشهر. موقع جغرافیایی آن دشت و گرمسیر و مالاریایی است. آب آن از کارون و محصول آن خرما و سبزیجات و شغل اهالی زراعت است. ساکنین از طایفهء منیعات هستند. راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قصبه نصار.

[قُ بَ نَصْ صا] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش معمرهء شهرستان آبادان در جنوب خاوری شهر آبادان و کنار شط العرب. آب آن 6 ماه از شط العرب و 6 ماه دیگر که آب شط العرب شور است از لولهء خسروآباد تأمین میشود. هوای آن مانند سایر نقاط خوزستان گرمسیری و مرطوب و محصول عمدهء قراء حنا و خرما است. شغل مردان زراعت و ماهیگیری و قایق رانی است. این قصبه از 25 قریه بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 7هزار تن و قراء مهم آن عبارت است از سعدونی، جلف، سن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قصبه و توابع.

[قَ صَ بَ وَ تَ بِ] (اِخ)دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند در 34 هزارگزی خاور خوسف. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 86 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصبی.

[قَ صَ بی ی] (ع اِ) یکی قَصَب، و آن جامه های نازک و نرم کتانی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصب شود.

قصبی.

[قَ صَ] (ص نسبی) نسبت است به قصب. (لباب الانساب). رجوع به قصب شود.

قصبی.

[قَ صَ] (اِخ) عمران بن ابوعطاء واسطی، مکنی به ابوحمزه. از محدثان است. وی از ابن عباس و ابن حنیفه و دیگران روایت دارد و از او ثوری و شعبه و هشیم و جز ایشان روایت کنند. (لباب الانساب).

قصبی.

[قَ صَ] (اِخ) محمد بن حنیفة بن ماهان واسطی، مکنی به ابوحنیفه. از محدثان است. وی به بغداد سکونت کرد و در آنجا از عم خود احمدبن محمد و خالد سمتی و دیگران حدیث گفت و از او محمد بن مخلد و ابوبکر شافعی روایت دارند. او در حدیث قوی نبوده است. (لباب الانساب).

قصد.

[قَ] (ع مص) میانه راه رفتن. || عدل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ضد افراط. || در هزینه میانگین اسراف و تقتیر را گرفتن. (اقرب الموارد). || اعتماد کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عمد. تعمد. || راست بودن راه. (اقرب الموارد). || آهنگ نمودن: قصدت قصده؛ ای نحوت نحوه. و فعل آن از باب ضرب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قصدت علیه و قصدته و قصدت الیه و قصدت له. (منتهی الارب).
- از قصد؛ قصداً. عمداً. به قصد.
- قصد قربت (اصطلاح فقه)؛ آهنگ کاری کردن با نیت آنکه در این کار تقرب به خداست. قصد قربت در هر عبادتی واجب است یعنی انجام دادن و به جا آوردن عبادت باید برای امتثال و فرمانبرداری خدا و اطاعت و پیروی از مولی باشد تا موجب تقرب به خدا گردد. (از شرح تبصرهء علامه ج1). و رجوع به ذخیرة العباد آیت الله فیض شود.
|| پیوسته و با اتصال آوردن اشعار را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به حد وسط راضی شدن. || مستوی راه رفتن. (اقرب الموارد). || نیکی کردن. || بیان واضح کردن. (منتهی الارب). || شکستن چوب و جز آن به هر وجه که باشد، یا شکستن چیزی که به نصف رسد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قسر کردن: قصد فلاناً علی الامر؛ قسره. (اقرب الموارد). || (اِمص) نیکی. || راستی. (منتهی الارب).

قصد.

[قَ] (ع ص) مرد میانه نه فربه نه لاغر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راست: طریق قصد؛ ای مستقیم. (اقرب الموارد). راه راست. (نصاب الصبیان): علی الله قصد السبیل؛ ای بیان الطریق المستقیم الموصل الی الحق. (اقرب الموارد). راه میان بر. || (اِمص) رشد: هوعلی قصد؛ ای علی رشد. || نقیض افراط و توغل. (اقرب الموارد).

قصد.

[قَ صِ] (ع ص) شکسته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رمح قصد؛ ای متکسر. (اقرب الموارد).

قصد.

[قَ صَ] (ع اِ) عوسج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درختی است خاردار، و گویند عصای موسی از آن درخت بوده است. (منتهی الارب). و این کلمه ای است یمانی. (اقرب الموارد). قصد العوسج و الارطی و الطلح و نحو ذلک؛ ساقه های نرم و نازک آنها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || برگ درخت عضاه، و یکیِ آن قصدة است. (اقرب الموارد). برگ درخت عضاه که در ایام خریف برآورد. (منتهی الارب). || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصد.

[قِ صَ] (ع اِ) جِ قِصْدة. (منتهی الارب). رجوع به قِصْدة شود.

قصداً.

[قَ دَنْ] (ع ق) عمداً. از روی عمد و قصد. از قصد. در برابر سهواً. به قصد. رجوع به قصد شود.

قصدار.

[قُ] (اِخ) نام ناحیه ای است مشهور نزدیک غزنه که جزو کشور هندوستان محسوب میشود. ابونضر عتبی در کتاب یمینی گوید: قصدار از نواحی سند است و این گفته درست است. (معجم البلدان). رجوع به قزاور شود.

قصدار.

[قُ] (اِخ) قصبه ای است در ناحیه ای که بدان طوران گویند. و دارای روستا و باغهای انگور و انار و میوه جات فراوان است. (معجم البلدان).

قصداری.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قصدار. (لباب الانساب). رجوع به قصدار شود.

قصداری.

[قَ] (اِخ) جعفربن خطاب، مکنی به ابومحمد. از محدثان است. وی در بلخ سکونت کرد و از ابوالفضل عبدالصمدبن محمد بن نصیر عاصمی حدیث شنید. از او ابوالفتوح عبدالغافربن حسین بن علی کاشغری حافظ روایت دارد. (لباب الانساب).

قصدال.

[قَ] (اِخ) موضعی است که از آنجا عنبر آورند. (منتهی الارب). و شاید مصحف قصدار باشد.

قصد داشتن.

[قَ تَ] (مص مرکب)آهنگ داشتن. عزم :
ولیکن ماه دارد قصد بالا
فروشُد آفتاب از کوه بابِل.منوچهری.
قصد شکار داری با اتفاق بستان
عزمی درست باید تا میکشد عنانت.سعدی.
|| میل. تمایل. دلبستگی به :
هر کس که ز ما قصد جهان دارد از اوباش
بس زود بیاویزد در ننگ و نکالش.
ناصرخسرو.

قصدران.

[قَ دَ] (اِخ) قبیله ای از بربر. رجوع به بربر شود. (معجم البلدان).

قصد کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب)آهنگ کردن. عزم کردن :
نکنم بر تو جفا ور تو جفا قصد کنی
نگذارم که کسی قصد جفای تو کند.
منوچهری.
من از منزل دور قصد تو کردم
چو قصد عراقی کند قیروانی.منوچهری.
به فر دولت او هرکه قصد سندان کرد
به زیر دندان چون موم یافت سندان را.
ناصرخسرو.
امسال قصد خدمت آن کعبه میکنم
کاین آرزو ز من دل امّیدوار کرد.خاقانی.
توئی آن مرغ کآتش آوردی
خودبه خود قصد سوختن کردی.خاقانی.
گهی قصد نبید خام کردی
گهی از گریه می در جام کردی.نظامی.
رجوع به قصد شود.
|| ارادهء خون کسی کردن. (آنندراج). آهنگ قتل کسی کردن. قصد جان کسی را کردن :
دردمندان بلا زهر هلاهل دارند
قصد این قوم خطا باشد هان تا نکنی.
حافظ.
قصد جان است طمع در لب جانان کردن
تو مرا بین که در این کار به جان میکوشم.
حافظ.

قصدة.

[قَ صَ دَ] (ع اِ) یکی قَصَد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصَد شود. || برگ و شاخ که نخستین برآید از درخت خاردار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصدة.

[قِ دَ] (ع اِ) پاره از چیزی شکسته. ج، قِصَد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصدیر.

[قَ] (ع اِ) جسمی معدنی است که با آن دو فلز لحیم کنند و اندایند. (اقرب الموارد). قزدیر. رصاص و قلعی. (ناظم الاطباء). این کلمه معرب است. (اقرب الموارد).

قصدیرة.

[قَ رَ] (ع اِ) قطعه ای از قصدیر. (اقرب الموارد). رجوع به قصدیر شود.

قصر.

[قَ] (ع اِ) هیزم خشک بسیار (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، یا عام است. (منتهی الارب). || خانه، یا هر خانهء از سنگ برآورده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کاخ. کوشک. (منتهی الارب). آنچه استوار و بلند باشد از خانه ها. (اقرب الموارد). ج، قصور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
هر سر مه به برج نو بچهء نو برآورد
یکسره برج او شود قصر دوازده دری.
خاقانی.
هشتم فلک ایوانْت گلزار فلک قصرت
فردوس نهم بادا گلزار تو عالم را.خاقانی.
|| حبس. (تعریفات). بند : و قصر القضاة [ المستنجدبالله ] و غیرهم و انا فی الجملة و بقیت احدی عشرة ستة مقصوراً... و کنت فی الحبس بمأتین مجلدة منها الجمهرة... (معجم الادباء یاقوت ج2 ص55). || تقصیر. (اقرب الموارد). || نهایت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصرک ان تفعل کذا؛ پایان کار تو همین است که چنین کنی. (منتهی الارب). || قصر الظلام؛ آمیزش تاریکی و روشنائی شبانگاه. || گویند: اتیته قصراً؛ ای عشیاً. (منتهی الارب). و رجوع به اقرب الموارد شود.

قصر.

[قَ] (ع مص) کوتاه کردن: قصره قصراً؛ کوتاه کرد آن را. || کوتاه شدن. || بریدن موی. || جامه را گازری کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قصر الثوب قصراً؛ دقه و بیّضه. (اقرب الموارد). || برگردانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قصره علی الامر؛ برگردانید او را بر کار. (منتهی الارب). || شبانگاه کردن و در هم شدن تاریکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): در هم شدن تاریکی. (اقرب الموارد). || پرده فروهشتن. || قصر کردن نماز را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- نماز قصر، نماز مسافر؛ نمازی است که شخص در مسافرت به جا می آورد درصورتی که مسافرت از هشت فرسخ کمتر نباشد اعم از اینکه فقط رفتن هشت فرسخ باشد یا رفتن و برگشتن. در سفر از هر نماز چهاررکعتی دو رکعت ساقط میشود با این شرائط: 1- آهنگ مسافرت هشت فرسخ یا چهار فرسخ با قصد مراجعت در همان روز که چهار فرسخ راه رفته است. 2- سفر را قطع نکند به شهری که در آن ملکی دارد و آن را وطن قرار داده در شش ماه بیشتر یا سفر را قطع نکند به قصد اقامهء ده روز. 3- سفر مباح و جایز باشد نه سفر معصیت. 4- سفر کثیرالسفر نباشد. 5- از حد ترخص خارج شود. با حصول این شرائط واجب است قصر در نماز مگر در حرم خدا و حرم رسول خدا و مسجد کوفه و حایر حسین. رجوع شود به تبصرهء علامه و رسالهء ذخیرة العباد آیة الله فیض.
|| حبس کردن. (اقرب الموارد). || بازایستادن بر جایی که از وی درنگذرد. (منتهی الارب): قصر الشی ء علی کذا؛ لم یتجاوز غیره. (اقرب الموارد). || (اصطلاح ادب) عبارت است از تخصیص چیزی به چیزی، و امر نخست را مقصور و امر دوم را مقصورعلیه خوانند، مث در قصر میان مبتدا و خبر گویند: انما زید قائم، و در قصر میان فعل و فاعل گویند ماضربت الا زیداً. || (اصطلاح عروض) حذف ساکن سبب خفیف است و آنگاه ساکن گردانیدن متحرکه، مثل اسقاط نون فاعلاتن و اسکان تاء آن تا آنکه فاعلاتْ بماند و آن را مقصور خوانند. (تعریفات).

قصر.

[قِ صَ] (ع مص) کوتاه شدن. || (اِمص) کوتاهی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصارة شود.

قصر.

[قَ صَ] (ع اِ) جِ قَصَرة. رجوع به قصرة شود. || (مص) خشک گردن گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصر البعیر (و غیره) قصراً؛ یبس عنقه. (اقرب الموارد). دردگین بن گردن گشتن. (منتهی الارب). || شکایت کردن از خشکی گردن: قصر الرجل؛ اشتکی ذلک. (اقرب الموارد). || (اِمص) تقصیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). از عیوب خلقی اسب است، و آن غلظتی است در گردن آن. (صبح الاعشی ج2 ص25). || خشکی در گردن. || (اِ) آنچه در پرویزن بماند بعدِ بیختن. || اسپست که به اول کوفتن برآید. || پوست بالای دانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لغتی است در قَصْر. (اقرب الموارد). || بیخ خرمابن. (منتهی الارب). || گردن مردم. || گردن شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بیخ درخت و باقیماندهء از بیخ. (منتهی الارب). الشجر العظام، و قیل بقایاها. (اقرب الموارد). رجوع به قصرة شود.

قصر.

[قَ صِ] (ع ص) خشک گردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصر.

[قَ صِ] (اِخ)
(1) [ اقلیم ] ایالتی از اسپانیا، و در آن است قصر منسوب به ابودانس و در آن است یابره و بطلیوس و شریشه و مارده و قنطرة السیف و قوریه. (الحلل السندسیه ج1 ص78، 88، 308، 356، 425).
(1) - Cacer.

قصر.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم در 17000 گزی جنوب باختری فهرج و 1000 گزی راه فرعی بم به برج اکرم. در جلگه واقع و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 248 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حنا، خرما، پنبه. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصر.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد در 15 هزارگزی شمال خاوری مشهد و 3 هزارگزی باختر راه مشهد به تبادکان. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 276 تن است. آب از قنات و محصول غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصر.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد در 12 هزارگزی جنوب باختری فریمان و 10 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد به فریمان. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 185 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصراء .

[قُ صَ] (ع ص، اِ) جِ قصیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیر شود.

قصر ابن عامر.

[قَ رُ اِ نِ مِ] (اِخ) از نواحی مکه است. عمر بن ابی ربیعه در اشعار خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قصر ابن عفان.

[قَ رُ اِ نِ عَفْ فا] (اِخ)قصری است که عبدالله بن عامر به فرمان عثمان در بصره بنا کرده است و در جنب آن قصر رمله است و بین آن دو فضایی است برای شتران و چهارپایان مسافران. (معجم البلدان).

قصر ابن عوان.

[قَ رُ اِ نِ عَوْ وا] (اِخ) در مدینه است که در آن طایفه ای از یهود سکنی میکردند. (معجم البلدان).

قصر ابن هبیرة.

[قَ رُ اِ نِ هُ بَ رَ] (اِخ)قصری است منسوب به یزیدبن عمر بن هبیرة بن معیة والی عراق از طرف مروان بن محمد بن مروان. وی بر کنار فرات کوفه شهری ساخت و در آن سکونت کرد و چون مروان به وی سفارش کرد که از مجاورت مردم کوفه بپرهیزد او آن شهر را ناتمام گذاشت و نزدیک پل سورا قصری ساخت که به نام وی مشهور گشت. (معجم البلدان).

قصرابونصر.

[قَ رِ اَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز در 10 هزارگزی جنوب شیراز و کنار راه فرعی شیراز به گشنگان. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 333 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصر ابی الخصیب.

[قَ رُ اَ بِلْ خَ] (اِخ)در بیرون شهر کوفه نزدیک سدیر واقع است. این قصر یکی از تفریحگاههایی است که بر شهر نجف مشرف است. ابوالخصیب بن ورقاء مولی منصور دوانیقی یکی از دربان های این قصر بوده است. (معجم البلدان).

قصر ابیض.

[قَ رُ اَبْ یَ] (اِخ) از قصرهای حیره است. در فتوح آمده که آن در رقه است و گمان میرود که از بناهای هارون الرشید باشد. (المعجم البلدان).

قصر احمد.

[قَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز در 113 هزارگزی جنوب باختری سروستان و 6 هزارگزی شوسهء شیراز به خضر. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 498 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و قنات و محصول آن غلات، چغندر، صیفی، میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصر اسپهبد.

[قَ رِ اِ پَ بُ] (اِخ) نام قصری است مشهور در حدود ساری. یزیدبن مهلب که در عهد سلیمان بن عبدالملک (96-99 ه . ق.) برای تسخیر طبرستان اعزام شده بود ساری را اشغال کرد و در قصر اسپهبد ساکن شد. (از مازندران و استرآباد رابینو ص78).

قصر اصفهان.

[قَ اِ فَ] (اِخ) بدان باب القصر نیز گویند. حسین بن معمر قصری بدان منسوب است. (معجم البلدان).

قصر افریقا.

[قَ رُ اِ] (اِخ) شهری است جامع دارای مزارع و چراگاههای فراوان. (معجم البلدان).

قصرالاحمریة.

[قَ رُلْ اَ مَ ری یَ] (اِخ) از نواحی بغداد و در انتهای کورة الخالص است و در روزگار الناصرلدین الله ابوالعباس احمدبن مستضی ء تعمیر شد. و در عهد ما در دارالخلافه جای دیگری به نام قصرالاحمریة وجود دارد. (معجم البلدان).

قصرالاحنف.

[قَ رُلْ اَ نَ] (اِخ) احنف بن قس. به سال 32 هجری در روزگار عثمان بن عفان و امارت عبدالله بن عامر با طخارستان جنگید و قلعه ای را که سنوان نام داشت محاصره کرد و سپس با آنها از در مصالحه درآمد. آن قصر را قصر احنف خوانند، و بدان منسوب است ابویوسف قصری رافع بن عبدالله. (معجم البلدان). رجوع به قصری (رافع...) شود.

قصرالجص.

[قَ رُلْ جَص ص] (اِخ) قصر بزرگی است نزدیک سامراء بالای هارونی که آن را معتصم برای تفرج ساخت، و نزدیک آن بختیاربن معزالدولة بن بویه به دست عضدالدولة به قتل رسید. (معجم البلدان).

قصرالدشت.

[قَ رُدْ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کمین بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 76 هزارگزی شمال خاور زرقان و 6 هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 440 تن است. آب آن از رودخانهء سیوند و محصول آن غلات، چغندر، برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصرالرمان.

[قَ رُرْ رُمْ ما] (اِخ) از نواحی واسط است. (معجم البلدان).

قصرالریح.

[قَ رُرْ ری] (اِخ) دهی است در حوالی نیشابور. (معجم البلدان).

قصرالزیت.

[قَ رُزْ زَ] (اِخ) در بصره است، و عبیداللهبن محمد قصری بدان منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قصری (عبیدالله...) شود.

قصرالسلام.

[قَ رُسْ سَ] (اِخ) از بناهای هارون الرشید است در رقه. (معجم البلدان).

قصرالشمع.

[قَ رُشْ شَ] (اِخ) قصری بوده است در فسطاط مصر پیش از آنکه مسلمانان آنجا را شهر کنند، و آن را ایرانیان پس از غلبهء بر روم و تصرف شام و مصر ساختند و در آن آتشکده ای قرار دادند ولی بنای آن ناتمام ماند و چون رومیان غلبه کردند آن را تمام کردند و به صورت دژی محکم درآوردند. مسلمین آن را به دست عمرو عاص فتح کردند. (معجم البلدان).

قصرالطوب.

[قَ رُطْ طو] (اِخ) جائی است در افریقا. (معجم البلدان).

قصرالطین.

[قَ رُطْ طی] (اِخ) از قصرهای حیره است، و آن را یحیی بن خالد در باب الشماسیه بنا کرد. (معجم البلدان).

قصرالعباس.

[قَ رُلْ عَبْ با] (اِخ) قصری است بین سنجار و نصیبین مشرف بر باغها و آبهای فراوان، و منسوب است به عباس بن عمروبن غنوی یکی از امیران مشهور دورهء مقتدربالله که در وزارت ابن الفرات متولی دیار مضر بود. (از معجم البلدان).

قصرالعدسیین.

[قَ رُلْ عَ دَ سی یَیْ](اِخ) قصری است در کوفه در طرف حیره از بنی عماربن مسیح بن قیس، و آن نخستین جایی است که به دست مسلمانان فتح شد. (معجم البلدان).

قصرالفرس.

[قَ رُلْ فِ] (اِخ) یکی از قصرهای چهارگانهء حیره است. و فِرْس نوعی گیاه است. (معجم البلدان).

قصرالفلوس.

[قَ رُلْ فُ] (اِخ) شهری است در مغرب نزدیک وهران. (معجم البلدان).

قصرالکوفة.

[قَ رُلْ فَ] (اِخ) جایی است در کوفه، و عبدالخالق بن محمد بدان منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قصری (عبدالخالق...) شود.

قصراللصوص.

[قَ رُلْ لُ] (اِخ) قصر کنگور است. صاحب فتوح گوید: در جنگ نهاوند چون مسلمانان به کنگور وارد شدند. قسمتی از اموال و چارپایان آنان به دزدی رفت و از آن روز آنجا به قصراللصوص خوانده شد. (معجم البلدان). رجوع به قصر کنگور [ کنگاور ] شود.

قصرالملح.

[قَ رُلْ مِ] (اِخ) شهری بوده است در کرمان در اقلیم سوم دارای طول 81 درجه و عرض 5/32 درجه. (معجم البلدان).

قصرالوضاح.

[قَ رُلْ وَضْ ضا] (اِخ)قصری است نزدیک رصافة بغداد که برای مهدی عباسی ساخته شد و هزینهء آن را مردی از مردم انبار به نام وضاح پرداخت. و گویند وضاح از موالی منصور است. (معجم البلدان).

قصر ام حبیب.

[قَ رِ اُمْ مِ حَ] (اِخ) از محالّ جانب شرقی بغداد و مشرف بر خیابان و میدان است. این محل را هارون به عبادبن خصیب واگذاشت و سپس به فضل بن ربیع رسید و در زمان مأمون به ام حبیب دختر هارون منتقل شد و آنگاه به دختران خلفا تا آنکه قصر مهدی در رصافة برای آنان آماده گردید. (معجم البلدان).

قصر ام حکیم.

[قَ رِ اُمْ مِ حَ] (اِخ) در سرزمین دمشق در مرج الصفر واقع است، و به ام حکیم دختر یحیی یا دختر یوسف بن یحیی بن حکم بن عاص بن امیه منسوب است. مادر وی زینب دختر عبدالرحمان بن حارث و خود زن عبدالعزیزبن ولیدبن عبدالملک است. (معجم البلدان).

قصران.

[قَ] (اِخ) حازمی گوید شهری است در سند. (معجم البلدان).

قصران.

[قَ] (اِخ) رابینو آرد: قصران شاید در حوزهء رودخانهء جاجرود بوده است. علی بن کامه نایب اسپهبد شهریاربن شروین بن رستم قلعه ای در قصران در کنار جاجرود ساخت. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص207).

قصران.

[قَ] (اِخ) دو قصر است در قاهره. بعضی از ملوک پیشین قاهره که از دودمان علویان هستند در آنها سکونت داشتند. این دو قصر در جانب راست و شمال بازار قرار گرفته و در توصیف نمی گنجد. امیر فارس الدین قصری بدان منسوب است. (معجم البلدان).

قصران.

[قَ] (اِخ) شهری است در سیرجان کرمان، و آن را قصرین مینامیدند. (معجم البلدان).

قصران خارج.

[قَ نِ رِ] (اِخ) نام ناحیه ای است بزرگ در اطراف ری، و قلعه و میوه جات فراوان دارد. گروهی از دانشمندان و محدثان بدان منسوبند. (معجم البلدان). قصران بیرونی، نام جایی است خوش آب وهوا در حدود ری. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص438).

قصران داخل.

[قَ نِ خِ] (اِخ) نام ناحیه ای است بزرگ در اطراف ری، و دارای قلعهء محکمی است، و بیشتر میوه جات ری از آنجاست. جماعتی از دانشمندان بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

قصر انس.

[قَ رِ اَ نَ] (اِخ) در بصره است. این قصر به انس بن مالک خادم رسول خدا (ص) منسوب است. (معجم البلدان).

قصرانی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قصران، و آن دو قصر است به نام قصران داخل و قصران خارج، و این هر دو از نواحی ری محسوبند. (لباب الانساب) (معجم البلدان). رجوع به قصران داخل و قصران خارج شود.

قصرانی.

[قَ] (اِخ) احمدبن حسین بن ابوالقاسم بن علی قصرانی. از مردم قصران خارج و یکی از مشایخ زیدیه است. تولد او در اذون قصران به سال 495 ه . ق. اتفاق افتاد. سمعانی از وی روایت دارد. (معجم البلدان).

قصرانی.

[قَ] (اِخ) محمد بن ابان بن عایشة. برادر ولیدبن ابان و از راویان است. وی از هشام بن عبدالله روایت کند و از ضعاف است. (لباب الانساب).

قصر اوس.

[قَ رِ اَ] (اِخ) در بصره است، و به اوس بن ثعلبة بن زفر که در زمان امویان حاکم خراسان بود منسوب است. (معجم البلدان).

قصر باجة.

[قَ رِ جَ] (اِخ) شهری است به اندلس از نواحی باجه نزدیک دریا. بعضی گمان کرده اند که عنبر در سواحل آن یافت شود. (معجم البلدان).

قصر بنی خلف.

[قَ رِ بَ خَ لَ] (اِخ) در بصره است، و به خلف آل طلحه الطلحات بن عبدالله بن خلف منسوب است. (معجم البلدان).

قصر بنی عمر.

[قَ رِ بَ عُ مَ] (اِخ) دهی است در غوطهء دمشق، و نشبة بن حندج قصری بدان منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قصری (نشبة...) شود.

قصر بهرام گور.

[قَ رِ بَ مِ] (اِخ) نزدیک همدان و در دهی به نام جوهسته واقع است. این قصر از قطعه سنگ حجاری شده ساخته شده است و از عجایب صنعت به شمار میرود. (از معجم البلدان).

قصر جابر.

[قَ رِ بِ] (اِخ) بدان شهر جابر نیز گویند، و آن بین ری و قزوین در ناحیهء دستبی واقع است. (معجم البلدان).

قصر چم.

[قَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهرستان شهرضا واقع در 15500 گزی جنوب باختری شهرضا و 12 هزارگزی جنوب باختری شوسهء اصفهان به شیراز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 648 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، توت و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی و گلیم بافی و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قصر حجاج.

[قَ رِ حَجْ جا] (اِخ) محله ای است بزرگ در باب الجابیة شهر دمشق که به حجاج بن عبدالملک بن مروان منسوب است. (معجم البلدان).

قصر حساب.

[قَ رِ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مشبکه ای که حکمای هند آن را کوتهه خوانند، و آن اقسام میباشد: مربع و مستطیل و عریض. (آنندراج) :
به هیچ دل شده ای کار تنگ نگرفتم
چرا سپهر به قصر حساب کرد مرا؟
صائب (از آنندراج).

قصر حیفا.

[قَ رِ حَ] (اِخ) جایی است میان حیفا و قیساریه. (معجم البلدان).

قصر خلیل.

[قَ رِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرج بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 81 هزارگزی خاور اردکان و 3 هزارگزی راه فرعی خانی من به پل خان. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 99 تن است. آب آن از چشمهء قدمگاه و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصر دادقان.

[قَ رِ] (اِخ) نام قصری است در مازندران. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص140 شود.

قصر دوازده دری.

[قَ رِ دَ دَهْ دَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان هشتم است که فلک البروج باشد به اعتبار دوازده برج. (برهان).

قصر دول.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاگریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری ملاوی و 18 هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 60 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است، و راه مالرو دارد. در موقع خشکی اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قصر روناش.

[قَ رِ رو] (اِخ) از دههای اهواز است که به دژپل [ دزفول ] معروف است. گروه بسیاری بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قصر ریان.

[قَ رِ رَیْ یا] (اِخ) در مشرق دجلهء موصل از توابع نینوی نزدیک باعشیقا است و قبر شیخ صالح ابواحمد عبدالله بن حسن بن مثنی معروف به ابن حداد بدانجاست. (معجم البلدان).

قصر زربی.

[قَ رِ زَ] (اِخ) در بصره در محلهء مربد واقع است، و به مسلم بن عمروبن حصین بن ابی قتیبة بن مسلم تعلق دارد. مسکین دارمی در اشعار خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قصر زرد.

[قَ رِ زَ] (اِخ) کوشک زرد. نام قریه ای از بلوک سرحد چهاردانگه از بلوکات سردسیر فارس. (یادداشت مؤلف).

قصر سه هزار.

[قَ رِ سِ هَ] (اِخ) نام قصری است در حدود تنکابن. در سالنامه های قدیمی سه هزار و سی هزار نوشته شده است. قصر سی هزار در سال 916 ه . ق. به وسیلهء سلطان احمدخان لاهیجانی تعمیر شد. این کاخ دوازده برج داشت و ساختمانش سه سال به طول انجامید. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص145).

قصر سی هزار.

[قَ رِ هَ] (اِخ) قصر سه هزار. رجوع به قصر سه هزار شود.

قصر شهریار.

[قَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز در 10 هزارگزی جنوب خاور شیراز و 2 هزارگزی راه فرعی شیراز به خرچول. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 131 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. این قریه را بلوچ ها نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصرشیرین.

[قَ رِ شی] (اِخ) این شهر منسوب است به شیرین زن پرویز کسری که از زیباترین زنان جهان بود. ایرانیان میگفتند برای پرویز سه چیز است که برای هیچیک از شاهان قبل و بعد نبوده و نخواهد بود: اسب وی شبدیز و زن وی شیرین و خنیاگر وی باربد. در سبب بنای این شهر گویند پرویز که در کرمانشاه اقامت داشت دستور داد که برای وی باغی به مساحت دو فرسنگ در دو فرسنگ احداث کنند و در آن همه گونه وحوش و طیور فراهم آورند و هزار کس بر آن گماشت. پس از هفت سال که از بنای آن فراغت یافتند از باربد خواننده خواستند که شاه را از آن آگاه سازد. وی سرودی به نام باغ نخجیران ساخت و آن را در حضور شاه خواند، چون شاه از باده مست شد و از شنیدن آواز باربد به طرب آمد شیرین را گفت که از من چیزی بخواه، شیرین گفت آرزوی من آن است که در این باغ دو جوی سنگی ساخته شود و در آنها شراب جریان یابد و در میان آن دو برای من قصری بنیاد کنی که در سراسر کشور مانند آن نباشد، شاه که از باده مست بود گفت چنان کنم و سرانجام به قول خود وفا کرد. (معجم البلدان).
شهر کوچک قصرشیرین در 735 هزارگزی طهران و 21 هزارگزی مرز ایران و عراق کنار رودخانهء الوند واقع شده. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 45 درجه و 35 دقیقه، عرض 34 درجه و 31 دقیقه. ارتفاع از سطح دریا 326 متر. اختلاف ساعت با طهران 24 دقیقه و 30 ثانیه است (طهران ساعت 12، قصرشیرین ساعت 11 و 35 دقیقه و 30 ثانیه). ضمناً طهران 824 گز از قصرشیرین بلندتر است. قصرشیرین به واسطه موقع سیاسی و اقتصادی و واقع شدن در مسیر بزرگترین راه عربستان و فلات مرکزی ایران از ازمنهء قدیم دارای اهمیت بوده و بسیاری از سلاطین قدیم در احیاء و آبادی آن اقدام نموده اند، مخصوصاً در عصر خسروپرویز این شهر بسیار آباد و مدتی مقر زمستانی آن سلطان بوده است. در دورهء صفویه نیز بناهای معتبری مانند رباط و مسجد در آن بنا گردیده، از آن به بعد به واسطهء ضعف حکومت مرکزی و مخصوصاً جنگ بین الملل اول مانند سایر نقاط غرب رو به ویرانی گذاشت. در زمان رضاشاه نهری از رودخانهء الوند برای شهر منشعب گردید که کام مسلط به شهر شده و گنجایش 23 سنگ آب دارد. خیابانها احداث و بناهای دولتی در آن بنا گردید. گرچه مانند سایر اقدامات به پایان نرسید ولی بااین حال شهر قصرشیرین از شهرهای غرب آبادتر و پاکیزه تر است. خیابانی که منتهی به جاده کرمانشاه میگردد خیابان مدائن نامیده شده، از فلکهء مرکزی آن خیابان شاهپور (سابق) منشعب در دویست گزی رودخانه به میدان خسرو میرسد، سپس از میدان مذکور در موازات رودخانه تا منبع آب ادامه می یابد و به خیابان خسرو مشهور است. از مقابل منبع آب خیابانی که شیرین نام داشت از مقابل فرمانداری گذشته به پل رودخانهء الوند و راه شوسهء نفت شاه منتهی میگردد.
آب شهر قسمتی به وسیلهء لوله و قسمتی به وسیلهء نهرهای کوچک که از نهر پهلوی منشعب میگردند تأمین میشود. فقط آب مخصوص بهداری و قرنطینه تصفیه میشود. هوای قصرشیرین گرمسیری است ولی به واسطهء وجود رودخانهء الوند و اینکه در حدود 326 گز از سطح دریا مرتفع تر است تابستان زیاد گرم نمی شود. گاراژ و مسافرخانه های شهر در طول خیابان شاهپور (سابق) و اکثر دکاکین شهر در طول خیابان خسرو واقع است. از عمارات زیبا و قابل توجه، بنای قرنطینهء شهر است. روشنائی شهر به وسیلهء دو موتور مولد برق که به شرکت سهامی دایر شده است تأمین شده و فقط شبها روشن است. در این شهر بیمارستان وجود ندارد، فقط دارای دو درمانگاه دولتی درمانگاه شهرداری و درمانگاه قرنطینه است. شهر قصرشیرین در حدود 10هزار تن جمعیت دارد ولی در زمستان به واسطهء مراجعت ایلات عشایر از ییلاق بیش از 12هزار تن سکنه پیدا میکند. از آثار و ابنیهء باستانی خرابه هائی در اطراف شهر دیده میشود که وضع فعلی آنها قابل اهمیت نیست.

قصرشیرین.

[قَ رِ شی] (اِخ) یکی از شهرستان های استان پنجم کشور. حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال خاور به بخش ثلاث از شهرستان کرمانشاهان، از طرف جنوب به بخش چوار از شهرستان ایلام، از طرف خاور به بخش گیلان و کرند شهرستان شاه آباد، از طرف باختر و شمال به کشور عراق. شهرستان قصرشیرین از سه بخش به نام بخش مرکزی، سرپل ذهاب و سومار تشکیل شده است. خلاصهء اطلاعات بخش مرکزی آن به شرح زیر است: حدود: از طرف شمال و باختر به کشور عراق، از جنوب به بخش سومار، از جنوب خاوری به بخش گیلان، از خاور به بخش سرپل ذهاب. آب و هوا: هوای بخش مرکزی گرمسیری و آب اکثر قراء آن از رودخانهء الوند تأمین میشود. ارتفاعات: در این بخش سه رشته کوهستان کم ارتفاع به شرح زیر وجود دارد:
1- انتهای کوههای شمالی گیلان غرب که در این بخش به کوه بازی دراز یا بازودراز نامیده میشود. در خاور شهر و خاور رودخانهء الوند با زمین یکسان میشود و بلندترین نقطهء آن در خاور گنبد صوفی به ارتفاع 2320 گز است.
2- رشتهء آغ داغ واقع در باختر قصرشیرین. خط الرأس این کوه مرز ایران و عراق است. بلندترین نقطهء آن در شمال پاسگاه برج احمدی به ارتفاع 2105 گز است.
3- کوه سه سر. این کوه بین دهستان ذهاب و دهستان جگرلو واقع شده. رودخانهء قوره تو، بین این کوه و کوه آهنگران جاری است. بلندترین نقطهء آن در باختر آبادی قراویز به ارتفاع 2593 گز است.
مهمترین رودخانهء بخش رودخانهء الوند است که سرچشمه و شعبه آن در بخش سرپل ذهاب است و تقریباً از وسط بخش میگذرد. قراء دهستان جگرلو و خالصه در کنار شمالی و قراء دهستان نصرآباد در جنوب آن واقع شده اند. شهر قصرشیرین در قسمت شمالی رودخانهء مذکور بنا شده و آب مورد نیاز شهر از آن رودخانه گرفته میشود. رودخانهء شیرین تابستان بیش از یکصد سنگ آب دارد و در حدود آبادی تنگ آب نو از کشور ایران خارج شده وارد کشور عراق میگردد و قصبهء خانقین و قراء تابعهء آن را مشروب مینماید.
رودخانهء قوره تو. سرچشمهء این رودخانه نیز در بخش سرپل ذهاب شرح داده شده. از حدود تنگ حمام وارد این بخش میشود و در طول خود همه جا مرز ایران و عراق محسوب میگردد. آب آن نسبت به رودخانهء الوند کم، و کمی شور است.
بخش مرکزی از نظر سازمان وزارت کشور از چهار دهستان به نام نصرآباد، جگرلو، خالصه، قوره تو تشکیل شده است.
جمع قراء بخش 45 و جمعیت آن در حدود 5250 تن است. جمع قراء شهرستان و جمعیت آن به شرح زیر است:
شهر قصرشیرین 1 آبادی 10000 تن
بخش مرکزی 45 آبادی 5250 تن
بخش سومار 18 آبادی 5000 تن
بخش سرپل ذهاب 91 آبادی 13100 تن
جمع 155 آبادی 33350 تن
(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قصر عارفان.

[قَ رِ رِ] (اِخ) دیهی بر یک فرسنگی شهر بخارا بوده، و ابتدا قصر هندوان نام داشته است : از قصر عارفان به طرف شهر بخارا میرفتند. (انیس الطالبین ص87). درویشان غدیوت به حضرت خواجهء ما قدس الله روحه به قصر عارفان آمدند. (انیس الطالبین ص6). در رکاب ایشان به طرف قصر عارفان روانه شدم در آن راه عقب مرکب ایشان میرفتم. (انیس الطالبین ص14).

قصر عبدالجبار.

[قَ رِ عَ دُلْ جَبْ با](اِخ) در نیشابور است و به عبدالجباربن عبدالرحمان منسوب است که به سال 140 ه . ق. از طرف منصور والی خراسان بود، سپس از فرمان وی سرپیچی کرد و محکوم به قتل شد. محمد بن شعیب قصری بدان منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قصری (محمد...) شود.

قصر عبدالکریم.

[قَ رِ عَ دُلْ کَ] (اِخ)شهری است در ساحل دریای مغرب نزدیک سبتة مقابل جزیرة الخضراء اندلس، و گروهی بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قصر عروة.

[قَ رِ عُرْ وَ] (اِخ) قصری است در عقیق، و به عروة بن زبیربن عوام منسوب است. عروة بن زبیر روایت کند که رسول خدا فرمود: زمین امت من را طرد کند و در خود فروبرد هنگامی که عمل قوم لوط در میان آنان ظاهر گردد. عروه گوید: برای من خبر آوردند که اینک عمل مزبور در میان مردم ظاهر شده ازاینرو من از شهر کناره گیری کردم و به عقیق آمدم و قصری ساختم و در آن سکونت کردم. (معجم البلدان).

قصر عروة.

[قَ رِ عُرْ وَ] (اِخ) دهی است از نواحی بغداد در ناحیهء بین النهرین. (معجم البلدان).

قصر عسل.

[قَ رِ عِ] (اِخ) قصری است به بصره. (معجم البلدان).

قصر علی.

[قَ رِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان جرهء بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع در 62 هزارگزی جنوب خاور کازرون و شمال رودخانهء جره. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 62 تن است. آب آن از رودخانهء جره و محصول آن غلات، برنج، کنجد، ماش و مرکبات، و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصر عیسی.

[قَ رِ سا] (اِخ) قصری است منسوب به عیسی بن علی بن عبدالله بن عباس، و آن نخستین قصری است که هاشمیان در دورهء منصور عباسی در بغداد ساختند، و آن بر کنار نهر رقیل واقع است. و اکنون از آن اثری نیست و به جای آن محله ای است بزرگ دارای بازاری که به نام قصر عیسی خوانده میشود. (معجم البلدان).

قصر عیسی.

[قَ رِ سا] (اِخ) در بصره در خریبه قرار دارد و در ادبیات و اشعار عرب از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قصر فلنج.

[قَ فَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان نهرود بخش راین شهرستان بم واقع در 28000 گزی جنوب خاوری راین و 13000 گزی باختر شوسهء بم به کرمان. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصر فیروزه.

[قَ رِ فی زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 14 هزارگزی شمال خاوری شهرری. این ده در دامنه قرار دارد. سکنهء آن 22 تن است. قصر فیروزه از بناهای قاجاریه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قصر قاجار.

[قَ رِ] (اِخ) قریه ای به شمیران، و زندان قصر قجر بدانجا است. و اکنون به شهر تهران پیوسته شده است.

قصر قجر.

[قَ رِ قَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد در 24 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 10 هزارگزی شمال شوسهء بجنورد باینجه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 275 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصر قرنبا.

[قَ رِ قَ رَمْ] (اِخ) موضعی است به خراسان و گویند به مرو، و در آن وقعه ای برای عبدالله بن حازم از بنی تمیم اتفاق افتاده است و به یوم قرنبا مشهور است. (معجم البلدان).

قصر قضاعة.

[قَ رِ قُ عَ] (اِخ) دهی است در اطراف بغداد نزدیک شهرابان از نواحی خالص. (معجم البلدان).

قصر قمشه.

[قَ قُ شِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 21 هزارگزی شمال باختر شیراز و کنار راه شوسهء اردکان به شیراز. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 465 تن است. آب آن از قنات و محصول آن چغندر، حبوبات، انگور و شغل اهالی زراعت است. این ده دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصرقند.

[قَ رِ قَ] (اِخ) یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان چاه بهار است. این بخش در شمال شهرستان واقع و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال به بخش بمپور، از شمال خاوری به بخش سرباز، از خاور به بخش راسک از شهرستان ایرانشهر، از طرف جنوب به بخش دشتیاری، از طرف باختر به بخش نیک شهر. هوای بخش قصرقند مانند سایر نقاط شهرستان گرمسیری مالاریائی ولی در اثر داشتن ارتفاعات زیاد از سایر نقاط شهرستان معتدل تر است. آب قراء بخش از رودخانه تأمین میشود. ارتفاعات: قسمت جنوب و باختر قصرقند کوهستانی کم ارتفاع و خاکی و نواحی دیگر دارای ارتفاعات بلند و سنگی است. بلندترین کوهها جبال گرگان بند و کوه آهوران است که دهستان چانف از بخش بمپور در دره های شمالی آن واقع است. رودخانه: این بخش دارای یک رودخانه به نام رودخانهء خواجه است. این رودخانه از ارتفاعات گرگان بند و آهوران سرچشمه گرفته و قسمتی از آبادیهای دهستان چانف از بخش بمپور و قراء قصرقند را مشروب میسازد درصورتی که در زمستان یا بهار بارندگی زیاد بشود فاضل آب آن به بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار میرسد و مازاد آن به دریای عمان منتهی میشود. در حدود هزار تن از ساکنین بخش به طور سیار در دره های کوهستانی زندگی مینمایند و شغل آنها گله داری است. این بخش در سازمان وزارت کشور جزء شهرستان چاه بهار میباشد و از 66 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 18000 تن است. راههای دهستان عموماً مالرو است، فقط راه فرعی اتومبیل رو از نیک شهر از شوسهء ایرانشهر به چاه بهار منشعب میشود و به طول 70000 گز پس از پیمودن دره های زیاد به آبادی قصرقند منتهی میشود. مرکز بخش قصبهء قصرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصرقند.

[قَ رِ قَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش قصرقند شهرستان چاه بهار در 110000 گزی چاه بهار و 56000 گزی خاور نیک شهر، کنار رودخانهء خواجه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 4000 تن است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، خرما، لبنیات، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی و پاسگاه ژاندارمری و دبستان دارد. قلعهء خرابهء قصرقند از ابنیهء بسیار قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصرقند.

[قَ رِ قَ] (اِخ) نام طایفه ای از طوائف ناحیهء مکران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص100).

قصر قیروان.

[قَ رِ قَ رَ] (اِخ) شهر بزرگی بوده است برابر قیروان، و تا آنجا چهار میل فاصله داشته است. این شهر را ابراهیم بن اغلب به سال 184 ه . ق. بنا کرد و مرکز امیران بنی الاغلب گردید. این شهر دارای مسجد جامع و صومعهء گرد هفت طبقه و بازارها و حمامها و مراکز آب بوده به طوری که مردم قیروان در سالهای کم آبی از آبهای آن استفاده میکرده اند. و مجاور آن شهری بوده است به نام رصافه که آن دو با هم ویران گردیده اند و شهر دیگری به نام رقاده بنیاد شده است. (معجم البلدان).

قصر کتامة.

[قَ رِ کُ مَ] (اِخ) شهری است در جزیرة الخضراء اندلس. (معجم البلدان).

قصر کثیر.

[قَ رِ کَ] (اِخ) در نواحی دینور قرار دارد. (معجم البلدان).

قصر کجور.

[قَ رِ کُ] (اِخ) نام جایی است مشهور در حوالی کجور. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص148 شود.

قصر کلیب.

[قَ رِ کُ لَ] (اِخ) (قصر بنی کلیب) دهی است در صعید مصر در مشرق نیل نزدیک فاو. (معجم البلدان).

قصر کنکور.

[قَ رِ کَ کِ وَ] (اِخ) شهرکی است میان همدان و کرمانشاه، و کسانی که در آن به حدیث مشغول بوده اند به قصری معروفند. (معجم البلدان). و رجوع به قصراللصوص و کنگاور شود.

قصر لورا.

[قَ رِ] (اِخ) نام قصری است که در حدود کجور که به وسیلهء اسماعیلیه بر بالای کوهی ساخته شده است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص148 شود.

قصر مصمودة.

[قَ رِ مَ دَ] (اِخ) در مغرب است. (معجم البلدان).

قصر مقاتل.

[قَ رِ مُ تِ] (اِخ) قصری است بین عین التمر و شام. سکونی گوید: این قصر نزدیک قطقطانة و سلام و قریات واقع است. (معجم البلدان).

قصر میان.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان نهرود بخش راین شهرستان بم واقع در 29000 گزی خاوری راین و 12000 گزی باختر شوسهء بم به کرمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قصر میدان خالص.

[قَ رِ مَ لِ] (اِخ) در بغداد واقع است. (معجم البلدان).

قصر نفیس.

[قَ رِ نَ] (اِخ) در دومیلی مدینه قرار دارد، و به نفیس بن محمد از موالی انصار منسوب است. (معجم البلدان).

قصر نواضح.

[قَ رِ نَ ضِ] (اِخ) در بادیهء بصره است و یک روز تا دجله فاصله دارد. (معجم البلدان).

قصر نور.

[قَ رِ] (اِخ) نام قصری است در ساری که رستم فرزند خود را در آن به خاک سپرده است. رابینو آرد: رستم بعد از نبرد شومی که با پسر خود سهراب کرد ابتدا میخواست نعش فرزند را به زابلستان بفرستد ولی به واسطهء گرمی هوا او را در همان ساری در محلی موسوم به قصر نور امانت گذاشت که گویا بعدها در همانجا مدفون شد. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص77 شود.

قصرة.

[قَ صَ رَ] (ع اِ) آنچه در پرویزن بماند بعدِ بیختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسپست که به اول کوفتن برآید. || پوست بالای دانه. || پتک آهنگر. || پاره ای از چوب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دمغزهء مرغ. (منتهی الارب). زِمِکّی الطائر. (اقرب الموارد). || بن گردن. || (اِمص) سستی و کسل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قَصَر، اقصار. (اقرب الموارد).

قصرة.

[قُ رَ] (ع اِ) نزدیک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: هو ابن عمی قَصْرَةً و قُصْرَةً؛ ای دنیة. (اقرب الموارد). رجوع به قَصْرة شود. || (اِمص) فروگذاشت و کوتاهی. (از منتهی الارب). || تقصیر. (اقرب الموارد).

قصرة.

[قَ رَ] (ع اِ) نزدیک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: هو ابن عمی قَصْرَةً؛ یعنی نزدیک است به نسبت. (منتهی الارب). رجوع به قُصْرة شود.

قصر هلال.

[قَ رِ هِ] (اِخ) دهی از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد در 40 هزارگزی شمال باختری طرقبه. جلگه و معتدل است. سکنه 22 تن است. آب از قنات و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصر هندوان.

[قَ رِ هِ دُ] (اِخ) قصر عارفان است. رجوع به قصر عارفان شود.

قصری.

[قِ ری ی] (ع اِ) دانه ای که در خوشه و کفه بماند بعدِ کوفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصری.

[قِ را] (ع اِ) آنچه باقی بماند در غربال بعدِ بیختن. || اسپست که به نخستین کوفتن برآید. || پوست بالای دانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصْری شود.

قصری.

[قَ صَ را] (ع اِ) نوعی از افعی. (اقرب الموارد). نوعی از اژدر. (منتهی الارب). رجوع به قَصری شود.

قصری.

[قُ را] (ع اِ) قِصْری است در همهء معانی آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِصْری شود. || نوعی از اژدر. (منتهی الارب). ضرب من الافاعی. (اقرب الموارد). || آخرالامر. (اقرب الموارد). || کوتاه ترین استخوان پهلو، یا استخوان پهلو نزدیک تهیگاه یا نزدیک چنبر گردن. (منتهی الارب). هما قصریان. (منتهی الارب).

قصری.

[قَ ری ی] (ع ص) خاص. در برابر عُمّیّ به معنی عام. (اقرب الموارد).

قصری.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قصر عبدالجبار در نیشابور، و دانشمندانی بدان منسوبند. (لباب الانساب). || نسبت است به قصراللصوص که بدان کِنْگَوَر نیز گویند و نزدیک استرآباد واقع است. (از لباب الانساب). || نسبت است به قصر، و آن موضعی است بر ساحل دریای شام و بدان دانشمندانی منسوبند. (لباب الانساب). رجوع به قصری (عبدالله...) شود. || نسبت است به قصر ابن هبیره حاکم عراق در دوران امویان. به این قصر گروهی از محدثان منسوبند. (لباب الانساب). || نسبت است به قصر رافع بن لیث در سمرقند. (لباب الانساب). || نسبت است به ابوالقاسم عبیداللهبن محمد احمدبن عبدالله بن ابوالقصر سجستانی. وی به سال 432 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) احمدبن محمد. از محدثانی است که به قصر ابن هبیره منسوب است. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) رافع بن عبدالله، مکنی به ابویوسف. از محدثان است. وی از یوسف بن موسی مرورودی در قصر احنف حدیث شنیده. (معجم البلدان).

قصری.

[قَ] (اِخ) عبدالخالق بن محمد بن مبارک هاشمی کوفی. از محدثان است. وی به سال 513 ه . ق. متولد شد و قاضی عمر بن علی قرشی از او حدیث شنید. وفات او به سال 589 ه . ق. در بغداد اتفاق افتاد و در باب الازج مدفون گشت. (معجم البلدان).

قصری.

[قَ] (اِخ) عبدالعزیزبن بدر ولاشجردی. قاضی و محدث منسوب به قصراللصوص است. وی در حدود سال 540 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) عبدالله بن علی بن سعید قیسرانی، مکنی به ابومحمد. از فقیهان است. وی در مدرسهء نظامیهء بغداد نزد ابوالحسن کیاهراسی فقه را فراگرفت و از ابوالقاسم بن بیان و دیگران حدیث شنید و به دمشق رفت و مجلس مناظره ای در جامع آن تشکیل داد و سپس به حلب منتقل شد و ابن العجمی در آنجا مدرسه ای برای وی بنیاد کرد و او در آن به درس گفتن سرگرم شد تا آنکه به سال 544 یا 543 ه . ق. و به قول حافظ ابوالقاسم 542 در حلب وفات یافت. (معجم البلدان). عبدالله بن علی قیسرانی از محدثانی است که به قصر، موضعی بر ساحل دریای شام منسوب است. وی به سال 537 یا 538 وفات یافت. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) عبیداللهبن محمد بن ابی بردة معتزلی، مکنی به ابومحمد. قاضی فارس است. او راست کتابی در تأیید سیبویه پیرامون آنچه مبرد در کتاب غلطه آورده است. و کتابی در اعجاز قرآن. (معجم البلدان).

قصری.

[قَ] (اِخ) علی بن محمد قصری. از راویان است. وی به قصر ابن هبیره منسوب است. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) محمد بن شعیب صالح نیشابوری، مکنی به ابوعبدالله. از محدثان است. وی از قتیبة بن سعید و اسحاق بن راهویه حدیث شنیده و علی بن عیسی و محمد بن ابراهیم هاشمی از او حدیث نقل کنند. وی به قصر عبدالجبار در نیشابور منسوب است. (معجم البلدان).

قصری.

[قَ] (اِخ) محمد بن محمد، برادر علی بن محمد قصری. از محدثانی است که به قصر ابن هبیرة منسوب است. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) محمد بن یحیی بن فتح بن معاویة بن صالح بزاز سمرقندی، مکنی به ابوبکر. از محدثانی است که به قصر رافع بن لیث منسوب است. (لباب الانساب).

قصری.

[قَ] (اِخ) نُشْبة بن حندج بن حسین بن عبدالله بن خالدبن یزیدبن صالح. از محدثان است. امام رازی از وی روایت کرده و ابوالحسین رازی از وی حدیث نوشته و گوید او به سال 350 ه . ق. وفات کرد. وی به قصر بنی عمر واقع در غوطهء دمشق منسوب است. (معجم البلدان).

قصریان.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 23 هزارگزی جنوب خاوری سنندج و 10 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء سنندج به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 280 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و مختصر توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قصریانة.

[قَ رُ نَ] (اِخ) در رومی نام مردی است. || نام شهری است بزرگ در جزیرهء سیسیل. (معجم البلدان).

قصر یعقوب.

[قَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان قنقری بالا از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع در 84 هزارگزی باختر سوریان و 12 هزارگزی باختر شوسهء اصفهان به شیراز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است سکنهء آن 126 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 21 هزارگزی جنوب هشتیان و 3500 گزی جنوب راه ارابه رو سرو. موقع جغرافیایی آن دامنه، سردسیر سالم است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از رودسر و چشمه و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه در 3 هزارگزی شمال خاوری هشتیان و در مسیر راه ارابه رو هشتیان به سلماس. موقع جغرافیایی آن دره و سردسیر سالم است. سکنهء آن 289 تن است. آب آن از درهء صوریان آباد و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد، و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 18500 گزی جنوب باختری سلماس و 2500 گزی جنوب راه ارابه رو چهریق به سلماس. موقع جغرافیایی آن درهء معتدل است. سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان رشت بخش سلوانا از شهرستان ارومیه در 4500 گزی شمال خاوری سلوانا و 5 هزارگزی باختر راه ارابه رو سلوانا به ارومیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 110 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان شیپران بخش سلماس شهرستان خوی در 53000 گزی جنوب باختری سلماس و 1500 گزی مرز ایران و ترکیه. این ده در دره قرار گرفته و هوای آن سردسیری و سالم است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصریک.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان شینتال بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 39000 هزارگزی جنوب باختری سلماس و 3500 گزی مرز ایران و ترکیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیر سالم است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصص.

[قَ صَ] (ع مص) قَصّ. (اقرب الموارد). رجوع به قَصّ شود.

قصص.

[قَ صَ] (ع اِ) سینه یا سر آن یا میانهء آن یا استخوان آن. || قصه. || پشم بریدهء گوسفند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصّ شود. || قصص الهُزال؛ دنوالموت. (اقرب الموارد).

قصص.

[قِ صَ] (ع اِ) جِ قِصّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصة شود.

قصص.

[قُ صَ] (ع اِ) جِ قُصّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصّة شود.

قصطاس.

[قِ] (ع اِ) قسطاس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قسطاس شود.

قصطال.

[قِ] (ع اِ) قسطال. (اقرب الموارد). رجوع به قسطال شود.

قصطانک.

[] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 5 هزارگزی جنوب علیشاه عوض. این ده در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 833 تن است. آب آن از قنات است و در بهار از رود کرج و سیاه آب ابراهیم آباد میباشد. محصول آن غلات و چغندرقند و میوه جات و انگور است. شغل اهالی زراعت است و در حدود 8 باب دکاکین مختلفه و دبستان و راه مالرو دارد، و از طریق کهتر و حصارریزک ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قصطبیر.

[قَ طَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب).

قصطل.

[قَ طَ] (ع اِ) قسطل. (اقرب الموارد). رجوع به قسطل شود.

قصطل.

[قَ طَ] (معرب، اِ) (از لاطینی کاستانا(1)) شاه بلوط. رجوع به شاه بلوط شود.
(1) - Castanea.

قصع.

[قُ صَ] (ع اِ) جِ قُصْعة. (منتهی الارب). رجوع به قُصْعة شود.

قصع.

[قَ صِ] (ع ص) ریزه و خرد: غلام قَصِع؛ کودک ریزهء خرد. (منتهی الارب). بطی ءالشّباب. (اقرب الموارد).

قصع.

[قَ صَ] (ع مص) خرده ریزه برآمدن و کلان نشدن. (منتهی الارب). || جوانی را در درنگی انداختن. (اقرب الموارد).

قصع.

[قَ] (ع مص) فروبردن جرعهء آب را. || فروبردن نشخوار یا خائیدن آن یا برآوردن نشخوار از شکم و هنوز نخائیدن یا پر کردن دهن را از آن یا نیکو و نرم خائیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصعت الناقة بجرتها؛ ردتها الی جوفها. و قیل مضغتها و قیل هو بعد الدسع ای دفعها راجعة الی فمها و قیل المضغ و قیل هو ان تملا بها فاها و قیل شدة المضغ. (اقرب الموارد). || لازم گرفتن خانه را. || تسکین دادن و فرونشانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قصع الماء عطشه؛ سکنه. (اقرب الموارد). || پر شدن جراحت از خون و درخشیدن و نمایان گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قصع الجراح بالدم؛ شرق به و امتلاََ. (اقرب الموارد). || قصع قمله؛ کُشت شپش را میان دو ناخن. || تحقیر کردن و خوار داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زدن به کف. (اقرب الموارد): قصع الغلام او هامَتَهُ؛ ضرب ببسط کفه علی رأسه. (اقرب الموارد). || جوان نگرداندن و خرد و ریزه داشتن. (منتهی الارب): قصع الله شبابه؛ دعای بد است، یعنی جوان نگرداند او را، یعنی خرد و ریزه دارد و جوانی در درنگی اندازد.

قصعل.

[قُ عُ] (ع ص) مرد فرومایهء ناکس. (منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). || (اِ) کژدم. (از منتهی الارب). عقرب. (اقرب الموارد). || بچه کژدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و به فاء نیز در لغتی آمده است. (اقرب الموارد).

قصعل.

[قِ عِ] (ع اِ) کژدم ریزه. || بچه گرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصعة.

[قُ عَ] (ع اِ) غلاف نرهء کودک فراخ چندان که حشفهء او بیرون برآید. ج، قُصَع. (منتهی الارب). || سوراخ کلاکموش که بدان اندرون درآید. رجوع به قاصعاء و قصاعة شود.

قصعة.

[قُ صَ عَ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش که بدان درون خانه درآید. (منتهی الارب). رجوع به قُصَعاء و قُصَیعاء و قُصاعة و قاصعاء شود.

قصعة.

[قَ صِ عَ] (ع ص) مؤنث قصع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَصِع شود.

قصعة.

[قَ عَ] (ع اِ) کاسه. (المعرب جوالیقی) (منتهی الارب). برخی گویند این کلمه فارسی است که معرب شده، و اصل آن کاسه است. (المعرب جوالیقی ص274) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قصعات، قِصَع، قِصاع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصعة المساکین.

[قَ عَ تُلْ مَ] (ع اِ مرکب)کاسهء درویشان. (مهذب الاسماء). || (اِخ) ستاره ای چند است برمثال کاسهء رخنه شده. (مهذب الاسماء).

قصف.

[قَ صِ] (ع ص) به دو نیمه شکسته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرد زودشکن. (منتهی الارب). الرجل السریع الانکسار عن النجدة. (اقرب الموارد).

قصف.

[قَ] (ع اِ) جِ قَصْفة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصفة شود.

قصفان.

[قُ] (ع اِ) جِ قَصْفة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصفة شود.

قصف البطن.

[قَ صِ فُلْ بَ] (ع ص مرکب) آنکه به وقت گرسنگی سست و فروهشته گوشت گردد و تاب نیارد گرسنگی را. (منتهی الارب). الذی اذا جاع استرخی و فتر و لم یحتمل الجوع. (اقرب الموارد).

قصفلة.

[قَ فَ لَ] (ع مص) خوردن همگی طعام را. (منتهی الارب): قصفل الطعام؛ اکله. (اقرب الموارد).

قصفة.

[قَ فَ] (ع اِ) پایهء نردبان. || قصفهء قوم؛ انبوهی و یکدیگر را سپوختن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پاره ای ریگ تودهء فرودریده. (منتهی الارب). قطعة من رمل تنقصف. (اقرب الموارد). ج، قَصْف، قُصْفان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رقت ارطی(1) و تنگی آن. (منتهی الارب). رقة الارطی. (اقرب الموارد).
(1) - ارطی؛ درختی است که بارش عناب را مانند است.

قصقاص.

[قَ] (ع ص) (اسد...) شیر که دندان بر هم ساید از خشم چنانکه آواز آید از وی. (منتهی الارب). || مرد قصیر یا درشت اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصقص.

[قَ قَ] (ع اِ) روئیدنگاه موی سینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصقص.

[قُ قُ] (ع ص) غلیظ. درشت اندام. (منتهی الارب): رجل قصقص. || قصیر و کوتاه بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصقصة.

[قُ قُ صَ] (ع ص) قُصْقُص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصْقُص شود.

قصقصة.

[قَ قَ صَ] (ع مص) بچهء سگ را خواندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصل.

[قَ صَ] (ع اِ) آنچه از گندم دور کنند وقت پاکیزه کردن. (منتهی الارب). آنچه از طعام بیرون کنند و آن را دور اندازند. و در صحاح آمده: القصل فی الطعام؛ کالزؤان و قال الراجز: و قد غربلت و کربلت من القصل. (اقرب الموارد).

قصل.

[قِ] (ع ص) فرومایهء سست. گول بی خیر، یا آنکه از نادانی و حماقت ضبط حال خود نتواند کرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) قُصالة. (اقرب الموارد). رجوع به قصالة شود.

قصل.

[قَ] (ع اِ) قَصَل. (منتهی الارب). رجوع به قَصَل شود. || شکوفهء درخت سلم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قُصالة. (اقرب الموارد). رجوع به قصالة شود.

قصل.

[قَ] (ع مص) بریدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصله قصلاً؛ قطعه. (اقرب الموارد). || زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قصل عنقه؛ زد گردن او را. (منتهی الارب). || پاکوب کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصل الحنطة؛ داسها. (اقرب الموارد). || قصیل علف دادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصل الدابة (و علی الدابة)؛ علفها القصیل. (از اقرب الموارد).

قصلان.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 8 هزارگزی شمال قروه و کنار راه قروه به باباگرگر. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 528 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد، و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قصلب.

[قُ لُ] (ع ص) قوی سخت توانا. (منتهی الارب).

قصلة.

[قَ لَ] (ع ص) سست و نرم زودشکن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): شجرة قصلة؛ درخت نرم زودشکن. (منتهی الارب). || (اِ) طائفهء منفصلهء از ذرع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گلهء شتران از بیست تا سی. (منتهی الارب). || جماعة الماشیة. (اقرب الموارد). گروه مواشی. (منتهی الارب). || (ص) حمقاء. (اقرب الموارد).

قصلة.

[قِ لَ] (ع ص) مؤنث قِصْل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِصْل شود. || (اِ) جماعت شتران از ده تا چهل. (منتهی الارب).

قصم.

[قَ] (ع مص) شکستن و جدا کردن، یا شکستن بی جدائی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصمه قصماً؛ کسره و ابانه، و قیل کسره و ان لم یبن. (اقرب الموارد). || بازگردیدن به جایی که از آنجا آمدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصم فلان؛ رجع من حیث جاء (اقرب الموارد)؛ یعنی بازگردید به جایی که آمده بود از آنجا. (منتهی الارب).

قصم.

[قَ] (ع اِ) پارهء شکسته و جداشده. (منتهی الارب). || (اِمص) (اصطلاح عروض) اجتماع خَرْم و عَصْب است در مفاعلتن که واقع است در اول بیت بحر وافر. (اقرب الموارد). عبارت است از اجتماع عَصْب و خَرْم، کذا فی عنوان الشرف و جامع الصنایع. (کشاف اصطلاحات الفنون). میر سیدشریف گوید: هو العصب، و العصب یعنی هو حذف المیم من مفاعلتن و اسکان لامه لیبقی فاعلتن و بنقل الی مفعولن و یسمی اقصم. (تعریفات). || (اِ) اصل چراگاه. (منتهی الارب). اصل المراتع. (اقرب الموارد). رجوع به قِصْم شود.

قصم.

[قِ] (ع اِ) اصل چراگاه. (منتهی الارب). اصل المراتع. (اقرب الموارد). رجوع به قَصْم شود.

قصم.

[قَ صَ] (ع اِمص) شکستگی دندان پیشین. || (اِ) تخم ملخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصم.

[قَ صِ] (ع ص) زودشکن. (منتهی الارب). سریع الانکسار. (اقرب الموارد): رجل قصم. (منتهی الارب).

قصم.

[قُ صَ] (ع ص) آنکه بشکند و پاره کند هر چیز را که بیند. (منتهی الارب). من یحطم کل ما یَلْقاهُ. (اقرب الموارد).

قصم.

[قُ صُ] (ع اِ) جِ قصیمة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیمة شود.

قصم.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَصْماء. (منتهی الارب). رجوع به قصماء شود.

قصماء.

[قَ] (ع ص) مؤنث اقصم. (اقرب الموارد). || بز شکسته سرون. (منتهی الارب). المعز المکسورة القرن الخارج. (اقرب الموارد).

قصمل.

[قِ مِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || (ص) مرد درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصمل.

[قُ صَ مِ / قَ مَ] (ع اِ) مرد درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصمل.

[قُ مُ] (ع اِ) بیماریی است که در شتربچگان پیدا گردد و بکشد آنها را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصملة.

[قَ مَ لَ] (ع مص) سخت گزیدن. || گام نزدیک نهادن و رفتن. || سخت خوردن. || همگی طعام را خوردن. || بر زمین افکندن کسی را. || بریدن چیزی. || بیمار قُصْمُل گردیدن شتربچه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصْمُل شود.

قصملة.

[قَ مَ لَ] (ع اِ) کرمک دندان خوار. || باقی ماندهء آب و مانند آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصملی.

[قَ مَ لا] (ع اِمص) سخت فروبردگی لقمه را: التقمه القصملی؛ ای التقاماً شدیداً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصموری.

[] (اِ) قسمی از عود بخور است. (یادداشت مؤلف).

قصمة.

[قَ مَ] (ع اِ) برای مره است. (اقرب الموارد). || پایهء نردبان. (منتهی الارب). پلهء نردبان. (اقرب الموارد).

قصمة.

[قِ / قَ / قُ مَ] (ع اِ) پارهء شکسته و جداشده. (منتهی الارب). کسره. (اقرب الموارد). و از این باب است این حدیث: استغنوا عن الناس و لو عن قصمة سواک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصنصع.

[قَ صَ صَ] (ع ص) کوتاه بالای درهم اندام. (از منتهی الارب). قصیر متداخل. (اقرب الموارد).

قصو.

[قَصْوْ] (ع مص) دور شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چیره شدن: قصوته؛ چیره شدم بر وی در نبرد. (منتهی الارب). || قصو شاة و ناقه؛ از کرانهء گوش او اندکی بریدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصُوّ و قَصا و قُصاء شود.

قصو.

[قُ صُوو] (ع مص) قَصْو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصْو شود.

قصواء.

[قَصْ] (ع ص) مؤنث اقصی. گویند: ناقة قصواء و جمل اقصی؛ شتر کرانه گوش بریده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصواء.

[قَصْ] (اِخ) نام ناقه ای است از رسول خدا صلی الله علیه و سلم که گوش بریده نبود. (منتهی الارب).

قصوب.

[قَ] (ع ص) گوسپند که پشم وی بُرند. (منتهی الارب). من الغنم، التی تجزها. (اقرب الموارد).

قصوب.

[قُ] (ع مص) قَصْب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصْب شود.

قصود.

[قَ] (ع ص) فربه سیمین: مخّ قصود؛ مغز فربه سمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصور.

[قُ] (ع مص) بازایستادن و فروماندن و عاجز گردیدن. گویند: قصر عن الامر قصوراً؛ انتهی و کف عنه مع العجز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کوتاه بودن. کوتاه آمدن، و این در مقابل تقصیر است :
حاش لله اگر امسال ز حج وامانم
نه قصور من و تقصیر تو حاشا شنوند.
خاقانی.
حور خطا گفتم اگر خواندمت
عفو کن از بنده قصور ای صنم.سعدی.
قصر السهم عن الهدف؛ لم یبلغه. (اقرب الموارد). || آرمیدن. فرونشستن. گویند: قصر عنی الوجع قصوراً؛ سکن. || نمو کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قصر الطعام؛ نمی. (اقرب الموارد). || گران گردیدن. کم شدن. || ارزان شدن. از اضداد است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || تنگ کردن: قصر قید البعیر؛ ضیقه. (اقرب الموارد). || (اِ) جِ قصر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
چند رفتند از این قصور بلند
در هنر برتر از تو سوی قبور.ناصرخسرو.

قصور.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه در 6000 گزی شمال ارومیه و 2000 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 191 تن است. آب آن از قنات و رود شهرچایی و محصول آن غلات و کشمش و توتون و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قصورة.

[قَصْ رَ] (ع اِ) خانهء آراسته برای عروس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). حجلهء عروس. (اقرب الموارد). || (ص) قصیرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): امرأة قصورة؛ ای قصیرة. (منتهی الارب).

قصوف.

[قُ] (ع مص) اقامت کردن در اکل و شرب. (منتهی الارب). الاقامة فی الاکل و الشرب. (تاج العروس).

قصون.

[قُصْ صو] (اِخ) دهی از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر در 26 هزارگزی شمال باختری ریوش و 2 هزارگزی جنوب مالرو عمومی ریوش. موقع آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 225 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قصوة.

[قَصْ وَ] (ع اِ) داغی است بر زبر گوش. (منتهی الارب). سمة باعلی الاذن. (اقرب الموارد).

قصوی.

[قُصْ وا] (ع ن تف) غایت دور. (منتهی الارب). تأنیث اقصی، به معنی غایت بعیده. (اقرب الموارد).
- غایت قصوی؛ هدف دور.
|| (اِ) کرانهء وادی. (منتهی الارب). طرف وادی. (اقرب الموارد). رجوع به قصیا شود.

قصوی.

[قُصْ وی ی] (ص نسبی) نسبت است به قُصیّ. (منتهی الارب). رجوع به قُصیّ شود.

قصة.

[قِصْ صَ] (ع اِ) گچ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَصّة شود. || حال. (منتهی الارب). || خبر. (منتهی الارب). شان. (اقرب الموارد). || کار. (منتهی الارب). || حدیث. داستانی که نوشته شود. ج، قِصَص، و اقاصیص. (اقرب الموارد). || گزارش. || سرگذشت. (آنندراج). و با لفظ پرداختن و کردن و دادن و برداشتن و پیمودن و خواندن و ریختن مستعمل است. (آنندراج) :
زاهدا با من بپیما قصهء پیمان که من
از پی پیمانه ای صد عهد و پیمان بشکنم.
سلمان (از آنندراج).
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
به گریه های غریبانه قصه پردازم.حافظ.
قصهء درد تو بر اهل جنون میریزم
عشق میگویم و خون بر سر خون میریزم.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
به شاه جهان قصه برداشتند
که ترکان چنین رایت افراشتند.
نظامی (از آنندراج).
بخندید صراف آزادمرد
وز آمیزش زر بدو قصه کرد.
نظامی (از آنندراج).
کار چو بی رونقی از نور برد
قصه به دستوری دستور برد.نظامی.
کیست کو را ز ما خبر گوید
شاه را قصهء گدای دهد.
میرخسرو (از آنندراج).
ارسطوی بیداردل را بخواند
وزین در بسی قصه با او براند.نظامی.

قصة.

[قُصْ صَ] (ع اِ) موی پیشانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قُصَص، قِصاص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصة.

[قَصْ صَ] (ع اِ) گچ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جصة. (اقرب الموارد). و این لغت مردم مجانه است. (اقرب الموارد). در حدیث آمده است: الحائض لاتغتسل حتی تری القصة البیضاء؛ ای حتی تخرج الخرقة التی تختشی بها کأنها قصة لایخالطها صفرة. (منتهی الارب). ج، قِصاص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصه خوان.

[قِصْ صَ / صِ خوا / خا](نف مرکب) قصه خواننده. گویندهء داستان. قاص :
چه گوید کس از خوبی قصه خوان
که در ملک خوبی است صاحبقران.
طاهر وحید (از آنندراج).
شغلی بوده است که در دورهء صفوی شیوع داشته است، و عده ای از شاعران بدان لقب خوانده شده اند.

قصه دراز کردن.

[قِصْ صَ / صِ دِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از پرگوئی و بسیار گفتن سخنان بی فایده و بی ماحصل باشد. (برهان) (انجمن آرای ناصری) :
معاشران گره از زلف یار باز کنید
شبی خوش است به این قصه اش دراز کنید.
حافظ (از آنندراج).

قصه کوتاه.

[قِصْ صَ/ صِ] (شبه جمله)قصه کوته. القصه. (آنندراج). مع القصه. الحاصل. (آنندراج). خلاصه. مخلص. مخلص کلام. باری. سخن مختصر. (آنندراج). سخن کوتاه. (آنندراج). این را در وقتی گویند که خواهند سخن را به پایان رسانند و مجمل بیان نمایند. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات).

قصه گفتن.

[قِصْ صَ / صِ گُ تَ] (مص مرکب) حکایت گفتن. داستانسرائی کردن.

قصه گو.

[قِصْ صَ / صِ] (نف مرکب)گویندهء قصه. داستان گوی. قاص. (منتهی الارب).

قصه گویی.

[قِصْ صَ / صِ] (حامص مرکب) داستانسرایی. حدیث گویی. رجوع به قصه خوان شود.

قصی.

[قُ صا] (اِخ) پشته ای است به یمن. (منتهی الارب).

قصی.

[قَ صی ی] (ع ص) دورشونده. ج، اقصاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصی.

[] (ع اِ) آلت جنگ دریائی. (تاریخ تمدن جرجی زیدان 1:161).

قصی.

[قُ صی ی] (اِخ) ابن کلاب بن مره. اصل هفتم قریش است. وی در میان قریش مردی بزرگ بود. آنان را پس از پریشانی فراهم آورد. شاعر در این باره گوید :
ابوکم قصی حین یدعی مجمعاً
بِهِ جمع الله القبایل من نهر.
او کلیدهای کعبه را از خزاعه گرفت. از وی دو قبیله منشعب شدند. قبیلهء نخست قبیلهء بنوعبدالدار و قبیلهء دوم قبیلهء بنوعبدالعزی. (صبح الاعشی ج1 ص355). نام وی زید یا مجمع است. (منتهی الارب) :
تا اصل مردم علوی باشد از علی
تا تخم احمد قرشی باشد از قصی.
منوچهری.

قصیا.

[قُصْ] (ع ن تف) غایت بعید. || (اِ) کرانهء وادی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُصْوی شود.

قصیب.

[قَ] (ع ص) شتر بازایستاده از شیر قبل از سیری. (منتهی الارب). القصیب من الجمال و النوق؛ الذی یمتنع من شرب الماء فیرفع رأسه عنه. یقال: بعیر و ناقة قصیب. (اقرب الموارد). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب).

قصیبة.

[قَ بَ] (ع اِ) دستهء موی پیچیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || میان دو پیوند نی. (منتهی الارب). انبوبة. (اقرب الموارد). ج، قصائب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصیبة.

[قُ صَ بَ] (اِخ) (یوم...) روزی است تاریخی مر عمروبن هند را بر تمیم. (مجمع الامثال میدانی).

قصید.

[قَ] (ع ص) رمح قصید؛ نیزهء شکسته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) پاره ای از شعر که نصف ابیات آن بر قافیه ملتزمه باشد نه نصف دیگر و از سه بیت کم نباشد و نزد بعضی از شانزده و بالای آن هر قدر که باشد. (منتهی الارب). ما تم شطر ابیاته و لیس الا ثلاثة ابیات فصاعداً او ستة عشر فصاعداً. شعر پاکیزه و نیکو کرده شده و جید. رجوع به قصیدة شود. || گوشت خشک. || مغز فربه یا اندک فربه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مغز سطبر. (نصاب). استخوان بامغز. || (ص) شتر مادهء فربه پرمغز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) چوب دستی. (منتهی الارب). عصا. (اقرب الموارد). || جِ قصیدة. (اقرب الموارد). رجوع به قصیدة شود.

قصیدة.

[قَ دَ] (ع اِ) یکی قصید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصید شود. || (ص) شترمادهء فربه. || چوب دستی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) شعری است که شمارهء ابیات آن از هفت و گویند از ده تجاوز کند. ج، قصید، قصائد. (اقرب الموارد). چون ابیات مکرر شد و از پانزده و شانزده درگذشت آن را قصیده خوانند و هرچه از آن کمتر بود آن را قطعه گویند، و در قصاید پارسی لازم است که بیت مطلع مصرّع باشد یعنی قافیت هر دو مصراع در حروف و حرکات یکی باشند والا آن را قطعه خوانند هرچند از بیست بیت درگذرد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص151).
-بیت القصیده؛ آن است که نخست شاعر را معنیی در خاطر آید و آن را نظم کند و بناء قصیده بر آن نهد، و ممکن باشد که در قصیده بهتر از آن بیت بسیار افتد، و عامهء شعرا بیت القصیده آن را خوانند که بهترینِ ابیات قصیده بود، و لا مشاحة فی الالقاب الا آنکه قول اولی درست تر است. (المعجم چ مدرس رضوی ص313).

قصیده سرا.

[قَ دَ / دِ سَ] (نف مرکب) که قصیده گوید. شاعر که قصیده به نظم آرد. رجوع به قصیده شود.

قصیده سرائی.

[قَ دَ / دِ سَ] (حامص مرکب) عمل قصیده سرا.

قصیر.

[قَ] (ع ص) کوتاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
پیراهن قصیر بود زشت بر طویل
پیراهن طویل بود زشت بر قصیر.منوچهری.
هزار جامهء معنی که من براندازم
به قامتی که تو داری قصیر می آید.سعدی.
قامت زیبای سرو کاینهمه وصفش کنند
هست به صورت بلند لیک به معنی قصیر.
سعدی.
|| سیل قصیر؛ توجبه که به وادی مسمی و نامزد نرسد. ج، قُصَراء، قِصار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فرس قصیر؛ اسب که پیش خود بسته دارند و به چرا نگذارند از عزیزی. (منتهی الارب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) (یوم ال ...) روزی است تاریخی برای مختار و یاران وی. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

قصیر.

[قَ] (اِخ) دوده ای است از درما. (صبح الاعشی ج1 ص323).

قصیر.

[قُ صَ] (اِخ) تصغیر قصر. شهری است به کنار دریای یمن از دشت مصر. و نزدیک عیذاب قرار دارد و میان آن و قوص پنج روز و میان آن و عیذاب هشت روز مسافت است و لنگرگاه کشتی های یمن است. (معجم البلدان).

قصیر.

[قُ صَ] (اِخ) جزیره ای است کوچک نزدیک جزیرهء هنگام، و در آن است مقام ابدال. (منتهی الارب).

قصیر.

[قُ صَ] (اِخ)(1) نام یکی از توابع قرطبه است. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص116 و 205 و رجوع به قصیر عطیه شود.
(1) - Alkosair.

قصیر.

[قُ صَ] (اِخ) دهی است به دمشق. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قصیر.

[قُ صَ] (اِخ) دهی است به ظاهر جند. (منتهی الارب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) ابن سعد. همنشین جذیمة الابرش است. رجوع به قصیر لخمی شود.

قصیر.

[قَ] (اِخ) احمدبن محمد بن بکربن خالدبن یزید نیشابوری، مکنی به ابوالعباس. از محدثان است. وی از پدرش و اسماعیل بن موسی و جز ایشان روایت شنیده و از او موسی بن هارون حافظ و محمد بن مخلد و ابن سماک و دیگران روایت دارند. وی مردی ثقه بود و در ربیع الاول سال 284 ه . ق. وفات یافت. (لباب الانساب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) ربیعة بن یزید دمشقی، مکنی به ابوسعید. از تابعان است که از واثلة بن اسقع و ابوادریس خولانی روایت کند و از او اوزاعی و مردم شام روایت دارند. وی در دوران هشام بن عبدالملک با کلثوم بن عیاض در جنگ مغرب کشته شد. (لباب الانساب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) عمران بن مسلم منفری بصری، مکنی به ابوبکر. از راویان است. وی از ابورجاء عطاردی و حسن و ابن سیرین روایت دارد و از او شعبه و بصریان روایت کنند. مردی ثقه بوده جز آنکه یحیی بن سلیم و سویدبن عبدالعزیز روایت نادرست بسیاری از او نقل کرده اند. (لباب الانساب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) محمد بن حسن نحاس، مکنی به ابوبکر. از محدثانی است که به بغداد آمد و از عمر بن محمد بن حسن کوفی حدیث کرد و از ابوبکر اسماعیل روایت دارد. (لباب الانساب).

قصیر.

[قَ] (اِخ) محمد بن شعیب بن علی نیشابوری، مکنی به ابوبکر. از راویان است. وی از ابن راهویه و دیگران روایت شنیده و ابوالفضل بن ابراهیم نیشابوری از او روایت کند. (لباب الانساب).

قصیرا.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز واقع در 118 هزارگزی جنوب باختری سروستان و 1 هزارگزی شوسهء شیراز به خفر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 97 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، چغندر، میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قصیرات.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قصیرة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیرة شود.

قصیرالباع.

[قَ رُلْ] (ع ص مرکب)قاصرالباع. بخیل و کوتاه همت. (از اقرب الموارد).

قصیرالقامة.

[قَ رُلْ مَ] (ع ص مرکب)کوتاه بالا. کوتاه قد. کوتوله.

قصیرالمدة.

[قَ رُلْ مُدْ دَ] (ع ص مرکب)کوتاه مدت. کم مدت. اندک زمان.

قصیرالنسب.

[قَ رُنْ نَ سَ] (ع ص مرکب) آنکه پدر او مشهور باشد و ذکر پسر، پدر را کفایت کند از ذکر اجداد. مؤنث آن قصیرة النسب است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قصیر عطیة.

[قُ صَ رُ عَ طی یَ] (اِخ) نام جایی است در اندلس. مؤلف حلل سندسیة دربارهء سعیدبن عیسی رعینی ملقب به قصیری گوید: یعرف بالقصیری لولادته بقصیر عطیة... و رحل الی قرطبه... (الحلل السندسیه ج2 ص37). رجوع به قصیر شود.

قصیر لخمی.

[قَ رِ لَ] (اِخ) ابن سعد. از نوابغ جاهلیت است. وی صاحب جذیمهء وضاح است و سخنان او با جذیمه مشهور است در خبر جذیمه و زباء. او کسی است که زباء را بفریفت تا عمروبن عدی توانست وی را بکشد. رجوع به امثال المیدانی ج1 ص157 و الاعلام زرکلی ج2 ص796 و عقدالفرید ج3 ص59 و 351 شود. دربارهء وی مثلی است: لایطاع لقصیر أمر. (منتهی الارب).

قصیر معین الدین.

[قُ صَ رِ مُ نُدْ دی](اِخ) از توابع اردن است و در آن نیشکر فراوان روید. (معجم البلدان).

قصیرة.

[قَ رَ] (ع ص) کوتاه. رجوع به قصیر شود. || زنی که وی را به خانه بازداشته باشند و نگذارند که بیرون آید. || دانی النسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): فلان ابن عمی قصیرة. || کنایه از خرما: قصیرة من طویلة؛ خرما از خرمابن است. (منتهی الارب). و نیز قصیرة من طویلة؛ کلام مختصر : چون چابک سوار بنان، یعبوب قلم را در مرعای قصیرة من طویله، قصر اطناب و طویله کرده... (دره نادره چ شهیدی ص41).

قصیری.

[قُ صَ را] (ع اِ) نوعی است از اژدها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || استخوان پهلو نزدیک تهیگاه یا نزدیک چنبر گردن. (منتهی الارب). هما قصیریان. || زیرین استخوان پهلو، یا آخر ضلع و کوتاهترین استخوان پهلو. || جهد و غایت: قصیراک ان تفعل کذا؛ ای جهدک و غایتک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بن گردن. (اقرب الموارد).

قصیری.

[قُ صَ] (ص نسبی) نسبت است به قصیر و قصیر عطیة. (الحلل السندسیة ج2 ص37). رجوع به قصیر و قصیر عطیة شود.

قصیری.

[قُ صَ] (اِخ) سعیدبن عیسی بن احمدبن لب رعینی، مکنی به ابوعثمان و معروف به اصغر و قصیری. در قصیر عطیة به سال 381 ه . ق. متولد شد و به سال 399 برای کسب دانش به قرطبه رفت و در مالقه نیز نزد ابوالحسن زهراوی و علی ابوعثمان نافع به فراگرفتن علوم اشتغال ورزید و به سال 462 وفات کرد. (الحلل السندسیة ج2 ص37 و 38).

قصیص.

[قَ] (ع اِ) روئیدنگاه موی سینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آواز. (منتهی الارب). صوت. (اقرب الموارد). || گیاهی است که با سماروغ روید. (منتهی الارب). گیاهی است که در ریشه های قارچ روید، و گاه آب آن را برای شستشوی سر به کار برند. گویند: هو عالم بمنبت القصیص، و این مثلی است که برای کسی که به حاجت های خود واقف باشد زنند. (اقرب الموارد). رجوع به قصیصة شود.

قصیص.

[قَ] (اِخ) آبی است در اجأ. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قصیص.

[] (اِخ) شهری است بر حدود شرقیِ بن یامین. (کتاب یوشع 18:21) (قاموس کتاب مقدس).

قصیصة.

[قَ صَ] (ع اِ) یکی قصیص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیص شود. || شتر که از وی اثر رکاب را ببرند. (منتهی الارب). البعیر یقص به اثر الرکاب. (اقرب الموارد). || قِصّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر که بر وی طعام و توشه دان و رخت خانه را بار کنند. (منتهی الارب). الزاملة الصغیرة یحمل علیها الطعام و المتاع لضعفها. (اقرب الموارد). || گروه فراهم آمده در جائی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تودری است. (تحفهء حکیم مؤمن). نباتی است که در بیخ کماة روید، و گویند تودری است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قصیص شود.

قصیع.

[قَ] (ع اِ) آسیا. (اقرب الموارد). القصیع، کامیر، الرحی نقله ابوسعید، و قصعت الرحی الحب قصعاً؛ فضخته، نقله الزمخشری و هو مجاز. (تاج العروس). || (ص) ریزه و خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): غلام قصیع؛ کودک ریزه و خرد. (منتهی الارب).

قصیعا.

[قُ صَ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش که از آن درون خانه درآید. (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به قُصَعة و قصاعة و قُصَعاء شود.

قصیعة.

[قُ صَ عَ] (ع اِ مصغر) مصغر قصعة است. (منتهی الارب). رجوع به قصعة شود.

قصیعة.

[قُ صَ عَ] (اِخ) دو ده اند در مصر، یکی شرقیه و دیگری به سمنودیة. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قصیف.

[قَ] (ع اِ) آنچه بریزد از درخت. (منتهی الارب). هشیم الشجر. (اقرب الموارد). || هدیر شتر. (منتهی الارب). بانگ شتر. || (ص) به دو نیمه شکسته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ثوب قصیف؛ جامه ای که عرض ندارد. (اقرب الموارد). || رجل قصیف البطن؛ به معنی قصف البطن است. (منتهی الارب). رجوع به قصف البطن شود. || و البردی اذا طال یقال له القصیف.

قصیف البطن.

[قَ فُلْ بَ] (ع ص مرکب)قصف البطن. (منتهی الارب). آنکه به وقت گرسنگی سست و فروهشته گوشت گردد و تاب نیاورد گرسنگی را. (منتهی الارب). رجوع به قَصِف البطن شود.

قصیل.

[قَ] (ع اِ) آنچه سبز بریده شود از کشت. (منتهی الارب). علف جو که سبز بریده شود برای چارپایان، و آن را قصیل نامند زیرا که از سستی به زودی بریده و قطع میشود، و فقیهان زرع را قبل از ادراک قصیل نامند به طور مجاز. (اقرب الموارد از المعرب). عوام، در قم و اطراف آن را خصیل گویند. || جماعت و گروه. (منتهی الارب).

قصیلة.

[قِصْ یَلْ لَ] (ع ص) کوتاه بالای پهناور از مردم و شتر. || مرد برآمده ناف پرگوشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قصیم.

[قَ] (ع ص، اِ) پنبهء دیرینه، یا درخت کهنهء آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ضعیف و سریع الانکسار و زودشکن: رجل قصیم؛ ضعیف سریع الانکسار. (اقرب الموارد). || جِ قَصیمة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قصیمة شود.

قصیم.

[قَ] (اِخ) موضعی است میان یمامه و بصره. (منتهی الارب).

قصیم.

[قَ] (اِخ) موضعی است بر کنار راه کسی که به بطن فلج رود. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قصیمة.

[قَ مَ] (ع اِ) ریگ توده ای که غضا رویاند. (منتهی الارب). رملة تنبت الغضا. (اقرب الموارد). || جماعت درختان غضا قریب به یکدیگر. ج، قَصیم، قُصُم، قصائم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصیمة.

[قَ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). و اسودبن یعفر و بشربن ابی خازم در شعر خود از آن یاد کنند. (معجم البلدان).

قصیة.

[قَ صی یَ] (ع ص) دور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر مادهء آسودهء نیکو و برگزیدهء نجیب که بر وی بار نکنند و ندوشند و او را جهت روزی ذخیره دارند. || شتر مادهء فرومایه. و این کلمه از اضداد است. ج، قصایا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قصیة.

[قَ صی یَ] (اِخ) نام یکی از طوایف بنی کعب خوزستان. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قض.

[قِ] (ع اِ صوت) حکایت آواز چاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قالت رکیة قض. (اقرب الموارد).

قض.

[قَض ض] (ع ص) سنگریزه ناک. (منتهی الارب): مکان قض؛ فیه قضض. (اقرب الموارد). || (اِ) سنگریزهء خرد. (منتهی الارب). و از این باب است قول عربها که گویند: جاؤوا قضهم به فتح قاف و کسر آن و به فتح ضاد و ضم آن و بقضیضهم؛ ای جمیعهم، ای جاؤا بالکبیر و الصغیر او القض بمعنی القاض و القضیض بمعنی المقضوض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ارتحلی بالقض و الاولاد؛ ای بالاتباع و من یتصل بک. (اقرب الموارد).

قض.

[قَض ض] (ع مص) سفتن مروارید را. (منتهی الارب). سوراخ کردن آن. (اقرب الموارد): قض اللؤلؤ و الخشب قضاً؛ ثقبه. (اقرب الموارد). || کوفتن. || بریدن و کندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قض الوتد؛ قلعه. (اقرب الموارد). || سنگریزه ناک شدن طعام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قضضت من الطعام؛ سنگریزه یا خاک در کاواکی دندانم ماند وقت خوردن طعام. (منتهی الارب).

قضا.

[قَ] (ع مص) فرمان دادن و حکم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و از این باب است: قضی ربک(1)؛ ای امر و حکم ربک. (منتهی الارب). || مردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قضی فلان نحبه؛ یعنی بمرد. (منتهی الارب).
- قضای ناگهانی؛ مرگ مفاجات و ناگهانی. (ناظم الاطباء).
|| کشتن: قضی علیه؛ کشت او را. (منتهی الارب). || رسانیدن حاجت و تمام کردن و روا گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قضی و طره؛ رسانید حاجت او را. || پند دادن و روان گردانیدن. (منتهی الارب). || وام گذاردن و دین ادا کردن. || واجب کردن. || زبان آوری و بیان کردن. || ساختن چیزی. || آگاهانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گذشتن. (از منتهی الارب).
(1) - قرآن 17/23.

قضاء .

[قَ] (ع اِ) فرمان. حکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قضاء الله ترد له الاقضیة. (اقرب الموارد). ج، اَقْضیة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) قضاوت و داوری : چون پیر شد از قضا عفو خواست و به حج رفت. (تاریخ بخارای نرشخی ص4).
ازبهر قضا خواستن و خوردن رشوت
فتنه همگان بر کتب بیع و شرااند.
ناصرخسرو.
رشوت بخورند آنگه رخصت بدهندت
نه اهل قضااند بل از اهل قفااند.
ناصرخسرو.
- قضا کردن؛ حکم دادن. فتوا دادن. رای دادن. (ناظم الاطباء). و در ترکیبات فارسی قضا بدون همزه به کار رود.
|| اداء . (اقرب الموارد). و در فارسی بدون همزه استعمال شود و کسرهء اضافهء آن به یاء بدل گردد.
- قضای حاجت کردن؛ به آشتنگاه رفتن و تخلیه کردن. (ناظم الاطباء).
- قضای شهوت کردن؛ به آرزوی نفس عمل کردن و مقاربت نمودن. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) اندازهء چیزی. (منتهی الارب). و از این معنی است قضا و قدر. (منتهی الارب).
- قضای مبرم؛ قسمت و سرنوشت ناگزیر. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح متکلمان) به طوری که سید سند در شرح مواقف گوید نزد اشاعره عبارت است از ارادهء ازلی حق که همواره به اشیاء آنچنان که هستند تعلق میگیرد. و قدر عبارت از ایجاد حق است اشیاء را به اندازهء مخصوص و قدر معین که در ذوات و احوال آن اشیاء معتبر است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فلسفه) عبارت از علم حق است به آنچه سزاوار است هستی پذیرد. و بر نیکوترین نظام و کاملترین انتظام باشد و همین است که آن را غایت ازلی نامند و مبدء فیض موجودات به طور اجمال به بهترین و کاملترین وجه و قدر عبارت از خروج اشیاء است در عالم وجود عینی همان گونه که در قضاء مقرر بود. محقق طوسی در شرح اشارات گوید: قضاء عبارت از وجود جمیع موجودات است در عالم عقلی به طور دسته جمعی و اجمال برسبیل ابداع، و قدر عبارت از وجود خارجی آنهاست یکی یکی و به طور تفصیل. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) (اصطلاح عرفان) عبارت از وجود جمیع موجودات است به طور دسته جمعی و مجمل در عالم عقلی برسبیل ابداع، و قدر عبارت از وجود موجودات است به طور تفصیل و جداجدا در عالم خارجی. (اقرب الموارد). و رجوع به قضا شود. || (اصطلاح حقوق و فقه) بر کلیهء امور مربوط به دادرسی مدنی و کیفری اطلاق میشود. در فقه اسلام آئین دادرسی کیفری و مدنی از هم تفکیک نشده است و این بسط و تفصیل که در حقوق جدید پیدا کرده و رشد خاصی یافته، دیده نمیشود. (فرهنگ اصطلاحات حقوقی). تهانوی گوید: قضا عبارت از الزام است به طوری که در کافی آمده و در شرع عبارت از قول ملزم است که از ولایت عامه صادر شود، و گویند قضاء در شرع عبارت از فصل خصومات و قطع منازعات است. و پوشیده نیست که این بر فصل و قطعی که از خلیفه صادر گردد صادق است، و همین معنی است که در کتاب خزانه آمده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح عباداتی فقه) در مقابل ادا کردن. در عبادتی استعمال شود که در خارج وقت محدود شرعی آن به جا آورده شود و اداء در عبادتی که در وقت محدود آن، و در مصباح آمده است که این مخالف وضع لغوی آن است ولی اصطلاحی است که برای تمییز و تشخیص بین دو وقت به کار میرود. (اقرب الموارد). اصولیان قضاء را در اتیان به مثل واجب به کار برند در مقابل اداء. (کشاف اصطلاحات الفنون).

قضاء .

[قَضْ ضا] (ع ص) فعال است برای مبالغه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زره استوار. || زره میخ دوز و زره درشت. (منتهی الارب). الدرع المسمورة الخشنة المس من جدتها لم تنسحق بعد. (اقرب الموارد). || مردم کلانسال که پیریش از بدن و دندان ظاهر باشد. || (اِ) گلهء شتر از سی تا چهل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضاء .

[قَضْ ضا] (ع مص) به حاجت کسی رسیدن و روا کردن. (منتهی الارب).

قضائة.

[قَ ءَ] (ع مص) فساد. (اقرب الموارد). تباه شدن. (منتهی الارب).

قضاب.

[قُضْ ضا] (ع اِ)(1) کبودک. گل تلگرافی. پروانش. رجوع به پروانش شود.
(1) - Pervenche.

قضاب.

[قَضْ ضا] (ع ص) نیک قطع کنندهء امور و توانا بر آن. || شمشیر بران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَضّابة شود.

قضابلا.

[قَ بَ] (اِ مرکب، از اتباع) حوادث ناگوار مقدر. پیش آمدهای بد که به حکم قضا باشد.

قضابة.

[قُ بَ] (ع اِ) آنچه بریده جدا کرده شود از چیزی. || هرچه از بالای چوب بیفتد وقت بریدن. (اقرب الموارد). || شاخ ریزه های بریدهء افتاده. (منتهی الارب).

قضابة.

[قَضْ ضا بَ] (ع ص) مؤنث قَضّاب. نیک قطع کنندهء امور و توانا بر آن. (منتهی الارب). قطاع للامور. مقتدر علیها. (اقرب الموارد). || شمشیر بران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَضّاب شود.

قضات.

[قِ] (ع اِ) جِ قِضَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قضة شود.

قضات.

[قُ] (ع اِ) جِ قاضی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قاضی و قضاة شود.

قضاض.

[قِ] (ع اِ) سنگهایی که بر یکدیگر باشد. (منتهی الارب). صخر یرکب بعضه بعضاً. (اقرب الموارد). یکیِ آن قَضّة است. (اقرب الموارد). و در منتهی الارب آرد: قضّة به کسر قاف یکیِ آن. (منتهی الارب). رجوع به قَضّة و قِضّة شود.

قضاضیم.

[قَ] (ع اِ) جِ قُضّام. (منتهی الارب). رجوع به قضام شود.

قضاع.

[قُ] (ع اِ) گَرد باریک. (منتهی الارب). غبار دقیق. || خاک تاریک بن دیوار. || دردی و بریدگی است در شکم مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضاعة (ع اِ) شود.

قضاعة.

[قُ عَ] (ع اِ) سگ آبی. || یوز. || گرد و غبار دقیق و باریک و تنک از هر چیزی. || خاک که از بن دیوار ریزد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضاعة.

[قُ عَ] (اِخ) مردم بسیاری هستند که از قبایلی تشکیل میشوند، و از آن قبایل است کلب و بلی و جهینة و جز اینها، در قضاعه اختلاف است، گویند از معد است و گویند از یمن است. (لباب الانساب).

قضاعة.

[قُ عَ] (اِخ) ابن مالک بن عمروبن مرة، از حمیر از قحطان و جد جاهلی است. بعضی از مورخان وی را به عدنان نسبت میدهند. (الاعلام زرکلی ج2 ص796). عمروبن مالک بن مرة بن زیدبن مالک بن حمیربن سبا. وی پدر یکی از قبایل یمن است و قبیلهء قضاعه به نام او مشهور است. بعضی از علمای انساب قبیلهء قضاعه را اولاد قضاعة بن معدبن عدنان دانند. (ریحانة الادب ج3 ص302). عمروبن مالک بن حمیر. وی پدر قبیله ای است از یمن، و از آن قبیله است قاضی ابوعبدالله محمد بن سلامه. (منتهی الارب).

قضاعه.

[قُ عَ] (ص نسبی) نسبت است به قضاعه. (ریحانة الادب). رجوع به قضاعة شود.

قضاعی.

[قُ] (اِخ) اسعدبن عطیه است که در اصطلاح رجالی وی را قضاعی خوانند. (از ریحانة الادب ج3 ص302).

قضاعی.

[قُ] (اِخ) محمد بن سلامة بن جعفر. قاضی مصر از محدثان است. وی از گروه بسیاری روایت شنیده و کتاب «الشهاب» را تألیف کرد و از او جماعتی روایت کرده اند از جمله قاضی ابوبکر انصاری در بغداد. وی به سال 454 ه . ق. در مصر وفات کرد. (لباب الانساب).

قضاعی.

[قُ] (اِخ) محمد بن عبدالله، مکنی به ابن الآبار. رجوع به ابن آبار شود.

قضاف.

[قِ] (ع اِ) جِ قَضَفة. رجوع به قضفة شود. || جِ قضیف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضیف شود.

قضاقض.

[قُ قِ] (ع ص، اِ) قَضْقاض. (منتهی الارب). رجوع به قضقاض شود. || اسد قضاقض و قضقاض؛ شیر شکننده صید را. || شیر. || زمین هموار. (منتهی الارب).

قضاقضة.

[قُ قِ ضَ] (اِخ) نام موضعی است. (معجم البلدان).

قضاقورتکی.

[قَ تَ] (ص نسبی، ق مرکب) بی اساس، برحسب پیش آمد و اتفاق: قضاقورتکی «گُرّوگُر» دارد بالا میرود. (فرهنگ عوام).

قضاک.

[قَضْ ضا] (ع اِ) دزد. || (اِخ) طایفهء قزاق. (ناظم الاطباء). رجوع به قزاق شود.

قضا کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) به جا آوردن عبادت را در غیر بر موقع آن. در برابر ادا کردن : گفت نماز را نیز قضا کن که چیزی نبوده که به کار آید. (گلستان). رجوع به قضا شود.

قضام.

[قَ] (ع اِ) چیزی که به کرانهء دندان گزند و خورند. قضیم. گویند: ماذقت قضیماً و ماذقت قضاماً. (منتهی الارب).

قضام.

[قُضْ ضا] (ع اِ) نوعی از شوره گیاه، یا آن طحما است. || خرمابن دراز که بارش خشک گردد. (منتهی الارب).

قضاوت.

[قَ / قِ وَ] (از ع، اِمص) در تداول فارسی زبانان به معنی قضاء. رجوع به قضاء شود.

قضاوت ورزیدن.

[قَ / قِ وَ وَ دَ] (مص مرکب) به شغل قضاوت مشغول بودن. قضاوت کردن.

قضا و قدر.

[قَ وُ قَ دَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اندازهء چیزی که مقدر باشد :
چه گر موافق طبع است و ناموافق جسم
موافق است به یک جای از قضا و قدر.
*
چه قدر دارد نزد قضا بنی آدم
چه قیمت آرد نزد قدر تن جانْور؟
ناصرخسرو.
رجوع به قضاء شود.

قضاة.

[قُ] (ع اِ) پوست پاره ای است تنک که بر روی بچه درکشیده باشند وقت ولادت. || جِ قاضی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضاة ستة.

[قُ تِ سِتْ تَ / تِ] (اِخ) در اصطلاح علمای عامه عبارت است از شش تن از اصحاب کبار رسول خدا صلی الله علیه و سلم: علی، عمر، عبدالله، اُبَیّبن کعب، ابوموسی، زیدبن ثابت. و در بعضی از روایات عامه وارد است که علم در اصحاب آن حضرت در این شش تن بوده است، و در روایات دیگر قضاة اصحاب آن حضرت همین شش تن بوده اند. (ریحانة الادب).

قضایا.

[قَ] (ع اِ) جِ قضیه. (منتهی الارب).
- قضایا قیاساتها معها؛ قضایائی است که عقل در آنها به واسطهء امری که از ذهن غایب نمیگردد هنگام تصور طرفین حکم کند، چنانکه گوئیم چهار جفت است و این حکم به واسطهء وسطی است که همواره در ذهن ما حاضر است و آن انقسام به دو متساوی می باشد، به وسیلهء همین وسط ذهن چنین شکلی ترتیب میدهد: چهار تقسیم میشود به دو متساوی و هرچه چنین باشد جفت است. پس چهار جفت است. این نوع قضایا را فطریات نیز نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به قضیة شود.

قضای حاجت.

[قَ یِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) برآوردن نیازمندی.
-قضای حاجت کردن؛ کنایه از تخلیه کردن. ادرار کردن. دفع فضول معده. رجوع به قضاء شود.

قض ء .

[قَضْءْ] (ع مص) تباه شدن و بوی گرفتن از نمی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تهافُت. (اقرب الموارد). || پاره پاره شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کهنه شدن. (اقرب الموارد). گویند: قضی ء الثوب و الحبل؛ اخلق و تقطع اوطال دفنه فی الارض حتی ینهک. (اقرب الموارد). || خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قَضِی ءَ فلان قضئاً؛ اکل. (از اقرب الموارد). || سرخ گردیدن چشم و فروهشته گشتن گوشه های آن و تباه شدن. (منتهی الارب).

قضأة.

[قُ ءَ] (ع اِ) عیب و فساد. || عار و ننگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَضْأة شود.

قضأة.

[قَ ءَ] (ع اِ) عیب و فساد و تباهی. || عار و ننگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: فی حسبه قضأة. (منتهی الارب) :
تعیرنی سلمی و لیس بقضأة؟
(از اقرب الموارد).
رجوع به قُضْأة شود.

قضئة.

[قَ ضِ ءَ] (ع ص) مؤنث قَضِی ء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بوی گرفته از نمی. (منتهی الارب). گویند: قربة قضئة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضی ء شود.

قضب.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قاضب. (منتهی الارب). رجوع به قاضب شود.

قضب.

[قَ] (ع اِ) هر درخت دراز گسترده شاخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هر شاخ که برای تیر و کمان بریده باشند. (منتهی الارب). ما قطعت من الاغصان للسهام و القسی. (اقرب الموارد). || درختی است که بدان کمان سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسپست تر. (منتهی الارب). اسفست ای الرطب. قت. (اقرب الموارد). || جِ قَضْبة، به معنی گیاه که تر و تازه خورده شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قضب.

[قَ] (ع مص) بریدن. || به تازیانه زدن. || سوار شدن ناقه را پیش از رام شدن آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضبات.

[قَ ضَ] (ع اِ) جِ قَضْبة، به معنی تیر ناتراشیده از شاخ درخت نبع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضبان.

[قُ] (ع ا) جِ قضیب. (منتهی الارب). رجوع به قضیب شود.

قضبان.

[قِ] (ع اِ) جِ قضیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شمشیر لطیف. (اقرب الموارد). تیغ بران : و مارصع من الوشح و المناطق و القلانس و القفازات و القضبان و الاعمدة لهم. (الجماهر). رجوع به قضیب شود.

قضبة.

[قِ بَ] (ع اِ) گله از شتران و گوسفندان. || (ص) سبک و باریک اندام از مردان و شترمادگان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضبة.

[قَ بَ] (ع اِ) اسپست. || شاخ درخت. (منتهی الارب). || تیر ناتراشیده از شاخ درخت. نبع. ج، قَضَبات. || گیاه که تر و تازه خورده شود. ج، قَضْب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضض.

[قَ ضَ] (ع اِ) سنگریزه که شکسته و ریزه گردد. || سنگریزهء خرد. || خاک که بر فرش نشیند. || جمیع: جاء القوم قضضهم؛ ای جمیعهم. || (ص) سنگریزه ناک: طعام قضض؛ طعام سنگریزه ناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضض.

[قَ ضَ] (ع مص) سنگریزه ناک گردیدن. || سنگریزه یا خاک در کاواکی دندان ماندن وقت خوردن طعام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قض فلان من الطعام قضضاً؛ اکله و وقع منه بین اضراسه حصی او تراب، و عبارة الاساس: قد قضضت الطعام قضضاً؛ اذا اکلت منه فوقع بین اضراسک حصی. (اقرب الموارد). || خاک آلود گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قضض.

[قَ ضِ] (ع ص) بسیارسنگریزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): مکان قضض؛ جای بسیارسنگریزه. طعام قضض؛ طعام سنگریزه ناک. (از منتهی الارب).

قضع.

[قَ] (ع اِ) دردی و المی و بریدگی و گزیدگی است در شکم مردم. (منتهی الارب). وجع فی بطن الانسان و تقطیع فیه. (اقرب الموارد).

قضع.

[قَ] (ع مص) ستم کردن و مغلوب ساختن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضعم.

[قَ عَ] (ع ص) مرد پیر کهن سال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضعم.

[قِ عِ] (ع ص) شتر مادهء کهنسال. (اقرب الموارد).

قضف.

[قَ ضَ] (ع اِ) سنگهای تنک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) تنکی و باریکی و لاغری. (اقرب الموارد). رجوع به قِضَف و قَضافة شود.

قضف.

[قَ] (ع اِ) جِ قَضَفة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضفة شود.

قضف.

[قِ ضَ] (ع اِمص) لاغری و تنکی و باریکی. || (اِ) سنگهای تنک. (منتهی الارب). رجوع به قَضَف و قضافة شود.

قضفان.

[قُ] (ع اِ) جِ قَضَفة. رجوع به قضفة شود. || جِ قضیف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضیف شود.

قضفة.

[قِ ضَ فَ] (ع اِ) پارهء ریگ توده از جای خود جداافتاده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قضفة.

[قَ ضَ فَ] (ع اِ) پاره ای از زمین درشت خمیده اندک دراز، یا پشته ای است که از یک سنگ نماید، یا آن چند پشتهء خرد است که آب در میانش در پست جای روان گردد، یا جایهای بلند است از سنگ و گل. ج، قضیف، قِضاف، قَضْفان. || سنگ خوار یا مرغی است دیگر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضقاض.

[قَ] (ع اِ) اشنان شام، یا نوعی از شوره گیاه. (منتهی الارب). اشنان الشام، و قیل شجر من الحمض. (اقرب الموارد). || زمین هموار. || (ص) شیر بیشه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: اسد قضقاض؛ ای یقضقض فریسته. رجوع به قُضقاض شود.

قضقاض.

[قُ] (ع اِ) اسد. (اقرب الموارد). شیر بیشه. (منتهی الارب). و فعلال به ضم فاء جز در این مورد نیامده است. (اقرب الموارد). رجوع به قَضْقاض شود.

قضقضة.

[قَ قَ ضَ] (ع اِ) آواز شکستن استخوان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (مص) آواز کردن استخوان هنگام شکستن: قضقضت العظام؛ صاتت عند کسرها. (اقرب الموارد). || قضقض الاسد فریسته؛ کسرها. (اقرب الموارد).

قضلام.

[قِ] (ع ص) نیک گزنده از شتر و جز آن که بگزد هر چیزی را و بشکند. (منتهی الارب).

قضم.

[قَ] (ع مص) خائیدن و خوردن چیزی خرد و ریزه را که به کرانهء دندان کفانیده شود، یا خوردن چیزی خشک را. || خوردن ستور علف را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در مثل گویند: یبلغ الخضم بالقضم؛ یعنی به خوردن به اطراف دندان به سیری رسد، یعنی به نرمی و آهستگی در امور دشخوار و به نهایت دور رسد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضم.

[قَ ضَ] (ع اِ) شمشیر. || (اِمص) شکستگی و تکسر. گویند: فی مضارب السیف قضم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کفتگی است در دندان، یا شکستگی کرانه های آن، یا کم و ریزه شدگی دندان، یا سیاه گشتگی آن. || جِ قضیم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قضیم شود.

قضم.

[قَ ضِ] (ع ص) تیغ که روزگار برآمده باشد و روی فروریخته. (منتهی الارب).

قضماء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقضم. به معنی زن قضم رسیده دندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قضمة.

[قُ مَ] (ع اِ) آنچه به کرانهء دندان گزند و خورند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: ماذقت قضمة؛ ای مایقضم علیه، ای شیئاً. (منتهی الارب).

قضة.

[قِ ضَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). گیاهی از حمض که در زمین هموار روید. و تاء آن عوض از یاء محذوف است. ج، قِضی، قِضات. (اقرب الموارد) (معجم البلدان). || زمین شیب دار شن زاری که در کنار آن زمین مرتفعی باشد. (معجم البلدان). || (اِخ) گردنه ای است در یمامه نزدیک کوه عارض که میان آن و یمامه و صمر آبی است از بنی اسد که سه روز با قضه فاصله دارد. و شاعرانی در اشعار خود از آن یاد کرده اند. در قضه وقعهء بزرگی میان بکر و تغلب به وقوع پیوسته و کلیب به قتل رسیده، و اعراب جاهلیت آن را حرب بسوس خوانند. (معجم البلدان). رجوع به قَضّة شود.

قضة.

[قَضْ ضَ] (ع اِ) آنچه شکسته و ریزه گردد از سنگریزه. || بقیهء هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گروههء خردرشته. (منتهی الارب). الکبة الصغیرة من الغزل. (اقرب الموارد). || پشتهء خرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || یکی قِضاض. رجوع به قِضاض شود. || لغتی در قِضّة. (اقرب الموارد). رجوع به قِضّة شود.

قضة.

[قِضْ ضَ] (ع اِمص) دوشیزگی. || دوشیزگی ربایی. اسم است اقتضاض را. (منتهی الارب). || (اِ) زمین سنگ ریزه ناک، یا زمین پست که خاکش همه ریگ باشد و در جانبی یا گرداگردش زمین درشت بلند باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گونهء هر چیزی. (منتهی الارب). جنس. (اقرب الموارد). || سنگریزهء خرد. و در تمام این معانی به فتح قاف نیز آمده است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قضة.

[قِضْ ضَ](1) (اِخ) موضعی است که در آنجا میان بکر و تغلب جنگ واقع شد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). موضعی است معروف که در آن وقعه ای میان بکر و تغلب اتفاق افتاد و یوم قضه خوانده شده. (معجم البلدان).
(1) - در اقرب الموارد به تخفیف ضاد آمده است.

قضة.

[قُ ضَ] (ع اِ) عیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُضّة شود.

قضة.

[قُضْ ضَ] (ع اِ) عیب. و به تخفیف ضاد نیز آمده است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضی.

[قَ ضا] (ع اِ) عنجد که نوعی از مویز باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جِ قِضَة. (اقرب الموارد). رجوع به قِضَه شود.

قضی.

[قَضْیْ] (ع مص) فرمان دادن و حکم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قضی ربک؛ ای حکم و امر ربک. (منتهی الارب).

قضی.

[قَ ضی ی] (ع اِ) مرگ. || (ص) زود بازدهندهء وام. || چابک در حکومت و داوری: رجل قضی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضی ء .

[قَ ضِءْ] (ع ص) بوی گرفته از نمی. (منتهی الارب). ذوالقضا. (اقرب الموارد). گویند: ثوب قَضِی ء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیب.

[قَ] (ع اِ) شاخ درخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). الغصن المقطوع. (اقرب الموارد) :
نی گشته قضیب خیزرانیش
خیری شده رنگ ارغوانیش.نظامی.
جمع آن قضبان به ضم قاف است، و به کسر آن نیز لغتی است. (اقرب الموارد) (بحرالجواهر). || نره. || نرهء خر. || تازیانه. (منتهی الارب). || ناقهء رام ناشده. || (ص) کمان از شاخ ساخته، یا کمان شاخ ناشکافته. || شمشیر لطیف. || تیغ بران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیب.

[قَ] (اِخ) مردی است از بنی ضبه که برای هیچ چیز بیتابی و ناشکیبائی نمیکرد، و در صبر و بردباری به وی مثل زنند و گویند: هو اصبر من قضیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیب.

[قَ] (اِخ) نام خرمافروشی است در بحرین که از شخصی زنبیلی خرما خرید و در آن بدره ای زر بود. آن شخص برای گرفتن بدرهء خود به وی مراجعه کرد و آن را پس گرفت و با خود کاردی داشت که اگر بدره را نیابد خود را بکشد. قضیب کارد را از وی گرفت و خود را به قتل رسانید. و عربها به وی مثل زنند و گویند: هو الهف من قضیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیب.

[قَ] (اِخ) نام وادیی است در سرزمین تهامه. (معجم البلدان). رودباری است به یمن یا به تهامة. (منتهی الارب).

قضیب.

[قَ] (اِخ) (یوم ال ...) روزی است تاریخی میان حارث و کنده که در وادی قضیب اتفاق افتاد. در این وادی اشعث بن قیس اسیر شده و دربارهء آن مثل زنند: سال قضیب بماء او حدید. رجوع به معجم البلدان شود.

قضیض.

[قَ] (ع مص) انداختن در پِست چیزی خشک از قند و شکر و مانند آن. (منتهی الارب). || آواز کردن تنگ شتر گوئی گسستن گرفتن. (منتهی الارب): قَضَّ النِسْعُ قضیضاً؛ سُمع له صوت کأنه قطع و کذلک الوتر. (اقرب الموارد). || ویران کردن. (اقرب الموارد): قض الحائظ؛ هدمه هدماً عنیفاً. (اقرب الموارد). || فروراندن اسب بر کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قض علیهم الخیل؛ نشرها و ارسلها. (اقرب الموارد).

قضیض.

[قَ] (ع اِ) جمیع: جاؤا قضضهم و قضیضهم؛ ای جمیعهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آواز تنگ شتر. || سنگریزهء بزرگ. (منتهی الارب).

قضیف.

[قَ] (ع ص) باریک و تنک و نحیف. ج، قُضْفان، قِضاف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیم.

[قَ] (ع ص) مرد قضم رسیده دندان. (منتهی الارب). || شمشیر کهنهء روی فروریخته. || (اِ) چیزی که به کرانهء دندان گزند و خورند. || چرم سپید که بر آن نویسند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کیسهء چرمین. (منتهی الارب). نطع. (اقرب الموارد). || جامه دان چرمین، یا ادیم هرچه باشد، و گستردنی از ادیم. || نامهء سپید. || علف و جو ستور. || سیم. || بوریا که به جای رشته اش تسمه باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قضیمة.

[قَ مَ] (ع ص) مؤنث قضیم. || (اِ) کیسهء چرمین و جامه دان چرمین، یا ادیم هرچه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نطع. (اقرب الموارد). رجوع به قضیم شود. || میره. خواربار اندک. (اقرب الموارد). گویند: اتت بنی فلان قضیمة قلیلة؛ ای میرة یسیرة. (اقرب الموارد). خواربار اندک.

قضین.

[قِ] (ع اِ) جِ قِضَة. (معجم البلدان) (منتهی الارب). رجوع به قضة شود.

قضین.

[قِ] (اِخ) (ذو...) نام وادیی است، و در اشعار امیه از آن یاد شده است. سیرافی آن را به فتح و کسر قاف ضبط کرده و گوید: جایی است که در آن قضه روید. (معجم البلدان).

قضیة.

[قَ ضی یَ] (ع مص) دارای همهء معانی قَضْی و قضاء است. قضی یقضی قضیاً و قضاءاً و قضیةً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَضْی و قضاء شود. || (اِ) مطلوب و مراد. || حکم و امر. (ناظم الاطباء). فرمان. (منتهی الارب). || فتوا. || دلیل. || داستان و حکایت. نقل و قصه. || مناقشه و منازعه و مباحثه و مجادلة. دعوا و مرافعه. || حال. || کار. || مرگ. اتفاق و حادثه. || قیاس. || خبر. و به اصطلاح منطق، جملهء خبریه که احتمال صدق و کذب هر دو دارد. (ناظم الاطباء). هر قول که اقتضاء جزم کند به اثبات یا نفی پرداخته و گذارده آن را قضیه خوانند. (اساس الاقتباس ص66). تألیف قضیه از دو چیز باشد، محکومٌعلیه و محکومٌبه. و این تألیف دو گونه است: تألیف اول و آن میان بسائط الفاظ و مفردات باشد، یا آنچه در حکم بسائط الفاظ و مفردات بود، یعنی مؤلف به تألیف تقییدی که مفردی به جای آن بایستد، چنانکه الحیوان الناطق، که انسان به جای آن بایستد، و لامحاله آن تألیف نیز به ربطی بود میان آن لفظها که اقتضاء تقیید کند. و تألیف دوم، و آن میان قضایا باشد بر وجهی که هر یکی را از آن قضایا به سبب تألیف شایستگی قبول صدق و کذب زایل شود. و قضیه که از جمله مؤلف بود بعد از تألیف شایستهء آن قبول گردد. و قسم اول را قضیهء حملی خوانند، و قسم دوم را قضیهء شرطی یا وضعی. و در حملی چون هر یک از محکوم علیه و محکوم به مفردی اند یا در قوت مفردی، ربط میان ایشان به حمل محکوم به بر محکوم علیه بود، چنانکه گویند: زید بصیر است، و این قضیه را حملی موجبه خوانند. و اگر رفع ربط کنند و گویند: زید بصیر نیست، آن را حملی سالبه خوانند. و محکوم علیه و محکوم به را در این قضیه، موضوع و محمول خوانند... و بعضی منطقیان و خصوصاً قدما محمول در لفظ بر موضوع مقدم دارند، مث گویند: حیوان واقع است یا مقول است بر همهء انسان یا بر بعضی اجسام، و واقع نیست یا مقول نیست بر هیچ جماد یا بر بعضی اجسام. پس اعتبار به حکم باید کرد نه به تقدیم و تأخیر لفظ تا در غلط نیفتند. اما چون دو جزو قضیه هم دو قضیه باشد، و در این صورت حمل قضیه بر قضیه ای به مواطات و اشتقاق محال بود، پس خالی نبود از آنکه میان آن دو قضیه اعتبار مصاحبتی یا معاندتی کنند یا نکنند. اگر اعتبار مصاحبتی کنند و حکم کنند به ثبوتش یا نفیش بر وجهی که وضع قضیهء اول مستتبع یا مستصحب وضع قضیهء دوم باشد یا نباشد، آن را شرطی متصل خوانند. و اگر اعتبار معاندت و مباینت کنند و حکم کنند به ثبوتش یا نفیش بر وجهی که وضع قضیهء اول و دوم با هم متعاند باشند یا نباشند، آن را شرطی منفصله خوانند، اما اگر ثبوت هیچ مصاحبت و معاندت و نه نفیشان اعتبار نکنند، میان آن دو قضیه تعلقی نبود به اتصال و نه به انفصال. پس از تألیف هر دو به ربط یا رفعش فائده ای حاصل نیاید، و قضایا به این اعتبار منحصر باشند در این سه نوع. پس شرطی متصله موجبه بود یا سالبه، موجبه آن بود که حکم کنند به اثبات مصاحبت، چنانکه گوئی: اگر آفتاب طالع است روز موجود است، و سالبه آن بود که حکم کنند بر رفع مصاحبت، چنانکه گویند: چنین نیست که اگر آفتابی طالع است روز موجود است. و همچنین شرطی منفصله نیز یا موجبه بود یا سالبه، موجبه آنکه حاکم بود به اثبات عناد، چنانکه گوئی: یا آفتاب طالع است یا شب موجود است، و سالبه آنکه حاکم به رفع عناد بود، چنانکه گوئی: چنین نیست که آفتاب طالع است یا روز موجود است. و محکوم علیه را در شرطیات مقدم خوانند و محکوم به را تالی. و در منفصله گاه بود که تألیف میان قضایای بسیار بود زیادت از دو، چنانکه گویند: عدد یا زائد بود یا ناقص یا تام. اما چون تتبع انحلالش کنند اول عناد میان دو قضیه بوده باشد بعد از آن هر یکی به دو شده تا آنجا که رسیده باشد، چه همهء عنادها تابع عنادی باشد که میان اثبات و نفی است. و مقدم و تالی در منفصله به طبع از یکدیگر متمیز نشوند بل هر کدام که به وضع متقدم افتد مقدم باشد. و بباید دانست که نه از رفع مصاحبت وضع عناد لازم آید و نه از رفع عناد وضع مصاحبت، بلکه رفع هر یکی عام تر بود از وضع دیگر یک، چه آنجا که عناد ثابت بود مصاحبت مرتفع بود و آنجا که مصاحبت ثابت بود عناد مرتفع بود و عکس هر دو واجب نبود. و رابطه در متصله ادات شرط بود که بر مقدم درآید. و ادات جواب شرط که بر تالی درآید اگر هر یکی را اداتی مفرد بود و باشد که توقع جواب که در شرط بود ادات جواب بود. و در منفصله ادات عناد که بر هر یکی درآید و سلب چون در سالبه بر این ادوات در آید، رفع ربط کند. و در لغت عرب ادات شرط همیشه مقارن کلمات پاشد. و ادات شرط در تازی مانند: ان و اذا و متی بود. و در پارسی مانند: اگر و چون. و ادات عناد در تازی: او و اما و مانند آن و در پارسی یا و اگر و آنچه بدان ماند. و اطلاق حمل و اتصال و انفصال در این قضایا بر موجبه به حقیقت بود و بر سالبه به مجاز و توسع، چه وجود این معانی در موجبه است، و در سالبه عدم این معانی است، و نسبت سالبه با موجبه نزدیک است به نسبت عدم با ملکه در این معانی. (اساس الاقتباس صص68- 70).

قضیهء انشائیه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ اِ ئی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جملهء انشائیه چون امر و نهی. در مقابل جملهء خبریه و قضیهء خبریه. (ناظم الاطباء).

قضیهء جزئیه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ جُ ئی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جمله ای که در آن حکم کرده شود بر بعض افراد موضوع، چون: بعض الحیوان انسان. (ناظم الاطباء).

قضیهء حملیه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ حَ لی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تألیف قضیه ای از دو چیز باشد: محکوم به و محکوم علیه، و آن تألیف بر دو گونه است، یکی آنکه میان بسائط الفاظ و مفردات باشد یا آنکه در حکم بسائط الفاظ و مفردات بود، یعنی مؤلف به تألیف تقییدی که مفردی به جای آن بایستد و لامحاله این تألیف نیز به ربطی بود میان آن لفظها که اقتضاء تقیید کند این قسم را قضیهء حملی خوانند. و تألیف دوم میان قضایا باشد که در قضیهء شرطیه از آن بحث میشود. در قضیهء حملیه چون هر یک از محکوم علیه و محکوم به مفردی اند یا در قوت مفردی، ربط میان ایشان به حمل محکوم به بر محکوم علیه بود، چنانکه گویند: زید بصیر است، و این را حملی موجب خوانند، و زید بصیر نیست، آن را حملی سالبه خوانند. (اساس الاقتباس ص68، 69).

قضیهء شرطیه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ شَ طی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تألیف قضیه ای از دو چیز باشد: محکوم علیه و محکوم به، و آن بر دو گونه است: قسم نخست در قضیهء حملی گذشت، قسم دیگر تألیف میان قضایا بر وجهی که هر یکی را از آن قضایا به سبب تألیف شایستگی قبول صدق و کذب زایل شود و قضیه ای که از جمله مؤلف بود بعد از تألیف شایستهء آن قبول گردد، اینگونه قضایا را قضایای شرطی یا وصفی خوانند. پس خالی نبود از آنکه میان آن دو قضیه اعتبار مصاحبتی کنند یا معاندتی کنند یا نکنند، اگر اعتبار مصاحبتی کنند و حکم کنند به ثبوتش یا نفیش بر وجهی که وضع قضیهء اول و دوم با هم متعاند باشند یا نباشند آن را شرطی متصله خوانند و اگر اعتبار معاندتی کنند آن را شرطیهء منفصله خوانند. رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص68 به بعد و رجوع به قضیة شود.

قضیهء کلیه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ کُلْ لی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قضیه ای که حکم در آن بر همهء افراد موضوع ثابت باشد، چون: کل انسان حیوان. رجوع به اساس الاقتباس و حاشیهء ملا عبدالله شود.

قضیهء محرفه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ مُ حَرْ رَ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قضیهء منحرفه و رجوع به قضیة شود.

قضیهء منحرفه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ مُ حَ رِ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِمرکب) مصطلح منطقیان چنان است که هر قضیهء حملی را که سوری مقارن محمولش باشد منحرفه خوانند و هر قضیهء شرطی را که صیغتش به وضع دال بر مصاحبت یا عناد نبود اما مفهوم قضیه اقتضاء مصاحبتی یا عنادی کند، محرفه خوانند. و میان این دو اصطلاح تناسبی زیادت نیست، الا آنکه هر دو از سیاقت وجوب تحریف یافته اند. اما در منحرفات چون حق سور آن است که تعیین محل حکم کنند مقارنت او با محمول که محکوم به است منافی اصل معنی سور باشد، پس سور در این موضع به لفظ بیش سور نبود و چون چنین بود محمول را با مقتضاء معنی ادات سور شاید گرفت و هم بر آن جلمه محمول ساخت همچنانکه در معدولیه با حرف سلب میگیرند، و جمله را محمول میکنند و بعد از آن در حال موضوع نگاه کرد، اگر مسور بود قضیه محصوره باشد، والا یا مهمله یا شخصیه. و عادت منطقیان چنان است که صدق و کذب منحرفات در مواد ثلاثه اعتبار کنند، و در وجوب اعم و مساوی هم اعتبار کنند، چه بعضی را تصور افتاده است که در بعضی صور میان هر دو تفاوتی باشد، مث: کل انسان کل حیوان صادق نباشد. و کل انسان کل ناطق صادق باشد، و به حقیقت هر دو کاذب است، چه مراد از کل در این موضع کل واحد است، چنانکه گفتیم، و نتوان گفت که: هر یک از مردمان مانند زید با عمرو بعینه هر یکی از ناطقان باشند، و این سهو از آنجا کرده اند که کل به معنی جمله به کار داشته اند. و محمول قضیهء منحرفه یا شخصی باشد یا کلی، اگر شخصی بود لامحاله موضوع نیز شخصی نتواند بود، و در این صورت ایجاب کذب بود، چه نتوان گفت: زید کل هذا الشخص الاَخر یا بعضه، اما توان گفت: لیس و لا واحد من هذا الشخص و لا بعضه. و اگرچه لفظ از قانون استعمال منحرف است، و اما چون محمول کلی بود در همهء مواد بر همهء اصناف حمل توان کرد، و هرچند در هر صنفی بحثی لازم است اما چون اصل باب به زیادت فائدت مشتمل نیست مجرد احکام هر یک در جدول(1) نهاده آمده، تا این مختصر از این مسائل خالی شود و دراز نشود. و تحقیق هر حکمی بر کسی که اصول گذشته مقرر کرده باشد پوشیده نماند، و مهمله را هم بر وجه و هم بر وجه طبیعت کلی که لفظ به ازاء آن است و هم بر وجه عموم و خصوص که یکی را محتمل است و یکی را مستلزم، اعتبار باید کرد. و اما محرفات شرطی را وجوه بسیار بود و از آن جمله آنچه مشهورتر باشد یکی آن است که گویند: آفتاب طالع نباشد و ستارگان پیدا. و این عبارت در قوت متصله است از عین اول و نقیض دوم یا منفصله از عین هر دو، و به تازی گویند: لایکون اب و یکون ج د، دیگر عدد زوج نباشد یا منقسم به دو متساوی و هم در قوت منفصله از عین یکی و نقیض دیگر یک باشد، یا متصله از عین هر دو. به تازی گویند: لایکون اب او یکون ج د. و اول سلب مصاحبت یا لزوم میکنند و دوم سلب معاندت یا مباینت. و اگر حرف عناد به معنی حرف استثناء بود لزوم فائده دهد، مث او یکون به معنی الا ان یکون باشد. و اگر نه چنین بود، حمل این محرفه بر منفصله اولی تا صیغت متغیر نشود، و اگر گویند زید کتابت نکند الا که دستش متحرک بود و در قوت متصله کلی بود، یعنی هرگاه که کتابت کند دستش متحرک بود، و دیگر باشد که آفتاب طالع بود خر بانگ نکند، در قوت متصلهء جزوی بود، و هم بر این قیاس میباید کرد. (اساس الاقتباس صص126- 127).
(1) - برای دیدن جدول به متن کتاب اساس الاقتباس ص127 مراجعه شود.

قضیهء منعکسه.

[قَ ضی یَ / یِ یِ مُ عَ کِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقدمه ای که به عکس مدعا واقع گردد. (ناظم الاطباء) (اصطلاح منطق) آن قضیه باشد که در وی جزء اول را ثانی و جزء ثانی را اول قرار دهند بر وجهی که ایجاب و سلب و صدق اصل محفوظ باشد نه کلیت و جزئیت و کذب اصل، چنانکه گویند: کل انسان حیوان و بعض الحیوان انسان. (ناظم الاطباء). و رجوع به اساس الاقتباس و حاشیهء ملا عبدالله شود.

قضیهء مهمله.

[قَ ضی یَ / یِ یِ مُ مَ لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آنکه موضوع آن شخص معین نبود و در آن بیان کلیت و جزئیت نشود. (ناظم الاطباء). و رجوع به اساس الاقتباس و حاشیهء ملا عبدالله شود.

قط.

[قَط ط] (ع مص) گران گردیدن نرخ. گویند: قَطَّ السعر قطاً و قُطوطاً، قُطَّ السعر (به طور مجهول). (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بریدن. || بریدن سر قلم از عرض در تراشیدن آن. || کندن و هموار ساختن: قط البیطار حافر الدابة؛ نحته و سَوّاهُ. (اقرب الموارد).

قط.

[قَطْ طُ] (ع ق) هرگز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): مارأیته قَطُّ؛ ندیدم او را هرگز. (منتهی الارب). اصل این کلمه قطط است، طاء نخست را برای ادغام ساکن و در دومی ادغام کردند، قط شد. (منتهی الارب). قط بر سه وجه است: 1- ظرف زمان برای استغراق گذشته، و این به فتح قاف و تشدید طاء مضمومه است در فصیح ترین لغات و به نفی اختصاص دارد. گویند: مافعلته قَطُّ، به این معنی که این کار را در مدت عمر خود نکرده ام، و چون در این حال معنی مُذْ و الی را دهد مبنی است و معنی آن چنین است: و مذ ان خلقت الی الاَن. و گاهی طاء قط مکسور میشود بنابر اصل التقاء ساکنین. پس گویند: قَطِّ. و گاهی قاف متابعت از طاء میکند در ضمه و گویند: قُطُّ. و گاهی طاء مخفف میشود با ضمه یا سکون و گویند: قُطُ و قُطْ. 2- معنی «حسب» را دهد. در این صورت قاف آن مفتوح و طاء ساکن است و گویند: قطی و قَطکَ و قَط زَیدٍ درهم، چنانکه گویند: حسبی و حسبک و حسب زید درهم. و فرق میان حسب و قط این است که حسب معرب است و قط مبنی. 3- قط اسم فعل است به معنی یکفی، پس گویند: «قطنی» با نون وقایه. (اقرب الموارد از مغنی اللبیب). || (ص) نرخ گران. (منتهی الارب): سِعْرٌ قَطٌّ؛ ای غالٍ. (اقرب الموارد). || رجل قط الشعر؛ سخت مرغول و برپیچان موی. ج، قَطّون، اَقطاط، قِطاط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قط.

[قَط ط / قَ] (ع اِ صوت) بانگ سنگخوار. و گاه تخفیف دهند. (منتهی الارب). || (مص) خواندن سنگخواره را با قط قط گفتن. (اقرب الموارد).

قط.

[قَط ط] (اِخ) شهری است به فلسطین میان رمله و بیت المقدس. (معجم البلدان).

قط.

[قِط ط] (ع اِ) نصیب. (اقرب الموارد). بهره. (منتهی الارب) : و قالوا ربنا عجل لنا قِطَّنا قبل یوم الحساب. (قرآن 38/16). || چک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نامه. (منتهی الارب). || دفتر حساب. ج، قُطوط. || گربهء نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قِطاط، قَطَطة. (منتهی الارب). || ساعتی از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطا.

[قَ] (ع اِ) مرغی است که به فارسی آن را سنگخوار گویند، و گویند که آواز کردن قطا، در بیابان مسافران را دلیل باشد بر اینکه در اینجا آب است. (آنندراج). || جِ قَطاة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطاة شود. در مثل گویند: لیس قطاً مثل قُطَیٍّ؛ یعنی نیستند بزرگان مانند خردان. و نیز گویند: هو اهدی من القطا، و نیز گویند: هو اصدق من القطا. ذهبوا فی الارض بقطا؛ یعنی پراکنده شدند. (اقرب الموارد). || بیماریی است گوسفندان را. (منتهی الارب) (آنندراج).

قطا.

[قَ] (اِخ) (ذوال ...) موضعی است. (معجم البلدان). رجوع به ذوالقطا شود.

قطائط.

[قَ ءِ] (ع ق) گله گله یا گروههای پراکنده: جائت الخیل قطائط. || (اِ) جِ قطیطة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطیطة شود.

قطائط.

[قَ ءِ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). از دههای ذمار یمن است. (معجم البلدان).

قطائع.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قطیعة. (معجم البلدان). رجوع به قطیعة شود.

قطائع.

[قَ ءِ] (اِخ) موضعی است در بغداد در سمت غربی آن متصل به ربض زهیر. (معجم البلدان).

قطائعی.

[قَ ءِ] (اِخ) محمد بن حسن بن ازهربن جبیربن جعفر، مکنی به ابوبکر. از راویان است. وی از قعنب بن محرز و عمر بن شیبة نمیری و رمادی و جز ایشان روایت کند و از او ابوعمر و سماک و ابوحفص بن شاهین و جز ایشان روایت دارند. او حدیث وضع میکرد، و از احادیث موضوعهء او حدیثی است که در آن مداد علما را با خون شهدا سنجیده است. (اللباب).

قطائف.

[قَ ءِ] (ع اِ) نان گوزینه و لوزینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رشته ای که از میدهء گندم سازند و آن را رشتهء قطائف خوانند. (آنندراج از منتخب). و در لطائف نوشته که حلوائی است نفیس، و عرب آن را کنافه گویند و قطائف نگویند. (آنندراج). || نوعی از خرما که سرخ سپیدی آمیز و باریک میان باشد. || جِ قطیفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیفة شود.

قطاب.

[قِ] (ع اِمص) مزاج و آمیختگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قطبت الخمر؛ مزجته. (معجم البلدان). || (اِ) مجمع گریبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): «ادخلت یدی فی قطاب جیبه»، و قیل قطاب الجیب اسفله. (اقرب الموارد). || جِ قُطْبة، چون بِرام جِ بُرْمة. || گیاهی است چون خارخسک. (معجم البلدان). رجوع به قُطْب شود.

قطاب.

[قُ / قُطْ طا] (اِ) قسمی از نان روغنی به شکل سنبوسه. (ناظم الاطباء). غیاث اللغات از آئین اکبری نقل کند که قطاب به ضم اول نوعی از سنبوسه است.

قطاب.

[قِ] (اِخ) نام موضعی است، و در اشعار راعی از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قطابر.

[قُ بَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

قطابة.

[قُ بَ] (ع اِ) پاره ای از گوشت. (منتهی الارب).

قطابة.

[قُ بَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قطابی.

[قُ] (اِ) مثل سنبوسه چیزی است که در روغن بریان نمایند، و در فارسی بودن این لفظ نظر است. (آنندراج).

قطابی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قطابة. رجوع به قطابة شود.

قطابی.

[قُ] (اِخ) محمد بن سنجر. از مردم گرگان است که در قطابه سکونت داشت و در بغداد حدیث نوشت. وی از محمد بن یوسف قربانی روایت کند و گروهی از او روایت دارند. او به سال 258 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان).

قطاتان.

[قَ] (ع اِ) تثنیهء قَطاة. رجوع به قطاة شود.

قطاتان.

[قَ] (اِخ) موضعی است، و در اشعار امرؤالقیس از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قطاج.

[قَ / قِ] (ع اِ) رسن کشتی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطار.

[قِ] (ع اِ) یک رسته شتر. (منتهی الارب). القطار من الابل، قطعة علی نسق واحد. ج، قُطُر، قُطُرات. تقول: رأیت قطاراً من الابل و قُطُراً. (اقرب الموارد). شتران قطارشده و بر یک نسق رونده، و در اصطلاحات الشعرا ده شتر فراهم آمده. (آنندراج). || و حالا اطلاق آن بر جمعی از هر چیز کنند، و با لفظ بودن و کشیدن و بستن استعمال نمایند. (آنندراج) :
از گوزنان هست بر هامون گروه اندر گروه
وز کلنگان هست بر گردون قطار اندر قطار.
امیرمعزی (از آنندراج).
نبوده ست در کوچهء لاله زار
شقایق بدین رنگ هرگز قطار.
ملا طغرا (در تعریف نی، از آنندراج).
کار دلم به کودک شوخی فتاده است
کو همچو بیضه میشکند صد قطار دل.
ملاطغرا (از آنندراج).
به تار موی ببندد هزار زیبا را
چو گل فروش که گل را قطار می بندد.
امیرخسرو (از آنندراج).
ز شرزه شیران افکنده شد سپاه سپاه
ز زنده پیلان آورده شد قطارقطار.
؟ (از آنندراج).
|| مجموعهء اطاقهایی که با لوکوموتیو پشت سر هم روی خطّ آهن حرکت کند. ترن(1). (از فرهنگ فارسی معین). || جِ قطرة. (منتهی الارب).
(1) - Train.

قطار.

[قُ] (ع اِ) باران بزرگ قطره. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطار.

[قَطْ طا / قُطْ طا] (اِخ) نام آبی است معروف در عرب، و گویا در نجد باشد. (معجم البلدان).

قطار.

[قِ] (اِخ) موضعی است میان واسط و بصره. (منتهی الارب).

قطار.

[قِ] (اِخ) شهری است میان شیراز و کرمان. (منتهی الارب).

قطار.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 49000 گزی جنوب خاوری مراغه و 16000 گزی شمال خاوری راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 408 تن میباشد. آب آن از قوری چای و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطار.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو ااز بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 56000 گزی جنوب خاوری مراغه و 24500 گزی خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 125 تن میباشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطار.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان درختگان بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 40000 گزی شمال خاوری کرمان و 3000 گزی شمال راه مالرو شهداد به کرمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 50 تن میباشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطارآغاج.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 42 هزارگزی شمال باختر قصبهء کبودرآهنگ و 6 هزارگزی خاور قافله رو زنجان به همدان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 146 تن میباشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و تابستان از شیرین سو اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قطارالنگ.

[قَ اُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 30 هزارگزی شمال باختری فریمان است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 40 تن میباشد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قطارب.

[قَ رِ] (ع اِ) جِ قُطْرُب. غولان نر. (آنندراج). رجوع به قطرب شود.

قطارقوئی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 64 هزارگزی باختری قصبهء کبودرآهنگ و 4 هزارگزی باختری شوسهء همدان به بیجار. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 128 تن میباشد. آب آن از چاه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد، و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قطار کشیدن.

[قِ / قَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) صف بستن. صف کشیدن. به صف درآمدن. رجوع به قطار شود.

قطارگز.

[قَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 120 هزارگزی جنوب باختری قصبه رود و 15 هزارگزی جنوب مالرو عمومی زوزن به چاه باغ. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم سیر است. سکنهء آن 270 تن میباشد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قطارگز.

[قَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان سنخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری اسفراین. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 3 تن میباشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قطارگز.

[قَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 42 هزارگزی باختر بیرجند. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر است. سکنهء آن 12 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزرعهء زیر آب جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قطارة.

[قُ رَ] (ع اِ) چکیده از خون و جز آن. (منتهی الارب). چکیدهء هر چیزی. || آب اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطاری.

[قُ ری ی] (ع ص، اِ) مار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): حیة قطاری، بضم؛ مار سیاه که در تنهء درخت جای گیرد، یا مار که زهر وی از دهنش بچکد جهت فزونی. (منتهی الارب). رجوع به قطاریة شود.

قطاری.

[قُ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قُطارة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطارة شود.

قطاریق.

[قَ] (اِ) هایهوی جنگ، یعنی شور و غوغائی که به وقت جنگ و امثال آن برمی آید. (آنندراج از غیاث).

قطاریة.

[قُ ری یَ] (ع ص، اِ) مار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): حیة قطاریة؛ تأوی الی قطر جبل. (اقرب الموارد از لسان). رجوع به قطاری شود.

قطاس.

[قُ] (معرب، اِ) گاوی است بحری که دم او را بر گردن اسبان و بر سرهای علم بندند، و بعضی گویند گاوی است که در کوههای خطا(1) میباشد. (برهان).
(1) - از یونانی Kete (ماهی بزرگ) = لاتینی Cete = فرانسوی Cetaces، نوعی از پستانداران شامل حیوانات دریائی از قبیل بال (وال)، عنبرماهی و دلفین که بدن آنها به شکل ماهی است و پوست آنها برهنه است، و تعبیر این کلمه به گاو خطایی خطاست و گاو مزبور همان غژغاو = Yackاست که پرچم از آن گیرند. (حاشیهء برهان چ معین).

قطاط.

[قَ طِ] (ع اِ فعل) بس است مرا. (منتهی الارب). حسب. (اقرب الموارد).

قطاط.

[قِ] (ع اِ) جِ قِطّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطّ شود. || مثال که بر آن قطع کنند. (منتهی الارب). المثال الذی یحذی علیه. (اقرب الموارد). || مدار سم ستور. || سخت برپیچیدگی و مرغولی موی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت و شدید. (اقرب الموارد). || کرانهء بالائین غار کوه. || کرانهء کوه. || کرانهء سنگ که گویا بریده شده است. ج، اَقِطّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطاط.

[قَطْ طا] (ع ص) مبالغه است از قَطّ. رجوع به قَطّ شود. (اقرب الموارد). خراط که حقه ساز است. (منتهی الارب).

قطاطة.

[قَ طَ] (ع مص) مرغول و پیچان گردیدن موی. (منتهی الارب). کوتاه و پیچان بودن موی. (اقرب الموارد). رجوع به قَطَط شود.

قطاع.

[قِ] (ع اِ) کازود(1) و کارد که بدان جامه و چرم و مانند آن بُرند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درم. (منتهی الارب). دراهم. (اقرب الموارد). || هنگام رسیدن خرما و انگور و جز آن و هنگام درودن آن. (منتهی الارب): هذا زمن القطاع، و یفتح؛ ای زمن صرام النخل. (اقرب الموارد). || جِ قِطْع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطْع شود. || جِ قطیع، به معنی شاخی که از آن تیر سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطیع شود.
(1) - کازود؛ مقراض.

قطاع.

[قِ] (ع مص) بریده و سپری شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بریده و سپری شدن آب چاه. (آنندراج). رجوع به قَطاع و قُطوع شود. || از سردسیر به گرمسیر رفتن پرنده و به عکس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُطوع شود.

قطاع.

[قَ] (ع اِ) هنگام رسیدن خرما و انگور و جز آن و هنگام درودن آن. (منتهی الارب). رجوع به قِطاع شود. || (مص) بریده و سپری شدن و منقطع شدن، یا کم شدن. رجوع به قُطوع شود. || از سردسیر به گرمسیر رفتن یا به عکس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطاع و قُطوع شود.

قطاع.

[قَ] (ع مص) بریده شدن دست از بیماری. (منتهی الارب). جدا شدن دست از بیماری، یا به بریدن. (اقرب الموارد). رجوع به قَطْع و قِطاع شود.

قطاع الطریق.

[قُطْ طا عُطْ طَ] (ع اِ مرکب) راه زنان که مال مسافران را به غارت برند یا قتل کنند و به فریب کشند. (آنندراج) (از غیاث).

قطاعة.

[قَ عَ] (ع مص) سخن نتوان گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قَطُعَ الرجلُ قَطاعَةً؛ لم یقدر علی الکلام. (اقرب الموارد). || کم شدن زبان درازی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطاعة.

[قُ عَ] (ع اِ) پارهء جداکرده از چیزی. || آنچه از بریدن افتد. || پارهء جداشده از ادیم خاصه. || لقمه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطاف.

[قِ] (ع مص) تنگ تنگ رفتن و کند رفتن و بد رفتن. (از اقرب الموارد): قطف قطفاً و قطافاً و قطوفاً؛ ضاق مشبها و بطؤ و اساءت السیر و ابطأت، و یا قطاف اسم است نه مصدر، گویند فی دابته قطاف؛ ای ضیق فی المشی. (اقرب الموارد). || (اِ) گام تنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موقع چیدن میوه. (اقرب الموارد). هنگام انگور درودن. (منتهی الارب). قَطاف. (اقرب الموارد). || جِ قِطْف، به معنی خوشهء انگور. (اقرب الموارد).

قطاف.

[قَ] (ع اِ) هنگام چیدن میوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطاف شود. || دایه و کنیزک. (منتهی الارب). علم للامة. (اقرب الموارد).

قطافة.

[قُ فَ] (ع اِ) آنچه از انگور در هنگام چیدن افتد. (اقرب الموارد). غژم افتاده از خوشه به درودن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قطاقط.

[قَ قِ] (ع اِ) جِ قِطْقِط. (معجم البلدان). رجوع به قطقط شود.

قطاقط.

[قَ قِ] (اِخ) نام موضعی است، و در اشعار بعضی شاعران عرب از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قطاقطا.

[قَ قَ] (ع اِ صوت) حکایت آواز قطا. (اقرب الموارد). رجوع به قطا و قطاة شود.

قطالونیا.

[قَ] (اِخ)(1) استانی است در شمال شرقی اسپانیا که از شمال به فرانسه محدود است. 12427 میل مربع مساحت دارد. این بخش اکنون به استان های برشلونه، جیرونا، لیریدا و تاراغونا تقسیم شده است. شمال این سرزمین کوهستانی و در جنوب آن بین سلسله جبال کاستلون نهرهائی جریان دارد. خاک آن حاصلخیز و هوای آن خشک است و مهمترین قسمت صنعتی اسپانیا به شمار میرود. در جنگ داخلی (1936-1939 م.) طرفدار جمهوریخواهان بود که برای آنان استقلال داخلی را شناختند ولی حکومت فرانکو آن را لغو کرد. (الموسوعة العربیة). رجوع به کاتالونی و اسپانیا شود.
(1) - Catalogne.

قطالیة.

[قَ یَ] (اِخ) شهری است بر ساحل جزیرهء سیسیل، و آن را قطانیه نیز گویند، و آن شهری است بزرگ در دامنهء جبل النار و به شهر فیل مشهور است. ابنیهء قدیمه و آثار عجیبه و کتیبه ها دارد که با سنگ مرمر مفروش است و بعضی از سنگها به صورت فیلی کنده شده و بدین جهت آن را شهر فیل گویند. (معجم البلدان).

قطام.

[قَ] (ع اِ) گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج). || باز، یا گوشت آن. (اقرب الموارد).

قطام.

[قَ مِ] (اِخ) نام زنی است، و مبنی بر کسر است نزد اهل حجاز و معرب غیرمنصرف نزد اهل نجد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عوام او را قُطّامه میگویند. در منتهی الاَمال آرد: چون عبدالرحمان بن ملجم به قصد قتل علی (ع) به کوفه آمد در محلهء بنی کنده که مرکز قاعدین خوارج بود فرودشد و قطام بنت اخضر تیمیة را در اینجا ملاقات کرد. قطام سخت نیکوروی و مشکین موی بود و پدر و برادرش را که از خوارج بودند در جنگ نهروان امیرالمؤمنین علی علیه السلام کشته بود، و ازاینرو او را با علی دشمنی بی نهایت بود. ابن ملجم شیفتهء روی او شد و او را خواستگاری کرد. قطام گفت چه مَهر من خواهی کرد؟ گفت هرچه بگوئی، قطام گفت صداق من سه هزار درهم و کنیزکی و غلامی و کشتن علی بن ابی طالب است. ابن ملجم گفت تمام آنچه گفتی ممکن است جز قتل علی که چگونه ازبرای من میسر شود، و چون سرانجام قطام را موافق مذهب خود دید گفت من برای همین منظور به این شهر آمده ام، و قطام جمعی از قبیلهء خود را با وی همراه کرد. (از منتهی الاَمال قمی چ خورشید 1331 ه . ق. ج1 ص124، 125).

قطام.

[قَ] (اِخ) (ابن ام...) مَلِکی بود از ملوک کنده. (منتهی الارب).

قطامی.

[قُ می ی] (ع اِ) چرغ، یا گوشت آن. (منتهی الارب). الصقر، او اللحم منه. (اقرب الموارد). || (ص) تیزنظر و بردارندهء سر به سوی شکار. || نبیذ تند و تیز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطامی.

[قُ می ی] (اِخ) لقب شاعری است کلبی به نام حصین بن جمال، و کنیهء او ابوالشرقی است. (منتهی الارب).

قطامی.

[قُ می ی] (اِخ) شاعری است ثعلبی به نام عمیربن سیبم. (از منتهی الارب). نام وی عمر بن شیبم بن عمرو تغلبی و از شاعران نصرانی است که معاصر اخطل بود. وی به سال 710 م. متولد شده است. اشعاری دارد که در طبقهء نخست به شمار می آید. شهرت وی هنگامی آغاز شد که برای مدح ولیدبن عبدالملک خلیفهء اموی به دمشق رفت، او را گفتند که خلیفه بخیل است و شاعران را چیزی نمیدهد، برو و عبدالواحدبن سلیمان را مدح کن، وی چنین کرد و وقتی از او پرسیدند که چه میخواهد، گفت آرزو میکنم که سی شتر به من صله داده شود. عبدالواحد دستور داد که پنجاه شتر با بارهای گندم و خرما و جامه به وی دهند. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1516 از مجانی الادب ج4 ص293). دیوان قطامی با مقدمه ای و ملاحظاتی از موسیو برت(1) به زبان آلمانی و شروحی به زبان عربی در لیدن به سال 1902 م. چاپ شده است. در دار الکتب المصریه نسخه ای خطی از این دیوان موجود است که به سال 582 ه . ق. نوشته شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1516).
(1) - Barth.

قطان.

[قِ] (ع اِ) چوب فدرنگ. (منتهی الارب). چوب فدرنگ و شکنجه هوده. (آنندراج). شجار الهودج. (اقرب الموارد). ج، قُطُن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطان.

[قَطْ طا] (ع ص) پنبه فروش.

قطان.

[قُطْ طا] (ع اِ) جِ قاطن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قاطن شود : ما بی حب الحیطان و لکن شغف بالقطان. (بدیع الزمان همدانی).

قطان.

[قِ] (اِخ) نام موضعی است، و در شعر حطیئة از آن نام برده شده است. (معجم البلدان).

قطان.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 33500 گزی جنوب خاوری مراغه و 11000 گزی جنوب شوسهء مراغه به سراسکند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 101 تن میباشد. آب آن از رودخانهء لیلان و چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) احمدبن حسن. از محدثان مشایخ شیخ صدوق است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) احمدبن محمد بن احمد. از علمای عامه است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالله. از محدثان و علمای عامه است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) احمدبن محمد بن عمار. از محدثان و علمای عامه است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) احمدبن محمد بن یحیی. از محدثان و علمای عامه است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) حسن بن محمد. از محدثان است. (ریحانة الادب).

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) یحیی بن سعیدبن فروخ بصری، مکنی به ابوزکریا یا ابوسعید. محدث عصر خود و از اصحاب حضرت صادق علیه السلام است، و از گفتهء شیخ طوسی می توان ثقه بودن وی را استظهار کرد. وی به سال 198 ه . ق. درگذشت.

قطان.

[قَطْ طا] (اِخ) کثیربن عباس. از محدثان است. (ریحانة الادب).

قطان جق.

[قُ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 45 هزارگزی خاور سقز و 10 هزارگزی خاور قلعه کهنه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن می باشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. نام جدید این ده سبزده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قطانقان.

[قُ] (اِخ) از دههای سرخس است. (معجم البلدان) (اللباب).

قطانقانی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قُطانقان. (اللباب). رجوع به قطانقان شود.

قطانقانی.

[قُ] (اِخ) شادی بن علی. از راویان است. وی از عبدالله بن عثمان و حامدبن آدم و جز ایشان روایت کند. (اللباب).

قطانقو.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 29500 گزی شمال باختری قره آغاج و 4000 گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 187 تن میباشد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطانة.

[قَ نَ] (ع اِ) دیگ. (اقرب الموارد) (آنندراج).

قطانة.

[قَ نَ] (اِخ) شهری است به جزیرهء صقلیّه (سیسیل) که گروهی از شهداء تابعین در حدود سی تن در مقبرهء شرقی آن به خاک رفته اند. و بین قطانة و قصریانه در مشرق جزیره قبر اسدبن حارث صاحب اسدیات در فقه است. وی از بزرگان نویسندگان به شمار آید. (معجم البلدان).

قطانی.

[قَ نی ی] (ع اِ) ج قُطْنیّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطنیة شود.

قطانی.

[] (اِخ) شیخ جاوی. از دانشمندان است. او راست: تسهیل الامانی فی شرح عوامل الجرجانی. کتاب دیگری به نام تسریح العوامل فی شرح العوامل از همین مؤلف در مصر به سال 1325 ه . ق. با کتاب تسهیل الاسماء به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1517).

قطاة.

[قَ] (ع اِ) سرین. (منتهی الارب). عجز. (اقرب الموارد). || مابین هر دو ران. (منتهی الارب). مابین الورکین. (اقرب الموارد). || جای نشستن ردیف از ستور. (منتهی الارب). مقعد الردیف من الدابة. تقول: رکبت قطاة الفرس. (اقرب الموارد). || مرغی است که سنگخوار نامند. (منتهی الارب). پرنده ای است به شکل کبوتر که آواز آن قطاقطا است، و گاهی به جهت مشابهت آن را کبوتر خوانند و آن بر دو نوع است: جونی و گذری. جمع آن قطا و قَطَوات است و گاهی قَطَیات گویند.

قطب.

[قَ طَ] (ع مص) گرفتن چیزی را و سپس گرفتن باقیماندهء آن برحسب اول به گزاف و تخمین نه به وزن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: اَخَذهُ قَطَباً قد نهی عنه الشرع. (اقرب الموارد) (لسان العرب).

قطب.

[قَ] (ع مص) آژنگ افکندن میان دو ابروی و ترش کردن روی. رجوع به قُطوب شود. || بریدن و فراهم آوردن. فراهم آمدن و مجتمع گشتن. گویند: قطب القوم. || آمیختن. || به خشم آوردن. || پر گردانیدن. || در هم افکندن گوشهء جوال را و دوتاه ساختن و گرد کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطب الجوالق. (اقرب الموارد).

قطب.

[قُ] (ع اِ) تیزی پیکان. (لسان العرب). || مهتر و سردار قوم که مدار کار بر وی باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سپهسالار. (منتهی الارب). صاحب الجیش. (اقرب الموارد). || ستونهء آهنی آسیا. (منتهی الارب). آهنی است که بر گرد آن سنگ بالا گردد. گویند: دارت الرحی علی قطبها و الارحاء علی اقطابها. (اقرب الموارد). قطب رحی الحرب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قوام چیزی و مدار آن. || شیخ یگانه. لقب آن ولی که انتظام ملکی یا شهری در عالم معنوی به حکم الهی در قبضهء اقتدار او مفوض باشد. (آنندراج). ج، اقطاب، قُطوب، قِطَبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گیاهی است خارآگین که سه خار دارد مانند خسک که به آن خار سه پهلو نیز گویند، و ابوحنیفه گوید: قطب مانند ریسمانی بر روی زمین کشیده میشود و گلی زرد دارد و در آن هنگام که درو شود و خشک گردد خاری دارد و مردم به دشواری میتوانند بر آن پای گذارند زیرا مثل سنگ ریزه به پای میچسبد. (لسان العرب). || (اصطلاح فیزیک) دو انتهای هر جسم الکتریسیته دار را قطب گویند که قطبین آهن ربا و قطبین پیل در آن ثابت و در جریان متناوب یعنی جریانی که شدت و سوی الکتریسیته در آن با زمان تغییر میکند قطب در حال تغییر است. || (اصطلاح هیأت) قطب آسمان، محل برخورد محور عالم است با کرهء سماوی، و ستارهء قطبی را نیز از آن جهت قطبی گویند که این ستاره در حوالی قطب شمال کرهء سماوی قرار دارد، و البته روزی تغییر خواهد کرد، چنانکه همین اکنون بر روی نقطهء قطبی قرار ندارد. || (اصطلاح هندسه) یکی یا هر دو انتهای محوری که کره در حول آن می چرخد، به طور کلی. || رأس هر عرقچین کروی را قطب گویند و قطب مرسوم در کره کنار قطر عمود بر این دائره است که کره را قطع میکند و از این جهت دائرهء مرسوم در سطح کره دو قطب دارد. و قطب و قطبی(1) در دائره و کره و مخروط در هندسه قابل بحث است. برای تبیین این مطلب مناسب است که ابتداء قطب و قطبی را در دایره و سپس در کره تعریف کنیم.
الف: قطب و قطبی در دایره: هرگاه در صفحهء دایره ای به شعاع R و به مرکز O نقطهء فرض شود و سپس در امتداد خط OPنقطهء Qآن چنان به دست آید که OP.OQ=R2گردد برحسب تعریف خط Dعمود بر خط OPQ در نقطهء Q قطبی نقطهء Pقطب خط Dاست. هرگاه نقطهء P درون دایره باشد خط Dخارج دایره خواهد بود. چنانکه نقطهء Pبرون دایره باشد خط Dدرون دایره است.
تبصره: چون چهار نقطهء QABP به نسبت توافقی تقسیم میشوند از اینجا تعریف دیگر قطبی به دست می آید: قطبی هر نقطه مکان هندسی مزدوج های متوافق آن نقطه است نسبت به دو نقطه تقاطع قاطعی که از آن نقطه بر دایره رسم شود.
ب: قطب و قطبی در کره: هرگاه در کره ای به شعاع Rو به مرکز O نقطهء P اخذ شود و سپس در امتداد OPنقطهء Q آن چنان به دست آید که OP.OQ=R2 گردد برحسب تعریف صفحهء Dعمود بر خط OPQدر نقطهء Qقطبی نقطهء P و نقطهء P قطب صفحهء Dاست. برحسب آنکه نقطهء P درون یا برون کره انتخاب گردد قطبی برون یا درون قرار می گیرد. || (اِخ) (اصطلاح جغرافیا) دو نقطه ای را که محور زمین با کرهء زمین برخورد می کند قطبین زمین گویند. اکتشافات قطبی و شرح مسافرت و نتایج تحقیقات برد(2) سیاح و کاشف معروف آمریکائی در قطب جنوب: دریاداری ممالک متحدهء آمریکای شمالی با توجه به اهمیت سوق الجیشی قطب جنوب به منظور دفاع قارهء آمریکا چند دسته از علماء و سران سپاه خود را در سال 1946 م. برای تحقیقات و تجسسات نظامی و علمی بدان سمت گسیل داشت. در اول ماه مارس 1946 هیأت اعزامی فرسببت(3) روانهء آبهای شمال کانادا گردید و در تابستان همان سال ناو نرتن سوند(4) به همراهی چند کشتی یخ شکن سواحل غربی شبه جزیرهء گروئنلند را پیمود. این دو اقدام به منزلهء اولین قدم دولت آمریکا در راه قطب شمال برای پیش بینی های نظامی و سیاسی به شمار میرود ولی دریاداری آمریکا برای احتراز از اعتراضات سایر دول درصدد جستجوی سرزمین دیگری برآمد که در آنجا بتواند بدون ایجاد مشکلات سیاسی بین المللی به تجربیات و تحقیقات خود با خیال آسوده ادامه دهد، لذا از اعزام هیأت های علمی و نظامی به قطب شمال منصرف گردید و برای این کار اراضی وسیع غیرمسکون قطب جنوب را که دول معظم اروپا کمتر متوجه آن بودند انتخاب نمود، معذلک چند دولت بر این عمل دریاداری آمریکا اعتراض کردند ولی چون ممالک متحدهء آمریکای شمالی اراضی قطب جنوب را به منزلهء اراضی مواتی میدانست که احیاء آنها برای هر کس بدون مانع و رادع است ازاینرو وقعی به اعتراضات آنان نگذارد و مقدمات مسافرت هیأتی را که در سال 1946 به قطب جنوب اعزام گردید فراهم نمود. نظیر این هیأت که آن را به انگلیسی «های جَمْپ»(5)(پرش ارتفاع) نام نهادند در تاریخ اکتشافات قطبی ثبت نشده است. فرماندهی این گروه به ریچارد برد دریاسالار آمریکائی واگذار گردید، سیاح نامبرده قبل از مسافرت اخیر خود سه بار دیگر ریاست هیأتهای اعزامی قطبی را به عهده گرفته بود که آخرین بار آن در سال 1939 میباشد. اولین منظور دریاداری آمریکا این بود که از شرایط لازم برای نبرد در هوای فوق العاده سرد اطلاع حاصل کند و در عین حال از استقامت سازوبرگ و وسائل حمل ونقل نظامی از قبیل هواپیما و زیردریائی و مواد غذایی و لباس افراد در آب وهوای قطبی آزمایش به عمل آورد و از طرف دیگر میخواست تمام افراد این هیأت را با برف و یخ بندان شدید قطب آشنا سازد تا بتوانند یک پایگاه نظامی مناسب با آب وهوای این ناحیه در آنجا برقرار نمایند. هیأت اعزامی برد علاوه بر این هدف نظامی یک منظور دیگر داشت و آن عبارت بود از جمع آوری اطلاعاتی درباب مسائل جغرافیائی و اقلیم شناسی و وضع میاه و ساختمان معرفة الارضی قطب جنوب. ولی تحقیقات در اطراف این موضوعها به هیأت دیگری به ریاست یک نفر سروان احتیاط به نام رن(6) واگذار گردید و قرار شد که این هیأت در تاریخ پانزدهم ژانویهء 1947 با یک کشتی یخ شکن به سمت قطب جنوب رهسپار شود و مدت چهارده ماه در منطقهء مارگریت بس توقف کرده و به تفحصات علمی مشغول گردد. دولت آمریکا وسایل این مسافرت را با شکوه فوق العاده تهیه کرد و سیزده کشتی با چهارهزار ملوان تحت فرماندهی ریچارد برد قرار داد. مجموع این قوای بحری به سه دسته تقسیم شدند و انجام امر خاصی به هر یک از آنها محول گردید. این گروه از یک دستهء اصلی و دو دستهء فرعی تشکیل شده بود و اینطور تصمیم گرفتند که دستهء اصلی در اراضی قطبی پیاده شود و از دو دستهء دیگر طلایه باید یک دسته به سمت مشرق و دستهء دیگر به جانب مغرب در آبهای قطبی طی طریق نموده و اطلاعاتی درباب مسائل مربوط به هواپیمائی و جغرافیا و اقلیم شناسی به دست آورد. وسایل کار هر یک از دو دستهء اخیر عبارت بود از یک کشتی هواپیمابر حامل شش هواپیمای دریانشین دوموتوره هر کدام به ظرفیت 25 تن با قدرت لازم برای پنج هزار کیلومتر پرواز و سه هواپیمای عمودپرواز و سه هواپیمای کمکی با اسکی برای فرودآمدن و برخاستن در برفهای قطب و یک کشتی نفت کش و یک کشتی جنگی به ظرفیت 2400 تن. دستهء طلایهء شرق از نرفلک(7) در ایالت ویرجینیا به سمت جزیرهء پیراول حرکت کرد و دستهء طلایهء غرب از سان دیگو در کالیفرنیا راه افتاد و پس از رسیدن به جزایر بالنی(8) هواپیمای دریانشین خود را به جانب ارض ویکتوریا که قطب مغناطیس جنوب در آن ناحیه واقع است اعزام داشت و مشغول اکتشافات در مغرب قطب جنوب گردید. انجام مأموریت مهمتری که مقصود اصلی دریاداری امریکا بود به دستهء مرکزی واگذار شد. این دسته میبایستی از نرفلک حرکت کند و پس از رسیدن به جزیرهء اسکات(9) در آخر ماه دسامبر در دریای رس دنبال کشتیهای یخ شکن راهی باز کرده و در این ناحیه روی صفهء وسیعی از یخ سیصد نفر از اعضاء هیأت را پیاده کند تا آنان بتوانند در جوار محلی که در سال 1939 ریچارد برد در آنجا اقامت کرد و آمریکای کوچک نام داشت یک پایگاه هوائی ایجاد نمایند و تصمیم داشتند که شش هواپیمای داگلاس(10) را که از ناو هواپیمابر موسوم به فیلیپین سی(11) پرواز خواهند کرد در این پایگاه هوائی مستقر سازند. در تاریخ دوم ژانویهء 1947 ناو هواپیمابر فیلیپین سی به ظرفیت 27هزار تن از نرفلک حرکت کرد و در آخر همان ماه به دهانهء دریای رس رسید. هیأت مرکزی با وسایل ذیل مجهز شده بود: یک کشتی ده هزارتنی مخصوص حمل ونقل از نوع داکوتا(12)، شش هواپیمای عمودپرواز، شش هواپیمای بزرگ دریانشین، دو دستگاه وسیلهء حمل ونقل برای حرکت در آب و در خشکی، دو هواپیمای دریانشین با مخزن هوا و یک هواپیمای اسکی دار مأمور ارتباط طیاره های داگلاس که دارای دو زوج چرخهای قابل اختفاء و اسکی بودند میبایستی از دریای فیلیپین به وسیلهء موشکهای یدکی که در زیر بال آنها قرار داده شده بود پرواز کنند، این هواپیماها با دستگاه مخصوص برای گرم کردن موتور و محل سرنشینان آن مجهز شده و مخازن یدکی بنزین نیز برای آنها تعبیه گردیده بود و بدین ترتیب میتوانستند مدت ده ساعت متمادی در آسمان پرواز کنند، و به اضافه یک دستگاه الکترونی در این طیاره ها نصب شده بود که به وسیلهء آن چگونگی ساختمان معرفة الارضی طبقات خاک را زیر توده های یخ تعیین مینمودند و یک دوربین عکاسی در اختیار داشتند که در آن واحد سه عکس برمیدارد، یکی عمودی و دو تای دیگر از دو جهت مختلف (هواپیماهای دریانشین عیناً دارای همان تجهیزات بودند و اگر این هواپیماها در موقع فرودآمدن دسترسی به آب دریا پیدا نمیکردند ناچار بودند از اسکیهای خود استفاده نموده و روی برف بنشینند. سرنشینان آن به اندازهء کافی مواد غذائی و وسائل زندگانی در اختیار داشتند تا اگر حادثه ای رخ دهد بتوانند حداکثر مدت دو ماه زیر چادرهای سفری زندگانی کنند و به وسیلهء دستگاه رادار کوچکی طیاره های عمودپرواز را از مواضع خود باخبر سازند). محمولات سه کشتی دیگر عبارت بود از وسایل زندگانی و غذای یخ زده و خشک کرده و مادهء مخصوصی به اسم پرمیگان جهت تغذیه در نواحی قطبی و نُه خانهء کوچک و چندین چادر و قطعات چوب و دو عدد ماشین برف روب و چند سورتمه و عدهء زیادی کمک برادور برای کشیدن سورتمه ها و وسایل تفریح و لوازم زندگانی اعضاء هیأت برای مدت پنج ماه تهیه شده بود و در یک زیردریائی متخصصین غیرنظامی مأمور بودند میزان شوری آب و درجهء حرارت آن را تعیین نموده و به مشاهدهء زندگانی و ثبت آمار حیوانات ذره بینی طبقات مختلف آب مشغول شوند. عده ای غواص نیز مأموریت داشتند تا در صورت لزوم سد یخ معروف به مدرس را با مواد قابل انفجار منهدم سازند. سیصد نفر متخصص نظامی و غیرنظامی بین کارکنان وزارتخانه ها و مؤسسات مختلف مثل آرتش و بحریه و ادارهء میاه شناسی و نقشه برداری و اقلیم شناسی برای شرکت در این هیأت انتخاب گردیدند. دستهء مرکزی در تاریخ دوم دسامبر 1946 از نرفلک حرکت کردند و پس از عبور از تنگهء پاناما سواحل آمریکای جنوبی را به همراهی واحدهای دستهء طلایهء مشرقی پیموده و در 31 دسامبر مقابل دریای رس رسیدند و در نظر داشتند که در امتداد ساحل خلیج بالن صد میل طی طریق کنند و در آنجا عده ای را که موظف به ساختن پایگاهی در آمریکای کوچک بودند پیاده نمایند ولی عبور از سد بزرگ یخ اطراف دریای رس دشوار بود زیرا دستهء مرکزی به علت خطرهای احتمالی کوههای متحرک یخ و طوفان و برف و جریانهای شدید آب در مدت یازده روز نتوانستند بیش از 150 میل راه را بپیمایند. در تاریخ نوزدهم ژانویهء 1947 زیردریائی سنه اجباراً دستهء کشتیها را ترک نمود. سرنشینان آن دنبال کشتی یخ شکن مطالعات خود را در قسمت اقیانوس شناسی در آبهای قطبی تعقیب نموده و روز اول فوریهء همان سال به آمریکا بازگشتند. سه واحد دیگر از کشتیهای هیأت اعزامی با زحمات زیاد راه را باز کرده و به سد یخ دریای رس رسیدند. در هفدهم ژانویه چند نفر از مأموران کشتی نرث ویند(13) در قطعه خاکی که برد در 1941 در آنجا اقامت کرده بود پیاده شدند و ساختمانهای موقت او را دست نخورده یافتند. کشتیهای باربری در خلیج بالن که عرض آن بر اثر فشار یخچالها از یک میل به 400 متر رسیده بود لنگر انداختند، پس از آنها کشتی باری یانسی داخل خلیج گردیده و محمولات خود را پیاده کرده و وسایل اردوزنی و یک یخچال برای نگاهداری آذوقه که با قطعات یخ ساخته شده بود و یک دستگاه تلگراف بی سیم در چهارکیلومتری محل اقامت هیأتی که در سال 1941 بدانجا رسیده بود نصب کردند. در تاریخ 27 ژانویه یک کوه متحرک یخ به طول 200 گز داخل خلیج بالن شده و برای احتراز از برخورد با آن سه فروند از کشتیهای امیرالبحر کروزن لنگرگاه را ترک کرده و هفتاد نفر از همراهان مشارالیه با زاد و توشهء کافی در روی سد یخ پیاده شدند. یکی دیگر از کشتیهای باری کروزن در تاریخ 23 فوریه برای ملاقات ناو هواپیمابر فیلیپین سی حامل برد به نقطه ای که در ششصدمیلی عرض شمالی واقع شده بود رهسپار گردید، درحالی که دستهء مرکزی از کشتیهای یخ شکن خود دور مانده و در دریای رس با طوفان شدید برف مبارزه میکرد و بیم آن میرفت که بر اثر پائین آمدن درجهء حرارت از قطعات بزرگ یخ محصور شود. امیرالبحر برد روز 28 ژانویه از روی ناو هواپیمابر فیلیپین سی با شش هواپیمای داکوتا پرواز نموده و در تاریخ دوم فوریه هر چهار کشتی باری کروزن از آرامش موقتی هوا استفاده کرده و مجدداً وارد خلیج بالن شدند ولی دوباره طوفان برف شروع شده و چون دریاسالار کروزن بیم آن را داشت که قطعات بزرگ یخی که در شمال آمریکای کوچک به حرکت درآمده بود دوباره به هم متصل شود و راه آنان را مسدود سازد و مانع بازگشت هیأت اعزامی به دریای آزاد گردد، لذا در تاریخ هشتم فوریه دستور داد پایگاه را تخلیه کنند و مقرر شد که برد با 197 نفر از ملوانان و همراهانش مدت سه هفته در آن محل بمانند در این هنگام دستهء مرکزی راه خود را تا جزیرهء اسکات باز کردند و در این محل توقف نمودند تا دسته ای از مأموران که با یخ شکن ها حرکت میکرد به آنان برسد. سرانجام پس از زحمات زیاد و تصادف با انقلابات شدید جوی مثل طوفانهای سهمگین برف و تاریک شدن هوا و بادهائی که به سرعت 65 کیلومتر در ساعت میوزید دستهء مرکزی توانست 200 میل راه بین خلیخ بالن و جزیرهء اسکات را طی کند. (روز پانزدهم فوریه آسیبی به سکان کشتی ماونت دیمپیوس(14) وارد گردیده و این کشتی مجبور شد به کمک بادبان بزرگی مدتی میان کوههای یخ در حین تعمیر حرکت کند. در همین وقت قطعات یخ آسیب دیگری بر کشتی باری مریک(15) وارد آورد به طوری که یخ شکن نرث ویند(16) آن را به دنبال گرفته و به سوی زلاند نو حرکت کرد ولی در شانزدهم فوریه طوفان شدیدی سیمی که این دو کشتی را به هم متصل میساخت پاره کرد و عنان اختیار از دست ملوانان کشتی باری تا مدتی رها شد و صدمات شدید دیگری بر آن وارد آمد تا اینکه دوباره یخ شکن مزبور بر آن دست یافت و هر دو کشتی در بیست وسوم فوریه به دوندین رسیدند. کشتی یخ شکن پس از تهیهء سوخت خود را به دستهء مرکزی ملحق ساخت. هواپیماهای مأمور اکتشافات در روز 23 فوریه حرکت قطعات بزرگ یخ را در اطراف پایگاه آمریکای کوچک به کروزن اطلاع دادند و چون هر آن ممکن بود که راه ارتباط به صدوهفت نفر ساکنان این محل مسدود شود نامبرده با موافقت برد تصمیم به تخلیهء پایگاه گرفت. یکی از کشتیهای یخ شکن موسوم به برتن آیلند(17) که عده ای از سرنشینان آن در هشتم فوریه آثار هیأت اعزامی اسکات را یافته بود راهی در میان خلیج بالن باز کرده و گروهی را که در آنجا متوقف شده بودند با خود برد و تمام اثاث و وسایل دیگر آنها را از قبیل شش هواپیمای داکوتا مجهز به اسکی و دو تراکتور و مخازن آذوقه برجای گذاشت، پس از آن دستهء مرکزی به سمت ولینگتن(18) راه افتاد و در تاریخ هفتم مارس با تمام کشتیهای همراه خود به استثناء کشتی باری وانسی(19) که قب به آمریکا مراجعت کرده بود به محل مزبور رسید. بدین ترتیب هیأت اعزامی برد پس از هشت هفته اقامت در آبهای قطب جنوب مغلوب سرمای زمستان بی موقع گردیده و بدون اینکه موفق به انجام مقصودش شود به پایگاه اصلی خود مراجعت کرد، با وجود این میتوان گفت مؤسسین هیأت برد نتایج بسیاری از این مسافرت به دست آوردند و از هم اکنون میتوان به اهمیت اطلاعات نظامی و علمی و جغرافیائی که برد جمع آوری کرده است پی برد. در وهلهء اول عملیات این هیأت ثابت کرد که از هواپیماهائی که از روی ناو هواپیمابر بلند شده و به وسیلهء اسکی روی برف می نشستند نتیجهء مطلوبی گرفته شد و از تجربیاتی که در آمریکای کوچک به عمل آمد معلوم گردید که تهیهء فرودگاه برای طیاره های سنگین وزن در نواحی قطبی کار مشکلی نیست و به اضافه دریاداری آمریکا چهارهزار نفر از افراد خود را در سرمای قطب به تمرینات نظامی وادار کرد و مقدار معتنابهی از سازوبرگ و زاد و توشه را در این آب وهوا در معرض آزمایش قرار داد، مث پانزده نفر از افرادی که مأمور تخریب سد یخ بودند مدت 20 دقیقه با لباس مخصوصی که در موقع حملهء به ژاپن برای افراد نیروی دریائی تهیه شده بود زیر یخ شنا کردند بدون اینکه کمترین گزندی به آنان رسد. ولی ادامهء عملیات برد بدون تحمل خسارت صورت نگرفت. در سی ام دسامبر 1946 یکی از هواپیماهای دریانشین طلایهء شرق در حین پرواز گرفتار مه غلیظی شده و با کوهستانی تصادف کرد و از هم متلاشی شد و به علت انقلاب هوا تا مدت دو هفته جستجوی سرنشینان این هواپیما میسر نگردید تا سرانجام در تاریخ یازدهم ژانویه بقایای آن را در ارض السورت یافتند. از شش نفر سرنشینان فقط سه نفر جان به سلامت بردند و هواپیمای عمودپرواز نیز به دریا افتاد، ولی وقوع این حوادث ناگوار خالی از فایده نبود زیرا معلوم شد که درصورت بروز سانحهء هوائی فرستادن قوای کمکی برای نجات دادن گمشدگان در صحرای منجمد نواحی اطراف قطب مقدور است، باوجود انقلابات پی درپی چند هواپیمای قوی 270 بار در آسمان قطب پرواز نموده و درنتیجهء این پروازها هیأت اعزامی برد موفق به اکتشافات جغرافیائی سودمندی گردید، هواپیماهای دریانشین دستهء طلایهء شرق 900 میل بر فراز سواحل والگرین(20) (که در سال 1940 برد موفق به کشف آنها شده بود) در کنار دریای روزولت پرواز کردند، درنتیجهء عملیات اخیر جهت امتداد رشته جبال کهلر از شمال به جنوب در کنار شبه جزیره ای معلوم گردید و درعین حال خلیج وسیعی که گویا متصل به دریای رس میباشد داخل ارض ماری برد(21) کشف شد، ارتفاع یکی از قلل جبال کهلر 4000 متر تعیین شده و آن را موقتاً به نام کوه اشعهء مجهول نامیدند. موقع جغرافیائی کوه روث سیمپل(22) که به ارتفاع 4500 متر است در روی نقشه 70 میل در جنوب غربی نقطه ای که قب تعیین شده بود تصحیح گردید. در مشرق دریای روزولت ساحلی از سنگ به ارتفاع 37 متر مشاهده شد که در بعضی از نقاط آن قطعات خاک قهوه ای رنگی دیده میشود کشف. دو جزیره و قله کوهی به ارتفاع 1500 متر در نزدیکی کوهستان روث سیمپل بر شمارهء اکتشافات جدید بیفزود. (در اطراف سد یخ این دریا یعنی از خلیج سولز برگر(23) تا شبه جزیرهء پالمر(24) قطعات یخ وجود ندارد و قابل کشتیرانی است، از طرف دیگر خلبانان طلایهء مغرب هزار کیلومتر در اراضی ویلکس(25) که تاکنون کسی به آنجا نرفته بود پرواز کردند و فلاتی در آن ناحیه یافتند که سطح آن از یخ مستور است و منتهی به یک رشته سواحل سنگی میشود، در داخل این فلات برجستگیهائی به ارتفاع 2700 متر وجود دارد، این ارتفاعات نیز از یخ پوشیده شده است، در یازدهم فوریه هوانوردان دستهء مغرب و ساحل رن به زمین جدیدی رسیدند که عرض آن 36 میل است و عدهء زیادی دریاچهء بدون یخ در آن واقع شده و رنگ خاکش تیره است و احتمال میرود که دارای معادن ذغال سنگ باشد. این محل را واحهء بونکر نامیدند. در دوم مارس یک واحهء وسیعتر با همان خصوصیات در پانصدمیلی واحهء اول در جوار کوهستان وستفلد داخل ساحل اینگرید مشاهده نمودند، محتمل است که حرارت نسبی آب در این نواحی معلول وجود کوههای آتش فشان باشد، درهرحال چون آب دریاچه های این منطقه یخ نمی بندد لذا میتوان آنها را برای فرودآمدن طیاره های دریانشین و تأسیس پایگاههای هوائی مورد استفاده قرار داد. دستهء مزبور پس از هفت ساعت پرواز به ساحل ارض آدلی رسید که در سال 1840 سیاح دیگری به نام دومون دورومیل از آنجا عبور نموده و گمان کرده بود که موفق به کشف خلیجی شده است، درصورتی که دستهء طلایهء غرب آن محل را شبه جزیره ای تشخیص داد و خلیج دیگری در ساحل فکس مشاهده کرد. به طورکلی هواپیماهای دریانشین هر دو دسته 4900 میل در آسمان سواحل دائرهء قطب جنوب پرواز نموده و هواپیماهای مخصوص حمل ونقل برد داخل این قارهء وسیع شده و از موضع جغرافیائی قطب عبور نموده و در چهاردهم فوریه به یک سلسله کوه رسیدند که ارتفاعش 4500 متر است. این سلسله جبال از جنوب کوهستان هرلیک(26) تا جنوب شرقی آمریکای کوچک به طول یکهزارودویست متر کشیده شده و تصور میرود که دنبالهء کوههای رن مد است. رنگ سرخ خاک این کوهستان دلیل بر آتش فشانی آن در اعصار گذشته میباشد. عده ای از علماء اقیانوس شناس که در روی کشتی یخ شکن نرث ویند به تحقیقات میپرداختند موفق به اکتشافات جالب توجهی شدند. این دسته به وسیلهء آلات صوتی جدید که مخصوص تعیین عمق اقیانوسهاست به دهانهء آتش فشانی برخوردند که عمق آن 22هزار متر است، و در نزدیکی همین محل یک رشته کوه زیردریائی به ارتفاع 20هزار متر کشف کردند که یکی از قلل آن 350 متر از سطح دریا بالا آمده است و یک دهانهء آتش فشان زیردریائی عمیقتری به فاصلهء چهل هزار متر از اولی دیده شد، بنابر تحقیقات این دسته کف اقیانوس در دریای رس از رسوبات کوههای یخ مستور است و وجود این رسوبات دلیل بر آن است که دامنهء یخچالهای عظیم قطبی در اعصار گذشته تا این نقاط پیش آمده است، جریانهای آب شیرینی در این نقطه مشاهده گردید که از یخچالها سرچشمه گرفته و در عمق شصت متر از سطح دریا در دورترین نقاط اقیانوس کبیر منتشر میشود. روی هم رفته میتوان گفت که هیأت اعزامی برد به جمع آوری اطلاعاتی توفیق یافته است که اهمیت آنها بعدها معلوم خواهد شد، سازوبرگ این هیأت اعزامی نظامی و علمی نیز نظیر تجهیزاتی بود که در جنگ اخیر برای نبرد در خشکی و در دریا به کار میرفت و منظور اصلی دولت آمریکا این بود که قوای خود را اعم از نفرات و وسائل حمل ونقل و سازوبرگ افراد در آب وهوای قطبی بیازماید و آنان را برای نبردهای احتمالی در قطب شمال آماده کند و چون اراضی وسیع قطب جنوب تا به حال چندان مورد توجه دول معظم جهان قرار نگرفته است لذا فرماندهی عالی نیروی دریائی ممالک متحدهء آمریکای شمالی قطب جنوب را برای رسیدن به هدف خویش انتخاب نمود تا او اطلاعاتی که دربارهء چگونگی دفاع ملی آمریکا در این راه به دست می آورد کام مکتوم بماند و ثانیاً به وسیلهء طرق مختلفهء علمی جدید که در اختیار دارد بتواند با نظم و ترتیب معینی به اسرار مناطق قطبی آگاه گردد. بااینکه تبلیغات دامنه داری تا به حال در اطراف هیأت اعزامی برد به عمل آمده است معذلک دریاداری آمریکا از انتشار اطلاعاتی که مربوط به امور نظامی است تا امروز کام خودداری کرده و مشاهدات این هیأت را دربارهء مسائل مربوط به اقلیم شناسی و چگونگی انتشار امواج الکتریکی در آن ناحیه و ساختمان معرفة الارضی و منابع معدنی قطب جنوب افشاء ننموده است. (از نشریهء اردیبهشت ماه 1337 ه .ش. دانشکدهء ادبیات تبریز).
(1) - Pole et polaire.
(2) - Byrd.
(3) - Frposbite.
(4) - Norton Sound.
(5) - High jump.
(6) - Ronne.
(7) - Norfolk.
(8) - Balleny.
(9) - Scott.
(10) - Doughlas.
(11) - Philippine-Sea.
(12) - Dacota.
(13) - North Wind.
(14) - Mount Dympius.
(15) - Merrick.
(16) - North Wind.
(17) - Bourton Island.
(18) - Velington.
(19) - Vancey.
(20) - Walgreen.
(21) - Marybyrd.
(22) - Ruth Simple.
(23) - Suls Berger.
(24) - Palmer.
(25) - Wilkes.
(26) - Horlick.

قطب.

[قُ طَ] (ع اِ) جِ قُطْبة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُطْبة شود.

قطب.

[قُ طُ] (ع اِ) ستونهء آهنی آسیا و چرخ. (منتهی الارب). آهنی است در سنگ پائین آسیا که سنگ بالا بر آن گردد. (اقرب الموارد). رجوع به قُطْب شود.

قطب.

[قُ] (اِخ) ستاره ای است ساکن نزد قطب شمال که بدان جهات را معین کنند. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطب.

[قُ] (اِخ) موضعی است به عقیق. (معجم البلدان).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش دهستان کردیان از شهرستان جهرم. مختصات جغرافیائی آن عبارتند از: طول 53 درجه و 37 دقیقه از گرینویچ، عرض 28 درجه و 39 دقیقه. ارتفاع آن از سطح دریا در حدود 1060 گز است. این قصبه در 18 هزارگزی شمال خاور جهرم و 52 هزارگزی جنوب شهر فسا واقع است و به دو شهر مزبور و شهر شیراز به وسیلهء شوسه مربوط میباشد. هوای آن گرم و خشک و آب مشروب قصبه از باران است که در آب انبار جمع و نگاهداری میشود، آب برای زراعت از چشمه شور، و دیمی کاری زیاد است. محصولات عبارتند از غلات، پنبه، خرما، تریاک، مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغداری و کسب، صنایع دستی زنان قالی بافی. سکنه مطابق آخرین آمار 1913 تن است. از ادارات دولتی فقط بخشداری و دفتر پست و در حدود 10 باب دکان و یک دبستان نیز دارد. در 2هزارگزی شمال باختر آن خرابه های بندی که برای جمع آوری آب باران ساخته شده بود دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش جویم شهرستان لار واقع در 1هزارگزی خاور جویم و 3هزارگزی باختر شوسهء جهرم به لار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 189 تن می باشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، ذرت و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان فین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 108 هزارگزی شمال بندرعباس و 1000 گزی باختری باختر راه شوسهء بندرعباس به کرمان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 340 تن است. آب آن از قنات و محصول آن خرما، مرکبات و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء فاریابی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان رودآب بخش فهرج شهرستان بم واقع در 41000 گزی باختری فهرج و کنار راه فرعی بم به کروک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما، حنا و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان رودآب بخش فهرج شهرستان بم واقع در چهل هزارگزی باختر فهرج و کنار راه فرعی کروک به بم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 350 تن می باشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما، حنا، و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. بنای قدمگاه قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطب آباد.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودان بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 40000 گزی شمال میناب و سر راه فرعی کهنوج به میناب. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطبان.

[قُ] (ع اِ) تثنیهء قطب در حالت رفعی. || گیاهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان تراکمهء بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 122 هزارگزی جنوب خاوری کنگان کنار راه فرعی لار به گله دار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم سیری مالاریایی است. سکنهء آن 296 تن می باشد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوبات، تنباکو و پیاز و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) لقب مودودبن زنگی بن آق سنقر. رجوع به مودود... شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) (ملک...) وی در هنگامی که امیر مبارزالدین محمد کرمان را مستخلص کرد عازم خراسان شد و لشکری از ملک هرات خواست تا بدین وسیله بر کرمان مستولی شود ولی سرانجام شکست خورد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص632 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) (مولانا...) از نزدیکان و درباریان امیر تیمور گورکان است که به رسالت پیش سلطان احمد رفته و پیام محبت و دوستی امیر تیمور را به وی ابلاغ کرده است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص737 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) ایلبک. از اطرافیان سلطان محمودبن سام بود. در زمان وی بر هند مستولی شد و دهلی را دارالملک ساخت و پس از وی غلامش شمس الدین به جای وی پادشاه شد و سلطان لقب یافت و مدتی سلاطین دهلی از نسل او بودند. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص412 و 413).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) بناکتی، احمدبن محمودبن ابی بکر. ابن الفوطی دربارهء او گوید: مردی نیکوخو و صحیح الضبط بود، هنگام اقامت خواجه نصیرالدین طوسی در مراغه در آن شهر ساکن و به استکتاب و استنساخ کتب مشغول بود و چندین بار به محل رصد آمد و خواجه را ملاقات کرد و از تصنیفات خواجه برای خود و دیگران نسخه ها نوشت. (احوال و آثار خواجه تألیف مدرس رضوی ص180).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) پهلوان ابن عمادالدین. نایب و ولی عهد اتابک نصرة الدین احمد بود. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص546 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) تاینگو. شوهر و برادرزادهء خان ترکان دختر قتلغ خان است. قطب الدین پس از براق دو سال حکومت کرمان را داشت. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص529 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) حبش، امیر عمید. از امیران مغول است. وی از طرف جغتای و جانشینان او حکومت ماوراءالنهر را داشت. (فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص613).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) (سلطان) در زمان منکوقاآن میزیست و به فرمان وی به حکومت کرمان برگزیده شد. رجوع به قتلغ ترکان و رجوع به تاریخ گزیده ج1 چ لندن ص529 و 530 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ)سلیمانشاه بن خواجه محمود. وزیر شاه شجاع. در جنگی که بر سر شیراز میان شاه محمود و شاه شجاع درگرفت و به پیروزی شاه شجاع و فتح شیراز منتهی گشت، شاه شجاع وزارت به خواجه قطب الدین مسلم داشت. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص703).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ)شاه جهان بن سلطان جلال الدین سورغتمش بن قطب الدین. بعد از عم زاده به سلطنت کرمان رسید و دو سال و نیم و چند روز پادشاهی کرد و زندگانی بر نهج راستی نداشت. اکابر کرمان را بی گناهی مؤاخذت کردی و بعضی را بکشت و در ادای مال دیوان تقصیر نمود بر حکم یرلیغ اولجایتو سلطان به حضرت آمد و اجازت مراجعت نیافت. تا مدت چند سال قطب الدین شاه جهان قناعت پیشه کرد و در شیراز پیش زن پدر خانه زاده کرد و چنین میبود تا وفات کرد و او را به کرمان آوردند و در مدرسهء پدرش دفن کردند. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص535 و 625 و 667).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) شاه محمود، فرزند امیر مبارزالدین محمدخان. وی در جمادی الاول سال 737 ه . ق. متولد شد و در 9 شوال سال 776 در اصفهان درگذشت. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص448 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) طاوس سمنانی. از وزرای میرزا ابوالقاسم بابر و میرزا سلطان ابوسعید بود. وی پس از واقعهء قراباغ به هرات رفت و پس از آن به صوب عراق و آذربایجان عزیمت کرد و به سال 900 ه . ق. در 72 سالگی وفات یافت. (رجال حبیب السیر ص161).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) عبدالله امامی. قاضی خراسان است. نسبت وی به ابوبکر صدیق میرسد. وی در عصر امیر تیمور گورکان میزیست. (رجال حبیب السیر ص72 و جزء 3 از جلد حبیب السیر ص90).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) عبدالله بن محیی بن محمود انصاری خزرجی سعدی، مقیم شیراز. از عرفای اواخر قرن نهم هجری است. او راست: 1- ابواب الخیر. 2- تخمین الاعمار. سال وفاتش به دست نیامد. رجوع به الذریعه ج4 ص14 و ریحانة الادب ج3 ص39 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) قاضی احمدبن نورالدین محمد بن جلال الدین امامی. مرجع اکابر خراسان بود. وی در اواخر دولت میرزا شاهرخ تا اوان سلطنت سلطان حسین میرزا در هرات به لوازم امر قضا اشتغال داشت. وفاتش در غُرهء شوال سال 878 ه . ق. اتفاق افتاد و در مزار علامهء رازی مدفون گشت. (رجال حبیب السیر ص142).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) لرستانی قاضی. از قضاة بزرگ لرستان در دورهء امیر مبارزالدین. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص671 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد آدم. از اطبا و پزشکان بود و به سال 904 ه . ق. وفات یافت. (رجال حبیب السیر ص184).

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد بن حسین. رجوع به قطب الدین کیدری شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی. رجوع به قطب الدین لاهیجی شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد. رجوع به قطب الدین رازی شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد تکش خان بن الب ارسلان بن اتشتربن محمد بوشتکین. بعد از پدر پادشاهی بدو تعلق گرفت. میان او و سلاطین غور در تنازع کار خراسان محاربات رفت، سلطان شهاب الدین غوری از او منهزم شد، پس صلح کردند. وی به سال 617 ه . ق. درگذشت. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 صص494- 498 شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد حسینی. رجوع به قطب الدین شیرازی (محمد...) شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد خوارزمشاه. رجوع به محمد خوارزمشاه شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمد خوافی. رجوع به مجد خوافی شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمودبن مسعود. رجوع به قطب الدین شیرازی (محمود...) شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ)محمودشاه. رجوع به محمودشاه شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) محمودشاه یزدی. رجوع به شاه یزدی شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) ملکشاه. رجوع به ملکشاه شود.

قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) یاقوتی، امیر اسماعیل خال برکیارق بود و به دستور تَرکان خاتون به جنگ برکیارق رفت و به سال 486 ه . ق. در حدود کرخ میان آنان جنگ درگرفت. برکیارق پیروز شد و قطب الدین اسماعیل اسیر گشت و در رمضان همان سال کشته شد. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص450).

قطب الدین تونی.

[قُ بُدْ دی نِ تو](اِخ) حیدر موسوی. از سادات جلیل القدر و عارفان معروف بوده و با چندین واسطه نسبش به عبدالله بن موسی بن جعفر میرسد. وی سرسلسلهء فرقهء حیدری است. شیخ عطار صحبت او را درک کرد و کتاب حیدری نامه را به نام وی تألیف داده است و یک نسخهء خطی از آن به نام دیوان قطب الدین حیدر به شمارهء 248 در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار تهران موجود است. ولادت او در شهر تون خراسان اتفاق افتاد و مدتی در تبریز اقامت کرد و به سال 618 ه . ق. در آنجا درگذشت. (روضات الجنات) (ریحانة الادب). مستوفی گوید: (شیخ...) حیدرزاده، مردی صاحب وقت بوده و گروه چندی متابع داشت، و به سال 618 وفات یافت. (از تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص793).

قطب الدین رازی.

[قُ بُدْ دی نِ] (اِخ)محمدبن محمد بن ابی جعفر، مکنی به قطب الدین و قطب المحققین. از اکابر علمای نامی اسلامی است، و در کلمات بزرگان به علامهء رازی و سلطان المحققین موصوف است. اصل او از ورامین از مضافات ری بوده است و به همین جهت به رازی شهرت یافت. او از شاگردان مبرز علامهء حلی است و قواعد علامه را به خط خود استنساخ کرد و علامه در پشت همان نسخه به سال 713 ه . ق. در قصبهء ورامین برای او اجازه نوشت. وفات او در دوازده ذی قعدهء سال 776 ه . ق. اتفاق افتاد و در مقبرهء صالحیهء دمشق دفن شد، سپس وی را به موضعی دیگر نقل کردند. او راست: 1- بحر الاصداف، و این کتاب حاشیه و شرح تفسیر کشاف است. 2- تحریر القواعد المنطقیه، در شرح شمسیه است و به شرح شمسیه مشهور است و بارها در ایران و غیر ایران چاپ شده است. 3- تحفة الاشراف فی شرح الکشاف، این کتاب در چند مجلد و بزرگتر از بحرالاصداف است. 4- تحقیق معنی التصور و التصدیق، این کتاب در تونس چاپ شده و نسخه ای از آن با شرح محمد بن زاهد هروی در کتابخانهء خدیویهء مصر موجود است. 5- تقسیم العلم. 6- حاشیهء قواعد علامه، این کتاب را حواشی قطبیه گویند. 7- شرح الاشارات. 8- شرح مطالع، که کتاب مطالع الانوار قاضی سراج الدین ارموی را در منطق و کلام برای غیاث الدین وزیر شرح کرد. و نام اصلی این شرح لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار است. قسمت منطق آن بارها در ایران و غیره چاپ شده است. 9- المحاکمات بین شرحَی الاشارات، که محاکمهء مابین دو شرح اشارات فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی است. (قاموس الاعلام ترکی) (طبقات الشافعیه ج6) (ریحانة الادب ج3 ص304).

قطب الدین راوندی.

[قُ بُدْ دی نِ وَ](اِخ) سعیدبن هبة اللهبن حسن، مکنی به ابومحسن یا ابوالحسین. از علماء و محدثان و مفسران بزرگ شیعه است. وی از شیخ طبرسی و عمادالدین طبری و سید مرتضی و سیدمجتبی رازی و پدر خواجه نصیر طوسی و جمعی دیگر روایت کرده و از مشایخ ابن شهرآشوب و شیخ منتخب الدین است. او راست: 1- آیات الاحکام، که به نوشتهء مؤلف الذریعه موافق آنچه از ریاض العلماء نقل شده همان فقه القرآن است، و به نوشتهء امل الآمل غیر آن است و به هرحال قطب راوندی نخستین کس است که به شرح و تفسیر آیات الاحکام پرداخته است. 2- احکام الاحکام. 3- الاختلافات الواقعة بین الشیخ المفید و السید المرتضی فی بعض المسائل الکلامیه، در این کتاب از نودوپنج مسئلهء اخلاقی یاد کرده است. 4- اسباب النزول، و این کتاب از مآخذ و مدارک بحار الانوار است. 5- الاعراب (الاغراب) فی الاعراب. 6- ام القرآن. 7- الانجاز فی شرح الایجاز. 8- البحر. 9- بیان الانفرادات. 10- تحفة العلیل فی الادعیة و الآحراز و الاداب. 11- تفسیر القرآن، این کتاب به تفسیر قطب معروف است. 12- تهافت الفلاسفه، یک نسخه از این کتاب در کتابخانهء رضویهء مشهد موجود است. 13- جنی الجنتین فی ذکر ولد العسکریین. 14- جواهرالکلام فی شرح مقدمة الکلام. 15- الخرائج و الجرائح. 16- خلاصة التفاسیر، این کتاب مشتمل بر ده مجلد است، مؤلف الذریعه از خلاصهء فهرست کتابخانه های استانبول استظهار کرده که نسخهء آن در کتابخانهء علی پاشا که متصل به توپخانه است موجود است. 17- الدعوات. 18- الرایع فی الشرایع. 19- زهر المباحثة و ثمر المنافثة. 20- شرح العوامل المأة. 21- شرح الکلمات المأة لامیرالمؤمنین. 22- ضیاء الشهاب، و این شرحی است بر کتاب شهاب قاضی قعناعی. 23- قصص الانبیاء. 24- اللباب فی فضل. 25- المزار. 26- المستقصی فی شرح الذریعه، و این شرح ذریعهء سید مرتضی است و سه مجلد است. 27- المغنی فی شرح النهایة، این کتاب دارای ده جلد است و ظاهراً شرح نهایهء شیخ طوسی است. 28- منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید در شرح خود بر این کتاب مناقشاتی دارد و گوید: وی نخستین شارح نهج البلاغه است ولی موافق تحقیق مستدرک الوسایل اولین شارح نهج البلاغه ابوالحسن بیهقی است. 29- الناسخ و المنسوخ من القرآن. 30- نفثة المصدور، و این کتاب مشتمل بر منظومات اوست. از اشعار اوست:
بنوالزهراء آباء الیتامی
اذاما خوطبوا قالوا سلاماً
هُمُ حجج الاله علی البرایا
فمن ناواهم یلق الاثاما
فکان نهارهم ابداً صیاما
و لیلهم کما تدری قیاما.
وی در روز چهارشنبه 14 شوال 537 ه . ق. در شهر قم درگذشت و در صحن بزرگ حضرت معصومه دفن شد، قبر وی تاکنون مشهور و مزار است. (روضات الجنات) (قصص العلماء) (الذریعة) (ریحانة الادب).

قطب الدین سنغمان.

[قُ بُدْ دی ؟](اِخ) وی به سال 581 ه . ق. پس از مرگ پدرش نورالدین محمد، پادشاه حصن کیفا شد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص446 شود.

قطب الدین شیرازی.

[قُ بُدْ دی نِ](اِخ) محمد حسینی ذهبی، معروف به قطب الاقطاب. از بزرگان عرفا و مشایخ سلسلهء ذهبیه است. او راست: 1- ارجوزة فی شرح حدیث امیرالمؤمنین: ان فساد العامه من الخاصه... الخ. 2- ارجوزة فی الصرف. 3- ارجوزة فی العوامل النحویة. 4- ارجوزة فی الفقه و الاصول و الموازین الشرعیه. 5- انوار الولایة. 6- شمس الحکمة. 7- فصل الخطاب. 8- قصیدهء عشقیه. 9- کنزالحکمة. 10- نورالهدایة. وی به سال 1103 ه . ق. درگذشت. (ریاض العلماء) (الذریعه) (ریحانة الادب).

قطب الدین شیرازی.

[قُ بُدْ دی نِ](اِخ) محمودبن مسعودبن مصلح فارسی کازرونی اشعری شافعی، مکنی به ابوالثناء. از اکابر علمای قرن هشتم هجری و از شاگردان خواجه نصیرالدین طوسی و صدرالدین قونوی و کاتبی قزوینی است. او راست: 1- اختیارات المظفری، این کتاب را برای مظفرالدین یولق ارسلان تألیف کرده و مشتمل بر چهار مقاله است در هیأت. 2- انموذج العلوم. 3- التحفة الشاهیة، این کتاب را برای وزیر کبیر امیر شاه محمد بن حیدر سعیه تألیف داده. 4- ترجمهء تحریر اقلیدس. 5- سزاوار افتخار. 6- شرح حکمة الاشراق، در تهران چاپ سنگی شده. 7- شرح کلیات قانون ابن سینا. 8- شرح مختصر الاصول حاجبی. 9- شرح مفتاح العلوم سکاکی که فقط قسم سیُم آن را که در معانی و بیان و عروض است شرح مزجی کرده و به مفتاح المفتاح موسوم داشته و نسخهء خطی آن به شمارهء 299 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است. 10- شرح الاشراف. 11- نهایة الادراک فی درایة الافلاک، نسخه ای از این کتاب در خزانهء مصریه و نسخه ای دیگر به شمارهء 956 در کتابخانهء استانبول و دو نسخه نیز به شمارهء 2060 و 2061 در خزانهء بانکی فور موجود است. وفات وی در 24 رمضان سال 710 یا 716 ه . ق. در 76 یا 82 یا 86 سالگی در تبریز اتفاق افتاد و در قبرستان چرنداب گجیل نزدیک قبر قاضی بیضاوی دفن گردید. از اشعار اوست:
ایا رب تخلق ما تخلق
و تنهی عبادک ان یعشقوا
خلقت الملاح لنا فتنة
و قلت اعبدوا ربکم و اتقوا
اذا کنت انت خلقت الملاح
فقل للملاح بنا یرفقوا
یک چند به یاقوت تر آلوده شدیم(1)
یک چند پی زمرد سوده شدیم
آلودگیی بود ولیکن تن را
شستیم به آب توبه وآسوده شدیم.
(طبقات الشافعیه) (روضات الجنات) (قاموس الاعلام ترکی) (ریحانة الادب).
و رجوع به تاریخ گزیده و رجال حبیب السیر ص15 و 26 و احوال و آثار خواجه نصیر تألیف مدرس رضوی ص136 شود.
(1) - در تاریخ ادبیات صفا ج5 بخش یکم ص498 شعر به شاه طهماسب با تخلص عادل نسبت داده شده است.

قطب الدین عتیقی.

[قُ بُدْ دی نِ عَ](اِخ) تبریزی. پدر جلال الدین عتیقی است. اشعاری دارد، او راست:
من از این بار که رخ سوی سفر می آرم
از دل و دیدهء خود خون جگر می بارم
جز خدا هیچکسی نیست که داند حالم
همدمی نیست که باشد نفسی غمخوارم
اندرین قافله کس نیست ز من سوخته تر
بیم آن است که جان را به خدا بسپارم.
(از تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص824).

قطب الدین قسطلانی.

[قُ بُدْ دی نِ قَ طَ] (اِخ) محمد بن احمد. رجوع به قسطلانی (محمدبن احمد) شود.

قطب الدین قیماز.

[قُ بُدْ دی] (اِخ)امیرالامرای المستضی ءبالله بیست ویکمین خلیفهء عباسی بود. مدت درازی امارت داشت. مردی دیندار و دوستدار علماء بود و سرانجام خلیفه را از او رنجانیدند، و بر اثر تحریکات، عوام به در خانهء وی غوغا کردند. او دیوار خانه بشکافت و با پانصد سوار راه موصل گرفت. عوام خانه اش را تاراج کردند، در راه موصل گرما بدو اثر کرد و با اکثر اتباع بدان درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص367 و 368).

قطب الدین کیدری.

[قُ بُدْ دی کَ دَ](اِخ) محمد بن حسین بن حسن بیهقی نیشابوری. از دانشمندان قرن ششم هجری است که در اکثر علوم متداول زمان خود دست داشت و از شاگردان فضل بن حسن طبرسی و عماد طوسی محمد بن علی است. اقوال وی در فقه مشهور است. او راست: 1- الاصباح فی فقه الامامیه. 2- انوار العقول من اشعار وصی الرسول (ص)، و به تصریح مؤلف الذریعه این غیر از دیوان مشهور متداولی است که به حضرت امیرالمؤمنین منسوب است. 3- البراهین الجلیة فی ابطال الذوات الازلیه. 4- حدائق الحقایق، و این شرحی است بر نهج البلاغة و نسخه ای از آن در کتابخانهء فاضلیهء مشهد موجود است. 5- الدرر فی دقایق علم النحو. سال وفات او به دست نیامد. (روضات الجنات) (الذریعه) (ریحانة الادب ج3 ص310).

قطب الدین لاهیجی.

[قُ بُدْ دی نِ](اِخ) محمد بن علی بن عبدالوهاب شریف دیلمی اشکوری. از علمای امامیهء قرن یازدهم هجری و از شاگردان میرداماد است. با شیخ حر عاملی همعصر بود. او راست: 1- ثمرة الفؤاد، در فقه، نسخه ای از این کتاب که در زمان حیات مؤلف نوشته شده در کتابخانهء رضویهء مشهد موجود است. 2- رساله ای در علم مثال. 3- محبوب القلوب. سال وفات او به دست نیامد. (الذریعه ج5 ص15) (ریحانة الادب ج3 ص311).

قطب الدین نسفی.

[قُ بُدْ دی نِ نَ سَ](اِخ) طبیب. وی مهارتی بیش از طبیبان عصر خویش داشت، و از اطرافیان خاص سلطان سعید بود. پس از قتل وی چندی در زندان امیر حسن بیک به سر برد و چون از زندان نجات یافت به روم رفت و به دربار سلطان محمد روحی بار یافت. (رجال حبیب السیر ص145).

قطب الدین نیشابوری.

[قُ بُدْ دی نِ نی / نَ] (اِخ) محمد بن حسین. رجوع به قطب الدین کیدری شود.

قطب الدین نیشابوری.

[قُ بُدْ دی نِ نی / نَ] (اِخ) (شیخ...) یحیی حاجی. خاندان ایشان از مشایخ کبار بوده اند و او مردی است بزرگ و در هرات به درب فیروزآباد مدفون است، و به خواجه قطب الدین نیشابوری مشهور. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص794).

قطب الدینی.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 7 هزارگزی باختر سعیدآباد و 2 هزارگزی جنوب ناصریه به سعیدآباد. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطب الزمان.

[قُ بُزْ زَ] (اِخ) مروزی، محمد بن ابی طاهر طبسی مروزی. رجوع به محمد بن ابی طاهر شود.

قطب العلوم.

[قُ بُلْ عُ] (اِخ) جنید بغدادی. رجوع به جنید بغدادی شود.

قطب تحتانی.

[قُ بِ تَ] (اِخ)قطب الدین رازی. در مقابل قطب فوقانی. رجوع به قطب الدین رازی شود.

قطب حیوانی.

[قُ بِ حَیْ / حِیْ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از دو قطب تخم. قطب دیگر آن به نام قطب رستنی خوانده میشود. رجوع به جانورشناسی عمومی چ دانشگاه ص144 شود.

قطب رازی.

[قُ بِ] (اِخ) رجوع به قطب الدین رازی شود.

قطب راوندی.

[قُ بِ وَ] (اِخ) رجوع به قطب الدین راوندی شود.

قطب رستنی.

[قُ بِ رُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر تخم دارای دو قطب است، یکی از آن دو را قطب رستنی گویند. رجوع به جانورشناسی عمومی چ دانشگاه ص144 شود.

قطب شاهیان.

[قُ] (اِخ) نام سلسله ای است از سلاطین که بر ولایت غلکندهء هند از سال 918 تا 1098 ه . ق. حکومت کردند و به دست امپراطوران مغول منقرض شدند. سلاطین این سلسله عبارتند از سلطان قلی و جمشید و سبحان قلی و ابراهیم و محمدقلی و عبدالله و ابوالحسن. (طبقات سلاطین اسلام لین پول ص292).

قطب شیرازی.

[قُ بِ] (اِخ) رجوع به قطب الدین شیرازی شود.

قطب فوقانی.

[قُ بِ فَ] (اِخ)«قطب الدین» نامی است معاصر قطب الدین رازی، و از آن جهت که در طبقه فوقانی مدرسه به تحصیل اشتغال داشته به فوقانی منسوب شده است. (ریحانة الادب). رجوع به قطب الدین رازی و قطب تحتانی شود.

قطب قسطلانی.

[قُ بِ قَ طَ] (اِخ)رجوع به قسطلانی شود.

قطب کیدری.

[قُ کَ دَ] (اِخ) رجوع به قطب الدین کیدری شود.

قطب لاهیجی.

[قُ بِ] (اِخ) رجوع به قطب الدین لاهیجی شود.

قطب نما.

[قُ نُ / نِ / نَ] (اِ مرکب) یا قبله نما. اسباب کوچکی است به اندازهء ساعت جیبی و کوچکتر یا بزرگتر از آن و دارای صفحهء مدرج و عقربه. تقسیمات صفحهء مدرج از صفر تا 360 درجه یا 400 گراد است. محفظهء کوچکی است مانند یک ساعت جیبی که در آن یک عقربهء مغناطیسی روی پایه ای که در مرکز صفحه قرار دارد نصب شده و چون قطب نما را افقی نگاه دارند نوک آبی عقربه تقریباً به طرف شمال متوجه میشود و چنانچه زاویهء انحراف این نقطه را بدانیم میتوانیم امتداد صحیح شمال و جنوب را پیدا کنیم. قطب نماهائی که سابقاً در کشتی رانی متداول بود و هنوز نیز در بعضی کشتیها به کار میرود اصو از یک عقربهء مغناطیسی تشکیل شده و روی عقربه صفحه، دایره از مقوا یا میکا چسبانیده اند، عقربه روی یک پایهء قائم تکیه دارد و سطح صفحه افقی است. محیط صفحه درجه بندی شده و روی سطح آن یک شکل ستاره کشیده اند که شاخه های مختلف آن به سوی جهات اصلی و فرعی متوجه است. خط شمال و جنوب آن در امتداد قطب شمال و جنوب عقربه قرار دارد. عقربه و صفحه در محفظه ای مسی نصب شده است. برای اینکه صفحه همیشه افقی بایستد و حرکت کشتی در آن تأثیر نداشته باشد محفظه را خیلی سنگین میگیرند، برای اینکه ارتعاشاتی که از تیراندازی با توپهای سنگین در کشتیهای جنگی تولید میشود، باعث اختلال عمل عقربه نشود. در کشتیهای جنگی یک نوع قطب نمای دیگر به کار میرود. این قطب نما از محفظه ای شیشه ای تشکیل شده که داخل آن را با مخلوطی از آب و الکل پر کرده اند، صفحهء درجه بندی شده و یک جفت آهن ربای استوانه ای کوتاه به یک جسم شناگر متصل است. اندازهء شناگر را طوری تعیین می کنند که وزن تمام قسمت متحرک موقعی که در آبگونه (مایع) فرورفته خیلی کم باشد. در زیردریائی ها که از غلافی آهنی پوشیده شده اند و عقربهء مغناطیسی در داخل آهن کار نمیکند یک نوع قطب نمای دیگر به نام قطب نمای ژیروسکپی به کار میبرند و اساس آن بر این قرار دارد که همواره بر اثر یک حرکت دورانی با تندی 8600 دور در دقیقه به وسیلهء موتورهای الکتریکی و محور چرخش قطب نما و محور زمین در یک سطح قرار دارد.
تاریخچهء قطب نما: به طوری که کریمرز استاد زبان فارسی و ترکی دانشگاه لیدن در مقاله ای به نام جغرافیا و بازرگانی در سلسله مقالاتی به نام میراث اسلام زیر نظر سر تامس ارنولد نوشته است، میگوید:
هنگامی که واسکو دو گاما پس از سیاحت به دور آبهای آفریقا در سال 1498 م. به سواحل شرقی آفریقا رسید در آنجا ملاح عربی راه هند را به او نشان داد. طبق آثار و منابع پرتقالی این عرب صاحب یک نقشهء دریائی بسیار خوب و آلات دریائی قابل ملاحظه ای بوده است. این ملاح احمدبن مجید نام داشت. و بنابه گفتهء سر برتن چنین به نظر می رسد که افتخار ساختن قطب نما نیز نصیب ابن مجید گشته، گرچه به عقیدهء مستر برتن مخترع قطب نما ابن مجید بوده است ولی خود ابن مجید، در یکی از آثار خود مخترع قطب نما را حضرت داود (داود پادشاه) میشمارد. قطب نما را به انگلیسی کامپس(1) و به فرانسه بوسل(2) و به عربی بوصلة میگویند، مشابهت اسمی میان نام آن به فرانسه و عربی نویسندگان دائرة المعارف بریتانیکا را بر آن داشته که قطب نما را از مخترعات اروپائیان بینگارند، چه بوسل لغتی است ایتالیائی به معنی جعبهء کوچک. در دیکسیونر جغرافیائی دزبری ذیل کلمهء بوسل به نقل از ترجمهء تاریخ ابوالفدا مینویسد که قطب نما در پایان قرن دوازدهم م. در مشرق زمین مورد استفاده بوده است، و نظریات راجع به اینکه اروپائیان آن را اختراع کرده اند مردود می داند. در اهمیت این ابزار می نگارد ابزاری است که تمام اکتشافات جغرافیائی به وسیلهء آن انجام شده است، و قبل از آن دریانوردان از وسائل خیلی ابتدائی استفاده می کرده اند به طوری که دریانوردی اروپائی در کتاب تاریخ علوم عمومی(3) نوشته است با سه کلاغ در حوالی سواحل شمالی اروپا انجام می یافته، به این ترتیب که آنها را پرواز داده و از امتداد مسیر آنها رو به خشکی کشتی را رهبری می نموده اند. مخترع واقعی قطب نما چینی ها بوده اند و نام مخترع آن وانگ چن تو(4) است، و آن عبارت بود از قاشق مغناطیسی که روی صفحه ای از برنج صیقلی قرار داشت.
اساس علمی استفاده از قطب نما: میدان مغناطیسی زمین میدانی است که اطراف کرهء زمین بدون وجود هر گونه آهن ربا یا جریان الکتریک وجود دارد. میدان مغناطیسی زمین را میتوان به میدان یک آهن ربا تشبیه کرد که قطب شمال در نزدیکی قطب جنوب جغرافیایی و قطب جنوب آن در نزدیکی قطب شمال جغرافیایی قرار دارد. مختصات جغرافیائی این دو قطب عبارتند از:
5 75 عرض شمالی
45 96 طول غربی
25 73 عرض جنوبی
145 طول شرقی
این دو نقطه در شمال و جنوب مغناطیسی امتداد میدان مغناطیسی را در هر نقطه به وسیلهء دو زاویه که به میل و انحراف موسومند تعیین می کند. انحراف زاویه ای است که تصویر افقی میدان با نصف النهار جغرافیایی تشکیل می دهد. انحراف ممکن است شرقی یا غربی باشد. میل زاویه ای است که میدان مغناطیسی با سطح افقی تشکیل می دهد، چنانچه میدان به سمت زیر سطح افقی متوجه باشد میل را مثبت و چنانچه به سمت بالای آن متوجه باشد میل را منفی گویند. میل و انحراف یک نقطه از سطح زمین در تمام مواقع یکسان نیست و تغییر می کند، بعضی ازین تغییرات منظم و دائمی هستند و پاره ای اتفاقی. چون میل و انحراف نقاط مختلف زمین را تعیین کرده نقاطی را که دارای میل یا انحراف مشترکند به هم وصل کنیم دو رشته منحنی به نام منحنی های ایزوکلین(5) به معنی منحنی با میل مساوی یا هم میل و ایزگن(6) به معنی منحنی با انحراف مساوی یا باهم انحراف به دست می آید. به وسیلهء چنین نقشه ای میتوان وضعیت مغناطیسی مناطق مختلف را نمایش داد. چنانچه نقشه های معرف مقدار انحراف نقاط مختلف کره را همراه داشته باشیم به وسیلهء یک عقربهء مغناطیسی میتوان جهات یابی و راه خویش را پیدا کرد و این اسباب همان قطب نماست که شرحش را گفتیم.
اشتباه شمال و جنوب مغناطیسی و شمال و جنوب جغرافیایی: به طوری که در ص115 گاهنامهء سال 1311 ه . ش. مینگارد، در اغلب ساعتهای ظلی قطب نما را برای تشخیص شمال و جنوب منصوب میداشتند، لابد گمان میکردند که شمال و جنوب مغناطیسی با جغرافیایی یکی است و از خاصیت مغناطیسی کام مطلع نبودند که انحراف مغناطیسی را باید رعایت کرد. و قوس انحراف گاهی شرقی و گاهی غربی است. رجوع به گاهنامهء سال 1311 ه . ش. و میراث اسلام و تاریخ علوم عمومی و دائرة المعارف بریتانیکا و دائرة المعارف فرید وجدی در مادهء لابره و بوصلة شود.
(1) - Compass.
(2) - Boussole.
(3) - Histoire generale des sciences.
(4) - Wang Tchen To.
(5) - Isoclines.
(6) - Isogones.

قطبة.

[قُ بَ] (ع اِ) ستونه که نشانه بر وی نهند. (منتهی الارب). || نصل هدف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ستونهء آهنی که بر وی آسیا گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُطْب و قُطُب شود. || نوعی از گیاه. (منتهی الارب). گیاهی است. (اقرب الموارد). ج، قُطَب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطبة.

[قِ طَ بَ] (ع اِ) جِ قُطْب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطب شود.

قطبة.

[] (اِخ) ابن عامر، از بنی سلمهء خزرجی. از صحابیان است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص238 شود.

قطبی.

[قِ طِبْ با] (ع اِ) گیاهی است که از آن رسن سازند و رسن آن از رسن پوست نارجیل بهتر باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (لسان العرب). و آن غیر از قطبان است. (اقرب الموارد).

قطبیات.

[قُطْ طَ بی یا] (اِخ) نام کوهی است، و در شعر عبید از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قطبین.

[قُ بَ] (اِخ) تثنیهء قطب در حالت نصبی و جری. قطب شمالی و قطب جنوبی. دو طرف محور زمین یعنی خطی که از مرکز آن میگذرد و زمین حرکت وضعی خود را به دور آن انجام میدهد. اندکی فرورفتگی دارد و هر یک از این دو طرف فرورفته به قطب موسوم است. طرف شمال را قطب شمال و طرف جنوب را قطب جنوب و هر دو طرف را قطبین مینامند. || (ع اِ) به معنی دو انتهای محور هر چیز است: قطبین کره، قطبین زمین، قطبین آهن ربا. و از نظر مجازی دو چیز متضاد را قطبین گویند، چنانکه گفته میشود: فلان و فلان در این امر در دو قطب مخالف قرار دارند. رجوع به قطب شود.

قطبیة.

[قُطْ طَ بی یَ] (اِخ) آبی است از بنی زنباع از بنی ابی بکربن کلاب. (معجم البلدان).

قطج.

[قَ] (ع مص) استوار تافتن رسن قطاج را. || آب کشیدن از چاه به آن رسن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قط خوردن.

[قَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) بریده شدن هرچه باشد، یا بر پهنا بریده شدن. (آنندراج).
-قط خوردن قلم؛ اصلاح سرقلمهای نی به وسیلهء چاقوی قلمتراش.

قطر.

[قَ] (ع مص) دوختن جامه را. || قطران مالیدن شتر را. || چکیدن. || چکانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اصمعی گوید: متعدی و لازم هر دو استعمال میشود. و ابوزید گوید: به خودی خود متعدی نشود بلکه به وسیلهء همزهء باب اِفعال گویند: اقطره الله. (اقرب الموارد). || گرفتن و بازداشتن. || پسِ یکدیگر کردن شتران را و یک رشته نمودن. || نیک بر زمین افکندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسهال گرفتن. (اقرب الموارد). گویند: قطرت است فلان؛ مصلت، ای اسهلت. (اقرب الموارد).

قطر.

[قَ] (ع اِ) باران. || آنچه بچکد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطر.

[قِ] (ع اِ) مس، یا مس گداخته، یا نوعی از مس. || نوعی از چادر و جامه که آن را قطریة خوانند. || مال. گویند: بذرت قطر ابی؛ یعنی خوردم مال پدر خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطر.

[قُ] (ع اِ) کرانه. (منتهی الارب). ناحیه و جانب. ج، اقطار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اَگَر (اَکَر) که از وی بخور سازند. (منتهی الارب). العود الذی یتبخر به. (اقرب الموارد). گویند: وجدت ریح القطر. (اقرب الموارد). رجوع به قُطُر شود. || اقلیم. (اقرب الموارد): قطر شام و نحو آن؛ اقلیمی است که در آن واقع است. (اقرب الموارد).
- قطر دائره؛ خطی باشد مستقیم که بر مرکز دائره گذر کند و از دو جهت به محیط رسد و به ضرورت این قطر دایره را به دو نیم کند راست، پس نیمی از دائره شکلی باشد که یک نیمه از محیط و قطر به وی محیط باشند. (جهان دانش ص8).
-قطر ظل (اصطلاح ریاضی)؛ از خطوط مثلثاتی و برابر است با عکس کسینوس یا
جیب تمام یا نسبت OMبر روی OP و مقدار آن برابر است با طول OT درصورتی که زاویهء کوچکتر از 90 درجه باشد یعنی برابر خطی است که مبدأ آن نقطهء O و منتهای آن محل برخورد این خط با محور ظل میباشد.
در تاریخ ریاضیات آمده است که در اواخر قرن دهم م. ابوالوفاء از روی سایهء میلهء افقی به تعریف ظل نائل شده و قطر ظل که معمولاً به کپرنیک نسبت داده شده است و هم چنین دستور بسط: (جیب مجموع و یا تفاضل دو زاویه) نیز از اوست. ابوالوفای بوزجانی مذکور (940-998 م.) از بزرگترین ریاضیون و منجمین قدیم است و بسیاری از علمای این فن در مصنفات خود او را به بزرگی یاد نموده به اقوالش استناد کرده اند، چنانکه گفتیم ابوالوفا واضع ظل و قطر ظل و قطر ظل تمام و کاشف شکل ظلی است.
تبصره: درصورتی که زاویه بزرگتر از 90 درجه باشد، مقدار قطر ظل به صورت OTدرمی آید.
قطر ظل یک قوس تابعی است متناوب که به دورهء تناوب آن از روی جدول ذیل می توان پی برد.
بنابراین تابع قطر ظل به ازاء مقادیر
منفصل است، یعنی مقدار معین و محدودی نمیتوان به قطر ظل نسبت داد.

قطر.

[قَ طَ] (ع مص) سنجیده گرفتن یک جله یا یک تنگبار را، و باقی به این حساب ناسنجیده به گزاف گرفتن. (منتهی الارب). قَطَب. (اقرب الموارد). آنکه یک لنگه از خرما یا کالا یا حبوبات را بسنجد و مابقی آن را ناسنجیده و به تخمین اکتفا کنند. از ابن سیرین روایت شده که قطر مکروه است. ابومعاذ گوید: قطر خود خریدوفروش است، و ابوعبید گوید: قطر نوعی از بُرْد است. (معجم البلدان). رجوع به قَطَب شود.

قطر.

[قُ طُ] (ع اِ) عود که از آن بخور سازند. (اقرب الموارد). رجوع به قُطْر شود. || جِ قِطار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قِطار شود.

قطر.

[قَ طَ] (اِخ) شهری است میان قطیف و عمان، و جامهء قطریه بدان منسوب است. شیخ نشین عربی است در کنار خلیج فارس در ساحل شرقی جزیرهء عربی که دریا از همه جهت بدان احاطه دارد. و از طرف مغرب به کشور سعودی محدود است و مساحت آن هشت هزار میل مربع و جمعیت آن به سال 1954 م. سی هزار تن بوده است. در این سرزمین واحه هائی است که درخت خرما در آنها خوب به عمل می آید و در کناره های دریا صید ماهی می شود. در سال 1949 م. در منطقهء دخان به استخراج معادن نفت دست زدند. پایتخت این سرزمین دوحه است. (الموسوعة العربیة). قطر یک شیخ نشین خودمختار عربی است که شبه جزیرهء قطر را در خلیج فارس در بر میگیرد. مساحت آن بالغ بر هشتهزار میل مربع و جمعیت آن نزدیک به 40000 نفر است. منابع نفتی این سرزمین نیز در دست بهره برداری است. (کتاب سال 1341 ه . ش. کیهان ص301).

قطر.

[قَ] (اِخ) موضعی است در جوانب البطائح بین بصره و واسط. (معجم البلدان).

قطر.

[] (اِخ) ابن ارطاة. از تابعیان است. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص251).

قطر.

[] (اِخ) ابن حمادبن واقد. از راویان است. رجوع به سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص155 شود.

قطراء .

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قطرات.

[قُ طُ] (ع اِ) جِ قطار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطار شود.

قطرات.

[قَ طَ] (ع اِ) جِ قطرة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطرة شود.

قطران.

[قَ] (ع مص) چکیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). چکیدن آب. (آنندراج). رجوع به قَطْر و قُطور شود. || چکانیدن. (آنندراج).

قطران.

[قَ] (ع اِ) شیرهء درخت ابهل و شیرهء ارز و مانند آن. (منتهی الارب). قَطْران و قِطْران و قَطِران، روغنی سیال است که از درخت ابهل و ارز و جز آن گیرند. (اقرب الموارد). طلائی که بر اشتر گَرگین مالند. (ترجمان علامه ترتیب عادل). دو نوع از قطران یافت میشود: 1- قطران ذغال سنگ یا قطران معدنی(1) که از تقطیر ذغال سنگ به دست می آید. 2- قطران گیاهی و یا قطران چوب که از تقطیر خشک چوب گیاهی از تیرهء درخت کاج و صنوبر استخراج میکنند. در جزو ترکیب تمام قطرانها اجسامی که در جزو عناصر ضدعفونی معطر یافت شده کم وبیش یافت میگردد و مهمترین آنها به قرار زیر است: قنل، کره زل، کره اوزت نفتالین، اکزیلل، اسید استیک، تولوئل، دی اکسی بنزن و غیره. قطران گیاهی یا قطران کاج یا قطران نروژ را از تنهء چندین نوع کاج استخراج میکنند، مایعی است غلیظ به رنگ قهوه ای غلیظ تیره با بوئی مشخص و نامطبوع با فعل وانفعالی اسیدی تقریباً غیرمحلول در آب و در الکل و اتر و کلرفرم و اسید استیک و اجسام چربی به خوبی حل میشود. قطران ذغال سنگ یا قطران معدنی مایعی است سیاه غلیظ قلیائی و شفاف با بوئی مشخص و نامطبوع تقریباً غیرمحلول در آب کمی محلول در الکل و در نفت و بنزین حل میگردد. در ترکیب آنها کاربورها و فنل ها و بازهای مختلف و سایر ترکیبات قطران گیاهی یافت میشود. خاصیت ضدعفونی و خاصیت سمی آن از قطران گیاهی قوی تر میباشد. قطران ذغال سنگ را نباید در داخل به کار برد، در خارج میتوان برای درمان زخم هائی که دیر التیام می پذیرد و در امراض انگلی و در بعضی اختلالات جلدی و اکزما به کار برد. اگر قطران را مکرر بر روی پوست بدن موش بمالند یک نوع سرطان مصنوعی ظاهر می شود. در انسان نیز بر اثر مالیدن مکرر قطران در روی پوست بعضی انواع نئوپلاسم تولید میگردد. اخیراً بعضی کاربورهای مولد سرطان را از قطران استخراج کرده اند و مصنوعاً نیز توانسته اند این کاربورهای مولد سرطان را در آزمایشگاه تهیه نمایند. رجوع به درمان شناسی عطایی ج1 ص247 و 248 و 249 شود.
(1) - Coaltar.

قطران.

[قِ] (ع اِ) رجوع به قَطران شود.

قطران.

[قَ طِ] (ع اِ) رجوع به قَطران شود.

قطران.

[قَ] (اِخ) (بنوقط...) از بطون هواره و از قبایل بربرند. (صبح الاعشی ج1 ص363).

قطران.

[قَ] (اِخ) (حکیم...) از شعرای قصیده سرای معروف قرن پنجم هجری است. هدایت وفات او را به سال 465 ه . ق. ثبت نموده و شواهد تاریخی بر وجود او تا این سال موجود است. نام او را تذکره نویسان از عوفی تاکنون کسی ثبت نکرده و شاید قطران تخلص و نام وی بوده، پدر او را در هفت اقلیم منصور و او را اجلی معرفی کند. ناصرخسرو او را در تبریز ملاقات کرد و گوید: وی دیوان منجیک و دقیقی را پیش من آورد و خواند، مشکلات آنها را حل نمود و اشعار خود بر من خواند. دیوان وی گذشته از قصائد شامل ترکیب بند و تغزلات میباشد. بعضی تصور کرده اند که دو نفر شاعر قطران نام و تخلص بوده، یکی ترمدی و دیگری تبریزی، و به گفتهء امین احمد قطران تبریزی چند مثنوی نیز انشاء نموده و یکی از آنها «قوسنامه» است که به نام امیر محمد بن امیر قماج والی بلخ انشاد کرده است. نسخه ای از دیوان قطران که شامل ده هزار بیت میباشد در کتابخانهء شخصی تقوی است. اشعار قطران با اشعار رودکی بسیار شبیه است و دیوانی که به نام رودکی به سال 1315 ه . ش. در تهران چاپ شده بیشتر آن از قطران میباشد. (فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص657 و 658). ابن منصور دیلمی جبلی یا رومی، از شاعران است که مداح امرای سامانی بوده و به حکیم قطران موصوف است. شرح احوال و زندگانی وی مبهم است و آنچه ارباب تراجم دربارهء او نگاشته اند غالباً با هم مغایرت دارد. بعضی از آنان به دو قطران قائل شده اند، یکی ترمدی که بیشتر عمر را در بلخ گذرانده و استاد حکیم انوری متوفی حدود 550 ه . ق. بوده و دیگری تبریزی است که عبارت از همین صاحب ترجمه است. وی شاعری است از شعرای دورهء دیالمه و با عضدالدولهء دیلمی (338- 371 ه . ق.) معاصر بوده و مدایحی دربارهء او گفته و به همین جهت گاه به عضدی هم موصوف شده است. رشیدالدین وطواط اشعار وی را می ستاید و ناصرخسرو در سفرنامهء خود آرد که قطران در تبریز دیوان خود را نزد من آورد و اشعار خوب داشت ولی فارسی را درست نمیدانست. نسخه ای خطی از دیوان قطران به شمارهء 250 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است و سه نسخهء بسیار نفیس نیز در کتابخانهء شخصی میرزا جعفر سلطان القرائی تبریزی وجود دارد. گویند همهء اشعار وی به هشت هزار تا ده هزار بالغ می شود. وی مدتی هم در بلخ میزیسته و منظومهء قوس نامه را در آن جا به نام امیر احمدبن قماج حاکم بلخ از امیران سلطان سنجر نظم کرده است. این اشعار از اوست:
یافت زین دریا دگربار ابر گوهربار بار
باغ و بستان یافت دیگر زَابر گوهربار بار
هر کجا گلزار بود اندر جهان گلزار شد
مرغ شب گیران سرایان بر گل گلزار زار
باد بفشاند همی بر سنبل و عنبر عبیر
ابر بفروزد همی بر لاله و گلنار نار
گر هزارستم دهان در هر یکی سیصد زبان
شکر نیکیهات نتوانم یکی گفت از هزار.
وی به سال 465 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی) (مجمع الفصحاء) (ریحانة الادب). شرف الزمان حکیم ابومنصور قطران عضدی تبریزی، از مشاهیر شاعران ایران در قرن پنجم هجری است. به قطران غیر از دیوان او آثاری نسبت داده اند، از آن جمله کتابی است در لغت که حاجی خلیفه(1) آن را تفاسیر فی لغة الفرس نامیده است. وفات قطران را هدایت به سال 465 ه . ق. نوشته است ولی از دیوان او شواهدی به دست می آید که حیات او را بعد از این سال هم معلوم میدارد. قطران شاعری توانا و نیکوسخن است. تمایل وی به صنایع از قصائد او آشکار است و باوجود تصنع در اشعار، جانب لطافت و روانی کلام را همواره رعایت کرده است. یکی از وجوه اهمیت او آن است که نخستین کسی است که در آذربایجان به پارسی دری آغاز سخنوری کرده و مقتدای شاعران آذربایجان گردیده است. از قدیم باز ناسخان دواوین شعرا سخنان قطران و رودکی را به هم آمیخته و کار این آمیزش را به جائی کشانده اند که به قول هدایت در پاره ای از نسخ دیوان خطی قطران و رودکی را یکی دانسته اند. (تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج2 ص421 به بعد).
(1) - کشف الظنون بند 426.

قطرانی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قطران فروش. (اللباب). رجوع به قَطران (ع اِ) شود. || نوعی است از درهمی. (آنندراج).

قطرانی.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان پوزی بخش شادگان شهرستان خرم شهر واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری شادگان و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو شادگان به ایستگاه گرگر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم و سکنهء آن 600 تن است. آب آن از رودخانهء جراحی و محصول آن خرما، غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء دریس هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قطرانی.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان آسیاب هندیجان شهرستان خرمشهر واقع در 61 هزارگزی شمال باختری هندیجان و 3 هزارگزی باختر راه زمستانی بهبهان به خلف آباد. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قطرانی.

[قَ] (اِخ) حمدان بن موسی بن جنید وراق جرجانی، مکنی به ابوعبدالرحمان. از راویان است. وی از ابراهیم بن موسی عصار روایت کند. (اللباب).

قطرب.

[قُ رُ] (ع اِ) دزد. (منتهی الارب). دزد ماهر در دزدی. (اقرب الموارد). || موش. (منتهی الارب) (آنندراج). || گرگ. (منتهی الارب). گرگ موی ریخته. || سگ کوچک. || غول نر. || صرع زده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نوعی از مالیخولیا. (منتهی الارب). مرضی است از امراض دماغ، و آن را قطرب نامند زیرا که مریض چون قطرب در بستر خود استقرار نگیرد. (اقرب الموارد). || سنگریزه. (منتهی الارب) (آنندراج). || دیوان و پریان خرد. || (ص) سبک و چست. || ترسو. || (اِ) مرغی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جانورکی که همهء روز در تکاپو باشد و ساعتی نیارامد. (منتهی الارب). و حریف ادریسی گوید: جانورکی است که شب روشنی دهد همچون شعلهء آتش. || گیاهی است خاردار که دانه ای دارد چون گندم که به هر کس از پهلوی آن عبور کند میچسبد. (اقرب الموارد).

قطرب.

[قُ رُ] (اِخ) لقب محمد بن مستنیر، شاگرد سیبویه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). او را قطرب خوانند زیرا بامدادان بر سیبویه وارد میگردید و هرگاه که سیبویه در خانه را میگشود وی را پشت در مشاهده میکرد و ازاینرو به وی گفت: ما انت الا قطرب لیل. (منتهی الارب). محمد بن مستنیربن احمد بصری نحوی لغوی، مکنی به ابوعلی، از مشاهیر دانشمندان ادب و نحو و لغت است. وی از ادبای مجلس ابودلف عجلی و معلم فرزندان وی بوده است. ادب را از سیبویه و دیگر علمای بصره فراگرفت. او راست: 1- الاصوات و الاضداد و اعراب القرآن و الرد علی الملحدین و العلل فی النحو و غریب الحدیث در شش جلد. 2- الفرق و القوافی و المثلثات و مجازات القرآن و معانی القرآن و النوادر در شش جلد. این اشعار از اوست:
ان کنت لست معی فالذکر منک معی
یراک قلبی اذاما غبت عن بصری
و العین تبصر من تهوی و تفقده
و باطن القلب لایخلو من النظر.
وی به سال 206 ه . ق. در بغداد درگذشت. (تاریخ بغداد) (ابن خلکان) (روضات) (ریحانة الادب). قطرب معلم فرزندان ابودلف قاسم بن عیسی بود و پس از وی فرزندش حسین بن قطرب به معلمی آنان برگزیده شد. (معجم المطبوعات از الفهرست). او راست: 1- الارجوزة القطربیة، و این منظومه ای است در شصت واندی بیت مشتمل بر الفاظی که معانی آنها به اختلاف حرکات آنها مختلف میشود و چنین آغاز میگردد: یا مولعاً بالغضب و الهجر و التجنب. 2- المثلث در لغت، این کتاب به کوشش استاد دیلمار در مربورگ به سال 1857 م. به چاپ رسیده و ارجوزة با شرح آن از بعض ادباء در الجزایر به سال 1325 ه . ق. طبع شده است. 3- هذا ما قال قطرب فی کتاب ما خالف فیه الانسان البهیمیة الوحوش و صفاتها، این کتاب به کوشش استاد جابر با کتاب اسماءالوحوش اصمعی در وین به سال 1888 م. چاپ شده. (معجم المطبوعات).

قطربل.

[قُ رَبْ بُ / قَ رَبْ بُ] (اِخ) نام دهی است بین بغداد و عکبرا که شراب آن مشهور است. این ده تفرجگاه ولگردان و میخانهء میگساران است. شاعران در وصف آن بسی شعر سروده اند. رجوع به معجم البلدان شود.

قطربل.

[قَ رَبْ بُ] (اِخ) دهی است برابر شهر آمِد در دیاربکر که در آن نیز شراب فروشند. محمد بن جعفر ربعی حلی در اشعار خود از آن یاد کند. (معجم البلدان).

قطربلی.

[قُ رُبْ بُ] (ص نسبی) نسبت است به قطربل. (اللباب). رجوع به قطربل شود :
خاصه با آهنگهای زلزلی
باده های روشن قطربلی.دهخدا.

قطربلی.

[قَ رُبْ بُ] (اِخ) اسحاق بن عبدالله بن ابی بدر. از راویان است. وی از حسین بن محمد مرورودی روایت کند و از او محمد بن حسین عبید العجل روایت دارد. (اللباب).

قطربوس.

[قَ رَ / قِ رَ] (ع ص) کژدم سخت نیش زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتر شتاب رو، و یا استوار و توانا. (منتهی الارب). الناقة السریعة، و قیل الشدیدة. (اقرب الموارد).

قطربة.

[قَ رَ بَ] (ع مص) شتابی کردن. || بر زمین افکندن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطرسانیه.

[قَ رَ یَ] (اِخ) شهری است از توابع اشبیلیه در اندلس. (معجم البلدان).

قطرغاش.

[قَ رَ] (اِخ) قلعه ای است از توابع ثغور نزدیک مصیصه. عبدالعزیزبن حسان انطاکی به امر هشام بن عبدالملک آن را بنا کرد. (معجم البلدان).

قطرم.

[قُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بافق شهرستان یزد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 420 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قطروئیه.

[قَ یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان در شمال خاوری زرند و سر راه مالرو چترود به راور. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قطروب.

[قُ] (ع اِ) غول نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُطْرُب شود.

قطرونیه.

[قَ یَ] (اِخ) شهری است به روم. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قطرویه.

[قَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء مشکان بخش نی ریز شهرستان فسا واقع در 47 هزارگزی خاور نیریز در کنار شوسهء نیریز به سیرجان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری و سکنهء آن 1301 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، ذرت، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. پاسگاه ژاندارمری و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قطرة.

[قُ رَ] (ع ص) اندک و هیچکاره. الشی ء التافِهُ الیسیر الخسیس. (اقرب الموارد).

قطره.

[قَ رَ / رِ] (از ع، اِ) یکی قطر. (منتهی الارب). واحدة القطر، ای النقطة. (اقرب الموارد). پارهء آب که از جائی چکد، و گره از تشبیهات آن است. (آنندراج) :
هر نفسی بر دل آن پاکزاد
چون گره قطره نبودش گشاد.
طاهر وحید (از آنندراج).

قطرهء آب.

[قَ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از تیغ و شمشیر و پیکان و اسلحهء صیقل زده. (از آنندراج).

قطره برداشتن.

[قَ رَ / رِ بَ تَ] (مص مرکب) قطره زدن. (آنندراج). تند رفتن :
ندارد آن درازی ره که سالک قطره بردارد
فضای هر دو عالم کرد راه نیم گام اینجا.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
رجوع به قطره زدن شود.

قطره چکان.

[قَ رَ / رِ چَ / چِ] (اِ مرکب)لولهء باریک شیشه ای است که یک انتهای آن خیلی باریکتر شده است و انتهای دیگر آن به لولهء لاستیکی سربسته ای متصل میباشد. طبق قرارداد بین المللی قطر داخلی لولهء خیلی باریک قطره چکان 6/0 میلیمتر و قطر خارجی آن سه میلیمتر است، و برای آنکه اندازهء قطره ها متساوی باشد باید قطره چکان را قائم نگه دارند و جریان قطره ها با تأنی و قطره قطره یعنی با سقوط آزاد انجام گیرد. (کارآموزی داروسازی جنیدی ص18).

قطره دزد.

[قَ رَ / رِ دُ] (نف مرکب، اِ مرکب) کنایه از ابر، و آب دزد نیز گویند. (آنندراج) :
چو دریا چرا ترسم از قطره دزد
که ابرم دهد بیش از آن دست مزد.
نظامی (از آنندراج).
|| و بعضی آفتاب را گویند. (آنندراج).

قطره زدن.

[قَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)تند و تیز به راه رفتن. (برهان). کنایه از تند رفتن. (انجمن آرای ناصری). به صله «در» کنایه از تیز رفتن و دویدن. (آنندراج) : چون قطره زدن آغازیدی پیل آبکش را به تردستی پیل مال ساختن. (درهء نادره چ شهیدی ص601). || تردد کردن. || به صلهء «بر» کنایه از ریختن و باریدن. (آنندراج). || بعضی به تحقیق نوشته اند که اطلاق آن بر شاطر حقیقت است و بر غیر استعاره، لهذا محل تأمل، چه یک جا قائل به حقیقت شدن و جای دیگر قائل به استعاره شدن وجهی می باید و آن مذکور نیست. (آنندراج).

قطرهء زرد.

[قَ رَ / رِ یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالم تاب است. (بهار عجم) (آنندراج).

قطره زن.

[قَ رَ / رِ زَ] (نف مرکب) کنایه از هرزه گرد و هرزه کار که به یک جا و یک کار قرار نگیرد. (آنندراج).

قطره فشاندن.

[قَ رَ / رِ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) قطره زدن :
به راه دوست چو سالک شدیم قطره فشان
نشان آبله در راه جستجو شستیم.
سالک یزدی (از آنندراج).

قطره کردن.

[قَ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)قطره زدن. (آنندراج) :
هر طرف بسیار کردم قطره در راه طلب
لیکن از دریا ندیدم بهره جز سیلاب کم.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به قطره زدن شود.

قطره کشیدن.

[قَ رَ / رِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) قطره زدن. (آنندراج). رجوع به قطره زدن شود.

قطری.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قَطْر. (معجم البلدان). رجوع به قَطْر شود.

قطری.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو از شهرستان شاهرود واقع در 12000 گزی شمال قلعه نو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قطری.

[قَ طَ] (اِخ) ابن فجائهء مازنی. شاعری است. (منتهی الارب).

قطری.

[] (اِخ) ابن فجائه. سرکردهء گروهی از ارارقه است که بر حجاج بن یوسف خروج کردند. وی به دست اسحاق بن محمد بن اشعث کشته شد. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص281).

قطری.

[] (اِخ) محمد بن حسن مرزوقی. از دانشمندان است. او راست: الداهیة الکبری علی الرائیة الصغری. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1517).

قطری.

[قَ] (اِخ) محمد بن حکم قطری. از محدثان است. وی از آدم بن ابی ایاس و ابن ابی مریم روایت کند و عثمان بن محمد سمرقندی از او روایت دارد. (معجم البلدان). مؤلف اللباب او را محمد بن عبدالحکم ضبط کرده است. (اللباب).

قطریة.

[قَ ری یَ] (اِخ) ناحیه ای است در یمامه. (منتهی الارب). حفصی گوید: از نواحی یمامه است. (معجم البلدان).

قط زدن.

[قَ زَ دَ] (مص مرکب) مرکب است از قط به معنی بریدن هرچه باشد یا بر پهنا بریدن، و زدن فارسی. (آنندراج) :
نویسم چون به سوی یار از حال درون نامه
به دندان قط زنم انگشت و بنویسم به خون نامه.
مسیح کاشی (از آنندراج).

قط زن.

[قَ زَ] (نف مرکب، اِ مرکب) مَقَطّة. (منتهی الارب). معروف است، و حقیقتاً این لفظ بر کاتب صادق می آید یا بر کار دیگر، چون بر مقط اطلاق کنند مجاز است :
زخمی که یار بر دل اغیار میزند
چون قط زن آید آن همه بر استخوان من.
طاهر وحید (از آنندراج).
نمی بینی که قط زن زیردست خامه می گردد
ز همواری مکن بر خود مسلط تیره مغزان را.
محسن تأثیر (از آنندراج).

قطط.

[قَ طَ] (ع مص) مرغول و پیچان گردیدن موی. قَطاطة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطاطة شود.

قطط.

[قَ طَ] (ع ص) شَعر قطط؛ موی کوتاه سخت مرغول، یا عام است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل قطط الشعر؛ مرد مرغول و برپیچان موی. (منتهی الارب). ج، قططون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موی زنگی. (اقرب الموارد).

قططون.

[قَ طَ طو] (ع ص، اِ) جِ قطط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطط (ع ص) شود.

قططة.

[قِ طَ طَ] (ع اِ) جِ قِطّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قط شود.

قططة.

[قَ طَ طَ] (اِخ) قبیله ای است از بربر. (معجم البلدان).

قطع.

[قَ] (ع مص) بریدن و جدا کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قطعه قطعاً و مَقْطَعاً و تِقِطّاعاً. || گذشتن: قطع النهر قطعاً و قطوعاً؛ عَبَره. || به تازیانه زدن: قطع فلاناً بالقطیع. || چیره شدن: قطعه بالحجة؛ چیره شد بر وی به حجت. || ساکت کردن و خاموش ساختن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطع لسانه؛ به نیکوئی و احسان زبانش برید و خاموش ساخت. (منتهی الارب). || بریدن خویشی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطع رحمه قطعاً و قطیعة؛ برید خویشی را و گسست پیوند برادری را. || خفه شدن از کسی. (منتهی الارب). اختناق. (اقرب الموارد): قطع فلان الحبل، و منه قوله تعالی : ثم لیقطع (قرآن 22/15)؛ ای لیختنق. تاسه زده گردیدن: قُطِعَ فلان (به طور مجهول)؛ تاسه زده گردید. (منتهی الارب). قطع النفس؛ انقطع. (اقرب الموارد). || نیمهء حوض را پرکرده گذاشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطع الحوض قطعاً؛ ملاه الی نصفه ثم قطع عنه الماء. (اقرب الموارد). || فروختن ستور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطع عنق دابته؛ باعها. (اقرب الموارد). || افراز کردن. (اقرب الموارد). || بسنده شدن. (منتهی الارب): قطعنی الثوب؛ کفانی لتقطیعی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قُطِعَ الرجل؛ یئس او عجز. || منع کردن و بازداشتن: قطع فلاناً عن حقه؛ منعه. || جلوگیری کردن و ترساندن: قطع الطریق علی السالکین؛ منعه و اخافه. || باطل کردن: قطع الحدث الصلوة؛ ابطلها. || جزم کردن: قطع فلان فی القول؛ جزم. (اقرب الموارد) || (اِمص) جدائی. (منتهی الارب). جدائی بعض اجزاء جسم. (اقرب الموارد). و به فارسی با لفظ فرمودن و کردن و شدن مستعمل. (آنندراج). || (اصطلاح عروض) نزد عروضیان حذف آخر وتد مجموع واقع در عروض بیت است. و گویند زدن آن و ساکن گرداندن حرف متحرک ماقبل آن، مانند حذف نون مفاعلن و ساکن کردن لام آن تا متفاعل گردد. (اقرب الموارد). || (اِ) برش و قالب و اندازه: کاغذی به قطع چهار ورق و نیم. کتاب به قطع وزیری. || (اصطلاح هیأت) در تداول منجمین احکامی و زایچه بینان و فال گیران، حادثهء سوء که در زندگانی صاحب طالع روی خواهد داد. قران : و الصواب ان یدخل منا فی کل یوم علی الملک واحد، ویحکی له حکایة تمنعه عن قتله ذلک الیوم، فان کان علی الغلام قطع فیزول. (سندبادنامهء عربی چ اسلامبول ص354). اصنعی له فیلاً من حلاوه و دعیه یأکله، یزول عنه القطع. (همان کتاب ص381). فظهر فی طالعه ان علیه قطع الی سبعة ایام و ان تکلم فیها کان حتفه فیها. (همان کتاب ص384). و کان علی قطع فدفع الله عنی بهذه المرأة. (همان کتاب ص388). اما قواطع تنهء نحوست و شعاعهاء ایشان آنک به کراهیت و دشمنی منسوبند و تنهء کواکب ثابته آنک معروفند به قطع چون تسییر به ایشان رسد به وقتی کی عطیت بر نیمه بود یا به چهاریکها و تحویل تباه آید و آنجا سعدی را سعادت نبود که با منحست برابری کند، و از منجمان هست کی جایگاه سیک ها (سه یک ها) از عطیت به جای چهاریک ها دارند و قواطع بسیار است. (التفهیم ص521، 522). و در حاشیهء التفهیم آرد: توضیح آنچه استاد ما فرمود این است که احکامیان میگویند تنهء نحس یعنی جرم نحس خواه از ثوابت باشد از قبیل ثریا و دَبَران و خواه از سیارگان بود از قبیل مریخ و زحل و همچنین شعاع نحس یعنی تربیع و مقابله و همچنین حد و درجهء نحس همگی از قواطع اند بدین سبب که در استخراج کمیت عمر دلیل باشند بر قطع عمر آنگاه که تسعیر بدانها رسد خاصه که معین مقوی از قبیل انتهاءات و تحویلات در کار نباشد و عطیهء عمر منحوس بود یا نکبتی دهد نظیر قطع عمر. (حاشیهء التفهیم ص 522). || (اصطلاح اصول فقه) یکی از مباحث عقلی اصول فقه است که از دورهء شیخ مرتضی به بعد بحث در آن رونق و اهمیت بیشتری پیدا کرد. شیخ در کتاب فرائد الاصول(1) گوید: بدان مکلف هرگاه به حکم شرعی توجه پیدا کند یا برای وی نسبت به آن حکم قطع یعنی علم و یقین پیدا میشود یا ظن و یا شک، آنگاه هر یک از این سه قسم را مبدأ و منشأ یک نوع از احکام شرعی قرار میدهد. قطع بر دو قسم است: قطع موضوعی و قطع طریقی. یک شی ء ممکن است به طور مستقیم موضوع حکم شرعی قرار گیرد، در این صورت حکم متبع است همانطور که رسیده است و ممکن است چیزی طریق برای وصول به چیز دیگری باشد و خودش به طور مستقیم موضوع حکم شرعی نباشد، در این صورت حکم به طور مطلق متبع است، قسم اول را اصطلاحاً قطع موضوعی و دوم را طریقی مینامند، پس قطع موضوعی قطعی است که مأخوذ در موضوع حکم شرعی باشد مانند «معلوم البولیة نجس» (بول معلوم نجس است) و «معلوم الخمریة حرام» (شراب معلوم حرام است) و در این صورت حکم نجاست و حرمت از احکام خود بول و خمر نیست بلکه از احکام بول و خمر معلوم است. پس اگر چیزی واقعاً بول یا خمر باشد و کسی علم به آن پیدا نکند و استعمال نماید چیزی بر او نیست. و قطع طریقی قطعی است که طریق و راه برای یافتن مقطوع به است که متعلق اوست و خود موضوع حکم نیست ولی احکام مقطوع بر آن نیز مترتب خواهد شد ازاینرو هرگاه کسی قطع پیدا کرد که فلان مایع بول یا خمر است به مجرد پیدا شدن این قطع آن مایع برای او بول و خمر خواهد بود زیرا قطع او طریق برای وصول به خمر واقع شده و حکم بول و خمر بر آن مایع بار خواهد گردید و در این هنگام برای وی این قیاس پیدا میشود این مایع بول است یا خمر است و بول یا خمر نجس یا حرام است، پس این مایع نجس یا حرام است. و از این جهت اگرچه مایع در ظرف واقع بول یا خمر هم نباشد استعمال کردن شخص قاطع چنین مایعی را اشکال خواهد داشت. (از فرائدالاصول شیخ مرتضی انصاری).
(1) - آغاز کتاب فرائد معروف به رسایل.

قطع.

[قِ] (ع اِ) پارهء بریده از درخت. || پیکان خرد پهناور که در تیر نشانند. ج، اَقْطُع، قِطاع. || تاریکی آخر شب، یا پاره ای از تاریکی آن، یا از اول شب تا سه یک حصهء آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و از این باب است قول خدای تعالی : فاسر باهلک بقطع من اللیل. (قرآن 11/81). || تیر هیچکاره. || گلیم خرد که بر پشت اندازند چون برنشینند بر وی و آن به منزلهء زیرپوش است مر اسب را و نهالین زین. ج، قُطوع، اَقْطُع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطع.

[قُ] (ع اِ) دمه و تاسه از فربهی و جز آن. (منتهی الارب). البهر و انقطاع النفس. || جِ اقطع، به معنی دست بریدگان. || راهزنان. || (اِمص) خشک شدگی چاه. و به این معنی به کسر قاف نیز آمده. || (مص) بریده شدن دست از بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قطعت الید قَطْعاً و قَطَعةً و قُطعاً؛ بریده شد دست او از بیماری. (منتهی الارب). رجوع به قَطَع شود.

قطع.

[قِ طَ] (ع اِ) پاره ای از شب. || جِ قِطْعَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطْعة شود.

قطع.

[قَ طَ] (ع مص) بریده شدن دست از بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قطعت الید قطعاً و قَطْعةً و قُطعاً و قَطّاعاً؛ بانت بقطع او بداء عرض لها. (اقرب الموارد).

قطع.

[قَ طِ] (ع ص) بریده آواز. (منتهی الارب). من ینقطع صوته. (اقرب الموارد).

قطع.

[قُ طَ] (ع ص) مرد بُرندهء خویشی و آزارندهء خویشان. (منتهی الارب). گویند: رجل قطع؛ ای قاطع رحمه. (اقرب الموارد). قُطَعة. (منتهی الارب). رجوع به قطعه شود. || (اِ) جِ قُطْعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُطْعَة شود.

قطع.

[قُ طُ] (ع اِ) جِ قطیع، و آن شاخه ای است که از آن تیر سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیع شود.

قطعاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقطع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُطْع شود. || رحم قطعاء؛ خویشی بریده. (منتهی الارب).

قطعاء .

[قُ طَ] (ع اِ) جِ قطیع: به معنی شبیه و همتا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیع شود.

قطعاء .

[قَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

قطعات.

[قُ طُ] (ع اِ) (... الشجرة) کرانهای گره درخت که بعدِ بریدن از آن بیرون آید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و به این معنی به فتح طاء نیز آمده. (منتهی الارب). || جِ قطیع، و آن شاخی است که از آن تیر سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیع شود.

قطعات.

[قَ طَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 50 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 13 هزارگزی باختر شوسهء شاه زند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. 83 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قطعات.

[قَ طَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 28000 گزی جنوب باختری سراسکند و 15000 گزی خط آهن مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. 197 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطعان.

[قُ] (ع اِ) جِ قطیع، و آن شاخی است که از آن تیر سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطیع شود. || جِ اقطع، به معنی مردان دست بریده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطعاً.

[قَ عَنْ] (ع ق) جزماً. (اقرب الموارد). یقیناً: الامر واقع قطعاً؛ منصوب است بنابر آنکه مصدر باشد به معنی اجزم به و قیل علی الحال ای مقطوعاً بوقوعه. (اقرب الموارد).

قطعة.

[قَ عَ] (ع مص) بریده شدن دست از بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَطَع شود.

قطعة.

[قِ عَ] (ع اِ) پاره از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). پاره و حصه از چیزی. (اقرب الموارد) (فرهنگ نظام). تکهء چیزی. || (اصطلاح عروض) در اصطلاح شعرا ابیات مسلسل در معنی و متحد در وزن و قافیه بدون مطلع. اقل ابیات قطعه دو شعر است و برای اکثر حدی نیست اما به دویست نمیرسد چه الفاظ یک قافیه در زبان فارسی به دویست نمیرسد، گاهی قطعهء دوشعری یا بیشتر در ضمن غزل یا قصیده هم می آید. و با فتح اول غلط مشهور است. (فرهنگ نظام). قطعه شعر هفت بیت و کمتر یا ده بیت است. دو بیت یا زیاده مطلع دارد یا ندارد گویا که آن پاره ای از غزل یا قصیدهء بریده شده است، و به این معنی به فتح خطاست مگر بعضی فصحای متأخرین جایز هم داشته اند. (آنندراج) (غیاث اللغات از مدار و کشف و بهار عجم).
- قطعة الفرس؛ نام صورت هیجدهم از صور شمالی منطقة البروج است، و آن را رأس الفرس نیز خوانند، سر اسبی را ماند در پس دلفین به قدر دو گز، گوشش به سوی جنوب چهار کوکب است. (فرهنگ نظام از شرح بیست باب ملا مظفر).
- قطعهء بیاضی، قطعه محرابی؛ از اقسام قطعهای کاغذ است. (آنندراج).
- قطعهء بریده؛ آن را گویند که اول قطعه را بر کاغذ رنگین سوای سفید نویسند، بعد از آن حروف را بریده برآرند و آن را بر کاغذ سفید چسبانند، حروف سفید به نظر می آید :
پیری رسید و موی سیه ناپدید گشت
چون قطعهء بریده سیاهی سپید گشت.
محمدعلی ماهر اکبرآبادی (از فرهنگ نظام).
- قطعهء دیوانی؛ کاغذی که خط دیوانی بر آن نوشته باشند. (آنندراج) :
آمد از مکتب نگارم دفتر گل در بغل
قطعهء دیوانی سرمشق کاکل در بغل.
سعید اشرف.
|| عَلَم است برای قطای ماده. (اقرب الموارد). رجوع به قطا شود.

قطعة.

[قَ طِ عَ] (ع ص) (ارض...) زمینی که دانسته نیست که سبزهء آن بیشتر است یا سفیدی آن که سبزه نروئیده، و گویند زمینی که در آن قسمت هائی است از سبزه و روئیدنی. (اقرب الموارد).

قطعة.

[قُ عَ] (ع اِ) جای برش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جای سپری شدن و تحرک. (منتهی الارب). || باقیماندهء دست بریده. (منتهی الارب). ج، قُطَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پارهء چیزی. || پارهء زمین جداکرده در بخش و بهره. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || میدهء سپید. || گندم سپید. (اقرب الموارد). || سبوس گندم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لثغه ای است در زبان بنی طی مانند عنعنهء بنی تمیم، و آن این است که میگویند اباالحکأ و مراد آنان اباالحکم است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) خشک شدگی چاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطعة.

[قُ عَ] (اِخ) (بنو...) قبیله ای است. (منتهی الارب).

قطعة.

[قُ طَ عَ] (ع ص) مرد بُرندهء خویشی و آزارندهء خویشان. (منتهی الارب). رجوع به قُطَع شود.

قطعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 28000 گزی جنوب خاوری قره آغاج و 48000 گزی شمال ارابه رو تکاب به شاهین دژ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 54 تن است. آب آن از رودخانهء آیدوغموش و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطعی.

[قُ عی ی] (ص نسبی) نسبت است به ابوقطعة، و آن حیی است. (منتهی الارب).

قطعی.

[قُ طَ عی ی] (ص نسبی) نسبت است به قطیعة، و آن بطنی است از زبید. (اللباب).

قطعی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قطع. || (اِخ) فرقه ای از شیعه. رجوع به قَطْعیّة شود.

قطعی.

[قُ طَ] (اِخ) حزم بن ابی حزم مهران، مکنی به ابوبکر حزم قطعی بصری. از راویان است. وی از حسن حدیث شنید و ابن مبارک از او حدیث کند. وفات او به سال 195 ه . ق. است. (اللباب).

قطعی.

[قِ طَ] (اِخ) عبدالله بن حسین بن محمد بن فرزدق قطعی کوفی، که خریدوفروش قطعه های کهنهء جامه می کرد و از راویان است. وی از بکربن سهل دمیاطی و حسن بن علی بن بزیغ و جز ایشان روایت کند و از او محمد بن جعفربن محمد تمیمی و قاضی ابوعبدالله محمد بن عبدالله هروی جعفی و جز ایشان روایت کنند. (اللباب).

قطعیة.

[قَ عی یَ] (اِخ) فرقه ای از شیعیان امامی هستند که در مقابل فرقهء واقفه به رحلت امام موسی بن جعفر قطع کرده اند. اثناعشریه از فرق قطعیه محسوبند. رجوع به فرق ص67 و مقالات اشعری ص17 و 18 و الفرق ص49 و شهرستانی ص127 و ابن حزم ج3 ص181 شود. جماعتی که برخلاف واقفه امامت را پس از امام هفتم حق امام ابوالحسن علی موسی الرضا (155-203 ه . ق.) دانستند و به همین مناسبت به اسم قطعیه مشهور شدند. رجوع به خاندان نوبختی ص53 و 79 و 101 و 102 و 106 و 117 و 151 و 261 شود.

قطف.

[قَ] (ع مص) بریدن و چیدن. (منتهی الارب). || چیدن و گرد آوردن. || گرفتن چیزی را به شتاب و ربودن آن را. (اقرب الموارد). || خراشیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کند و بد راه رفتن. (اقرب الموارد): قطف قطفاً و قِطافاً و قُطوفاً؛ ضاق مشیها و بطؤ و اسائت السیر و ابظأت. و یا قطاف اسم است نه مصدر، گویند: فی دابته قطاف؛ ای ضیق فی المشی. (اقرب الموارد).

قطف.

[قَ] (ع اِ) یکی قطوف. (اقرب الموارد). رجوع به قطوف شود. || (اِمص) (اصطلاح عروض) حذف تاء و نون و ساکن کردن لام است از مفاعلتن تا مفاعلْ گردد و به فعولن نقل شود. (اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است نرم دارای برگ پهن که آن را پزند. واحد آن قَطْفة است. (اقرب الموارد).

قطف.

[قِ] (ع اِ) خوشهء انگور. (منتهی الارب). خوشهء انگور هنگام چیدن. ج، قِطاف، قُطوف. || اسم است میوه های چیده شده را. (اقرب الموارد).

قطف.

[قُ طُ] (ع اِ) جِ قطیفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیفة شود.

قطف.

[قَ طَ] (ع اِ) اثر. (اقرب الموارد). اثر و نشان. (منتهی الارب). ج، قُطوف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سبزی و گیاهی است که بدان سرمق گویند. (اقرب الموارد). شرنگ. (منتهی الارب). یکیِ آن قَطَفة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از درخت کوهی که به اندازهء درازی آلو باشد و چوب آن سخت است و از آن حلقه های رسن باربند شتر سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطفتا.

[قَ طُ] (اِخ) محله ای است بزرگ در قسمت غربی بغداد مجاور مقبرة الدیر که در آن قبر شیخ معروف کرخی است. و میان آن و دجله کمتر از یک میل فاصله است. این محله مشرف به نهر عیسی است. (معجم البلدان).

قطفتی.

[قَ طُ تی ی] (ص نسبی) نسبت است به قطفتا. (معجم البلدان). رجوع به قطفتا شود.

قطفتی.

[قَ طُ تی ی] (اِخ) احمدبن محمد بن احمدبن یعقوب بن قفرجل وزان، مکنی به ابوالحسین. از محدثان است. وی از جد مادری خود ابوبکربن قفرجل و ابوحفص بن شاهین روایت کند و ابوبکر خطیب از او روایت دارد. وفاتش به سال 448 ه . ق. و تولدش به سال 361 بود. (معجم البلدان) (اللباب).

قطفة.

[قَ طَ فَ] (ع اِ) یکی قَطَف در جمیع معانی آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطف شود.

قطفة.

[قِ فَ] (ع اِ) تره ای است خاردار شبیه خسک که دراز شود و بر روی افتد و برگش خاکسترگون و اندرونش سرخ باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطفة.

[قَ فَ] (ع اِ) واحد قطف، و آن گیاهی است. (اقرب الموارد). رجوع به قَطْف شود.

قطفی.

[قُ] (اِخ) محمد بن معدان. از راویان است. (اللباب).

قطقاط.

[قَ] (ع ص) سریع. (اقرب الموارد). شتاب رو. (منتهی الارب): دلج قطقاط؛ شب روی شتاب. (منتهی الارب). || (اِ) تورم(1). طیرالتمساح. مرغی است که در دندان های تمساح چینه چیند. رجوع به طیرالتمساح شود.
(1) - Trochilus.

قطقط.

[قِ قِ] (ع اِ) ریزه ترین باران، یا باران پیوستهء بزرگ قطرهء پیاپی بارنده، یا تگرگ، یا تگرگ ریزه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطقط.

[قُ قُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قطقطانة.

[قُ قُ نَ] (اِخ) موضعی است نزدیک کوفه در طف، و زندان نعمان بن منذر بدانجاست. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قطقطة.

[قَ قَ طَ] (ع مص) باریدن ابر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قطقطت السماء؛ امطرت. (اقرب الموارد). || تنها بانگ کردن سنگخوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قطقطت القطاة؛ صوتت وحدها. (اقرب الموارد).

قطقو.

[قُ قُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در یکهزارگزی جنوب ساردوئیه و جنوب راه فرعی راین به ساردوئیه. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قط کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) مرکب است از قط عربی به معنی بریدن یا بر پهنا بریدن، و کردن فارسی. (آنندراج) :
جای ناخن تیغ سر میزد ز انگشتان ما
چون قلم در وصف مژگان تو میکردیم قط.
ابوالبرکات منیر (از آنندراج).

قطل.

[قَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب). قطع کردن. (اقرب الموارد): قطل عنقه؛ زد گردن او را. (منتهی الارب).

قطل.

[قُ طُ] (ع ص) بریده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): جذع قطل؛ تنهء بریده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطیل شود.

قطلب.

[قَ لَ] (ع اِ) درختی است که در کوههای شام بسیار میروید. برگهائی باریک و نرم و سخت سرخ دارد و دانه های آن چون انگور سبز است و هرگاه برسد چون یاقوت سرخ بود و بوی آن خوش است و طعم آن شیرین و هرگاه جویده شود تفالهء آن چون کاه گردد. یکیِ آن قطلبة است. (اقرب الموارد از ابن بیطار).

قطلبة.

[قَ لَ بَ] (ع اِ) یکی قطلب. (اقرب الموارد). رجوع به قطلب شود.

قطلمش.

[] (اِخ) ابن اسرائیل بن سلجوق. رجوع به قتلمش شود.

قطلوی برهانلو.

[قُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 7500 گزی جنوب خاوری ارومیه و 500 گزی خاور شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل سالم. سکنهء آن 173 تن است. آب آن از باراندوزچای و محصول آن غلات، توتون، حبوب، انگور، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطم.

[قَ طَ] (ع مص) اشتها داشتن. (اقرب الموارد). خواهانی چیزی هرچه باشد. || خواهان گشنی گردیدن گشن و تیزشهوت شدن. || طالب و خواهندهء گوشت شدن: قَطِمَ الصقر الی اللحم؛ خواهندهء گوشت شد چرغ. (منتهی الارب).

قطم.

[قَ] (ع مص) گزیدن یا گرفتن به اطراف دندان و چشیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اشتها داشتن. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود. || دندان فروبردن در چوب و خاییدن آن. (اقرب الموارد). || بریدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطم.

[قَ طِ] (ع ص) خواهندهء هرچه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خواهندهء گوشت و جماع. (منتهی الارب).

قطم.

[قَ طَ] (اِخ) موضعی است، و در اشعار اعشی از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قطمار.

[قِ] (ع اِ) قطمیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطمیر شود.

قطمور.

[قُ] (اِخ) نام سگ اصحاب کهف به عقیدهء ابن کثیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطمیر شود.

قطمیر.

[قِ] (ع اِ) شکاف هستهء خرما، و پوست آن، و پوستک دانهء خرما که میان دانه و خرما باشد، یا نکتهء سپید بر پشت دانه که خرما از وی روید. (منتهی الارب). شق النواة، و قیل القشرة التی علیها، و قیل القشرة الرقیقة بین النواة و التمره، و قیل النکتة البیضاء فی ظهرها. (اقرب الموارد). قطمار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || در اصطلاح محاسبان شش ذره است که آن سدس نقیر است و نقیر سدس فتیل و فتیل سدس فلس و فلس یک جزو از دوازده جزو خردل و خردل سدس حبه و حبه ربع طسوج و طسوج ربع دانگ و دانگ سدس درهم میباشد. (آنندراج) (فرهنگ وصاف).

قطمیر.

[قِ] (اِخ) نام سگ بلعم باعور. (یادداشت مؤلف). نام سگ اصحاب کهف، و نزد ابن کثیر نام آن قطمور است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
از مایهء بیچارگی قطمیر مردم میشود
ماخولیای مهتری سگ میکند بلعام را.
سعدی.
رجوع به اصحاب کهف شود.

قطن.

[قُ] (ع اِ) پنبه، و آن از درختهای صغار است و گاه بزرگ شود و تا بیست سال باقی باشد. ضماد برگ آن مطبوخ، درد مفاصل حار و بارد را نافع و با روغن گل جهت نقرس بی عدیل، و مغز پنبه دانه ملین مسخن و با سکنجبین در محرورین و با دارچینی در مبرودین به غایت مبهی و روغن تخم آن نافع سرفه و مغص. (منتهی الارب). اسم جنس است و قطعه ای از آن قطنة است و گاه به اَقطان جمع بسته میشود. (اقرب الموارد).

قطن.

[قُ طُ] (ع اِ) پنبه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُطْن شود.

قطن.

[قُ طُن ن] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب). و آن از درختهای صغار است و گاهی کلان باشد و تا بیست سال باقی بماند. (آنندراج) :
کأنّ مجری دمعها المستن
قُطُنُّهُ من اجود القطن.راجز.
و تشدید به خاطر ضرورت شعر است. (اقرب الموارد).

قطن.

[قَ نَ] (ع اِ فعل) قَطْنَ عبدالله درهم؛ ای حسبه، و این لغتی است در قط (اقرب الموارد)؛ به معنی یک درهم برای عبدالله بس است.

قطن.

[قَ طَ] (ع مص) منحنی شدن. (اقرب الموارد): قطن ظهره قطناً؛ منحنی شد پشت او. (اقرب الموارد). || (اِ) میان دو ران. (منتهی الارب). مابین الورکین الی عجب الذنب. (اقرب الموارد). و صاحب العین گوید: المواضع العریض بین الثبج و العجز. (معجم البلدان). || دمغزهء مرغ. (منتهی الارب). اصل ذنب الطائر. (اقرب الموارد). || آنچه از پشت انسان منحدر و سپس مستوی بود(1). (اقرب الموارد). یکی از چهار قسمت صلب تحت ظهر و فوق عجز. (یادداشت مؤلف).
(1) - ما انحدر عن ظهر الانسان و استوی. (اقرب الموارد).

قطن.

[قُ طُ] (ع اِ) جِ قطین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطین شود. || جِ قِطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قطان شود.

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) موضعی است در سرزمین شربه. (معجم البلدان).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) کوهی است بنی اسد را. (منتهی الارب). و امرءالقیس در توصیف ابر از آن نام میبرد آنجا که گوید :
اصاح تری برقاً اریک ومیضه
کلمع الیدین فی حبیّ مکلل...
علی قطن بالشیم ایمن صوبه
و ایسره علی الستار فیذبل.
اصمعی گوید: مابین فواره و مغرب کوهی است به نام قطن از بنی عبس که آبهائی به نام های مختلف از آن جاری است، و ابوعبیدالله سکونی گوید: کوهی است گرد و از سر آن چشمه هائی سرازیر میشود. از بنی عبس است و بین حاجر و معدن قرار دارد. (معجم البلدان).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) (غزوهء...) جنگی است که در قطن اتفاق افتاد و مسعودبن عروه در آن کشته شد. سردار لشکر رسول خدا در این جنگ سلمة بن عبدالاسدی بود. (معجم البلدان).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) ابن ابراهیم. از محدثان است. (منتهی الارب).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) ابن قبیصه. از محدثان است. (منتهی الارب).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) ابن کعب. از محدثان است. (منتهی الارب).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) ابن وهب. از محدثان است. (منتهی الارب).

قطن.

[قَ طَ] (اِخ) ابن یسیر. از محدثان است. (منتهی الارب).

قطن آباد.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 6 هزارگزی باختر نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است و 212 تن سکنه دارد. آب از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قطنا.

[قَ طَ] (اِخ) از دهستانهای دمشق است. (معجم البلدان).

قطنة.

[قِ نَ] (ع اِ) آنچه با شکنبه باشد و آن را ذات الاطباق نامند، و نزد عامه رمانه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطنة.

[قَ طِ نَ] (ع اِ) قِطْنة است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطْنة شود. || گوشت مابین دو ران. (اقرب الموارد).

قطنة.

[قُ نَ] (ع اِ) پاره ای از پنبه. (اقرب الموارد). پنبه پاره، و این اخص است از قطن. (منتهی الارب).

قطنة.

[قُ نَ] (اِخ) (ثابت...) ابوالعلاءبن کعب عتکی است. چشم وی در وقعهء سمرقند آسیب دید و در آن پنبه گذاشت. (اللباب).

قطنی.

[قُ] (ص نسبی، اِ) نوعی از قماش ابریشمین، و در عرف هندوستان مشروع خوانند. مرکب است از قطن به معنی پنبه و یای نسبت، و چون تاروپود آن از ریسمان پنبه و ابریشم میباشد نه تنها ابریشم، پوشیدن آن در شرع درست شده :
چه بگشود زنبق ز قطنی بساط
سمن چید دارائی انبساط.
؟ (از آنندراج از بهار عجم).

قطنی.

[قَ طَ] (اِخ) حسن بن علی بن محمد. از محدثان است. ابوالقاسم حافظ گوید: وی از ابوبکر محمد بن حمیدبن معیوف روایت کند و از او عبدالعزیز کتافی روایت دارد. (معجم البلدان) (آنندراج).

قطنیة.

[قُ / قَ نی یَ] (ع اِ) گیاه و دانه هرچه باشد، یا جز گندم و جو و انگور و خرما، یا دانه ای که به پختن درآید، و نزد شافعی عدس و ماش و باقلا و کاردس (گاورس) و نخود است. (منتهی الارب). || پارچه های بافته از پنبه. (اقرب الموارد). رجوع به قُطْنی شود. || علف و سبزهء تابستانی. ج، قَطانیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطنیة.

[قَ طَ نی یَ] (ص نسبی) نسبت است به قَطَنا. (معجم البلدان). رجوع به قطنا شود.

قطو.

[قَطْوْ] (ع مص) گران رفتار شدن. || آواز کردن مرغ سنگخوار تنها قطاقطاء (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطا القطا؛ صوتت وحدها بقولها قطاقطا. (اقرب الموارد). || گام نزدیک نهاده رفتن از نشاط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطوات.

[قَ طَ] (ع اِ) جِ قطاة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطاة شود.

قطوان.

[قَطْ / قَ طَ] (ع ص) گام نزدیک گذارنده در رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطوان.

[قَ طَ] (اِخ) موضعی است، و در حدیث آمده که هفتادهزار شیعه از آن برانگیخته میشود. ابوالفضل بن طاهر مقدسی گوید: قطوان موضعی است به کوفه و نام قبیله نیست، شمر گوید آن به سکون طا است. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قطوان.

[قَ طَ] (اِخ) دهی است از دههای سمرقند در پنج فرسنگی آن، جماعتی بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (ص نسبی) نسبت است به قطوان کوفه. (معجم البلدان). رجوع به قطوان شود. || نسبت است به قطوان سمرقند. (معجم البلدان). رجوع به قطوان شود.

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) ابومحمدبن محمد ایوب، واعظ و مفسر بود و به سال 506 ه . ق. درگذشت. وی به قطوان سمرقند منسوب است، و مردم آن طاء را ساکن خوانند. (اللباب).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) اسماعیل بن خالد کوفی. از محدثان است. وی منسوب به قطوان کوفه است. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) اسماعیل بن مسلم ارشیوخ. روایت است که در قطوان از محمد بن عمر بن علی مقدمی حدیث گفت و از او عباس بن فضل بن عمر بن یحیی سمرقندی حدیث نقل کند. ابوسعید ادریسی مؤلف تاریخ سمرقند گوید: نمیدانم او از مردم سمرقند است یا از کسانی است که در آنجا ساکن شدند. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) خالدبن مخلد، مکنی به ابوالهیثم. رجوع به ابوالهیثم (خالد...) و خالد... شود.

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) عبدالله بن ابی زیاد. از محدثان است. وی از عبدالله بن موسی روایت شنیده و از او ابوبکربن خزیمه و دیگران روایت کنند. وی منسوب به قطوان کوفه است. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) محمد بن ایوب، مکنی به ابومحمد. از مفتیان و واعظان و مفسران است. وفات وی به سال 506 ه . ق. اتفاق افتاد. او از قطوان سمرقند است. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) محمد بن عصام بن ابی احمد، مکنی به ابوعبدالله. از فقیهان است. وی از محمد بن نصر مروزی روایت شنیده و ابوسعید ادریس حافظ از او روایت کند. وفاتش به سال 352 ه . ق. اتفاق افتاد. نسبت او به قطوان سمرقند است. (معجم البلدان).

قطوانی.

[قَ طَ] (اِخ) یحیی بن یعلی اسلمی، مکنی به ابوزکریا. از محدثان است. وی یحیی بن یعلی محاربی نیست زیرا محاربی ثقه است و اسلمی ضعیف. وی منسوب به قطوان کوفه است. (معجم البلدان).

قطوب.

[قُ] (ع اِ) جِ قُطب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطب شود.

قطوب.

[قَ] (ع ص) نیک چین ابرو و ترش روی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). الاسد، لعبوسته. (اقرب الموارد).

قطور.

[قَ] (ع ص) ابر بسیارقطره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: السحاب القطور؛ السحاب الکثیرالقَطر. (اقرب الموارد).

قطور.

[قُ] (ع مص) چکیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَطْر شود. || رفتن و شتافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رفتن مایع و جز آن. (منتهی الارب). رفتن و قطره قطره ریختن و بیرون آمدن. (اقرب الموارد).

قطور.

[] (اِخ) (کوه...) در رشته ای قرار دارد که از منتهاالیه شمال غربی آذربایجان یعنی از قلهء آرارات صغیر شروع شده و در امتداد حدود غربی ایران از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد می یابد و دارای سلسله ها و قله های ممتنع الصعود است. و یکی از کوههای مرتفع و مهم آن قطور است که 1998 متر ارتفاع دارد. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص23 و 136).

قطور.

[] (اِخ) یکی از بلوکات شاپور است. شاپور دارای هفت بلوک، 132 قریه، 165 فرسنگ مربع مساحت، 3000 خانوار به طور تقریب و 17000 تن جمعیت است. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص65).

قطور.

[قُ] (اِخ) شهری است به مصر. (معجم البلدان).

قطور.

[قُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش حومهء شهرستان خوی که در جنوب باختری بخش واقع و از شمال به دهستان الند و از جنوب به کره سنی و مرز ترکیه محدود است. موقع طبیعی آن کوهستانی سردسیری و از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و در حدود 4420 تن سکنه دارد. رودخانهء مهم این دهستان رودخانهء قطور است که از کوههای ترکیه سرچشمه گرفته از جلو قریهء راضی به خاک ایران داخل شده در مسیر قطور جریان می یابد که پس از الحاق به رودخانه های محلی کوچک به طرف شهرستان خوی جاری میشود. زراعت این منطقه به وسیلهء همین رودخانه و چشمه سار و آب برف تأمین می شود. شغل عمدهء اهالی گله داری است. محصولات عمدهء آن روغن، پشم، جزئی غلات، صادراتشان روغن، پشم، لبنیات، گوسفند است. راههای این منطقه تمام مالرو و صعب العبور است، تنها راه ارابه رو درهء قطور میباشد، آن هم قابل اتومبیل رانی نیست و فقط وسائل نقلیهء اسبی میتواند عبورومرور نماید. ساکنان این دهستان جهت نگاهداری گله به کوههای اطراف دهات عزیمت می نمایند. نام این دهستان نیز مرکز دهستان (قطور) معروف گردیده، مرکز مرزبانی درجهء 2 و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطور.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی، مرکز دهستان، واقع در 51000 گزی جنوب باختری خوی، دارای راه ارابه رو. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن سردسیری و سالم است. 589 تن سکنه دارد. آب از رودخانهء قطور و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. مرکز مرزبانی و محل سکنای ایل شکاک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطوراء .

[قَ] (ع اِ) گیاهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطورات.

[قَ] (ع اِ) جِ قطور. رجوع به قطور شود.

قطورلار.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 10000 گزی خاور ارومیه و 3500 گزی جنوب شوسهء گلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است و 683 تن سکنه دارد. آب آن از شهرچای و قنات و محصول آن غلات، انگور و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قطوط.

[قُ] (ع مص) گران گردیدن نرخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَطّ (ع مص) شود.

قطوط.

[قُ] (ع اِ) جِ قِطّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قِطّ شود.

قطوط.

[قَ طَوْ وَ] (ع ص) سبک شتاب رو. (منتهی الارب). الخفیف الکمیش. (اقرب الموارد).

قطوط.

[قَطْ وَ] (اِخ) مؤلف لباب الانساب مینویسد: گمان میرود محله ای است به بغداد به نواحی الدور، و معلوم نیست که این همان قطوطا است یا غیر آن، و به گمانم این دو یکی است. (اللباب).

قطوطا.

[قَ] (اِخ) دهی است از دههای بغداد برابر با آنچه سمعانی در الانساب گمان برده است. (اللباب).

قطوطائی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قطوطا. (اللباب). رجوع به قطوطا شود.

قطوطائی.

[قَ] (اِخ) مکرم بن احمدبن مکرم، عم ابوالعباس بن مکرم. از راویان است. (اللباب).

قطوطی.

[قَ طَ طا] (ع ص) گام نزدیک نهنده در رفتار. || مرد درازپای نزدیک گام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطوطی.

[قَ طَ طا] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب). رجوع به قطوطا شود.

قطوطی.

[قَطْ وَ] (ص نسبی) نسبت است به قطوط. (اللباب). رجوع به قطوط شود.

قطوطی.

[قَطْ وَ] (اِخ) هیثم بن خلف دوری، مکنی به ابومحمد. از راویان است. وی از ربیع بن تغلب و احمدبن ابراهیم دورقی روایت کند و از او ابوبکربن قصری و جز او روایت دارند.

قطوع.

[قَ] (ع ص) ناقة قطوع؛ ناقه ای که شیرش زود سپری گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بُرنده :
صحبتی باشد چو شمشیر قطوع
همچو وی در بوستان و در زروع.مولوی.

قطوع.

[قُ] (ع مص) گذشتن و عبور کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قطع النهر قطعاً و قطوعاً؛ عبره. (اقرب الموارد). رجوع به قَطْع شود. || بریده و سپری شدن و منقطع گشتن، یا کم شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قطع ماء الرکیةِ قطوعاً و قطاعاً [ قِ / قَ ] ؛ انقطع و ذهب، او قلّ. (اقرب الموارد). || از سردسیر به گرمسیر رفتن یا برعکس: قطع الطیر قطوعاً و قطاعاً [ قَ / قِ ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطوع.

[قُ] (ع اِ) جِ قِطْع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِطع شود. || (اصطلاح هندسه) مجموع نقاط حقیقی یا موهومی صفحه ای که مختصاتشان نسبت به دو محور واقع در همان صفحه در معادلهء درجهء دوم
+ ش آ2 + 2ش ح + ش ش ا2 + 2ش ا =(ش،ش)أ
0 =أ + ش أ2
صدق کند، منحنیات درجهء دوم یا مخروطات نامیده میشوند. (هندسهء تحلیلی تألیف وحدتی ص158). این معادله درمورد بیضی (قطع ناقص)، هذلولی (قطع زاید)، سهمی (قطع مکافی) و دایره و دو خط متقاطع و بسیاری از حالات دیگر صدق میکند و جمعاً خم های درجهء دومی را تشکیل میدهند و عبارتند از مقاطع مختلف یک مخروط دوار، و از این جهت آنها را مقاطع مخروطی مینامند. این مقاطع را با عبارت زیر میتوان تعریف کرد:
1- هر مقطع مخروطی عبارت است از مکان هندسی نقاط که نسبت فواصل آنها از نقطه و خط ثابتی (کانون و خط هادی) مقدار ثابتی باشد.
2- هر مقطع مخروطی عبارت است از مکان هندسی مرکزهای دوایری که همواره از نقطهء ثابتی گذشته و بر دایره یا خط ثابتی (هادی) مماس باشد. رجوع به هندسهء علمی و عملی تألیف رضا ص139 شود.

قطوف.

[قُ] (ع مص) به معنی قَطاف. (اقرب الموارد). رجوع به قطاف شود.

قطوف.

[قُ] (ع اِ) جِ قِطْف، به معنی خوشهء انگور. || جِ قَطَف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قطف شود.

قطوف.

[قَ] (ع ص) تنگ گام. آهسته رو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): دابة قطوف؛ ستور تنگ گام آهسته رو. (منتهی الارب).

قطوف.

[قَ] (اِخ) نام اسب جابربن مالک شمخی. (منتهی الارب).

قطوفة.

[قَ فَ] (اِخ) بطنی است از لواثه، و آن قبیله ای است از بربر. (صبح الاعشی ج1 ص364 و 365).

قطون.

[قُ] (ع مص) اقامت نمودن و جای گرفتن. || خدمت کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطوند.

[قَطْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج واقع در 55 هزارگزی خاور دژشاهپور و 5 هزارگزی شمال شوسهء مریوان به سنندج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 155 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و پاسگاه ژاندارمری به نام قطوند در 5 هزارگزی جنوب ده کنار شوسه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قطة.

[قِطْ طَ] (ع اِ) گربهء ماده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پاره ای از خربوزه و جز آن. گویی: هاتِ قِطَّةً من البیطخ. (اقرب الموارد).

قطه.

[قَطْ طِ] (اِخ) دهی است از بخش سوسنگرد شهرستان دشت میشان واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری راه عمومی اهواز به سوسنگرد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم سیری مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از رود کرخه (نهر مالکیه) و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و گله و گاومیش داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنن از طایفهء بنی طرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قطی.

[قَ طا] (ع اِ) بیماریی است که در سرین عارض گردد. (منتهی الارب). بیماریی است در عَجُز. (اقرب الموارد).

قطی.

[قُ] (ترکی، اِ) قوطی. رجوع به قوطی شود.

قطیا.

[قُ طَیْ یا] (ع اِ) رسن از پوست نارجیل چینی. (منتهی الارب). الکنبار الصینی. (اقرب الموارد).

قطیات.

[قَ طَ] (ع اِ) جِ قطاة است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قطاة را گاهی به قطیات جمع بندند. (اقرب الموارد).

قطیات.

[قُ طَیْ یا] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب).

قطیات.

[قُ طَیْ یا] (اِخ) تپه هائی است از بنی جعفربن کلاب. (معجم البلدان).

قطیب.

[قَ] (ع ص) آمیخته. ممزوج: شراب قطیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطیب.

[قَ] (اِخ) نام اسب صردبن حمزهء یربوعی. (منتهی الارب).

قطیب.

[قُ طَ] (اِخ) نام اسب سابق صرد. (منتهی الارب).

قطیبة.

[قَ بَ] (ع اِ) شیر گوسفند و شیر شتر یا شیر بز و شیر میش به هم آمیخته. || گروه: جاءوا بقطیبتهم؛ ای بجماعتهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطی دره.

[قُ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 45 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 12 هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیر مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن می باشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء علیها میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قطیرة.

[قُ طَ رَ] (ع اِمصغر) مصغر قطره است. (اقرب الموارد). || چیزی اندک و ردی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطیس.

[قَ] (ع اِ) شجرة النحل. قصاص. (از فرهنگ فرانسه به فارسی).

قطیط.

[قُ] (اِخ) محمد بن حسین بن محمد بن جعفربن شیبانی عطار بغدادی، مکنی به ابوالفتح. از محدثان است. وی از محمد بن مظفر حافظ و ابوحفص بن شاهین و علی بن عمر سکری و جز ایشان روایت کند و از او ابوبکر خطیب روایت دارد. نام وی به شیوهء نام های بادیه نشینان قطیط بود و چون بزرگ شد محمد نامیده گردید و به سال 434 ه . ق. در اهواز وفات کرد. ولادت وی به سال 355 بود. (اللباب).

قطیطة.

[قَ طَ] (ع اِ) کرانهء زیرین غار کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قطائط. (اقرب الموارد).

قطیطی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قطیط. (اللباب). رجوع به قطیط شود.

قطیع.

[قَ] (ع اِ) گله گوسفندان و ستوران و رمهء گاوان. ج، اَقطاع، قُطْعان، قَطاع، اقاطع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تازیانه. (منتهی الارب). || تازیانهء طرف شکسته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مانند و همتا. (منتهی الارب). نظیر و مثل. (اقرب الموارد): هو قطیعه؛ ای شبیهه فی خلقه و قدره. (منتهی الارب). ج، قُطَعاء. || شاخ که از آن تیر سازند. ج، قُطان، اَقْطِعة، قِطاع، اَقْطُع، اَقاطِع، قُطُع، قُطُعات. || آنچه از درخت بریده شود و زود آتش گیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) قطیع القیام؛ آنکه بر نتواند خاست از پیری و ضعف یا از فربهی. || امرأة قطیع الکلام؛ زن کم سخن. خلاف سلیطه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطیعاء .

[قُ طَ] (ع اِ) نوعی از خرما، یا آن شهریز است. || اتقوا القطیعاء؛ یعنی از انقطاع یکدیگر برحذر باشید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطیعة.

[قَ عَ] (ع اِمص) جدائی. (منتهی الارب). هجران. || (اِ) وظیفه. (اقرب الموارد).

قطیعة.

[قَ عَ] (ع اِ) آنچه از زمین خراج بریده شود. ج، قطائع. (اقرب الموارد). زمینهای بدون مالک و غیرمعموری است که خلیفه یا دولت به کسی می بخشد تا در آن آبادی و آبادانی به وجود آورد. و هر قطیعه به کسی منسوب است که به وی داده شده است. (معجم البلدان). مواضعی است در بغداد که منصور به اعیان دولت خود بخشید تا در آن سکونت ورزند و آبادان نمایند، و آن قطیعهء اسحاق الارزق و قطیعهء ام جعفر و قطیعهء زبیده بنت جعفربن منصور و از آن قطیعه است اسحاق بن محمد بن اسحاق محدث و بنی جدار که بطنی است از خزرج، و گاهی جداری به سوی این قبیله منسوب گردد و قطیعهء دقیق از آن است احمدبن جعفربن حمدان محدث و دو قطیعهء ربیع بن یونس که یکی را قطیعهء خارجه دیگری را قطیعهء داخله نامند از آن است اسماعیل بن ابراهیم بن یعمر محدث و قطیعهء ریسانه و قطیعهء زهیر و قطیعهء علی و قطیعهء عیسی بن علی عم منصور و قطیعهء فقهاء که به کرخ است و قطیعهء نصاری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قطیعة.

[قَ عَ] (ع اِ) فداء که اسیری را برای بازخریدن دهند. (عیون الانباء ج2 ص121) :فقال الملک نخاف ان یهرب و قطیعة کثیرة و قال للملک سلمه الی و ضمانه علی فقال له تسلمه اذا جائت قطیعة کان لک منها الف دینار. (عیون الانباء ج2 ص121).

قطیعة.

[قُ طَ عَ] (اِخ) لقب عمروبن عبیدة بن الحارث بن سامة بن لوی. (منتهی الارب).

قطیعة.

[قَ عَ] (ع مص) بریدن خویشی و گسستن پیوند برادری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَطْع شود.

قطیعة.

[قُ طَ عَ] (اِخ) ابن عسس بن بغیض. پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

قطیعهء ابی النجم.

[قَ عَ یِ اَ بِنْ نَ] (اِخ)این قطیعه در جانب غربی بغداد و منسوب به ابوالنجم خراسانی یکی از سران لشکر منصور است. ام سلمه دختر ابوالنجم نزد ابومسلم خراسانی بود. این قطیعه به قطیعهء زهیر پیوسته و اینک ویران است. (معجم البلدان).

قطیعهء اسحاق.

[قَ عَ یِ اِ] (اِخ) وی اسحاق ازرق شروی مولی محمد بن علی بن عبدالله بن عباس است. منصور در بغداد نزدیک کرخ طرف راست سویقهء ابوالورد زمینی را به وی داد و آن به این نام موسوم گشت. (معجم البلدان).

قطیعة الرقیق.

[قَ عَ تُرْ رَ] (اِخ) در بغداد است و گروهی از محدثان به آن منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهام جعفر.

[قَ عَ یِ اُمْ مِ جَ فَ] (اِخ)او زبیده دختر جعفربن منصور و مادر محمد امین است. محله ای در بغداد نزدیک باب التبین به وی واگذار شد، و آن موضعی است که مشهد امام موسی بن جعفر (ع) در آن واقع است و نزدیک حریم میان دارالرقیق و باب خراسان قرار دارد و زبیدیه در آن است و آن مسکن خدم و حشم ام جعفر بود. خطیب گوید: قطیعهء ام جعفر نزدیک نهر قلایین است، و شاید دو موضوع به این نام باشند. گروهی به این قطیعه منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهء بنی جدار.

[قَ عَ یِ بَ جِ] (اِخ)گمان میرود بنی جدار دوده ای از خزرج باشند. این قطیعه در بغداد است و گروهی از روات معروف به جداری به آن منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهء ربیع.

[قَ عَ یِ رَ] (اِخ) منسوب است به ربیع بن یونس دربان و مولای منصور و پدر فضل وزیر منصور. این قطیعه در کرخ بغداد واقع است و گروهی از محدثان به آن منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهء ریسانة.

[قَ عَ یِ رَ یَ نَ] (اِخ)محله ای است نزدیک مسجد ابن رغبان نزدیک باب الشعیر در مغرب بغداد. (معجم البلدان).

قطیعهء زهیر.

[قَ عَ یِ زُ هَ] (اِخ) موضعی است نزدیک حریم بنی طاهر و منسوب است به زهیربن محمد ابیوردی یکی از سران لشکر خراسان. (معجم البلدان).

قطیعهء عجم.

[قَ عَ یِ عَ جَ] (اِخ) محلهء بزرگی است در بغداد که میان باب الحلبه و باب الازج و ریان واقع است و دارای بازارهاست و گوئی خود شهری جداگانه است و گروهی از محدثان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهء عکی.

[قَ عَ یِ عَکْ کی] (اِخ) این قطیعه در بغداد میان باب البصره و باب الکوفه از مدینهء ابوجعفر منصور واقع است. عکی، مقاتل بن حکیم بن عبدالرحمان بن حارث بن عنزة بن دماغة بن صحاربن زیدبن کعب بن غالب بن یزیدبن مرة بن صحاربن غافق بن عک بن عدنان و یکی از سران لشکر ابوجعفر منصور است. وی یکی از نقیبان هفتادگانه است که مردی مقتدر و مشهور بود. (معجم البلدان).

قطیعهء عیسی.

[قَ عَ یِ سا] (اِخ) در بغداد واقع و به عیسی بن علی بن عبدالله منسوب است. جماعتی از محدثان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

قطیعهء فقهاء .

[قَ عَ یِ فُ قَ] (اِخ) در کرخ واقع است و محدثانی بین آن و قطیعهء ربیع ساکنند. (معجم البلدان).

قطیعهء نصاری.

[قَ عَ یِ نَ را] (اِخ)محله ای است در بغداد پیوسته به نهر طایق. (معجم البلدان).

قطیعی.

[قَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن منصور قطیعی کرخی، مکنی به ابواسحاق و منسوب به قطیعهء فقهاء. از محدثان است. وی از خدیجه بنت محمد بن عبدالله شاهجانیه و ابوبکر خطیب و جز ایشان روایت کند. ابوسعد در شیوخ خود از وی نام برده است. او به سال 537 یا 538 ه . ق. وفات کرد. (معجم البلدان).

قطیعی.

[قَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن هیثم. وی در قطیعهء عیسی سکونت گزید و از منصوربن ابی مزاحم و ابومعمر هذلی و عمر و ناقد و جز ایشان روایت کرد و از او ابوعبدالله محاملی و دیگران روایت دارند. (معجم البلدان).

قطیعی.

[قَ] (اِخ) احمدبن جعفربن احمدبن مالک، مکنی به ابوبکر. وی از عبدالله بن احمدبن حنبل و ابراهیم حربی و جز ایشان روایت کند و از او عبدالله حاکم و ابونعیم حافظ و جز ایشان روایت دارند و از طریق او مسند احمدبن حنبل روایت شده است. او به سال 368 ه . ق. وفات کرد. نسبت وی به قطیعة الرقیق است. (معجم البلدان). رجوع به قطیعة الرقیق شود.

قطیعی.

[قَ] (اِخ) احمدبن عمر بن حسین، مکنی به ابوالعباس. یکی از فقیهان و واعظان حنبلی است و به قطیعهء عجم منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قطیعهء عجم شود.

قطیعی.

[قَ] (اِخ) اسماعیل بن ابراهیم بن معمر. یکی از روات ثقه و بغدادی است. گویند وی به قطیعهء ربیع منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قطیعهء ربیع شود.

قطیعی.

[قَ] (اِخ) محمد بن عمر بن حسین، مکنی به ابوالحسن. از محدثان است. وی از ابوالعباس احمدبن محمد بن عبدالعزیز روایت کند و تاریخی از بغداد گرد آورده. تولدش به سال 546 ه . ق. اتفاق افتاد. او به قطیعهء عجم منسوب است. (معجم البلدان). رجوع به قطیعهء عجم شود.

قطیف.

[قَ] (اِخ) شهری است به بحرین که اینک بزرگترین شهر آن ناحیه است. (منتهی الارب) (معجم البلدان). شهری است در ناحیهء احساء که قرمطیان بر آن مستولی شدند. (اللباب).

قطیفة.

[قَ فَ] (ع اِ) جامه پرزه دار خوابناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چادر درپیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قطائف، قُطُف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- قطیفهء حمامی؛ جامهء پشمین که بعد از غسل، بدن را بدان پاک کنند، و ایضاً گلیم شب پوش یا پرده :
مگر قطیفهء حمامی است خلعت وصل
که میدهند به عاشق بتان لاله عذار
هنوز عاشق مسکین نکرده خشک عرق
که باز در بر بیگانه ای گرفته قرار.
شفیع اثر (از آنندراج از بهار عجم).

قطیفة.

[قَ فَ] (اِخ) دهی است نزدیک پشتهء عقاب به طرف بریه از ناحیهء حمص. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قطیفة.

[قَ فَ] (اِخ) (ابو...) شاعری است. (منتهی الارب). رجوع به ابوقطیفة شود.

قطیفی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قطیف. (اللباب). رجوع به قطیف شود.

قطیفی.

[قَ] (اِخ) ابراهیم بن سلیمان حلی نجفی، مکنی به ابواسماعیل. از فقهاء و مجتهدان و محدثان امامی قرن 11 هجری و معاصر با شاه طهماسب صفوی است (930-984 ه . ق.). وی از مشایخ اجازهء بسیاری از علمای عصر خود بوده و با معاصر خود محقق کرکی مناظراتی داشته و چند رساله در مسائل فقهیه که مورد مشاجره و مناظره بوده است، نگاشته است. او راست: 1- اثبات الفرقة الناجیة. 2- الاربعون حدیثاً. 3- الامالی. 4- ایضاح النافع در شرح مختصر نافع. 5- حاشیهء الفیهء شهید اول. 6- حاشیهء شرایع محقق. سال وفاتش به دست نیامد. (روضات الجنات) (نامهء دانشوران) (الذریعه) (ریحانة الادب ج3 ص314).

قطیفی.

[قَ] (اِخ) احمدبن صالح بحرانی .از علمای امامیهء اوایل قرن چهاردهم هجری و از شاگردان شیخ مرتضی انصاری است. او راست: 1- التحفة الاحمدیة. 2- دیوان اشعار، این کتاب چاپ شده است. وی به سال 1315 ه . ق. در شصت وپنج سالگی در بحرین درگذشت. (الذریعه ج3 ص411) (ریحانة الادب ج3 ص314).

قطیفی.

[قَ] (اِخ) علی بن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد بحرانی. از دانشمندان و از شاگردان شیخ احمد قطیفی است: او راست: 1- انوار البدرین و مطلع النیرین فی تراجم علماء الاحساء و القطیف و البحرین. 2- التوحید. وی به سال 1340 ه . ق. درگذشت. (الذریعه ج 4 ص480) (ریحانة الادب ج3 ص314).

قطیقط.

[قُ طَ قِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قطیل.

[قَ] (ع ص) بریده از بن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): نخلة قطیل؛ خرمابن بریده از بن. (منتهی الارب).

قطیل.

[قَ] (اِخ) لقب ابوذؤیب هذلی است. (از منتهی الارب).

قطیلة.

[قَ لَ] (ع اِ) پاره ای از گلیم و جز آن که بدان آب از چیزی برچینند و خود را به وی خشک کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطیم.

[قِطْ یَم م] (ع ص) گشن بسیار حمله کننده. (منتهی الارب). الفحل الصؤول. (اقرب الموارد).

قطیمة.

[قَ مَ] (ع ص) شیر برگردیده مزه. || (اِ) پارهء شکسته از چیزی. || کاسه ای از طعام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قطین.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قاطن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قاطن شود. || قاطن. (اقرب الموارد). || خدم و حشم آزاد. || اهل خانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و آن ازبرای واحد و جمع است، یا جمع آن قُطُن است، یعنی خَدَم و حاشیهء کسی. (اقرب الموارد).

قطین.

[قُ طَ] (اِخ) دهی است از مخلاف سنجان یمن. (معجم البلدان).

قطینة.

[قَ نَ] (ع اِ) باشندگان خانه. اهل. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: جاء بقطینتهم. (منتهی الارب).

قطیة.

[قَ طی یَ] (ع ص) (شاة...) گوسفند قطازده. (منتهی الارب). رجوع به قطا شود.

قطیة.

[قُ طَیْ یَ] (اِخ) نام زن مروان الحکم. (منتهی الارب).

قطیة.

[قَ طی یَ] (اِخ) دهی است در راه مصر در وسط رمل نزدیک فَرَما. خانه های آنان از شاخه های خرما و آب آشامیدنی آنان از چاهی است تلخ و شور، و نزد ایشان ماهی بسیار است، چه به دریا نزدیکند. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قطیة.

[قُ طَیْ یَ] (اِخ) آبی است میان دو کوه طی و تیماء، و حاجب بن حبیب در اشعار خود بدان اشاره کند. (معجم البلدان).

قطیه.

[قَطْ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 30 هزارگزی جنوب سعیدآباد و 2 هزارگزی راه شوسهء بندرعباس به سیرجان. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قظیف.

[قُ ظَ] (اِخ) بطنی است از مراد که بیشتر آنان به مصر آمدند و به قظیفی معروفند. (اللباب).

قظیفی.

[قُ ظَ] (ص نسبی) نسبت است به قظیف. (اللباب). رجوع به قظیف شود.

قظیفی.

[قُ ظَ] (اِخ) عباس بن ربیعه. از طایفهء قظیف است که در مصر سکونت گزید. (اللباب). مؤلف لباب آرد: آنچه را من در نسبت عابس و فروه و علقمه میدانم این است که اینان از دودمان غطیف بن عبدالله بن ناجیة بن یحابر (مراد) هستند و باید غطیفی خوانده شوند نه قطیفی، و ابوسعد نیز آنان را به عنوان غطیفی یاد کرده است و دانسته نیست که نسبت قظیفی آیا تصحیف است یا درست. (اللباب).

قع.

[قَع ع] (ع مص) دلیر گردیدن در سخن. گستاخانه با کسی سخن گفتن. (اقرب الموارد).

قع.

[قُع ع] (ع ص) نیک تلخ: ماء قع؛ آب غلیظ نیک تلخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعا.

[قَ] (ع مص) بلند گردیدن سر بینی و برنشستن بر استخوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعائد.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قَعود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قعود شود. || جِ قعیدة. (مهذب الاسماء). زوجات.

قعاب.

[قِ] (ع اِ) جِ قَعْب. (اقرب الموارد). رجوع به قعب شود.

قعاث.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است که در بینی گوسپند عارض شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعاد.

[قِ] (ع اِ) زوجه. (اقرب الموارد).

قعاد.

[قُ] (ع اِ) بیماریی در ستور که در رانهای وی پدید آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن درد که شتر را بگیرد در سرین. (مهذب الاسماء). || بیماریی است که صاحب خود را فرونشاند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اقعاد. زمین گیری.

قعار.

[قُ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

قعارة.

[قَ رَ] (ع مص) دورتک گردیدن. (منتهی الارب): قَعُرَ الماء قعارة؛ کان قعیراً. (اقرب الموارد). ژرف شدن.

قعاس.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است که گوسفندان را از بسیارخواری پیدا گردد و بکشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن درد که گوسفند را درحال بکشد. (مهذب الاسماء). و در تهذیب و تکمله آمده است که قعاس پیچیدگیی است که بر اثر باد در گردن پیدا آید و اختصاصی به گوسفند ندارد. (اقرب الموارد).

قعاس.

[قِ] (اِخ) کوهی است از ذوالرقیبه. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قعاسب.

[قُ سِ] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب). بلندبالا. (آنندراج). طویل. (اقرب الموارد).

قعاسس.

[قَ سِ] (ع ص، اِ) جِ مُقْعَنْسِس. (اقرب الموارد).

قعاسیس.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ مُقْعَنْسِس. (اقرب الموارد).

قعاص.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است گوسفند را که درحال کشد. || بیماریی است که در سینه حادث گردد، گویی میشکند گردن را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در حدیث است: موتان یکون فی الناس کقعاص الغنم. (منتهی الارب).

قعاص.

[قَ عاص ص] (ع ص) شیر شتاب کُشنده شکار را. (منتهی الارب). الاسد یقتل سریعاً. (اقرب الموارد).

قعاص.

[قُ / قِ] (اِخ) مرادی. نام جد یحیی بن هانی بن عروة بن قعاص. (اللباب).

قعاصی.

[قِ / قُ] (ص نسبی) نسبت است به قعاص. (اللباب). رجوع به قعاص شود.

قعاصی.

[قِ / قُ] (اِخ) یحیی بن هانی بن عروة کوفی. از اشراف عرب و از راویان است. وی از عبدالحمید بن محمود و جز ایشان روایت کند و شبه و ثوری از او روایت دارند. او مردی ثقه بوده است. (اللباب).

قعاط.

[قَ] (ع ص) مرد سخت رانندهء ستور و درشتی کنندهء بر آن. (منتهی الارب). رجوع به قِعاط شود.

قعاط.

[قِ] (ع ص) مرد سخت رانندهء ستور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد سخت رانندهء ستور و درشتی کننده بر آن. (آنندراج). || خوب و برگزیده از هر چیز. (اقرب الموارد). رجوع به قَعاط شود.

قعاط.

[قَعْ عا] (ع ص) مرد سخت رانندهء ستور. || المتکبر الکزّ. (اقرب الموارد). رجوع به قَعاط و قِعاط شود.

قعاع.

[قُ] (ع ص) نیک تلخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ماء قعاع؛ آب سخت تلخ سطبر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به قَعّ شود. و گویند قعاع آبی است که شورتر از آن نباشد و شکم شتران را بسوزاند. واحد و جمع در آن یکسان است. (اقرب الموارد).

قعاف.

[قُ] (ع ص) سیل سخت که همه را ببرد. (منتهی الارب). سیل قعاف؛ سیل قحاف. (اقرب الموارد).

قعاقع.

[قَ قِ] (ع اِ) جِ قعقعة. (اقرب الموارد). رجوع به قعقعة شود. || بانگ تندر پیاپی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعاقع.

[قَ قِ] (اِخ) مواضعی هستند از بلاد قیس. (منتهی الارب). نام چند موضع است از شریف در بلاد قیس. و ابوزیاد کلابی گوید نام شهرهائی است از شهرهای عجلان، و بعیث در اشعار خود از آن یاد کند. (معجم البلدان).

قعال.

[قُ] (ع اِ) شکوفهء انگور و مانند آن. (منتهی الارب) (تحفهء حکیم مؤمن). نَورالعنب و شبهه، او ما تناثر منه. الواحدة قُعالة. (اقرب الموارد). || آنچه بریزد از شکوفهء رَز. (مهذب الاسماء). || پشم ریزان شتر. (اقرب الموارد). پشم ریزان از شتر. (آنندراج).

قعالة.

[قُ لَ] (ع اِ) یکی قعال. (اقرب الموارد). رجوع به قعال شود. شکوفهء انگور و مانند آن، یا آنچه از گلش بیفتد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشم ریزان از شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعامیط.

[قَ] (ع اِ) جِ قُعموط. (اقرب الموارد). رجوع به قعموط شود.

قعانب.

[قُ نِ] (ع اِ) جِ قَعْنَب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). درشت سخت. || (اِ) شیر بیشه. (آنندراج).

قعانیس.

[قَ] (ع اِ) شدائد امور. (اقرب الموارد).

قعب.

[قَ] (ع اِ) قدح چوبین. (دهار). کاسهء مغاک بزرگ درشت یا مایل به کوچکی، یا کاسه ای که یک کس را سیر کند. (منتهی الارب). القدح الضخم الغلیظ الجافی، و قیل الی الصغر، و قیل یروی الرجل. (اقرب الموارد). ج، اَقْعُب، قِعاب، قِعَبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تک سخن و غور آن. (منتهی الارب): قعب الکلام؛ غوره. (اقرب الموارد).

قعبری.

[قَ بَ ری ی] (ع ص) مرد سخت درشت و ناکس بدخوی، یا مرد سخت بر اهل خود، یا بر یار خود، یا بر قوم خود. (منتهی الارب). الشدید البخیل السیی ءالخلق، و قیل الشدید علی اهله و صاحبه او عشیرته. (اقرب الموارد).

قعبل.

[قَ بَ] (ع اِ) کناره و گوشهء چیزی. || کاسه ای که در آن شیر نهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد درشت خوی و برکنده شده و درشت. (منتهی الارب). المتقلع الجلف. (اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است سپیدرنگ. (منتهی الارب). در قاموس آمده است که گیاهی است سفید. (از اقرب الموارد). || نوعی از سماروغ. (منتهی الارب). نوعی از قارچ که دراز و نازک چوب روید و چون خشک شود سر آن سیاه گردد. (اقرب الموارد). گیاهی است دوایی که برگ آن به برگ سوسن و بیخ آن به بصل الفار میماند، و آن نوعی از کماة است. (برهان). دزی (ج2 ص378) نویسد: قعبل به فتح اول و سوم و نیز به کسر اول و سوم(1). (از حاشیهء برهان چ معین). نزد بعضی از اقسام فطر است و نزد بعضی اسم نبطی سقراطیون و آن بیخی است به قدر شلغمی مایل به سرخی و با تلخی و گزندگی و برگش شبیه به برگ نرگس و کراث و سوسن، در سیُم گرم و خشک و در بعضی افعال شبیه به پیاز عنصل و عصارهء او را که به قدر دو سه درهم با آرد کرسنه خمیر کرده باشند و قرص ساخته جهت سپرز و جنون نافع دانسته اند. و صاحب منهاج گوید نباتی است شبیه به ساق کنگر و سفید و سطبر و بی برگ و بی گل و بی مزه و با اندک تندی و خشک او زرد مایل به سرخی میباشد و آن را پخته با ماست و شیر تناول مینمایند. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Pancratium.

قعبل.

[قِ بَ] (ع ص، اِ) قَعْبَل است در تمام معانی آن. رجوع به قَعْبَل شود.

قعبل.

[قِ بِ] (ع اِ) نوعی از سماروغ است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَعْبَل شود.

قعبلة.

[قَ بَ لَ] (ع اِمص) به وزن و معنی قبعلة است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قبعلة شود.

قعبول.

[قُ] (ع اِ) گیاهی است سپیدرنگ، یا نوعی از سماروغ. (منتهی الارب). در لسان آمده است که گیاهی است سپید که با قارچ در بهار روید و آن را سرخ کرده و میپزند و میخورند. (اقرب الموارد). رجوع به قَعْبَل شود. || کاسهء شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعبة.

[قِ عَ بَ] (ع اِ) جِ قَعْب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قعب شود.

قعبة.

[قُ بَ] (ع اِ) شکاف کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کوه. (منتهی الارب).

قعبة.

[قَ بَ] (ع اِ) دبه مانندی است مر زنان را که در وی طیب و بوی خوش نهند. || ظرفی است با سرپوش که در آن پِست و مانند آن نهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعبة العلم.

[قَ بَ تُلْ عَ] (اِخ) سرزمین پهناوری است که اعراب در فصل بهار در آن منزل کنند، و در آن آب گوارا نباشد. این سرزمین در قبلی بُسیطه واقع است و در جانب غربی آن کوهی است بلند به نام علم و زمین بدان منسوب است و در راه کسی که از تبوک میرود قرار دارد. (معجم البلدان).

قعث.

[قَ] (ع مص) کم دادن: قعث له من الشی ء قعثاً؛ حفن له حفنة، ای اعطاه قلی. (اقرب الموارد). رجوع به قعثة شود.

قعثب.

[قَ ثَ] (ع ص) کثیر. (اقرب الموارد). بسیار. (منتهی الارب). قعثبان. (اقرب الموارد). رجوع به قعثبان شود.

قعثبان.

[قَ ثَ] (ع ص) کثیر. (اقرب الموارد). بسیار. (منتهی الارب). رجوع به قعثب شود.

قعثبان.

[قَ ثَ] (ع اِ) جانورکی است مانند خنفساء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعثرة.

[قَ ثَ رَ] (ع مص) از بیخ برکندن چیزی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعثلة.

[قَ ثَ لَ] (ع مص) پیش پایها نزدیک گذاشتن و پاشنه ها دور در رفتار. (منتهی الارب). قَعْبَلة. رجوع به قعبلة شود.

قعثة.

[قَ ثَ] (ع مص) کم دادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قعث له من الشی ء قعثاً و قعثة؛ حفن له حفنة، ای اعطاه قلی. (اقرب الموارد).

قعد.

[قَ] (ع اِ) مصاحب و همنشین. (آنندراج).

قعد.

[قَ عَ] (ع ص، اِ) جِ قاعد، چون خدم جِ خادم. || خوارج. || آنانکه دیوان ندارند. || آنانکه به کارزار روند. || عذره. || (اِمص) ان یکون بوظیف البعیر استرخاء و تطامن. (اقرب الموارد).

قعد.

[قُ عُ] (ع ص، اِ) جِ قَعود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قعود شود.

قعدات.

[قُ عُ] (ع اِ) جِ قُعْدة. (اقرب الموارد). رجوع به قعدة شود.

قعدان.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قَعود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قعود شود.

قعدان.

[قُ] (ع اِ) جِ قُعْدة. (منتهی الارب). رجوع به قعدة شود.

قعدد.

[قُ دُ] (ع ص) رجل قعدد؛ مرد قریب پدران به جانب جد اکبر. (منتهی الارب). القریب الاَباء من الجد الاعلی. (اقرب الموارد). || بعید پدران به جانب جد اکبر. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). البعیدالآباء منه (ضد). (اقرب الموارد). || مرد بددل ناکس بازایستاده از مکارم اخلاق خوار و حقیر. (منتهی الارب). الجبان اللئیم القاعد عن المکارم. (اقرب الموارد). || گمنام. (منتهی الارب). الخامل. (اقرب الموارد).

قعدد.

[قُ دَ] (ع ص) مرد قریب پدران به جانب جد اکبر. || مرد بعید پدران به جانب جد اکبر. از اضداد است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به قُعْدُد شود.

قعدد.

[قُ دُ] (اِخ) عبدالصمدبن علی بن عبدالله بن عباس. (منتهی الارب).

قعدک الله.

[قِ / قَ دَ کَلْ لاه] (ع جملهء اسمیه دعایی) سؤال میکنیم به خدا. گفته اند که گویا خداوند با تو نشسته و تو را نگهداری میکند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یا معنی آن این است که با تو همنشین شود کسی که صاحب هر نجوی است. (منتهی الارب). و قَعْدک الله کلمهء استعطاف است نه قسم به دلیل اینکه جواب ندارد. و آن مصدری است که به جای فعل نشسته چون عمرک الله به معنی سألت الله تعمرک، ای اطالة عمرک. همچنین قَعْدک الله، ای قَعَدَک الله به معنی سألت الله حفظک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعدة.

[قُ عَ دَ] (ع ص) کثیرالقعود. (اقرب الموارد). بسیار نشیننده.

قعدة.

[قِ دَ] (ع اِ) نوعی از نشست. || آنقدر از جای که قاعد گرفته باشد آن را. || فرزند پسین، للذکر و الاثنی و الجمع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ذوالقِعْدة؛ لغتی است در ذوالقَعْدة. (اقرب الموارد). رجوع به ذوالقعدة شود.

قعدة.

[قَ دَ] (ع اِ) برای مره. (اقرب الموارد). || آنقدر از جای که قاعد گرفته باشد آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : یرتفع [ نبات الزقوم ] نحو قعدة الانسان و اکثر و اقل. (ابن بیطار). رجوع به قِعْدة شود. || مَرکب انسان. (اقرب الموارد). || گستردنی که بر آن نشینند. (اقرب الموارد از لسان). || (مص) نشستن. (غیاث اللغات) :
عشقها داریم با این خاک ما
زآنکه افتاده ست در قعده رضا.مولوی.
- ذوالقعدة؛ ماهی است که در آن از سفرها می نشستند. (اقرب الموارد). ماه یازدهم قمری است و یکی از چهار ماهی است که نزد عرب جاهلیت از ماههای حرام به شمار میرفت، چه در آن سفر و جنگ و خونریزی حرام بود. رجوع به ذوالقعدة شود.

قعدة.

[قُ دَ] (ع اِ) شتری که راعی برای حاجات خود گرفته باشد. (اقرب الموارد) :
پیشم چو ماه قعدهء شبرنگ از آن کشند
تا خوانم آفتاب جنیبت برِ سخاش.خاقانی.
قعدهء نقره خنگ روز آمده از جنیبتش
ادهم شب فکند سم کندرو از مشمری.
خاقانی.
|| خر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قُعُدات. (اقرب الموارد). ج، قُعْدان. (منتهی الارب). || زین و پالان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعدة.

[قَ عَ دَ] (ع اِ) هوده یا مرکبی است دیگر مر زنان را. (منتهی الارب). مرکبی است مردم را. (اقرب الموارد). || گستردنی. (منتهی الارب). طنفسة. (اقرب الموارد). || (اِخ) خوارج که از نصرت علی سرپیچی کردند. (یادداشت مؤلف).

قعدی.

[قُ دی ی] (ع ص) مرد بسیارنشست و بسیارخواب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَعدیّ شود. || وامانده و عاجز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعدی.

[قَ دی ی] (ع ص) مرد بسیارنشست و بسیارخواب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعدی.

[قَ عَ] (ص نسبی) نسبت است به قعد. (منتهی الارب). || آنکه رای او رای خوارج باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعدیة.

[قُ دی یَ] (ع ص) مرد بسیارنشست و بسیارخواب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل قعدیة؛ کثیرالقعود. (اقرب الموارد).

قعر.

[قَ] (ع مص) به تک رسیدن: قعر البئر قعراً؛ به تک چاه رسید. || مغاک کردن. گود کردن. || آشامیدن هر آنچه در کاسه باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قعر الاناء؛ آشامید آنچه در آن بود. (منتهی الارب). || از تک خوردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قعر الثریدة؛ از تک اشکنه خورد. (منتهی الارب). || بر زمین افکندن. || از بیخ بریدن: قعر الجرة؛ قلعها من اصلها. || بچه ناتمام افکندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعر.

[قَ] (ع اِ) تک و پایان هر چیزی. ته. بن. ج، قُعور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قعر البیت؛ بن خانه. (مهذب الاسماء) :
هر کجا تو با منی من خوش دلم
ور بود در قعر چاهی منزلم.مولوی.
در قعر بحر محبت جان غریق بود که مجال دم زدن نداشت. (گلستان). || جلس فی قعر بیته؛ کنایة عن ملازمته له. (اقرب الموارد). || کاسهء بزرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گوی شکافته در زمین برابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوبة تنجاب من الارض. (اقرب الموارد). || شهر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ما فی هذا القعر مثله؛ ای فی هذا البلد. (اقرب الموارد). || مقابل حدبه. (یادداشت مؤلف). مقعر، در مقابل محدب.

قعر.

[قَ عَ] (ع اِ) عقل کامل و تمام. (اقرب الموارد). خرد و دانش. (منتهی الارب). گویند: فلان بعیدالقعر، یا فلان ما فیه قعر. (اقرب الموارد).

قعر.

[قَ] (اِخ) قریه ای است از دره ای، و نزد آن ده دیگری موسوم به سرع وجود دارد، این قریه ها نخل و مزارع و چشمه ها دارند و در وادی رخیم واقع شده اند. (معجم البلدان).

قعراء.

[قَ] (اِخ) نام آبی و یا سرزمینی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قعران.

[قَ] (ع ص) (اناء...) ظرفی که در آن چیزی به اندازهء پوشش ته آن باشد. (اقرب الموارد). آوند که در تک آن چیزی اندک باشد. || آوند مغاک. (آنندراج). رجوع به قعری شود.

قعرطة.

[قَ رَ طَ] (ع مص) باز کردن بنا و ویران ساختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعرة.

[قَ رَ] (ع اِ) اسم است چیزی را که ته کاسه را پوشد. (اقرب الموارد). آنچه در تک کاسه و مانند آن باشد. || گوی شکافته در زمین برابر. (منتهی الارب). جوبة تنجاب من الارض. (اقرب الموارد).

قعرة.

[قُ رَ] (ع اِ) لغتی است در قَعْرة. (اقرب الموارد). رجوع به قعرة شود. || زمین پست و هموار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعرة.

[قَ عِ رَ] (ع ص) (قصعة...) کاسه که در وی چیزی به قدر پوشش تک باشد. (منتهی الارب). قَعْری. (اقرب الموارد). رجوع به قَعْری شود. || امرأة قعرة؛ زن در شهوت، یا آنکه شهوتش در تک فرج باشد، یا آنکه مبالغه خواهد در جماع. (منتهی الارب).

قعرة.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دههای یمن و در ناحیهء ذمار واقع است. (معجم البلدان).

قعری.

[قَ را] (ع ص) (قصعة...) کاسه ای که در وی چیزی به قدر پوشش ته آن باشد. (اقرب الموارد). رجوع به قعران شود.

قعز.

[قَ] (ع مص) پر کردن: قعز الاناء قعزاً؛ پر کرد خنور را از شراب و جز آن. || نیک نوشیدن و نگذاردن چیزی را: قعز ما فی الاناء؛ نیک نوشید و نگذارد چیزی را. (منتهی الارب).

قعس.

[قَ عِ] (ع ص) برآمده سینه و درآمده پشت. (منتهی الارب). آنکه پشت وی درشده بود و سینه بیرون آمده. (مهذب الاسماء).

قعس.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قعساء. رجوع به قعساء شود || جِ اقعس. || سنون قعس؛ دندانهای ثابت به سبب درازی. (اقرب الموارد).

قعس.

[قَ] (ع مص) رفتن چون قعسان. گویند: قعس قعساً؛ مشی مشیة القعسان او تکلف مشیة القعسان. || عطف کردن و خمانیدن: قعس الشی ء؛ عطفه. (اقرب الموارد).

قعس.

[قَ] (ع اِ) خاک بدبو. || (ص) کسی که سینهء بیرون آمده و پشت تورفته دارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعس.

[قَ عَ] (ع مص) سینه بیرون آمدن. (منتهی الارب). خروج صدر. (اقرب الموارد). || درآمدن پشت. (منتهی الارب). دخول ظَهر. (اقرب الموارد). کلمه از اضداد است. (منتهی الارب). || (اِمص) فی القوس نتؤ باطنها فی وسطها و دخول ظاهرها. (اقرب الموارد). || از عیوب خلقی اسب. رجوع به صبح الاعشی ج2 ص25 شود.

قعساء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقعس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (قوس...) کمانی است که سینهء آن بیرون آمده و پشت آن تو رفته باشد. (اقرب الموارد). رجوع به قَعَس شود. || (نملة ...) مورچه ای است که دارای سینه و دم بلند باشد. (اقرب الموارد). مور سینه و ذنب برداشته. (منتهی الارب). ج، قُعْس، قَعْساوات. || عزة قعساء؛ ارجمندی پایدار. (منتهی الارب).

قعسان.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَعس. (اقرب الموارد). رجوع به قعس شود.

قعسان.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قعساوات.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قعساء. (اقرب الموارد). رجوع به قعساء شود.

قعسبة.

[قَ سَ بَ] (ع مص) شتاب دویدگی از ترس. (منتهی الارب): قعسب الرجل؛ عدی عدواً سریعاً بفزع. (اقرب الموارد). || بشتافتن. (منتهی الارب).

قعسر.

[قَ سَ] (ع ص) دیرینه. (منتهی الارب). قدیم. (اقرب الموارد). || (اِ) آنچه نخستین برآید از خربوزه ریزه. (منتهی الارب). اول ما یخرج من صغار البطیخ. (اقرب الموارد). || (ص) شگفت و سخت. (منتهی الارب). شگرف و سخت. (آنندراج).

قعسرة.

[قَ سَ رَ] (ع مص) سخت شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قعسر الشی ء قعسرة؛ صلب و اشتد. (اقرب الموارد). || توانا شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به سختی گرفتن: قعسره قعسرة؛ اخذه بشدة. (اقرب الموارد). || (اِمص) نیرومندی بر چیزی. || سختی و درشتی. (منتهی الارب).

قعسری.

[قِ سَرْ را / سَ ری ی] (ع ص)قَعْسَری. شتر سطبر سخت. (معجم البلدان). رجوع به مادهء بعد شود.

قعسری.

[قَ سَ ری ی] (ع ص) قدیم و دیرینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر سطبر سخت. (منتهی الارب). الجمل الضخم الشدید. قِعْسَرّی. || مرد مانده بر پیری. (اقرب الموارد). || (اِ) چوبک که بدان آسیای دستی گردانده شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعسری.

[قِ سَ] (اِخ) نام موضعی است، و در شعر علقة بن جخوان عنبری از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قعسوس.

[قُ] (ع ص) لقب است زن حقیر فرومایهء زشت را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعش.

[قَ] (ع اِ) برنشستنی است شبیه هودج. (منتهی الارب). مرکبی است از مراکب زنان چون هودج. (اقرب الموارد). ج، قُعوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعش.

[قَ] (ع مص) گرد آوردن و جمع کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خمانیدن سر چوب به سوی خویش. (منتهی الارب) (آنندراج): قعش رأس الخشبة؛ عطفه الیه. (اقرب الموارد). || شکستن و ویران کردن بنا و جز آن را. هدم بنا و غیر آن. از فتح یفتح است. (منتهی الارب).

قعشاء.

[قَ] (ع ص) ناقهء بلند برداشته سر. (منتهی الارب). الرافعة رأسها. (اقرب الموارد).

قعص.

[قَ عَ] (ع مص) قعاص زده گردیدن گوسپند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قُعِصَت الشاة قعصاً. (منتهی الارب). رجوع به قعاص شود. || قَعوص گشتن گوسفند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قَعِصَت الشاة؛ صارت قعوصاً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قعوص شود.

قعص.

[قَ] (ع ص، اِ) مرگ شتاب کش. (منتهی الارب). || المفکک من البیوت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعص.

[قَ] (ع مص) بر جای کشتن کسی را. || مردن بر جای بی نقل و جنبش. گویند: فلان مات قعصاً؛ اذا اصابته ضربة او رمیة فمات مکانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گول زدن. گویند: قعص زیداً المال؛ اغتره. (اقرب الموارد).

قعض.

[قَ] (ع مص) خمانیدن: قعض العود قَعْضاً؛ عطفه کما تعطف عروش الکرم و الهودج. || (ص) عود قعض، ای مقعوض؛ این وصف است به مصدر، چون: ماء غور، ای غائر. (اقرب الموارد). || العریش القعض؛ الضیق، و قیل المنفک. و صاد لغتی است در معنی اخیر. (اقرب الموارد از اصمعی).

قعضب.

[قَ ضَ] (ع ص) سطبر نیک دلیر و توانا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِخ) نام مردی که نیزه و سنان ساختی. (منتهی الارب). رجل کان یعمل الاسنه. (اقرب الموارد).

قعضبة.

[قَ ضَ بَ] (ع مص) از بیخ برکندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) سختی و درشتی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قعضبی.

[قَ ضَ] (ص نسبی) نسبت است به قعضب. به معنی نیزهء منسوب به مردی قعضب نام. (مهذب الاسماء). رجوع به قعضب شود.

قعضم.

[قَ ضَ] (ع ص) سست و ضعیف. || مرد کهنسال دندان ریخته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعط.

[قَ] (ع اِ) گوسپندان بسیار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعط.

[قَ] (ع اِمص) بستن و تنگ کردن. || عمامه بستن. || سخت تنگ گرفتن بر غریم. || بددل شدن. (منتهی الارب). || ضبط و نگاه داشتن. (اقرب الموارد). || فروتن و خوار گردیدن. (منتهی الارب). || خشم گرفتن. || سخت بانگ و فریاد کردن. || سخت راندن ستور را. || راندن و دور کردن. || گشاده و وانمودن. || خشک شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ترسیدن. || افکندن. (اقرب الموارد).

قعط.

[قَ عَ] (ع مص) ذلیل و زبون و خوار شدن. (اقرب الموارد).

قعطبة.

[قَ طَ بَ] (ع مص) قطع. بریدن و جدا کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعطبی.

[قَ طَ بی ی] (ع ص) شدید. (اقرب الموارد). سخت. (منتهی الارب)؛ قَرَب قعطبی؛ قرب سخت یعنی شب روی که صبح آن بر آب رسند. (منتهی الارب) (آنندراج).

قعطرة.

[قَ طَ رَ] (ع مص) بر زمین افکندن کسی را. رجوع به قعطلة شود. || استوار گردانیدن. || پر کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعطل.

[قَ طَ] (ع ص) سریع. (اقرب الموارد).

قعطلة.

[قَ طَ لَ] (ع مص) بر زمین افکندن کسی را. رجوع به قعطرة شود. || سخت تنگ گرفتن بر غریم در تقاضا. || بسیار گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعطة.

[قَ طَ] (ع اِ) یک بار تنگ گرفتن. (منتهی الارب).

قعف.

[قَ عَ] (ع اِ) کوههای خرد که برخی بر برخی دیگر قرار دارد. (اقرب الموارد). کوه خرد بر همدیگر خاصه. (منتهی الارب).

قعف.

[قَ] (ع مص) از بیخ برکندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قعف النخلة؛ استأصلها. (اقرب الموارد). || خوردن آنچه در آوند است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برکندن خاک از پای خود از سخت پاسپردگی. (منتهی الارب). گویند: قعف فلان التراب؛ اجترفه بقوائمه من شدة الوط ء. (اقرب الموارد). || کاویدن باران روی زمین را و بردن سنگریزه را از آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قعف المطر الحجارة؛ اخذها بشدته و جرفها عن وجه الارض. (اقرب الموارد).

قعف.

[قَ عَ] (ع مص) از بیخ برافتادن یا از پای برافتادن دیوار. فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعفزة.

[قَ فَ زَ] (ع مص) هر دو زانو و ران را به هم چسبانیدن و دستها گرد زانو حلقه کرده نشستن همچو کسی که به کاری فکر و اهتمام دارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به سخن ارادهء دفع کسی کردن از خود. (منتهی الارب). گویند: قعفز له الکلام؛ اراد دفعه عن نفسه بتهدید. (اقرب الموارد). || به گام تنگ و کوتاه رفتن. (منتهی الارب). گویند. قعفز فی المشی؛ مشی مشیاً ضیقاً. (اقرب الموارد).

قعفوز.

[قُ] (ع اِ) گیاهی است. (اقرب الموارد).

قعقاء.

(1) [قَ] (ع ص) آنکه از بندهای پایش آواز برآید وقت رفتن. خرمای خشک. || تن لرزه. || راه دشوار. (آنندراج).
(1) - قعقاع است که در آنندراج به غلط قعقاء آمده.

قعقاع.

[قَ] (ع اِ) اسم است آواز سلاح را. (اقرب الموارد). || (ص) آنکه از بندهای پایش آواز برآید وقت رفتن. || خرمای خشک. || تب لرزه. || راه دشوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شاه راغ(1). (مهذب الاسماء).
(1) - ظ: شاه راه.

قعقاع.

[قَ] (اِخ) موضعی است به شریف به بلاد قیس. (منتهی الارب).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) راهی است از یمامه به بحرین، و در زمان جاهلیت مسلوک بوده است. (معجم البلدان).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) راهی است در یمامه تا بکوخه. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن ابی حدرد. از صحابیان است. (منتهی الارب). قعقاع بن ابی حدرد اسلمی، از صحابیان است. و گویند قعقاع بن عبدالله بن ابی حدرد، ابن ابی حاتم از پدر خود چنین نقل کند. رجوع به قعقاع بن عبدالله شود.

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن جلیل. وزیر ولیدبن عبدالملک بود. (دستورالوزراء ص20).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن حبیش عیسی. وزیر و کاتب ولید خلیفهء اموی بود. رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص306 شود.

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن سوید منقری. از والیان بنی امیه است. وی در سجستان حکومت داشت و بعضی از شعرا در مدح وی اشعاری دارند. رجوع به البیان و التبیین جاحظ ج2 ص139 شود. یزید عبدالملک پس از آنکه به خلافت نشست عمر بن بصیره را بر نماز و حرب، و قعقاع بن سوید را بر مال و خراج گماشت و دیری برنیامد که تا نماز و حرب و مال و حراج همه به قعقاع مفوض کرده شد و آن در آخر سال 104 ه . ق. بود. قعقاع شراب میخورد و مجلس لهو داشت. قعقاع همیشه والی سیستان بود تا مرد. (تاریخ سیستان ص125).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن شور. مردی بود از بنی ذهل بن ثعلبه مشهور به فصاحت و حسن معاشرت و خوی و روی نیکو. (الانساب سمعانی). قعقاع بن شور، از تابعیان است که در حسن محاورت بدو مثل زنند. (منتهی الارب).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی حدرد اسلمی. از صابیان است. ابن عبدالبر گوید: وی در حدیث روایت کرد. بخاری گوید: حدیث ابن ابی حدرد نزد عبدالله بن سعید صحیح نیست. (الاصابة قسم 3 ص287). رجوع به قعقاع بن ابی حدرد شود.

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن عمرو تمیمی. یکی از دلاوران و قهرمانان عرب از دورهء جاهلیت و اسلام و از صحابیان و از شاعران است. وی در وقعهء یرموک و فتح دمشق و بیشتر جنگهای مسلمانان ایرانیان حضور داشته و در کوفه سکونت کرد و در جنگ صفین جزء لشکریان علی بود. او هنگام آرایش، شمشیر هرقل امپراطور روم را حمایل میکرد و زره بهرام گور شاهنشاه ایران به تن میپوشید و این دو از چیزهائی بود که در جنگ ایرانیان به غنیمت برده بود. قعقاع شاعر بزرگی بود و ابوبکر دربارهء او گوید: آواز قعقاع در میان لشکریان از هزار مرد بهتر است. وفات وی به سال 40 ه . ق. اتفاق افتاد. رجوع به کامل ابن اثیر حوادث سال 16 و اعلام زرکلی ج3 ص797 شود. قعقاع بن عمرو تمیمی، برادر عاصم، از شجاعان عرب است. ابوبکر دربارهء وی گفته: صدای قعقاع در میان لشکر بهتر از هزار مرد است. (الاصابة).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن عیسی. یکی از وزرای امویان است. در دستورالوزراء آمده: پوشیده نماند که صاحب جوامع التواریخ جلالی قعقاع بن عیسی و... را در سلک وزراء بنی امیه شمرده اما ذکر نکرده که جماعت مذکوره ملازم کدام یک از حکام بنی امیه بوده اند. (دستورالوزراء ص33).

قعقاع.

[قَ] (اِخ) ابن معبد تمیمی. یکی از بزرگان طایفهء بنی تمیم است که درک صحبت پیغمبر را کرده است. رجوع به منتهی الارب و البیان و التبیین ج3 ص215 و پاورقی آن و ج3 ص61 شود.

قعقب.

[قَ قَ] (ع اِ) پرنده ای است مارخوار. (اقرب الموارد).

قعقبة.

[قَ قَ بَ] (ع مص) زخم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) زخم. (منتهی الارب).

قعقع.

[قُ قُ] (ع اِ) عکه، یا مرغی است دیگر دشتی پیسه، درازنوک و درازپای. (منتهی الارب). عقعق، یا پرندهء دیگری است درازمنقار و پا ابلق رنگ. (اقرب الموارد). || لک لک یا لقلق. (تحفهء حکیم مؤمن).

قع قع.

[قَ قَ] (ع اِ صوت) اسم صوتی است که بدان گاو رانند. (اقرب الموارد).

قعقعانی.

[قُ قُ نی ی] (ع ص) کسی که در هنگام راه رفتن بندهای پاهایش آواز دهد. (اقرب الموارد). رجوع به قعقاع شود.

قعقعانی.

[قُ قُ نی ی] (ع ص) (حمار...) خر سخت آواز. (منتهی الارب): حمار قعقعانی الصوت؛ ای فی صوته قعقعة. (اقرب الموارد).

قعقعة.

[قَ قَ عَ] (ع مص) آواز دادن سلاح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دور کردن گاو را با گفتن قَع قَع. (اقرب الموارد). گاو راندن به لفظ قع قع. (منتهی الارب). || گردانیدن تیر قمار وقت باختن. || رفتن در زمین و جنبیدن. گویند: قعقعت عُمُدُهم؛ به معنی کوچ کردند. و در مثل است: مایُقَعْقَعُ له بالشنان؛ در حق شخصی گویند که به سختیهای روزگار خوار و ذلیل نگردد و نترسد و باک ندارد به چیزهای بی حقیقت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قعقع القارورة؛ اراغ نزع صمامها من راسها (؟). (اقرب الموارد).

قعقعة.

[قَ قَ عَ] (ع اِ) آواز سلاح و نحو آن. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). آواز سپر و سلاح و مانند آن. || بانگ دندان که وقت سخت خائیدن چیزی برآید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ سبوی نزدیک آب پر شدن. (مهذب الاسماء). || آواز تندر و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آواز قَع قَع. (اقرب الموارد). || آواز پوست خشک. (مهذب الاسماء).

قعل.

[قَ] (ع اِ) چوبی که زیر شاخهای سبز رَز نهند. (منتهی الارب). و آن را مشحط نامند. (اقرب الموارد). || (ص) پستک زفت نافرجام. (منتهی الارب). الرجل القصیر، و فی اللسان: الرجل القصیر المشئوم. (اقرب الموارد).

قعلچی.

[قَ] (اِ) میرشکار. (آنندراج از غیاث اللغات).

قعلوس.

[] (اِ) غار است. (فهرست مخزن الادویه).

قعم.

[قَ عَ] (ع اِمص) کجی و بلندبرآمدگی است در سرین. (منتهی الارب). میل و ارتفاع فی الالیتین. (اقرب الموارد). || کژی بینی. (منتهی الارب). میل فی الانف. (اقرب الموارد).

قعم.

[قَ عَ] (ع مص) بیمار گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: قعم الرجل قعماً؛ اصابه داء فقتله. (اقرب الموارد).

قعم.

[قَ] (ع اِ) بانگ گربه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) فریاد کردن و بانگ برآوردن گربه. گویند: قعم السنور قعماً؛ صاح. (اقرب الموارد).

قعمصة.

[قَ مَ صَ] (ع مص) یک بار پلیدی انداختن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعمعم.

[قَ عَ عَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

قعمل.

[قَ مَ] (ع اِ) غوشنه. غوشیشه. (زمخشری).

قعموس.

[قُ] (ع اِ) قسمی از کماة است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قعموص شود.

قعموص.

[قُ] (ع اِ) سماروغ. (منتهی الارب). قارچ. ضرب من الکماة. (اقرب الموارد). || پلیدی مردم و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعموط.

[قُ] (ع اِ) پارچهء دراز که بر بچه پیچند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قنداق.

قعموطة.

[قُ طَ] (ع اِ) در تکمله به معنی قعموط آمده. (اقرب الموارد). رجوع به قعموط شود. || گویک گوی گردان. (منتهی الارب). گویک گوه گردان. (آنندراج). دحروجة الجعل. (اقرب الموارد).

قعمة.

[] (اِخ) از دههای ذمار یمن است. (معجم البلدان).

قعمة المال.

[قُ مَ تُلْ] (ع اِ مرکب) برگزیده و بهترین از شتران. (منتهی الارب). خیارالمال. (اقرب الموارد).

قعن.

[قَ عَ] (ع اِمص) سخت کوتاهی بینی. || برآمدگی سر بینی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). این کلمه از اضداد است. (منتهی الارب). || گشادگی میان دو پای وقت رفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (مص) کوتاه شدن فاحش بینی. || بلند شدن و ارتفاع سر بینی. (اقرب الموارد).

قعن.

[قَ] (ع اِ) کاسهء بزرگ که در آن خمیر سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعن.

[قَ] (اِخ) نام جد حجاج بن علاج که از اشراف کوفه بوده است. (منتهی الارب).

قعنب.

[قُ نُ] (ع ص) بینی کژ. (منتهی الارب).

قعنب.

[قَ نَ] (ع ص) درشت سخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || روباه نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شامل خصی الثعلب و قلقاس است. (تحفهء حکیم مؤمن). به فارسی ناخن باز، و غافقی گفته اسم نباتی است که به عجمی اندلس طرسه (و در نسخهء دیگر طرنیه) نامند و آن نباتی است بر یک ساق ایستاده و برگ آن قریب به برگ اسفناج و زردرنگ و بر سر شاخه های آن سرهای زردرنگ و شاخه های آن را مانند رازیانه میخورند و طعم آن تفه با اندک شیرینی و در آخر اندک تلخی از آن محسوس میگردد، و نزد اهل بادیه معروف به قلقاس است، و قلقاس غیر این است. (مخزن الادویه).

قعنب.

[قَ نَ] (اِخ) نام جد محمد بن مسلمة. (منتهی الارب). رجوع به ابن مسلمة (ابوعبدالله) شود.

قعنب.

[قَ نَ] (اِخ) ابن ام صاحب. یکی از شاعران عرب است. در عیون الاخبار از قول مدائنی آمده که حجاج روزی در خطبهء خود به غلط چیزی گفت، مردم گفتند امیر خطا کرد، بعضی از حاضران وی را از آنچه رفته بود باخبر ساختند، او به شعر قعنب تمثل جست و مطلع آن این است:
صم اذا سمعوا خیراً ذکرت به
و ان ذکرت بسوء عندهم اذنوا.
(از عیون الاخبار ج3 ص84).

قعنب.

[قَ نَ] (اِخ) ابن سوید. یکی از دلاوران و شجاعان معروف و سپهسالاران عرب است که در فنون جنگی مهارت به سزا داشت. (عیون الاخبار ج2 ص155 و 156).

قعنب.

[قَ نَ] (اِخ) ابن محرر باهلی، مکنی به ابوعمرو. از راویان بصری است. ابوهفان از او روایت اخذ کرد ولی سرانجام او را هجو کرد و بر وی خشمگین شد. رجوع به معجم الادباء چ هندیهء مصر ج6 ص206 شود.

قعنباة.

[قَ نَ] (ع ص) تیزچنگال: عقاب قعنباة؛ عقاب تیزچنگال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعنبة.

[قَ نَ بَ] (ع ص) زن کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد). || (اِمص) کجی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: فی فلان قعنبة. (منتهی الارب).

قعنبی.

[قَ نَ] (اِخ) عبدالله بن مسلمة بن قعنب الحارثی، مکنی به ابوعبدالرحمن. از اصحاب مالک بن انس است. وی کتاب موطأ مالک بن انس و اصول و فقه او را روایت کرده است. وفات او به سال 221 ه . ق. است. (از ابن الندیم). رجوع به ابن مسلمة (ابوعبدالرحمان) شود.

قعو.

[قَعْوْ] (ع اِ) چرخ چاه چوبین باشد، یا آهنی مانند آن. || محور آهنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دو چوب بکرهء دلو که تیر چرخ بر آن باشد، یا آهنی است که بر او بکره گردد. (منتهی الارب). || (ص) رجل قعوالعجیزتین؛ مرد لاغرسرین، یا درشت و سطبر سرین، یا آنکه سرینش برآمده و گسترده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعو.

[قَعْوْ] (ع مص) گشنی کردن شتر. (تاج المصادر بیهقی). || برجستن شتر نر بر شتر ماده، گشنی کند یا نه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برجستن مرغ بر ماده. (منتهی الارب).

قعو.

[قُ عُوو] (ع مص) قَعْو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَعْو شود.

قعواء .

[قَعْ] (ع ص) مؤنث اقعی. زنی که سر بینی او بلند و بر استخوان چسبان باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن باریک ران. (منتهی الارب). || زن باریک ساق. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

قعوان.

[قَعْ] (ع اِ) تثنیهء قعو، و آن دو چوب بکرهء دلو است که تیر چرخ بر آن باشد، یا دو آهنی است که در میان آن بکره گردد. ج، قُعیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعود.

[قَ] (ع ص، اِ) شتری که شبان برای حاجات خود نگاه دارد. ج، اَقْعِده، قُعُد، قِعْدان، قَعائد. || شتربچهء از مادر جداشده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فصیل. || البکر الی ان یثنی. (اقرب الموارد). شتر جوانه که نخست در بار و برنشست آمده باشد تا آنکه به شش سالگی درآید. (منتهی الارب). قلوص. (اقرب الموارد).

قعود.

[قُ] (ع مص) نشستن. (منتهی الارب). یا قعود نشستن از قیام است و جلوس نشستن از ضجعة و سجدة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یقال: للقائم اقعد و للنائم اجلس. و در کلیات آمده که در جواب «ما یصنع فلان»، گویند یقعد، به معنی یمکث، خواه ایستاده باشد یا نشسته، و در قعود لبث و درنگ هست به خلاف جلوس و ازاینرو قواعدالبیت گویند نه جوالس البیت، و نیز گویند فلان جلیس الملک نه قعیدالملک. (اقرب الموارد). || برخاستن. و این از اضداد است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بازایستادن از حیض و زه و نکاح. گویند: قعدت المرأة قعوداً. (منتهی الارب). || قعدت عن الزوج؛ مایل نشد به شوهر. (ناظم الاطباء). || سینه بر زمین نهادن مرغ و مرد خوار. (منتهی الارب). سینه بر زمین نهادن مرد خوار. (ناظم الاطباء). || لازم گرفتن جای را. (منتهی الارب). || سال میان بار آوردن خرمابن. || آماده شدن برای کارزار. || به حریف و همدست خود توانستن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قعد فلان بقربه؛ توانا شد بر همدست خود. (ناظم الاطباء). || تند گرفتن نهال خرما. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ناکدخدا ماندن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اهتمام کردن: قعد فلان للامر؛ اهتمام کرد فلان در آن کار. (ناظم الاطباء). || درنگی کردن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): قعد عن حاجته؛ تأخر عنها. (اقرب الموارد). قعد عن الامر؛ درنگی کرد در آن کار. (ناظم الاطباء). || صیروره و گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قعد به معنی صار نیز آمده و عمل صار را میکند، چنانکه گویند: حدد شفرته حتی قعدت کأنها حربة؛ ای حتی صارت کالحربة، و گویند: ثوبک لاتقعد تطیر به الریح؛ ای احفظ ثوبک فلاتصیر الریح طائرة به. (اقرب الموارد). || شروع کردن: قعد یشتمنی؛ ای اقبل او طفق. (اقرب الموارد).

قعود.

[قُ] (از ع، اِمص) حالت نشستن، و این مأخوذ از تازی است. (ناظم الاطباء).

قعود.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قاعد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعود.

[قَ] (اِخ) صلیب، و آن نام چهار ستاره است پشت نسر طائر. (یادداشت مؤلف).

قعودة.

[قَ دَ] (ع اِ) شتری که شبان برای حاجات خود نگاه دارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمابن. (اقرب الموارد).

قعور.

[قَ] (ع ص) دورتک. (منتهی الارب). بعیدالقعر. (اقرب الموارد).

قعور.

[قَعْ عو] (ع ص) چاه دورتک. (منتهی الارب). چاه عمیق. (اقرب الموارد).

قعور.

[قُ] (ع اِ) جِ قَعْر. (آنندراج).

قعوس.

[قَعْ وَ] (ع ص) پیر کهن سال. (منتهی الارب).

قعوش.

[قَعْ وَ] (ع ص) مرد سبک و چست. (منتهی الارب). خفیف. (اقرب الموارد). || شتر درشت اندام شگرف. (منتهی الارب). البعیر الغلیظ. (اقرب الموارد).

قعوش.

[قُ] (ع اِ) جِ قَعْش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قعش شود.

قعوشة.

[قَعْ وَ شَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ویران ساختن و در هم شکستن. (اقرب الموارد).

قعوص.

[قَ] (ع ص) گوسپند که بزند دوشنده را و دوشیدن ندهد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعوطة.

[قَعْ وَ طَ] (ع مص) ویران ساختن و در هم شکستن: قعوط القوم بیوتهم قعوطة؛ قوّضوها. (اقرب الموارد).

قعولة.

[قَعْ وَ لَ] (ع اِمص) نوعی از رفتار، و آن پیش درآمدگی پای است بر پای دیگر در رفتار. || (مص) بر سر کوه یا پشته نشستن. (منتهی الارب).

قعولة.

[قَعْ وَ لَ] (ع ص) (عقاب...) عقابی که بر سر کوه جای گیرد. || (مص) رفتن مانند کسی که خاک را با یک گام به روی گام دیگر پاشد. (اقرب الموارد).

قعولی.

[قَعْ وَ] (ع اِمص) مشیة المقعول. (اقرب الموارد). رجوع به قعولة شود.

قعی.

[قُ عی ی] (ع اِ) جِ قعو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قعو شود.

قعیب.

[قَ] (ع ص) عدد بسیار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعیث.

[قَ] (ع اِ) اندک از هر چیزی. || نرم و آسان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) توجبهء بزرگ. (منتهی الارب). سیل عظیم. (اقرب الموارد). || باران بسیار. || عطای بسیار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعید.

[قَ] (ع ص، اِ) ملخ که هنوز پر راست نکرده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آن صید که از پس درآید. (مهذب الاسماء). آهو و پرنده که از پشت سر آید و بدان تطیر زنند، و این خلاف نطیح است. (اقرب الموارد). || پدر. گویند: قعیدک لاتفعلن؛ ای بأبیک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || همنشین. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). مُقاعد به معنی مُجالس. (اقرب الموارد). || حافظ. برای واحد و جمع و مذکر و مؤنث. (اقرب الموارد): قعیدا کل امر؛ ای حافظاه عن الیمین و الشمال. (اقرب الموارد). هر یک از دو مَلَک بر چپ و راست آدمی. (مهذب الاسماء). || قعیدک الله؛ کلمهء استعطاف است مانند قعدک الله و به همان معنی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قعدک الله شود.
- قعیدالنسب؛ ای قریب الاَباء الی الجد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قعید.

[قُ عَیْ یِ] (ع اِمصغر) مصغر قَعود. و در مثل آمده است: اتخذوه قعید الحاجات؛ اذا امتهنوا الرجل فی حوائجهم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعیدات.

[قَ] (ع اِ) جِ قَعیدة. (منتهی الارب). رجوع به قعیدة شود. || پالانها و زین ها. (منتهی الارب).

قعیدالحاجات.

[قَ دُلْ] (ع ص مرکب)آن کس که او را هر کس کار فرماید. (مهذب الاسماء). آن کس که هر کس کار از او طلبد. در تداول امروز، خر میان ده.

قعیدة.

[قَ دَ] (ع ص، اِ) زنی که همنشین شوهر خود باشد. (غیاث اللغات از شرح نصاب) (آنندراج). زن، از آنجا که در خانه نشیند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: لکن قعیدة بیتنا مجفوة. (اقرب الموارد). ج، قعائد. (مهذب الاسماء).
- قعیدة الرجل؛ زن مرد. (منتهی الارب).
|| (اِ) چیزی است که زنان بافند و بر آن نشینند. || جوال و مانند آن که در میان آن قرمه و کعک باشد. || قعیده از رمل، رملی که مستطیل نباشد، یا کوهی که بر زمین چسبیده باشد، الجبل اللاطی ء بالارض. (اقرب الموارد).

قعیر.

[قَ] (ع ص) دورتک. (منتهی الارب). دورفرود. گود. بعیدالقعر. (اقرب الموارد) :
زبهر مجلست ای شاه ابر و باد آمد
یکی ز کوه بلند و یکی ز بحر قعیر.
مسعودسعد.
دم از ندم چو برآرم ز قعر سینه به لب
مران به سوی لب دوزخ قعیر مرا.سوزنی.

قعیر.

[] (معرب، اِ) فلفل است. (فهرست مخزن الادویه).

قعیرة.

[قَ رَ] (ع ص) مؤنث قعیر: امرأة قعیرة؛ به معنی قَعِرة است. رجوع به قَعِرة شود. || (قصعة...) کاسهء مغاک. (منتهی الارب). کاسهء دورفرود. (مهذب الاسماء).

قعیس.

[قُ عَ] (ع اِ) شرابی است عرب را. (اقرب الموارد).

قعیسیس.

[قُ عَ] (اِخ) مصغراً، نام مردی است. (منتهی الارب).

قعیطة.

[قُ عَ طَ] (ع اِ) انثی الحجل. (اقرب الموارد).

قعیقعان.

[قُ عَ قِ] (اِخ) نام کوهی است به مکه. عرام گوید: از آنجا تا مکه دوازده میل مسافت است و در راه جرف (حوف) به سوی یمن قرار دارد. (معجم البلدان). کوهی است در مکه (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، که رو به سوی کوه ابوقبیس دارد و بدین نام خوانده شده زیرا که طائفهء جرهم اسلحهء خود را در آن مینهادند و بانگ اسلحه در آن بلند میشد، و یا چون این طایفه یا طایفهء قطوراء در این مکان مصاف دادند بانگ اسلحه برخاست. (منتهی الارب).

قعیقعان.

[قُ عَ قِ] (اِخ) دهی است که در آن آبی است و کشتزاری بر دوازده گروه از مکه در راه جرف به سوی یمن. (منتهی الارب).

قعیقعان.

[قُ عَ قِ] (اِخ) دهی است دارای آبهای جاری و کشتزارها و نخلستانها و باغهای میوه، و کسی که در آن بایستد مشرف بر رکن عراقی خانهء خدا خواهد بود مگر آنکه بناها و ساختمانها حائل گردد. (معجم البلدان). رجوع به مادهء قبل شود.

قعیقعان.

[قُ عَ قِ] (اِخ) کوهی است به اهواز نرم سنگ که از سنگش ستونهای جامع بصره ساختند. (منتهی الارب). کوهی است در اهواز، و گویند چون زبیربن عوام حکومت بصره را به فرزند خود حمزه داد و حمزه به اهواز آمد هنگامی که کوه اهواز را مشاهده کرد گفت این کوه مانند کوه قعیقعان است، و این اسم برای آن ماند. (معجم البلدان).

قعیل.

[قَ] (ع اِ) خرگوش نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قعیل.

[قَ] (معرب، اِ) مصحف قعبل است، و آن نام نباتی است که سقراطون نیز خوانده میشود. رجوع به قعبل شود.

قعیلة.

[] (اِخ) (قلعهء...) شهری است در دشت یهودا در جوار حدود فلسطینیان. (از قاموس کتاب مقدس).

قعین.

[قُ عَ] (اِخ) بطنی است از بنی اسد. (منتهی الارب). قُعَین بن حارث بن ثعلبه، از دودهء بنی اسد از خزیمه از عدنان. جد جاهلی است. (اعلام زرکلی ج3 ص798).

قعینی.

[قُ عَ] (ص نسبی) نسبت است به قُعَین. (اللباب). رجوع به قعین شود.

قغل.

[قِ غُ] (ترکی، اِ) در ترکی خروس صحرائی را گویند، و این از اهل لسان به ثبوت پیوسته. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قف.

[قِ] (علامت اختصاری) (اصطلاح تجوید) مرکب از دو حرف «ق» و «ف». «ق» رمز است وقف را و «ف» رمز است کوفی را و یعنی وقف در قرآن نزد کوفیان. (اقرب الموارد).

قف.

[قَف ف] (ع اِ) تره. || (ص) سبزی خشک. (منتهی الارب). خشک از سبزیهای گزیده. (اقرب الموارد).

قف.

[قُف ف] (ع اِ) جای برجسته از زمین پست تر از کوه. (معجم البلدان). زمین بلند. (منتهی الارب). ما ارتفع من الارض. (اقرب الموارد). سنگهای به هم چسبیده مانند شتران پهلوی هم خوابیده که هیچ زمین همواری میان آنها نباشد، و این خود کوه است ولی ارتفاع ندارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چیزی است که به تبر ماند. (منتهی الارب). شی ء کالفأس. (اقرب الموارد). || (ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) پشت چیزی. (منتهی الارب). ظهر الشی ء. (اقرب الموارد). || حلقهء تبر. || مردم اوباش و مردم باهم آمیخته از هر جنس. || ابر سیاه شبیه کوه. ج، قِفاف، اَقفاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قف.

[قُف ف] (اِخ) موضعی است در سرزمین بابل نزدیک باجَوّا و سورا. شبیب بن بحرة اشجعی خارجی که در قتل علی علیه السلام با ابن ملجم دست داشت از اینجاست. (معجم البلدان).

قف.

[قُف ف] (اِخ) نام یکی از وادیهای مدینه، و اصمعی در شعر خود از آن یاد کند. (معجم البلدان). رودباری است به مدینه. شاعری چیز دیگری را بر آن افزوده و آن را در شعر خود تثنیه آورده :
کم للمنازل من عام و من زمن
لآل اسماء فالقفین فالرکن.
؟ (از منتهی الارب).

قف.

[قِ] (اِ) تنگ. قرابه :
چون خر تشنه خیال هر یکی
از قف تن فکر را شربت مکی.مولوی.

قفا.

[قَ] (ع اِ) پس گردن. (دهار). پس سر و پس گردن. (منتهی الارب). مؤخر العنق، و این مذکر است و گاه مؤنث و گاه به مد آید. جِ، اَقْفٍ، اَقْفیة، اَقفاء، قُفیّ، قِفیّ، قَفون. (اقرب الموارد از قاموس). و در مصباح است که جمع آن بنابر آنکه مذکر باشد اَقفیة و بنابر آنکه مؤنث باشد اَقفاء، مثل ارجاء و گاه بر قُفیّ جمع بسته شود و اصل آن بر وزن فُلوس است. (اقرب الموارد) :
موی زیر بغلْش گشت دراز
وز قفا موی پاک فلخوده (فلخیده).طیان.
مجازاً، دنبال. پشت سر. پشت :
هیچ جائی نرود خاطر خورشیدوشت
که معانیش چو سایه ز قفا می نرود.
کمال اسماعیل.
بماندند بر جای پرده سرای
به دشمن نمودند یکسر قفای.فردوسی.
همه دشت تن بود بی دست وپای
دلیران به دشمن نموده قفای.فردوسی.
بیامد یکی تیرش اندر قفا
بیفتاد آن شاهزاده ز پا.فردوسی.
|| غیبت. مقابل حضور. نهان :
در برابر چو گوسفند سلیم
در قفا همچو گرگ مردم خوار.سعدی.
بدی در قفا عیب من کرد و خفت
بتر زآن قرینی که آورد و گفت.سعدی.
|| عذاب. عقوبت :
ترسم کاقرار به عدل خدای
از تو به حق نیست ز بیم قفاست.
ناصرخسرو.
-امثال: اکل از قفا ؛ این مثل را دربارهء کسی گویند که کاری را از جز راه آن آغاز کند و به زحمت افتد.
|| درازی چیزی. (منتهی الارب). ابداً. (مهذب الاسماء): قفا الدهر؛ طول الدهر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفا.

[قَ] (اِخ) یا قفاآدم. کوهی است. (منتهی الارب). رجوع به قفاآدم شود.

قفاآدم.

[قَ دَ] (اِخ) نام کوهی است منسوب به آدم ابوالبشر. ملیح هذلی در شعر خود از آن یاد کرده است. (معجم البلدان).

قفائی.

(1) [قَ] (ص نسبی) بنفش بسیار روشن. بنفش کم رنگ به رنگ گل کاسنی.
(1) - ظ. مأخوذ از قفاعی. رجوع به قفاعی شود.

قفا برنهادن.

[قَ بَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)پس گردنی زدن : مرا قفا چند برنهاده بیرون کردند. (تاریخ طبرستان). پیش او تظلم کرد سلام او را قفائی چند بر فرمود نهاد. (تاریخ طبرستان). و رجوع به قفا خوردن شود.

قفاخ.

[قُ] (ع ص) زن گرداندام نیکوخلقت متناسب اعضاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفاخ.

[قِ] (ع مص) قَفْخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به معنی هر چیزی میان تهی زدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به قفخ شود.

قفا خاریدن.

[قَ دَ] (مص مرکب)شرمنده شدن. (غیاث اللغات از چراغ هدایت).

قفاخر.

[قُ خِ] (ع ص) بزرگ اندام. (منتهی الارب). التار الناعم الضخم الجثة. || نیکوخلقت. (اقرب الموارد).

قفاخرة.

[قُ خِ رَ] (ع ص) زن نیکوخلقت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفاخری.

[قُ خِ ری ی] (ع ص)بزرگ اندام. || نازک اندام پرگوشت. (منتهی الارب). التار الناعم الضخم الجثة. || نیکوخلقت. (اقرب الموارد). || فائق و بهتر از نوع خود. (منتهی الارب).

قفاخریة.

[قُ خِ ری یَ] (ع ص) زن شگرف بزرگ جثه. (منتهی الارب). المرأة النبیلة العظیمة. (اقرب الموارد).

قفاخوار.

[قَ خوا / خا] (نف مرکب) آنکه همه کس او را قفا زند. ذلیل. خوار. زبون.

قفا خوردن.

[قَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پی گردنی خوردن. پس گردنی خوردن. ضرب دیدن. آسیب دیدن :
گدائی که از پادشه خواست دخت
قفا خورد و سودای بیهوده پخت.سعدی.
از آن تیره دل مرد صافی درون
قفا خورد و سر برنکرد از سکون.سعدی.
دگر هرکه بربط گرفتی به کف
قفا خوردی از دست مردم چو دف.سعدی.
به خردی بخورد از بزرگان قفا
خدا دادش اندر بزرگی صفا.سعدی.
قفا خورند و ملامت کشند و خوش باشند
شب فراق به امّید بامداد وصال.
سعدی.

قفار.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قَفْر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ قَفْر، به معنی زمین غیرآباد که آب و گیاه در آن نباشد. رجوع به قفر شود.

قفار.

[قَ] (ع ص) (سویق...) پِست ناشورانیده. (منتهی الارب): سویق قفار؛ ای غیرملتوت. (اقرب الموارد). || خبز قفار؛ ای غیرمادوم یعنی نان بی نانخورش. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد) (منتهی الارب): اکل خبزه قفاراً؛ ای بلا ادم. (اقرب الموارد). نان خالی. نان تهی. نان پتی.

قفار.

[قَ] (اِخ) لقب خالدبن عامر، بدان جهت که در مهمانی ولیمه، نان و شیر خورانیده بود و چیزی ذبح نکرده بود. (منتهی الارب).

قفارس.

[] (معرب، اِ) کَبَر است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

قفارش.

[قَ رِ] (ع ص، اِ) جِ قَنْفَرِش به معنی پیرزن کهنسال متشنج. (اقرب الموارد).

قفارلیون.

[] (معرب، اِ) شاه ترج است. (فهرست مخزن الادویه).

قفاریس.

[] (معرب، اِ) حب الزلم. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حب الزلم شود.

قفاز.

[قُ] (ع مص) قَفْز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قفز شود.

قفاز.

[قُفْ فا] (ع اِ) نوعی از غلاف دست پر از پنبه که زنان در سرما پوشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دستوانه. (ربنجنی). دستکش. || چیزی است از چرم یا نمد که شکارچی در دست کند. (اقرب الموارد). || نوعی از زیور دست و پای. || آهنی است شبکه دار که بر آن باز نشیند. || سپیدی موی گرداگرد سم اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفازة.

[قَفْ فا زَ] (ع اِ) زن، به خاطر اندک بودن استقرار وی. (اقرب الموارد). || دست موزه. (دهار).

قفاس.

[قُ] (ع مص) درد گرفتن مفاصل مانند تشنج. (اقرب الموارد).

قفاس.

[قَ] (ع ص) زن فرومایهء ناکس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفاص.

[قُ] (ع اِ) بز کوهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن را به سبب جستنش قفاص گویند. (اقرب الموارد). وعل است که به فارسی گاو کوهی نامند. (فهرست مخزن الادویه). || بیماریی است که پای ستور را خشک گرداند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفاع.

[قِ] (ع اِ) جِ قَفْعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفعة شود.

قفاع.

[قَفْ فا] (ع ص) آنکه مال را خرج نکند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفاع.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است که پای گوسفند را کج گرداند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ماده بعد شود.

قفاع.

[قُفْ فا] (ع اِ) بیماریی است که پای گوسفند را کج گرداند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود. || گیاهی است درهم کشیده و شبیه به شاخ و سرون سخت و محکم که به خشک آن کف الکلب گویند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُفاع شود.

قفاعة.

[قُفْ فا عَ] (ع اِ) دامی است که از شاخ خرما سازند و بدان مرغان را شکار کنند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفاعة.

[قُ عَ] (اِخ) از نواحی صعده است در یمن. (معجم البلدان).

قفاعی.

[قُ عی ی] (ع ص) مرد سرخ که از شدت سرخی پوست بینی وی برکنده باشد. || (احمر...) سخت سرخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفاف.

[قِ] (ع اِ) جِ قُفّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قف شود.

قفاف.

[قَفْ فا] (ع ص) سیم دزد میان انگشتان. (منتهی الارب). آنکه سیم به میان انگشتان برد. (مهذب الاسماء). الصیرفی یسرق الدراهم بین اصابعه. (اقرب الموارد).

قفاف الصمان.

[قِ فُصْ ص ؟] (اِخ)ازهری گوید: شهرهای وسیعی است در نجد دارای باغستانها و چراگاههای خرم بسیار. (معجم البلدان).

قفا کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) پشت کردن. (از آنندراج) :
به جاه و حشمت دنیا چرا قفا نکند
کسی که همچو نظیری مسلمی دارد.
(از آنندراج از غوامض سخن).

قفاگاه.

[قَ] (اِ مرکب) آنقدر موضع از پس سر که قفا در آن واقع شود. (آنندراج) :
پشت چو کیمخت سزای درفش
چرم قفاگاه سزاوار کفش.
میرخسرو (در تعریف مغولان، از آنندراج).

قفاگیران.

[قَ] (اِ مرکب) کنایه از مظلومان باشد. (برهان).

قفال.

[قُفْ فا] (ع ص، اِ) جِ قافل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفال.

[قُ] (اِخ) موضعی است، و در شعر لبید از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قفال.

[قَفْ فا] (ع ص) قفل گر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). سازندهء قفل و کلیدانه، و آن فعال است برای مبالغه. (اقرب الموارد).

قفال.

[قَفْ فا] (اِخ) نام یکی از علمای شافعیه. (منتهی الارب). رجوع به قفال شاشی (محمدبن علی...) شود.

قفال شاشی.

[قَفْ فا لِ] (اِخ) محمد بن احمدبن حسین. از راویان است. (ریحانة الادب).

قفال شاشی.

[قَفْ فا لِ] (اِخ) محمد بن علی بن اسماعیل. از راویان است. (ریحانة الادب). تولد وی به سال 291 ه . ق. و وفات او به سال 365 اتفاق افتاد. وی در فقه و حدیث و لغت و ادب از بزرگان و دانشمندان به شمار میرفت و از ماوراءالنهر بود. قفال به خراسان و عراق و حجاز و شام سفر کرد و مذهب شافعی از او در شهرها منتشر گردید و در شاش (آن طرف نهر سیحون) وفات یافت. او راست: اصول الفقه، مطبوع. (وفیات الاعیان) (الاعلام زرکلی جزء 3 ص944).

قفال صغیر.

[قَفْ فا لِ صَ] (اِخ)عبدالله بن احمدبن عبدالله فقیه فاضل، مکنی به ابوبکر مروزی. از مردم مرو است که در قفل سازی مهارت داشته است و در فقه و زهد و ورع و تقوی مقامی ارجمند دارد. وفات وی به سال 417 یا 427 ه . ق. در سجستان اتفاق افتاد. (طبقات الشافعیه ج3 ص198) (ریحانة الارب ج3 ص315) (منتهی الارب). و رجوع به ابن خلکان شود.

قفان.

[قَفْ فا] (ع اِ) نشان و پی. (منتهی الارب): آتیته علی قفان ذلک و قافیته؛ ای اثره. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قفان در قول عمر: انی استعمل الرجل الفاجر لاستعین بقوته ثم اکون علی قفانه؛ ای علی تتبع امره، و نون آن زاید است. (منتهی الارب). || (ص) امانت دار. (منتهی الارب). امین. (اقرب الموارد). || (اِ) گروه از هر چیزی. جماعت. (منتهی الارب): قفانُ کل شی ء؛ جُمّاعُه. (اقرب الموارد). قفانُ کل شی ء؛ جماعته. || پایان و نهایت کاری. (منتهی الارب): قفان کل شی ء؛ استقصاء معرفته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفان.

[قَفْ فا] (معرب، اِ) معرب کپان. (منتهی الارب). قبان که بدان سنجند. (اقرب الموارد).

قفا نبک.

[قِ نَ کِ] (ع جملهء فعلیهء امری)بایستید تا بگرییم، و این مطلع معلقه ای است از امرءالقیس :
قفا نبک من ذکری حبیب و منزل
بسقط اللوی بین الدخول فحومل.
نوای قمری و طوطی که بارودست(1) می بر سر
نشید بلبل و صلصل قفا نبکِ و من ذکری.
منوچهری.
زد قفا نبک را قفائی نیک
وامرءالقیس را فکند از کار.خاقانی.
(1) - در دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی در متن ص132 ضبط آن چنین است، و در حاشیه: بار دست، یارد سست، مارد است، بارد سست، مارد سلب از روی نسخه های مختلف ضبط شده، و در آخر مینویسد: اما همه مشکوکند و متن تصحیحی نیز مشکوک است.

قفاند.

[قَ نِ] (ع ص، اِ) جِ قَفَنْدَد، به معنی مرد بزرگ الواح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفندد شود.

قفا نمودن.

[قَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)پشت کردن. پشت کردن به دشمن :
به حربگاه دو کار است دشمنانش را
قفا نمودن، یا تیغ بر قفا دیدن.سوزنی.

قفاوة.

[قَ وَ] (ع مص) مهربانی و نوازش کردن. (منتهی الارب). حفاوة در وزن و معنی. (اقرب الموارد). || (اِ) آنچه بدان مهمان را گرامی کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نواله ازبهر کسی.

قفاهیر.

[قَ] (اِ) صورت خوب و روی نیکو را گویند. (برهان). ظاهراً این اشتباه از غلط خواندن شعر نصاب عارض شده در این بیت:
ریه شُش، قفا هیره و وجه روی
فخذ ران، عقب پاشنه، رجل پای.
که قفا به معنی هیره یعنی پس گردن است(1). و این لغتی است در فارسی قدیم و صاحب برهان هر دو کلمه را با یکدیگر ترکیب نموده و یکی پنداشته و آن را به معنی صورت و روی خوب ضبط کرده است. (مقدمهء برهان از معین). رجوع به هیره و هیزه شود. هیره گویند که کلمهء فارسی است به معنی پس گردن و قفا، و استناد به ابونصر فراهی کنند که گوید :
ریه شش، قفا هیره و وجه روی
فخذ ران، عقب پاشنه، رجل پای.
لیکن کلمهء هیره در هیچ جا دیده و شنیده نشده است و معنی این جزء بیت هم معلوم نیست. ادیب پیشاوری میفرمودند هیزه در نواحی پیشاور به معنی پشت و قفاست و کلمهء حیز به معنی اهریمنی آن نیز از اینجاست، و لفظ حیره یا هیرهء شعر نصاب الصیبان را نیز همین کلمه میدانستند. (یادداشت مؤلف).
(1) - نخستین بار ادیب پیشاوری متوجه این معنی شده و هیره را هیزه (به یاء مجهول) خواند به معنی پشت گردن، برخی «هیز» به معنی مخنث را از همین ماده دانند چنانکه «پشت» نیز به هر دو معنی مزبور در فارسی استعمال میشود. (از افادات فروزانفر از معین در مقدمهء برهان ص92).

قفای فلک.

[قَ یِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حوادث فلکی است. (برهان).

قف ء .

[قَفْءْ] (ع مص) برگردیدن و تباه گشتن گیاه از باریدن باران یا خاک آلود کردن توجبه یا باران گیاه را پس چریدن ستور آن را، و این لغتی است در قفاء. (منتهی الارب): قَفِئَت الارض قَفْأً؛ مُطرت و فیها نبت فحمل علیه المطر فافسده او القف ء ان یقع التراب علی البقل. (از اقرب الموارد).

قف انظر.

(1) [قِ اُ ظُ] (ع اِ مرکب) اسم آس بری است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به «قف و انظر» شود.
(1) - در مخزن الادویه «قف النظر» آمده است که علی القائده غلط است.

قفتان.

[قِ] (اِ) تشریفی است که امرای شرقی به ایلچیان و ملازمان ذی عزت و خاص دهند. (آنندراج).

قفثلة.

[قَ ثَ لَ] (ع مص) به شتاب بردن چیزی را و از بیخ برکندن. (منتهی الارب): قفثل الشی ء؛ جرفه بسرعة. (اقرب الموارد).

قفجارباشی.

[قَ] (اِخ) قاجارباشی. (ولف ص621). رجوع به قاجارباشی شود.

قفجاق تاشی.

[قَ] (اِخ) قاجارباشی. (ولف ص621) (شاهنامهء بروخیم ج3 ص592 ذیل شمارهء 8). رجوع به قاجارباشی شود.

قفجق.

[قَ جَ] (اِخ) قبچاق. رجوع به قبچاق شود.

قفچه.

[] (اِ) این کلمه از نسخهء خطی دیوان سوزنی در شعر زیر آمده :
ای سنائی که به خون تو دریم (؟)
تا به نیمور هجا قفجهء شعرت بدریم.سوزنی.
و در نسخهء چاپی شاه حسینی به جای «قفجه»، «نفحه» و در پاورقی به نقل از نسخهء دیگری «قضجه» آمده. مرحوم دهخدا نویسند: قفچه شاید مخفف قفدانچه به معنی خریطهء خرد باشد ولی این معنی با سیاق شعر جور درنمی آید.

قفح.

[قَ] (ع مص) ناپسندیدن و ناخوش داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قفحه قفحا؛ ناپسندید آن را و ناخوش داشت. (منتهی الارب). || بازایستادن و امتناع کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قفح عن الطعام، بازایستاد از آن. (منتهی الارب). || ترک کردن و واگذاشتن: قفح نفسه عن الطعام، ترکه. (اقرب الموارد). || سفوف ساختن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قفح الشی ء؛ استفه کما یُستفّ الدواء. (اقرب الموارد).

قفحاء .

[قَ] (ع ص) عجاجة قفحاء؛ گرد و دود که شاخ شاخ به نظر آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفخ.

[قَ] (ع مص) بر سر و بر هر چیزی میان کاواک زدن. (منتهی الارب). قفخ چون فقح به معنی زدن است، و قفخ نیست مگر زدن بر چیز سخت یا میان تهی یا بر سر. (اقرب الموارد).

قفخة.

[قَ خَ] (ع ص) گاو مادهء گشن خواه. (منتهی الارب).

قفد.

[قَ فَ] (ع مص) با فربهیِ دست و پای، کوتاه انگشتان گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خمیدن سپل شتر به جانب چپ. ابوعبیده گوید قفد جز در مرد نیست. اصمعی گوید قفد آن است که سپل شتر از سوی دست یا پا به جانب چپ میل کند و اگر به جانب راست رود اصدف بود. (منتهی الارب). ان یمیل خف البعیر الی الجانب الانسی. (اقرب الموارد). || استاده شدن بند دست ستور. (منتهی الارب). الرسغ المنتصب المقبل علی الحافر. (اقرب الموارد). و آن از عیوب خلقیهء اسب است. (از صبح الاعشی ج2 ص28). || دیده شدن پیش پاهای انسان از پس پاها از پشت سر. || عمامهء بی شمله بستن. (اقرب الموارد).

قفد.

[قَ] (ع مص) بر گردن زدن. (منتهی الارب). به باطن کف بر قفای کسی زدن. (اقرب الموارد). || کار کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفد.

[] (سریانی، اِ) قنفذ است. (فهرست مخزن الادویه).

قفد.

[] (اِ) کمون است. (فهرست مخزن الادویه).

قفدان.

[قَ فَ] (معرب، اِ) خریطهء عطار. (مهذب الاسماء). غلاف سرمه دان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کیسهء چرمین که در آن خوشبوی و جز آن نهند. فارسی معرب است. (منتهی الارب).

قفدانة.

[قَ فَ نَ] (معرب، اِ) غلاف سرمه دان. || کیسهء چرمین که در آن خوشبوی و جز آن نهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به قفدان شود.

قفدر.

[قَ دَ] (ع ص) زشت پیکر ناخوش دیدار. (منتهی الارب). قبیح منظر. (اقرب الموارد). قفندر. (منتهی الارب). و رجوع به قفندر شود.

قفدیر.

[] (معرب، اِ) لحم است. (فهرست مخزن الادویه).

قفر.

[قَ] (ع مص) در پی رفتن و پیروی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قفر الاثر قفراً؛ اقتفاه و تبعه. (اقرب الموارد).

قفر.

[قَ] (ع ص، اِ) بیابان بی آب وگیاه و زمین خالی. (منتهی الارب). الخلاء من الارض لا ماء به و لا نبات، و لیث گوید: قفر مکان خالی از مردم است و چه بسا که در آن گیاه اندکی بوده باشد. (اقرب الموارد). ج، قِفار، قُفور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- خبز قفر؛ نان بی ادام. (اقرب الموارد). نان بی نانخورش. (منتهی الارب).
- نبت القفر؛ مثلی است در عرب که به سنگ و صخره گویند. (اقرب الموارد).
|| و گویند: نزلنا ببنی فلان فبتنا القفر؛ ای لم یقرونا؛ یعنی مهمان نداشتند ما را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گاو نر که آن را از مادرش جدا سازند و به وسیلهء آن شخم کنند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || موی. (منتهی الارب). و رجوع به قَفَر (ع اِ) شود.

قفر.

[قَ] (اِ) نام دارویی است که آن را کشوث خوانند(1) و آن مانند عشقه بر خار ترنجبین پیچد. (برهان) (فهرست مخزن الادویه).
(1) - مصحف قفز به زای معجمه، نبات کشوث است. (تحفهء حکیم مؤمن از معین در حاشیهء برهان).

قفر.

[قَ فَ] (ع اِ) موی. (اقرب الموارد).

قفر.

[قَ فَ] (ع مص) کم شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قَفِرَ مال فلان قفراً؛ قلّ. || کم شدن گوشت و لاغر شدن: قفرت المرأة؛ قلّ لحمها. (اقرب الموارد). || بی نانخورش گشتن طعام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفر.

[قَ فِ] (ع ص) کم موی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در شعر به تخفیف یعنی به سکون فاء آمده است. (از اقرب الموارد). || گرگ منسوب به قَفْر. (اقرب الموارد). گرگ بیابانی. (منتهی الارب).

قفر.

[قُ] (اِ) اسم قار است. (فهرست مخزن الادویة). اسم جنس قار و عرق الجبال است و آنچه شبیه به قیر در تکون باشد. (تحفهء حکیم مؤمن).

قفر.

[قَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن واقع در 6 هزارگزی شمال داران و 2 هزارگزی شمال راه ازنا به اصفهان. موقع جغرافیایی آن دامنهء کوه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 286 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و دیمی و آبی و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قفرات.

[قَ] (ع اِ) جِ قَفْرة. (اقرب الموارد). رجوع به قفرة شود.

قفرالیهود.

[قَ رُلْ یَ] (ع اِ مرکب)(1) دو قسم است، یکی در ساحل دریایی یافت می شود که مسمی به بحیرة الیهود است و موضعی که در قدیم کفرا میگفته اند و آن جسمی است بنفش مایل به سرخی و در او حجریت غالب است و از دریا به ساحل می آید و قسمی از زمین کنار دریا که حفر کنند به هم میرسد و مؤلف تذکره مخصوص به بحیرهء طبرستان(2) و ساحل آن دانسته است و آنچه از جبال حاصل میشود از اقسام مومیایی و عرق الجبال نامند و از قفرالیهود الطف است، و از مطلق قفر مراد اوست و بهترین قفرالیهود سیاه براق زودشکن است که بی خاک و سنگ باشد و در رایحه شبیه به نفت و این قسم از اجزای تریاق کبیر است نه سایر اقسام، در سیُم گرم و خشک و در افعال قایم مقام زفت و قیر و قطران و نزد بعضی در منافع نائب مناب عنبر و اکثر خواص او از مجربات است و شرب او جهت شکستگی اعضاء و ضربه... و رفع اسهال رطوبی و اقسام کرم معده و ریاح غلیظهء شکم و قراقر و تقویت هاضمه و اعصاب و قرحهء ریه و اخراج چرک از سینه و رَبْو و ورم لوزتین و خناق بلغمی و سوداوی و صلابت رحم و ضعف جگر و گرده و تقطیر بول و بواسیر و باجند و شراب جهت رفع احتباس حیض مأیوس العلاج و با سرکه جهت خون منجمد در معده و تحلیل آن و ضماد او جهت تقویت اعضا و با موم و آرد جو و نطرون جهت نقرس و مفاصل و اورام صلبه و با ادویه مناسب جهت التیام زخمها و نرم کردن اورام آن و رفع کرم آن و منع ورم جراحات و الصاق موی زیاد پلک چشم و صاف کردن بشره و نضج خنازیر و رفع برص ناخن و قوبا مفید و بخور او جهت گریزانیدن هوام و مار و پشه و خروج رحم و اختناق آن و نزولات نافع و محرک صرع مصروعین است. و حقنهء او با ماءالشعیر جهت قرحهء امعا و سنون او جهت درد دندان کرم زده و رفع رایحهء کریههء دهان و اکتحال او جهت بیاض و مالیدن او بر درخت انگور مانع کرم زدن آن و مضر محرورین و مصلحش سرکه و آب میوه های سرد و بدلش زِفت و قیر و قدر شربتش تا یک درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). کفرالیهود. مومیایی کوهی. مومیایی پالوده. ابوطامون. اِسقلطس. اِستطلس.
(1) - Bitume de Judee. (2) - عبارت تذکره این است: و هو قطع یتولد ببحر طبریه. مؤلف تحفه، طبریه را طبرستان معنی کرده است.

قفرس.

[] (اِ) ابهل است. (فهرست مخزن الادویه).

قفرة.

[قَ رَ] (ع ص، اِ) به معنی قفر، یعنی زمین خالی و بیابان بی آب وگیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفر شود. || امرأة فقرة؛ زن کم گوشت. (اقرب الموارد).

قفز.

[قَ] (ع مص) برجستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || مردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قفز فلان؛ مات. (اقرب الموارد).

قفز.

[قَ فَ] (ع مص) سپید شدن دو دست اسب تا مرفق بدون پا. (اقرب الموارد).

قفز.

[] (اِ) نبات کشوث است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به قفر شود.

قفزات.

[قَ فَ] (ع اِ) جِ قفزة. (اقرب الموارد). رجوع به قفز و قفزة شود.

قفزات الظباء .

[قَ فَ تُظْ ظِ] (اِخ) شش ستاره اند که آنها را قفزات الغزلان نیز گویند. (اقرب الموارد).

قفزان.

[قَ فَ] (ع مص) برجستن. (زوزنی). قَفْز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفز شود.

قفزان.

[قُ] (ع اِ) جِ قفیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفیز شود.

قفزة.

[قَ زَ] (ع اِ) یکی قفز. (اقرب الموارد). رجوع به قفز شود.

قفزی.

[قَ فَ زا] (ع اِمص) برجستگی. (منتهی الارب): عدت الخیل القفزی؛ ای وثباً. (اقرب الموارد). || نوعی از رفتار اسب و شتر. (منتهی الارب).

قفس.

[قَ فَ] (اِ) معروف است، و آن جایی باشد شبکه دار که از چوب و برنج و آهن و امثال آن بافند و جانورانِ پرندهء وحشی را در آن کنند(1)، و معرب آن قفص باشد به صاد بی نقطه. (برهان). کوفجان :
شکل تنوره چون قفس، طاوس و زاغش همنفس
چون ذروهء افلاک بس مریخ و کیوان بین در او.
خاقانی.
قفس آهنین کنند و در او
مرغ یاقوت پیکر اندازند.خاقانی.
مرغ جان من در این خاکی قفس محبوس توست
هم تو بالش برگشا و هم تو بندش برشکن.
خاقانی.
تا نشناسی تو لطیف از کثیف
مانده ای اندر قفس آهنین.ناصرخسرو.
به زیر و از بر و پیش و پس و به راست به چپ
نگاه کن که تو اندر میانهء قفسی.
ناصرخسرو.
پیش دنیا نکشم دست همی تا او
نکند در قفس خویش به زندانم.
ناصرخسرو.
طوطیی را با زاغی در یک قفس کرده بودند. (گلستان).
- همقفس؛ دو یا چند جانور را که در یک قفس باشند همقفس گویند :
نه عجب گر فرورود نفسش
عندلیبی غراب همقفسش.سعدی (گلستان).
- قفس دیده؛ کنایه از کارآزموده و مجرب :
یکی شیردل بود «فرغار»نام
قفس دیده و تیز جسته ز دام.فردوسی.
- قفس سیمابی؛ کنایه از فلک. (آنندراج) :
منم آن مرغ که در بیضه ندارم آرام
بیقراری کشدم در قفس سیمابی.
سالک یزدی (از آنندراج).
-امثال: در قفس دمیدن ، باد را در قفس کردن؛ کنایه از کار بیهوده کردن است :
مگوی آنچه هرگز نگفته ست کس
به مردی مکن باد را در قفس.
فردوسی.
(1) - اص یونانی است (تقی زاده در مجلهء یادگار سال 4 شمارهء 6 ص22، از معین در حاشیهء برهان). یونانی Kapsa، لاتینی Capsaبه معنی جعبه و صندوقه. مؤلف تفسیر الالفاظ الدخیلة فی اللغة العربیة این وجه اشتقاق را نمی پذیرد و کلمه را عربی محض میداند. (از حاشیهء برهان چ معین).

قفس.

[قَ] (ع مص) مردن. (اقرب الموارد). رجوع به قفز شود. || دست و پای بستن آهو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قفس الظبی قفساً؛ ربط یدیه و رجلیه. (اقرب الموارد). || به موی کسی گرفتن. (منتهی الارب): قفس فلان را؛ گرفتن موی وی را و کشیدن وی بدان به طور پستی. اخذ بشعره و جذبه به سفلاً. (اقرب الموارد). || به خشم و کشیدن سخت گرفتن چیزی را. (منتهی الارب): قفس الشی ء؛ اخذه اخذ انتزاع و غضب. (اقرب الموارد).

قفس.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ اقفس. (اقرب الموارد). به معنی آنکه پدرش غیرعربی و مادرش عربی باشد. (منتهی الارب).

قفس.

[قُ] (اِخ) مردمی هستند در کرمان چون اکراد که آنان را قفس و بلوص خوانند. بیشتر این کلمه را با صاد تلفظ کنند. رهنی گوید: قفس کوهی است از کوههای کرمان و ساکنان آن یمنی هستند، که به هیچ دین و آیینی پای بند نیستند و مع ذلک به علی بن ابی طالب سخت عقیده دارند و این نه از جهت دینی است بلکه او را برای اوصافی که دارا است تعظیم میکنند. (معجم البلدان). و رجوع به کوچ و بلوچ و قفص شود.

قفس.

[قَ فَ] (ع مص) بزرگ گشتن کرانهء سر بینی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفساء.

[قَ] (ع ص) مؤنث اقفس. (اقرب الموارد). و اقفس آنکه پدرش غیرعربی و مادر عربی باشد. (اقرب الموارد). || زن فرومایهء ناکس. || هر چیز که ببالد و خمیده گردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) معده و شکم. (منتهی الارب). معده، و به قولی بطن. (اقرب الموارد).

قفسه.

[قَ فَ سَ / سِ] (اِ) قفس کوچک. (ناظم الاطباء). || گنجه. اشکاف. دولاب.
-قفسهء منار؛ سطح مشبک بالای منار که مؤذن در آنجا می ایستد. (ناظم الاطباء). نشیمنی که بالای منار باشد، و آن را گلدسته نیز گویند. نعمت خان عالی در محاصرهء حیدرآباد آورده: مناجاتیان ترقی مراتب و مناصب رشته های درازتر از طول امل گذاشته بر کنگرهء حصار چون مؤذن بر قفس منار بالا رفته ندای حَیّ علی الیورش و اذان الجرأةُ خَیر مِنَ الجبن دردادند. (آنندراج).
- قفسهء سینه؛ صندوقهء سینه. رجوع به صندوقهء سینه شود.

قفش.

[قَ] (معرب، اِ) کفش. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء). موزهء کوتاه. (اقرب الموارد). و این معرب است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفش.

[قَ] (ع مص) سخت خوردن. نوعی از سخت خوردن. (منتهی الارب). || بسیار گاییدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: مازلنا فی القفش و الرفش؛ ای فی النکاح و الاکل. (مهذب الاسماء). || شتاب دوشیدن. (منتهی الارب). به شتاب دوشیدن. (اقرب الموارد). || گرفتن چیزی و فراهم آوردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شادمانی کردن. (منتهی الارب). || به شمشیر و چوب دستی زدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قفش دابة؛ راندن آن. (اقرب الموارد). راندن و طرد کردن آن.

قفش.

[قَ فَ] (ع ص، اِ) دزدان بیم و ترس دهندگان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفشلیل.

[قَ شَ] (اِ) کفچلیز. (مهذب الاسماء). رجوع به کفچلیز شود.

قفص.

[قُ] (اِخ) لغتی است در قُفْس. (معجم البلدان). رجوع به قُفْس (اِخ) شود.

قفص.

[قَ] (ع مص) بستن دست و پای آهو و گرد کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قفص الظبی؛ شد قوائمه و جمعها. (اقرب الموارد). || به یکدیگر نزدیک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قفص الشی ء؛ قرب بعضه من بعض، و در نص جمهره آمده: قرن بعضه الی بعض. (اقرب الموارد). || در پنجره درکردن مرغ را و در خلیه بستن و بند کردن یعسوب را تا بیرون نیاید. || دردمند کردن. || برآمدن و بلند گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفص.

[قَ فِ] (ع ص) (فرس...) اسب درترنجیده و منقبض که تک خود را نیارد. (منتهی الارب). المتقبض لایخرج ما عنده کله. || (بعیر ...) مات من الحر. (اقرب الموارد). || (جراد...) ملخ درگرفته و بسته بال از سردی. (منتهی الارب).

قفص.

[قُ] (اِخ) کوهی است به کرمان. (منتهی الارب). || گروهی مردم دزدپیشه در نواحی کرمان. (از اقرب الموارد). چادرنشینان بی مسکن، و آنها را در کرمان لولی، در بلوچستان لوری، در فارس کاولی (کابلی) و غربتی، در آذربایجان و کردستان قره چی، در خراسان قرشمال (غیرشمار = خارج از سرشماری) می خواندند. نزد عرب جات یا زوط است. گویند ولید خلیفهء اموی آنها را از درهء سفلای سند کوچانیده به سواحل دجله آورد. نزد اروپائیان ژیپسی(1) همان قفص مورخان عرب است. (از تاریخ کرد رشید یاسمی). و رجوع به کوچ و بلوچ شود. قفس و قفص، معرب کوفچ = کوفج و کفج در ریشهء کلمه ارتباطی با کاولی و کولی ندارد. رجوع به کوچ و بلوچ و قُفْس شود.
(1) - Gypsie.

قفص.

[قُ] (ع اِ) مشتبک تودرتو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). در حدیث است: فی قفص من الملئکة؛ ای المشتبک المتداخل بعضه فی بعض. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفص.

[قُ] (اِخ) دهی است مشهور میان بغداد و عکبرا نزدیک بغداد که مرکز تفریح و تفرج و نزهتگاه مردم است. شرابهای خوب و عالی و میکده های بسیار بدان منسوب است. شعرا در وصف آن شعرها و قصائد بسیاری سروده اند. (معجم البلدان).

قفص.

[قَ] (ع اِ) شبکه شبکه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُفْص شود.

قفص.

[قَ فَ] (ع اِ) پنجره و آلتی است کار کشت را که گندم در آن کرده به خرمن آرند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سبدی که پرندگان را در آن کرده به بازار برند. (دزی ج2 ص383 از معین در حاشیهء برهان). ج، اقفاص. گویند معرب است، و نیز گویند عربی است و از قفص به معنی جمع مشتق است. (اقرب الموارد). زندان پرندگان. (اقرب الموارد) :
مرغ بی اندازه چون شد در قَفَص
گفت حق بر جان فسون خواند و قصص.
مولوی.
گردبرگرد او قفص های قمریان و مرغان نهاده بودند. (تاریخ قم ص217). و رجوع به قَفَس شود.
|| (مص) سبک گشتن و چستی کردن و شادمانی کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَفِصَ الرجل قفصاً؛ خف و نشط. (اقرب الموارد). || گرفتگی از سردی. (از منتهی الارب). تشنج و تقبض از سرما. || خشک شدن از سردی: قفص اصابعه من البرد؛ یبست. (اقرب الموارد). || گرمی گلو و ترش شدن معده از نوشیدن آب بر خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ندویدن اسب بدان اندازه ای که در توانایی اوست: قفص الفرس؛ لم یخرج کل ماعنده من العدو. (اقرب الموارد).

قفص.

[قَ فَ] (ع اِ) شبکه شبکه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُفْص و قَفْص شود.

قفصل.

[قُ صُ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد از قاموس).

قفصة.

[قَ صَ] (اِخ) شهری است کوچک در افریقیه از توابع زاب کبیر در جرید، و تا قیروان سه روز مسافت دارد. (معجم البلدان).

قفصه.

[قَ فَ صَ / صِ] (اِ) دولابچه. اشکاف. قفسه : تا بر کنگره و قفصه نرسند خود را به یکدیگر ننمایند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص142). و رجوع به قفسه شود.

قفصی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قفصة. (انساب سمعانی). رجوع به قفصة شود.

قفصی.

[قَ صا] (ع ص، اِ) جِ قَفِص. (اقرب الموارد). رجوع به قَفِص شود.

قفصی.

[قُ] (اِخ) احمدبن حسن بن احمد سلیمان، منسوب به قفص نزدیک بغداد، مکنی به ابوسعد. شیخی صالح بود و به بغداد سکونت گزید. و از حسن بن طلحة نعالی و جز او حدیث شنید. حسن بن طلحه او را در شمار شیوخ خویش آورده است و گوید مولد او به قفص نزدیک بغداد به سال 466 ه . ق. بوده است. (معجم البلدان). و رجوع به قُفْص شود.

قفط.

[قَ] (ع مص) فراهم آوردن میان دو کرانهء کس. || برجستن نر بر ماده هرچه باشد، یا خاص به ذوات الظلف است. فعل آن از نصر و ضرب است. (منتهی الارب). فراهم آمدن پرندهء نر با ماده. (از ذیل اقرب الموارد). || پاداش دادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قفطنا بخیر؛ کافَأَنا. (اقرب الموارد).

قفط.

[قِ] (اِخ) شهری است به صعید مصر که از زمان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بر علویان وقف است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قفطان.

[قَ / قُ] (ع اِ) خفتان. دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: استعمال این کلمه از قرن 16 م. بالاتر نیست لیکن در سفرنامهء ابن بطوطه چنین آمده است: و کنت اراه [ ابوعبدالله مدعو بخلیل ] لابساً جبة بیضاء قصیرة من ثیاب القطن المدعوة بالقفطان. (رحلهء ابن بطوطه چ مطبعهء ازهریه صص92-93).

قفطان.

[] (اِخ) ابراهیم بن حسن بن علی سعدی ریاحی نجفی. از دانشمندان و شاگردان صاحب جواهر است. او راست: 1- اقل الواجبات فی حج التمتع. 2- المتعة. وفات وی به سال 1279 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الذریعه ج2 ص275) (از ریحانة الادب ج3 ص311).

قفطان.

[] (اِخ) احمدبن حسن، برادر ابراهیم بن حسن. از ادیبان و شاعران بود. وی به سال 1293 ه . ق. وفات یافت. (ریحانة الادب ج3 ص315).

قفطلة.

[قَ طَ لَ] (ع مص) ربودن. (منتهی الارب). اختطاف: قفطله من بین یدی؛ اختطفه. (اقرب الموارد).

قفطی.

[قَ فَ طا] (ع ص) (رجل ...) مرد بسیار گاینده. (منتهی الارب). کثیرالجماع. (از ذیل اقرب الموارد).

قفطی.

[قِ] (اِخ) علی بن یوسف بن ابراهیم شیبانی، ملقب به جمال الدین و مکنی به ابوالحسن (564-646 ه . ق.). از مردم صعید علیای مصر بود. وی در حلب اقامت کرد و در روزگار ملک ظاهر عهده دار قضاء آن شهر شد و او را «وزیر اکرم» خواندند. او به جمع آوری کتاب علاقهء فراوانی داشت. قیمت کتابخانهء او بر پنجاه هزار دینار بالغ بود. به حلب درگذشت. او راست: 1- اخبار العلماء باخبار الحکماء، مطبوع. 2- انباه الرواة علی انباء النحاة، خطی. 3- الدر الثمین فی اخبار المتیمین. 4- اخبار مصر، در شش جزء. 5- تاریخ یمن. 6- بقیهء تاریخ سلجوقیه. 7- اخبار آل مرداس. 8- اخبار المصنفین و ما صنفوه. 9- اصلاح خلل الصحاح جوهری. 10- نهزة الخاطر، در ادبیات. 11- کتاب المحمدین من الشعراء، خطی، این کتاب را به ترتیب پدران به رشتهء تحریر کشیده و تا محمد بن سعید رسیده است. (از ارشاد الاریب ج5 ص477، 494) (از اعلام زرکلی چ 1 ج2 ص705 و 706).

قفع.

[قَ] (ع اِ) سپری است چوبین که مردم در وقت جنگ در پس آن به قلعه درآیند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفع.

[قَ] (ع مص) زدن انگشتان را به انگشت زنه. || بازداشتن کسی را از چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفع.

[قَ فَ] (ع مص) در هم کشیده شدن گوش و دست و پای و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفعاء شود. || کوتاه شدن دنب میش. (اقرب الموارد). || (اِمص) تنگی. (منتهی الارب). ضیق. (اقرب الموارد). || (اِ) رنج. (منتهی الارب). نَصَب. (اقرب الموارد).

قفع.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ اَقْفَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اقفع شود.

قفعاء.

[قَ] (ع اِ) گیاهی است سست و نرم. چوب یا درختی است که در آن حلقه هایی مانند انگشتری برآید بی پیوند و چون خشک گردد بیفتند. (منتهی الارب). درختی است. (مهذب الاسماء). || (ص) گوش درهم کشیده از بالا تا پایین سخت درهم شده، گویا نیمه به آتش سوخته گردیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): اذن قفعاء؛ گوشی باهم جسته. (مهذب الاسماء). || پای که انگشتانش به سوی کف برگردیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میش کوتاه دنب. (از اقرب الموارد).

قفعات.

[قَ فَ] (ع اِ) جِ قَفْعة. (اقرب الموارد). رجوع به قفعة شود.

قفعدد.

[قَ فَ دَ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد).

قفعة.

[قَ عَ] (ع اِ) زنبیل خرد بی گوشه از برگ خرما، یا خنور خرما، یا آوندی است گرد که در آن خرمای تر و جز آن چینند. (منتهی الارب). شی ء کالزبیل من خوص بلا عروة، و قیل قفة واسعة الاسفل ضیقة الاعلی، و قیل جلة التمر، و فی اللسان «الجلة بلغة الیمن یحمل بها القطن»، و قیل مستدیرة یجتنی فیها الرطب و نحوه. (اقرب الموارد). کوبین و زنبیل روغنگران. (مهذب الاسماء). دواره ای که روغن کشان در آن کنجد درکرده بر یکدیگر نهند چندانکه روغن روان گردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قِفاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، قَفَعات. (اقرب الموارد).

قفقاز.

[قَ] (اِخ) نام ناحیه ای است بین دریای سیاه و بحر خزر که در حدود 154250 میل مربع مساحت دارد و جمعیت آن بالغ بر 14410000 تن است. فاصلهء آن از منتهی الیه جنوب شرقی تا منتهی الیه شمال غربی 750 میل است، یعنی از شبه جزیرهء اپشرون(1) تا دهانهء رودخانهء کوبان در ساحل دریای سیاه منطقهء قفقازیه را سلسلهء جبال قفقازیه فراگرفته و این سلسلهء جبال آن را به دو ناحیهء این سوی قفقاز و آن سوی قفقاز تقسیم می کند. ناحیهء قفقازیه از زمان بسیار قدیم مسکن مردمانی از نژاد قفقازی بوده که مهاجمان بعدی به این مردمان عناصر متعدد دیگری را اضافه کرده است. در قرون وسطی مسیحیت یونانی به این ناحیه نفوذ کرد و قفقاز شرقی بعدها به دین اسلام درآمد، با وجودی که در تحت نفوذ ظاهری ایران و ترکیه بود کم کم مجبور شد که با روسیه پیوند بیابد، روسیه ای که به دست آوردن هشترخان او را به دریای خزر آورده بود، این ناحیه به وسیلهء روسیه تا کوبان و تِرِک(2) به سال 1774 م. اشغال شد، و سپس فتوحات روس در آنجا ادامه یافت. دربند 1706 م.، باکو 1806 م.، گرجستان 1801 م.، شیروان و قراباغ 1813 م. و ارمنیه 1828 م. اشغال شدند. قبایل کوهستانی قفقاز پس از توقیف فرماندهِ خود شامیل در 1859 م. تابع دولت روس شدند. ناحیه ای از قفقاز که به حدود دریای سیاه بود به سال 1846 به وسیلهء روسها محاصره شد. قارص و اردهان و باطوم از طریق ترکیه به روسیه در 1878 واگذار گردید. ناحیهء قفقاز جنوبی به واسطهء منابع سرشار نفت خود در جنگ بین الملل دوم هدف پیشروی آلمانها بود و آنها تا نزدیکی این منابع پیشروی کردند که بعدها قشون آلمان به سال 1943 م. از این منطقه و به طورکلی از ناحیهء قفقاز رانده شدند. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر). اراضی ماوراء قفقاز عبارتند از سه جمهوری آذربایجان، گرجستان و ارمنستان شوروی و ملحقات آنها که در پانزدهم دسامبر 1922 م. مشترکاً جمهوری فدرال ماوراء قفقاز شوروی سوسیالیستی را به وجود آوردند، و در شانزدهم ژانویهء 1923 کنگرهء ماوراء قفقاز شوروی یک قانون اساسی بدین منظور تنظیم و اتخاذ کرد ولی در سال 1936 این سه جمهوری از یکدیگر مجزا شدند و هر کدام دارای قانون اساسی جداگانه ای گردیدند که در ذیل بیان میشود:
جمهوری آذربایجان شوروی: دیر زمانی نیست که یک قسمت از عمده ترین و مهمترین اراضی ماوراء رودخانهء ارس از ایران منتزع شده و به حکومت تزاری روسیه واگذار گردیده است. چندین شهر قفقاز در این جریان از دست ایران بیرون رفت و امروز آذربایجان شوروی یکی از جمهوریهای مشخص اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی میباشد. در 28 ماه مهء 1918 مجلس مؤسسان تاتارها که زیر نفوذ حزب ملی آن کشور بود استقلال آذربایجان را اعلام داشت و پایتخت آن را شهر گنجه مقرر داشت که بعداً به باکو منتقل گرداندند. در 28 آوریل 1920 آذربایجان به عنوان یک جمهوری سوسیالیستی و شوروی اعلام گردید و با گرجستان و ارمنستان جمهوری فدرال ماوراء قفقاز را تشکیل دادند ولی در 1936 به عنوان یکی از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی رسمیت یافت و یک قانون اساسی جداگانه مطابق جماهیر شوروی اتخاذ کرد. آذربایجان شامل 85700 کیلومتر مربع از اراضی بین دو دریای خزر و دریای سیاه می باشد و جمعیت تقریبی آن به چهارمیلیون بالغ میگردد که بیش از دومیلیون آنان ده نشین و بقیه شهرنشین هستند. باکو با جمعیت تقریبی یک میلیون تن از زیباترین و بزرگترین شهرهای قفقاز و یکی از مهمترین بنادر نظامی و اقتصادی دریای خزر محسوب است. آذربایجان شامل جمهوری خودمختار نخجوان و اراضی خودمختار قره باغ است.3مردم آذربایجان ترک آذربایجانی و بقیه ارامنه و گرجی و روسی هستند. آذربایجان چون در شرق ماوراء قفقاز قرار گرفته از طرف مغرب کوه های سرسخت قفقاز آن را محفوظ داشته و کرانه های سرسبز آن را از جنوب و شرق دریای خزر احاطه کرده است. آب وهوای آذربایجان معتدل است. محصول عمدهء آن حبوب، پنبه، برنج، شراب و محصولات حیوانی و نباتی است. محصول نفت سالیانهء باکو در 1940 در حدود 25میلیون تُن بوده است. مهمترین قسمت نفت خیز آذربایجان در کرانهء باختری دریای خزر در شمال و در جنوب باکو میباشد. در نزدیکی شبه جزیرهء آپشرون چاههای نفت بزرگی در وسط دریا حفر گردیده است. چاههای نفت باکو به وسیلهء لوله های ضخیم به بندر باطوم در دریای سیاه منتقل می شود و نفت خام آذربایجان در نقاط مختلف قفقاز و در سایر جمهوریهای شوروی مانند اوکراین شرقی تصفیه میگردد. و درعین حال در باکو تمام کارخانجات نفت الکتریکی شده است. صنایع دیگر آذربایجان شامل بهره برداری از معادن مس و نمک و تهیهء منسوجات و ماهیگیری در خزر است. از لحاظ نظامی آذربایجان اداری اهمیت کم نظیری است. از ارتفاعات قفقاز میتواند بزرگترین خطوط دفاعی طبیعی را برای اراضی وسیع شمالی به وجود آورد.
جمهوری گرجستان شوروی: در 26 مهء 1918 شورای ملی گرجستان در تفلیس استقلال آن کشور را به نام جمهوری سوسیال دمکرات گرجستان اعلام داشت. این شورا در 22 نوامبر 1917 توسط مجلس ملی گرجستان انتخاب شد. قانون گرجستان در 12 مارس 1919 تأکید گردید و در 25 فوریهء 1921 گرجستان به عنوان جمهوری گرجستان شوروی اعلام شد و از تاریخ 1936 گرجستان یکی از جمهوریهای اتحاد شوروی شناخته شد و یک قانون اساسی جداگانه به وجود آورد. این جمهوری شامل مناطق آبخازیان، آجاریان و نواحی خودمختار جنوب اوسه تیان میباشد. گرجستان شامل کلیهء مناطق غربی ماوراء قفقاز می باشد و به 76200 کیلومتر مربع بالغ میگردد و جمعیت آن به چهارمیلیون تخمین زده میشود. کوههای درهم قفقاز از سوی شمال آن را محفوظ داشته. گرجستان از لحاظ دارا بودن ثروت طبیعی و یکنواخت نبودن مناظر در جهان مشهور است. بلندترین قلهء قفقاز که تمام سال از برف مستور است در گرجستان قرار دارد. ده درصد مردم آن ارمنی و بقیه روسی، یونانی، اوکرانی، یهودی و غیره میباشند. شهر تفلیس که امروز به نام تی بی لیس معروف گردیده نه تنها پایتخت گرجستان بلکه مرکز ماوراء قفقاز معروف است. محصولات حیوانی گرجستان معروف است و مهمترین فراوردهء آن چوب جنگلی است. جمهوری ارمنستان در 29 نوامبر 1920 یک جمهوری سوسیالیستی شوروی اعلام شد. از 1923 تا 1936 ارمنستان یک قسمت از جمهوری فدرال ماوراء قفقاز بود ولی از آن وقت به بعد دارای یک قانون اساسی و یک ناحیهء جداگانه گردید. ارمنستان به مساحت 29800 کیلومتر مربع است و در جنوب قفقاز قرار دارد. از شمال به گرجستان، از مشرق به آذربایجان علیا و از جنوب و مغرب به ایران و ترکیه محدود میگردد و دارای اراضی حاصلخیزی است. تمام جمعیت آن به دومیلیون بالغ نمیگردد.
اراضی قفقاز شمالی: به طورکلی فلات قفقاز از یک رشته ارتفاعات بلند و صعب العبور تشکیل یافته که از شعب جبال آلپ محسوب است. این رشته جبال از خلیج آپشرون در دریای خزر به خلیج آمان در دریای سیاه یعنی از جنوب شرقی به شمال غربی اراضی بین دو دریا امتداد می یابد و به طول 865 میل بالغ میگردد. در دو طرف این رشته به عوارض بی شمار و کوتاهتری منشعب گردیده و در دو دریا فرومیرود درحالی که در مرکز قلل مرتفع و پربرفی به وجود آورده که بعضی از آنها از مون بلان در اروپا بلندتر هستند. قلهء آلبرس 18476 پا از سطح دریا ارتفاع دارد. اراضی بین سرحد ایران و ترکیه و این رشته جبال به ماوراء قفقاز معروف است. بنابراین نقطه، قفقاز شمالی عبارت از خاکهایی است که در دامنهء شمالی این رشته قرار می گیرد و به جلگه پست تر (دون علیا) منتهی میگردد. گفته میشود در زمان قدیم دریای آزوو و سیاه و شمال دریای خزر در این منطقهء پست به یکدیگر متصل بوده و بدیهی است که خط طبیعی بین آسیا و اروپا را تشکیل میداده است.
تقسیمات جغرافیایی و سیاسی شمال قفقاز به این شرح است: جمهوری خودمختار داغستان: جمهوری داغستان عبارت از مثلثی است در شمال شرقی قفقاز که یک ضلع آن را دریای خزر و دو ضلع دیگر آن را دو رشتهء منشعب از قفقاز به وجود آورده. اراضی داغستان به مساحت 14700 میل مربع و جمعیت تقریبی آن یک میلیون تن است. پایتخت این جمهوری شهر و بندر بزرگ ماخاج قلعه در کرانهء خزر میباشد. این شهر که سابقاً به بندر پتروسک معروف بوده است امروز محل تلاقی دو لولهء نفت، یکی از چاههای نفت گروزنی و دیگری از ایزیرباش می باشد. بالطبع پالایشگاه معظمی در نزدیکی این بندر وجود دارد. از قدیم الایام ماخاج قلعه به عنوان یکی از بنادر تجارتی بزرگ بین روسیه و ایران و آسیای میانه محسوب گردیده است. این شهر دارای یک کارخانهء هواپیماسازی و کارخانجات مختلف دیگر میباشد. سالهای اخیر در مجاورت بندر شهر صنعتی جدیدالبنای دیگری به نام کاسپیکی ساخته شده است که محل کارخانجات صنایع سنگین است. شهرهای مهم دیگر داغستان از این قرارند: بویناکسک، دربنت، خاساوپورت. رودخانه های داغستان غالباً مهار شده و مقدار بسیاری نیروی برق از آنها تولید میگردد. بیش از سی تیرهء مختلف جمعیت این جمهوری کوچک را تشکیل میدهند. روسها پانزده درصد جمعیت اند و اغلب در شهرها زندگی میکنند. داغستان ازلحاظ محصولات نفت و سنگهای بلورسازی و مواد معدنی دیگر فوق العاده غنی است.
ابلاست گروزنی: ابلاست یا ایالت گروزنی از سال 1944 بر روی اراضی خودمختار چچن اینگوش به وجود آمده و به مساحت 12700 میل مربع و به جمعیت 600000 تن میباشد. این سرزمین قب جزو جمهوری داغستان بود ولی اکنون واحد جداگانه ای است که از مغرب اوستیان شمالی و از مشرق جمهوری داغستان آن را احاطه کرده است. گروزنی ازحیث فرآورده های نفتی فوق العاده غنی است. گروزنی محل اتصال عمدهء راه آهن باکو - رستور میباشد. شهرهای عمدهء آن از این قرارند: قزل یار، گودرمز.
جمهوری خودمختار واستیان شمالی: این جمهوری بین جمهوری کاباردیان در مغرب و ابلاست گروزنی در مشرق قرار گرفته و به مساحت 3500 میل مربع و جمعیت تقریبی نیم میلیون میباشد. قسمت عمدهء اراضی این جمهوری بر روی رودخانهء ترک قرار گرفته و دارای مزارع پرجمعیت و آباد است. این جمهوری خودمختار به سال 1936 به وجود آمد و از جنگ جهانی دوم تاکنون وسعت آن دوبرابر شده است. محصولات عمدهء آن غله و حبوب است که در کارخانجات بزرگ محلی به محصولات غذایی متعددی تبدیل میگردد. معادن مهم این جمهوری روی و سرب است. یکی از بزرگترین راههای نظامی قفقاز در این منطقه است. پایتخت آن شهر جائوجیکائو است که در کنار رودخانهء ترک قرار گرفته و ساکنان آن پنجاه درصد روسی و بقیه ایرانی، ارمنی، یونانی، گرجی و یهودی میباشند و شهرهای عمدهء آن عبارتند از: مالگویک، مزدک، الاجیر.
جمهوری خودمختار کاردینیان: این جمهوری به مساحت 4600 میل مربع و به جمعیت 400000 تن بالغ میگردد. قسمت جنوبی این منطقه در ارتفاعات پربرف قفقاز و قسمت دیگر آن در دامنهء شمال این رشته سرازیر می شود که فوق العاده پرجمعیت تر از سایر مناطق است. پایتخت آن شهر نل چیک است که محل گردشگاههای تابستانی است و شهر عمدهء آن پروخلادنی مرکز کارخانجات سیمان و فلزات است. نقاط عمدهء دیگر قفقاز شمالی از این قرارند: 1- ابلاست خودمختار «آدیژ» به مساحت 1700 میل مربع و جمعیت 400هزار تن و پایتخت آن میکوپ است. 2- ابلاست خودمختار «چرچسک»، پایتخت آن چرچسک و مساحت آن 1540 میل مربع و جمعیت آن 150هزار تن. این ولایت بر بستر رودخانهء کوبان واقع است که به دریای آزوف میریزد. (از جغرافیای سیاسی و نظامی ممالک همجوار، حکیمی، چاپخانهء تابش تهران صص115- 127).(3)
(1) - Apsheron.
(2) - Terek. (3) - از سال 1370 ه . ش. جمهوری آذربایجان و بسیاری از جمهوری های شوروی سابق استقلال یافته اند.

قفقازیه.

[قَ زی یَ] (اِخ) قفقاز. رجوع به قفقاز شود.

قفقاسیه.

[قَ سی یَ] (اِخ) لهجه ای از قفقازیه. رجوع به قفقاز شود.

قفقف.

[قَ قَ] (ع اِ) زنخ شتر. (منتهی الارب): قفقفا البعیر؛ لحیاه و فکاه. || بال پرنده: قفقفا الطائر؛ جناحاه. (اقرب الموارد).

قفقفة.

[قَ قَ فَ] (ع مص) لرزیدن از سرما و جز آن. || جنبیدن کام دهن و دندان با هم در خوردن. || خشک شدن گیاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفل.

[قَ] (ع اِ) هرچه خشک گردد از درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) برگشتن، یا از سفر برگشتن. || بازگرداندن: قفل الامیر الجند؛ ارجعهم. || احتکار و فراهم آوردن آذوقه. (اقرب الموارد). رجوع به قفول (ع مص) شود.

قفل.

[قَ فَ] (ع اِ) اسم جمع به معنی قُفّال، یعنی بازگردندگان از سفر. (منتهی الارب). رجوع به قُفّال شود.

قفل.

[قُ] (ع اِ) درختی است حجازی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درقش. (منتهی الارب). || نشان. || کلیدانه. (منتهی الارب). آهنی است که بدان در را بندند. (اقرب الموارد). ج، اَقفال، اَقْفُل، قُفول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و با لفظ سست کردن و پیچیدن و شکستن و برشکافتن و گشادن و واشدن به معنی گشادن و با لفظ برخاستن و انداختن و ریختن و افکندن و زدن و نهادن به معنی بستن مستعمل. (آنندراج) :
ابا هدیه و نامه و با نثار
یکی درج و قفلی بدو استوار.فردوسی.
بگویم به درج اندرون هرچه هست
نسایم بر آن درج و آن قفل دست.فردوسی.
پس از روم و قیصر زبان برگشاد
همی کرد از آن درج و آن قفل یاد.
فردوسی.
وآنکه یزدان بر زبان او گشاید قفل علم
جز علیّ مرتضی اندر جهان دیّار نیست.
ناصرخسرو.
- قفل ابجد؛ قفل برنجی که بست وگشاد آن به ترکیب خاص حروف ابجد باشد. (فرهنگ نظام). نوعی از قفل است که در آن چند حلقهء پهلودار تعبیه کرده باشند و بر سر پهلوی حلقه ها چند حروف ابجد کنده باشند، چون حروف پهلوهای حلقه به ترتیب حروف ابجد تا ضظغ مرتب شوند قفل بگشایند و اگر حروف بر پهلو درهم باشند قفل هرگز گشاده نشود. (غیاث اللغات) :
آن قفل ابجد است که وامی شود به حرف
کی میتوان گشاددلی را که سنگ شد؟
نعمت خان عالی (از فرهنگ نظام).
دل بی ولای شاه نجف وانمی شود
این قفل ابجد است که بر نام حیدر است.
محمدسعید اشرف (از فرهنگ نظام از بهار عجم).
- قفل افکندن؛ کنایه از بستن :
به کنج صبح قفل افکنده افلاک
کلید گنج را گم کرده در خاک.
میرخسرو (از آنندراج).
- قفل انداز؛ قفل اندازنده. شکنندهء قفل. بازکنندهء در :
نه روی آنکه از در بازگردد
نه رای آنکه قفل انداز گردد.نظامی.
- قفل برخاستن؛ باز شدن :
زد همان روز که با غنچهء خندان تو لاف
قفل شرم از دهن پستهء خندان برخاست.
صائب (از آنندراج).
- قفل بر در آسمان زدن؛ کنایه از ترک صلوة کردن و خلاف شرع بودن. (آنندراج).
- قفل بر در سست کردن؛ قفل سست کردن. در به روی مسائل واکردن. (آنندراج) :
درت را قفل بر درویش کن سست
توانگر خود نه محتاج در توست.
میرخسرو (از آنندراج).
- قفل بر دهان و دست کسی زدن؛ کنایه از ترک دعوت کردن و خاموش گرداندن. (آنندراج) :
آن خلیلم من که قفل الحذر
بر دهان و دست مهمان میزنم.
حسین ثنائی (از آنندراج).
- قفل بر زبان کسی انداختن، قفل بر زبان -کسی زدن، قفل بر دهان کسی زدن؛ کنایه از ساکت و خاموش گردانیدن. و نیز کنایه از رشوت دادن. (آنندراج) :
عقل را ادراک صنعت دیده ها بردوخته
نطق را وصف تو قفلی بر دهان انداخته.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
- قفل برگشادن؛ باز کردن :
چه مشکل گشا قفل ها برگشاد
ز بینش کلیدی که دندانه یافت.طهوری.
- قفل بر لب نهادن؛ کنایه از خاموش شدن. (آنندراج) :
قفل که بر لب نهی از لب معشوقه ساز
پای که از سر کنی در صف عشاق نه.
خاقانی.
قفل ابدی بر لب خاموش نهادم
یعنی به جهان محرم یک راز ندیدم.
باقر کاشی (از آنندراج).
- قفل بند؛ دربندان. (آنندراج) :
چند گستاخ رکاب تو ببوسد اعیاد
قفل بندی به در خانهء زین میبایست.
صائب (از آنندراج).
- قفل پیچیدن؛ تاب دادن قفل را و بی کلید واکردن. (آنندراج) :
عاجزم از باز کردنهای آن بند قبا
ورنه قفل صد در گلزار را پیچیده ام.
صائب (از آنندراج).
در دل از خواهش اسباب جهان هیچ نبود
قفل این خانهء خالی به عبث پیچیدند.
طاهر وحید (از آنندراج).
-قفل خموشی بر دهان زدن؛ کنایه از ساکت بودن است.
- قفل در راه بودن؛ بند بودن راه. (آنندراج) :
خضر چو دید که قفل است در رهم ز رفیق
کلید تفرقه بر پردهء بیابان زد.
ملاطغرا (از آنندراج).
- قفل زبان بند، قفل زبان بندی؛ عزیمتی که برای زبان بندی مردم بر قفل خوانند. (آنندراج) :
به ناکسان نتوان گفت از پریشانی
که هست قفل زبان بند چین پیشانی.
شفیع اثر (از آنندراج).
- قفل زدن (برزدن)؛ بستن :
زدمت بر در یک قفل پناهانی
آنچنان قفل که من دانم و تو دانی.
منوچهری.
چو برزد بامدادان خازن چین
به درج گوهرین بر قفل زرین.نظامی.
معشوق پاسبانی ما عاشقان کند
بلبل ز غنچه قفل زند آشیانه را.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- قفل سیم؛ کنایه از اندام نهانی. (آنندراج از فرهنگ زلیخای جامی). کنایه از فرج.
- قفل شدن؛ بسته شدن.
-قفل شدن (قفل گردیدن) دریا؛ کنایه از بند شدن راه به سبب بسیار شدن آب، چنانکه عبور از آن نتوان کرد. (آنندراج) :
راه مردم بست از قفل تو سیل اشک ما
هر کجا شد قفل دریا نیست امکان گذر.
سیفی (از آنندراج).
قفل گردیدن دریاست نظر بستن من
مژه بر هم زدنم بال و پر طوفان است.
صائب (از آنندراج).
تا در میکده باز است به مسجد نروم
از ره خشک روم چون در دریا قفل است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- قفل شدن سگ؛ بند شدن آن با ماچه سگ، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (آنندراج).
- قفل شکستن؛ کنایه از باز کردن در :
کرد جهان را چنان عدل تو کز خرمی
قفل کدورت چو باغ بر در زندان شکست.
حسین ثنائی (از آنندراج).
- قفل فرج استر؛ حلقه زر یا نقره که بر فرج استر بند کنند تا نر به او جفت نتواند شد و استر حامله نگردد زیرا که چون استر حامله شود به سبب ضیقی فرج بچه زادن نتواند، ناچار شکمش بشکافند و بچه اش بکشند و استر ضایع شود. (آنندراج).
- قفل کردن؛ بستن :
کلید زبان گر نبودی وبال
کی از خامشی قفل لب کردمی؟خاقانی.
شب همه شب باغبان کرد در باغ قفل
مرغ حریف گل است تا به طلوع سحر.
حسن دهلوی.
- قفل گشادن؛ باز کردن :
این قفل که داند گشادن از خلق
وآن کیست که بگشاد قفل یزدان؟
ناصرخسرو.
طالب از دیده و دل قفل ترشح بگشای
چه گره ساخته ای بر مژه طوفانی چند؟
طالب آملی (از آنندراج).
- قفل نهادن؛ به معنی بستن :
قفلی به در باغ شما بر بنهادم
درهای شما هفته به هفته نگشادم.منوچهری.
خلایق که زر در زمین می نهند
بر او قفل و بند آهنین می نهند.
نظامی (از آنندراج).
قفلی به در آینه از زنگ نهادیم
تا شوخی حسنت ندهد جلوه به هر جا.
واله هروی (از آنندراج).
- امثال: قفل به دهنها نمیتوان زد.
مثل قفل بر در بودن.

قفل.

[قُ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قفل.

[قُ] (اِخ) موضعی است، و در شعر ابوتمام از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قفل.

[قَ فَ] (اِخ) کوه های قرمزرنگی است در راه مکه از طریق بستان ابن عامر به سوی قرن المنازل. (معجم البلدان).

قفل.

[قُ فُل ل] (ع اِ) آنچه بدان در را بندند. (اقرب الموارد).

قفل دار.

[قُ] (نف مرکب) گنج دار. خزانه دار :
به قارونی قفل داران گنج
طمع دارم اندازهء دسترنج.نظامی.

قفل رومی.

[قُ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام لحن پانزدهم است از سی لحن باربد. (برهان) :
بلبل همی سراید چون باربد
قالوس و قفل رومی و جالینوس.عنصری.
نظامی گنجوی در صفت باربد گوید :
چو قفل رومی آوردی در آهنگ
گشادی قفل گنج از روم و از زنگ.نظامی.
عجب است که نام لحن درباری شاه ساسانی عربی بوده! اگر نسبت صحیح باشد اثر زبان عربهای عراق بوده در زمان مدائن پایتخت خسرو. (فرهنگ نظام از معین در حاشیهء برهان). یا کلمه ترجمهء لغت پهلوی است. (حاشیهء برهان چ معین). || قفل را نیز گویند که بر درهای خانه و صندوق و غیره زنند. (برهان).

قفل ساز.

[قُ] (نف مرکب) سازندهء قفل. رجوع به قفل شود.

قفل سازی.

[قُ] (حامص مرکب) عمل قفل ساز. || (اِ مرکب) محل ساختن قفل. رجوع به قفل شود.

قفلطة.

[قَ لَ طَ] (ع مص) از دست ربودن: قفلط من یده قفلطة؛ از دستش ربود آن را. (منتهی الارب).

قفل کاه.

[قُ] (اِ مرکب) نقشه ای از نقشه های قالی است. (یادداشت مؤلف).

قفل گر.

[قُ گَ] (ص مرکب) قفل ساز. آنکه قفل ها بسازد. (آنندراج) :
بر دکان قفل گر خواهم گذشت
قفلی ازبهر دکان خواهم گزید.خاقانی.
وآن قفل گر که بود کلید سرای علم
کردی چو حلقه بر در فرمانش التزام.
خاقانی.
تا دلم شد بستهء زنجیر زلف قفل گر
رو در آن در می نهم چون قفل هر شب تا سحر.
سیفی (از آنندراج).
و رجوع به قفل ساز شود.

قفلوس.

[] (معرب، اِ) غار است. (فهرست مخزن الادویه).

قفل وسواس.

[قُ لِ وَسْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنکهء آهن که حلقه های آهن بر آن نصب کنند و دو میل آهنی که هر دو به هم وصل دارند از آن حلقه ها درگذرانند و بستن و گشادن آن خالی از اشکالی نیست، و آن را در عرف هند گورکهردهندها خوانند و لهذا اکثر جوگیان دارند. (فرهنگ نظام) :
قفل وسواس است در کف رشتهء اعمال ما
میخورد صد جا گره تا یک گره وامیشود.
واله (از فرهنگ نظام).
قفل وسواس فلاطون است زنجیر جنون
تا نسوزانی دماغ عقل را نتوان گشاد.
میرزا جلال اسیر (از فرهنگ نظام از بهار عجم).

قفلوط.

[قُ] (معرب، اِ) رستنیی باشد که آن را کراث شامی گویند، و آن نوعی از گندناست. (برهان) (فهرست مخزن الادویه).

قفلة.

[قُ فَ لَ] (ع ص) آنکه هرچه بشنود یاد دارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفلة.

[قُ لَ] (ع اِ) یکی قُفل و آن درختی است حجازی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفل شود.

قفلة.

[قَ لَ] (ع اِ) پس گردن. (منتهی الارب). قفا. (اقرب الموارد). || درخت خشک. (منتهی الارب). || (ص) درم باسنگ. (منتهی الارب): درهم قفلة؛ وازن. (اقرب الموارد). || (مص) یک بار بخشیدن چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفلة.

[قَ فَ لَ] (ع اِ) درخت خشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَفْلة شود.

قفلی.

[قُ] (اِخ) حمادبن ابی حنیفه. از راویان است. لقب رجالی وی قفلی است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قفن.

[قِ فَن ن] (ع ص) مرد درشت اندام بدزبان گول. (منتهی الارب). الجلف الجافی. (اقرب الموارد).

قفن.

[قَ فَن ن] (ع اِ) پس گردن. (منتهی الارب). قفا. (اقرب الموارد). اصل آن قفا بود و نون مشددی بر آن افزودند. (منتهی الارب).

قفن.

[قَ] (ع اِ) تازیانه. (منتهی الارب).

قفن.

[قَ] (ع مص) به چوب دستی زدن. (منتهی الارب). زدن با عصا و تازیانه. (اقرب الموارد). || بر گردن کسی زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کارزار نمودن. (منتهی الارب). || از قفا ذبح کردن گوسفند و جز آن، و آن ممنوع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از سر زبان خوردن سگ، یا از خنور آب خوردن آن. (منتهی الارب): قفن الکلب؛ ولغ. (اقرب الموارد).

قفنالا.

[] (معرب، اِ) اجاص است. (فهرست مخزن الادویه).

قفند.

[قَ فَنْ نَ] (ع ص) سخت سر یا کلان سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفندد.

[قَ فَ دَ] (ع ص) مرد بزرگ الواح (استخوان کتف). ج، قفاند، قفنددون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفنددون.

[قَ فَ دَ دو] (ع ص، اِ) جِ قفندد، به معنی مرد بزرگ الواح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفندد شود.

قفندر.

[قَ فَ دَ] (ع ص) زشت پیکر ناخوش دیدار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفدر شود. || درشت سخت سر. (منتهی الارب). شدیدالرأس. (اقرب الموارد). || خردسر. || سطبرپا. || کوتاه بالا گرداندام. || سپید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفنزعة.

[قَ فَ زَ عَ] (ع ص) زن نیک پست بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفو.

[قَفْوْ] (ع مص) پیروی کردن و در پی رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر کار تباه انداختن کسی را. (منتهی الارب). || کسی را به زنای صریح بازخواندن. || پس گردن کسی زدن. || متهم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دشنام دادن به فحش و بدی صریح. در حدیث است: لا حد الا فی القفو البین. (منتهی الارب). || برگزیدن. || نابود گردانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نواله و بخش نهادن به جهت مهمان. (منتهی الارب). || (اِ) سوزانی است که وقت باران برانگیخته شود. (منتهی الارب). گرمی که هنگام باران خیزد. (اقرب الموارد).

قفو.

[قَفْوْ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

قفو.

[قُ فُوو] (ع مص) به همهء معانی رجوع به قَفْو شود.

قف و انظر.

[قِ وَنْ ظُ] (ع اِ مرکب) آس بری. خیزران بلدی. (یادداشت مؤلف).

قفور.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَفْر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفر شود.

قفور.

[قَفْ فو] (ع اِ) غلاف شکوفهء خرما. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قافور. || غلاف خرمای نورسیده. (منتهی الارب). || گیاهی است که مرغ سنگخوار آن را چرد. (اقرب الموارد). رجوع به قفورا شود.

قفور.

[] (اِ) کفری است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قفورا شود.

قفور.

[قَفْ فو] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

قفورا.

[قَ] (معرب، اِ) گیاهی است دوایی، و آن را قطاة که مرغ سنگخواره باشد خورد. (برهان). قفورا = کفراست، و نزد بعضی قفرالیهود است. (تحفهء حکیم مؤمن از آقای معین در حاشیهء برهان). کفرا به ضم اول و تشدید سوم، کافور، قفور (به فتح اول و تشدید دوم)، حفری (به ضم اول و تشدید سوم) همه از ریشهء آرامی باشند و غالب علمای لغت عرب معنی طلع (شکوفهء خرما) بدان داده اند. (عقار 206 ف از معین در حاشیهء برهان).

قفوربیخ.

[] (معرب، اِ) قفورابیخ. قفولابیخ. کافوریه است که نوعی ریحان باشد. (فهرست مخزن الادویه).

قفوری.

[] (معرب، اِ) کافور است. (فهرست مخزن الادویه).

قفوز.

[قُ] (ع مص) قَفْز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفز شود.

قفوس.

[قُ] (ع مص) قَفْس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَفْس شود.

قفوش.

[قُ] (ع مص) مردن. (اقرب الموارد). رجوع به قَفْش شود.

قفوص.

[قَ] (اِخ) موضعی است، و در اشعار عدی بن زید از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قفوف.

[قُ] (ع مص) خشک شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خشک شدن چنانکه در گیاه و جامه. (اقرب الموارد). || برخاستن موی بر تن از ترس. || سیم دزدیدن میان انگشتان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قفول.

[قُ] (ع مص) بازگشتن از سفر. (منتهی الارب). بازگشتن، یا از سفر به خصوص بازگشتن. (اقرب الموارد). || بازگرداندن. (اقرب الموارد). || خشک گشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). باریک اندام گشتن و خشک شدن. || قفل کردن در. (اقرب الموارد). || برانگیخته شدن به گشنی کردن. || اندازه کردن چیزی که چندان است. || نگاه داشتن گندم را تا به گرانی فروشند، و فراهم آوردن. (منتهی الارب).

قفول.

[قُ] (ع اِ) جِ قُفل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قفل شود.

قفون.

[قُ] (ع مص) مردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفون.

[قَ] (ع اِ) جِ قَفا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفا شود.

قفوة.

[قِفْ وَ] (ع اِ) گناه و بدکاری. (منتهی الارب). ذنب. (اقرب الموارد). || تهمت. (اقرب الموارد). افترا و دشنام. (منتهی الارب). نسبت به کسی چیزی گفتن، در وی باشد یا نباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هو صفوتی و قفوتی؛ ای خیرتی؛ یعنی بهترین کس من که او را برمیگزینم. و گویند این کلمه از اضداد است. || بزرگواری. || (اِمص) برگزیدگی مهمان. (منتهی الارب).

قفة.

[قِفْ فَ] (ع اِ) گوه بچهء نوزاده. (منتهی الارب). نخست چیز که از شکم نوزاد برآید. (اقرب الموارد). || فسره و لرزه تب و فراخهء آن. (منتهی الارب). رعدة تأخذ من الحمی و قشعریرة. (اقرب الموارد). و رجوع به قَفّة و قُفّة شود.

قفة.

[قُفْ فَ] (ع اِ) کدوی خشک میانه تهی کرده که در وی زنان پنبه نهند. (منتهی الارب). کدوی خشک. (اقرب الموارد). || آوندی شبیه کدو که از برگ خرما باشد. (منتهی الارب). آوندی مانند کدو که از برگ خرما گیرند و زن در آن پنبهء خویش را نهد. (اقرب الموارد). در مثل گویند: کبر فلان حتی صار کأنه قفة (منتهی الارب)؛ ای کالشجرة البالیة الیابسة او کقفة الخوص. (اقرب الموارد). || کرجی، قایق، طارده، زورق گرد از خوص کرده و به قیر اندوده. || موش. || زمین بلند. || (ص) مرد ریزه اندام یا پست قد سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این به فتح نیز آمده. (منتهی الارب). || خرگوش. || چیزی است که به تبر ماند. || درخت پوسیدهء خشک. || فسره و لرزه تب و فراخهء آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَفّة و قِفّة شود.

قفة.

[قَفْ فَ] (ع ص) مرد ریزه اندام یا پست قد سست. (منتهی الارب). رجوع به قُفّة شود. || (اِ) فسره و لرزه تب و فراخهء آن. (منتهی الارب). رعدة تأخذ من الحمی و قشعریره. (اقرب الموارد). رجوع به قُفّة و قِفّة شود.

قفه.

[] (علامت اختصاری) علامتی است از «وقفة یسیرة» به معنی وقف اندک در قرائت قرآن مجید. (اقرب الموارد).

قفهر.

[] (اِ) قیقهراست. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

قفی.

[قَفْیْ] (ع مص) پس گردن زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از قفا بریدن گلوی گوسفند. (منتهی الارب). رجوع به قَفْو شود.

قفی.

[قَ فی ی] (ع ص، اِ) آنکه قائم مقام دیگری باشد. گویند: هو قفیهم؛ ای الخلف منهم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دانای علم. || مهربان. (منتهی الارب). حفی. (اقرب الموارد). || مهمان گرامی کرده. || آنچه بدان مهمان را گرامی کنند از طعام و جز آن. || بهترین و برگزیده از برادران. || متهم از جماعت برادران. این کلمه از اضداد است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تهمت و دشنام، و این اسم است قفو را. (منتهی الارب).

قفی.

[قُ فی ی] (ع اِ) جِ قَفا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفا شود.

قفی.

[قِ فی ی] (ع اِ) جِ قَفا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قفا شود.

قفیحة.

[قَ حَ] (ع اِ) مسکه که بر آن شیر گوسپند دوشند. (منتهی الارب). الزبدة تحلب علیها الشاة. (اقرب الموارد).

قفیخة.

[قَ خَ] (ع اِ) طعامی است که از خرما و پیه ترتیب دهند. (منتهی الارب). طعام یعالج بالتمر و الاهالة. (اقرب الموارد). || (ص) اندام پرگوشت. (منتهی الارب).

قفیر.

[قَ] (ع اِ) سرگین خشک. (منتهی الارب). زبیل. [ = سرگین ] . (اقرب الموارد) (تاج العروس) (لسان العرب). || کیسه(1). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زنجبیل(2). (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویه). || طعام بی نانخورش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس) (لسان العرب). || خنور بزرگ. (منتهی الارب). الجلة العظیمة البحرانیة التی یحمل فیها القباب و هو الکنعد المالح. (اقرب الموارد). ج، قُفران. (اقرب الموارد).
(1) - مدرکی برای آن یافت نشد. ظاهراً با تصحیف ناسخان به این صورت ضبط شده است.
(2) - مدرک یافت نشد.

قفیر.

[قَ] (اِخ) آبی است در راه شام در سرزمین عذره. (معجم البلدان).

قفیر.

[قُ فَ] (اِخ) نام موضعی است، و ابن مقبل در شعر خود از آن یاد کند. (معجم البلدان).

قفیرة.

[قُ فَ رَ] (اِخ) نام مادر فرزدق. (منتهی الارب).

قفیز.

[قَ] (معرب، اِ) یکصدوچهل وچهار گز از زمین. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام از منتخب اللغة). من الارض، قدر مأة و اربع و اربعین ذراعاً. (اقرب الموارد). این لفظ در تکلم ایران هست لیکن معنی عامی ندارد بلکه در هر ولایتی مقداری است. (فرهنگ نظام). ج، اَقْفِزة، قُفْزان. || پیمانه ای است به قدر هشت مکوک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پیمانه ای است مقدار دوازده صاع و هر صاع هشت رطل باشد و رطل نیم آثار بود و از زمین مقدار یکصدوچهل وچهار گز شرعی. (آنندراج از منتخب). و در رسالهء معربات نوشته که قفیز معرب کفیز است. (آنندراج). از لاتینی کپیته(1). و چون زمینی را یابند که مساحت آن به ذراع هاشمی سه هزاروششصد گز است بداند که آن یک جریب است و جریبی عبارت از ده قفیز است و قفیزی سیصدوشصت گز و قفیزی عبارت از ده عشیر است و عشیری سی وشش گز است، پس معلوم شد که جریبی عبارت از صد عشیر است. (تاریخ قم ص129). || قفیز در نیشابور هفتاد من گندم بود و در بعضی جاهای نیشابور دو من و نیم و در بعضی نواحی نیشابور یک من و نیم و در نسف نه من و نیم. (یادداشت مؤلف).
(1) - Kapithe.

قفیز پر آمدن.

[قَ پُ مَ دَ] (مص مرکب)کنایه از به سر آمدن و آخر شدن و به انتها رسیدن مدت حیات باشد. (برهان) :
بشد خسته گستهم و لهاس نیز
پر آمد ز هر دو سپهبد قفیز.
فردوسی (از فرهنگ نظام از معین در حاشیهء برهان) (آنندراج).

قفیز طحان.

[قَ زِ طَحْ حا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در شرع نام اجاره ای است مخصوص، و آن عبارت است از آنکه مردی کسی را یا آسیایی را و یا گاوی را اجاره کند برای آنکه گندم او را آرد کنند، بعبارة اخری نتیجه اجاره کردن آسیا باشد در مقابل پاره ای از آرد، یعنی آردی که بر اثر آسیایی شدن گندم حاصل شود به پیمانه ای از آن، مث نصف یا ثلث. و این عملی ااست ناروا زیرا پیغمبر صلی اللهعلیه وسلم از آن نهی فرموده به جهت آنکه مسمی در حین عقد اجاره مقدورالتسلیم نیست. کذا فی جامع الرموز و شرح ابی المکارم فی بیان الاجارة الفاسدة. (کشاف اصطلاحات الفنون).

قفیزی.

[قُفْ فَ زا] (ع اِ) بازیی است کودکان را که چوبی برپای نمایند و از بالای آن برجهند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

قفیص.

[قَ] (ع اِ) آهنی که در متاع فدان باشد و حلقهء آن. (منتهی الارب). عیان الفدان و حلقته. (اقرب الموارد).

قفیصة.

[قَ صَ] (ع اِ) آهنی است از ابزار کشت وکار و زراعت. (اقرب الموارد).

قفیف.

[قَ] (ع ص، اِ) گیاه خشک. سبزی نیکو خشک. (منتهی الارب). یبیس احرار البقول و ذکورها. (اقرب الموارد). || تره. (منتهی الارب).

قفیل.

[قَ] (ع ص، اِ) پوست خشک. || آنچه خشک شود از درخت. || تازیانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گلاب. (منتهی الارب). رجوع به قِفّیل شود. || راه کوه سنگ که دویدن را نشاید، گویا کوچهء دربسته است. || گیاهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قفیل.

[قِفْ فی] (ع اِ) گلاب. (اقرب الموارد). رجوع به قَفیل شود.

قفیل.

[قَ] (اِخ) موضعی است (منتهی الارب) در سرزمین طی. زیدبن خیل در شعر خود که آن را پیش از مرگش سروده از آن یاد کند. (معجم البلدان).

قفین.

[قُفْ فَ] (ع اِ) تثنیهء قُفّ در حالت نصبی و جری.

قفین.

[قِ] (ع اِ) جِ قَفا. (منتهی الارب). رجوع به قفا شود.

قفینة.

[قَ نَ] (ع اِ) گوسپند از قفا ذبح کرده و از آن نهی شده است. گفته اند نون آن زاید است و قَفیّة است. (منتهی الارب). نون جزء کلمه است و زائد نیست، خلافاً للجوهری. (اقرب الموارد).

قفیة.

[قَ فی یَ] (ع اِ) آنچه مهمان را بدان گرامی کنند. || نایب. (منتهی الارب). خلف. (اقرب الموارد). || فزونی که یکی را بر دیگری باشد. || (ص) از قفا ذبح کرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): شاة قفیة؛ ذبحت من قفاها. (اقرب الموارد). از ابوزید چنین نقل شده، و دیگری گوید شاة قفینه است با نون. (منتهی الارب). رجوع به قفینة شود.

قفیة.

[قُفْ یَ] (ع اِ) مغاکی است جهت شکار ددان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ققاز.

[قُفْ فا] (ع ص) جوینده. (اقرب الموارد).

ققدان.

(1) [قَ قَ] (اِ) خریطهء عطار را گویند. (برهان).
(1) - مصحف قفدان. و قفدانه، محرکة؛ غلاف سرمه دان و کیسهء چرمین که در آن خوشبوی و جز آن نهند. قفدان بدون تاء، مثله، فارسی است و معرب. (منتهی الارب از معین در حاشیهء برهان).

ققسی.

[قُ قُ] (اِ) در تداول، هر یک از پاره های درونی انار که عده ای حبه بر گوشتی گرد آمده و پرده ای سپید و نازک آن را از دیگر پاره ها جدا می کند.

ققنس.

[قَ نُ] (معرب، اِ)(1) مرغی است به غایت خوشرنگ و خوش آواز. گویند منقار او سیصدوشصت سوراخ دارد و در کوه بلندی مقابل باد نشیند و صداهای عجیب و غریب از منقار او برآید و به سبب آن مرغان بسیار جمع آیند، از آنها چندی را گرفته طعمهء خود سازد. گویند هزار سال عمر کند و چون هزار سال بگذرد و عمرش به آخر آید هیزم بسیار جمع سازد و بر بالای آن نشیند و سرودن آغاز کند و مست گردد و بال بر هم زند چنانکه آتشی از بال او بجهد و در هیزم افتد و خود با هیزم بسوزد و از خاکسترش بیضه ای پدید آید. و او را جفت نمیباشد، و موسیقی را از آواز او دریافته اند. (برهان).
(1) - لاتینیCycnus، یونانی Kuknos (قو، که در اساطیر یونانی به سبب سرود مرگی که برای «اپولو» میخواند، شهرت یافته «مرچنت»). بعضی کلمه را مصحف فقنس معرب Phoiniksیونانی (مرغی افسانه ای) دانسته اند، نخستین صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین).

ققنص.

[] (اِ) شاهترج است. (فهرست مخزن الادویه).

ققنوس.

[قَ] (معرب، اِ) به معنی ققنس است، و آن مرغی باشد که هزار سال عمر کند و عاقبت بسوزد. (برهان). رجوع به ققنس شود.

ققة.

[قَقْ قَ] (ع اِ صوت) آواز کودک، یا آواز که بدان طفلان را ترسانند یا از چیزی بازدارند آنها را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قِقّة شود.

ققة.

[قِ قَ] (ع اِ صوت) آواز کودک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یا آواز که بدان طفلان را ترسانند یا از چیزی بازدارند آنها را. رجوع به قَقّة شود. || گویند: وقع فی ققة؛ به معنی در بد تدبیر افتاد. (منتهی الارب).

قل.

[قَل ل] (ع مص) برداشتن. || بلند نمودن. (اقرب الموارد). || (اِ) دیوار کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد به کسر قاف آمده است.

قل.

[قِل ل] (ع مص) کم گردیدن. || کم شدن مال کسی. || لاغر و کوتاه شدن. (اقرب الموارد). || (اِ) هستهء خرما یگانه رسته سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (بحرالجواهر). || لرزه و فسره. (اقرب الموارد): اخذه قل؛ ای رعدة. (منتهی الارب). || لرزه از خشم یا از طمع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، قِلَل. (منتهی الارب). || دیوار کوتاه. (اقرب الموارد).(1) || (اِمص) کمی. (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب به این معنی با فتح قاف آمده است.

قل.

[قُل ل] (ع اِمص) کمی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ضد کُثْر. (اقرب الموارد): الحمدلله علی القل و الکثر. (منتهی الارب). || (ص، اِ) کم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قلیل. (اقرب الموارد): ما له قل و لا کثر؛ نیست او را کم و بیش. (منتهی الارب). || اندک تر از چیزی. || رجل قل؛ مرد تنها و بی کس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هو قل بن قل؛ یعنی او و پدرش شناخته نیستند. (اقرب الموارد). || اسبی که رنگش بادامی و از موی یال تا دم او خطی سیاه بر پشتش باشد. (غیاث اللغات).

قل.

[قُ] (ترکی، اِ) دست. (فرهنگ نظام).

قلا.

[قَ] (ترکی، اِ) فلاخن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام از فرهنگ اظفری).

قلا.

[قُ] (اِ) رجوع به ناقلا شود.

قلا.

[قَ] (علامت اختصاری) (اصطلاح تجوید) علامت خاصی است از «قیل لا وقف»، و این در موردی است که بعضی قاریان معتقد به وصل و بعضی قایل به وقف باشند. (یادداشت مؤلف).

قلا.

[] (اِخ) نام کوهی است. (فهرست ولف) (فرهنگ شاهنامه) :
شبانان کوه قلا را بخواند
وز آن شاهزاده سخنها براند.فردوسی.

قلاً.

[قِ لَنْ] (ع مص) دشمن داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلا فلاناً قلاً و قلاءاً؛ ابغضه. (اقرب الموارد). رجوع به قلاء شود.

قلاء .

[قَ] (اِ) غفاین. دروقینون (در تذکره آمده است: دروفیقون)، و آن نباتی است شبیه درخت زیتون دارای شاخه هایی که طول هر یک کمتر از یک ذراع است و برگهائی مانند برگ زیتون و درازتر و نازکتر و شکوفهء سفید و دانه های سفید به اندازهء دانهء کرسنهء کوچک، و این سرد و خواب آور است. (مفردات ابن بیطار: دروقینون).

قلاء .

[قَ] (ع مص) دشمن داشتن. سخت ناپسندیدن سپس گذاشتن. (منتهی الارب): قلا فلاناً... قلاءاً؛ ابغضه و کرهه غایة الکراهة فترکه. (اقرب الموارد).

قلاء .

[قَلْ لا] (ع ص) قلیه پز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تابهء قلیه ساز. (منتهی الارب). سازندهء تابهء قلیه پزی. (ناظم الاطباء). سازندهء مقلات. تاوه گر. (ملخص اللغات حسن خطیب). تابه گر. (مهذب الاسماء).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) ابراهیم بن حجاج. از محدثان است. (از انساب سمعانی).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) احمدبن محمد بن علی بن ریاح. از راویان است. قلاء، لقب رجالی اوست. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) سویدبن سعید. از راویان است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) علی بن محمد. از راویان است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) عمر بن رباح. از راویان است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلاء .

[قَلْ لا] (اِخ) محمد بن دراج. از راویان است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلاء ثقفی.

[قَلْ لا ءِ ثَ قَ] (اِخ) علاءبن رزین. از راویان است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلائد.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قلادة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلادة شود.
- ام القلائد؛ میانکک زرین در گردن بند. (مهذب الاسماء).
- قلائدالخیل؛ کنایه از بزرگواران. گویند: نساء بنی فلان قلائدالخیل؛ ای هن کرام، زیرا جز اسب پیشرو نجیب را قلاده به گردن ننهند. (اقرب الموارد).
- قلائدالشعر؛ باقیماندهء از شعر بر زمانه. (منتهی الارب). اشعاری که بر روزگار بماند و به خاطر نفاستی که دارد همواره محفوظ باشد و فراموش نگردد. (اقرب الموارد).

قلائص.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قلوص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلوص شود.

قلائل.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قلیلة. (اقرب الموارد). رجوع به قلیلة شود.

قلاءة.

[قَ ءَ] (ع اِ) جای تابه و پتیله ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کارخانهء تابه سازی. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد به تشدید لام ضبط شده است: القَلاّءة؛ الموضع تتخذ فیه المقالی. (اقرب الموارد).

قلائی.

[قَ] (اِخ) ایل کرد پیشکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص64).

قلائی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 36 هزارگزی شمال باختری بافت سر راه مالرو گوغر به قلعه عسکر. این ده کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 550 تن می باشد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوب. و راه آن مالرو است. مزارع گل آبدان، امرودین جزء این دِهند و ساکنین آن از طایفهء افشار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلاب.

[قِ] (ع اِ) گرگ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (فهرست مخزن الادویه).

قلاب.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است دل را. || بیماریی است که شتر را به روزی بکشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قلاب.

[قُلْ لا] (اِ) خار آهنی خمیدهء حلقه مانند که چیزی بدان توان آویخت. (غیاث اللغات). چنگک.
|| در اصطلاح تیراندازان، نوعی از کشیدن کمان. (آنندراج) :
تا پنجه به قلاب زدی سوی کمان
از زور تو خم گرفت ابروی کمان.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| دو آهن چون جوالدوزی، یا دو استخوان که بدان بافند. (یادداشت مؤلف). || آهن پارهء سرتیز و کج که بدان ماهی شکار کنند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
مرغها را دام گسترده ست امواج نسیم
ماهیان را نیش قلاب است موج چشمه سار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
نه به خود میرود گرفتهء عشق
دیگری میبرد به قلابش.سعدی.

قلاب.

[قَلْ لا] (ع ص) گرداننده از سره به ناسره. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). || آنکه پول قلب سکه میکند. (ناظم الاطباء). آنکه بر زر قلب سکه زند. (آنندراج) :
خموش حافظ و این نکته های چون زر سرخ
نگاه دار که قلاب شهر صراف است.حافظ.
|| دغاباز. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
ای مرد سلامت چه شناسد روش دهر
از مهر خلیفه چه نویسد زر قلاب؟خاقانی.
خلاص بود و کنون قلب شد ز سکه بگشت
مزوّر آمد و خائن چو سکهء قلاب.خاقانی.

قلاب.

[قُ] (اِخ) کوهی است در دیار بنی اسد. بشربن عمروبن مرند در آن به قتل رسید. خرنق دختر هفان بن بدر دربارهء آن اشعاری دارد. (معجم البلدان).

قلابدوزی.

[قُلْ لا] (حامص مرکب)بردره دوزی.(1) گل دوزی. گل بوته و دیگر صورتها که از نخ یا ابریشم با قلاب و سوزن روی پارچه دوزند. رجوع به قُلاب شود.
(1) - Broderie.

قلاب سنگ.

[قُلْ لا سَ] (اِ مرکب) سنگ قلاب. قلماسنگ. فلاخن، و آن ریسمانی است که در دو سر آن حلقه باشد و میان آن را پهن بافند، یا یک قطعهء چرم پهن گذارند تا سنگ در آن نهاده بپرانند. (از فرهنگ نظام).

قلابک.

[قَلْ لا بَ] (ص مصغر) مصغر قلاب. آنکس که زر و سیم مغشوش و ناسره به نام پادشاه طراز کند و رواج دهد :
دشمن روزند این قلابکان
عاشق روزند این زرهای کان.
مولوی (مثنوی چ اسلامیه دفتر 2 ص112).

قلابو.

[] (معرب، اِ) بلوط است. (فهرست مخزن الادویه).

قلابوند.

[] (اِخ) ایل کرد، تیره ای از دیرکوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص66).

قلابه.

[قَلْ لا بَ / بِ] (اِ) خار آهنی خمدار که بدان شکار ماهی کنند. مأخوذ از قلب به معنی برگردانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قلاب شود. || زنجیر. || حلقهء زنجیر. (ناظم الاطباء). || گلی از زر یا سیم یا فلزی دیگر مرصع به جواهر یا ساده که دو سوی روبند زنان را از پشت به هم می پیوست. (یادداشت مؤلف). || قبضه و دسته. || قلاب نر و ماده (ناظم الاطباء)، و آن نوعی است از تکمه. || سرخواره. (ناظم الاطباء).

قلابة.

[قِ بَ] (اِخ) (ابو...) کنیهء عبدالله بن یزید حرمی است. وی از فقیهان است. (ناظم الاطباء).

قلابی.

[قُلْ لا] (ص) مصنوع. مُزَوَّر. قلب. ساختگی. بدل. عملی. || پول قلب. (ناظم الاطباء). ناسره. || مردم دغاباز. (ناظم الاطباء). مجازاً هر مکار و دغل را گویند. (آنندراج) :
مژه بر هم بهشت را دیدم
دور ازین زاهدان قلابی.
طالب آملی (از آنندراج).
|| کسی که سکهء ناروا زند. (آنندراج) :
به دست بوالهوس داغی که می بینی ز عشق او
زری باشد که قلابی به نام شاه میسازد.
شفیع اثر (از آنندراج).

قلات.

[قِ] (ع اِ) جِ قَلْت. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قلت شود. || جِ قُلَة. (ناظم الاطباء). رجوع به قلة شود.

قلات.

[قُ] (ع اِ) جِ قُلَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلة شود.

قلات.

[قَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 29 هزارگزی شمال ضیاءآباد. این ده در کوهستان قرار گرفته و سردسیری است. سکنهء آن 798 تن می باشد. آب آن از چشمه و رودخانهء خرمال آباد و محصول آن غلات و دیمی و یونجه و سیب زمینی و انواع میوه جات و جنگل تبریزی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلات.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری قیر، کنار رودخانهء قره آغاج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 316 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، خرما و صیفی و شغل اهالی زراعت و باغداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان هکان بخش کوهک شهرستان جهرم واقع در 28 هزارگزی باختر جهرم، کنار راه فرعی هکان به جهرم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 410 تن است. آب آن از چشمه و باران، محصول آن غلات، برنج، تنباکو، خرما و شغل اهالی زراعت، باغداری و صنایع دستی زنان زنبیل بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات.

[قَ] (اِخ) ده بزرگی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 33 هزارگزی شمال باختر شیراز و 4 هزارگزی شوسهء شیراز به اردکان. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 2807 تن می باشد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و صیفی، میوه جات و شغل اهالی زراعت، باغداری و کسب است. این ده 2 باب دبستان و معدن سنگ گچ دارد. راه آن فرعی است، و تفرجگاه تابستانی اهالی شیراز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان بیدشهر بخش جویم شهرستان لار واقع در 51 هزارگزی جنوب جویم، جنوب کوه هیرم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 476 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی و چادربافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات خوار.

[قَ خوا / خا] (اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 86 هزارگزی خاور زرقان و 3 هزارگزی راه فرعی توابع ارسنجان به کربال. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 340 تن می باشد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات زنگیان.

[قَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان نمدار بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 112 هزارگزی شمال خاوری کهنوج سر راه مالرو ریگان به کهنوج. این ده کوهستانی و گرمسیری است. سکنهء آن 80 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوب و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلاتک.

[قَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 42 هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و 22 هزارگزی شوسهء کازرون به فهلیان. سکنهء آن 36 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلات گازران.

[قَ زَ] (اِخ) موضعی است در شیراز، و شیخ سعدی در آنجا مدفون است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و قلات گازران سیرگاه اهل شیراز است و آنجا حوضی است مثمن پر ماهی و مردم آنجا رخت شویند و گازرگاه گویند، و بعد از چهل روز از نوروز انبوهی عظیم در آنجا شود. (حاشیهء برهان چ معین از رشیدی).

قلاتو.

[] (اِخ) قریه ای است که بیش از چهار فرسنگ از جنوب فرک فاصله دارد. (از فارس نامه).

قلاتوئیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان درآگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 30 هزارگزی باختر حاجی آباد، سر راه مالرو درآگاه به علی آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 301 تن می باشد. آب آن از قنات و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلاتوئیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان خبر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 70 هزارگزی جنوب باختری بافت و سر راه مالرو دشت آب دشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 250 تن می باشد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلاتوئیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 11 هزارگزی خاور ساردوئیه و 20 هزارگزی باختر راه فرعی ساردوئیه به راین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء مهنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلاتون.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش سیمکان شهرستان جهرم واقع در 23 هزارگزی شمال باختر کلدکی، کنار راه مالرو سیمکان به میمند. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنه 165 تن. آب آن از رودخانهء سیمکان و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این آبادی را کاکون هم می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلاته.

[قَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان خزل شهرستان نهاوند واقع در 40 هزارگزی شمال باختری نهاوند و یک هزارگزی شمال راه مالرو آران به کنگاور کهنه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 74 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب، گاودانه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان ایل یارمطاقلو برای تعلیف احشام به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلاته رشکه.

[قَ تَ رَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 36 هزارگزی جنوب دیواندره و 15 هزارگزی شوسهء سنندج به دیواندره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 105 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلاتین.

[قَ] (اِ) لوله و نای(1). || حوض و آبگیر(2). (ناظم الاطباء).
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را بدین معنی فارسی دانسته، و مأخذی برای آن جز در استینگاس یافت نشد.
(2) - رجوع به زیرنویس قبل شود.

قلاج.

[قُلْ لا] (ترکی، اِ) به زور کشیدن کمان. (آنندراج). ناظم الاطباء به تخفیف لام ضبط کرده و معنی کند: کشش کمان به زور و قوت. (ناظم الاطباء). || مقدار درازی هر دو دست. (آنندراج) :
چون پنجه به قلاج زدی سوی کمانها.
طغرا (از آنندراج).
|| در تداول، پک سخت به قلیان و جز آن زدن.

قلاجی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع در 35 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد و 7 هزارگزی چشمه سنگی. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است و 70 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء راوند و چشمه است. محصول آن غلات، حبوب، چغندر، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد، و از چشمه سنگی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلاچ.

[قُلْ لا] (ترکی، اِ) برجستن اسب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جستن اسب و راه جسته جسته رفتن آن. (آنندراج از فرهنگ وصاف).

قلاچو.

[قَ] (ترکی، اِ) آبخورهء چرمین که درویشان در آن خورند. (آنندراج). کاسهء چرمین دراویش. (ناظم الاطباء). || نهری که ستوران در موسم سرما از آن آب خورند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). قرابه ای که گرد ساخته شده باشد. کُپ. کپ شراب. ظرف بزرگ شراب که از شیشهء آبگینه به شکل گوی ساخته باشند. در خلّر و دهات حوالی خلّر این شیشه را کلاچه نامند) : دیگری میگوید آرزوی من استطلاق راتبی باشد مرتب روزبه روز بر من از الوان موائد مطبخ خاص به قدر کفایت و پنج نفر حریف ندیم و شش قلاچوی شراب از شراب خانهء خاص. (ترجمهء محاسن اصفهان ص91).

قلاچوری.

[قَ] (ترکی، اِ) شمشیر آبدار، که قراچوری نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قراچوری شود.

قلاح.

[قُ] (ع اِ) زردی دندان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سبزی میان دندانهای شتر. (از اقرب الموارد).

قل احمدی.

[قُ اَ مَ] (اِ مرکب) دست به زور تمام بر عضو کسی زدن، و ترکان آن را حق نظربکی گویند و حق نظربک شخصی بوده که در اهتمام در خانهء پادشاه دست بر سینهء مردم به زور تمام میزد، این ضرب به نام او مشهور شد. لوطیان گویند: ملاهایی که در این عصر به هم رسیده اند اگر یک قل احمدی بزنی همه مفقودالخبر میشوند. (بهار عجم) (آنندراج). میرنجات در نثر خود که مسمی است به آقارشکی نوشته: «بر کونت قل احمدی زنم که مفقودالخبر شوی». (بهار عجم) (آنندراج). و این اصطلاح الواط است و ترکان آن را سُقُلْمه به سین مهمله و حق نظر بکی گویند. (آنندراج).

قلاخ.

[قُ] (ع ص) سطبر نازک سر. (اقرب الموارد).

قلاخ.

[قُ] (اِخ) موضعی در راه حاج که از یمن به سوی مکه رود، و در آن باغی است که انار آن معروف است. و آن را کلاخ نیز گویند. (معجم البلدان).

قلاخ.

(1) [قُ] (اِخ) ابن حزن سعدی. شاعری است. (منتهی الارب). قلاخ بن حزن منقری، از شاعران بزرگ عرب است. رجوع به البیان و التبیین جاحظ ج1 ص270 و المعرب جوالیقی ص21 شود.
(1) - در حاشیهء عیون الاخبار ج4 ص16 فلاخ بن جناب از بنی حزن بن منقر ضبط شده است.

قلاد.

[قِ] (ع اِ) تار رویین که بر حلقهء گوشواره و حلقهء بینی شتر پیچند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قلاد.

[قَلْ لا] (ع ص، اِ) آب بخش. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب). میراب. آبیار. اویار.

قلادة.

[قِ دَ] (ع اِ) گردن بند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حمیل. (ناظم الاطباء). ج، قلائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
شیر هم شیر بود گرچه به زنجیر بود
نبرد بند قلاده شرف شیر ژیان.فرخی.
و با لفظ بستن و کشیدن و گسستن مستعمل.(آنندراج) :
دست سگ بانْت چون قلاده کشد
شیر گردون سگ معلَّم باد.
انوری (از آنندراج).
صد دل به شکنج طره دربست
بر شیر ز مو قلاده بربست.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
شیر سیه برهنه ز هر زرّ و زیوری
سگ را قلاده در گلو و طوق در دم است.
خاقانی.
- امثال: زن سلیطه سگ بی قلاده است . (جامع التمثیل).
قلاده به از سگ است . (امثال و حکم دهخدا از نفایس الفنون). نظیر: الساجور خیر من الکلب. (امثال و حکم دهخدا) :
قلاده نیم گسل گشت و شیر خشم آلود من ار ز خویش بگفتم کنون تو میدانی.
اخسیکتی (از امثال و حکم).

قلادة.

[قِ دَ] (اِخ) شش ستاره که قوس نامیده میشوند. (اقرب الموارد). در منتهی الارب در مادهء «ب ل د» آرد: بلدة، یکی از منازل قمر میان نعائم و معد ذابح و گاهی از آن عدول کرده به قلاده میرود.

قلادة.

[قِ دَ] (اِخ) زمخشری گوید: کوهی است از کوههای قبلیة. (معجم البلدان).

قلاذ.

[] (اِ) آذربویه است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به آذربو و آذربویه شود.

قلار.

[قِلْ لا] (ع اِ) انجیر سپید است که چون خشک شود زرد صافی گردد گویا که مدهون است، و هرگاه ذخیره کنند توبرتو نشیند و گاهی بر وی آب انگور ریزند و دهن سبوی را گل اندود کنند و دو سه سال بگذارند، سپس آن دُهْنش به شاخ آهو و مانند آن بگشایند و به کار برند. (منتهی الارب). قسمی از انجیر سفید است که هرگاه خشک شود زرد گردد، و آن از طبار و جمیز درشت تر است. (اقرب الموارد). رجوع به قلاری شود.

قلارومانیون.

[] (معرب، اِ) نوعی از خمر است. (از فهرست مخزن الادویه).

قلارون.

[قَ] (اِ) نقیبان لشکر را گویند. (برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف قلاووز. (حاشیهء برهان چ معین).

قلاری.

[قُ] (ع اِ) نوعی از انجیر سفید باشد و سر آن زرد میشود. (برهان) (آنندراج). نوعی از انجیر سفید که چون خشک شود سفیدی آن زیاده و براق گردد که گویا بر آن روغن مالیده اند، و بعضی آن را در ظرفی متصل به هم چیده بر آن دوشاب انگوری و یا عسل میریزند و میگذارند، تا دو سه سال فاسد نمی گردد. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قلار شود.

قلازاره.

[قَ رَ / رِ] (اِ) قلاژاره. پرنده ای است سیاه و سپید از جنس کلاغ که او را کلاغ پیسه و عکه خوانند. (برهان) (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه). کلاژاره. ظاهراً جزء اول کلمه کلاز = کلاژ = کلاژه = کلاغ = قلاغ = کلاج = (طبری، نصاب 591) = کلاچ (گیلکی) است. (حاشیهء برهان چ معین).

قلازة.

[قَ زَ] (ع ص) مرد سبک عقل. (اقرب الموارد).

قلاژاره.

[قَ رَ / رِ] (اِ) قلازاره. (برهان) (آنندراج). رجوع به قلازاره شود.

قلاس.

[قَلْ لا] (ع ص) (بحر...) دریای کف افکن. (ربنجنی). دریای بسیارآب کفک انداز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || قلنسوه فروش. (ناظم الاطباء). آنکه قلنسوه دوزد.

قلاسٍ.

[قَ سِنْ] (ع اِ) جِ قلنسوة. (منتهی الارب). رجوع به قلنسوة شود.

قلاسنگ.

[قَ سَ] (اِ) فلاخن را گویند، و آن کفه ای است که از ابریشم و امثال آن بافند و بر دو سر آن دو ریسمان بندند و شاطران و شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان) (آنندراج). رشیدی گوید: قلاسنگ و قلماسنگ و قلما، فلاخن باشد که بدان سنگ اندازند. (حاشیهء برهان چ معین).

قلاسی.

[قَ] (ع اِ) جِ قلنسوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلنسوة شود.

قلاش.

[قَ] (ع ص) پستک ترنجیده. (منتهی الارب) (آنندراج). الصغیر المنقبض. (اقرب الموارد از ابن عباد).

قلاش.

[قَلْ لا] (ص) زیرک حیله گر. این کلمه فارسی است زیرا در کلام عرب شین پس از لام وجود ندارد. (اقرب الموارد). مردم بی نام و ننگ و لوند و بی چیز و مفلس و از کائنات مجرد را گویند. (برهان) (آنندراج). مکار و میخواره و باده پرست و خراباتی و مقیم در میکده. (ناظم الاطباء). دزی (ج2 ص395) نویسد: قلاش فارسی به معنی حیله گر و مزور. (از حاشیهء برهان چ معین) :
سِرّ قلاشان ندانی راه قلاشان مرو
دیدهء بینا نداری راه درویشان مبین.سنائی.
نیست قلاشی چو تو و نیست ناپاکی چو من
عاشق ناپاک باید دلبر قلاش را.
عبدالواسع جبلی.
بهره ورند از سخات اهل صلاح و فساد
زاهد و عابد چنانک مفلس و قلاش و رند.
سوزنی.
حرام زاده سر و شوخ چشمم و قلاش
فسادپیشه و محراب کوبم و دکاک.سوزنی.
یک باره شوخ دیده و بی شرم گشته ایم
پس نام کرده خود را قلاش شوخ و شنگ.
سوزنی.
درد در کاسه کن که قلاشم
دست بر کیسه نه که طرارم.
عمادی شهریاری.
پنج قلاشیم در بیغوله ای
با حریفی که ربابی خوش زند.انوری.
کمال خط خردمند نیکبخت آن است
که سر گران نکند بر قلندر و قلاش.سعدی.
ساقی بیار جامی وز خلوتم برون کش
تا دربه در بگردم قلاش و لاابالی.حافظ.

قلاشة.

[قَ شَ] (ع اِمص) کوتاهی و کوچکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قلاشی.

[قَلْ لا] (حامص) حرفهء قلاش. عمل قلاش :
با دل گفتم که ای همه قلاشی
چونی و چگونه ای کجا می باشی.انوری.
بعون اللَّه نه ای مشهور و معروف
چو عوانان به قلاشی و رندی.سوزنی.
برخیز تا یکسو نهیم این دلق ازرق فام را
بر باد قلاشی دهیم این شرک تقوی نام را.
سعدی (کلیات چ فروغی، طیبات ص523).

قلاشیره.

[قَ رَ / رِ] (اِ) اشخار و قلیا که زاج سیاه باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به قلا شود.

قلاص.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قَلوص. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اشتران خرد. رجوع به قلوص شود.

قلاص.

[قِ] (اِخ)(1) نام گروهی از ستارگان در برج ثور. (یادداشت مؤلف).
(1) - Les hydes.

قلاص.

[قَلْ لا] (ع ص) فعال است مبالغه را. (اقرب الموارد). رجوع به قُلوص شود. || آب بلندبرآینده. (منتهی الارب): ماء قلاص؛ آب مرتفع. (اقرب الموارد). || دوشندهء قلوص (شتر مادهء جوان). || قلاص الثلج؛ که برف آرد. (اقرب الموارد).

قلاط.

[قُ] (ع اِ) فرزندان جن و اولاد شیطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام فرزندی از فرزندان جن و شیاطین. (اقرب الموارد). || (ص) کوتاه ترین از مردم و گربه و سگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلاط.

[قِ] (اِ) فارسیان آن را به معنی مطلق قلعه استعمال نمایند. (آنندراج) :
زینسان که بیاراست کنون میر قلاطی
آن میر خردمند هواخواه وفادار.
میرمعزی (از آنندراج).
و در فرهنگ، کلات به فتح کاف تازی و فوقانی، دیه یا قریه که بر سر کوه بلند واقع شده و کلاته دیه کوچک و قلعهء کوچک را گویند، و از اینجا مستفاد میشود که قلاط ظاهراً معرب همین کلات است. (آنندراج).

قلاط.

[قِ] (اِخ) قلعه ای است میان قزوین و خلخال. (منتهی الارب) (آنندراج). قلعه ای است بر قلهء یکی از کوههای تارم از دیلم، و آن میان قزوین و خلخال واقع است. این قلعه از صاحب الموت است. (معجم البلدان).

قلاطالس.

[] (معرب، اِ) درخت چنار. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مادهء بعد شود.

قلاطانس.

[] (معرب، اِ) درخت چنار است که به عربی دلب نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلاطالس شود.

قلاطانوس.

[] (معرب، اِ) قلت است. (فهرست مخزن الادویه).

قلاطیور.

[] (معرب، اِ) قنبیط است. (فهرست مخزن الادویه).

قلاع.

[قِ] (ع اِ) جِ قلعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلعة شود. || جِ قَلْع. (ناظم الاطباء). || جِ قِلْع. (منتهی الارب). رجوع به قلع شود.

قلاع.

[قُ] (ع اِ) گل تراشه که بعدِ خشک شدن آب کفته گردد. || خاک درواشده که زیر او سماروغ برآمده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و مشدد نیز آید. || بیماریی است گوسفندان را که در دهن پیدا آید. (منتهی الارب). بثرات تکون فی جلدة الفم و اللسان. (اقرب الموارد). قرحه ای است(1) که در دهان و بر زبان پدید آید و رفته رفته گسترش یابد. این بیماری در کودکان بسیار است و اقسامی سفید و زرد و سیاه دارد. (از قانون ابوعلی کتاب 3 چ طهران ص94). در اصطلاح پزشکی بثوراتی باشد که بر پوست دهان و زبان احداث شود و اگر آن بثورات در زیر پوست متورم گردد و جراحت کند آکله و قروح خبیثه آن را نام کنند، به اقلاع جمع بسته شود. و قلاع گوش شقاقی را نامند که در بیخ گوش احداث شود و ایجاد ماده ای کند که آب زرد از آن بیرون آید، و این بیماری بیشتر در کودکان بروز کند. (کشاف اصطلاحات الفنون از بحرالجواهر). و رجوع به ذخیرهء خوارزمشاهی شود.
.(برفک)
(1) - Aphtes

قلاع.

[قَلْ لا] (ع ص) نیک دروغ گوی. (منتهی الارب). دروغگوی. (اقرب الموارد). || زن جلب. (منتهی الارب). قواد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کفن آهنج. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نباش. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سرهنگ. (منتهی الارب). شرطی. (اقرب الموارد). || آنکه پیش سلطان به باطل سخن چینی نماید. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). در حدیث است: لایدخل الجنة قلاع. (منتهی الارب). || آنکه نپاید بر زین و نه در بطش. (اقرب الموارد). || به معنی قُلَعة است. (منتهی الارب). رجوع به قُلَعة شود.

قلاع.

[قُلْ لا] (ع اِ) گیاهی است از قسم جَنْبه که شتر خشک و تر آن را خورد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سنگ. (اقرب الموارد).

قلاع الدعوة.

[قِ عُدْ دَعْ وَ] (اِخ) از توابع طرابلس است. این قلعه از راشدالدین محمد شاگرد علاءالدین علی صاحب قلعهء الموت بود. (تحفة الدهر دمشقی ص208).

قل اعوذ.

[قُ اَ] (ع جملهء فعلیهء امری) بگو پناه میبرم، و این مأخوذ است از آغاز معوذتین، دو سوره از قرآن کریم(1) که با آیه های «قل اعوذ برب الناس» و «قل اعوذ برب الفلق» آغاز میشوند :
گریزنده گشته ست بخل از کفش
کفش قل اعوذ است و بخل اهرمن.
فرخی.
مثل دیو از قل اعوذ گریخت.
(1) - سورهء ناس (114) و سورهء فَلَق (113).

قلاعة.

[قِ عَ] (ع اِ) بادبان کشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قلاعة.

[قُ عَ] (ع اِ) سنگ بزرگ در دشت نرم خاک افتاده. || هر کلوخ یا سنگ برکنده که آن را به دست یا به فلاخن اندازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پاره ای از گل تراشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گویند: رمی بقلاعة؛ ای بحجة تسکته. (اقرب الموارد).

قلاغ.

[قُ] (اِ) پوز و لب و دهان. (ناظم الاطباء). اطراف و پیرامون دهان. (آنندراج).

قلافة.

[قِ فَ] (ع اِمص) برهم دوزی تخته های کشتی و قیراندودگی درزهای آن. (منتهی الارب) (آنندراج). و برهم دوزی سوراخهای کشتی به لیف و قیراندود کردن درزهای آن. (اقرب الموارد) و قلافة اسم مصدر است. (منتهی الارب).

قلافة.

[قُ فَ] (ع اِ) پوست درخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلاق.

[قُ] (ترکی، اِ) گوش. (آنندراج).

قلاق.

[قَ] (اِ) معرب کلاغ. (لغت محلی شوشتر، خطی: راق).

قلاقل.

[قِ قَ] (اِ)(1) نام درخت انار صحرایی است، و آن را قلقلان هم میگویند و به عربی رمان البری است. (برهان).
(1) - قلقل، قلاقلا، قلاقل، قلقلان Dolichos cuneifolius(دزی ج2 ص399). مایرهوف آن را محتملاً با Crotalaria(از بقولات) تطبیق میکند. (عقار 324 از معین در حاشیهء برهان). رجوع به قلقل شود.

قلاقل.

[قُ قِ] (ع ص) یاری گر و شتابکار. (منتهی الارب). المعوان السریع التحرک. (اقرب الموارد).

قلاقلیطس.

[] (معرب، اِ) قلیمیا است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلیمیا شود.

قلاقی.

[قَ] (اِ) فاخته را نامند، و یا طایری است مشابه آن. (فهرست مخزن الادویه).

قلاگردن.

[قَ گَ دَ] (اِخ) قلعه گردن. از قلعه ها و استحکامات تنکابن است. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص47 شود.

قلال.

[قُ] (ع ص) کم و اندک. (منتهی الارب) (آنندراج). قلیل. (اقرب الموارد). ج، قُلُل. (اقرب الموارد). رجوع به قَلال شود.

قلال.

[قِ] (ع اِ) چوب برپای کرده جهت واریج(1) انگور. (منتهی الارب). الخشب المنصوبة للتعریش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلة شود. || جِ قُلّة. (اقرب الموارد).
(1) - واریج، وادیج؛ جایی را گویند از تاک که انگور از آن روید.

قلال.

[قَ] (ع ص) اندک. (منتهی الارب). قلیل. ج، قُلُل. (اقرب الموارد). رجوع به قُلال شود.

قلالة.

[قِ لَ] (ع اِ) قلة: قلالة الجبل؛ قلة الجبل. (اقرب الموارد).

قلام.

[قِ] (ع اِ) اقلام. جِ قَلَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلم شود.

قلام.

[قُلْ لا] (ع اِ) نوعی از شورهء گیاه که قاقلی نامندش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ابوالعلاء گوید :
لولا غضا نجد و قُلاّمُهُ
لم یُثْنَ بالطیب علی رنده.(از اقرب الموارد).
قاقلی است. (فهرست مخزن الادویه). و نزد بعضی رعی الابل است. (تحفهء حکیم مؤمن). کاگل. (مهذب الاسماء). قلام به ضم قاف و تشدید لام به الف کشیده، کاگل. (بحر الجواهر). و رجوع به ترجمهء صیدنه شود.

قلامامالس.

[] (معرب، اِ) فودنج جبلی است، یا بری. (فهرست مخزن الادویه).

قلامرطون.

[] (معرب، اِ) زرنباد است. (فهرست مخزن الادویه).

قلامس.

[قَ مِ] (اِخ) مردمی از کنانه اند که نسی ء را در ماهها آوردند. رجوع به التفهیم ص224 شود.

قلامس اروماطیعس.

[] (معرب، اِ مرکب) قصب الذریره است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قصب الذریره شود.

قلامة.

[قُ مَ] (ع اِ) تراشه و چیدهء ناخن و جز آن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- قلامهء ناخن؛ آنچه از سر ناخن چیده شود و بیفتد، و این مثل است دربارهء خسیس و پست. (اقرب الموارد).

قلامة.

[] (اِخ) ابن کامل، ملقب به عادل. پس از پدر به سال 635 ه . ق. سلطان مصر شد. سپس از سلطنت برکنار شد و برادرش صالح ایوب نجم الدین به جای او نشست. (تاریخ الخلفاء ص307).

قلامیسی.

[] (معرب، اِ) قلامیس. قلامسی. فودنج نهری است. (فهرست مخزن الادویه).

قلان.

[] (ترکی، اِ) حمارالوحش است. (فهرست مخزن الادویه).

قلان.

[قَ] (ص) ملوط و مخنث. (ناظم الاطباء) (استینگاس). || (مغولی، اِ) نوعی از خراج که در شیروان گیرند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (استینگاس). خراج. سرانه : آمدن علاءالدین درهء گز با شمارهء سیستان کرّت اوّل... و رسم قلان و قبجور نهادن. (تاریخ سیستان ص397).
سلطان روم و روس به منت دهد خراج
چیپال هند و سند به گردن کشد قلان.
سعدی.
کوچ و قلان خویش به دیوان عشق تو
گه جان دهم به مالی و گه سربقو بجوری.
پوربهای جامی.
بعد از آنکه قلان اهالی این طرف هر سال بر متمولی هفت دینار بر نازل حالی یک دینار مقرر شده بود بفرمود که به غیر از این هیچ مطالبه نرود. (جامع التواریخ).
- عملهء قلان؛ عملهء بی مزد و اجرت و عملهء بیگار. (ناظم الاطباء).

قلانات.

[قِ] (ترکی، اِ) مانده ها. باقیها. (فرهنگ وصاف) (آنندراج) (استینگاس).

قلانجه.

[قَ جَ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج. این ده در 4 هزارگزی جنوب روانسر و کنار راه فرعی روانسر به سنجابی قرار گرفته. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سرد است. سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و در تابستان اتومبیل میتواند برود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلانس.

[قَ نِ] (ع اِ) جِ قلنسوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلنسوة شود.

قلانسی.

[قَ نِ] (اِخ) ابواحمد. از بزرگان صوفیه است. رجوع به ابواحمد قلانسی شود.

قلانسی.

[قَ نِ] (اِخ) جعفربن محمد. از راویان است. (ریحانة الادب).

قلانسی.

[قَ نِ] (اِخ) حسن بن مختار. از راویان است. (ریحانة الادب).

قلانسی.

[قَ نِ] (اِخ) حسین بن مختار. از راویان است. (ریحانة الادب).

قلانسی.

[قَ نِ] (اِخ) محمد بن احمدبن خاقان. از راویان است. (ریحانة الادب).

قلانش.

[قَ لانْ نُ] (اِ) نباتی است مسمی به خوخ المروج جهت مشابهت به آن در رنگ و برگ و شاخه ها مگر آنکه برگ این از آن کوتاه تر و اندک عریض تر و گرههای قصب این نزدیک به هم و منبسط بر روی زمین به خلاف آن، و اهل مصر به جای چوب در استسقای آب استعمال مینمایند و بسیاری آب نیل را بدان میکشند و به زراعت و غیره میدهند، و مزهء آن تفه با اندک لزوجت است، و شیخ ابن بیطار گفته عصارهء آن چون بیاشامند جهت نفث الدم مفید و جهت نزف الدم نیز حمولاً نافع و فعل آن در این باب مانند دوایی است که به یونانی لوسیماخیوس نامند و گویا نوعی از آن است. (مخزن الادویه). نوعی گیاه که آن را به عربی خوخ المروج گویند و از آن دارویی سازند که نفث الدم را مفید باشد و نزف الدم را بند آرد. (دزی ج2 ص387).

قلانلو.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 58 هزارگزی جنوب باختری مانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 9 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلانیس.

[قَ] (ع اِ) جِ قلنسوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلنسوة شود.

قلاوبطره.

[] (اِخ) نام زنی است طبیب که جالینوس از او و دیگران طب را فراگرفته است. صاحب عیون الانباء آرد: امیر مبشربن فاتک گوید: جالینوس به آتن و روم و اسکندریه و شهرهای دیگر در طلب علم سفر کرد... و طب را نیز از زنی به نام قلاوبطره آموخت و از وی داروهای بسیاری فراگرفت به خصوص داروهایی که مربوط به درمان زنان است. (عیون الانباء ج1 ص83).

قلاوز.

[قَ وُ] (ترکی، اِ) قلاووز :
تا به وصل نجیب منده رسم
آی قلاوزایت یلم قنده.سوزنی.
آن رسول حق قلاوز سلوک
گفت الناس علی دین ملوک.مولوی.
رجوع به قلاووز شود.

قلا و مقلا.

[] (اِ مرکب) الک دولک. دودله. دوداله. قله. کال چنبه. الک جنبش. پله چوب. (یادداشت مؤلف).

قلاوموطاداس.

[] (اِخ) نام یکی از اجداد ابقراط طبیب مشهور یونان. رجوع به عیون الانباء ج1 ص24 شود.

قلاون الفی.

[] (اِخ) رجوع به سیف الدین قلاون الفی، منصور شود.

قلاووز.

[قَ] (ترکی، اِ) سوارانی را گویند که به جهت محافظت لشکر در بیرون لشکر میباشند. و به تخفیف واو هم آمده که بر وزن تجاوز باشد. و با رای بی نقطه هم گفته اند، و گویند ترکی است. (برهان). = قلاوز = قلوز = قلووز = قلابوز (ترکی به کسر قاف). مقدمهء لشکر و راهبر. (کاشغری ج1 ص403 و 404) (رشیدی) :
هرکه در ره بی قلاووزی رود
هر دوروزه راه صدساله شود.
مولوی (مثنوی چ خاور ص146 از معین در حاشیهء برهان).

قلای.

[قَ] (اِ) نوعی از اسب، مگر در کتابی معتبر یافته نشده، ظاهراً همان است که در بیان لفظ قله گذشت. (غیاث اللغات).

قلایا.

[قَ] (ع اِ) جِ قَلیّة. (آنندراج). رجوع به قلیة شود.

قلایا.

[] (اِخ) (فرستادهء عجول از خداوند) یکی از لاویان است که با عزرا مراجعت نمود. (قاموس کتاب مقدس).

قلایدالقیس.

[قَ یِ دَلْ قَ] (اِخ) گویند بنای دیرمانندی است در ظاهر حیره که مسکن رهبانان بوده، به مردی معروف، به کثرت عبادات و طاعات انتساب داشته که سرانجام از این کار دست برداشته و مشغول جنون و خلاعت شده است. (معجم البلدان).

قلاین.

[قَ یِ] (اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 7 هزارگزی خاور روانسر و 2 هزارگزی جنوب گرگیدر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری و سکنهء آن 275 تن است. آب آن از خورن روانسر و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد، و تابستان ممکن است از روانسر اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلایة.

[قَلْ لا یَ] (معرب، اِ) مسکن اسقف، و این کلمه دخیل است. (اقرب الموارد).

قلب.

[قَ] (ع مص) بر دل کسی زدن. || پشت چیزی را به جانب شکم گردانیدن. || میرانیدن خدای کسی را. || برگردانیدن. || باژگونه گردانیدن. || بازگردانیدن مردمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قلب المعلم الصبیان؛ اذا صرفهم الی بیوتهم. (اقرب الموارد). || قلب نخله؛ بیرون کشیدن. (منتهی الارب). قلب النخلة؛ نزع قلبها. (اقرب الموارد). || سرخ شدن غورهء خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قلاب زده گردیدن شتر. (منتهی الارب): قلب البعیر (مجهولاً)؛ رسید او را بیماری قُلاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || درون و بیرون چیزی را دیدن به خاطر خریدن آن. || بلند کردن ستورپزشک چهار دست و پای ستور را به خاطر نگریستن بدان. || با مقلب زمین را زیرورو کردن. || خشمگین شدن دیوانه. || آزمودن چیزی. (اقرب الموارد). || (اِ) خرد و دانش. (منتهی الارب) (آنندراج). گاهی بر عقل اطلاق میگردد، و از این باب است : ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب (قرآن 50/37)؛ ای عقل، او القی السمع و هو شهید. (اقرب الموارد). ج، قلوب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) بی آمیغ از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج): قلب کل شی ء؛ لبه و محضه و خالصه. جئتک بهذا الامر قلباً؛ ای محضاً. (اقرب الموارد). هو عربی قلب؛ او عربی محض و بحت است. مذکر و مؤنث و جمع و مفرد در آن یکسان است، و می توانی بگویی امرأة عربیة قلبة، و نیز میتوانی آن را تثنیه و جمع بیاوری. || (اِ) میانهء لشکر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قلب الجیش؛ وسطه، و برای هر لشکری پنج جهت است: میسره، میمنه، مقدمه، ساقه، قلب. (اقرب الموارد). || پیه خرمابن، یا بهترین برگ آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُلب و قِلب شود. || دل، یا اخص از آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و آن عضوی است صنوبری شکل و در طرف چپ سینه قرار دارد و در باطن آن تجویفی جایی است مجوف و دارای خون سیاه. (اقرب الموارد). عضوی معروف از اعضاء حیوان است و اول عضوی است که تکوّن می یابد بنابر قول و اصل و مبدء و معدن حرارت غریزی و روح حیوانی است و لهذا گرم ترینِ همهء اعضاست و آخرِ همه از حرکت میماند و سرد میگردد و گوشت آن بسیار صلب و بطی ءالهضم و اولی اجتناب از آن است مگر عندالضروره و بهترین آن دل حیوان کم سن جوان فربه صحیح المزاج است و بهترین از مواشی دل گوسفند و بز کم سن به صفات مذکوره و از طیور دل دجاج جوان فربه خالی از مرض و از قلوب طیور آبی احتراز آن است. طبیعت آن مطلقاً گرم و خشک و گرمی طیور زیاده از گرمی غیر آن و خشکی تری زیاده از اهلی و طیور آبی بسیار گرم تر از غیرآبی. خواص آن: مقوی دل و رافع خفقان و دیرهضم و ردی ءالغذاء و مصلح آن مهرا پختن و مطنجن آن با شحم و روغن و با آبکامه و سرکه خوردن و با کباب رقیق به روغن کنجد و یا بادام و یا سرکه و انجدان و فلفل و زیره و صعتر و بالای آن سرکه و آبکامه آشامیدن، و نیکو غذایی است برای اصحاب کد و ریاضت. قطور و اکتحال خونابه که در هنگام کباب کردن از آن میچکد در رفع شبکوری مجرب دانسته اند. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). عضو عضلانی مجوفی است که در قفسهء سینه در قسمت میان سینهء قدامی واقع است و بین دو ناحیهء جنبی ریوی، در بالای حجاب حاجز و عقب استخوان جناغ سینهء و جلو میان سینه و جلو میان سینهء خلفی قرار دارد و به وسیلهء یک غلاف لیفی زلالی به نام برون شامه دل(1) احاطه شده است. شکل و جهت قلب به شکل هرم مثلث القاعده، یا مخروطی است که رأس آن در جلو و پائین و چپ و قاعده اش در بالا و عقب و راست است. محور اطول قلب جهت قلب را نشان میدهد و برحسب شکل قفسهء سینه وضع محور متفاوت است، اگر قفسهء سینه باریک باشد محور بزرگ به خط قائم نزدیک میباشد و قلب از بالا به پائین کشیده شده است (قلب عمودی) و درصورتی که قفسهء سینه پهن و وسیع باشد محور بزرگ به خط افقی نزدیک میگردد (قلب افقی). در سینه با ابعاد متوسط، قلب به طرف جلو و چپ و کمی به پائین تمایل دارد (قلب مایل) و با سطح افقی زاویهء 40 درجه میسازد و قاعدهء آن به عقب و راست متوجه است و رأسش در جلو و چپ میباشد. بعضی اوقات که سینه تنگ و در جهت عمودی طویل است رأس قلب به حجاب حاجز نمیرسد و مثل شاقول در حفرهء سینه آویزان است. رنگ و صلابت: قلب قرمزرنگ و محکم است. وزن: وزن قلب نسبت به سن زیاد نمیشود. در سن بلوغ در مرد تقریباً 275 گرم تا 312 گرم است، ولی در زن از 260 تا 286 گرم میباشد. ابعاد: طول آن در مرد 98 میلی متر و عرضش 105 میلی متر است. این ابعاد در زن کمتر است. ظرفیت: نسبت به حجم قلب متفاوت است، دهلیز راست 110 تا 185 و دهلیز چپ 100 تا 130 سانتی متر مکعب. بطن راست 160 تا 230 و بطن چپ 143 تا 212 سانتی متر مکعب. قلب راست تقریباً 270 و قلب چپ در حدود 243 سانتی متر مکعب ظرفیت دارد. حجم قلب بین 513 تا 757 سانتی متر مکعب است. وسایل ثبات و نگاهداری: قلب به وسیلهء عروق بزرگ در جای خود نگاهداری میشود، آئورتا و شاخه های عمده ای که به طرف گردن و اعضای بالا میفرستد عروق ریوی که قلب را به ریتین متصل میسازند. و وریدهای اجوف بخ خصوص اجوف تحتانی قلب را به قسمت خلفی و راست حجاب حاجز محکماً نگاه میدارد به قسمی که رأس قلب آزاد و قاعده اش ثابت و متصل است. به علاوه غلاف خارجی قلب توسط اتصالاتش به حجاب حاجز و ستون مهره و جناغ سینه و چینهای اتصالی به عروق بزرگ مهمترین وسیلهء نگاهداری قلب میباشد. معذلک قلب در حفرهء لیفی برون شامه آزاد است به جز قسمتهایی که شامهء دل به عروق بزرگ قاعده متصل میشود، قلب به سهولت تا اندازه ای تحت تأثیر حجاب حاجز به بالا و پایین تغییر مکان میدهد. قلب و وسایل نگاهداری آن ممکن است بر اثر بیماری تماماً تغییر محل و وضع بدهد. تشکیلات خارجی قلب: چون قلب به شکل هرم مثلث القاعده است دارای سه سطح و سه کنار و یک قاعده و یک رأس میباشد. قلب از دو قسمت تشکیل شده است، قلب راست دارای خون وریدی و قلب چپ دارای خون شریانی است، هر یک از قلب های راست و چپ شامل دو حفره به نام دهلیز و بطن است. دهلیز راست در عقب بطن راست و دهلیز چپ در عقب بطن چپ قرار دارد. دهلیزها و بطن ها در سطح بیرونی قلب به وسیلهء شیارهای بین بطنی و بین دهلیزی و دهلیزی بطنی محدود میباشند. برای تفصیل بیشتر به «کالبدشکافی، تشریح عملی قفسهء سینه، قلب و ریه» تألیف کیهانی مراجعه شود. || (اصطلاح عرفان) لطیفه ای است ربانی که به قلب جسمانی صنوبری شکل که در طرف چپ سینه است تعلق دارد. این لطیفه عبارت است از حقیقت انسان و حکیم آن را نفس ناطقه مینامد و روح باطن آن و نفس حیوانی مَرکب آن است و همین قلب است که ادراک و علم دارد و مخاطب و معاتب است. (از تعریفات). تهانوی آرد: لطیفه ای است ربانی روحانی که به قلب جسمانی ارتباط و تعلق دارد مانند ارتباط اعراض به اجسام و صفات به موصوفات، و آن حقیقت انسان است، و هر کجا در قرآن یا سنت از قلب نام برده شده مراد همین معنی است، و گاهی قلب اطلاق شود و نفس یا روح یا عقل اراده گردد ولی معنی اصلی قلب همان است که ذکر شد و معانی دیگر مجازی است. و در شرح فصوص جامی آمده است: قلب حقیقتی است جامع بین حقایق جسمانی و قوای مزاجی و بین حقایق روحانی و خصایص نفسانی. و در کشف اللغات آمده: قلب در اصطلاح متصوفه جوهر نورانی مجرد است و متوسط میان روح و نفس و به این جوهر تحقّق می یابد انسانیت و حکماء این جوهر را نفس ناطقه نامند و نفس حیوانیه را مَرکب او میخوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) (اصطلاح صرف) تبدیل حروف عله یعنی واو و یاء است به الف. و نیز قلب در نظر صرفیان به تقدیم یکی از حروف کلمه بر حرفی دیگر اطلاق میگردد و این را قلب مکانی خوانند، چون آرام که در اصل ارآم بوده است چنانکه در شافیه و شرح رضی آمده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح معانی) قرار دادن یکی از اجزاء کلام است به جای دیگری و دیگری را به جای آن، و آن بر دو قسم است، یکی آنکه باعث بر اعتبار آن جهت لفظی باشد چنانکه صحت لفظ متوقف بر آن بوده باشد و معنی تابع لفظ، یعنی معنی ترکیب قلبی، معنی ترکیب غیرقلبی باشد و این در جایی است که آنچه به جای مبتداست نکره و آنچه به جای خبر است معرفة باشد، چون: ان اول بیت وضع للناس للذی ببکة. (قرآن 3/96). دوم آنکه باعث بر اعتبار آن جهت معنوی باشد از آن جهت که صحت معنی متوقف بر آن است و معنی تابع لفظ باشد یعنی معنی این لفظ در ترکیب قلبی معنی ترکیب غیرقلبی است، چون: ادخلت القلنسوة فی الرأس و الخاتم فی الاصبع و نحو عرضت الناقة علی الحوض، که معنی آن عرضت الحوض علی الناقة است. سکاکی گوید: قلب، مطلقاً پذیرفته است و موجب زیبائی و ملاحت کلام گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در شریعت عبارت از عدم حکم است به علت عدم دلیل و مراد از آن [ ظ: عدم ] ثبوت حکم بدون علت است(2). (از تعریفات). || در اصطلاح، آوردن الفاظی است که چون بعضی از حروف یا تمام آن را برگردانند همان لفظ و یا لفظ دیگر حاصل شود، مث از قلب درد و تخت و کاواک و شاباش و داد و موم همان الفاظ حاصل گردد: همه دانند که هرچه هست قلب توان کرد مگر داد که هرگز قلب نگردد(3). (آنندراج):
رفیق جهل پردازان ز وضع خود زبون گردد
رقم گر موم را واژون کنی واژون نمیگردد(4).
محمدعلی راسخ (از آنندراج).
و گاه از قلب لفظ، لفظی دیگر حاصل گردد. (آنندراج):
موش چون منقلب شود شوم است
شومی او بکرده سرجایی.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
و گاه از قلب کلمهء مرکب، همان کلمه به دست آید، چون: دام علاءالعماد، و گاه کلمهء دیگری حاصل گردد. (آنندراج):
اقبال را بقا نبود دل بر او منه
عمری که در غرور گذاری هبا بود
ور نیست باورت ز من این نکته ای شنو
اقبال را چو قلب کنی لابقا بود.
امیرخسرو (از آنندراج).
و بالجمله صفت قلب بر سه قسم است: یکی مقلوب کل و آن چنان است الفاظی که در بیتی یا فقره ای واقع شود که هر کدام قلب هم باشد. (آنندراج):
مرگ کان است دست تو به کرم
مرد تو نیست کان به بذل درم.
در مصرع اول مرگ و کرم، و در مصرع دوم مرد و درم از الفاظ موصوف است. دوم قلب مستوی، بیتی یا مصرعی یا عبارت یا نثری باشد که چون از آخر قلب کنند همان ترکیب حاصل شود، کقوله تعالی: ربک فکبر. (قرآن 74/3). مثال آنچه در مصرع باشد:
شکّر بترازوی وزارت برکش
شو همره بلبل بلب هر مهوش.
مستوفی (از آنندراج).
مثال قلب مستوی در بیت شاعری:
رامش مرد گنج باری و قوت
تو قوی را بجنگ در مشمار.
مثال قلب مستوی در غزل:
آرام برای حور دارم یارا
زین شوخ مراد ما دمی مرگ روا
امشب می و کنجی و همه شب همره
خوش ناز منی بلا مجو مرگ مرا
آیم بر حرب زور ای مه ناخوش
شو خانه میا روز بر حرب میا
آرم کرم و جمال بینم زآن شوخ
هر مه بشیم هیچ نگویم بشما
آور که می مدام دارم خوش نیز
آرای مراد روح یا رب ما را(5).
مثال قلب مستوی در نثر: یفیض سوسی سوس ضیفی. (اعجاز خسروی). سوس به دو سین مهمله و واو معروف، طبع است. صنعت قلب مستوی اصعب و الطف اقسام قلب است. سوم قلب بعض، آن کلمهء چندی است که به قلب هر یک به تقدیم و تأخیر حروف الفاظ دیگر خیزد، چنانکه: رشک و شکر و لعب و بلع و طالب و بطال و این اَدون انواع است چندان لطفی ندارد. و بعضی برای آن نوع چهارم هم نوشته و آن را قلب مجنح نامیده اند. اول قسم از اقسام قلب مجنح آن است که دو لفظ بسیط در طرف کلام واقع شود که از قلب آن لفظ دیگر بهم رسد و آن را معکوس نامند و این بر دو وجه یافته شد. ساکت و ناطق، ساکت آنکه الفاظ موصوف مقلوب یکدیگر باشد قرینهء قلب ظاهر نبود چنانکه شاعری گوید:
امروز ز لطف خواجه باری
من بنده همه مراد دارم.
مراد دارم مقلوب یکدیگر است و قرینهء قلب که مراد از ایما به آن است ظاهر نیست. ناطق آنکه قرینهء قلب ظاهر باشد و آن بر دو گونه است، صریح و کنایه. مثال ناطق صریح:
نا منت ابنای زمان دیده روان خواست
قلب درم از واهب جان قلب کرم را.
مثال ناطق به کنایه:
من بنده ز تو مراد دارم
این طرفه که باژگونه گفتم.
واله هروی (از آنندراج).
لفظ باژگونه قرینهء قلب است اگر چنین نگوئیم مدح به قدح کشد از مقولهء محتمل الضدین باشد. قسمی دیگر مقلوب لفظ پارسی لفظ هندی برآید و قرینه قلب حاکی بود مثال:
دوش گفتم هندوان شب را همی گویند تار
راست است این گرچه ای جان بازگونه دانیش
لفظ بازگونه حاکی قلب است.
و تار را چون برگردانند رات شود و آن در هندی شب است. (آنندراج از مطلع السعدین).
- قلبُالشّتاء، قلب شتا؛ آتش. (آنندراج) : و صیرفی طبع در رغبت قلب الشتاء هر ساعت این ابیات میخواند. (مرزبان نامه باب 4).
- قلب عنقا؛ اقنع که معنی آن قانع تر است. (آنندراج).
- قلب غم؛ مغ آتش پرست. (آنندراج از مؤیدالفضلاء).
- قلب یم؛ می را گویند. (آنندراج).
(1) - Pericarde. (2) - فی الشریعة عبارة عن عدم الحکم لعدم الدلیل و یراد به ثبوت الحکم بدون العلة. (تعریفات).
(3) - این دو مثال که آنندراج برای قلب آورده اولاً گویندگان آنها قلب را در ضد معنی خواست آنندراج به کار برده اند و ثانیاً در مثال دوم اصولاً کلمهء قلب در میان نیست.
(4) - رجوع به زیرنویس قبل شود.
(5) - این اشعار را اگر از آخر قلب کرده و بخوانیم به استثناء چند کلمه باقی جور درمی آید، مانند آن است که از آغاز خوانده شود.

قلب.

[قَ] (اِخ) شهری است در اندلس. رجوع به اسپانی و اسپانیا و نخبة الدهر دمشقی ص245 شود.

قلب.

[قَ] (اِخ) آبی است به حرهء بنی سلیم. (منتهی الارب).

قلب.

[قَ لَ] (ع اِمص) برگشتن لب. (اقرب الموارد). برگشتگی لب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قلب.

[قُ] (ع اِ) دستیانه و دست برنجن زنان. (منتهی الارب). دست برنجن زن برنتافته، و گفته اند آنچه از آن مفتول باشد از یک طاق نه دو طاق، و گفته اند استعاره است از قلب نخله (پیه خرمابن) به خاطر سپیدی آن، و گفته اند مبنی برعکس است. و در اساس آمده است: فی یدها قلب فضة؛ یعنی دست برنجنی که در سفیدی پیه خرمابن را ماند. (اقرب الموارد). || پیه خرمابن، یا بهترین برگ آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این مثلثة القاف است. (اقرب الموارد). || مار سپید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) خالص نسب: رجل قلب. (اقرب الموارد). || (اِ) جِ قلیب، به معنی چاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلیب شود. || نباتی است برگش شبیه به برگ زیتون و از آن عریضتر و بلندی او به قدر ذرعی و زیاده از آن و شاخه های او باریک شبیه به اذخر، در اطراف شاخه ها چیزی شبیه به ساق میروید و منقسم به دو قسم میشود و بر او برگهای ریزه میباشد و مابین آن برگها دانهء او میروید صلب و مستدیر و سیاه و باخشونت شبیه به سنگ ریزه و منبتش کوهها و زمینهای درشت است، در سیُم گرم و خشک و جهت سرفهء ضیق النفس و اسهال و با شراب سفید جهت اخراج سنگ گرده و مثانه و احتباس بول نافع و ضماد او رافع بواسیر و قدر شربتش تا دو درهم است و به غایت مضعف باه و مصلحش حب الصنوبر است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویه شود.

قلب.

[قُ لُ] (ع اِ) جِ قلیب، به معنی چاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلیب شود.

قلب.

[قِ] (ع اِ) پیه خرمابن، یا بهترین برگ آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُلب و قَلب شود.

قلب.

[قُلْ لَ] (ع ص) حیله ساز ماهر در تقلب. (منتهی الارب). حیله گر بینا به زیرورو کردن کار: رجل حُوَّلٌ قُلَّبٌ و حُولی قلبی و حولی قلب. (اقرب الموارد). رجوع به قلبی شود.

قلباء.

[قَ] (ع ص) مؤنث اقلب، به معنی برگشته: شفة قلباء؛ لب برگشته. (منتهی الارب). زن برگشته لب. (آنندراج).

قلباق.

[قَ] (ترکی، اِ) قلپاق. رجوع به قلپاق شود.

قلب الاسد.

[قَ بُلْ اَ سَ] (اِخ)(1) یکی از کواکب صورت اسد و آن از قدر اول است. نام دیگر آن زبره است.
- قلب الاسد الملکی؛ بیرونی آرد : وز ایشان [ چهار ستارهء جبهه ] روشنتر آن است که سوی جنوب است و آن را قلب الاسد الملکی خوانند. (التفهیم).
|| کنایت از وسط تابستان. چلهء گرما :
قلب الاسد از اسد فروزان
چون آتش عود عودسوزان.نظامی.
(1) - Regulus.

قلب العقرب.

[قَ بُلْ عَ رَ] (اِخ) منزلی از منازل قمر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و آن ستاره ای است نورانی و در کنار آن دو ستاره است. (اقرب الموارد). یکی از ستارگان منازل قمر است، و آن ستاره ای است قرمز و نورانی در میان دو ستارهء کم نور که عربان آن دو را «نیاطی القلب» خوانند و اصحاب صور این ستاره را قلب گویند از آنجا که در موضع قلب از صورت عقرب قرار دارد. و قلوب چهار ستاره اند: یکی همین قلب العقرب، دوم قلب السمکه، سوم قلب الثور، چهارم قلب الاسد، و هر جا قلب به طور اطلاق و بدون اضافه ذکر شود مراد قلب العقرب است. (از صبح الاعشی ج2 ص160).

قلب اندود.

[قَ اَ] (ن مف مرکب) زری که در میانهء او مس یا روی بود و بالای آن ملمع یا طلای نقره باشد. (آنندراج).

قلب داران.

[قَ] (نف مرکب) جِ قلب دار. || (اصطلاح نظامی) جوانانی که فوج قلب به آنها استقامت داشته باشد. (آنندراج) :
کشیدند صف قلب داران روس
وز آن قلبی آراسته چون عروس.
نظامی (از آنندراج).
و اگر قلب به معنی دل گرفته شود مراد از آن بهادران قوی دل خواهد بود. (آنندراج).

قلب شناس.

[قَ شِ] (نف مرکب) آنکس که سیم و زر قلب را شناسد. ممیز زری که در میانهء آن مس یا روی بود. (آنندراج). || که حق را از باطل تمیز دهد. که ریاکار را بشناسد.

قلب شناسی.

[قَ شِ] (حامص مرکب)عمل قلب شناس :
گفت و خوش گفت برو خرقه بسوزان حافظ
یا رب این قلب شناسی ز که آموخته بود؟
حافظ.
رجوع به قلب شناس شود.

قلب عقرب.

[قَ بِ عَ رَ] (اِخ) منزلی است از منازل قمر در برج عقرب. (آنندراج از مؤید الفضلاء). رجوع به قلب العقرب شود.

قلب کار.

[قَ] (ص مرکب) سازندهء زر یا سیم قلب یا زری که در میانهء آن مس یا روی بود و بر روی آن طلا یا نقره باشد. (از آنندراج) :
خاقانیا ز بغداد اهل وفا چه جویی
کز شهر قلب کاران این کیمیا نخیزد.
خاقانی.
هر کجا قلب کار دزد بود
گر سیاست کنند مزد بود.
میرخسرو (از آنندراج).

قلبگاه.

[قَ] (اِ مرکب) (اصطلاح نظامی) آن قدر مکان را گویند که در آن فوج قلب تواند استاد. (آنندراج) :
گه به یک حمله سپاهی می شکست
گه به هویی قلب گاهی میدرید.حافظ.

قلب گه.

[قَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف قلب گاه :
جهاندار در قلبگه کرد جای
درفش کیانیش بر سر به پای.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به قلبگاه شود.

قلبلغی.

[قَ لَ لَ] (اِ) شور و غوغا. (آنندراج از فرهنگ جهانگیری).

قلبنگ.

[قَ بَ] (اِ) نوعی از چوب خوشبوی. (آنندراج از فرهنگ جهانگیری).

قلبة.

[قُ بَ] (ع ص) مؤنث قُلْب. خالص نسب: امرأة قلبة؛ زن خالص نسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلب شود. || (اِمص) سرخی. (آنندراج) (منتهی الارب). حمرة. (اقرب الموارد).

قلبة.

[قَ لَ بَ] (ع اِ) بیماری و ماندگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ما به قلبة؛ ای داء و عیب. (اقرب الموارد).

قلبة.

[قِ لَ بَ] (ع اِ) جِ قُلْب. (اقرب الموارد). رجوع به قُلْب شود.

قلبه.

[قُ بَ / بِ] (اِ) چوبی دراز آهن زده که بدان به واسطهء جفت گاو زمین را شکافند. (آنندراج از غیاث اللغات).

قلبه ران.

[قُ بَ / بِ] (نف مرکب) گاوران. (آنندراج).

قلبه رانی.

[قُ بَ / بِ] (حامص مرکب)گاورانی. (از آنندراج).

قلبی.

[قُلْ لَ بی ی] (ع ص) حیله ساز ماهر در تقلب. (منتهی الارب). حیله گر که در زیرورو کردن امور بصیرت دارد. (اقرب الموارد). رجوع به قُلَّب شود.

قلبین.

[قَ بَ] (ع اِ) تثنیهء قلب در حالت نصبی و جری.
- ذوالقلبین؛ لقب جمیل بن معمر است، و دربارهء وی این آیه نازل شد: ماجعل الله لرجل من قلبین فی جوفه. (قرآن 33/4). رجوع به ذوالقلبین شود.

قلبین.

[قُ بَ] (اِخ) دهی است به دمشق. و گاهی باء آن را کسره دهند. (منتهی الارب).

قلپ.

[قُ لُپ پ / لُ] (اِ) در تداول به معنی قورت: یک قلپ آب؛ یک قورت آب.

قلپاق.

[قَ] (ترکی، اِ) کلاه را گویند، در توران میدوزند به پارچهء سپید چکن می نمایند یا بریشم رنگ رنگ دراز و نوکدار می شود. (آنندراج). قلپاق = قلپق؛ کلاهک یا شب کلاه استوانه ای شکل و یا نوک تیزی است که انواع و اقسامی دارد. (دزی ج2 ص392) :
مرا محبت قلپاق دوز ماهی هست
از این نمد من درویش را کلاهی هست
برای زیب فراویزدوز قلپاقش
سواد دیدهء من اطلس سیاهی هست.
د دیدهء من اطلس سیاهی هست.
أ سیفی (از بهار عجم و آنندراج).
و رجوع به قالپاق شود.

قلت.

[قَ] (ص) قلتبان است که دیوث و قواده و بی حمیت باشد. (آنندراج).

قلت.

[قَ] (ع اِ) مغاکی در کوه که آب در وی گرد آید. ج، قِلات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ابرد من ماء القلت و القلات. (اقرب الموارد).
- قلت الابهام؛ مغاک که در زیر انگشت ابهام است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- قلت الثریدة؛ الوقبة. (اقرب الموارد). گودای رویهء خوراک که روغن در آن جمع شود.
- قلت الصدغ؛ مغاک گیجگاه. (اقرب الموارد).
- قلت العین؛ مغاک چشم. گوئی: غاض قلت عینه، و هو وقبها. (اقرب الموارد).
|| (ص) مرد کم گوشت. (منتهی الارب): رجل قلت؛ ای قلیل اللحم. (اقرب الموارد).

قلت.

[قَ] (اِ)(1) نبات الجاروس. (فرهنگ فرانسهء سعید نفیسی). نوع گیاهی است از دستهء گل گاوزبان. گیاهی است که میوه اش از چهار برگهء سخت تشکیل میشود و سی قسم از آن دیده شده و در اغلب نواحی معتدل میروید. نوعی از آن به ارتفاع 50 سانتی متر میرسد و دارای برگهایی است شبیه به پر و گلهایی سفیدرنگ و پرهایی گرد و درخشنده و خاکستری که به آن گیاه مروارید گویند. (از لاروس قرن بیستم). رجوع به حب القلت شود.
(1) - Germil.

قلت.

[قَ لَ] (ع مص) هلاک شدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و فعل آن از سمع است. || (اِمص) هلاک. (منتهی الارب).

قلت.

[قَ لِ] (ع ص) مرد کم گوشت. (منتهی الارب): رجل قلت؛ ای قلیل اللحم. (اقرب الموارد). رجوع به قَلْت شود.

قلت.

[قِلْ لَ] (ع مص) قِلّة. نقصان. کم بودن. مقابل کثرت. رجوع به قِلّة شود.

قلتاق.

[قَ] (ترکی، اِ) چوب بندی زین. (فرهنگ نظام). آن جزء از زین اسب که از چوب سازند و بر آن نشینند. (ناظم الاطباء). پوستی باشد که بر میان حنای زین بکشند. و حنای زین را هم گویند. (سنگلاخ: قالتاق) :
ای همچو تو مبهم پدر بینی تو
قلتاق پسر برادر دینی تو
صد فیل به زیر بار یک فرد کشند
دفتربندان کشور بینی تو.
حکیم شفائی (از آنندراج).
رجوع به قالتاق و غلتاق و غلطاق شود.

قلتبان.

[قَ تَ] (اِ) سنگی باشد کوتاه و آن را به شکل استوانه تراشند یعنی مدور طولانی و بر پشتهای بام غلطانند تا پشت بام سخت و محکم گردد(1). (برهان). || (ص) بی غیرت و دیوث یعنی کسی که بر احوال قبیح زن خود واقف گردد و چشم پوشی نماید، و این مجاز است، در اصل قلتبان سنگی را گویند که مدور و دراز باشد و آن را بر بام نو ساخته میغلطانند تا هموار و محکم گردد، و شخص بی غیرت و بی حیا را از آن قلتبان گویند که چنانکه آن سنگ را در گردیدن اختیار نیست و اختیارش در دست گرداننده است همچنین او نیز محکوم زن خود است(2). و قرطبان معرب آن باشد. (برهان). قرطبان = قرتبان. رشیدی گوید: «قلته به معنی دیوثی است و قلتبان از آن مأخوذ است چه او نان دیوثی میخورد»، بنابراین مرکب است از قلت (= قلته) + بان (پسوند اتصاف)، در عربی کلتبان، به معنی زن جلب و دیوث، آمده :
شلغم و باقلی است گفتهء تو
نمک ای قلتبان تو را باید.
رشیدی سمرقندی.
(حاشیهء برهان چ معین).
کشخان. قرمساق. قواد. دلال محبت. قلت. غرچه. جاکش :
اگر مرگ خود هیچ راحت ندارد
نه بازت رهاند همی جاودانی
اگر خوش خویی از گران قلتبانان
وگر بدخویی از گران قلتبانی
آن شنیدی که بود پنبه زنی
مفلس و قلتبانْش خواند زنی
گفتش ای زن مرا به نادانی
مفلس و قلتبان چرا خوانی
چه بود جرم من چو باشم من
مفلس از چرخ و قلتبان از زن؟
سنائی.
(1) - = غلتبان. ظ. از غلت (غلْط) + بان (= بام). (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام).
(2) - این وجه اشتقاق بر اساسی نیست.

قلتبوس.

[قَ] (ص) قلتبان است، و مردم بی دیانت را نیز گویند. (آنندراج). رجوع به قلتبان شود.

قلتة.

[قَ لِ تَ] (ع ص) شاة قلتة؛ گوسفند که شیر او شیرین نباشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلتة.

[قُ تَ] (اِخ) دهی است خرم معروف به سواتی قلتة، واقع در صعید مصر در مشرق نیل پائین اخمیم. (معجم البلدان).

قلته.

[قَ تَ / تِ] (ص) به معنی دوم قلتبان است که دیوث و قواده باشد. (برهان). قلته = قرته = قلتبان. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به قلتبان شود.

قلته.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حمزه لو از بخش خمین شهرستان محلات. سکنهء آن 42 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلت هبل.

[قَ تُ هِ بِ] (اِخ) موضعی است، و حفصی گوید در رأس العارض است. (معجم البلدان).

قلتین.

[قَ تَ] (اِخ) (دارة ال ...) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به دارة القلتین شود.

قلتین.

[قَ تَ] (اِخ) دهی است از یمامه که در ایام قتل مسیلمهء کذاب در صلح خالدبن ولید درنیامد. این ده مشتمل بر دو نخلستان است از بنی یشکر، و اعشی دربارهء آن اشعاری دارد. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قلج.

[قُ] (اِ) چهارپایی را گویند از اسب و استر و خر الاغ که هر دو پایش از یکدیگر جدا و دور باشد و مهره های زانویش نزدیک و به هم پیوسته چنانکه به هنگام راه رفتن بر هم ساید، و دستهای این چنین را سگدست میگویند. (برهان) (آنندراج).

قلج.

[قِ لِ] (ترکی، اِ) شمشیر و سیف. (دزی ج2 ص392).

قلج ارسلان.

[قِ لِ اَ سَ] (اِخ) ابن مسعودبن قلج ارسلان بن سلیمان بن قتلمش بن سلجوقی (559-588 ه . ق.). حکمران بلاد قونیه و توابع و اقصرا و سیواس و ملطیه و جز آن بود. وی 29 سال پادشاهی کرد. سیاستمداری عادل و باهیبت بود. جنگهایی با رومیان کرد و چون به سن کهولت رسید کشور خود را میان فرزندانش تقسیم کرد ولی یکی از فرزندان وی به نام قطب الدین او را از کار برکنار ساخت. قلج ارسلان در نیمهء شعبان سال 588 ه . ق. در قونیه وفات کرد. (از کامل ابن اثیر ج12 ص41،42). و رجوع به سبک شناسی ج2 ص393 و قلیچ ارسلان شود.

قل جق.

[قُ جُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش شیروان شهرستان قوچان در شمال خاوری شیروان. موقع آن کوهستانی و محصول آن غلات و باغات انگور و شغل مردان زراعت و گله داری است. هوای آن سرد است. این دهستان از 12 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 4961 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قل جق.

[قُ جُ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان قل جق بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری شیروان و 9 هزارگزی شمال شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیری است. سکنهء آن 387 تن می باشد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی زراعت و باغداری است. راه مالرو دارد. گوجه فرنگی این ده معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قل جق.

[قُ جُ] (اِخ) دهی از دهستان قره باشلو از بخش چاپشلو از شهرستان دره گز واقع در 7 هزارگزی جنوب باختری چاپشلو و 6 هزارگزی باختری شوسهء عمومی قوچان به دره گز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 127 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلج کندی.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان ساوهء بخش مرکزی شهرستان ساوه واقع در 22 هزارگزی شمال ساوه و 15 هزارگزی راه عمومی. این ده در جلگه واقع شده و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 183 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و مختصر سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلجور.

[] (اِخ) نام یکی از طوایف سودان، و آنها اهل حبشه اند. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص268 شود.

قلجور.

[] (اِخ) نام دریاچه ای است در سودان. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص88 شود.

قلجة.

[قَ جَ] (ع اِ) دستهء چاقو. (دزی ج2 ص392).

قلجین.

[قَ] (اِ) قالجون. قلچین. قلشین. جوراب بلند ابریشمی. ج، قلاجین، قلاشین. (دزی ج2 ص392).

قلجیة.

[] (اِخ) یکی از قبایل ترک. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص363 شود.

قلچاق.

[قَ] (ترکی، اِ) دستانهء آهنی که لشکریان دارند. (آنندراج) :
ز قلچاق چیزی دگر نیست به
که ساعد از او یافت دست زره
به معنی بود گرچه دست یلان
به صورت بود لیک چون ناودان.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج و بهار عجم).
زره چندین چشمهء نظم سازی، قلچاق دستگاه مشعل نثرطرازی (ملاطغرا، از بهار عجم و آنندراج). در سنگلاخ آرد: قودجاق، سلاحی است که از فولاد ساخته در روز جنگ بر ساعد بندند.

قلچماق.

[قُ چُ] (ترکی، ص مرکب) مرد شهوت پرست و اوباش. (آنندراج از سفرنامهء شاه ایران). این کلمه مرکب از قل به معنی بازو و چماق است و به کسی گفته میشود که دارای بازوانی قوی و نیرومند باشد.

قلچین.

[قَ] (اِ) قلجین. رجوع به قلجین شود.

قلح.

[قَ لَ] (ع مص) زرد شدن دندان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قلحت الاسنان قلحاً، و قلح الرجل؛ کان بأسنانه قلح. این فعل لازم است. (اقرب الموارد). و از باب سمع است. (منتهی الارب). || (اِمص) زردی دندان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) سبزی بین دندانهای شتر. (اقرب الموارد).

قلح.

[قَ] (ع ص) خر سالخورده. (منتهی الارب). حمار مُسن. (اقرب الموارد).

قلح.

[قِ] (ع ص) جامهء چرکین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلح.

[قَ لِ] (ع ص) مرد زرددندان. (اقرب الموارد).

قلحاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقلح. زن زرددندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلحاح.

[قِ] (اِخ) کوهی است نزدیک زبید، و در آن قلعه ای است که آن را شرف قلحاح گویند. (از معجم البلدان).

قلحاس.

[قِ] (ع ص) مرد زشت روی قبیح شکل. (منتهی الارب). السمج القبیح من الرجال. (اقرب الموارد از لیث).

قلحامة.

[قِ مَ] (ع ص) شیخ قلحامة؛ پیر فانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلحز.

[قِلْ لَ] (ع ص) فربه متکبر که گفتار او اکثر از کردار او باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلحزة.

[قَ حَ زَ] (ع اِمص) رفتار کوتاه بالا. (منتهی الارب). مشیة القصیر. (اقرب الموارد).

قلحم.

[قِ حَم م] (ع ص) مرد نازنده به خود. (منتهی الارب) (آنندراج). المتعظم فی نفسه. (اقرب الموارد). || کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج). سالمند، و جوهری آن را در باب حاء ذکر کرده از جهت اینکه میم آن زاید است. (اقرب الموارد).

قلحوم.

[قُ] (ع ص) بزرگ جثهء کلان خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج).

قلحة.

[قَ لِ حَ] (ع ص) زن زرددندان. (اقرب الموارد).

قلخ.

[قَ] (ع مص) بانگ کردن گشن. || زدن چیزی خشک را بر چیزی خشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || برکندن. (منتهی الارب): قلخ الشجرة؛ قلعها. (اقرب الموارد). || بند آوردن شتر بانگ خود را: قلخ البعیر هدیره قلخاً، قطعه. (اقرب الموارد). رجوع به قلیخ شود.

قلخ.

[قَ لَ] (ع ص) خر سالخورده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گشن تیزشهوت. (منتهی الارب). الفحل الهائج. (اقرب الموارد). || نی میان کاواک. (منتهی الارب). قصب اجوف. || بزرگ سر. (اقرب الموارد).

قلخانچک.

[قَ چَ] (اِخ) نام تیره ای است از گهواره ای که تابستان در اطراف گهواره زراعت نموده و زمستان حدود گرمسیر ذهاب میروند و در حدود 150 تن اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلخ قلخ.

[قَ لَ قَ لَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که وقت گشنی گویند که گویی واداشتن است فحل را بر جماع. (منتهی الارب). از اسماء اصوات است که برای فحل گفته میشود. (اقرب الموارد).

قلخم.

[قِلْ لَ] (ع ص) شتر سطبر بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قل خوردن.

[قِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) در تداول، چیز مدوری بر زمینی یا سطحی غلطیدن. غلطیدن مدحرجی بر سطحی. حرکت کردن چیزی گرد بر روی زمین یا سطحی دیگر. (یادداشت مؤلف). رجوع به غل خوردن شود.

قلد.

[قَ] (ع مص) فراهم آوردن و جمع کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلد الماء فی الحوض و اللبن فی السقاء و الشراب فی البطن قلداً؛ جمعه فیه. (اقرب الموارد). || پیچیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قلد الشی ءَ؛ لواه. (اقرب الموارد). || تابیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلد الحبل؛ فتله. (اقرب الموارد). || تب گرفتن هر روز. || آب دادن کشت. || تنک کردن آهن و پیچیدن آن را بر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حمایل کردن شمشیر. (اقرب الموارد).

قلد.

[قَ] (ع ص) تاب داده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): سِوار قلد؛ ای مفتول. (اقرب الموارد). دست برنجن تاب داده. (آنندراج).

قلد.

[قِ] (ع اِ) نوبت آب در چهار روز یکی. (منتهی الارب) (آنندراج). || قافلهء مکه به سوی جده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || روز آمدن تب و تب ربع. (منتهی الارب). روز آمدن تب، و گفته اند تب ربع. (اقرب الموارد). || گروه و جماعت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نرهء ستور. (آنندراج). || باران هر هفته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): سقتنا المساء قلداً. (اقرب الموارد). || روز آبیاری. || حظ و بهره از آب: استوفی قلده من الماء؛ ای شربه. || شبه کاسه. (اقرب الموارد). قعب، یا کاسهء قعب مانند. (منتهی الارب). || اعطیتُهُ قلد امری؛ یعنی سپردم به وی امور خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلداء.

[قَ] (ع ص) گردن دراز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): ناقة قلداء. (اقرب الموارد).

قل دادن.

[قِ دَ] (مص مرکب) در تداول، چیزی مدور را در زمین به حرکت درآوردن. چیز مدوری را با تکانی در سطحی به غلطیدن داشتن. مدحرجی را غلطانیدن بر سطحی. (یادداشت مؤلف). رجوع به غل خوردن و غل دادن شود.

قلدر.

[قُ دُ] (ترکی، ص) خشن و تنومند. گردن کلفت. زورمند. قلچماق. رجوع به قلچماق شود.

قلدة.

[قِ دَ] (ع اِ) دُردی مسکه که به گداختن فرونشیند. (منتهی الارب). قِشْدة. (اقرب الموارد). رجوع به قشدة شود. || خرما. (منتهی الارب) (آنندراج). || پِسْت. (منتهی الارب) (آنندراج). سویق. (اقرب الموارد).

قلذ.

[قَ لَ] (ع اِ) کرمکی است شپش مانند که به چارپایه درآویزد و تا حیاتش مفارقت نکند. (منتهی الارب). چیزی است چون شپش که به بهائم چسبد و تا آنها را نکشد جدا نشود. (اقرب الموارد از صاغانی).

قلذم.

[قَ ذَ](1) (ع ص) کس فراخ بسیارآب. (منتهی الارب). فرج فراخ پرآب. (شرح قاموس).
(1) - آنندراج این کلمه را قلزم (با زاء) ضبط کرده است.

قلذة.

[قَ لِ ذَ] (ع ص) بهمة قلذة؛ ستور ریزهء بسیارقَلَذ. (منتهی الارب). ستور که بدان قلذ آویخته باشد. (اقرب الموارد). رجوع به قلذ شود.

قل رمزی.

[قُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 4 هزارگزی خاور راه تابستانی شوشتر به بندقیر، کنار باختری رود گرگر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 100 تن می باشد. آب آن از کارون و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلری.

[قَلْ لَ] (اِخ) شهری است در سند، و بین آن و منصوره یک منزل مسافت است. (معجم البلدان).

قلز.

[قَ] (ع مص) نوعی از خوردن شراب، و فعل آن از نصر و ضرب است. (منتهی الارب). نوعی آشامیدن. (اقرب الموارد). || زدن. || تیر انداختن. || شادمانی نمودن و برجهیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَلَزَ فلان؛ نشط و وثب، و یقال قلز الطائر. (اقرب الموارد). || لنگیدن. || نکته ها کردن بر زمین به چوب دستی. || خوراندن. || سپوختن ملخ دم را به زمین تا بیضه دهد. || (ص) مرد سبک سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل قلز؛ ای خفیف ضعیف. (اقرب الموارد).

قلز.

[قِ لِزز] (ع ص) مس نیک سخت که آهن در وی کار نکند. || مرد سخت و توانا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

قلز.

[قُ لُزز] (ع ص) مس نیک سخت که آهن در وی کار نکند. || مرد سخت و توانا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قلز.

[قِلْ لِ] (اِخ) چراگاهی است فراخ در کشور روم نزدیک سُمَیساط متعلق به سیف الدولة بن حمدان. ابوفراس بن حمدان دربارهء آن شعری دارد. و در توابع حلب دهی است که آن را کِلِّز گویند و گمان میرود که این غیر آن است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلزم.

[قِ زِ] (ع ص) فرومایهء ناکس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلزم.

[قُ زُ] (اِخ) (دریای...) این دریا به نام دریای موسی و دریای زیلع نیز نامیده میشود، و آن خلیج باریکی است که مانند زبان از دریای یمن بیرون آمده است. در این دریا فرعون و سپاهیانش غرق شدند. (از نخبة الدهر دمشقی ص165).

قلزم.

[قُ زُ] (اِخ) نام شهری است میان مصر و مکه نزدیک کوه طور و به سوی آن مضاف است بحر قلزم بدان جهت که بر طرف آن واقع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یا آنکه فرومیبرد هرکه وی را سوار شود. (منتهی الارب) (شرح قاموس). شهری است در مصر که میان آن و مصر سه روز فاصله است. این شهر بر ساحل دریا واقع است و سپس به سوی بلاد بجه منعطف میگردد و دارای کشت وزرع و باغ و درخت و آب نیست و مردم آب را از چاههای دوردست برای مصرف خود می آورند. این شهر عمارتها دارد و لشکرگاه مصر و شام بدانجاست. محمولات مصر و شام برای حجاز و یمن از اینجا بارگیری می شود. یاقوت آرد: اینک این شهر ویران شده و بندر و لشکرگاه کشتی ها جایی است نزدیک بدان که آن را سویس خوانند و آنجا هم چندان آباد نیست و ساکنان کمی دارد. گروهی از دانشمندان به قلزم منسوبند. و آنجا که از قصبه های مصر یاد میکند گوید: رایه و قلزم از قصبه های قبلی مصر است و در قلزم فرعون غرق شد، و قلزم در اقلیم سوم است و طول آن 56 درجه و 30 دقیقه و عرض آن 28 درجه و ثلث است. مهلیی گوید: به کوه قلزم کوهی پیوسته است که در آن مغناطیس یافت میشود. ابوالحسن بلخی گوید: آن قسمت از دریای هند که از قلزم تا محاذی بطن یمن است آن را دریای قلزم نامند. طول آن سی مرحله است و وسیع ترین نقطهء عرضی آن جایی است که فاصلهء آن سه شب راه است و رفته رفته این فاصله کم میشود تا آنکه در قسمتهایی از آن از طرفی میتوان طرف دیگر را دید تا آنکه به قلزم منتهی میگردد. جایی است که فرعون و یارانش در آن غرق شدند، و در مورد آن اختلاف است. ابن کلبی در این باره توصیفی دارد. رجوع به معجم البلدان شود.
دریای قلزم را قرزم نیز نامند. (برهان) :
ای زرین نعل آهنین سم
وی سوسن گوش خیزران دم
با رای تو ذره است خورشید
با طبع تو قطره است قلزم.
انوری.

قلزم.

[قُ زُ] (اِخ) نهری است در غرناطهء اندلس، و اینک آن را حَدارُّه نامند. (معجم البلدان).

قلزم.

[قُ زُ] (اِخ) رودی است در حوالی خوارزم. (آنندراج از رشیدی).

قلزم.

[قُ زُ] (اِخ) نام شمشیر عمروبن معدیکرب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلزم پنج شاخ.

[قُ زُ مِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کف دست و انگشتان مرد سخی و صاحب همت باشد. (آنندراج).

قلزم نگون.

[قُ زُ مِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است که فلک باشد. (آنندراج).

قلزمة.

[قَ زَ مَ] (ع مص) از حلق فروبردن. (منتهی الارب) (آنندراج): قلزمه؛ ابتلعه. (اقرب الموارد). فروبردن است، مثل تقلزم. (شرح قاموس). || ملامت کردن. || بانگ کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || ناکس بودن. (شرح قاموس).

قلزمی.

[قُ زُ] (ص نسبی) نسبت است به قلزم. (معجم البلدان). || قسمی مروارید. (الجماهر بیرونی ص125).

قلزمی.

[قُ زُ] (اِخ) حسن بن یحیی بن حسن. از راویان است. وی از عبدالله بن جارود نیشابوری و جز او روایت کند. وفات وی به سال 385 ه . ق. اتفاق افتاد. (معجم البلدان).

قلزة.

[قُ لُزْ / قِ لِزْ زَ] (ع ص) مؤنث قلز. زن سخت و توانا. (اقرب الموارد). رجوع به قلز شود.

قلس.

[قَ] (ع مص) رقصیدن با سرود. (منتهی الارب). رقص فی غناء. (اقرب الموارد). || سرود نیکو خواندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلس المطرب؛ غنی غناءاً جیداً. (اقرب الموارد). || بسیار خوردن نبیذ را. || شوریدن دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلست نفسه؛ غَثَتْ. (اقرب الموارد). || به کرانه برون انداختن جوی آب را و جام شراب را از پری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برون انداختن زنبور عسل را. || باریدن ابر بارانی سبک را. || لبریز شدن. (اقرب الموارد). || جمع شدن و متراکم شدن. (دزی ج2 ص 394). || (اِ) رسن سطبر کشتی از لیف یا برگ خرما و جز آن. || آنچه از گلو برآید بر دهان از طعام به یک دفعه یا کمتر از آن، و این را قی نگویند مگر آنکه بار دیگر عود کند، آن قی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قلس.

[قَ لَ] (اِخ) موضعی است در الجزیره، و عبیداللهبن قیس دربارهء آن اشعاری دارد. (معجم البلدان). و رجوع به مستدرکات تاج العروس شود.

قلسانة.

[قَ نَ] (اِخ) ناحیه ای است در اندلس از توابع شذونه و جایی است که در آن دو رود بیطه و لکه به هم می پیوندند، و تا شذونه 21 فرسنگ فاصله دارد. (معجم البلدان). و رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.

قلساة.

[قَ] (ع مص) پوشانیدن کلاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کلاه پوشیدن. (آنندراج). قلنسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلنسة شود.

قلسوس.

[قَ] (ع اِ) گیاهی است که لاذن از آن است. (اقرب الموارد) (دزی ج2 ص395).

قلسوفودیون.

[قَ] (معرب، اِ) نباتی است صغیر به قدر یک شبر، منبت آن مابین سنگها، برگ آن شبیه به برگ نوعی از نمام که آن را از قلس نامند و گل آن شبیه به ارجل السریر متفرق بعضی از بعضی مانند گل فرابیون، طبیعت آن در سوم گرم و خشک و با جوهر لطیف محرق و آشامیدن نبات و طبیخ آن جهت نهش هوام و شدخ عضل و تقطیرالبول و ادرار طمث و اخراج جنین و قطع ثآلیل که آن را به یونانی افروخودوس نامند مؤثر، چون چند روز بدان مداومت نمایند. (مخزن الادویه).

قلش.

[قَ] (ع اِ) قشر و پوست: قلش جلد و قرحه؛ روی پوست و قرحه. (دزی ج2 ص395).

قلشانة.

[قَ نَ] (اِخ) شهری است در افریقیه، یا نزدیک بدان. (معجم البلدان).

قلشین.

[قَ] (اِ) قلجین. (دزی ج2). رجوع به قلجین شود.

قلص.

[قُ لُ] (ع ص، اِ) جِ قَلوص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلوص شود.

قلصات.

[قَ لَ] (ع اِ) جِ قَلْصة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به معنی آب گردآمده در چاه و بلندشده. رجوع به قلصة شود.

قلصاده.

[قُ دَ] (اِخ)(1) شهری است در اسپانیا. رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.
(1) - Colzada.

قلصان.

[قُ] (ع اِ) ججِ قَلوص. (اقرب الموارد). رجوع به قلوص شود.

قلصة.

[قَ لَ صَ] (ع اِ) آب گردآمده در چاه و بلندشده. ج، قلصات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلصة.

[قُ لُ صَ] (اِخ)(1) شهر کوچکی است در اسپانیا که هنوز دارای خصوصیات شهرهای عربی است. اطراف آن باغهای پرتقال و نخلستانها است. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص115 و رجوع به اسپانیا و اسپانی شود.
(1) - Callosa.

قلط.

[قَ] (ع اِمص) زشت رویی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلط.

[قَ لَ] (ع اِ) پری زادگان و اولاد شیطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلطاق.

[قَ] (ترکی، اِ) قارچ زین. غلتاق. رجوع به قلتاق شود. || کهنه قلطاق؛ زنی پیر. (یادداشت مؤلف).

قلطبان.

[قَ طَ] (ع ص) مرد بی رشک. || آنکه در حق زن خود غیرت ندارد. || مرد زن جلب. (منتهی الارب). قلتبان. رجوع به قلتبان شود.

قلطف.

[قِ طِ] (اِخ) ابن صعترة. یکی از حاکمان عرب و کاهنان و اخترشناسان آنهاست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلطفة.

[قَ طَ فَ] (ع اِمص) سبکی یا کوچکی اندام. (منتهی الارب). الخفة فی صغر الجسم. (اقرب الموارد از قاموس).

قلطی.

[قَ لَ طی ی] (ع ص) نیک کوتاه بالا از مردم و گربه و از سگ. || مرد پلید سرکش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلع.

[قَ] (ع مص) از بیخ برکندن یا از جای برگردانیدن. || قُلِعَ قلعاً؛ معزول گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلع.

[قَ] (ع اِ) توشه دان شبان که در آن آلات و اسباب خود دارد. و قَلَع نیز گویند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قُلوع، اَقْلُع. (اقرب الموارد). و در مثل گویند: شحمتی فی قلعی. و این مثل را در مورد چیزی آوری که در ملک توست و هر زمان و به هر کیفیت بخواهی میتوانی در آن تصرف کنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تبر کوچک که بنایان با خود دارند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنچه پیشکی در بیت المال درآید بی وزن و انتقاد تا وقت ادا. (منتهی الارب) (آنندراج). || کانی است که رصاص را به وی منسوب کنند. (منتهی الارب) (آنندراج). کانی است که رصاص سبک را بدو نسبت دهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رصاص قلعی بمعنی شدیدالبیاض. (اقرب الموارد). || وقت فرونشستن تب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): ترکته فی قلع من حماه و قَلَعٍ؛ ای فی اقلاع منها. (اقرب الموارد). || جِ قَلوع. (اقرب الموارد). و در منتهی الارب آمده: جِ قلوع، قُلع به ضم قاف. (منتهی الارب).

قلع.

[قَ لَ] (ع مص) بر زین نتوان نشستن. || ثبات و ستواری نگرفتن پای در کُشتی. || از کندی خاطر به سخن پی نبردن و نفهمیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَلَعة شود. || (اِ) خون مانند علق. || پوست مانندی تنک که بر پوست گَرگین برآید. || هنگام بازایستادن تب. اسم است اقلاع را. (منتهی الارب). گویند: ترکته فی قلع من حماه؛ ای فی اقلاع منها، و این به کسر نیز آید. (منتهی الارب). || سنگی که زیر سنگ باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلع.

[قِ] (ع ص) آنکه بر زین نتواند نشست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کندخاطر که سخن را نفهمد. (منتهی الارب). || (اِ) روز زایل شدن تب. (اقرب الموارد). || جامهء سینه پوش که مردان بپوشند. (منتهی الارب). || بادبان کشتی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قلاع. (منتهی الارب). || لغتی است در قَلْع. (اقرب الموارد). ج، قِلَعة. (اقرب الموارد). رجوع به قَلْع شود.

قلع.

[قَ لِ] (ع اِ) توشه دان شبان، و این لغتی است در قَلْع. ج، قِلَعة. || (ص) مرد سست پای در کُشتی. (منتهی الارب). || مرد کم فهم که سخن نفهمد. || آنکه بر زین نتواند بودن. (منتهی الارب).

قلع.

[قِ لَ] (ع اِ) جِ قِلْعة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلعة شود.

قلع.

[قُ] (ع ص) مرد توانا در رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در وصف رسول خدا صلی الله علیه و آله است: اذا زال زال قلعاً به ضم و به تحریک و چون کَتِف، یعنی وقت رفتار پای نیک برمیداشتند و به رفتار ناز و خرامش نمیرفتند. (از منتهی الارب).

قلع.

[قَ لَ] (ع اِ) قِلاع. قُلوع. جِ قلعة، به معنی حصار و پناهگاه در کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلعة شود.

قلع.

[قَ لَ] (اِخ) موضعی است، و در شعر عمروبن معدیکرب از آن یاد شده است. (معجم البلدان).

قلعان.

[قُ] (اِخ) تثنیهء قلع. صلائه و شریح دو پسر عمروبن خویلفه از بنی نمیر. (منتهی الارب).

قلعانی.

[قَ ] (اِخ) لقب حذیفة است. (ریحانة الادب ج3 ص316).

قلعتین.

[قَ عَ تَ] (اِخ) (خدابنده خان) قلعهء بالا و پائین، دهی است جزء دهستان رزقچای بخش نوبران شهرستان ساوه. این ده در 3 هزارگزی باختر نوبران و 2 هزارگزی راه عمومی واقع شده و هوایی سردسیری دارد. سکنهء آن 517 تن. آب آن از رودخانهء مزدقان و محصول آن غلات آبی و دیمی و انگور و گردو و بادام و سیب زمینی و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد، و از نوبران میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلعجات.

[قَ عَ] (اِ) جِ قلعة. (آنندراج). رجوع به قلعة شود.

قلع چه.

[قَ چِ] (اِخ) دهی از دهستان تکاب بخش نوخندان شهرستان دره گز واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری نوخندان. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 92 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعطة.

[قَ عَ طَ] (ع مص) سخت پیچان بودن موی آنگونه که نتواند دراز شدن. (اقرب الموارد).

قلعک.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایهء بخش شهرستان ساوه واقع در 24 هزارگزی شمال باختر ساوه نزدیک به شاباغی. هوای آن سردسیری و سکنهء آن 125 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، انار، انجیر، بادام، گردو و سیب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. مزارع چنار و یک مزرعهء کوچک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلعل.

[قُ عَ] (اِ) نام کبوترباز. (آنندراج از غیاث اللغات).

قلعم.

[قَ عَ] (ع اِ) گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج). عجوز. (اقرب الموارد).

قلعم.

[قِ عَم م] (ع ص) پیر سالخورده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قلع و قمع کردن.

[قَ عُ قَ کَ دَ] (مص مرکب) ریشه کن کردن. برانداختن.

قلعة.

[قَ لَ عَ] (ع مص) بر زین نتوان نشستن. || ثبات و استواری نگرفتن پای در کُشتی. || از کندی خاطر به سخن پی نبردن و نفهمیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَلَع شود.

قلعة.

[قَ لَ عَ] (ع اِ) سنگ بزرگ از کوه برکنده بیرون جسته دشوارگذار صعب المرام، یا سنگ سطبر ضَخم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قِلاع، قَلَع. (اقرب الموارد). || پارهء بزرگ از ابر، یا کوهی است، یا ابرپارهء سطبر که کرانهء آسمان را فراگیرد. ج، قَلَع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حصار استوار در کوه. (اقرب الموارد). حصار و پناه جای بر کوه. (منتهی الارب). || (ص) ناقهء بزرگ اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلعة.

[قُ لُ / لَ عَ] (ع ص) آن که بر زین ثابت نباشد و در کُشتی زود افتد. || کم فهم. || و گویند: هذا منزل قلعة؛ یعنی ناپایدار و غیرمستوطن، یا به این معنی که آن را مالک نیستیم و نمیدانیم چه وقت از آن منتقل میشویم. (منتهی الارب).

قلعة.

[قِ عَ] (ع اِ) پاره ای از چیزی که به درازا شکافته. (منتهی الارب). شقه. ج، قِلَع. (اقرب الموارد).

قلعة.

[قِ لَ عَ] (ع اِ) جِ قِلْع. (اقرب الموارد). رجوع به قِلْع شود.

قلعة.

[قَ عَ] (ع اِ) توشه دان شبان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَلْع شود. || حصار و پناه جای بر کوه که از دشمن نگاه دارد. || نهال خرمابن که از بیخ برکنده باشند. || پاره ای از کوهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلعة.

[قُ عَ] (ع اِ) آنچه پیشکی در بیت المال درآید بی وزن. (منتهی الارب). || مال عاریت: بئس المال القلعة. || (ص) مال ناپایدار. || مرد سست که چون بر او حمله و بطش کنند، نپاید. || (اِ) آنچه از درخت برکنده شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قُلَعة. || کوچ. (منتهی الارب). ارتحال: الدنیا دار قلعة؛ ای ارتحال و انقلاع. نزلنا منزل قلعة؛ ای لانملکه (اقرب الموارد)؛ یعنی منزلم جای باش نیست یا ملک من نیست یا آنکه ندانم از این منزل گذرم کجا خواهد افتاد. و مجلس قلعة، مجلس که صاحبش را مرة بعداخری برخاستن ضرور افتد. (منتهی الارب). به معنی اینکه نشیننده در آن برخیزد هرگاه گرامی تر از وی به مجلس آید. (اقرب الموارد).

قلعة.

[قَ عَ] (اِخ) شهری است به هند. گویند که رصاص و شمشیرها بدان منسوب است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام معدنی است که سرب نیکو بدان منسوب است. (معجم البلدان).

قلعة.

[قَ عَ] (اِخ) اقلیمی است به اندلس. مؤلف معجم البلدان گوید: من گمان میکنم که سرب قلعی بدان منسوب است زیرا آن را از اندلس می آورند پس یا به همین قلعه و یا به قلعه ای که در آن حدود واقع است منسوب است. (معجم البلدان). شهرستانی است به اندلس گویند. سرب بدان منسوب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلعة.

[قَ عَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلعة.

[قَ عَ] (اِخ) کوهی است به شام. (معجم البلدان).

قلعة.

[قَ لَ عَ] (اِخ) (مرج...) جائی است به بادیه و شمشیرهای قلعی بدان منسوب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). موضعی است در بادیه و شمشیرهای قلعی بدان منسوب است. و گویند آن دهی است پائین حلوان عراق. (معجم البلدان).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) قَلَّة. برج و بارویی است به شکل دایره در صغد. دمشقی آرد: صغد حصنی است در کوه کنعان در سرزمین جرمق و در آنجا قریه ای بود و بجای آن این حصن بنا شد و آن را صغت یا صغد خوانند. در اینجا طایفه ای از فرنگیان بنام دلویه می زیستند. ملک ظاهر رکن الدین بیبرس صالحی آنان را محاصره و قلعه را فتح کرد و مردم آن را کشت و در میان آن برجی مدوّر بنا کرد که ارتفاع آن 120 ذراع و قطر آن 70 ذراع بود. و آن را قله [ قلعه ] نامید. این قلعه از قلعه های عجیب بشمار میرود. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص210 شود.

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) (دروازهء قلعه) نام یکی از ده دروازهء تبریز. رجوع به نزهة القلوب ص76 شود.

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) یکی از چهار ده معروفی است که در دامغان در سه فرسخی جنوبی چشمه علی قرار دارد. (مازندران و استرآباد رابینو ص219).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، در 33 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 25 هزارگزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد و جلگه باطلاقی است. هوای معتدل مالاریائی دارد و دارای 40 تن سکنه است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بناجو بخش بنات شهرستان مراغه، واقع در 10 هزارگزی جنوب بناب در مسیر راه ارابه رو بیناب به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. دارای 73 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چاه و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در بیست هزار و پانصد گزی شمال آغ کند و 8500گزی شوسهء هروآباد به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. دارای 29 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوب و سردرختی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری، واقع در 1000گزی جنوب بالاده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن می باشد. آب آن از چشمه سار و محصول آن لبنیات، غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان، شال و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. سکنه در سال چهار ماه (خرداد تا شهریور) در این محل ساکن هستند و بقیهء سال را با اجاره نمودن مراتع بین ساری و بهشهر و دریا به امور گله داری مشغولند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفری بای، بخش گمیشان شهرستان گنبدقابوس، واقع در 18000گزی خاوری گمیشان و جنوب رودخانهء گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء ان 1000 تن می باشد. آب آن از رودخانهء گرگان و محصول آن غلات، حبوب، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان گلیم، قالیچه بافی و نمدبافی است. راه فرعی و پل چوبی روی رودخانهء گرگان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان رودبار، بخش حومهء شهرستان دامغان، واقع در 48000گزی شمال باختر دامغان، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری خوش آب و هوا است. سکنهء آن 1460 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، سیب زمینی، چغندر، میوجات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان، پارچهء پشمی بافی است. زمستان اکثر جهت تأمین معاش و تعلیف احشام به حدود مازندران میروند و در بهار مراجعت می نمایند. راه فرعی شوسه و دبستان و پاسگاه نگهبانی و در حدود 30 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. سکنه آن 50 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوگان بخش خفر شهرستان جهرم، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختر باب انار کنار راه فرعی گوگان به خفر. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن برنج، غلات، خرما، مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغداری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 83 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. سکنهء آن 18 تن می باشد. مزرعهء پیرمحمدی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلعهء آباده.

[قَ عَ یِ دِ] (اِخ) این قلعه در آباده واقع است. (جغرافیای غرب ایران). در استواری کمتر از دیگر قلاع است و در مساحت کوچکتر و هوائی معتدل دارد و آبش از مصیغه است و محال جنگ دارد. (نزهة القلوب ص133).

قلعه آب سرده.

[قَ عَ سَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان آب سرده بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 28 هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و 3 هزارگزی باختری شوسهء چقلوندی به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی سردسیری و مالاریائی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از سراب سرده و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی زنان سیاه چادر، طناب و قالی بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بیرالوند هستند و زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

قلعه آخوند.

[قَ عَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه آسیجان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان، واقع در 25 هزارگزی شمال باختری تویسرکان و 6 هزارگزی شمال اشتران، موقع جغرافیایی این ده کوهستان و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 658 تن، آب آن از رودخانهء خرم رود و قنات و محصول آن غلات، صیفی، انگور، گردو، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از اشتران اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه آشناخور.

[قَ عَ خوَرْ / خُرْ] (اِخ)دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز، واقع در کنارهء راه مالرو برجک به آشناخور. موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 389 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه آقا.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ماربین بخش سده شهرستان اصفهان، واقع در 7 هزارگزی جنوب خاور سده و یک هزارگزی شمال راه نجف آباد به اصفهان سکنهء آن 76 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه آقا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 33 هزارگزی جنوب باختری فلاورجان در مسیر راه بیستگان به گردنهء سرخ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 211 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه آقابابا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان، واقع در 2000گزی جنوب دامغان متصل به ایستگاه راه آهن. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 210 تن، آب آن از چشمه علی و محصول آن غلات، مختصر پسته، انگور و شغل اهالی زراعت است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه آقابیک.

[قَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزانرود شهرستان تویسرکان، واقع در 3 هزارگزی شمال باختری شهر تویسرکان و 2500گزی شمال راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. این ده در دشت قرار گرفته و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 1592 تن، آب آن از قنات و رودخانهء آرتیمان و محصول آن غلات، توتون، صیفی، انگور، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه آقابیک.

[قَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان آورزمان شهرستان ملایر، واقع در 26 هزارگزی شمال باختری شهر ملایر به همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 263 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، یونجه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه آقاحسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 60 هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه و سر راه خچماق به زاوه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1393 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. و از خچماق میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه آقاخان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 67 هزارگزی جنوب خاور فهلیان و 2 هزارگزی راه فرعی هرایجان به اردکان. موقع جغرافیایی آن کوهستان و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 235تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلعه آقاعبدالله.

[قَ عَ عَ دُلْ لاه] (اِخ)دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود، واقع در 4000 گزی جنوب قلعه نو و 2000گزی شوسهء شاهرود به گرگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 500 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، تنباکو، بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه آمد.

[قَ عَ مِ] (اِخ) قلعهء معروفی است در دیاربکر. رجوع به «از سعدی تا جامی» ص445 شود.

قلعه آونیک.

[قَ عَ] (اِخ)(1) در قسمت آبهای علیای رود ارس واقع است. رجوع به «از سعدی تا جامی» ص217 شود.
(1) - Avnik.

قلعهء آهنگران.

[قَ عَ یِ هَ گَ] (اِخ) از قلاع عمدهء غور است. رجوع به کامل ابن اثیر ج9 ص76 و تاریخ سیستان چ ملک الشعراء ص359 شود.

قلعه ابوالمهدی.

[قَ عَ اَ بُلْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 67 هزارگزی شمال خاور زرقان و کنار شوسهء اصفهان به شیراز. سکنهء آن 34 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعة ابی الحسن.

[قَ عَ تُ اَ بِلْ حَ سَ](اِخ) قلعه ای است بزرگ نزدیک صیدا و شام و آن را یوسف بن ایوب فتح کرد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلعة ابی طویل.

[قَ عَ تُ اَ طَ] (اِخ)قلعه ای است بزرگ و محکم در افریقیه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). این قلعه هنگام ویران شدن آن بصورت شهر درآمد و بیشتر مردم افریقیه بدان منتقل شدند و اینک مرکز بازرگانی است و بدین منظور از عراق و حجاز و مصر و شام بدان روی می آورند و مرکز صنهاجه است. در این قلعه ابویزید مخلدبن کیداد از دست اسماعیل خارجی بست نشست. (از معجم البلدان).

قلعه اجل بیک.

[قَ عَ اَ جَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 4 هزارگزی باختر تویسرکان و 3 هزارگزی شمال شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 321 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء آرتیمان و سرکان و محصول آن غلات، گردو، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه احمدی.

[قَ عَ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 112 هزارگزی شمال سعیدآباد و 35 هزارگزی خاور راه فرعی رفسنجان به گوداحمر. این ده کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه اخلاص.

[قَ عَ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرچمپبو بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 44 هزارگزی شمال باختر داران و 9 هزارگزی باختر راه ازنا به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است سکنهء آن 349 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، سیب زمینی، کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و جاجیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعهء ارامنه.

[قَ عَ یِ اَ مِ نَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شمیران شهرستان تهران، واقع در 4 هزارگزی باختر تجریش متصل به ونک. این ده در دامنه واقع و هوای سردسیری دارد. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات و در بهار از رودخانهء اوین درکه و محصول آن غلات، اسپرس، مختصر بنشن، سبزیجات، و شغل اهالی زراعت است. و جوانان ده اکثر در تهران به کارهای مکانیکی و رانندگی مشغول هستند و زندگی آنها از اجاره خانه و باغ و کسب در تهران میگذرد. تابستان در حدود 50 خانواده از تهران برای استفاده از هوا در این ده ساکن میشوند. صنایع دستی زنان ژاکت و شال پشمی بافی است. این ده دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعهء اردبیل.

[قَ عَ یِ اَ دَ] (اِخ) این قلعه مشتمل است به شهر اردبیل و دورش خندق گودی است دارای دیوارهای بلند و برجهای محکم. در زمان قدیم مقصرین را در این قلعه محبوس میساختند. (جغرافیای غرب ایران).

قلعه ارزه خوران.

[] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 45هزارگزی شمال راه ارابه رو احمدآباد به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است و دارای 60 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء قلعه و محصول آن غلات، زردآلو، آلوچه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه ارلیه.

[] (اِخ) در اندلس است و بین آن و ریاح دو روز فاصله است. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 99 شود.

قلعهء استخر.

[قَ عَ یِ اِ تَ] (اِخ) (قلعه ماران) این قلعه در بالای کوه خفرک در فارس است و جز یک راه ندارد در سر آن کوه تالاب بزرگی است. امیر عضدالدوله به سال 360 ه . ق. آب انباری بالای آن ساخته که چهل ستون داشته است. (جغرافیای غرب ایران ص 128). در فارس نامه آمده که هیچ قلعه ای از آن قدیمتر نیست در قدیم آن را سه گنبدان خوانده اند زیرا که قلاع شکسته و شنکوان در ماحول آن است. (نزهة القلوب ص 132). رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 32، 51، 126، 156، 159، 166 شود.

قلعهء استخربار.

[قَ عَ یِ اِ تَ] (اِخ) قلعهء محکمی است و دارای چشمهء زاینده نیز هست. (نزهة القلوب ص 132).

قلعهء اسفیددز.

[قَ عَ یِ اِ دْ دِ] (اِخ) از قلاع معروف فارس است. در فارس نامه آمده که آن قلعه در قدیم آبادان بوده و از قدمت، بانی آن معلوم نشد و سالهای دراز خراب مانده و در اوایل عهد سلاجقه ابونصر تیرمردانی آن را با حال عمارت آورد و آن قلعه بر کوهی است که دورش بیست فرسنگ است و با هیچ کوه پیوسته نیست و جز یک راه ندارد. بر سر کوه زمین هموار و چشمه های آب خوش و باغات میوه و اندکی زراعت دارد. (نزهة القلوب ص 132). رجوع به قلعهء سفید شود.

قلعه اسماعیل آقا.

[قَ عَ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 20هزارگزی شمال باختری ارومیه و پانصدگزی جنوب راه ارابه رو ارومیه به سرو. این ده در دره قرار گرفته و معتدل و مالاریائی است و دارای 110 تن سکنه میباشد. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون و چغندر، حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه اشکنوان.

[قَ عَ ؟] (اِخ)(...سکنوان) بالای کوهی است. این قلعه در ابرج فارس است. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعهء اصطهبانان.

[قَ عَ یِ اِ طَ] (اِخ)قلعه ای عظیم است در فارس. رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 157 شود.

قلعه اعلا.

[قَ عَ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان بهمئی سردسیر بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 42 هزارگزی خاور شوسهء رام هرمز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از رودخانهء الله تأمین میشود. و محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و جاجیم است. و راه مالرو و دبستان دارد و ساکنین از طایفهء بهمئی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه افغان.

[قَ عَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان خانمیرزا بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 20 هزارگزی خاور لردگان و 6 هزارگزی راه عمومی لردگان سل کره موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 223 تن، آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. و محصول آن غلات، و سر درختی. و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی جاجیم بافی و قالیبافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قلعه اقلیدوسرمق.

[قَ عَ یِ اِ دُ سُ مَ](اِخ) یکی از قلاع فارس است. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 312 شود.

قلعه اکبری.

[قَ عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 35 هزارگزی باختر فهلیان کنار شوسهء کازرون به بهبهان. موقع جغرافیایی آن دامنه است و دارای آب و هوای گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 153 تن، آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات، برنج، حبوب و شغل اهالی زراعت است ساکنین این ده در دو محل بالا و پائین سکونت دارند. سکنهء بالا 80 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه الارد.

[قَ عَ اَ] (اِخ) یکی از منازل بین راه ری تا آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 209 از المسالک و الممالک).

قلعة البیضاء .

[قَ عَ تُلْ بَ] (اِخ) از توابع ثغراعلی در مشرق اندلس است. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص 206 شود.

قلعة الجص.

[قَ عَ تُلْ جَ] (اِخ) قلعه ای است در ناحیهء ارجان (ارگان) فارس و در آن آثار بسیاری از ایرانیان وجود دارد و این قلعه ای است سخت محکم و استوار. (از معجم البلدان). قلعه ای است به ارجان نزدیک کازرون. (منتهی الارب).

قلعة الروم.

[قُ عَ تُرْ رو] (اِخ) قلعه ای است استوار در مغرب فرات مقابل بیره و میان آن و سمیساط واقع است. و مقام بطرک ارمنی که بعقیدهء آنان خلیفهء مسیح بشمار میرود و او را کتاغیکوس خوانند در آنجاست این قلعه اکنون در وسط کشور مسلمانان قرار دارد، مؤلف یاقوت گوید: گمان نمیکنم که دیگر در دست ارمنیها باقی باشد با آنکه اطراف آن همه از دست آنان گرفته شده است. مگر آنکه برای بی اهمیتی آن و برای احترامی که مسلمین به عبادتگاه های بیگانگان میگذراند این قلعه هنوز به همان صورت نخست باقی مانده باشد. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 20 و معجم البلدان شود.

قلعة العروسین.

[قَ عَ تُلْ عَ] (اِخ) در ناحیهء تعرف واقع است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 217 شود.

قلعه الله قلیخان.

[قَ عَ اَ لْ لاه قُ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان قنقری بالا (علیا) بخش بوانات و سرچمان شهرستان آباده، واقع در 61 هزارگزی باختر سوریان و یک هزارگزی شوسهء اصفهان به شیراز. سکنهء آن 22 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعة المسلمین.

[قَ عَ تُلْ مُ لِ] (اِخ)قلعة الروم. (منتهی الارب). رجوع به قلعة الروم شود.

قلعهء الموت.

[قَ عَ یِ اَ لَ] (اِخ) نام قلعه ای در قهستان دیلم که حسن بن زید در شهور ستة و اربعین و مأتین (246 ه . ق.) بنا کرده و در اصل آله موت است یعنی آشیانهء عقاب چه آله به الف ممدوده و لام مضموم عقاب است و موت آشیانه و منیر در کارستان در صفت قلعه نوشته: قلعه الموت از رشکش صورت مرگ بخود دیده. (آنندراج).

قلعة النجم.

[قَ عَ تُنْ نَ] (اِخ) قلعه ای است محکم بر روی کوهی مشرف بر شط فرات و نزدیک آن پلی است بنام جسر منبج و از روی آن کاروانها از حران بسوی شام میروند و بین آن و منبج چهار فرسنگ فاصله است. (از معجم البلدان). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 206 شود.

قلعه النگ.

[قَ عَ اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 67 هزارگزی شمال فریمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل. سکنهء آن 6 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرواست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه امیرخان.

[قَ عَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستانهای خرمرود شهرستان تویسرکان ، واقع در 29 هزارگزی خاور شوسهء همدان کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستان و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 50 تن آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، توتون، کتیرا، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است راه مالرو دارد و از طریق ولاشجرد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه امیریه.

[قَ عَ اَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان، واقع در 4هزارگزی جنوب خاور سده و یک هزارگزی راه ماشین رو سده. موقع جغرافیایی آن جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 127 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و دو چاه و محصول آن غلات، حبوب، پنبه، تنباکو، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه انجیری.

[قَ عَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 12هزارگزی جنوب خاور فهلیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و دارای آب و هوای معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 105 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه انور.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعه ای است و در ناحیه ای بنام وادی السیول یمن قرار دارد. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 127 شود.

قلعهء ایبک.

[قَ عَ یِ اَ بَ] (اِخ) (قلعهء اتک) قلعهء مشهوری است به بلخ. رجوع به تاریخ شاهی ص 326 شود.

قلعهء ایج.

[قَ عَ یِ] (اِخ) این قلعه در بالای کوه کوچکی است در نزدیک ایک اصطهبانات. به سال 470 نظام الدین محمود شبانکاره از کوههای دور و نزدیک آب را بر آنجا آورد و حصار کشید و آنجا را دارالامان نامید. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعة ایوب.

[قَ عَ تُ اَ یْ یو] (اِخ) شهری است(1) بزرگ در سرحدات اندلس و منسوب بدان را ثغری گویند. این شهر از توابع سرقطه است و دارای آبهای فراوان باغها و کشتزارهای بسیار و قلعه های چندی است و شهر لبله در نزدیکی آن واقع است. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند که به ثغری مشهور میباشند. (از معجم البلدان). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 245 و نزهة القلوب ص 265 و الحلل السندسیه ج 1 ص 79، 104، 105، 106، 180 شود.
(1) - Calatayub.

قلعه باباخان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر، واقع در 29هزارگزی خاور شهر ملایر و 15هزارگزی شمال شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 884 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بابامحمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خوانسار شهرستان گلپایگان، واقع در 6 هزارگزی جنوب خوانسار کنار راه مالرو سنگ سفید، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 11 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو و مراتع خوبی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بابو.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 26هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 7هزارگزی باختر شوسهء شاه زند به ازنا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 479 تن است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بارودآب.

[قَ عَ] (اِخ) دهی کوچک از دهستان بالا شهرستان نهاوند، واقع در 6 هزارگزی خاوری شهر نهاوند. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه باشی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری اهر و 3هزارگزی شوسهء اهر به خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. این ده دارای 91 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه باشی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ورگهان بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 28هزارگزی شوسهء کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مایل به گرمی مالاریایی و دارای 4 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. این ده محل سکنای ایل حسینکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه بالا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در 12 هزارگزی جنوب بستان آباد و 8 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر، سکنه آن 330 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، یونجه، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه بالا.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش کوهپایه شهرستان اصفهان، واقع در 10هزارگزی خاور کوهپایه و 5هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به یزد، سکنهء آن 57 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه بالا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش بیارجمند، شهرستان شاهرود، واقع در 2000گزی خاور بیار. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است سکنهء آن 550 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، تنباکو، پنبه، بادام، پسته و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه بالنگان.

[قَ عَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 5هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 13هزارگزی جنوب باختری شوشتر، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 20 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مردم این ده از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بان.

[قَ عَ / عِ] (ص مرکب، اِ مرکب)کوتوال. دژبان.

قلعه ببشتر.

[قَ عَ بُ بَ تِ] (اِخ)(1) در شمال شهر مربلهء اندلس قرار دارد و آن قلعه ای است محکم و دارای راهی است صعب العبور. (الحلل السندسیة ج1 ص 130).
(1) - اسپانیولیها آنرا Boraxter, Bobastroخوانند.

قلعهء بختیار.

[قَ عَ یِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 6هزارگزی جنوب شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 175 تن، آب آن از قنات و محصول آن، غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعهء بختیاری.

[قَ عَ یِ بَ] (اِخ) این قلعه در یک فرسنگی قریهء بنارلارات واقع است آبش از آب انباری است که به توسط باران پر میشود. (جغرافیای غرب ایران ص128).

قلعه بران.

[قَ عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان اندیکا بخش قلعهء زراس شهرستان اهواز، واقع در 26هزارگزی شمال خاوری قلعه زراس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 105 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بربریها.

[قَ عَ بَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 3هزارگزی جنوب باختری بجنورد سر راه شوسهء بجنورد به سملقان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 110 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه برتیانچی.

[قَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان حجا بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 6 هزارگزی خاور اصفهان و یک هزارگزی باختر راه سابق یزد به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 104 تن است. آب آن از زاینده رود و چاه و محصول آن غلات، پنبه، صیفی و شغل مردم آن زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه برج.

[قَ عِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 71هزارگزی جنوب خاوری فریمان و 10هزارگزی جنوب مالرو عمومی فریمان به آق دربند. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنه آن 117 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه بردی.

[قَ عَ بَ] (اِخ) دهی کوچک است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز در 4هزارگزی جنوب باختری قلعهء زراس سکنهء آن 30 نفر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بردی.

[قَ عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز در کنار راه مالرو سنج به کشکک. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 263 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه برزند.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 12هزارگزی باختر گرمی در مسیر شوسهء گرمی به اردبیل. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل و دارای 283 تن سکنه است. آب آن از چشمهء برزندچای و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه و مرکز گردان ژاندارمری و مرزبانی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه بزمک بالا.

[قَ عَ بَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 10هزارگزی جنوب خاور فهلیان، کنار شوسهء کازرون به بهبهان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 117 تن است. آب آن از نهر کرمو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه بساط بیگی.

[قَ عَ بَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 39 هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رود خسروآباد و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء کونائی و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه بسر.

[قَ عَ بُ] (اِخ) قلعه ای است در افریقیه منسوب به بسربن ارطاة عامری. (از معجم البلدان).

قلعه بشارتیان.

[قَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهور و میلاقی بخش خشت شهرستان کازورن، واقع در 5هزارگزی شمال باختر کنار تخته. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعهبغداد.

[قَ عَ یِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح لوطیان شکم را گویند. (آنندراج از غیاث اللغات).

قلعه بلدان.

[قَ عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرام بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در یکهزارگزی شمال چرام مرکز دهستان و 22هزارگزی شمال شوسهء آرو به بهبهان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم سیری مالاریایی است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، برنج، میوه، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جوال بافی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء چرام هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بلند.

[قَ عَ بُ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران. این ده در 18هزارگزی جنوب خاور ورامین و کنار راه آهن و در جلگه واقع و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 768 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر قند، میوه و شغل اهالی کشاورزی است. این ده دبستان و از آثار قدیمه تپه ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه بن.

[قَ عَ بُ] (اِخ) یکی از محلات آمل. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 153 شود.

قلعه بندر.

[قَ عَ بَ دَ] (اِخ) این قلعه در شرق شیراز به فاصلهء ربع فرسنگ قرار گرفته و آنجا را فهندز نیز گویند. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعه بنیان.

[قَ عَ بَمْ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و 1500 هزارگزی شوسهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 222 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مردم این ده در دو محل بالا و پایین به فاصله یک هزار گز اقامت دارند. سکنهء ده بالا 166 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه بنی حماد.

[قَ عَ بَ حَمْ ما] (اِخ)قلعه ای است بر قلهء کوهی در افریقا که آن را حمادبن زیری بنا کرد در آن عقربهای کشنده وجود دارد. (نخبة الدهر دمشقی ص227). شهری است در کوه بربر. (منتهی الارب).

قلعه بنی سعد.

[قَ عَ بَ سَ] (اِخ) در غرناطه مشهور است. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص296، 298 شود.

قلعه بوشکانات.

[قَ عَ] (اِخ) قلعه ای است محکم در پارس. رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 156 شود.

قلعه بوغ.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار، واقع در 13هزارگزی باختر قصرقند و کنار راه فرعی نیک شهر به قصرقند موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری و مالاریایی، 400 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، برنج، خرما، و شغل اهالی زراعت و ریسندگی. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه بوگز.

[قَ عَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دز کرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 76هزارگزی باختر اقلید و 23هزارگزی جنوب راه فرعی خسروشیرین و آباده. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 206 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. این ده معدن گچ دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه بهاءالدین.

[قَ عَ بَ ئُدْ دی] (اِخ)دهی است از دهستان چالانچولان شهرستان بروجرد، واقع در 21هزارگزی جنوب باختری بروجرد. و یکهزارگزی باختر شوسهء بروجرد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بهاءالدین.

[قَ عَ بَ ئُدْ دی] (اِخ)دهی است از دهستان قسمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری دورود، کنار راه مالرو خانوردی به گنداب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه بهادری.

[قَ عَ بَ دُ] (اِخ) نام تیره ای از طایفهء اسیری قلخانی گوران است که تابستان در کوه سیاهانه به تعلیف احشام و زراعت دیم مشغول هستند و زمستان به گرمسیر ذهاب میروند و جمعیت آنان به حدود 35 تن بالغ میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه بهمن.

[قَ عَ بَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرچمبو بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 35هزارگزی شمال باختری داران و 10هزارگزی راه ازنا به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 540 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات، حبوب، گزانگبین و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و قالی بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعهبهمن دز.

[قَ عَ یِ بَ مَ دِ] (اِخ) قلعه خرابه ای است بالای کوه سبلان اردبیل. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعه بیابانی.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری فلاورجان و یکهزارگزی راه گرکن. سکنهء آن 22 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه بید.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش نصرت آباد شهرستان زاهدان، واقع در 31هزارگزی جنوب خاوری نصرت آباد و 18هزارگزی شوسهء زاهدان به خاش. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی. سکنهء آن 558 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات. و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلعهبی در.

[قَ عَ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از زن بکر. (مجموعهء مترادفات) :
خویش را بهر چه وابسته به دختر کردن
نفس را بندیِ این قلعهء بی در کردن.
اول شرف (از مجموعهء مترادفات).

قلعهء بیدر.

[قَ عَ یِ بَ دَ] (اِخ) نام قلعه ای است بالای کوه شیراز و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (آنندراج).

قلعه بیگ.

[قَ عَ بِ] (اِخ) از دهستان قنقری پایین (سفلی) بخش بوانات شهرستان آباده، واقع در 26هزارگزی باختر سوریان و 30هزارگزی شوسهء اصفهان به شیراز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 123 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات، حبوب، میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه بیگلر.

[قَ عَ بِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 24هزارگزی شمال باختری قوچان و 2هزارگزی شمال شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 574 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه پاچه.

[قَ عَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 48 هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز و کنار راه مالرو درماهی بالابه گشان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 449 تن است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر، پنبه، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه پایان.

[قَ عَ] (اِخ) از دههای اشرف مازندران است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 168 شود.

قلعه پایان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلباد بخش بهشهر شهرستان ساری، واقع در 12هزارگزی خاور بهشهر بین راه آهن و شوسه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 615 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن برنج، غلات، پنبه، توتون سیگار، مختصر مرکبات، صیفی و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه پایین.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش ایوانکی شهرستان دماوند، واقع در یک هزارگزی جنوب ایوانکی. موقع جغرافیایی آن دامنه کوه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 150 تن است. در زمستان و بهار از آب رودخانهء ساران و در تابستان آب آشامیدنی از آب انبار است. محصول آن غلات، خربزه، دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. خرابهء قلعه ماری و تپهء کیس از آثار قدیمهء این آبادی است. دو امامزاده به نام علی اسماعیل و علی ابراهیم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه پختوک.

[قَ عَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 17هزارگزی شمال خاوری فریمان، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 7 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه پرز.

[قَ عَ ؟] (اِخ) یکی از قلاع و استحکامات تنکابن که نزدیک سیاه ورز است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 47 شود.

قلعه پرگ.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعهء بزرگ و محکمی است و بجنگ نتوان ستدن. هوای آن گرم است. رجوع به فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص 159 شود.

قلعه پرویز.

[قَ عَ پَرْ] (اِخ) این قلعه در یک فرسنگی جنوب قریهء مریوت لارستان است. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعه پری.

[قَ عَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 12هزارگزی جنوب الیگودرز کنار راه مالرو چشمه مروارید به ایوندی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 70 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، پنبه و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه پسوه.

[قَ عَ پَسْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 38500گزی باختر مهاباد و 13500گزی خاور شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی و دارای 782 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء آواجیر و محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه پشه.

[قَ عَ پَ شِ] (اِخ) از دههای تنکابن است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص145).

قلعه پلنگان.

[قَ عَ پَ لَ] (اِخ) در یک ساعت وسه ربعی داغمرز واقع است. و در کنار غربی شبه جزیره ساخته شده است. هشت ضلعی است با برجی در طرفین آن، فاصله بین برجها هشتاد قدم است. در زمان ناصرالدین شاه 35 تن از سربازان پادگان اشرف در این قلعه برای حفاظت قشون شاهی و مقابله حملات دزدان ترکمن بودند. (ترجمه مازندران و استرآباد رابینو ص89).

قلعه پوران.

[قَ عَ] (اِخ) در کوههای رامیان قرار دارد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 172).

قلعه پوق پاق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 10هزارگزی جنوب کرمانشاه و یک هزارگزی شمال راه فرعی سروناز به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 205 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه پهن دز.

[قَ عَ پَ دِ] (اِخ) این قلعه در نیم فرسنگی شیراز است. برای آن چاهی از سنگ کنده اند. بنایی است از قبل از اسلام. عمادالدولهء دیلمی به سال 327 ه . ق. آن را تعمیر کرد و به قلعهء چاه بندر هم معروف است. (جغرافیای غرب ایران ص 128).

قلعه پیرو.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 23هزارگزی جنوب فهلیان کنار رودخانهء کنی. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه تارم.

[قَ عَ رِ] (اِخ) قلعه ای است که در استحکام به قلعه پرگ نمیرسد و دارای هوایی گرم است. (فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص159).

قلعه تاسیان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، در 38500گزی باختر مهاباد و 16500گزی خاور شوسهء خانه بنقده قرار گرفته و موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل، مالاریایی و دارای 407 تن سکنه است. آب آن از رودخانه آواجیر و محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه تبر.

[قَ عَ ؟] (اِخ) بر سه فرسنگی شیراز است به طرف جنوب مایل به مشرق و بر کوهی است که به هیچ کوه پیوسته نیست و بر آنجا چشمه مختصری است. (نزهة القلوب ص133). و رجوع به تبر (قلعه) شود.

قلعه تبرجهرم.

[قَ عَ ؟] (اِخ) این قلعه در بیست فرسنگی شرقی جهرم است. بسیار جای محکمی است و راهش بسیار سخت است. (جغرافیای غرب ایران ص 129).

قلعه تبریزی.

[قَ عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرپنیران بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 110 هزارگزی شمال خاور زرقان کنار راه فرعی سرپنیران به سعادت آباد موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 191 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و میوجات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه تپه.

[قَ عَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 32500گزی مهاباد و 12500گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. این ده کوهستانی و معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 465 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه تپه.

[قَ عَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری بجنورد و 4هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 54 تن، آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه تخت طاوس.

[قَ عَ تَ وو] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 41هزارگزی شمال زرقان و کنار شوسهء شیراز به اصفهان. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه ترک.

[قَ عَ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری هرسم و جنوب خاوری شاه آباد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان از هرسم اتومبیل میتوان برد. این دو در دو محل نزدیک به هم واقع شده و مزرعه ای به نام مله حصار جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه تسمه.

[قَ عَ تَ مِ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام، واقع در 13هزارگزی شمال باختری دره شهر و کنار جنوب راه مالرو ایلام. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 338 تن است. آب آن از رودخانهء صیمره و محصول آن غلات، لبنیات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه تک.

[قَ عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیار بخش بروجن شهرستان شهرکرد، واقع در 53هزارگزی شمال باختر بروجن و 12هزارگزی راه شلمزار به شهرکرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 903 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات حبوب، کتیرا، انگور، سیب، گوجه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قلعه تک.

[قَ عَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد. این ده در 55 هزارگزی شمال باختر اردل واقع است. سکنهء آن 28 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قلعه تل.

[قَ عَ تَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز است. این دهستان بین دهستانهای ابوالعباس، باغ ملک و جنوب بخش ایذه واقع است. موقع طبیعی دهستان کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریایی است. این دهستان از 17 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 3500 تن میباشد. و قراء مهم آن عبارتند از: تکیه، بی بی گل و مرده تنبی. مرکز دهستان آبادی قلعه تل و آب مصرفی آن از چشمه و چاه و قنات تأمین می گردد و محصول آن غلات، برنج، میوه جات و بلوط و شغل عمدهء مردان زراعت و گله داری است. راه های دهستان مالرو است و ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهء تل.

[قَ عَ یِ تَ] (اِخ) این قلعه از بنای محمدتقی خان بختیاری از قوم چهارلنگ است که معاصر فتحعلیشاه بوده است. (جغرافیای غرب ایران ص 129).

قلعه تل.

[قَ عَ تَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان قلعه تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز، واقع در 12هزارگزی شمال باغ مالک، کنار راه اتومبیل رو هفتگل به ایذه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است، سکنهء آن در حدود 800 تن است. آب آن از چشمه و قنات و چاه و محصول آن غلات، میوه و شغل اهالی زراعت. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء چهارلنگ بختیاری هستند. این ده دبستان و از آثار قدیمه قلعه خرابه هایی دارد که در روی سنگهای آن صورتهائی نقش شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه تل.

[قَ عَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 12هزارگزی خاور فهلیان و 3هزارگزی خاور شوسهء بهبهان به کازرون. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه تل گوه.

[قَ عَ تُ گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 10هزارگزی جنوب خاور فهلیان و کنار شوسهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنه آن 78 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه تیرخدای.

[قَ عَ خُ] (اِخ) این قلعهء بخبر(1)است بر کوهی در غایت بلندی و بدین سبب آن را بدین نام خوانند. (نزهة القلوب ص 133).
(1) - ظ: بخیره.

قلعه تیمی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان، واقع در 43 هزارگزی جنوب باختری بهبهان و 7هزارگزی باختر شوسهء آغاجاری به بهبهان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن، آب آن از چشمه و چاه و محصول آن غلات، پشم، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه ثمورخان.

[قَ عَ ثَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم بخش مرکزی شهرستان بروجرد، واقع در 8 هزارگزی شمال باختری بروجرد و 9 هزارگزی شمال شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 245 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جابر.

[قَ عَ بِ] (اِخ) جایی است در اشبیلیه اندلس. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص244 و اسپانی و اسپانیا شود.

قلعه جبرائیل.

[قَ عَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 46هزارگزی شمال باختری سنقر و 2هزارگزی سلطانیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 145 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب، توتون و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه جاجیم و پلاس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جشنی.

[قَ عَ جِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرچهان بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در 48هزارگزی جنوب خاور سوریان کنار راه فرعی دیدگان به سرچهان. سکنهء آن 18 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعة جعبر.

[قَ عَ تُ جَ بَ] (اِخ) بر کنار فرات و در برابر صفین است که در آن جنگ میان معاویه و امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب اتفاق افتاد. این قلعه نخست به دوسر معروف بود مردی از بنی نمیر به نام جعبربن مالک بر آن دست یافت و به نام وی موسوم گشت. (از معجم البلدان). در دیار مضر واقع است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 191 شود.

قلعه جعفربیک.

[قَ عَ جَ فَ بِ] (اِخ)دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 6هزارگزی باختر شهر تویسرکان و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 153 تن است. آب آن از رودخانهء سرابی و محصول آن غلات، دیم، حبوب، پنبه، لبنیات، صیفی و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده به دوقلعه نیز معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جغد.

[قَ عَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیربخش حومهء شهرستان خرم، واقع در 22هزارگزی شمال خرم آباد و 15هزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاهان. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان فرش بافی و جل بافی است. راه مالرو دارد. مردم آن از طایفهء بیرالوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جق.

[قَ عَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش ارزن شهرستان همدان، واقع در 62هزارگزی جنوب خاوری قصبه رزن و 4هزارگزی جنوب خاوری طمه جی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 515 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوب، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جق.

[قَ عَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش زراب شهرستان سنندج، واقع در 44هزارگزی خاور زراب و راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانهء شیخان و محصول آن غلات، لبنیات، توتون، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جق جدید.

[قَ عَ جُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 26هزارگزی شمال خاوری بجنورد و 3هزارگزی باختر مالرو عمومی بجنورد نجف آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 659 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه جق کوچک.

[قَ عَ جُ چَ] (اِخ)دهی است از دهستان کرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 20هزارگزی شمال بجنورد و 4هزارگزی باختر مالرو عمومی بجنورد نجف آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه جقه.

[قَ عَ جِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 52هزارگزی شمال باختر دیواندره و کنار شوسهء دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانهء چشمه و محصول آن انگور، بادام، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جقه.

[قَ عَ جِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 12هزارگزی جنوب خاور دیواندره و 5هزارگزی راه شوسهء سنندج به دیواندره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جقه.

[قَ عَ جِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 36هزارگزی شمال باختری دیواندره و 11هزارگزی جنوب کرفتو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جقه.

[قَ عَ جِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخورهء بخش مرکزی شهرستان سقز، واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری سقز و کنار رودخانهء جعتو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 20 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد در جنوب باختر آبادی روی کوه آثار ابنیه قلعهء قدیم مشاهده میشود و به نام قلعه طلوع الشجر معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جلایر.

[قَ عَ جَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترنیان شهرستان بروجرد، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری اشترنیان و کنار راه مالرو جان بالغ به دره صیدی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 85 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جمشید.

[قَ عَ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در یک هزارگزی جنوب سبزواران. سر راه فرعی سبزواران به کهنوج. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعهء جنبدملغان.

[قَ عَ یِ ؟] (اِخ)قلعه ای است که به یک تن نگاه توان داشت. و هوای معتدل دارد. (فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 160).

قلعه جنگ.

[قَ عَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قبلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول، واقع در 68هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و 5هزارگزی شمال ایستگاه راه آهن شهبازان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین در 15هزارگزی باختر ضیاءآباد و 13هزارگزی راه زنجان. موقع جغرافیایی این ده کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 359 تن، آب آن از چشمه سار و رودخانه اورند و محصول آن غلات، گردو و مختصر کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی و گلیم و جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در دوهزارگزی شمال خاوری سراب و 2هزارگزی شوسهء سراب اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 2539 تن است. آب آن از نهر و چاه و محصول آن غلات و حبوب و محصول دامی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 10هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 955 تن است. آب آن از رودخانهء قلعه جوک و چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودولی بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 26هزارگزی جنوب باختری مراغه و در مسیر شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 792 تن، آب آن از رودخانهء مردی و قنات و چشمه و محصول آن غلات و چغندر و کشمش و بادام و نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه و شعبهء تلفن و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه، واقع در 9500گزی شمال خاوری تکاب و 10هزارگزی خاور راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ. این ده کوهستانی و دارای هوای معتدل سالم است. سکنهء آن 62 تن آب از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، حبوب، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 2500گزی جنوب باختری ماکو. به شوسهء ماکو و بازرگان راه شوسه دارد. موقع جغرافیایی آن دره کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 559 تن است. آب آن از رودخانهء زنگمار و محصول آن غلات، زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه، واقع در 5500گزی شمال باختری نقده و 2500گزی جنوب شوسهء نقده به اشنویه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 529 تن، آب آن از رود کدار و محصول آن غلات، برنج، چغندر، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 3هزارگزی جنوب اردبیل و 25هزارگزی شوسهء اردبیل به خلخال. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 458 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در 16هزارگزی باختر سراسکند و 10هزارگزی شوسهء سراسکند تبریز و 11هزارگزی خط آهن میانه مراغه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنه آن 413 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 17500گزی جنوب خاوری ارومیه و 500گزی خاور شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 203 تن، آب آن از رود باراندوز و محصول آن غلات، توتون، انگور، حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 29500گزی جنوب خاوری مهاباد و 12500گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 199 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گاوداری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 27500گزی جنوب مهاباد و 2500گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 189 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیکله بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 25500گزی جنوب هوراند. در مسیر شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 167 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کیوی بخش سنجید شهرستان هروآباد، واقع در 18000گزی شمال مرکز بخش (کیوی) و 15هزارگزی شوسهء اردبیل هروآباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 63 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو، واقع در 54000گزی شمال باختری پلدشت و 30هزارگزی شمال راه ارابه رو ایرند به ماکو. این ده در دره واقع و دارای هوایی معتدل و سالم است. سکنهء آن 35 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرورود بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 43هزارگزی شمال باختر رزن و 24هزارگزی باختر دمق. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان از طریق دمق و بابانظر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 15 هزارگزی شمال سنقر و 4هزارگزی باختر راه فرعی سنقر به گردکانه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از رودخانه و رود و محصول آن غلات، حبوب، توتون، انگور، قلمستان، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش ارکو از شهرستان ایلام، واقع در 3 هزارگزی شمال باختری قلعه دره و کنار راه مالرو ایلام. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 340 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 8هزارگزی شمال خاوری هرسین، مابین زازرم و حسن بقعه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در تابستان از کهریز اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جوق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابک بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 28هزارگزی شمال باختری تربت حیدریه و 15هزارگزی شمال شوسهء عمومی تربت به کاشمر. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 1023 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات پنبه، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه جوق الفلو.

[قَ عَ اِ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 23هزارگزی جنوب بخش و 17هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 174 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن حبوب، غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق سنگی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در 32هزارگزی جنوب بستان آباد و 26هزارگزی شوسهء میانه به بستان آباد. موقع آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جوق کوه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد بخش بستان شهرستان تبریز، واقع در 33هزارگزی جنوب بستان آباد و 26هزارگزی شوسهء میانه بستان آباد. این ده کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 115 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه جه.

[قَ عَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. و کنار رودخانهء لیله. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری. سکنهء آن 150 تن، آب آن از رودخانهء لیله و محصول آن غلات، لبنیات، محصولات جنگلی مانند: مازو، بلوط، سقز، کتیرا و غیره و شغل اهالی گله داری است. و در تابستان به ارتفاعات مجاور میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه جهانبخش.

[قَ عَ جَ هامْ بَ] (اِخ)دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 5هزارگزی شمال باختری زاغه و 2هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 121 تن است، آب آن از نهر زاغه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء دالوند هستند. و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جهانگیر.

[قَ عَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغه بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 20هزارگزی شمال دورود و کنار راه مالرو بهرام آباد به خواهران. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 32 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه جی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان، بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 18هزارگزی شمال باختر رزاب و 10هزارگزی شمال راه اتومبیل رو مریوان به رزاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن. غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه جیق.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفربای بخش گمیشان، شهرستان گنبد قابوس، واقع در 12000گزی خاوری گمیشان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 1000 تن است. آب آن از چاه و لب شور و محصول آن غلات، حبوب، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم بافی و نمدمالی است. تپه های متعدد از آثار ابنیه قدیم در اطراف این ده وجود دارد. راه آن فرعی است. و از دو محل بالا و پایین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه جیق نجفقلی.

[قَ عَ نَ جَ قُ] (اِخ)دهی جزء دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 20هزارگزی جنوب ترکمان و 15هزارگزی شوسهء تبریز به میانه و 4هزارگزی خط آهن به تهران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است سکنهء آن 451 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه جیگ.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو، واقع در 48هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و 8هزارگزی باختر راه ارابه رو دره شام. این ده کوهستانی و معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 28 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه چرکس.

[قَ عَ چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دزکرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 75هزارگزی باختر اقلید و 21هزارگزی جنوب راه فرعی خسرو شیرین به سرحد چهاردانگه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 562 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی، زراعت است. این ده دبستان دارد و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه چشمه.

[قَ عَ چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیر بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز، واقع در 35هزارگزی باختر مسجدسلیمان و 5هزارگزی خاور شوسهء مسجدسلیمان به لالی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل آنان کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه شوسه دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه چغا.

[قَ عَ چُ] (اِخ) دهی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 52هزارگزی خاور اردکان و یک هزارگزی راه فرعی خانی من به پُل خان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 138 تن است. آب آن از رود کر و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه چک.

[قَ عَ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان ریکان بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در 18هزارگزی جنوب خاور گرمسار و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء سمنان به تهران. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار و انجیر و شغل اهالی کشاورزی و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه چم.

[قَ عَ چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اراضی نیزار از بخش مرکزی شهرستان قم. این ده در 40هزارگزی جنوب باختری قم قرار دارد. موقع جغرافیایی آن جلگه کنار رودخانه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانهء قم و محصول آن غلات، پنبه، انار و انجیر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه چندار.

[قَ عِ ؟] (اِخ) دهی جزء دهستان برغان ولیان بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 31هزارگزی باختر کرج و 7 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین. این ده در دامنه قرار گرفته و هوایی سردسیری دارد. سکنهء آن 984 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند، صیفی، لبنیات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان و راه مالرو دارد و از طریق کردان ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه چوب گرگ.

[قَ عَ گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مزارعی بخش برازجان شهرستان بوشهر، واقع در 60هزارگزی شمال برازجان و ساحل رودخانهء شاپور. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه چه.

[قَ عَ چِ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 8000گزی جنوب مینودشت موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 140 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، ابریشم، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان پارچهء ابریشمی و کرباس و شال و چادر شب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه چه.

[قَ عَ چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سردرود بخش اسکو شهرستان تبریز، واقع در 11هزارگزی شمال اسکو و در مسیر شوسهء تبریز به مراغه و خط آهن مراغه به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 155 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، کشمش، بادام، زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه چه.

[قَ عَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان قل جق بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 12هزارگزی شمال خاوری شیروان و 8هزارگزی شمال شوسهء عمومی قوچان شیروان موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیری. سکنهء آن 519 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه چه.

[قَ عَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان خانمیرزا بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 25هزارگزی خاور لردگان و 6هزارگزی راه لردگان به پل کره. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 184 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول آن غلات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی، جاجیم و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه چهریق.

[قَ عَ چَ] (اِخ) قلعه ای است معروف بر بالای آن تخته سنگی است که با پله باید بالای آن رفت. آنجا قلعه ای است که برجهایش را هم از سنگ تراشیده اند. (جغرافیای غرب ایران ص129). و رجوع به چهریق شود.

قلعه چی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 9هزارگزی شمال خاوری بوکان و 6هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل و سالم است. سکنهء آن 222 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه حاتم.

[قَ عَ تَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان بروجرد است. این دهستان از شمال به دهستان اشترنیان، از جنوب به قصبهء اسدخانی، از خاور به دهستان همت آباد و از باختر به قصبه شیخ میری و کوه گردش محدود است. موقع طبیعی آن جلگه و کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است. آب کلیهء قراء آن از رودخانهء الشتر و چشمه تأمین میگردد. راه اغلب قراء آن اتومبیل رو است. این ده از 93 آبادی تشکیل گردیده و در حدود 13000 تن جمعیت دارد. قراء مهم آن عبارت است از: گوشه گابله، گوشه چهار چنار، خیال، گندن و گیلان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه حاتم.

[قَ عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم بخش حومهء شهرستان بروجرد، واقع در 5هزارگزی شمال شوسهء بروجرد به اشترنیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 650 تن است. آب آن از قنات و چشمه و رود ماالنهر و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه حاتم خانی.

[قَ عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر و کنار راه اتومبیل رو مانیزان به ملایر، موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 274 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، قلمستان و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان، قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه حاج بهروز.

[قَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان دزکرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 75هزارگزی باختر اقلید و 21هزارگزی جنوب راه فرعی خسرو شیرین به سرحد چهاردانگه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. سکنهء آن 353 تن است. آب آن از چهل چشمه شهیدان و محصول آن غلات، حبوب و انگور و شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه حاجی.

[قَ عَ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه حاجی امین.

[قَ عَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 4هزارگزی شمال باختر سنقر و کنار راه فرعی سنقر به ده عباس. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 265 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات حبوب، توتون، قلمسان، زردآلو و شغل اهالی زراعت، قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه حاجی ده ملا.

[قَ عَ دِهْ مُلْ لا](اِخ) دهی است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، واقع در 25000گزی جنوب باختری شاهرود به دامغان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 400 تن این ده از آب ده ملا مشروب میشود و محصول آن غلات، پنبه، میوه جات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه حاجیعلی.

[قَ عَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 4هزارگزی شمال زاغه و 4هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 122 تن است. آب آن از سراب زاینده رود و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. مزرعهء کلی خان جزء این دهستان میباشد و صنایع دستی زنان فرش بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء دالوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه حاجی علی اصغر

[قَ عَ عَ اَ غَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دزکرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 83هزارگزی جنوب باختر اقلید و 14هزارگزی شمال راه فرعی کاکان به تل خسروی. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 51 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت است. معدن نمک دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه حاجی محمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 123 هزارگزی جنوب خاور کنگان و 15000 گزی جنوب راه فرعی لار به گله دار. سکنهء آن 32 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) از نقاطی است در جنگل زیارت استرآباد که خرابه هائی در آن دیده میشود. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 171 شود.

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 3000گزی جنوب خاوری گرگان و کنار راه شوسهء گرگان به نهارخوران. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از رودخانهء خاصه رود. و محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سوران شهرستان سراوان، واقع در8000گزی باختر سوران و 3000گزی جنوب راه فرعی سوران به خاش. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان جری بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 45هزارگزی باختر قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 127 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) ده مرکز دهستان پیچرانلو بخش باجگیران شهرستان قوچان، واقع در 30هزارگزی جنوب باختری باجگیران و 4هزارگزی جنوب مالرو عمومی باجگیران به نظرعلی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 359 تن، آب آن از چشمه محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و هیزم کنی و قالی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. و دارای دبستان و پاسگاه ژاندارمری و 6 باب دکاکین مختلفه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حسن.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، واقع در 18هزارگزی شمال فدیشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 112 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حسن آباد.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خامه بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در 8هزارگزی جنوب خاوری شبستر و 4هزارگزی شوسهء صوفیان به شاهپور. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 68 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه حسن خان.

[قَ عَ حَ سَ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 8هزارگزی شمال خاور علیشاه عوض و 2هزارگزی جنوب راه تهران قزوین و کاروانسرای سنگی. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 869 تن است. آب آن از قنات و رود کرج دائم و محصول آن غلات، بنشن، چغندر، صیفی، باغات میوه و انگور و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء میاندوآب جزء این ده است. راه مالرو دارد و از طریق اسماعیل ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه حسین.

[قَ عَ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 15هزارگزی شمال باختری مشهد کنار کشف رود. موقع جغرافیایی آن جلگه معتدل است. سکنهء آن 199 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حسین آباد.

[قَ عَ حُ سَ] (اِخ) از دههای اشرف مازندران است. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 168 شود. و رجوع به حسین آباد شود.

قلعه حسینعلی.

[قَ عَ حُ سَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم، واقع در 23هزارگزی جنوب راین و 28هزارگزی باختر شوسهء بم به کرمان. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعة حماد.

[قَ عَ تُ حَمْ ما] (اِخ) شهری است متوسط بین اکم و اقران. این شهر دارای قلعه ای بزرگ است بر قلهء کوهی و آن را تاقربوست نامند و آنگونه که دربارهء آن نقل میکنند این قلعه به قلعهء انطاکیه شباهت دارد. این شهر پایتخت بنی حمادبن یوسف ملقب به لکین بن زیری بن مناد صنهاجی بربری است. وی نخستین کسی است که آن را به سال 370 ه . ق. بنیاد گذاشت. بین آن و بسکرة دو مرحله و تا قسنطینیه الهواء چند روز و تا سطیف سه مرحله فاصله است. (از معجم البلدان).

قلعه حمام.

[قَ عَ حَمْ ما] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش جنت آباد شهرستان مشهد، در جنوب باختری صالح آباد واقع است. موقع دهستان کوهستانی و هوای آن معتدل است کلیهء قراء این دهستان در شمال و جنوب شوسهء مشهد و صالح آباد واقع است. این دهستان 27 آبادی بزرگ و کوچک و قراء مهم آن عبارت است از درزآب که 515 تن جمعیت دارد و قلعه گبر که 447 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حمام.

[قَ عَ حَمْ ما] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و سر راه شوسهء نظامی تربت جام به جنت آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 43 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حمام رسول.

[قَ عَ حَمْ ما مِ رَ](اِخ) دهی مرکز دهستان قلعهء حمام بخش صالح آباد شهرستان مشهد، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری صالح آباد. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 364 تن آب آن از قنات و محصول آن غلات، ذرت، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طوایف تیموری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حمام لعل محمد.

[قَ عَ حَمْ ما لَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 30هزارگزی جنوب باختری صالح آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 435 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه حمود.

[قَ عَ حَ] (اِخ) قلعه حیمد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). رجوع به قلعهء حمید شود.

قلعه حمید.

[قَ عَ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان جایزان بخش رامهرمز شهرستان اهواز، واقع در 53هزارگزی جنوب خاوری رام هرمز و 3هزارگزی خاور شوسهء مارون به آغاجاری. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء مارون و محصول آن غلات، برنج، کنجد، بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء سادات هستند. این آبادی را قلعهء حمود هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه حمیص.

[قَ عَ ؟] (اِخ) در شام واقع است. (نخبة الدهر دمشقی ص 206). رجوع به قلعهء نجمه و حمص و حمیص شود.

قلعه حنیفه.

[قَ عَ حَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در60هزارگزی شمال باختری شوسهء شاه زند به ازنا. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه حیدر.

[قَ عَ حَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر، واقع در 2هزارگزی شمال باختر گناوه در ساحل خلیج فارس. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر و مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات و خرما. و شغل اهالی زراعت است. این ده دارای گارد گمرکی و راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه حیدر.

[قَ عَ حَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گروه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 35هزارگزی خاور راه فرعی ساردوئیه راین. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه حیدر.

[قَ عَ حَ دَ] (اِخ) ده کوچکی از بخش راین شهرستان بم، واقع در 24هزارگزی جنوب راین. کنار رودخانهء قمرود سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه خادنگان.

[قَ عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان شهرستان کازرون، واقع در 13هزارگزی جنوب خاور فهلیان و کنار شوسهء فهلیان به کازرون موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیر و مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه خاکی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و 8هزارگزی جنوب شوسهء نظامی تربت جام به جنت آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه گرمسیری است. سکنهء آن 116 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه خاکی مریدار.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 37هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و سر راه فرعی قلعهء حمام به طیبات موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 126 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه خالصه.

[قَ عَ لِ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه، واقع در 12هزارگزی خاور بناب و 3هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 215 تن است. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چاه و محصول آن غلات، پنبه، چغندر، کشمش، بادام، حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه خان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر، واقع در 20هزارگزی جنوب شهر ملایر و 3هزارگزی جنوب شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه خان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و کنار راه تابستانی شوشتر به بندقیر و کنار شمال خاوری شط العرب. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 2500 تن است. آب آن از رود شطیط و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است راه در تابستان اتومبیل رو است. و ساکنین از طایفهء عرب هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهء خان ببین.

[قَ عَ یِ ؟] (اِخ) موضعی است در استرآباد. رابینو آرد: آب شیرآباد که چقلی هم نام دارد و از میان قلعهء خان ببین و جلگه قره طغان و سپس از اراضی قجق میگذرد. (مازندران و استرآباد رابینو ص 114).

قلعه خانجان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کبریت بخش پاپی شهرستان خرم آباد، واقع در 27هزارگزی باختر سپیددشت و 27هزارگزی باختر ایستگاه سپید دشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن، آب آن از سراب طویله و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء پاپی هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه خانی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری کوزران و یک هزارگزی خاور راه فرعی کوزران به چهارزبر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوب، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان اتومبیل میتوان برد. قلعهء خرابهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه خدامروت خان.

[قَ عَ خُ مُ رُوْ وَ](اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 14هزارگزی شمال کوزران و سر راه فرعی کوزران به ثلاث. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، حبوب، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه خدایار.

[قَ عَ خُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران. سکنهء آن 50 تن است. و زارعین آن در نصرت آباد ساکن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه خرابه.

[قَ عَ خَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارادان بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در 14هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به سمنان. این ده در دامنه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار، انجیر و شغل اهالی زراعت است. قلعه خرابهء قدیمی دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

قلعه خرشه.

[قَ عَ خُ شَ] (اِخ) بر پنج فرسنگی جهرم نهاده است. رجوع به فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص131، 157 و قلعهء خورشه شود.

قلعه خرمه.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعه ای محکم است در میان عمارتها و هوای آن معتدل است و آب مصنعه دارد. (فارسنامهء ص 159) (نزهة القلوب ص 133).

قلعه خلیفه.

[قَ عَ خَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر، واقع در 17هزارگزی جنوب شهر ملایر و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 967 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، انگور، صیفی، قلمستان و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه خلیل.

[قَ عَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 24هزارگزی خاور الیگودرز و 4هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به گلپایگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 335 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، پنبه، چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه خلیلی.

[قَ عَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان همایجان بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 12هزارگزی جنوب خاور اردکان، کنار شوسهء شیراز به اردکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریایی است. و سکنهء آن 510 تن است. آب آن از رودخانهء شش بیر و محصول آن غلات، برنج، حبوب، و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه خندان.

[قَ عَ خَ] (اِخ) دژی است قدیمی در استرآباد که اینک ویرانه است و زمانی هم به قلعهء خلعت پوشان معروف بود. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 102).

قلعهء خواجو.

[قَ عَ یِ خوا / خا] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 7هزارگزی جنوب خاوری ورامین و سر راه نیمه شوسهء جوادآباد. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 770 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. تپه ای از آثار قدیم دارد. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه خواجو.

[قَ عَ خوا / خا] (اِخ) دهی است از بخش قلعهء زراس شهرستان اهواز، واقع در 13هزارگزی جنوب قلعه زراس و کنار راه مالرو چهل شبه به آب جهرود. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد و اهالی در تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه خواجه.

[قَ عَ خوا / خا جِ] (اِخ)دهی است از دهستان کرجی بخش واران شهرستان فریدن، واقع در 41هزارگزی شمال باختر داران و 12هزارگزی باختر راه ازنا به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 313 تن، آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوب، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه خواجه ها.

[قَ عَ خوا / خا جِ] (اِخ)دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در یکهزارگزی جنوب باختری اسفراین. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 251 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه خوادان.

[قَ عَ خوا / خا] (اِخ)قلعه ای است محکم و در ولایت فسا واقع است هوایی معتدل دارد و آبش از مصانع است. (نزهة القلوب ص 133).

قلعه خوار.

[قَ عَ خوا / خا] (اِخ) قلعه و حصاری است در خوار نه سخت و هوایی معتدل دارد. (فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص157 و 123) (نزهة القلوب ص133).

قلعه خورشه.

[قَ عَ ؟] (اِخ) بر پنج فرسنگی جهرم بر کوهی بلند نهاده است و هوایش معتدل مایل به گرمی است. (نزهة القلوب ص 133).

قلعة خولان.

[قَ عَ خَ] (اِخ) بین جزیرهء خفراء و اشبیلیه واقع و مشهور است. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 297 شود.

قلعه خیبر.

[قَ عَ یِ خَ / خِ بَ] (اِخ) نام قلعهء معروفی است در خیبر که به دست امیرالمؤمنین علی گشوده شد :
زورآزمای قلعهء خیبر که بند او
در یکدگر شکست ببازوی لافتی.سعدی.

قلعه خیران.

[قَ عَ خَ] (اِخ) قلعهء محکم و استواری است که در یکی از شهرهای معروف اندلس قرار دارد. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص202 شود.

قلعه خیرقلی.

[قَ عَ خَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند، واقع در 3هزارگزی شمال خاوری شهر نهاوند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه دار.

[قَ عَ / عِ] (نف مرکب)قلعه دارنده. قلعه بان. دژبان :
قلعه داران خزینه ها بردند
قلعه را با کلید بسپردند.نظامی.

قلعه داراب.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریمله بخش حومهء شهرستان خرم آباد مرکز دهستان، واقع در 18هزارگزی شمال خرم آباد و 9هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه و در جلگه معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن، آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و فرش بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء بیرالوند هستند و برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه داراب خان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پایین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 21هزارگزی شمال باختر رباط به ماهیدشت و 2هزارگزی شمال شرف. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 650 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. چوپانان گله های ده را زمستان به گرمسیر و تابستان به ارتفاعات ییلاقی میبرند. راه فرعی آبادی از راه شوسهء کرمانشاه از دماغه کوه زنگلیان منشعب میگردد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه دار سپهر.

[قَ عَ رِ سِ پِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب. (آنندراج).

قلعه دچه.

[قَ عَ دَچْ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 15هزارگزی جنوب دزفول و 15هزارگزی باختری شوسهء دزفول به شوشتر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد. و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهء دختر.

[قَ عَ یِ دُ تَ] (اِخ) این قلعه در فیروزآباد خواجه است بالای کوه چنین نشان میدهد که این قلعه وقتی آباد و آتشکدهء فیروزآباد بوده. عمارت و حمام دارد. (جغرافیای غرب ایران ص129).

قلعه دختر.

[قَ عَ دُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 3هزارگزی شمال باختری قلعه کلات مرکز دهستان و 43هزارگزی شمال شوسهء بهبهان به آرو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 60 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه دختر.

[قَ عَ دُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 19هزارگزی جنوب درمیان و 4هزارگزی خاور مالرو عمومی درمیان به سربیشه. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 59 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه دختر.

[قَ عَ دُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند ، واقع در 41هزارگزی جنوب خاوری قاین موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه آن 130 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه دختر.

[قَ عَ دُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 15هزارگزی جنوب باختری فریمان و سر راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 202 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه دختران.

[قَ عَ دُ تَ] (اِخ) این قلعه در نزدیکی شوشتر است در عقیلی که سه فرسنگی شوشتر است بالای کوه بناء شهری ساخته اند. غاری هم در نزدیکی این قلعه در وسط کوه دیده میشود. (جغرافیای غرب ایران ص 129).

قلعه دختر گبر.

[قَ عَ دُ تَ رِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، واقع در 39هزارگزی باختری شهر نهاوند و 2هزارگزی کنگاور کهنه. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه درا.

[قَ عَ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قنقری پائین بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در 33 هزارگزی جنوب باختر سوریان و 18 هزارگزی شوسهء اصفهان به شیراز. سکنهء آن 45 تن است. این قریه را زرگاه نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه درگاه.

[قَ عَ دَ] (اِخ) از دههای لاریجان است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 154).

قلعه دروقه.

[قَ عَ ؟ قَ] (اِخ) شهری است از اقلیم ارنیط اندلس. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص 79 شود.

قلعه درویش.

[قَ عَ دَرْ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 18هزارگزی جنوب اردل و 12هزارگزی راه عمومی مالرو. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 392 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، باغات انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه دره.

[قَ عَ دَ رِ] (اِخ) ده مرکزی بخش از شهرستان ایلام، واقع در 5 هزارگزی جنوب مرکز شهرستان ایلام. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 320 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه دره سی.

[قَ عَ دَ رِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش حومهء شهرستان ماکو. از شمال و خاور به دهستان ساری سوباسار و مرز ترکیه و ایران و از جنوب به دهستان به به جیک و چالدران و از باختر به آواجیق محدود است. قسمت شمالی این دهستان معتدل و بقیه کوهستانی سردسیر است. آب مزروعی آن از رودخانه های ساری سوزنگمار و آق چای و چشمه تأمین میگردد. محصولات عمده اش غلات و شغل عمدهء ساکنین آن گله داری و صنایع دستی شان گلیم بافی است. صادراتشان روغن و پشم و جزئی غلات است. دهستان قلعه دره سی از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 5990 تن و قراء عمده آن بازرگان، باغچه چوق دانا، لوی بزرگ و کوچک سنگر، قلعهء جوق کچوت. راه شوسه بازرگان و ماکو و پلدشت از این دهستان عبور مینماید. رودخانه های آن عبارتند از: رودخانهء ساری سو که از باطلاق های کشور ترکیه سرچشمه گرفته از قسمت شمال باختری این دهستان داخل خاک ایران شده و پس از مشروب نمودن بعضی قراء داخل دهستان ساری سوباسار میگردد. رودخانهء زنگمار که از کوههای ساری اوجاق و چرگین سر چشمه گرفته و از قسمت باختر داخل این دهستان میگردد و قسمت اول این رودخانه به نام آق چای معروف و در نزدیکی آبادی شاطر رودخانه ساری و چشمه سارهای بازرگان با این رود ملحق شده و از وسط این دهستان به طرف خاور جریان دارد. و از همان محل تلاقی دو رودخانه به این طرف به نام زنگمار معروف می باشد و پس از مشروب نمودن مزارع داخل دهستان ساری سوباسار میگردد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه دز.

[قَ عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بالا بخش الوار گرم سیری شهرستان خرم آباد، واقع در 17هزارگزی شمال حسینیه و 7هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 320 تن است. آب آن از رودخانهء تلارود و محصول آن غلات لبنیات، و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. و ساکنین از طایفهء فیلاوند هستند و برای تعلیف احشام به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهء دزآب.

[قَ عَ یِ دِ] (اِخ) این قلعه در جنوب شمس الدین عرب در بالای کوه درباوی کهکیلویه میباشد. (جغرافیایی غرب ایران ص128).

قلعه دزد.

[قَ عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سردسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 16 هزارگزی شمال شوسهء آرو به بهبهان و 22 هزارگزی خاوری بهبهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. و ساکنین از طایفهء بویر احمد هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه دزدان.

[قَ عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، واقع در 12هزارگزی شمال فدیشه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است سکنهء آن 411 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعهء دزسلیمان.

[قَ عَ یِ دُ سُ لَ] (اِخ)این قلعه در شرق شمس الدین عرب در باوی کهکیلویه میباشد. (جغرافیای غرب ایران ص 129).

قلعه دزصفرخان.

[قَ عَ دِ صَ فَ] (اِخ)دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول، واقع در 36هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و 3هزارگزی باختری راه آهن اندیمشک به تهران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهء دزکوه.

[قَ عَ یِ دِ] (اِخ) این قلعه در دوفرسنگی قصبهء ده دشت است در کهکیلویه نیم فرسنگ بالای آن کوه وسعت دارد آبش از چشمه ای است شیرین و گوارا در این کوه جنگل بلوط بسیار است. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه دژ.

[قَ عَ دِ] (اِخ) ده مرکز دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 100هزارگزی شمال میناب و سر راه مالرو کلاشگرد به میناب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 600 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو و پاسگاه ژاندارمری دارد. مزارع قنبرآباد، محمدآباد، حاجی آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه دم دم.

[قَ عَ ؟] (اِخ) این قلعه در صومای روی تخته سنگی بنا شده است. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه دنبه.

[قَ عَ دُمْ بَ] (اِخ) در چهار فرسنگی شرق داراب بنا شده و آبش از قنات است. (جغرافیای غرب ایران). رجوع به قلعه رنبه شود.

قلعه دوز.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد گرمسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، در 6هزارگزی شمال آرو به بهبهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از رودخانهء خیرآباد و محصول آن غلات، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. صنایع دستی گلیم و جوال بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء بویراحمد گرمسیری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه دوستی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 7هزارگزی شمال باختری زاغه و 2هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 195 تن است. آب آن از سراب زاغه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء دالوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه دوستی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قائد رحمت بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 17هزارگزی شمال خاوری زاغه و 4هزارگزی شمالی اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 95 تن است. آب آن از چشمه شاه محمد و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه دولت.

[قَ عَ دَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول، واقع در 3هزارگزی شمال باختری اندیمشک و کنار شوسهء اندیمشک به خرم آباد. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه ده.

[قَ عَ دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در 12هزارگزی شمال بستان آباد در مسیر شوسهء اردبیل به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیری است. سکنهء آن 262 تن است. آب آن از زهاب اوجان چای و چشمه و محصول آن غلات، یونجه، درخت تبریزی، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه ده خانجان.

[قَ عَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش شهرستان کرمانشاهان و فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه دیدار.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، واقع در 48هزارگزی شمال باختر آوج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 348 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، انگور و مختصر عسل و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه دیده بان.

[قَ عَ دی دَ] (اِخ) این قلعه در لارستان واقع است، آبش از آب انباری است که بوسیلهء آب باران پر میشود و از بناهای قبل از اسلام است. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه ذرتی.

[قَ عَ ذُرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند، واقع در 9هزارگزی جنوب شهر نهاوند و 4هزارگزی باختری راه شهر نهاوند به ملایر و بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، کتیرا، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه ذکریا.

[قَ عَ ذَ کَ ریْ یا] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 2هزارگزی شمال خاوری کوزران و کنار رودخانهء قره سو. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 154 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان اتومبیل میتوان برد. گله داران در زمستان به گرمسیر حدود قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه راک.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 11هزارگزی جنوب باختری قلعه کلات مرکز دهستان و 46هزارگزی شمال شوسهء آرو به بهبهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه و جوال و پارچه بافی است. راه مالرو دارد. و ساکنین از طایفهء دشمن زیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه راک.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیری بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز، واقع در 33هزارگزی شمال باختری مسجد سلیمان و یکهزارگزی خاوری شوسهء مسجد سلیمان به لالی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی است و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 90 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت است و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه راه پونه.

[قَ عَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری چقلوندی و 6هزارگزی جنوب خاوری اتومبیل رو خرم آباد به چقلوندی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و سیاه چادر و طناب بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء مال اسد هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه رئیسان.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دز کرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 75هزارگزی باختری اقلید و 21هزارگزی جنوب راه فرعی خسروشیرین به سرحد چهاردانگه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 504 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه رئیسی.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 122 هزارگزی خاور شوسهء باغ ملک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه و پارچه بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه رباح.

[قَ عَ رَ] (اِخ)(1) از شهرهای بزرگ اقلیم ولجه اندلس است و دارای بارویی است از سنگ و بازارها و حمامها و تجارتخانه ها دارد. (معجم البلدان). و رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص77 و نخبة الدهر دمشقی ص243 و اسپانی و اسپانیا در همین لغت نامه شود.
(1) - Calatrava.

قلعه رحیم.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 6هزارگزی جنوب اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و سیاه چادر بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء اسدیان هستند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه رستم.

[قَ عَ رُ تَ] (اِخ) این قلعه در شوشتر واقع است. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه رستم.

[قَ عَ رُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 40هزارگزی جنوب خاوری دورود و 7هزارگزی جنوب راه آهن اهواز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و کوهستانی سردسیری است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه رسول سید.

[قَ عَ رَ سَیْ یِ] (اِخ)دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 38 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 2 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب و جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 446 تن است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه رش.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شپیران بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 55هزارگزی جنوب باختری سلماس. موقع جغرافیایی آن دره و سردسیری است. سکنهء آن 258 تن است. آب آن از چشمه و رود زولا و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. در دو محل بفاصلهء یک هزار گز به نام قلعه رش بالا و پائین مشهور است. سکنهء قلعه رش بالا 73 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه رش.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد ، واقع در 58هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 10هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 230 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه رشه.

[قَ عَ رَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش شهرستان مهاباد، واقع در 7500گزی جنوب باختری سردشت و 5هزارگزی جنوب شوسهء سردشت به مهاباد و کوهستانی و جنگلی و معتدل سالم است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات، توتون، کتیرا، مازوج و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه رشید.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 18هزارگزی شمال باختر اردل و 20هزارگزی راه مالرو عمومی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 321 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، انگور، سیب، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه رضا.

[قَ عَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج، واقع در 16هزارگزی جنوب روانسر و 2هزارگزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به روانسر، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 198 تن، آب آن از رودخانهء قره سو و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو عمومی دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه رضا.

[قَ عَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بزکی بخش حومهء شهرستان مشهد ، واقع در 57هزارگزی شمال باختری مشهد کنار راه قدیمی مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 188 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلعه رفتن.

[قَ عَ / عِ رَ تَ] (مص مرکب)اصطلاحی است در شطرنج. و آن عبارت است از حرکت توأم شاه و رخ و این دو عمل یک حرکت محسوب میشوند. عمل قلعه رفتن درست مثل این است که رخ به خانهء مجاور شاه مربوطه رفته و شاید از روی آن پریده باشد. برای قلعه رفتن نخست باید شاه و سپس رخ را بازی نمود. در صورتی که اول رخ بازی شود تنها حرکت رخ محسوب خواهد شد و عمل قلعه رفتن قدغن میگردد. قلعه رفتن از طرف رخی که حرکت کرده است قدغن میباشد و در صورتی که شاه حرکت کرده باشد از هر دو طرف ممنوع خواهد بود و نیز اگر مهرهء شاه یا رخ که حرکت کرده است مجدداً بوضع اول خود عودت کند عمل قلعه رفتن میسر نیست. (بازی شطرنج خسرو روزبه ص 33).

قلعه رم روان.

[] (اِخ) به نزدیک غندیجان، قلعه ای است محکم و هوایی گرم دارد و آب آن از مصنعهاست. (فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 157). نزهة القلوب آن را دم زوان ضبط کرده و گوید: قلعه دم زوان بحدود غندیجان جایی محکم است. (نزهة القلوب ص 134).

قلعه رملکی.

[قَ عَ رَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 5هزارگزی جنوب خاور فهلیان. و شمال شوسهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء فهلیان و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه رنبه.

[قَ عَ ؟] (اِخ) در تنگ رنبه است و قلعه ای است سخت استوار و بزرگوار و هوایی خوش دارد. (فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 159).

قلعه روتله.

[قَ عَ تَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 18هزارگزی شمال دیواندره و 5هزارگزی خاور شوسهء دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 600 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. تابستان از ظفرآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه روستا.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کرج شهرستان تهران سکنهء آن 20 تن است. کارخانهء نیم تمام ذوب آهن بین کرج و این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه روسیان.

[قَ عَ] (اِخ) قلعه ای است در مازندران نزدیک ساحل دریا. رابینو آرد: در امتداد ساحل، اثر خرابه های قلعهء روسی مشهور است که شاید مکانی است که استنکا رازین به سال 1668 م. آخرین مقاومت را قبل از ترک گفتن ایران نمود و یا قلعه ای است که کنت وینوویچ در 1781 بنا کرده. درن میگوید که اسم آنجا اروس قلعه و آن محل سابقاً جزیره ای بود. (مازندران و استرآباد رابینو ص 215).

قلعه روشن آباد.

[قَ عَ رَ / رُو شَ] (اِخ)از دههای سدن رستاق نزدیک مهترکلا. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 168).

قلعه روگیر.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان علامرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 12هزارگزی خاور کنگان و یک هزارگزی شمال راه مالرو اشکنان به پس رودک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، تنباکو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه ریحانی.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساران بخش شهرستان سنندج، واقع در 8هزارگزی باختر دیواندره و کنار راه مالرو دیواندره به برودرش. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 160 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه ریز.

[قَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان علمدار گرگر بخش جلفا شهرستان مرند، واقع در 44هزارگزی شمال باختری مرند و 10هزارگزی خط آهن جلفا به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 122 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه زراس.

[قَ عَ زَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان اهواز. این بخش در شمال خاوری شهرستان واقع و محدود است از طرف شمال به کوه دین راک، از جنوب به رود اندکان، از خاور به کوه بیلوان و از باختر به تل کنار. موقع طبیعی بخش کوهستانی و هوای آن سردسیری و سالم است. سلسلهء جبال عوده در شمال این بخش واقع شده است. رودخانهء مهم بخش روداندکان است که از کوه شه سرچشمه گرفته و پس از مشروب نمودن اراضی به دشت گل منتهی میشود. تابستان بواسطه گرمای شدید اکثر سکنهء بخش به ییلاق میروند. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات، حبوبات و شغل مردان زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. این بخش از 26 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 6300 تن است و مرکز آن آبادی قلعهء زراس است. و راههای بخش عموماً مالرو و صعب العبور است. ادارات دولتی بخش که در آبادی قلعهء زراس برقرارند عبارت است از: بخشداری، شهرداری، دسته ژاندارمری، پست و تلگراف و تلفن. این ده سه دبستان و در حدود ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه زردخونی.

[قَ عَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمهر وکاکان بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 43هزارگزی شمال باختر اردکان کنار شوسهء اردکان به تل خسروی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه زردی.

[قَ عَ زَ] (اِخ) نام یکی از رودخانه های مازندران. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 24 شود.

قلعه زکو.

[قَ عَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودخانه بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 85هزارگزی میناب و 6هزارگزی باختر راه مالرو میناب به کلاشگرد. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه زنبور.

[قَ زَمْ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چنارود بخش آخوره شهرستان فریدن، واقع در 33هزارگزی جنوب آخوره و 18هزارگزی راه اسکندری به داران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 151 تن است. و آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه زنجیر.

[قَ عَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش گوران شهرستان شاه آباد، واقع در 44هزارگزی شمال باختری گهواره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 460 تن است. آب آن از سراب محلی و محصول آن غلات، حبوبات، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. مردم این ده از تیرهء اسیری قلخانی هستند. آثار ابنیهء باستانی از قبیل آجر سوفال حوض سنگی و غیره از روی تپهء کنار رودخانه دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه زنگیان.

[قَ عَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان سراوان، واقع در 4هزارگزی جنوب خاوری سراوان و کنار راه فرعی سراوان به کوهک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی، پاسگاه گمرک و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه زنگیان.

[قَ عَ زَ] (اِخ) دهی کوچکی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 100هزارگزی جنوب خاوری مسکون و سر راه مالرو سبزواران به نرماشیر سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه زو.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیارت بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 15هزارگزی شمال باختری شیروان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه زینبیه.

[قَ عَ زَ نَ بی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 16هزارگزی جنوب خاور اصفهان و 14هزارگزی جادهء اصفهان به یزد. سکنهء آن 32 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه زین وند.

[قَ عَ زین وَ] (اِخ) از دههای اشرف. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص167).

قلعه ساربان.

[قَ عِ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در 44هزارگزی جنوب باختری کوهپایه و 24هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 34 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه ساره.

[قَ عَ رِ] (اِخ) این قلعه بین فیروزآباد و خواجه واقع و آبش از چشمه است. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه سبزی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان قصر شیرین، واقع در 6هزارگزی شمال باختری خسروی و کنار شوسهء قصر شیرین موقع جغرافیایی این ده تپه ماهور و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات دیم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سپید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) در یک فرسنگی نوبنجان نهاده است. رجوع به فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص147 شود.

قلعه سحر.

[قَ عَ سَ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 36 هزارگزی شمال اهواز و کنار شوسهء اهواز به اندیمشک نزدیک رود کرخه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء کرخه و نهر شاپور و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. در این آبادی محلی بنام خشنامی است که آثار ابنیهء باستانی در آن مشاهده میشود. دبستان و آسیاب موتوری دارد. و ساکنین از طایفهء الحائی هستند. این آبادی را خرم دژ هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه سحیران.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعه ای است در نزدیکی جویم ابی احمد. (جغرافیای غرب ایران ص130). نزهة القلوب آن را سمیران ضبط کرده و آرد: قلعهء سمیران جایی استوار است و بجویم ابواحمد است. و آبش از مصانع. (نزهة القلوب ص 134).

قلعه سر.

[قَ عَ سَ] (اِخ) از دههای کجور است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 147).

قلعه سر.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 25000هزارگزی کیاسر و 600گزی شمال راه عمومی و مالرو کیاسر به دامغان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 825 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، لبنیات، ارزن و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه سر.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در9000گزی جنوب نکا. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 810 تن است. آب آن از رودخانهء نکا و محصول آن برنج، پنبه، غلات، حبوبات، کنجد، ابریشم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی است. سکنهء آن در قراء اومال و بریجان برنج کاری مینماید. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه سر.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان نشتا شهرستان شهسوار، واقع در 15500گزی جنوب خاوری شهسوار و 2000گزی جنوب شوسهء شهسوار به چالوس. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 110 تن است. آب آن از آزاررود و محصول آن برنج، مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. آثار و ابنیهء باستانی روی تپه های مجاور آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه سر.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 7هزارگزی خاور سلماس و 3500گزی شمال شوسهء سلماس به ارومیّه. موقع آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 128 تن است. آب آن از رودخانهء زولا و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم و جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه سرا.

[قَ عَ سَ] (اِخ) از دههای کوهسار است در مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص172).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 75هزارگزی جنوب کرمانشاهان و 8هزارگزی چنار مرکز دهستان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 40 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان هندیجان بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 15هزارگزی باختر ایذه، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 42هزارگزی جنوب درمیان سر راه شوسهء بیرجند به درح. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 46 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخور بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 90 هزارگزی شمال باختری طیبات موقع جغرافیائی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 394 تن است. آب آن از قنات محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 27هزارگزی شمال باختری تربت جام و یکهزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد به تربت جام. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 475 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان چنارود بخش آخورهء شهرستان فریدن، واقع در 20هزارگزی جنوب آخوره و 12هزارگزی راه عمومی مالرو. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 364 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، پشم، و روغن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه سرخ.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 12هزارگزی جنوب خاور فلاورجان متصل براه مبارکه به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه است. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعهء سرخاب.

[قَ عَ یِ ؟] (اِخ) قلعه ای است از عراق و این در کتب تواریخ مثل مطلع السعدین و غیره مسطور است. (آنندراج).

قلعه سرخگان.

[قَ عِ سُ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان سردارآباد بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 6هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 4هزارگزی جنوب باختری راه دزفول به شوشتر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 800 تن است. آب آن از رود شطیط و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. این آبادی را سردارآباد هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سرد.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 10 هزارگزی شمال باختری دهدز و کنار راه مالرو دره شور به مهراب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سردابسر.

[قَ عَ سَ سَ] (اِخ) از توابع ناحیهء قدیمی گرجیان در سخت سر است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 202).

قلعه سردار.

[قَ عَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کرج شهرستان تهران. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه سردار.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 6هزارگزی خاور چقلوندی و 5هزارگزی جنوب خاوری اتومبیل رو خرم آباد به چقلوندی. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 180 تن آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و سیاه چادر بافی است. راه مالرو دارد. و ساکنین از طایفهء مال اسد هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سردی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء اورک هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

قلعه سرهان.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودحله. بخش گناوهء شهرستان بوشهر، واقع در 51هزارگزی جنوب خاور گناوه و جنوب رود حله. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 236 تن است. آب آن از چاه و رود حله و محصول آن غلات، دیمی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعهء سفید.

[قَ عَ یِ سَ / سِ] (اِخ) این قلعه در ممسنی و در شرق فهلیان واقع است و آن را دزسپید نیز گویند. کوهی است منفرد و هیچ کوهی بر آن مشرف نیست. از چهار طرف راه دارد. بالای آن کوه کشت و زرع میتوان نمود. جنگل فراوان از بلوط و انجیر و بادام کوهی و انار و انگور داشته و پنج چشمه آب دارد. (جغرافیای غرب ایران ص 130). رجوع به قلعهء اسفیددز شود.

قلعه سفید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قوره تو بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین، واقع در 8هزارگزی شمال خاوری قصرشیرین و کنار رودخانهء قوره تو و مرز ایران و عراق موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن گرمسیری است سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء قوره تو و محصول آن غلات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و پاسگاه مرزبانی و گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سفید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری سرپل ذهاب، کنار راه فرعی سراب به قلعه شاهین. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از سراب قلعه شاهین و محصول آن غلات، توتون، برنج، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. قلعهء خرابهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سفید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان، واقع در 32هزارگزی شمال باختری تویسرکان و 10هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به مهران. این ده فعلاً خالی از سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سفید.

[قَ عِ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 48هزارگزی باختری ایذه. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است سکنهء آن 195 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سفید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاجرم بخش اسفراین شهرستان بجنورد. موقع جغرافیائی این ده جلگه و معتدل است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه سفید.

[قَ عَ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، واقع در 8هزارگزی جنوب خاور نجف و 5 هزارگزی شوسهء نجف آباد به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1525 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، سیب زمینی، زردآلو، توت، سیب، هندوانه، پنبه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه سلطان باجی.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم. این ده در 6هزارگزی شمال قم قرار گرفته و موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، صیفی، انار. و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه سلیم.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیار بخش بروجن شهرستان شهر کرد، واقع در 28هزارگزی باختر بروجن و 3هزارگزی راه بروجن به شلمراز. موقع جغرافیائی آن دامنه کوه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 229 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی قالی و جاجیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه سلیمانخان.

[قَ عَ سُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه، واقع در 10هزارگزی باختر کوزران و یک هزارگزی نظر گاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه کوچک. و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و تابستان اتومبیل میتوان برد. گله داران در زمستان به گرمسیر حدود سرقلعه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه سلیمانخان.

[قَ عَ سُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کن شهرستان تهران. سکنهء آن 60 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه سمبا.

[قَ عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 22هزارگزی جنوب باختری فریمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 25 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه سمیران.

[قَ عَ ؟] (اِخ) در اندلس واقع است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص242 و قلعهء سحیران شود.

قلعه سنگ.

[قَ عَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دراگاه بخش سعادت شهرستان بندرعباس، واقع در 110 هزارگزی باختری حاجی آباد و 7هزارگزی جنوب راه مالرو حاجی آباد به نیریز، سکنهء آن 25 تن است. مزرعهء چنار جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه سنگ.

[قَ عَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 76هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 18هزارگزی خاور راه شوسهء بم به سبزواران. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه سنگ.

[قَ عَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 15هزارگزی جنوب باختری مشیز. سر راه مالرو تکیه به مشیز. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه سنگر.

[قَ عَ سَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش قلعه زراس شهرستان اهواز، واقع در 8هزارگزی شمال قلعهء زراس و کنار راه پرعباس به صالح آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 104 تن است. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه سنگی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریمله بخش حومهء شهرستان خرم آباد، واقع در 7هزارگزی شمال باختری خرم آباد و 3هزارگزی خاور خرم آباد به کرمانشاه موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و مالاریایی است و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء پاپی و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء سپه وند هستند و برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سنگی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 69هزارگزی خاور کدکن و 15هزارگزی خاور نسر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 338 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه سنگی.

[قَ عَ سَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه سوخته.

[قَ عَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودحله بخش گناوهء شهرستان بوشهر، واقع در 53هزارگزی جنوب خاور گناوه، جنوب رود حله. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 458 تن، آب آن از چاه و رود حله و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه سوخته.

[قَ عَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان فلارد بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 34هزارگزی راه فرعی لردگان و 32هزارگزی راه فرعی لردگان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 436 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی محلی، گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه سوره.

[قَ عَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 7500گزی جنوب باختری سردشت و 7هزارگزی جنوب راه ارابه رو بیوران به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و جنگلی و معتدل سالم است و سکنهء آن 108 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات، توتون، مازوج، کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه سهاره.

[قَ عَ ؟] (اِخ) این قلعه در بالای کوهی است عظیم در چهار فرسنگی فیروزآباد منسوب به مسعودیان که طایفه ای بودند در زمان فضلویان. (جغرافیای غرب ایران ص 130). این قلعه آبی سرد دارد و در آن غله بسیار توان نهاد و به جنگ نتوان ستد. (نزهة القلوب ص 134).

قلعه سه گنبدان.

[قَ عَ سِ گُمْ بَ] (اِخ)این قلعه عبارت است از سه کوه که بالای آن سه قلعه است، استخر، سکنوان و شکسته. (جغرافیایی غرب ایران ص 130). رجوع به قلعهء استخر و شکسته شود.

قلعه سیان.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در 23هزارگزی جنوب کوهپایه و 22هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به یزد. سکنهء آن 19 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعهء سیاه.

[قَ عَ یِ] (اِخ) این قلعه در دوفرسنگی شمال فهلیان واقع و یک چشمه آب دارد. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه سیاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 24هزارگزی شمال باختری مشهد و کنار راه مشهد به قوچان، موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 223 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعهء سیاه بالا.

[قَ عَ یِ] (اِخ) از دههای استرآباد رستاق است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 170 شود.

قلعه سید.

[قَ عَ سَیْ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 54 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه سید.

[قَ عَ سَیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 8هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 6هزارگزی باختر راه تابستانی شوشتر به بندقیر و کنار خاوری رود شطیط. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است سکنهء آن 150 تن آب آن از کارون و محصول آن غلات، برنج، صیفی، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سید.

[قَ عَ سَیْ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 5هزارگزی جنوب باختری اتومبیل رو شوشتر به دزفول. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه سید.

[قَ عَ سَیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کازرون، واقع در 7هزارگزی جنوب کازرون، خاور کوه مست یا قیله. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری و مالاریائی است. سکنهء آن 771 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعهء سید.

[قَ عَ یِ سَیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار. بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 89هزارگزی جنوب خاور کنگان و 4هزارگزی راه مالرو پس رودک به بیرم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 96 تن است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، تنباکو و پیاز و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه سیدا.

[قَ عَ سَیْ یِ] (اِخ) کلاته ای است در سبزوار.

قلعه سیده.

[قَ عَ ؟] (اِخ) از دههای کوهسار است در مازندران. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 172 شود.

قلعه سیگار.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 137هزارگزی جنوب خاور کنگان کنار راه فرعی لار به گله دار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 103 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات و تنباکو شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه سین.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 3هزارگزی خاور ورامین کنار راه شوسه و راه آهن. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 431 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعهء شاپور.

[قَ عَ یِ] (اِخ) این قلعه در بالای کوهی است که در دامنهء آن غار شاپور است در کازرون. (جغرافیای غرب ایران ص 130).

قلعه شاخانی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 67هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 15هزارگزی خاور شوسهء سنندج. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه شامبلوک.

[قَ عَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین، واقع در 7هزارگزی جنوب باختری قصرشیرین و کنار شوسهء خسروی. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه شاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدی بخش سعادت شهرستان بندرعباس، واقع در 105هزارگزی خاور حاجی آباد، سرراه مالرو میناب به فارغان. موقع جغرافیایی آن، کوهستانی و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 344 تن است. آب آن از قنات و محصول آن خرما و مرکبات و شغل اهالی زراعت است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه شاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، واقع در 6 هزارگزی خاور نجف آباد متصل بشوسهء اصفهان به نجف آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1003 تن است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، انگور، سیب زمینی، هندوانه، پسته، هلو، زردآلو، گوجه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است، دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه شاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 800 تن است. آب آن از زاینده رود و محصول آن گندم، جو، برنج، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه شاهرخ.

[قَ عَ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 35هزارگزی جنوب داران و کنار راه کوهرنگ. موقع جغرافیایی آن دامنهء کوه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 1054 تن، آب آن از چشمه و قنات و رودخانهء محلی و محصول آن غلات، حبوبات، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه شاهزاده بیگم.

[قَ عَ دِ بِ گُ](اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 279 تن است. آب آن از قنات و محصول آن صیفی و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه فرعی به شیراز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه شاه نظر.

[قَ عَ نَ ظَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 63هزارگزی جنوب قصبهء رزن و یک هزارگزی باختر رودخانهء قره چای. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران،ج 5).

قلعه شاهی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 18هزارگزی جنوب فهلیان و شمال رودخانهء کنی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از رودخانهء کنی و محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت است. این ده معدن گچ دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه شاهین.

[قَ عَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کلهر. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 62 شود.

قلعه شاهین.

[قَ عَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانه بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین. این دهستان در جنوب خاوری بخش واقع و محدود است از طرف جنوب به کوه دانه خشک که بین بخش سرپل و بخش گیلان واقع شده است، از طرف جنوب به کوه دانه خشک که بین بخش سرپل و بخش گیلان واقع شده است، از طرف شمال به کوه برزه کوه که بین این دهستان و دهستان پاطاق واقع گردیده است. از طرف شمال باختر به حومهء سرپل ذهاب. دشت کوچک قلعه شاهین بین دو رشته کوه عظیم دانه خشک و برزه کوه واقع شده و آب آن از سراب قلعه شاهین که در قسمت علیای دره مذکور است تأمین میشود. قراء دهستان قسمتی در دامنهء برزه کوه و قسمتی در انتهای دامنهء کوه دانه خشک قرار گرفته اند. هوای دهستان گرمسیری و آب آن از سراب قلعه شاهین و محصول آن غلات، برنج، صیفی، لبنیات و پنبه است. این ده از 26 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2550 تن و قراء مهم آن به شرح زیر است: کلاوه، شماب، پای پل و ترکه ویس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه شراب.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 28هزارگزی جنوب باختری فریمان و یکهزارگزی شمال باختری مالرو فریمان به پاه قلعه.موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 38 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه شرف.

[قَ عَ شَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دولت خانه بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 28هزارگزی شمال خاوری قوچان و یکهزارگزی جنوب کشف رود. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 283 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه شکسته.

[قَ عَ شِ کَ تَ / تِ] (اِخ)قلعه ای است در نزدیکی تخت جمشید. (جغرافیای غرب ایران ص131).

قلعه شمسا.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد، واقع در 3هزارگزی شمال خاوری بروجرد و یکهزارگزی شمال شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، باقلا، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد و دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه شمعون.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 20هزارگزی جنوب شوسهء دزفول به شوشتر موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه شمیل.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 150هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و سرراه مالرو مغو به راه زن. این ده کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه شنبه.

[قَ عَ شَمْ بَ / بِ] (اِخ) (شنبه دژ) دهی جزء بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 6هزارگزی باختر کرج و یک هزارگزی جنوبی راه شوسهء کرج به قزوین. این ده در جلگه قرار گرفته و هوائی معتدل دارد. سکنهء آن 230 تن است. آب آن از رودخانهء کرج و محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند، باغات میوه و قلمستان و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه شنت فیله.

[قَ عَ شِ لَ] (اِخ)(1) قلعهء استوار و محکمی است در اندلس که از قدیم زندان بربر بوده است. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص135 شود.
(1) - Siente Filla.

قلعه شور.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 40هزارگزی جنوب شیروان و 7هزارگزی خاور مالرو عمومی امیران به دولت آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 630 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالدارای و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه شور.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 17هزارگزی جنوب اصفهان و 3هزارگزی خاور شوسهء اصفهان به شیراز. سکنهء آن 59 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه شوکت نظام.

[قَ عَ شَ کَ نِ] (اِخ)دهی است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، واقع در 10000 گزی باختر شاهرود و2000گزی شوسهء شاهرود به دامغان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه شهرک.

[قَ عَ شَ رَ] (اِخ) قلعه ای است در بالای کوه اشکنوان، علف بسیار دارد. مردم صحراگرد در اول فصل علف گوسفندهای خود را با طناب بالای قلعه برده و پس از اینکه علف تمام شد باز با طناب پائین می آورند. (جغرافیای غرب ایران ص 131). رجوع به اشکنوان شود.

قلعه شیان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 16هزارگزی خاور شاه آباد و کنار راه فرعی شاه آباد به هرسم. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 1526 تن است. آب آن از سراب شیان و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر قند، صیفی، توتون، لبنیات، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری است. راه اتومبیل رو و دبستان و تپه ای از آثار ابنیه قدیم در کنار آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه شیخ.

[قَ عَ شَ] (اِخ) قریه ای در 417هزارگزی طهران میان شهترآباد و ریزینی. و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت مؤلف).

قلعه شیخ.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 12هزارگزی جنوب ری و یکهزارگزی راه شوسهء قم به تهران. این ده در جلگه قرار گرفته و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 83 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند. و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلعه شیخ.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 6هزارگزی جنوب دزفول و 6هزارگزی جنوب غربی دزفول به شوشتر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه شیخ.

[قَ عَ شَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری زاغه و 6هزارگزی جنوب شوسهء خرم آباد به بروجرد. سکنهء آن 27 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه شیخ.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان تویسرکان، واقع در 6هزارگزی باختر شهر تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 218 تن است. آب آن از رودخانهء کرزان و محصول آن غلات حبوبات، صیفی. قلمستان، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه شیخان.

[قَ عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش زراب شهرستان سنندج، واقع در 47هزارگزی شمال خاور زراب و کنار راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 135 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه شیر.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 49هزارگزی شمال باختری تربت جام و سر راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 987 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعهء شیرخان.

[قَ عَ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مرکزی شهرستان ساوه. سکنهء آن 53 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه شیشه.

[قَ عَ شی شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 27هزارگزی شمال کدکن و 4هزارگزی باختر کال چغوکی. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 253 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه صدری.

[قَ عَ صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم، واقع در 7هزارگزی شمال باختری قم، این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء قم و محصول آن غلات، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و شترداری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفه لک هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعهء صفربیگ.

[قَ عَ یِ صَ فَ بِ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان ماهور و میلاتی بخش خشت شهرستان کازرون، واقع در 50هزارگزی شمال باختر کُنارتخته و جنوب کوه دُرا. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه عباس.

[قَ عَ عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 13هزارگزی جنوب دزفول و 11هزارگزی جنوب اتومبیل رو شوشتر به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه عباس.

[قَ عَ عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در15هزارگزی جنوب قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 379 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه عباسقلیخان.

[قَ عَ عَبْ با قُ] (اِخ)دهی است از دهستان نوروزآباد بخش سرخس شهرستان مشهد، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری سرخس و 4 هزارگزی باختر مالرو سرخس به پل خاتون. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 830 تن است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، منداب و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه عباسی.

[قَ عَ عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان همایجان بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 13 هزارگزی جنوب خاور اردکان و یک هزارگزی شوسهء اردکان به شیراز. سکنهء آن 18 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه عبدالرضا.

[قَ عَ عَ دُرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 14هزارگزی شمال خاوری الیگودرز و 4هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به گلپایگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 366 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه عبدالسلام.

[قَ عَ یِ عَ دُسْ سَ](اِخ) به اندلس است. (منتهی الارب).

قلعه عبدالله.

[قَ عَ عَ دُلْ لاه] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کام فیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری اردکان و 23 هزارگزی شوسهء اردکان به شیراز. سکنهء آن 23 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه عبدالله.

[قَ عَ عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود، واقع در 3000گزی جنوب قلعه نو و1000گزی شوسهء شاهرود به گرگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، تنباکو، بادام و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه عبداللهخان.

[قَ عَ یِ عَ دُلْ لاه](اِخ) ده کوچکی است از دهستان افشاریه بخش آوج شهرستان قزوین. سکنهء آن 54 تن است. این ده تلفن بازدید و سیم تلگراف دارد. و در کناره جادهء همدان واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه عبدشاه.

[قَ عَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان قزوین، واقع در 20هزارگزی جنوب دزفول و 20هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء شوشتر به دزفول. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه عزیز.

[قَ عَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری بجنورد و سر راه شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 307 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه عزیزبیگ.

[قَ عَ عَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 15500گزی شمال خاوری ارومیه و 7هزارگزی خاور شوسهء ارومیّه به شاهپور. موقع آن جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 123 تن است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، کشمش، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه عسکر.

[قَ عَ عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 10هزارگزی جنوب دزفول، و 8هزارگزی جنوب باختری شوسهء شوشتر به دزفول، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه عسکر.

[قَ عَ عَ کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مشیز شهرستان سیرجان. این ده در خاور بخش مشیز واقع و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به دهستان نگار، از خاور به دهستان ده تازبان و رابر، از جنوب به دهستان گیسکان، از باختر به دهستان گوغربلورد شهرستان سیرجان. این دهستان کوهستانی است. کوه لاله زار، کوه شاه و کوه بیدخوان که تمام سال در قلل آنها برف وجود دارد در این دهستان واقع شده اند. در موقع بهار دامنهء کوه های مذکور از گلهای طبیعی پوشیده شده است و محل تفرج کوه نوردان و شکارچیان است. هوای دهستان سردسیری کامل است. (زمستان بسیار سرد تابستان معتدل). قراء دهستان از چشمه ها و رودخانه مشروب میشود. محصولات عمدهء آن حبوبات، غلات و لبنیات است. صادرات مهم دهستان پشم، کرک، روغن، قالی، کتیرا و زیره است. شغل ساکنین آن گله داری و زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی بدون نقشه است. این دهستان از 47 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود شش هزار تن است. مرکز دهستان آبادی قلعه عسکر و قراء مهم آن بشرح زیر است. بیدخوان، لاله زار، باغابر. راه فرعی اتومبیل رو قلعه مشیز به بافت تقریباً از وسط دهستان میگذرد و در زمستان بواسطهء کثرت برف حدود گردنه مشهور کفنو مسدود میشود. بقیه راهها در زمستان مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه عسکر.

[قَ عَ عَ کَ] (اِخ) ده مرکز دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 64هزارگزی باختر قلعه مشیز، در مسیر راه فرعی مشیز به بافت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. کاروانسرای قدیمی و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه عضدی.

[قَ عَ عَ ضُ] (اِخ)مزرعه ای است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، واقع در8000 گزی جنوب باختری شاهرود. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه علی بخش.

[قَ عَ عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری چقلوندی و 8هزارگزی جنوب اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است، و صنایع دستی زنان فرش بافی و سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء مال اسد هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه علیخان.

[قَ عَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، واقع در 30هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 4 هزارگزی جنوب چقا اسرائیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 55 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 50).

قلعه علیمراد.

[قَ عَ عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستانهای شهرستان ملایر، واقع در 32 هزارگزی جنوب باختری شهر ملایر و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 569 تن است. آب از رودخانه و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران).

قلعه غافق.

[قَ عَ فِ] (اِخ) از قلعه های محکم اندلس است که مردمی دوراندیش و بااحتیاط دارد. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 146 شود.

قلعه غدیر.

[قَ عَ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 20هزارگزی شمال باختری اهواز و کنار شوسهء اهواز به سوسنگرد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم سیری است. سکنهء آن 120 تن، آب آن از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین از طایفهء مروانه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه فتح آباد.

[قَ عَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه، واقع در 92هزارگزی شمال ساوه، سر راه ساوه به زرند. این ده در جلگه قرار گرفته و معتدل است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از قنات و محصول آن انار و انجیر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. این ده قشلاق چند خانوار از ایل بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه فتح علی.

[قَ عَ فَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 30هزارگزی شمال باختری دشتیاری کنار راه دشتیاری به قصرقند. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از باران و محصول آن ذرت، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء سردارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه فرامرز.

[قَ عَ فَ مَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 6هزارگزی شمال باختری علیشاه عوض به شهرآباد. این ده در جلگه واقع و هوای معتدل دارد. سکنهء آن 138 تن است. آب آن از قنات و رود کرج و محصول آن غلات، بنشن و چغندر و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در بهار ایل میشی مست دو ماه به این ده می آیند. از جادهء کرج میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه فرج الله بیگ.

[قَ عَ فَ رَ جُلْ لاه بِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 18 هزارگزی شمال کوزران و کنار راه فرعی کوزران به ثلاث. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه فرنگی.

[قَ عَ فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز، واقع در 96هزارگزی باختر سروستان و کنار شوسهء شیراز به فیروز آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 54 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات، چغندر و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه فروشان.

[قَ عَ فُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فاربین بخش سدهء شهرستان اصفهان، واقع در 5هزارگزی جنوب سده و یک هزارگزی شمال شوسهء نجف آباد به اصفهان. سکنهء آن 66 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه فرهادخان.

[قَ عَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 2 هزارگزی شمال خاوری سنقر و کنار راه عمومی سنقر به آب باریک. موقع جغرافیائی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، توتون و صیفی، و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. سر راه فرعی سنقر به کمرآباد واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه فرهان.

[قَ عَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 20هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 6هزارگزی جنوب باختری شوسهء دزفول به شوشتر. موقع جغرافیایی دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از اردکان و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین از طایفهء جفت فرج الله هستند. این آبادی را مجیر نیز میگویند. پاسگاه انتظامی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه فریزی.

[قَ عَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 9هزارگزی شمال باختری مشهد و یکهزارگزی شمال کشف رود. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 37 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه فضلعلی.

[قَ عَ فَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اراضی نیزار بخش مرکزی شهرستان قم. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه فولاد.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 45هزارگزی شمال خاوری سنندج و سه هزارگزی قشلاق جوب. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 360 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن، غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه قاسم.

[قَ عَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان اشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 16هزارگزی جنوب باختری فلاورجان و 3هزارگزی راه ریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 805 تن است. آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات، برنج، پنبه، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه قاسم خان.

[قَ عَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قائد رحمت، بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری زاغه و 7هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 112 تن است. آب آن از نهر کشم شم و سراب میرکه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و جاجیم و جل بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء قائد رحمت هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه قاضی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 2هزارگزی جنوب باختری تویسرکان و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاهان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 637 تن است. آب آن از رودخانهء سرابی و محصول آن غلات، دیم، توتون، انگور، گردو، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه قاضی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل، بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 50هزارگزی شمال خاوری بندرعباس سر راه مالرو کشکوه به بندرعباس. این دره در جلگه واقع و گرمسیر است. سکنهء آن 1567 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما، مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو و پاسگاه ژاندارمری و تلفن و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه قاضی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 10هزارگزی جنوب باختری شوسهء شوشتر به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء عشایر بختیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه قافه.

[قَ عَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهساران بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 2100گزی جنوب خاوری مینودشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 750 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، لبنیات، ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و چادرشب است. دبستان و زیارتگاهی دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه قباد.

[قَ عَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری نهاوند و یک هزارگزی باختر راه شوسهء نهاوند به ملایر و بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 795 تن است. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و محصول آن غلات، توتون، انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه قباد.

[قَ عَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان درو فرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 21هزارگزی خاور کرمانشاه و 3هزارگزی باختر چال قنبر. موقع جغرافیایی آن تپه، ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از قنات کوچک و محصول آن غلات، دیم، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و تابستان از راه چالاب قنبر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه قدم.

[قَ عَ قَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا، واقع در 20هزارگزی جنوب سمیرم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، تنباکو، کشمش، بادام و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه قره داش.

[قَ عَ قَ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، واقع در 20هزارگزی شمال ضیاءآباد و 6هزارگزی راه شوسه. این ده کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 258 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء تاکند و محصول آن غلات، دیمی، انگور، بادام، قیسی و گردو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی قالی و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و مرکز کردها از طایفهء کاکاوند میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه قزل عاشق.

[قَ عَ قِ زِ شِ] (اِخ)دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 8هزارگزی شمال باختری ارومیه و در مسیر شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 40 تن است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات و کشمش و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه قصاب.

[قَ عَ قَصْ صا] (اِخ) دهی است از دهستان نوروزآباد بخش سرخس شهرستان مشهد، واقع در 12هزارگزی جنوب سرخس و سر راه مالرو عمومی سرخس به پل خاتون. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه قطب.

[قَ عَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول، واقع در 5هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و کنار راه خاوری شوسه و راه آهن تهران به اهواز. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 1000 تن است. آب آن از لوله و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کارگری راه آهن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه قنبر.

[قَ عَ قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 6هزارگزی خاور چقلوندی و 5هزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به چقلوندی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری و مالاریائی است. سکنهء آن 96 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان فرش و سیاه چادربافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه قورینه.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، واقع در 26هزارگزی شمال ارابه رو شاهین دژ و 12هزارگزی شمال ارابه رو شاهین دژ به تکاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، کرچک، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه کارزین.

[قَ عَ] (اِخ) قلعه ای است نه چنان محکم که سایر قلاع فارس و گرم سیر سخت است و بر کنار رود ثکان نهاده است. (فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص159) (نزهة القلوب ص 134).

قلعه کاظم.

[قَ عَ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترنیان شهرستان بروجرد، واقع در 18هزارگزی شمال خاور اشترنیان و کنار راه مالرو کوشکی پائین به اشترنیان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 154 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کافخرالدین.

[قَ عَ فَ رِدْ دی](اِخ) دهی است از دهستان وراوی بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 116 هزارگزی جنوب خاور کنگان و 1500 گزی شمال راه مالرو گله دار به وراوی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات، خرما، و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه کافه.

[قَ عَ فَ] (اِخ) از دههای کوهسار است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 172 شود.

قلعه کافه ولی.

[قَ عَ فَ ؟] (اِخ) یکی از دههای عمدهء کوهسار است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 115).

قلعه کامحمدضیاء .

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 6هزارگزی شمال دورود و 5هزارگزی شمال راه آهن اهواز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 63 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه کتی.

[قَ عَ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل که فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه کتی.

[قَ عَ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میانرود پائین بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 14000گزی باختر آمل. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه کدویه.

[قَ عَ کَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسویه بخش داراب شهرستان فسا، واقع در 63هزارگزی جنوب داراب و کنار رودخانهء عکس رستم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 123 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات، پنبه، حبوبات و خرما و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه کرتیل آباد.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستانهای آورزمان شهرستان ملایر، واقع در 15هزارگزی باختر ملایر و 3هزارگزی جنوب شوسهء ملایر به همدان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 223 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. رودخانهء معروف به خرم آباد از این ده میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه کرد.

[قَ عَ کُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 8هزارگزی خاور ورامین و 2هزارگزی به پیشوا. این ده در تپه ماهور قرارگرفته و سردسیر است. سکنهء آن 402 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند، باغات میوه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه کرزمانسر.

[قَ عَ ؟] (اِخ) رابینو می نویسد: ظهیرالدین قلعه کرزمانسر را محلی بین کرجیان و نمک آبرو (در تنکابن) ذکر نموده است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 145).

قلعه کرکر.

[قَ عَ کُ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 68هزارگزی شمال باختری مشهد و 5هزارگزی شمال شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه کرم.

[قَ عِ کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد، واقع در 2هزارگزی جنوب بروجرد و 2 هزارگزی جنوب شوسه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 217 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کژدم.

[قَ عَ کَ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 10هزارگزی شمال باختری ایذه و کنار راه مالرو کوه شور به برچستان. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کش.

[قَ عَ کَ] (اِخ) (مردمان کلا) از دههای بارفروش است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص158 شود.

قلعه کش.

[قَ عَ کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان آمل است. این دهستان در شمال دهستان دشت سر واقع و از 5 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 500 تن است. محصول عمدهء آن برنج و مختصر غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه کش.

[قَ عَ کَ] (اِخ) ده مرکز بلوک قلعه کش از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 12000گزی شمال خاوری آمل. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل و مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 270 تن است. آب آن از رودخانهء هراز و چشمه و محصول آن برنج، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. اغلب سکنه در تابستان به ییلاق وشتان فیروزکوه میروند. آثار قلعهء خرابهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه کعبی.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری بهبهان و کنار شوسهء آغاجاری به بهبهان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 341 تن است. آب آن از رودخانهء خیرآباد و محصول آن غلات، برنج، کنجد، صیفی، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه اتومبیل رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کلات.

[قَ عَ کَ] (اِخ) ده مرکز دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 45هزارگزی شمال شوسهء آرو به بهبهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، برنج، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه و جوال بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء دشمن زیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کمال.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر، واقع در 21هزارگزی از جنوب خاوری شهر ملایر و کنار جنوبی راه شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 12 تن است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه کندر.

[قَ عَ کَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 75هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و 4هزارگزی باختر راه مالرو ده چین عباس آباد. سکنهء آن 35 تن است. ساکنین از طایفهء قرائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه کندی.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 31500گزی شمال خاوری کلیبر و 31500گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریائی است. سکنهء آن 312 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء سلین چای و محصول آن غلات و سر درختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده دارای معدن آب گرم است که برای امراض جلدی خیلی نافع میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه کندی.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 17هزارگزی شمال هوراند و 3500گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 105 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توت و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه کنگ.

[قَ عَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 16 هزارگزی شمال سه کوهه و 6هزارگزی خاوری شوسهء زاهدان به زابل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم معتدل است. سکنهء آن 420 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه کوب.

[قَ عَ] (نف مرکب) قلعه کوبنده.
-توپ قلعه کوب؛ توپی که قلعه ها را ویران سازد.

قلعه کوران.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 24هزارگزی باختر شوسهء بجنورد به سبزوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 168 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه کوسه.

[قَ عَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 42هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء درویش سادات و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کوشک.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 7هزارگزی شمال خاوری قلعه کلات مرکز دهستان و 43 هزارگزی شمال شوسهء بهبهان به آرو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 115 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پشم، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه بافی و جوال و پارچه بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء دشمن زیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه کوک.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بافت بخش بمپور شهرستان ایرانشهر، واقع در 58هزارگزی جنوب بمپور، کنار راه مالرو چانف به لاشار. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه کوکه.

[قَ عَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 2500گزی باختر مهاباد و 20هزارگزی باخترشوسهء مهاباد به سردشت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری سالم است. سکنهء آن 144 تن است. آب آن از رودخانه آواجیر و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل بفاصلهء یک هزارگزی به نام قلعه کوکه بالا و پائین مشهور است. سکنهء قلعه کوکه پائین 97 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه کولاک.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل، واقع در 18 هزارگزی شمال بنجار و 11هزارگزی راه مالرو جلال آباد به زابل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم معتدل است. سکنهء آن 137 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه کوه بالا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 30هزارگزی شمال خاوری بیرجند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 99 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه کوهی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 56هزارگزی شمال خاوری کدکن و 3هزارگزی خاور شوسهء مشهد به زاهدان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 212 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه کهرباگون.

[قَ عَ یِ کَ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا. (مجموعهء مترادفات ص 165) (آنندراج).

قلعه کهرود.

[قَ عَ کَ] (اِخ) در لاریجان است. رابینو نویسد: منوچهر مرزبان لاریجان قلعهء کهرود را که بعدها به کارو معروف شد چنان آباد کرده بود که در هر رشتهء صنفی و تجارت افرادی از هندوستان، مصر و سوریه به آنجا آمده و اقامت گزیده بودند. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 155).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مهران شهرستان ایلام، واقع در 2هزارگزی شمال باختری مهران و کنار راه شوسهء ایلام. سکنهء آن 15 تن است. یک باغ دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 20هزارگزی شمال باختر، کرمانشاهان و 5هزارگزی شمال راه فرعی نیلوفر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 147 تن است. آب آن از سراب نیلوفر و محصول آن غلات، و حبوبات است، راه مالرو دارد. در فصل تابستان از خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 6هزارگزی شمال شهر کرمانشاه کنار رودخانهء قره سو. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 220 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء قره سو و محصول آن غلات، حبوبات، سبزی، چغندرقند، لبنیات، بستان کاری و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان از طریق چاله اتومبیل میتوان برد. این ده در آمار جزء دهستان میان دربند منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 40هزارگزی شمال خاور دیواندره و 5هزارگزی شمال باختر قره گل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی شهرستان سقز، واقع در 33هزارگزی شمال خاوری سقز و 4هزارگزی خاور جغتوچای. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات، توتون، قلمستان و شغل اهالی زراعت، و گله داری است. راه مالرو و دبستان دارد. در فصل خشکی از طریق صاحب ولذگی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 54هزارگزی شمال باختری دیواندره و 12هزارگزی شمال شوسهء دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، روغن، پشم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 14هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و کنار شوسهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت است. این آبادی را نورآباد هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 56هزارگزی خاور کنگان و یکهزارگزی شمال راه مالرو کنگان به جم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریز بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 102هزارگزی جنوب خاور خورموج دامنهء کوه بهرامشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از چاه و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات، برنج و خرما و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه کهنه.

[قَ عَ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 14هزارگزی شمال خاوری سه کوهه و 16هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به زابل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم معتدل است. سکنهء آن 500 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات، لبنیات و شغل ساکنین آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه گاه.

[قَ عَ / عِ] (اِ مرکب) جای قلعه :
خبر کرد کامشب ز نیروی شاه
خرابی درآمد بدین قلعه گاه.نظامی.

قلعه گاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساران بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 16هزارگزی باختر دیواندره و 4 هزارگزی گله سود. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 26هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 2 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو شهر کرمانشاه به پاوه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 162 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و توت و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 52هزارگزی خاور سی و سه مرده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 175 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 18هزارگزی شمال باختری رزاب و 2 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو مریوان به رزاب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبینات، انگور، دیم و شغل اهالی زراعت و گله داری است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورد بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 54هزارگزی شمال خاوری کامیاران و 3هزارگزی شمال خاور گرگر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 388 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه علی مرده.

[قَ عَ عَ مَ دِ] (اِخ)دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 49 هزارگزی شمال باختری دیواندره و 9 هزارگزی شمال شوسه دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 140 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، عسل، پشم، روغن، و شغل اهالی زراعت است راه آن تا جاده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه کورکور.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندره شهرستان سنندج، واقع در 53هزارگزی شمال باختری دیواندره و 6هزارگزی شمال شوسهء دیواندره به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، انگور، گردو، عسل، پشم، روغن و شغل اهالی زراعت، گله داری، راه آن تا جاده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گاه گودرز.

[قَ عَ هِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپه فیض الله بیگی بخش مرکزی شمال شهرستان سقز، واقع در 10 هزارگزی شمال قلعه کهنه و 30هزارگزی شمال خاوری سقز و 5هزارگزی باختر رودخانهء جغتو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گبری.

[قَ عَ گَ] (اِخ) قلعه گوری. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). رجوع به قلعه گوری شود.

قلعه گبری.

[قَ عَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعهء حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 36هزارگزی شمال باختری صالح آباد و 10هزارگزی شمال شوسهء مشهد به صالح آباد و کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 447 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پنبه، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه گردن.

[قَ عَ گَ دَ] (اِخ) یکی از قلاع و استحکامات تنکابن که نزدیک بلده است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 47 شود.

قلعه گردنک.

[قَ عَ گَ دَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 10هزارگزی شمال ایذه و کنار راه مالرو چمن به میان گران پائین. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 175 تن است. آب آن از رودخانهء تنگ ریز و چشمه و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. آثار قلعه خرابه از زمان ساسانیان باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه گردنه.

[قَ عَ گَ دَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 3 هزارگزی باختر فهلیان و شمال خاوری کوه بالاسرو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از رودخانهء فهلیان و چشمه بیشه و محصول آن غلات، برنج، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه گره.

[قَ عَ گَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بتوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 66هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 20هزارگزی شوسهء مسجد سلیمان به اهواز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه گزل دره.

[قَ عَ گُ زَ دَ رَ / رِ] (اِخ)دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 36هزارگزی خاور قصبهء رزن و کنار راه مالرو گل تپه به شاه باغی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 201 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گشا.

[قَ عَ گُ] (نف مرکب)قلعه گشای. گشاینده و فاتح قلعه :
همه پولادپوش و آهن خای
کین کش و دیوبند و قلعه گشای.نظامی.

قلعه گک.

[قَ عَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 30هزارگزی شمال خاوری تربت جام و سر راه مالرو عمومی شاه نشین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 485 تن است. آب آن از قنات و محصول آن. غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه گل.

[قَ عَ گُ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام، واقع در 3 هزارگزی شمال دره شهر و 2هزارگزی جنوب جادهء مالرو دره شهر به هندمینی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 256 تن است. آب آن از نهر دره شهر و محصول آن غلات، لبنیات، برنج، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء زمینی وند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گل.

[قَ عَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 11هزارگزی شمال خاوری قلعه گلاک مرکز دهستان و 48هزارگزی شمال خاوری شوسهء بهبهان به آرو. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانهء مارون و محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه و جوال و پارچه بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء دشمن زیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعهگلاب.

[قَ عَ یِ گُ] (اِخ) قلعه ای است بر کوه کیلویه که محبوسان و مغضوبان را گویند نگاهدارند از باب قلعه گوالیا که در هند است. (آنندراج) :
از شوق نوگلی دل من آب گشته است
در قلعهء گلاب بود عندلیب من.
اسماعیل ایماء (از آنندراج).
از محرمان معشوق عاشق در اضطراب است
بلبل ز رشک مینا در قلعهء گلاب است.
طاهر وحید (آنندراج).

قلعه گلاب.

[قَ عَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان، واقع در 54هزارگزی جنوب خاوری بهبهان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 433 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه گلستان.

[قَ عَ گُ لِ / لَ] (اِخ) قلعهء سرخاب. (آنندراج). رجوع به قلعهء سرخاب شود.

قلعه گلستان.

[قَ عَ گُ لِ / لَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ایوانکی شهرستان دماوند. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه گلین حاجی یا سادات.

[] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 18 هزارگزی شمال خاور ورامین. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی سرد دارد. سکنهء آن 114 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی زراعت است راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه گلینه.

[قَ عَ گِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین، واقع در 8500گزی جنوب خاوری سرپل ذهاب کنار راه فرعی کلاوه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از سراب قلعهء شاهین و محصول آن غلات، برنج، توتون، لبنیات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه گلینه.

[قَ عَ گِ نَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 11هزارگزی خاور کوزران کنار راه فرعی کوزران به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از سراب چقارضا، سراب بوربور و سراب سرمست و محصول آن غلات و حبوبات، چغندرقند، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در زمستان گله داران به حدود نفت شاه میروند. در 3 محل به فاصلهء 2هزارگزی واقع و به قلعه گلینه سرخه، چقا گلینه احمد، و قلعه گلینه منفرد مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعهگنبد ملغان.

[قَ عَ یِ گُمْ بَ ؟] (اِخ)بحدود ارجان و از محکمی به یک مرد نگاه توان داشت. هوایش معتدل است و آبش از مصانع و غله در آنجا چند سال از آفت ایمن بود. (نزهة القلوب ص 134).

قلعه گنج.

[قَ عَ گَ] (اِخ) یکی از دهستانهای 9 گانهء بخش کهنوج شهرستان جیرفت. این دهستان در جنوب کهنوج واقع شده و محدود است از شمال به دهستان رودبار از خاور به دهستان رمشک از جنوب به دهستان مارزو کوه شهری و از باختر به دهستان منوجان رودبار. موقع جغرافیایی آن جلگه و قسمت باختری کوهستانی است و هوای آن گرمسیری است آب آن از قنات و گاوچاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 745 تن است. مرکز دهستان حسین آباد. و قراء مهم آن کشیت وزر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه گوجک.

[قَ عَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 12هزارگزی جنوب سبزواران و 2هزارگزی باختر راه فرعی سبزواران به کهنوج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 52 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل مردم آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه گود.

[قَ عَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 54هزارگزی شمال باختری مشهد و یکهزارگزی شمال شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 142 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه گوران.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 48هزارگزی شمال خاوری کرمان و 6هزارگزی باختر راه فرعی کرمان چترود. سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه گوری.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مکاوند بخش هفت گل شهرستان اهواز، واقع در 22هزارگزی شمال باختری هفت گل و 5هزارگزی باختر شوسهء هفتگل به مسجد سلیمان. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه لان.

[قَ عَ] (اِخ) نام یکی از پاسگاههای مرزبانی بخش سومار شهرستان قصرشیرین، واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری پاسگاه کانی شیخ. فعلاً پاسگاه دایر نیست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه لان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 3هزارگزی خاور دیزگران و کنار راه سرتخت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 455 تن است. آب آن از چشمه های متعدد و محصول آن غلات، حبوبات، توتون، صیفی، میوه جات، قلمستان، و شغل مردم زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. در ارتفاع 1982 گز واقع و از قراء مرتفع و ییلاقی دهستان بیلوار محسوب میشود. درو گندم آن در اواسط مرداد ماه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه لر.

[قَ عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه، واقع در 11هزارگزی شمال باختری نقده و در مسیر شوسهء اشنویه به نقده. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 245 تن است. آب آن از رود گدارچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه لر.

[قَ عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر و از لحاظ اداری تابع بخش بستان آباد از شهرستان تبریز، واقع در 17 هزارگزی شمال خاوری تبریز، و 8 هزارگزی شوسهء اهر به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 234 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلعه لرز.

[قَ عَ لَ] (اِخ) یکی از دههای ناحیهء آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 174).

قلعه لو.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 13هزارگزی جنوب خداآفرین و 20هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 161 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه ماران.

[قَ عَ] (اِخ) نام کوهی است به رامیان. (یادداشت مؤلف).

قلعه ماران.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، واقع در 48هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء کنگاور به کرمانشاه. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعهء مثوة.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعه ای است و در ناحیهء زبید در یمن واقع است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 217 شود.

قلعه مجوس.

[قَ عَ مَ] (اِخ) یکی از قلعه های معروف در شش فرسنگی ابرقوی یزد. (نزهة القلوب ص 188).

قلعه محمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) در اطراف شهر استرآباد واقع است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 130 شود.

قلعه محمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 27هزارگزی شمال باختری نورآباد و کنار باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن تیه ماهور و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء غیب غلام و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه محمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تگ گزی بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 53 هزارگزی شمال اردل و 16هزارگزی راه مالرو عمومی. سکنهء آن 27 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه محمدآقا.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود، واقع در 4000گزی باختر قلعه نو و6000گزی باختر شوسهء شاهرود به گرگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 245 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه محمدحسین خان.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 66هزارگزی شمال باختری کرمانشاه کنار شوسهء سنندج. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء کامیاران و محصول آن غلات، حبوبات دیمی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه محمدرضا.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ رِ] (اِخ)مزرعه ای است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه محمدضیاء .

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد، واقع در 29 هزارگزی خاور اشترینان و کنار راه مالرو سردره به درهء صیدی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 407 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه محمدعلی.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر در 86هزارگزی جنوب خاوری کنگان کنار راه فرعی لار به گله دار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، تنباکو و پیاز و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه محمدعلیخان.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ عَ](اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویه بخش ری شهرستان تهران، واقع در 63 هزارگزی جنوب باختری شهرری و 71 هزارگزی تهران سر راه قم. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 456 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل مردم آن زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه محمدعلیخان.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ عَ](اِخ) دهی است از دهستان بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 14 هزارگزی باختر هرسین و 4هزارگزی باختر هرسین و 4هزارگزی جنوب شوسهء هرسین به کرمانشاهان، کنار رود هرسین. هوای این ده سرد و معتدل است. سکنهء آن 108 تن است. آب آن از رودخانهء هرسین و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه محمود.

[قَ عَ مَ] (اِخ) یکی از دههای سدن رستاق، بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 8000گزی شمال باختری گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 155 تن، آب آن از قنات و محصول آن برنج، غلات، توتون سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان پارچه های نخی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 168 شود.

قلعه محمود.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمئی سردسیر بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 40هزارگزی خاوری اتومبیل رو رامهرمز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 750 تن است. آب آن از رودخانهء الهه و محصول آن غلات، برنج، گردو، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری. و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه و جاجیم و پارچه بافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء بهمئی هستند. این آبادی را رود زیر نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه مختار خارستان.

[قَ عَ مُ رِ] (اِخ)دهی است از دهستان دزکرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 83هزارگزی جنوب باختر اقلید و 14هزارگزی راه فرعی کاکان به تل خسروی موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 52 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن، غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. این ده معدن نمک دارد و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه مدرسه.

[قَ عَ مَ رَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد گرمسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 2 هزارگزی شمال شوسهء آرو به بهبهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 415 تن است. آب آن از رود خیرآباد و محصول آن غلات، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی و قالیچه و جوال بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بویراحمد گرمسیری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه مدرسه.

[قَ عَ مَ رَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان هلایجان بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 45هزارگزی جنوب باختری ایذه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 175 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه مدرسه.

[قَ عَ مَ رَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بتوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 60هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 12هزارگزی شوسهء مسجد سلیمان به هفت گل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه مراغوش.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان تسوج بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در 23هزارگزی باختر شبستر و 6هزارگزی شوسهء صوفیان به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 248 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه مردابی.

[قَ عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و یک هزارگزی شوشهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. ساکنین این ده در دو محل بالا و پایین سکونت دارند. جمعیت ده بالا 105 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه مردان.

[قَ عَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری اصفهان متصل به راه کرارج به براگون. سکنهء آن 17 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه مرز.

[قَ عَ مَ] (اِخ) از دههای آمل. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 151 شود.

قلعه مرغ.

[قَ عَ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 54هزارگزی خاور داران. سکنهء آن 17 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه مرغی.

[قَ عَ مُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 9هزارگزی شمال باختری ری و جنوب باختری و متصل به شهر تهران. این ده در جلگه قرارگرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 20 تن است. آب آن از قنات و رود کن و محصول آن غلات، صیفی، باغات میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ماشین رو دارد. فرودگاه هنگ شکاری نیروی هوایی در اراضی این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه مزرعه.

[قَ عَ مَ رَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 45 هزارگزی شمال سنقر و کنار راه فرعی سنقر به ده عباس. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، حبوبات، توتون و شغل اهالی زراعت و قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. به این قلعه مزرعه مسلمانان نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه مشیز.

[قَ عَ مَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 114هزارگزی خاور سیرجان، در مسیر شوسهء کرمان به سیرجان، موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 700 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، میوه جات و شغل اهالی زراعت، مکاری گری، گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی بدون نقشه است. این ده بخشداری و پست و تلگراف و پاسگاه نگهبانی و دارایی و دبستان و چند دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه ملاحسینعلی.

[قَ عَ مُلْ لا حُ سَ عَ](اِخ) دهی است از دهستان فرمشکان سروستان شهرستان شیراز، واقع در 128 هزارگزی جنوب باختری سروستان و 9 هزارگزی شوسهء شیراز به خفر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، میوه جات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه ملبال.

[قَ عَ ؟] (اِخ) موضعی است و آن کنار نهر ملبال در اندلس قرار دارد. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص 135 شود.

قلعه ملک.

[قَ عَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 10هزارگزی شمال اهر و 500 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه ملک.

[قَ عَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 19هزارگزی جنوب باختر داران و 5هزارگزی راه ماشین رو داران به آخوره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 361 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه ممکاه.

[قَ عَ مَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد، واقع در 32هزارگزی باختر بروجن و متصل به راه شلمزار به سفیددشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 874 تن است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه ممو.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 25هزارگزی شمال باختری بجنورد و یکهزارگزی خاور مالرو بجنورد به شقان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 353 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه منصوری.

[قَ عَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 37هزارگزی جنوب داران و 5هزارگزی راه چادگان به اصفهان. سکنهء آن 68 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه موئی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 103هزارگزی شمال میناب، سر راه مالرو میناب به گلاشکرد. موقع جغرافیائی آن کوهستانی گرمسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن خرما، غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع سیاه کلاغان، گرم، پیش سرخ، گرو سیاه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه موت آباد.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 65هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 8هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 220 تن است. آب آن از رودخانهء لاوین و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلعه مور.

[قَ عَ] (اِخ) قلعهء غیرقابل تسخیری است نزدیک نورودبار. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 53 شود.

قلعه موسی خان.

[قَ عَ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 67هزارگزی جنوب خاوری داران و 6هزارگزی راه زمان خان به شهرکرد. موقع جغرافیایی جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خشکبار و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه مهدی خان.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر. واقع در 26هزارگزی جنوب شهر ملایر و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 422 تن است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه میدان.

[قَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ربع شامات بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 52هزارگزی جنوب خاوری ششتمد و سر راه مالرو سنگرد به کاشمر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 222 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه میر.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 44 هزارگزی جنوب خاوری علیشاه عوض کنار راه ماشین رو تهران به رباط کریم و راه آهن. این ده در جلگه واقع و معتدل است. سکنهء آن 197 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، انگور، چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه میر.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 5هزارگزی باختر فلاورجان و 4هزارگزی باختر جادهء شهرکرد به اصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 227 تن است. آب آن از کاریز و محصول آن غلات، صیفی، پنبه، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه میرآباد.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان، واقع در 48هزارگزی جنوب خاوری ده شیخ و 8هزارگزی جنوب نهر آب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، ذرت، توتون، کدو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه میرآخور.

[قَ عَ خوَرْ / خُرْ] (اِخ)دهی است از دهستان سامسن شهرستان ملایر، واقع در 33هزارگزی جنوب باختری شهر ملایر و 14هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 843 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه میرزا.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سامسن شهرستان ملایر، واقع در 18هزارگزی جنوب ملایر و 5هزارگزی خاور شوسهء ملایر به بروجرد موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه میرزائی.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز، واقع در 106هزارگزی شوسهء شیراز به خفر. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 97 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات، چغندر و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه میرزاعلی.

[قَ عَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد ، واقع در 6هزارگزی جنوب بروجرد و 2 هزارگزی شمال شوسهء بروجرد به خرم آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه میرزاعلی خان.

[قَ عَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوش شهرستان دزفول، واقع در 9 هزارگزی شمال خاوری شوش و کنار خاوری راه آهن تهران به اهواز و 60 هزارگزی خاوری شوسهء اهواز به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 600 تن است. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عشایری لر می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه میرزامحمدعلی.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ عَ](اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعهء نو شهرستان شاهرود، واقع در 5000گزی جنوب قلعهء نو و 2000گزی شوسهء شاهرود به گرگان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 126 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه میرزامراد.

[قَ عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 46هزارگزی شمال خاوری کامیاران و 2هزارگزی جنوب کوماین. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 127 تن است. آب آن از رودخانهء گاورود و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه میرزمان.

[قَ عَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 18هزارگزی جنوب فلاورجان و یک هزارگزی شوسهء فلاورجان به سفیددشت. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 406 تن است. آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات، برنج و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه نارنجی.

[قَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان فامور بخش مرکزی شهرستان کازرون، واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری کازرون و 2هزارگزی راه فرعی کازرون به جره. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 105 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نازی.

[قَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سلگی شهرستان نهاوند، واقع در 19هزارگزی شمال نهاوند. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه ناصر.

[قَ عَ صِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوش شهرستان دزفول، واقع در 12هزارگزی شمال خاوری شوش و 6هزارگزی خاوری راه آهن اهواز به تهران و 80هزارگزی خاوری شوسهء اهواز به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رود کرخه و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه ناظر.

[قَ عَ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، واقع در 58هزارگزی باختر نجف آباد و متصل به راه نجف آباد به دامنه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 502 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، حبوبات، سیب، زردآلو، بادام و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعه ناوه کش.

[قَ عَ وِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناوه کش بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری سراب دوره و 5هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 60 تن است. آب آن از چشمهء سراب ناوه کش و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نبی.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیسی مرکز دهستان. کوهستانی و سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قلعه نجفعلی خان.

[قَ عَ نَ جَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 14هزارگزی جنوب خاوری ماهیدشت و 2هزارگزی جنوب راه فرعی ماهیدشت به فیروزآباد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 450 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. از راه خزل اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعهء نجم.

[قَ عَ یِ نَ] (اِخ) قلعه ای است از سنگ تراشیده و در حران واقع است دورش یکهزار و سیصد و پنجاه گام و ارتفاع دیوارش پنجاه گز است. (نزهة القلوب ص 103). بر فرات واقع است. (منتهی الارب). رجوع به قلعة النجم شود.

قلعة نجمة.

[قَ عَ نَ مَ] (اِخ) در حلب واقع است. این قلعه و قلعه حمیص و راوندان برای دفع ارمن و تاتار بنا شده است. (نخبة الدهر دمشقی ص206).

قلعه نر.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 72هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و 46هزارگزی شوسهء ازنا به درود. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 245 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نشین.

[قَ عَ / عِ نِ] (نف مرکب) ساکن در قلعه. نشیننده در قلعه. || محصور. (آنندراج). || طرف بازی شطرنج که به قلعه رفته باشد. رجوع به قلعه رفتن شود.

قلعه نصرت.

[قَ عَ نُ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در یک هزارگزی جنوب سوریان و کنار راه فرعی ده بید به بوانات. سکنهء آن 26 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نصیر.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا گریو بخش ملاوی شهرستان خرم آباد، واقع در 32هزارگزی خاور ملاوی و 32هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از سراب قلعه نصیر و گورخانه افرینه و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. و دارای دبستان است. ساکنین از طایفهء ایل حیدروند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نصیر.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بن معلا بخش شوش شهرستان دزفول، واقع در 12هزارگزی شمال باختری شوش و 7هزارگزی باختر اتومبیل رو اهواز به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول آن غلات، کنجد، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نصیرآباد.

[قَ عَ نَ] (اِخ) از دههای اشرف. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص167 شود.

قلعه نقدعلی.

[قَ عَ نَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر و در 6 هزارگزی خاور شوسهء ملایر به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 836 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، صیفی، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) کلاته ای است در سبزوار.

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 29هزارگزی باختری ورامین و 5هزارگزی خاور شوسهء ورامین به تهران. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق پلشت ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 11 هزارگزی جنوب باختر علیشاه عوض. این ده در جلگه واقع و معتدل است. آب آن از قنات تأمین میشود و دارای 62 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاق بزرگ بخش گرمسار شهرستان تهران، واقع در 3هزارگزی شمال باختر گرمسار و 2هزارگزی جنوب ایستگاه گرمسار و راه شوسه. این ده در جلگه واقع و معتدل است. سکنهء آن 186 تن است. آب آن از حبله رود و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار، انجیر، انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 24هزارگزی ورامین کنار راه فرعی تپه مرجان. این ده در جلگه واقع و سردسیری است. سکنهء آن 86 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویه بخش ری شهرستان تهران، واقع در 38هزارگزی جنوب باختری شهر ری و 4هزارگزی باختر راه شوسهء قم. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 267 تن است. آب آن از قنات و رود کرج و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از کنار گرد ماشین می رود. از آثار قدیم دو قلعهء خرابه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان، واقع در6000گزی جنوب دامغان و3000گزی ایستگاه. سکنهء آن 38 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان، واقع در 27هزارگزی باختر تویسرکان و 3 هزارگزی جنوب شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 661 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات لبنیات، دیم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. به این ده اسحاق نیز میگویند. مزرعه چهارشنبه جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 19000گزی خاور سه کوهه و 23هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به زابل. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم معتدل است. سکنهء آن 4390 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات، لبنیات، پنبه، صیفی، و شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه، گلیم و کرباس بافی است. راه فرعی، پاسگاه ژاندارمری، دبستان و 10 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جایزان بخش رامهرمز شهرستان اهواز، واقع در 56هزارگزی جنوب خاوری رامهرمز و 6هزارگزی خاور شوسهء مارون به آغاجاری، سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) مزرعهء کوچکی است از دهستان جلگاه بخش کوهک شهرستان جهرم، واقع در 13هزارگزی جنوب باختری جهرم کنار راه مالرو جهرم به مبارک آباد. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز، واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری شیراز و 2هزارگزی راه فرعی شیراز به خرچول. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 4هزارگزی شمال باختری فهلیان دامنه شمالی کوه بالاسرو. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 98 تن است. آب آن از رودخانهء فهلیان و چشمه باطلاق و محصول آن غلات، برنج، و ماش و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. این آبادی را تُل بیشه نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 48هزارگزی شمال زرقان و 3هزارگزی راه فرعی مرودشت به ابرج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 4هزارگزی شمال باختری جغتای. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 290 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و زیره و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد و دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان براکوه بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 26هزارگزی خاور جغتای و 6هزارگزی جنوب راه آهن. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 129 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه، زیره، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 60هزارگزی خاور کدکن و 5هزارگزی شمال خاوری نسر. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 195 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، خشکبار و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، واقع در 24هزارگزی شمال باختری رود و سر راه مالرو عمومی رود. موقع جغرافیایی آن دامنه و معتدل است. سکنهء آن 198 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 24هزارگزی شمال تربت حیدریه و 5هزارگزی خاور شوسهء عمومی تربت به مشهد، موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 47 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 64هزارگزی شمال باختری مشهد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان هشیوار بخش داراب شهرستان فسا، واقع در 9هزارگزی جنوب داراب و 3 هزارگزی شوسهء داراب به فسا. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 280 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 64هزارگزی جنوب خاوری اردکان و 3هزارگزی راه فرعی بیضا به زرقان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 290 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، برنج، چغندر و شغل اهالی زراعت است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس، واقع در 108 هزارگزی خاور حاجی آباد. سر راه مالرو بافت به میناب. موقع جغرافیایی آن کوهستان و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 303 تن است. آب آن از قنات و محصول آن خرما، غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 5هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 2هزارگزی خاور راه فرعی سبزواران به کهنوج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 92 تن است. آب آن از رودخانهء هلیل و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس، واقع در 117هزارگزی باختر حاجی آباد و 5هزارگزی خاور فورک، موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 40 تن است. مزرعهء کرمعلی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 64هزارگزی شمال باختری مشهد و 4هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 220 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 6هزارگزی باختر نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 187 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای تابعه بخش کلاب شهرستان دره گز در جنوب خاوری بخش واقع است. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. محصول عمدهء آن غلات، برنج و انواع میوه جات و شغل مردان زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان قالیچه و کرباس بافی است. این دهستان از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 3538 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) مرکز دهستان قلعه نو بخش کلات شهرستان دره گز، واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری کبودگنبد. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 712 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، برنج، بنشن، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو و دبستان و 7 باب دکاکین مختلفه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان میانولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 12هزارگزی شمال کشف رود. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 152 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 41هزارگزی خاور درمیان و 5هزارگزی جنوب خاوری آواز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 76 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از آواز میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جی بخش حومهء شهرستان یزد، واقع در 7هزارگزی خاور اصفهان و یک هزارگزی راه جدید اصفهان به یزد. سکنهء آن 88 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قلعه نوا.

[قَ عَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 17 هزارگزی جنوب باختری دهدز، کنار راه مالرو راه ری به سروت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 84 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، صیفی، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو اختگان.

[قَ عَ نُ اَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادگان بخش حومهء شهرستان مشهد، موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 63 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو بالا.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، در 78هزارگزی شمال باختری طیبات و سر راه اتومبیل رو شهر نو به تربت قرار دارد. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 896 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو بیشه.

[قَ عَ نُ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 9هزارگزی جنوب باختری شوسهء شوشتر به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو پری.

[قَ عَ نُ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر، واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری ملایر. کنار راه اتومبیل رو ملایر به اراک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 149 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه نو تل سرخ.

[قَ عَ نُ تُ سُ] (اِخ)دهی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 59 هزارگزی خاور اردکان و کنار راه فرعی خانی من به پل خان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 97 تن است. آب آن از رود کر و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است.. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه نو جمعه کاران.

[قَ عَ نُ جُ عَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری ورامین و 5 هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به ورامین. این ده در جلگه واقع و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 454 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق جلیل آباد ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو چمن زمین.

[قَ عَ نُ چَ مَ زَ](اِخ) دهی است جزء دهستان غاربخش ری شهرستان تهران، واقع در16هزارگزی باختر ری. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو از کهریزک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نوح.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 7هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 5هزارگزی باختر راه تابستانی شوشتر به بند قیر کنار خاوری رود شطیط. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از کارون و محصول آن غلات، برنج، صیفی، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین از طایفهء عرب میان آب هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو حاجی آقاموسی.

[قَ عَ نُ سا](اِخ) دهی است جزو دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 5هزارگزی باختر شهر ری و3هزارگزی باختر راه شوسهء قم به تهران. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 122 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. خط تلفن تهران قم از کنار این ده می گذرد. تپه خرابهء قدیمی دارد.. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قلعه نوحکیم نصیر.

[قَ عَ نُ حَ نَ] (اِخ)دهی است از دهستان همت آباد بخش حومهء شهرستان بروجرد، واقع در 5هزارگزی جنوب شوسهء بدورود. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 89 تن است. آب آن رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو خالصه.

[قَ عَ نُ لِ صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غاربخش ری شهرستان تهران، واقع در 11هزارگزی جنوب خاوری شهر ری، سر راه شوسهء تهران به ورامین. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 725 تن است. آب آن از قنات و در بهار از سیلاب رود کن و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. دبستان فیروزآباد و طالب آباد در این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو خالصه.

[قَ عَ نُ لِ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیررستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، واقع در 12000 گزی جنوب باختری شاهرود و 3000گزی جنوب شوسهء شاهرود به دامغان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 3000 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، میوه جات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه نوخرقان.

[قَ عَ نُ خَ رَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان شاهرود است. حدود بخش به شرح زیر است: از شمال به خط الراس اصلی سلسله جبال البرز، از خاور به بخش میامی، از جنوب و باختر به بخش مرکزی، این بخش از یک دهستان به نام پشت بسطام تشکیل شده و تعداد قراء آن 41 آبادی بزرگ و کوچک و جمعیت آن در حدود 22هزار تن و مرکز بخش قصبهء قلعه نو خرقان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه نوخرقان.

[قَ عَ نُ خَ رَ] (اِخ) قصبه مرکز قلعه نوخرقان پشت بسطام شهرستان شاهرود است. این قصبه در 24000گزی باختر شوسهء شاهرود و 2000گزی باختر شوسهء شاهرود به گرگان واقع است. مختصات جغرافیایی آن بشرح زیر است: طول 55 درجه و 5 دقیقه، عرض 36 درجه و 7 دقیقه و 15 ثانیه. جمعیت آن در حدود 3000 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء قطری و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی از شوسه دارد. از ادارات دولتی، بخشداری، دستهء نگهبانی، فرهنگ، شعبهء تلفن و دبستان دارد، این ده محل تولد و مدفن شیخ ابوالحسن خرقانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه نو رئیسی.

[قَ عَ نُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 18هزارگزی باختر اسفراین و 8هزارگزی باختر شوسهء بجنورد به سبزوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 415 تن، آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، میوه جات، و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نورمحمد.

[قَ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 34هزارگزی جنوب باختری قوچان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 310 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو رودآب.

[قَ عَ نُ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان فروغن بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 32هزارگزی باختر ششتمد و 6هزارگزی جنوب کالشور. این ده در جلگه واقع و گرمسیر است. سکنهء آن 802 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره، و شغل اهالی زراعت است. راه ارابه رو دارد. در دهستان فروغن آبادی بنام فروغن وجود ندارد. بلکه نام بلوکی است که مرکز آن قصبهء نورود آب است و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نوروز.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 9هزارگزی شمال باختری تویسرکان و یک هزارگزی باباپیر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 438 تن است. آب آن از رودخانهء سرکان و قنات و محصول آن غلات و مختصر انگور و گردو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلعه نوروزخان.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است جزو دهستان زیررستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، واقع در 3000گزی جنوب باختری شاهرود و 2000گزی شوسهء دامغان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 100 تن است. محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و صیفی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلعه نوری.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 11هزارگزی شمال باختری مشهد و کنار کشف رود. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 117 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو ریمله.

[قَ عَ نُ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریمله بخش حومهء شهرستان خرم آباد، واقع در 22هزارگزی شمال باختری خرم آباد و 10هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء بیرالوند بوده برای تعلیف به ییلاق قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو شاملو.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 60 هزارگزی شمال باختری طیبات و یکهزارگزی خاور اتومبیل رو شهرنو به تربت حیدریه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 333 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نوشوکتیه.

[قَ عَ نُ شُوْ کَ یِ] (اِخ)دهی است از دهستان چالان چولان شهرستان بروجرد، واقع در 14هزارگزی جنوب باختری بروجرد و 3هزارگزی باختری شوسهء بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نو عرب.

[قَ عَ نُ عَ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 6 هزارگزی جنوب خاور ورامین کنار راه آهن و یک هزارگزی ایستگاه پیشوا. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 229 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند. و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه نو عسکرزائی.

[قَ عَ نُ عَ کَ] (اِخ)دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو علیرضابیک.

[قَ عَ نُ عَ رِ بِ](اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 10 هزارگزی جنوب نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 425 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو فرهادگرد.

[قَ عَ نُ فَ گِ] (اِخ)دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 15هزارگزی شمال باختری فریمان و یکهزارگزی باختر شوسهء فریمان و یکهزارگزی باختر شوسهء فریمان به مشهد. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 533 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و میوه جات و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو فریمان.

[قَ عَ نُ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 10هزارگزی خاور فریمان و سر راه شوسهء فریمان به تربت جام موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1283 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو فلک الدین.

[قَ عَ نُ فَ لَ کِدْ دی] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد بخش حومهء شهرستان بروجرد، واقع در 5 هزارگزی جنوب خاوری بروجرد و یکهزار گزی شوسهء بروجرد به دورود. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلعه نوکل.

[قَ عَ نُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 42هزارگزی شمال باختر فهلیان و شمال خاوری کوه انا. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 352 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء تنگ شیب و محصول آن غلات، برنج، و مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قلعه نو کلاته منار.

[قَ عَ نُ کَ تِ مِ] (اِخ)دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 50 هزارگزی شمال خاوری فریمان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 4 تن است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه نو کنارگوشه.

[قَ عَ نُ کِ شَ] (اِخ)دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 15هزارگزی شمال خاوری مشهد و کنار راه عمومی مشهد به تبادکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 21 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نوکوار.

[قَ عَ نُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز، واقع در 109هزارگزی جنوب باختری سروستان و 3هزارگزی شوسهء شیراز به فیروزآباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 121 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات، چغندر و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو گونسبان.

[قَ عَ نُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر، واقع در 36هزارگزی جنوب ملایر و 21 هزارگزی جنوب شوسهء ملایر به بروجرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 454 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلعه نو مائین.

[قَ عَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان ایرج بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 101هزارگزی خاور اردکان کنار راه فرعی ماشین رو به تخت جمشید. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 205 تن است. آب آن از رودخانهء مائین و محصول آن، غلات، برنج و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان، گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نو محمدآباد.

[قَ عَ نُ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 13 هزارگزی شمال تربت جام و 2هزارگزی خاور شوسهء عمومی مشهد تربت جام. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 722 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو مستوفی.

[قَ عَ نُ مُ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 10 هزارگزی جنوب تربت حیدریه سر راه رشخوار. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 379 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از نوروزآباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه نو مظفری.

[قَ عَ نُ مُ ظَفْ فَ] (اِخ)دهی است از دهستان کوله بخش سروستان شهرستان شیراز، واقع در 112 هزارگزی جنوب باختر سروستان و 3 هزارگزی شوسهء شیراز به خفر. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 67 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلعه نی.

[قَ عَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان زاده بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 15هزارگزی خاور تربت حیدریه و 3هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به باخرز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 395 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلعه ورله.

[قَ عَ ؟] (اِخ) از قلعه های معروف اندلس است و داستان عجیبی دارد. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 235 شود.

قلعه وزیر.

[قَ عَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور، واقع در 3هزارگزی خاور قدمگاه موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 249 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلعه هاشم خان.

[قَ عَ شِ] (اِخ)قصبه ای است جزء دهستان رامند بخش بوئین شهرستان قزوین، واقع در 24 هزارگزی باختر بوئین و 18هزارگزی راه عمومی. این ده در جلگه واقع و معتدل است. سکنهء آن 1933 تن است. آب آن از قنات و زه آب خررود و محصول آن غلات، چغندرقند، بادام و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. این ده دارای چهار پنج آب انبار عمومی و بزرگ است، و اغلب خانه ها آب انبار دارد. راه مالرو دارد و ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلعه هلاب.

[قَ عَ هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چادکان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 54هزارگزی جنوب خاوری داران. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قلعة هوارة.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعهء تاشقدالة قلعه ای است بر کوهی که معدن آهن و جیوه است در افریقا. (نخبة الدهر دمشقی ص236).

قلعه یاسین.

[قَ عَ یِ] (اِخ) کنایه از سورهء یاسین، سورهء سی و ششم قرآن :
ساخته پیش کید دیو لعین
جان پناهی ز قلعهء یاسین.دهخدا.

قلعه یحصب.

[قَ عَ ؟] (اِخ) قلعهء بنی سعید است در اندلس. رجوع به قلعهء بنی سعید و رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 298 و معجم البلدان و رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.

قلعی.

[قَ] (معرب، ا) رصاص قلعی فلزی است که مس گران مس سرخ را با آن سپید کنند و آن معرب کلهی است. (از المعرب جوالیقی). نسبت است به قلع و آن نام معدنی است که از وی ارزیز خالص خیزد. (آنندراج) :
دست بر این قلعهء قلعی برآر
پای در این ابلق ختلی درآر.نظامی.
ننمایم و بنمایم چون قلعی آیینه
بنمایم و ننمایم آیم بسراب اندر.
نعمت خان عالی (از آنندراج).

قلعی.

[قَ لَ عی ی] (ص نسبی) نسبت است به شهری بنام قلعه. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب).

قلعی.

[قَ عی ی] (ص نسبی) نسبت است به قلعهء عبدالسلام. (منتهی الارب).

قلعی.

[قَ عی ی] (اِخ) (فقیه) از دانشمندان است. وی در مرباط درس میداد. تألیفاتی دارد. او راست: 1- کنزالحفاظ فی غریب الالفاظ. 2- الفرائض. وی در مرباط بدرود زندگی گفت. او به قلعهء یمن منسوب است. (معجم البلدان).

قلعی.

[قَ عی ی] (اِخ) ابراهیم بن سعد محدث است. وی به قلعهء عبدالسلام منسوب است. (منتهی الارب).

قلعی.

[قَ] (اِخ) محمد بن علی بن حسن. از فقیهان و محققان است. گویند وی به قلعهء حلب منسوب است. وی در سفر حج به زبید عبور کرد و در ظفار و حضرموت مشهور شد و به مرباط به سال 630 ه . ق. وفات کرد. تألیفات بسیاری در فرائض و فضایل صحابه دارد. او راست: 1- تهذیب الریاسة فی ترتیب السیاسة. 2- احکام القضاة و جز این دو. (الاعلام زرکلی ج3 ص946) (العقود اللؤلؤیة ج1 ص51).

قلعیت.

[قَ] (اِخ) موضعی است که آب فراوان دارد. (از معجم البلدان).

قلعی راوی.

[قَ لَ عی ی] (اِخ) عبدالله بن عثمان بن عبدالرحمان بن قاسم بن محمد مقری، مکنی به ابومحمد. از راویان است. وی بسال 519 ه . ق. به سمرقند وارد شد و از ابوالفضل جعفربن محمد حدیث کرد. (از لباب الانساب).

قلعی گر.

[قَ گَ] (ص مرکب) آنکه بر ظروف و اوانی قلعی کند. (آنندراج) :
چو دیده سپیدی ز دیگ و طبق
بقلعی گر استاد بر یک نسق.

قلعی مغربی.

[قَ عی ی مَ رِ بی ی] (اِخ)عمربن علی مغربی، مکنی به ابوجعفر. از پزشکان و داروشناسان است. وی از مردم مغرب بود که تا هنگام مرگ به دمشق سکونت گزید و در آخر عمر نابینا شد. او راست: 1- حواشی بر کتاب قانون ابن سینا. 2- شرح فصول ابقراط. 3- ذخیرة الالباء. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 718 و نکت الهمیان ص 220).

قلغنج.

[قَ غَ] (اِ) قفل. || حلقهء در. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حلقهء دروازه. (ناظم الاطباء). و رجوع به فرهنگ شعوری ورق 220 (ب) شود.

قلغند.

[قَ غَ] (ترکی، اِ) کج کردن سر میخ نعل اسب. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 220 الف).

قلغی.

[قَ لَ] (اِ) قالاقای. کلاغی. نظام قاری آرد :
نقش والای لطیف قلغی گر بیند
قالیک زن سزد ار نقش نخواند در کار.
نظام قاری (دیوان ص14).
در مجلس شراب مگذارید که تردامنان شراب بر جامتان ریزند و کرباس سفیدتان والای قلغی شود. (دیوان نظام قاری ص169).

قلغیموس.

[] (اِخ) یکی از پزشکان معروف یونان است. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 22 شود.

قلف.

[قَ] (ع اِمص) از بن برکندگی ناخن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اسم است اقتلاف را. (منتهی الارب). اسم است قِلفه را. (اقرب الموارد). || (مص) بریدن پوست ختنه از بن. بریدن غلاف سر نره. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قلف القلفة قَلفاً و قَلَفا؛ قطعها. || پوست باز کردن از درخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قلف الشجرة؛ نزع عنها لحاءها. (اقرب الموارد). || برداشتن گل سر خم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی): قلف الدن قلفا؛ فض عنه طینه. (اقرب الموارد). || برگردانیدن. || از پوست خرما برهم دوختن تختهای کشتی را و قیر گرفتن درزهای آن را. || کف آوردن شیرهء انگور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از ریشه کندن. (اقرب الموارد). || (اِ) جِ قَلَفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلف.

[قَ لَ] (ع مص) از بن بریدن غلاف سر نره. (منتهی الارب). رجوع به قَلف شود. || بی ختنه ماندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَلِفَ الصبی قلفا؛ لم یختن و قیل عظمت قلفته. (اقرب الموارد).

قلف.

[قِلْ لَ] (ع اِ) سیل آورد خشک شده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلف.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ اقلف، به معنی کودک ختنه ناکرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلف.

[قِ] (ع اِ) زنبیل از برگ خرما. (منتهی الارب). الدوخلة. (اقرب الموارد). || پوست درخت هرچه باشد یا پوست درخت کندر، که بدان بخور کنند یا پوست درخت انار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قِلفَه مؤنث آن است. || (ص) جای درشت. (منتهی الارب). الموضع الخشن. (اقرب الموارد).

قلف.

[قُ لُ] (ع اِ) جِ قَلیف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلیف شود.

قلفاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقلف بمعنی ارزان و فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سنة قلفاء؛ سال ارزان و فراخ. (منتهی الارب).

قلفات.

[قَ لَ] (ع اِ) جِ قَلفَة. (اقرب الموارد). رجوع به قلفة شود.

قلفاط.

[قَ] (اِخ) لقب محمد بن یحیی ادیب. (منتهی الارب).

قلفان.

[قَ لَ] (ع اِ) تثنیهء قَلَف. هر دو کرانهء بروت. (منتهی الارب).

قلفاو.

[قِ] (اِخ) دهی است در صعید در مغرب شط نیل. و این کلمه معرب است. (از معجم البلدان).

قلفتان.

[قُ فَ] (ع اِ) تثنیهء قُلفَة. دوطرف بروت. (منتهی الارب). طرفا الشاربین. (اقرب الموارد).

قلفتی.

[قِ لِ] (ص، ق) رجوع به غِلِفْتی شود.
- پوست را قلفتی از بدن کندن؛ یک تکه بدون آنکه پاره و سوراخ شود.
-قلفتی زدن؛ در تداول، به فریب چیز بدی را بجای چیزی نیک به کسی دادن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به غلفتی زدن شود.

قلفحة.

[قَ فَ حَ] (ع مص) خوردن همهء طعام را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). قلفح الطعام؛ اکله اجمع. (اقرب الموارد). همگی چیزی را خوردن. (آنندراج).

قلفطیری.

[قَ فَ ری ی] (ص نسبی) (قلمِ ...) کتابتی است که آن را یهود بر پوستی که آیاتی از تورات بر آن نوشته شده به کار میبرند و آن را مانند حرز نگه میدارند. سپس در معنی این کلمه توسعه داده شد و در آنچه صاحبان طلسم مینویسند به کار رفت. (از اقرب الموارد).

قلفطیریات.

[قَ فَ] (معرب، اِ) و قلفطریات، نوعی از نوشتهء سحری است و این کلمه دخیل است.

قلفع.

[قِ فَ] (ع اِ) دارای معانی قِلفِع است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به آن کلمه شود.

قلفع.

[قِ فِ] (ع اِ) گل تراشه ترقیده و پاره پاره شده. (منتهی الارب). یا یتفلق من الطین و یتشقق. (اقرب الموارد). || آنچه از آهن برافتد و پراکنده شود وقت کوفتن است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِلفَع شود.

قلفعة.

[قِ فِ عَ] (ع اِ) خاک درواشده که زیر آن سماروغ برآمده باشد. (منتهی الارب). قشرالارض یرتفع عن الکماة. || سماروغ و قارچ. (اقرب الموارد). || آنچه بر پوست بعیر گَرگین پوست تنک پاره پاره باشد و بمالیدن و کشیدن جدا گردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلفک.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جمع آبرود بخش مرکزی شهرستان دماوند. سکنهء آن 19 تن است. مزرعهء کویج جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلفوط.

[] (معرب، اِ) اسم شامی کراث شامی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قلفونیا.

[قُ] (معرب، اِ)(1) نوعی از صمغ درخت صنوبر باشد و آن را به فارسی زنگ باری گویند به سبب آنکه بسیار سیاه است و به عربی علک یابس خوانند. (برهان) (آنندراج). و بعضی گفته اند صمغ صنوبر بری است که به یونانی قوفا نامند و آن صمغ راتینج است که خودبخود سیال باشد و چون طبخ دهند آن را و انجماد یابد قلفونیا نامند و ابن بیطار گوید غلط کرده کسی که آن را راتینج بعینه دانسته و بغدادی گفته که قلفونیا بر سه نوع است یکی سیالی که منعقد نمیشود مانند قطران و بعضی آن را قطران نامند و نوع دوم صلب و نوع سوم آن است که بعد از طبخ صلب میگردد و این فی الحقیقه قلفونیا است آنچه شامل جمیع اقسام راتینج است. (مخزن الادویه).
(1) - Colophane.

قلفة.

[قَ فَ] (ع مص) برداشتن گل سر خم را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَلف شود.

قلفة.

[قَ فَ] (ع اِ) آوندهای بحرانی پر از خرما و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلفة.

[قُ فَ] (ع اِ) قُلَفَه. غلاف سر نره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن پوست که در ختنه ببرند. (مهذب الاسماء).

قلفة.

[قِ فَ] (ع اِ) مؤنث قِلف و آن پوست درخت است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلف شود. || گیاهی است سبز که میوهء ریز دارد و بار آن را شتران به حرص تمام خورند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلق.

[قَ لَ] (ع مص) بی آرام شدن و جنبیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قَلِقَ الرجل قلقا؛ انزعج و اضطرب. (اقرب الموارد). || (اِمص) بی آرامی. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). اضطراب. (اقرب الموارد). || تنگ دلی. (تاج المصادر بیهقی).

قلق.

[قَ لِ] (ع ص) بی آرام. (منتهی الارب). مضطرب البال. (اقرب الموارد): رجل قلق؛ مرد بی آرام. (منتهی الارب). امرأة قلق الوشاح؛ زن جنبان گردن بند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلق.

[قِ لِ] (اِ) خوی. عادت. سلیقه. شیمه. خوی در حیوان و گاهی در آدمی.
- قلق کسی را به دست آوردن؛ رجوع به ترکیب بعدی شود.
- قلق کسی را پیدا کردن؛ رگ خواب کسی را پیدا کردن. چم کسی را پیداکردن.

قلق.

[قِلْ لِ] (ع اِ) من طیرالماء. (اقرب الموارد).

قلق.

[قُلْ لُ] (اِ) چیزی چون جلد و جامهء قرآن که زنان در آن نخ و سوزن نهند. (یادداشت مؤلف). کیسه مانندی شبیه به پاکت که زنان دارند از قماش دوخته و بر آن قیطان و ریسمانی که چندبار پیرامون آن گردد بستن را و در آن سوزن و نخ و انگشتانه و موم گذارند. (یادداشت مؤلف). || در تداول رشوه و خدمتانه که به مأموران دولت دهند چون با انجام کاری خاصه بقراء و قصبات روند و امثال آن. (یادداشت مؤلف). جریمهء مالیاتی. خدمتکاری. خدمتانه. غلامانه. حق العمل. رجوع به غلق شود.

قلقاچان.

[] (اِخ) در شمال چناران از نواحی شمالی مشهد مقدس.

قلقاس.

[قُ] (معرب، اِ) بیخ گیاهی است که آن را پزند و خورند، محرک باه و بغایت مسمن بدن و جهت سرفه و خشونت سینه و سحج امعاء و لاغری گرده و اسهال نافع و مداومت او مولد سودا و مسدد. (منتهی الارب) (آنندراج). ریشهء نباتی است که پختهء آن را خورند و هرگاه خوب پخته نشده باشد گزنده است. یکی آن قلقاسة است. (اقرب الموارد). نباتی است که نزدیک آبها میروید و در مصر کثیرالوجود است. برگش مایل بتدویر و عریض و بقدر برگ بادام از یک بیخ چندین شاخ میروید به سطبری انگشتی و به هرشاخی یک برگ میباشد و بیخش سطبرتر از زردک و کوتاه و مایل به سرخی و اندرون او سفید و با اندک قبض و تندی و لذیذ، در اول گرم و در دوم تر و به غایت مسمن بدن و صالح الغذاء و محرک باه و جهت سرفه و خشونت سینه و حنجره و سحج امعاء و لاغری گرده و اسهال نافع و نفاخ و مداومت او مولد سوداء و مسدد و مصلحش عسل و سکنجبین و ادویهء خوشبو و تخم او در افعال قریب به تخم کرنب و قدر شربت از تخم او دو درهم است و قسمی از قلقاس صلب و مستدیر میباشد و هر چند طبخ دهند پخته نمیشود و ضماد او جهت نضج اورام و ذرور سوختهء او جهت قروع و قلاع و تقویت موی مؤثر است. (تحفهء حکیم مؤمن). تیره قلقاس(1) مشتمل بر چند نوع گیاه(2) که برای زینت کاشته میشوند. یکی از آنها گل شیپوری است. جنس دیگر آن قلقاس است که ریشهء آن شیرهء سمی دارد و سابقاً خشک کرده آن را که سمیتش کمتر است در رماتیسم به کار میبردند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 298) (کار آموزی داروسازی ص 179).
(1) - Colocasia.
(2) - Aridees.

قلقاسة.

[قُ سَ] (ع اِ) یکی قلقاس. (اقرب الموارد). رجوع به قلقاس شود.

قلقاف.

[قُ] (معرب، اِ) معرب گل گاو یکی از محصولات بلوط و این کلمه در آستان متداول است. رجوع به بلوط شود.

قلقال.

[قَ] (ع اِمص) جنبش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسم است قلقلة را. (منتهی الارب). || (ص) مسفار بمعنی دائم السفر و عبارت لسان چنین است: رجل قلقال؛ صاحب اسفار. (اقرب الموارد).

قلقال.

[قِ] (ع اِ) لفج شتر. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) قَلْقَلَة. (اقرب الموارد). رجوع به قلقلة شود.

قلقان.

[قَ] (اِ) سپر. (آنندراج، از غیاث اللغات).

قلقانه.

[قُلْ لُ نَ / نِ] (اِ) غلامانه. خدمتانه. حق العمل. رجوع به قلق شود.

قلقتار.

[] (معرب، اِ) رومی قلقطار. رجوع به قلقطار شود.

قلقچی.

[قُلْ لُ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) گیرندهء جریمهء مالیاتی. || نوکر. خدمتکار. (آنندراج). رجوع به قلق و غلق شود.

قلقدیس.

[قَ قَ] (معرب، اِ) صمغی است اساکفه را و این کلمه دخیل است. (اقرب الموارد). زاج سرخ را گویند. (آنندراج). در ماهیت آن اختلاف است اکثر زاج سفید و بعضی زاج سرخ و بعضی زرد و بعضی نوعی زاج سفیدی که به فارسی آن را زاج شتر دندان نامند، دانسته اند و بعضی گفته اند به فارسی شوغار و به یونانی حلقیس نامند و تحقیق آن است که قلقدیس سه صنف میباشد صنفی سفید سبک زودشکن و این تندترین و بهترین اصناف است و صنف دوم کثیرالارضیست غلیظ خشن و رنگ آن مایل به کبریت و این را به یونانی مالی ترایا نامند و صنف سوم نرم و متساوی الاجزاء و سست و چون آب بدان رسد، سیاه گردد و این را زاج الاساکفه نامند. (مخزن الادویة). نوعی از زاگ به رنگ سپید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قلقشنده.

[قَ قَ شَ دَ] (اِخ) دهی است در مصر که از جانب دریا از قاهره سه فرسنگ فاصله دارد. (معجم البلدان) (ابن خلکان). این ده از توابع قلیوب است و آن را قرقشنده خوانند. رجوع به الاعلام زرکلی شود.

قلقشندی.

[قَ قَ شَ] (اِخ) احمدبن علی بن احمد قاهری. مورخ و محقق و ادیب. وی در قلقشنده سه فرسنگی قاهره به دنیا آمد و در قاهره پرورش یافت و در همانجا وفات کرد. او از خاندان علم و دانش بود و در میان پدران و نیاکان وی دانشمندان بزرگی بوده اند. مهمترین تألیف وی کتاب «صبح الاعشی فی قوانین الانشاء» است. این کتاب چهارده مجلد است و در فنون بسیاری از تاریخ و ادب و توصیف از شهرها و کشورها بحث میکند و نیز، او راست: 2- حلیة الفضل و زینة الکرم فی المفاخرة بین السیف و القلم، این کتاب خطی است. 3- قلائد الجمان فی التعریف بقبایل عرب الزمان. این کتاب نیز خطی است. (الاعلام زرکلی ص 52). 4- نهایة الادب فی معرفة انساب العرب. وی بسال 821 وفات کرد. (کشف الظنون). قلقشندی در شب شنبه دهم جمادی الاَخرة در شصت وپنج سالگی وفات کرد. (شذرات الذهب جزء 4 ص 143).

قلقطار.

[قُ قُ] (معرب، اِ)(1) صمغی است از اساکفه مثل قَلقَنت، قَلقَند و از آن است زاج. (اقرب الموارد). رجوع به قلقنت شود. زاج شتر دندان. (آنندراج). قلقطار به فتح دو قاف و در ماهیت آن اختلاف است اکثر زاج اصفر و بعضی زاج سفید شتر دندان و بعضی زاج اصفر مایل به سرخی دانسته اند و بهترین آن خالص بسیار ریزه و براق مانند زرنیخ زودشکن است. (مخزن الادویة). نوعی از زاگ به رنگ زرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). زاج زرد باشد و آن را زاج شتر دندان هم میگویند. (برهان)(2).
(1) - Colcothar. (2) - بضم اول و سوم، Juynboll گوید: قلقطار مأخوذ از یونانی جدید Xalkotarnosاست،ولی دزی گوید من این کلمه را جایی نیافته ام و در وجود آن شک دارم، اما شکل قلقطارین را در سریانی و همچنین در یونانی Xalketarin را یافته ام و گوید من گمان برم که یونانیان کلمهء اخیر را از شرقیان گرفته اند، و در نتیجه قلقطار را مصحف Xalkantheمیدانم. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج2 ص399). مایرهوف آن را محتم از یونانی Xalkokratonمیداند. (حاشیهء برهان از عقار 140 ف).

قلقطایا.

[] (معرب، اِ) ماده ای است که زیر قرنیه جمع میشود و آن را میخورد و مانند ناخنی میگردد. (ترجمه از بحر الجواهر).

قلقل.

[قُ قُ] (ع ص) مرد سبک روح و ظریف را گویند. (برهان). مرد چست سبک روح. (منتهی الارب). || خفیف در سفر. (اقرب الموارد). || اسب سبک. (منتهی الارب). || یاری گر شتابکار. (منتهی الارب) (آنندراج). المعوان السریع التحرک. (اقرب الموارد). || (اِ صوت) آواز ریختن شراب از شیشه صراحی. (آنندراج). آواز شراب را گفته اند که از گلوی صراحی بیرون می آید. (برهان). || (ص) مجازاً بمعنی کلان.

قلقل.

[قِ قَ] (ع اِ) نام درخت انار صحرایی است و آن را قلاقل و قلقلان هم میگویند. (برهان).(1)
(1) - دزی گوید (ج2 ص399): قلقل (به کسر اول و سوم) نام سه گیاه مجهول است در مغرب، اما قلقلی که رازی نام میبرد در عراق شناخته است و دانه های پختهء آن را می خورند و از پوست شاخه های آن جامه کنند، به نظر می رسد که چیزی شبیه کنف باشد و نیز گوید: «قلقلان dolichos cuneifolius». (ایضاً). حکیم مؤمن گوید: قلقل نباتی است شبیه به نبات کنب و چوب او مایل به سرخی و شاخه ها دراز و ثمرش مستدیر و بزرگتر از فلفل و املس و بیرون او مایل به سیاهی و مغز او با حلاوت و اندک لزوجت... (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به عقار ص324 ف شود.

قلقل.

[قِ قِ] (ع اِ) گیاهی است که دانهء آن سیاه باشد و نیکو در بوئیدن و نیک محرک باه خصوصاً چون کوفته به کنجد آمیخته به انگبین معجون سازند و آن را قلقلان بضم و قلاقل کعلابط نیز نامند یا آن سرد و نوع گیاه دیگر است و بیخ و ریشهء آن گیاه را مغاث خوانند و عامه به غلط آن را با فاء خوانند. (منتهی الارب). درختی است به بلندی درخت انار و بار آن دانه ای است گرد و سیاه به اندازهء فلفل یا کمی بزرگتر و در آن چسبندگی و شیرینی و بوی خوش است. (اقرب الموارد). به فارسی انار دانهء دشتی نامیده میشود. طبیعت آن در دوم گرم و تر با رطوبت فضلیه و بغایت مقوی باه و منعظ و مسمن بدن هر نوع که استعمال نمایند خصوصاً با کنجد و یا با نبات و یا فانید و یا عسل سرشته و مصلح حال گرده و مثانه و زایل کنندهء احتراق و مقدار شربت بریان کردهء آن از قبیل تنقل تا یک اوقیه و از کوبیدهء آن تا نیم اوقیه و اکثار آن مصدع و مضر معده و مورث هیضه و مصلح آن بریان نمودن و با سکنجبین یا با قند و عسل خوردن، بدل آن به وزن آن ابهل و چهار دانگ آن مغز تخم خیار است. (مخزن الادویه). نباتی است شبیه به نبات کنب و چوب او مایل به سرخی و شاخها دراز و ثمرش مستدیر و بزرگتر از فلفل و املس و بیرون او مایل بسیاهی و مغز او با حلاوت و اندک لزوجت و پوست ساق او قوی تر از پوست کنب و گلش مایل به سفیدی و مستعمل از او دانهء اوست و بعضی او را حب السمنه دانسته اند در دوم گرم و تر و بغایت مبهی خصوصاً با کنجد و نبات و مسمن بدن و قدر شربتش تا یک وقیه و مصدع و مصلحش بو دادن او و استعمال سکنجبین است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قلقل.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان فریم، بخش دودانگهء شهرستان ساری، واقع در 2000گزی باختر کهنه ده. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 45 تن است. آب آن از نهر عروس داماد و محصول آن برنج، غلات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلقل.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان، واقع در 24 هزارگزی شمال باختر تویسرکان و 6 هزارگزی جنوب باختر اشتران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 617 تن است. آب آن از دو رشته قنات و چشمه و محصول آن غلات، دیم، انگور، کتیرا، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و تابستان از راه سوبلق و لاشجر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقل آباد.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 43هزارگزی جنوب خاوری رزن و یک هزارگزی تجرک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 174 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقلان.

[قِ قِ] (اِ) انار صحرایی. (آنندراج) (برهان). قلقل. رجوع به قلقل شود.

قلقلان.

[قُ قُ] (ع اِ) قِلقِل یا گیاه دیگری است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلقل شود.

قلقلانی.

[قُ قُ نی ی] (ع اِ) پرنده ای است چون فاخته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). نوعی از کبوتر. (آنندراج). طایری است که مشابه فاخته است. (فهرست مخزن الادویه).

قلقلانیه.

[قُ قُ یَ] (ع اِ) فاخته است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به مادهء قبل شود.

قلقل خوردن.

[قِ قِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) گردیدن چیزی مدور و کنایه از رفتن کوتاه بالای فربه. (یادداشت مؤلف). رجوع به غلغل خوردن شود.

قلقل رود.

[قُ قُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء شهرستان تویسرکان این دهستان در جنوب شهرستان واقع و محدود است از شمال به دهستان کرزان رود یا حومه از جنوب به شهرستان ملایر و نهاوند، از خاور به شهرستان ملایر از باختر به شهرستان نهاوند و کنگاور. وضع طبیعی ده کوهستانی و هوای قسمت کوهستانی، سردسیری سالم و کنار رودخانهء تویسرکان، سردسیری و مالاریائی است. کوه سیاه دره و کوه گلیان، واقع در شمال باختری شهرستان نهاوند در جنوب این دهستان و کوه کمرزرد بین این دهستان و بخش کنگاور واقع شده است. رودخانهء کرزان رود و سرابی که در دهستان حومه بهم ملحق میشوند پس از گذشتن از آبادی فریازان رودخانه قلقل رود نامیده شده و برخی از قراء این دهستان که در کنار آن واقع شده اند را مشروب میکند و در انتهای اراضی کارخانه و قصبستان از این دهستان خارج و وارد شهرستان نهاوند میشود. آب قراء دهستان از رودخانه و قنوات و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات و مختصر صیفی جات است. راههای دهستان عموماً مالرو و صعب العبور میباشد. این ده از40 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 19هزار تن و مرکز آبادی فرسفج و قراء مهم آن بشرح زیر است: فریازان. سوتلق. بابا کمال. جرالامیان و میان ده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقل رود.

[قُ قُ] (اِخ) نام رودی است به تویسرکان. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء قبل شود.

قلقلک.

[قُ قُ لَ] (اِ) کوزهء خرد سفالین. (یادداشت مؤلف). کوزهء سفالین کوچک برای آب.

قلقلک.

[قِ قِ لَ] (اِ) غلغلک. رجوع به غلغلک شود.

قلقلو.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 95هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و 3هزارگزی شمال راه خانه سرخ به گوداحمر، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 73 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلقلة.

[قَ قَ لَ] (ع مص) بانگ کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی). || جنبانیدن. || زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلقل فی الارض؛ بر زمین زد. (منتهی الارب). || (اِصوت) بانگ قفل و کلید. (مهذب الاسماء).

قلقلة.

[قَ قَ لَ] (ع اِ) (حروف...) پنج حرف است و آن عبارت است از قاف و طاء و باء و جیم و دال که در کلمهء قطب جد یا قد طبج گرد آمده است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). یکی از تقسیمات حروف هجاست و حروف قلقله عبارت است از قاف و دال مهمله و طاء مهمله و باء و جیم. مبرد گوید: قاف از آنها نیست بلکه کاف جزو آنهاست. (کشاف اصطلاحات الفنون چ اقدام 1317 ه . ق. ص 355). رجوع به حروف قلقله شود.

قلقله.

[قُ قُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 30هزارگزی جنوب باختری بوکان و 22500گزی باختری شوسهء بوکان به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 375 تن است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلقله.

[قُ قُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 24هزارگزی شمال باختر سنندج و 12هزارگزی شمال شوسهء سنندج به مریوان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 220 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقله.

[قُ قُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 48هزارگزی شمال خاوری سنندج و 6 هزارگزی جنوب سی وسه مَرده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقله.

[قُ قُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز، واقع در 53هزارگزی جنوب باختری سقز و 8 هزارگزی جنوب پیرعمران، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 110 تن، آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقله.

[قُ قُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در26هزارگزی شمال باختری دژ شاهپور. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقله دشت حر.

[قُ قُ لَ دَ حُ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاه، واقع در 84هزارگزی جنوب خاوری ده شیخ. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلقلی.

[قِ قِ] (ص نسبی) مدور و خرد.
-کوفته قلقلی؛ کوفتهء خرد چندِ گردکانی که بیشتر از گوشت و نخودچی یا برنج کوفته کنند، و گاه نیز از گوشت تنها.

قلقنت.

[قَ قَ] (معرب، اِ) زاج کبود و یا زاج سرخ. (ناظم الاطباء). قلقنت و قلقطار و قلقند صبغی است اساکفه را و این کلمه ای دخیل است. (اقرب الموارد). و رجوع به فرهنگ شعوری ج 2 ورق 220 الف و رجوع به قلقند شود.

قلقند.

[قَ قَ] (معرب، اِ) صبغی است اساکفه را. (اقرب الموادر). زاج سرخ را گویند. و بعضی زاج کبود را گفته اند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان)(1). ماده ای است بین شب و زاج. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 80 شود. زاج سبز. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از زاج است به رنگ سبز. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (فرهنگ شعوری ج2 ورق 22 الف). رجوع به قلقنت و قلقطار شود.
(1) - قلقند = قلقنت، از یونانی = Couperoseverte Xalkanthon (حاشیهء برهان دکترمعین از عقار 140 ف).

قلقنطار.

[] (معرب، اِ) قلقطار. (برهان). رجوع به قلقطار شود.

قلقنه.

[قُ قُ نَ] (معرب، اِ) جراحتی است که در پای اسب و استر و امثال آن بهم میرسد. (برهان).

قلقوچان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 64هزارگزی شمال باختری مشهد و سر راه شوسهء مشهد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 265 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلقة.

[قَ لِ قَ] (ع ص) مؤنث قلق به معنی بی آرام. (اقرب الموارد).

قلقی.

[قَ لَ قی ی] (ع اِ) نوعی از گردن بند که آن را با لؤلؤ برشته کشیده اند. ابن سیده گوید: نمیدانم به چه منسوب است مگر آنکه منسوب به قَلَق به معنی اضطراب باشد زیرا که دانه های آن آرام نگیرد. (از اقرب الموارد).

قلقی.

[قَ قا] (ع اِ) نوعی از گردن بند. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قَلَقیّ شود.

قلک.

[قُلْ لَ] (اِ) صورتی از غولک و کولک. کوزهء سفالین که بر سر سوراخی باریک دارد که مسکوک در آن فروتوان ریخت و جز با شکستن کوزه بیرون نتوان کرد و کودکان پولهای خود در آن ذخیره کنند و پس از پرشدن کوزه بشکنند و بیرون آرند. رجوع به غلک شود.

قلک دار.

[قُلْ لَ] (نف مرکب) کاسه کوزه دار (در قمارخانه). (یادداشت مؤلف).

قلل.

[قِ لَ] (ع اِ) جِ قِلّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قل شود.

قلل.

[قُ لُ] (ع ص، اِ) جِ قَلال به معنی قلیل. رجوع به قلال شود. || جِ قُلال به معنی قلیل. رجوع به قلال شود. || جِ قلیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلیل شود. || قلل من الناس؛ مردم متفرق از یک قبیله یا از قبایل شتی و چون بعد از پراکندگی و تفرق گرد آیند قُلَل باشند کصرد. (منتهی الارب).

قلل.

[قُ لَ] (ع اِ) جِ قُلَّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلة شود.

قللرآقاسی.

[قُلْ لَ] (ترکی، اِ مرکب)سردار غلامان. قل بمعنی غلام و لر علامت جمع چون الف و نون فارسی. آقاسی سردار :
از غلامان شاه مردان اوست
که درین عهد قللرآقاسی است.
داراب بیک جویا (از آنندراج).

قللولو.

[قُ] (اِخ) دهی جز دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 17 هزارگزی باخترگرمی و 12هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و رود سامبور و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قللون.

[قُ لُ] (ع ص، اِ) جِ قلیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلیل شود.

قلم.

[قَ لَ] (ع مص) چیدن و تراشیدن ناخن و جز آن را. (منتهی الارب). || قطع کردن. (اقرب الموارد). در اقرب الموارد قلم به فتح اول و سکون دوم را قطع کردن چیزی و چیدن ناخن معنی کرده است.
- قلم شدن؛ دو نیمه شدن. قطع شدن. شکسته شدن. از یکدیگر جداشدن. قلم شدن دست یا پای؛ قطع شدن استخوان آن با یک زخم :
چو نیزه قلم شد به گرز و به تیغ
همی خون چکانید مانند میغ.فردوسی.
هر دون که برخلاف تو گیرد قلم بدست
حقاکه از نهیب تو دستش قلم شود.
سیدحسن غزنوی.
چو دست را به قلم برد و عدلنامه نوشت
قلم شود بسر تیغ داد دست تنم.سوزنی.
بخود پیچید فلفل از سواد خال هندویت
قلم شد دار چینی از حدیث تندی خویت.
محسن تأثیر (از آنندراج) (از ارمغان آصفی).
- قلم قلم کردن؛ با شمشیر و کارد و جز آن چیزی را چون چوب و استخوان به قطعات جدا کردن.
- قلم کردن؛ کنایه از دو پاره کردن چیزی باشد به یک ضرب. (آنندراج) (برهان). دونیم کردن. جدا کردن. (انجمن آرای ناصری) :
به یک زخم صد نیزه کردی قلم
خروشان و جوشان چو شیر دژم.فردوسی.
- || بریدن در عرض چیزی را که بسیار گنده نباشد مانند شاخ نورسته یا دست و انگشت و امثال آن مث نگویند تنهء درخت چنار را قلم کردم بلکه گویند شاخ آن را قلم کردم و دست فلان را قلم کردم و از اینجاست که بعضی گفته اند بریدن به یک ضربت است زیرا که در چیزهای گنده صورت نمی بندد. (آنندراج) :
گر دست بر قلم بنهد بی اجازتت
تیر فلک سپهر کند دست او قلم.
سلمان (از آنندراج).
|| (اِ) طرز و شیوهء نگارش خط با سبک نوشتن خط. رسم خط. شیوهء خط. (یادداشت مؤلف): این قلم کلهر است؛ خط اوست.
قلمهای اسلامی؛ خطهای اسلامی. روایات در اقسام قلم های اسلامی تا حدی متشتت است. آنچه از مجموع روایات بدست می آید آن است که قلم اسلامی از آغاز همان قلم نبطی بوده است که آن را «النسخی» و «الدارج» مینامیده اند و عرب مستقیماً از نبطی متأخر گرفته بود و بعد از معاشرت اعراب با مردم حیره و بنای کوفه در جنب حیره خطی که آنهم تقلیدی از خط نبطی بود شایع شد که او را حیری یا جزم میخواندند. ابن الندیم گوید: در آغاز دولت اسلام چهار خط معمول گردیده بود به این اسم: خط مکی، خط مدنی، خط بصری، خط کوفی و در خط مکی و مدنی الفها بسوی راست کج بود و در شکل او کمی خوابیدگی به سمت بالای انگشتان پدیدار بود و این چهار خط را قطبه نامی در عهد بنی امیه کامل کرد و بعدها از این چهار خط اقلام دیگری استخراج گردید و در اوایل دولت بنی عباس دوازده قلم در نزد خوشنوسیان متداول گردیده بود که مشهورترین آنها این است: 1- قلم طومار کبیر که در طومار کامل بوسیلهء برگ خرما یا قلم می نوشتند و نامه ها که بپادشاهان میفرستادند با این قلم نوشته میشد. 2- قلم ثلثین. 3- قلم ثلاثین. 4- قلم زنبور. 5- قلم مفتح. 6- قلم حَرَم (جَزم). 7- قلم مؤامرات. 8- قلم عهود. 9- قلم قصص. 10- قلم خرفاج و از این اقلام باز اقلام و خطوط دیگری بوجود آمد و به بیست وپنج قلم رسید و در عهد مأمون خوشنویسی رنگ و آبی به خود گرفت و در آن عهد قلم مرصع و قلم نساخ و قلم ریاسی منسوب به مخترع آن فضل بن سهل ذوالریاستین و قلم رقاع و قلم غبار الحلیه و قلم ثلث و قلم محقق و قلم منثور و قلم الوشی و قلم مکاتبات و قلم نرجس و قلم بیاض نیز بوجود آمد. بیست خط از این خطوط از خط کوفی بوجود آمده بود که هر کدام خاص نوعی از نوشته های مهم بود چون قرآن و مجلات و طومارها و نامه های درباری و بعضی دیگر مثل خط نسخ و خط محقق و خط مشق و ثلث و مدور و راسی و رقاع خاص کتب و احادیث و اشعار و مراسلات معمولی بود و از عهد مأمون ببعد این خطوط ترقی کرد و قلم ریاسی متداول گردید تا ابن مقله خط نسخ را موزون و زیبا ساخت و آن را لایق آن قرار داد که قرآن را بدان خط بنویسند. خلاصه اینکه خطوط اصلی عرب دو خط کوفی و نسخ بود و از آن دو، قلمهای گوناگون بوجود آمد و در قرن هفتم و هشتم هجری بتدریج خط کوفی رو بزوال نهاد و خطوطی که در آن زمانها یعنی بعد از قرن هفتم معمول بوده است از اینقرار است: نسخ، ثلث، تعلیق، ریحانی، محقق، رقاع و از این شش خط نیز بعدها خطوط دیگر اختراع شد که باید اختراع آن را به ایرانیان منسوب بداریم و خلاصهء آن بقرار ذیل است: قلم مقرمط، قلم باریک، قلم نستعلیق، قلم شکسته، قلم ثلث و قلم تعلیق و نسخ. رجوع به هریک از این کلمات شود. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج2 ص225 و 226) (الفهرست ابن ندیم صص11 - 12) (آداب اللغة العربیة ج1 ص205) (البیان و التبیین جاحظ ج2 ص83) (سبک شناسی ملک الشعراء بهار ج1 صص95 - 96). و رجوع به صبح الاعشی ج3 ص51 ببعد شود.
|| خامه. (کشاف اصطلاحات الفنون). غرو(1) یا خامهء تراشیده. (منتهی الارب). الیراعة یکتب بها و آن فَعَل به معنی مفعول است چون حَفَر به معنی محفور و از اینرو آن را قلم نخوانند مگر پس از تراشیدن و پیش از آن قصبه و یراعه خوانده شود. (از اقرب الموارد). نی نازک که با یک سوی تراشیدهء آن نویسند. (یادداشت مؤلف). نی نازک و غالباً رنگین که یک سر آن تراشند و بنوکی منتهی کنند و به مرکب زده و بدان نویسند. (یادداشت مؤلف). در معرفت تراشیدن قلم، بدانکه در علم خط معرفت تراشیدن قلم از لوازم است و گفته اند خیر الاقلام ما استحکم نضجه فی جرمه و نشف ماءه فی قشره و قطع بعد القاء بدره. و در تراشیدن قلم چهار چیز را باید ملاحظه کرد: فتح و تحت و شق و قط. اما فتح عبارت است از قطع اولی که به نسبت با عرض باشد و آن در قلمی باشد که صلابت داشته باشد بیشتر باید و قلمی که نرم باشد کمتر. و تحت عبارت است از قطعی که به نسبت با طول بود پس اگر تحت در اطراف قلم کند باید که هر دو کناره او به نسبت با شق متساوی بود چنانکه از فتح به سر قلم میرسد باریکتر میگردانند تا جریان مرکب به آسانی شود و اگر تحت درونه او کند آن بحسب صلابت و رخاوت شحمی که در درونهء او باشد متفاوت گردد و اگر شحم او سخت باشد باید که روی او را بسیار نتراشد و اگر نرم باشد تمام آن شحم را بردارد تا مجرای او صافی شود و زود خراب نگردد. و شق نیز بحسب اختلاف قلم در صلابت و رخاوت و اعتدال متفاوت گردد، اگر قلم سخت باشد باید که بفتح رسد و گاه بود که از آن نیز بگذرد و اگر نرم باشد نیمه آن بس بود و اگر معتدل باشد چنان کند که تا فتح بمقدار سبعی بماند. و اما قط بهترینش آن بود که محرف باشد یعنی جانب راست او چون در دست گیرد اندکی مرتفع باشد و باید که چنان در دست گیرد که اطراف انگشت وسطی و سبابه و ابهام هر سه بر قلم باشد بتساوی و قلم را اندکی بالاتر از فتح بگیرد. (از نفایس الفنون ص11 تا 12). مترادفات قلم از اینقرار است: ترک سیه عذار، رومی زنگی جبین، سیه بادام، گنگ سخن چین، طوطی زرین قفس، ماهی مشکین زبان. (مجموعهء مترادفات ص274).
- ارباب قلم؛ نویسندگان. رجوع به اهل قلم شود.
- از قلم افتادن؛ ساقط شدن. فراموش شدن.
- اهل قلم؛ نویسنده : از آن محتشم تر در آن روزگار از اهل قلم کسی نبود. (تاریخ بیهقی).رجوع به ارباب قلم شود.
- به قلم آمدن؛ نوشته شدن. مجاب آمدن.
- به قلم آوردن؛ به حساب آوردن. محسوب داشتن است.
- به قلم رفتن؛ با نبودن در شماری بدان شمار درآمدن: فلان، عالم بقلم رفته است با آنکه عالم نیست و هیچ نداند.
-در قلم آمدن:ای پیش از آن که در قلم آید ثنای تو
واجب بر اهل مشرق و مغرب دعای تو.
سعدی.
چو خضر منقبتت در قلم نمی آید
چگونه وصف تو گوید زبان مدحت خوان.
سعدی.
- رفع قلم؛ رفع حکم. رفع تکلیف.
- قلم آهنی؛ که نوک آن از آهن است، سرقلم، قلم فرانسه.
- || میله ای باریک و به اندازهء قلم و نوک پهن و تیز از آهن که بنایان و سنگتراشان و حکاکان برای خراشیدن سنگ یا سوراخ کردن بنا و یا کنده کاری بر فلزات بکار برند.
- قلمِ افشان؛ قلمی که برای افشاندن طلا و نقره باشد. (آنندراج). قلم طلا کاری. (ناظم الاطباء) :
دارد انگشت نما معنی رنگین مفید
در صف اهل سخن چون قلم افشانم.
مفید بلخی (از آنندراج).
- قلم انداز؛ بی سعی در حسن خط. نوشتن سرسری. نوشتن نه با دقت.
- قلم اندازی کردن؛ غفلت کردن و اهمال نمودن و سهو کردن در تحریر. (ناظم الاطباء).
- قلم به دم شمشیر افتادن؛ دندانه دار شدن شمشیر و برگشتن دم آن. (از آنندراج) (از غیاث) (ناظم الاطباء).
- قلم خط بر آفتاب راندن؛ کنایه از ریش برآوردن. (ناظم الاطباء) :
چو خطش قلم راند بر آفتاب
یکی جدول انگیخت از مشک ناب.نظامی.
- قلم برخاستن؛ رفع قلم. مرفوع القلم شدن. ساقط شدن و از میان رفتن تکلیف.
- قلم عافیت برخاستن؛ بهبود نیافتن است. به نشدن. پیوسته بیمار بودن :
ورق خوبی معشوق ز هم برکردند
قلم عافیت از عاشق شیدا برخاست.سعدی.
رجوع به قلم بر کسی نبودن شود.
- قلم برداشتن و قلم برگرفتن از کسی؛ رفع قلم و مرفوع القلم ساختن او را. (آنندراج). تکلیف از او برداشتن است. مکلف نبودن :
از جنون گفتم قلم بردارد از من روزگار
در بن هر ناخنم سودا نیستانی شکست.
صائب (از آنندراج).
از دیوانه قلم برداشته شده است.
- || گناهان و جرایم را ثبت نکردن. به عقیدهء عوام روز نهم ربیع قلم برداشته میشود :
چون قلم برداشتست از مردم دیوانه حق
نی چرا در ناخن من میکند سودای خشک.
صائب (آنندراج).
- قلم بردن در چیزی؛ خط زدن و حذف کردن بخشی از آن و اضافه کردن چیزی. مخدوش کردن.
- قلم بردن در نوشته؛ تغییر دادن در آن. بعضی کلمات آن را زدن یا عوض کردن. مخدوش ساختن است.
- قلم بر سر زدن چیزی را؛ قلم زدن بر چیزی. (آنندراج). محو کردن. از بین بردن :
ما سیه بختان تفاوت را قلم بر سر زدیم
هم چو مژگان سر ز یک چاک گریبان برزدیم.
صائب (از آنندراج).
- قلم بر کسی نبودن؛ مکلف نبودن. تکلیف نداشتن است. ملزم به احکام شرع نبودن: بر مست قلم نیست؛ تکلیف نیست. مرفوع القلم است. رجوع به قلم برخاستن شود.
- قلم برگرفتن؛ قلم برداشتن است. تکلیف برداشتن :
ز اهل جهان بسکه قلم برگرفت
از کرمش عقل جنون درگرفت.
میرخسرو (از آنندراج).
- قلم برداشتن؛ قلم بدست گرفتن و شروع به نوشتن کردن.
- قلم بستن بر کسی؛ کنایه از زایل کردن قدرت کتابت و نویسندگی از کسی. (آنندراج). قلم بستن در بیت زیر، بمعنی از عهده برنیامدن. عاجز ماندن :
در ارژنگ این نقش چینی پرند
قلم بست(2) بر مانی نقش بند.
نظامی (شرفنامه چ مرحوم وحید).
- قلم بند؛ مرقوم و مسطور و مندرج و ثبت شده و در حساب آمده. (ناظم الاطباء).
- قلم بندی؛ دستخط و رقم و امضاء و اقرار و قول و عهد. (ناظم الاطباء).
- قلم به ناخن شکستن؛ بسزا رسانیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). رجوع به قلم در ناخن شکستن شود.
- قلمِ پَر؛ قلم که از ساق پر مرغان میکردند.
- قلم جدول؛ قلمی که بدان جدول کشند. خامهء جدول کشی. کنایه از راست و درست و بی خطا :
قلم جدول بود کلک بنانش
بحرف کژ نمی گردد زبانش.
طاهروحید (از آنندراج).
غیر حرف راستی در نامه من ثبت نیست
سرنوشتم از قلم جدول مگر تحریر شد.
اشرف (از آنندراج).
- قلم جعد کردن؛ کنایه از نوشتن و رقم کردن. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرای ناصری). کتابت کردن. (ناظم الاطباء) :
تیر فلک کو بقلم می شکافت
کرد قلم جعد، ثنای تو یافت.
میرخسرو (از آنندراج).
دکانت از پی جرمم قلم چه جعد کند
که موبمو ز پریشانیم به اقرار است.
میرخسرو (از آنندراج).
- قلم چرا؛ خطی بد و لایقرء. خرچنگ قورباغه ای. پای کلاغ. (یادداشت مؤلف).
- قلم خوردن در ارقام و نوشته ها؛ خط خوردن. باطل شدن.
- قلم خورده؛ چیزی که قلم بطلان بر آن کشند :
نکوشم که بختم لگدکوب شد
مرکب قلم خورده شد خوب شد.
حسن بیگ رفیع (از آنندراج).
- قلم داخل خط ساختن؛ کنایه از اصلاح دادن خط. (آنندراج) :
کس نمیسازد قلم داخل خط استاد را
رو مده در خط مشکین خانهء شمشاد را.
صائب (از آنندراج).
- قلمداد کردن؛ بشمار آوردن. بحساب آوردن. شمردن.
- قلم در خارش آوردن؛ نوشتن است. (از آنندراج).
- قلم در سر کشیدن؛ خط کشیدن. محو کردن. باطل ساختن :
ما قلم در سر کشیدیم اختیار خویش را
اختیار آن است کو قسمت کند درویش را.
سعدی.
رجوع به قلم زدن شود.
- قلم در سیاهی نهادن؛ آمادهء بدبختی شدن. رقم بدبختی نوشتن برای کسی. بدی و مصیبت برای کسی مقدور ساختن است. (ارمغان آصفی) (آنندراج) :
بزرگیش سر در تباهی نهاد
عطارد قلم در سیاهی نهاد.
سعدی (از آنندراج).
- || کنایه از خط بطلان کشیدن بر حرف کسی. (انجمن آرای ناصری). کنایه از قلم بر سخن کسی کشیدن. (برهان).
- قلم درکشیدن؛ کنایه از محو کردن. (برهان). باطل ساختن است. خط بطلان کشیدن :
توانم که تیغ سخن برکشم
جهانی سخن را قلم درکشم.سعدی.
نه چنان کز پس قرانی چند
قلمش درکشد سپهر بلند.نظامی.
- قلم رفتن؛ مقدر شدن. (ارمغان آصفی) :
به بدبختی و نیکبختی قلم
برفته ست و ما بیخبر در شکم.سعدی.
پیدا بود که بنده به کوشش کجا رسد
بالای هر سری قلمی رفته از قضا.سعدی.
- قلم در ناخن شکستن؛ نی در ناخن شکستن است. (آنندراج). که نوعی از تعذیب سخت بوده است و آن چنان است که قلم بسیار باریک و سرتیز تراشیده در ناخن میشکستند. (ارمغان آصفی).
- قلم دست؛ کسی که به قلم کار کند. (غیاث اللغات). کاتب و نویسنده و محرر. (ناظم الاطباء) :
شقایق کش لوح جام و سبو
قلم دست طراحی رنگ و بو.
طغرا (از آنندراج).
- || قلم دست ابزاری است فولادین بشکل استوانه که جهت جا انداختن سنگ روی انگشتر و غیره بکار میرود و آن اقسامی دارد: قلم دست چهارگوش، قلم دست نیم گرد، قلم دست تخت.
- قلم دیده؛ کنایه از نوشته شده و مبتذل. (آنندراج). نوشته. (ناظم الاطباء) :
نظامی که در رشته گوهر کشید
قلم دیده ها را قلم درکشید.نظامی.
- قلمران؛ نویسنده.
- قلم راندن؛ قلم جعد کردن. (آنندراج). نوشتن است.
- || متوجه وظائف ساختن :
زهی پیغمبری کز بیم و امید
قلم راند بر افریدون و جمشید.نظامی.
- || خط کشیدن. پدید آوردن. نقش کردن :
تویی برترین دانش آموز پاک
ز دانش قلم رانده بر لوح خاک.نظامی.
- || حکم کردن. مقدر گرداندن : تقدیر آفریدگار... که در لوح محفوظ قلم چنان رانده است تغییر نیابد. (تاریخ بیهقی).
قضا راند چون روز اول قلم
شد این بیت من بر سر من رقم.
ظهوری (از آنندراج).
نرانده اند قلم بر مراد آدمیان
نداده اند کسی را ز حلم و علم خبر.
ناصرخسرو.
- قلم رفتن؛ مقدر شدن. (آنندراج) :
چه توان کرد آنچه بود بُوَد
بودهء حکم و رفتهء قلم است
اگر زو مرا رنج خواهد فزود
قلم رفت و این بودنی کار بود.فردوسی؟
قلم بآمدنی رفت اگر رضا بقضا
دهی و گر ندهی بودنی بخواهد بود.سعدی.
قلم به طالع میمون و بخت بد رفته ست
اگر تو خشم کنی ای پسر و گر خشنود.
سعدی.
- || بالغ گشتن است. مکلف شدن. واجب شدن حکم شرعی بر کسی بخاطر رسیدن او بسن بلوغ : گفتم تا کجا، گفت بخانه خدای گفتم تو خردی و قلم بر تو نرفته است. (حاشیهء احیاء العلوم).
- قلم زدن؛ نوشتن است. قلم جعد کردن. (آنندراج) :
قلم زد سال تاریخ جلوسش در سقر مالک
یکی از ظالمان کم گشت تاریخ وفات او.
واله (از آنندراج).
تو ساغر میزدی با دیگران شاد
قلم شاپور میزد تیشه فرهاد.نظامی.
- || محو و باطل کردن با کشیدن خطی بر نوشتهء آن. قلم زدن بر چیزی، کنایه از محو و ناپدید کردن. (آنندراج) :
حافظ آن روز طربنامهء عشق تو نوشت
که قلم بر سر اسباب دل خرم زد.حافظ.
- قلم زدن؛ کنده کاری کردن بر فلزات.
- قلم زده؛ خط بطلان کشیده. خط خورده. قلم خورده.
- || که در آن صفت قلمزنی به کار رفته است.
- قلم زن؛ دبیر. نویسنده. (برهان) :
یکی تیغ داند زدن روزگار
یکی را قلم زن کند روزگار.حافظ.
قلم زن نگهدار و شمشیرزن
نه مطرب که مردی نیاید ز زن.
قلم گفتا که من شاه جهانم
قلم زن را به دولت میرسانم.
- قلم زنی؛ کندوکاری بر فلزات.
- قلم سرب؛ قلم فرنگی. (آنندراج). مداد. (ناظم الاطباء).
- قلم سرشدن و قلم سرکردن؛ ابتدا به تحریر شدن و کردن. (آنندراج).
- || تراشیده شدن قلم و تراشیدن آن. (آنندراج) :
اگر ذوق سخن دارد برو صائب قلم سرکن
کسی این عقده را بی ناخن اعجاز نگشاید.
صائب (از آنندراج).
- قلم شکستن؛ از قلم انداختن است. به حساب نیاوردن :
چون نقش وفا و عهد بستند
بر نام زنان قلم شکستند.
نظامی.
- قلم شکستن بر کسی؛ کنایه از حواله کردن و سپردن. (آنندراج) :
پس آنگه قلم بر عطارد شکست
که امی نگیرد قلم را به دست.
نظامی (از آنندراج) (ارمغان آصفی).
- قلم شکسته؛ نام خطی است. این خط همان خط باریک قدیم است که عبدالمجید درویش در اواخر صفویه آن را اصلاح کرد و امروز رو بزوال است. (سبک شناسی ج1 ص97).
- قلم شنجرف؛ قلمی که با رنگ شنگرف نویسند. قلم فرورفته در مایع سرخ رنگ :
شده از یاد رخش خون پالا
مژهء من قلم شنجرف است.
سراج المحققین (از آنندراج).
و مقصود از قلم شنجرف در بیت بالا مژهء به خون آلوده است.
- قلم صنع و قلم قدرت؛ کنایت از حکم خداوند :
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد.حافظ.
- قلم قدرت؛ قلم حکم خداوند. قلم صنع :
فکرت من در تو نیست در قلم قدرتست
کو بتواند چنین صورتی انگیختن است.
سعدی.
- قلم کردن؛ قلم درست کردن و آماده کردن آن برای نوشتن :
هر کس که حرفی از خط سبزش رقم کند
باید که از بنفشه و سنبل قلم کند.
فاخر بهبهانی.
- قلم کردار؛ به کردار قلم. مانند قلم. قلم وار :
کمر بندد قلم کردار سر در پیش و لب برهم
به هرحرفی که پیش آید بتارک چون قلم گردد.
سعدی.
- قلم کشی؛ نوشتن و کتابت. (آنندراج). تحریر و خوشنویسی. (ناظم الاطباء).
- قلم کشیدن؛ باطل کردن. حذف کردن. محو و ناپدید کردن. (آنندراج).
-قلم کشیدن بر جرایم کسی؛ بخشیدن گناهان او :
شنیدم که شاپور دم درکشید
چو خسرو بر اسمش قلم درکشید.
سعدی (از آنندراج).
سر از کوی صورت بمعنی کشید
قلم بر سر حرف دعوی کشید.سعدی.
- قلم عفو کشیدن؛ بخشیدن گناهان :
عدل است اگر عقوبت ما بی گنه کنی
لطف است اگر کشی قلم عفو بر خطا.سعدی.
من نگویم که طاعتم بپذیر
قلم عفو بر گناهم کش.سعدی.
- قلم گرفتن؛ باطل کردن بابی یا دفعه ای از حساب و جز آن. قلم زدن. قلم کشیدن.
-دور کسی را قلم گرفتن؛ او را از این قاعده مستثنی کردن. او را نادیده و نابوده شمردن.
- قلم گیر؛ انگشت، بدان جهت که قلم را بخود گیرد :
تا قلم گیر دبیران چون مطرز برکشد
از قلم مشکین علم بر روی کافور و حریر.
سوزنی.
-سه قلم گیر؛ کنایه از انگشتان ابهام و شهادت و وسطی از دست راست باشد. (یادداشت مؤلف) :
بروز و شب سه قلم گیر من چو نقش کنند
سر مخاطبهء آن کریم هفت اقلیم.سوزنی.
- قلم مقرمط؛ نوعی از خط است. این نام در تواریخ فارسی دیده شده است و شاید مختصرنویسی از خط رقاع یا مقرمط بوده است که حروف را کوچک و کوتاه کرده به کار تحریرات سردستی میزده اند. (سبک شناسی بهار ج 1 ص 96). و رجوع به قلم شود.
- قلم نستعلیق؛ این قلم در قرن دهم هجری شهرت پیدا کرد و در ابتداء همان خط نسخ بود که آن را کوچک کرده و حروف آن را کوتاه تر می نوشتند و نسخه هایی از این خط از قرون هفت الی نه هجری ببعد در دست ما هست و تمام آن کتب به زبان فارسی است و شاید قبل از این تاریخ هم از این نوع خط دیده شود ولی آن همان است که در ضمن قلم باریک از آن یاد شد. در قرن نهم و دهم خط نستعلیق روی به اصلاح نهاد و اول کسی که آن را خوب نوشت میرعلی تبریزی است که معاصر تیموریه بود و آخرین کسی که این خط را کمال آورد میرعماد قزوینی است و پس از او ملا علیرضا تبریزی کتابدار شاه عباس که به علیرضا عباسی معروف است. (سبک شناسی ج 1 ص 67).
- قلم نسخ و ثلث و تعلیق؛ بوسیلهء یاقوت مستعصمی و میرزا بایسنقر و شمس الدین هروی و خواجه اختیار اصلاح شد، بعلاوه خط نسخ توسط میرزااحمد تبریزی جرح و تعدیلهایی شده و معمول است. (سبک شناسی ج1 ص97). و رجوع به قلم شود.
- قلم نسخ کشیدن؛ قلم بطلان کشیدن. منسوخ کردن :
رجم کن این لعبت شنگرف را
در قلم نسخ کش این حرف را.نظامی.
- قلم نبودن (بر فلان)؛ یعنی حسابی و کتابی نبودن و معاف بودن. (برهان). حساب و پرسش نبودن. (آنندراج). تکلیف و حکم نبودن.
- قلم وار؛ به مانند قلم. مانند قلم. به کردار قلم :
خاقانی را بی قلم کاتب شاه
بگریست قلم وار بخوناب سیاه
هم بی قلمش کاتب گردون صد راه
انگشت شد انگشت و قلم ز آتش آه.
خاقانی.
همه ره سجده میبردم قلم وار
بتارک راه میرفتم چو پرگار.نظامی.
هستند به بزم تو کمربسته قلم وار
بیجاده لبان طرب افزای تعب کاه.سوزنی.
- همقلم؛ دو تن که کارشناس نویسندگی باشند. که هردو نویسندگی دانند. که هر دو دبیر باشند. دوتن که در کار نویسندگی با یکدیگر همکاری کنند :
دو هم جنس دیرینهء هم قلم
نباید فرستاد یکجا بهم.سعدی.
- یک قلم؛ کلاً. بدون استثناء: یک قلم من آنجا نرفته ام، بکلی.
- امثال: قلم در کف دشمن است : که ای نیکبخت این نه شکل من است ولیکن قلم در کف دشمن است.سعدی.
قلم رفته را چاره نیست.
|| (اصطلاح صوفیه) در لطایف اللغات آمده: قلم در اصطلاح صوفیه عبارت است از حضرت تفصیل که کنایت از واحدیت است و برخی گفته اند قلم عبارت است از نفس کل و بطور بعضی از لوح. قلم اعلی در نزد صوفیان عبارت است از عقل اول. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تعریفات شود. || نی که بر کنیف گهواره گذارند تا بول بچه به کنیف شود. (یادداشت مؤلف). || بابت. جزء. گونه. فقره. (یادداشت مؤلف): چند قلم جنس خریدی. هر یک از بابت های سیاهه. هر یک از قسمتهای جزو سیاهه. ریز جمع یا خرجی. ریز سیاههء چیزها.
- قلم دادن؛ وانمود کردن. به حساب آوردن. به دروغ خود را منسوب بچیزی داشتن: خود را بیطرف قلم داد. خود را رئیس قلم میداد.
|| استخوانهای دراز دست و پای انسان و دیگر حیوانات. (ناظم الاطباء).
- قلم پا؛ استخوان پا :
این خط جاده ها که به صحرا نوشته اند
یاران رفته با قلم پا نوشته اند.
- قلم دست و پا؛ استخوان شتالنگ و آرنج :
قاصد نه مژده ای نه پیامی نه وعده ای
پای قلم چه شد قلم پا شکسته است.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
گر از قلم گه تحریر بد برم شاید
ز بسکه از قلم دست دیده ام آزار.
محمدخان قدسی.
بعد از وفات هر قلم استخوان ما
سربسته نامه ای است ز راز نهان ما.
ذهنی کاشی (از آنندراج).
|| هر قسم از اقسام آراستن چون سرخاب و سفیداب و وسمه و سرمه و زنگک و ختات و روناس و غیره. (یادداشت مؤلف).
-به هفت قلم خود را آراستن؛ هر هفت کردن. (یادداشت مؤلف).
|| تیر قمار. تیر که میان قماربازان جولان دهند و گردانند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نصیب که در قمار فرض کنند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || درازی ایام بیوگی زن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - نای میان تهی.
(2) - ن ل: قلم نیست.

قلما.

[قَ] (اِ) فلاخن است و آن آلتی باشد شبانان را که بدان سنگ اندازند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فرهنگ اظفری قلما را در ترکی به معنی فلاخن نوشته. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام). رجوع به قلماسنگ شود.

قلماسنگ.

[قَ سَ] (اِ)(1) قلاسنگ. (رشیدی). به معنی فلاخن است و آن آلتی باشد که از ابریشم الوان و غیره بافند و شاطران و شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان). رجوع به قلاسنگ شود.
(1) - از: قلما + سنگ. (حاشیهء برهان چ معین).

قلماش.

[قُ] (ص) به معنی هرزه و بیهوده و یاوه و نامعقول باشد. (برهان). فرهنگ رشیدی بروایتی به اتکاء دو بیت ذیل از مولوی :
بند کن مشک سخن پاشیت را
وا مکن انبان قلماشیت را.
(مثنوی چ نیکلسن ج2 ص54 و چ علاءالدوله ج4 ص425).
خمش کن تا که قلماشیت گویم
ولکن لاتطالبنی بمعناه.
مولوی (دیوان ص378).
اصل را جملهء عربی قل ماشئت دانسته و برخی از معاصران نیز بر همین عقیده رفته اند و بیت ذیل از سنایی مؤید این قول بنظر میرسد :
آدمی چون بداشت دست از صیت
هرچه خواهی بکن که فاصنع شیت.
اشاره به «اذا لم تستحیی فاصنع ماشئت».
(حاشیهء برهان چ معین از المعجم شمس قیس چ مدرس رضوی ص 230). ولی بیت دیگر مولوی این ادعا را باطل می سازد :
باتو قلماشیت خواهم گفت هان
صوفیا خوش پهن بگشاگوش جان.
(مثنوی چ نیکلسن ج3 ص366 و چ علاءالدوله ج6 ص591).
اما قلماش ترکی است به معنی بیهوده گو، یاوه گو. رجوع شود به جغتایی ص419، لغت شیخ سلیمان، نداب 3:7 ص 19، 20. (حاشیهء برهان چ معین). مؤلف سنگلاخ آرد: قلماش محرف قلماشئت... کنایه از بیهوده گویی باشد... و مؤلف برهان قاطع در فرهنگ خود فارسی شمرده و به این معنی ذکر کرده و طالع روی به معنی آزار دادن نوشته سهو کرده و بضم قاف نیز مستعمل و اصح است.

قلماق.

[قَ] (اِخ) نام طایفه ای از تتار. (ناظم الاطباء) (مجمل التواریخ گلستانه ص 180). نام طایفه ای است از مغول که در سمت شمالی دشت قبچاق و خطا و ختن می نشینند. وجه تسمیه مأخوذ است از قالماقچی یعنی ماندنی. رجوع به سنگلاخ ذیل همین کلمه و ذیل قبچاق شود: و از ولایات ختای و چین و ماچین و قلماق و تبت و غیر ذلک صدهزار در اردو جمع آمده بودند. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 643).

قلمبک.

[قَ لَ بَ] (اِ) به لغت اهل عمان هرنوه است که نوعی از عود بخور بسیار خوشبو باشد و گویند صندل اصفر است که به هندی ملاکیر نامند و گویند نام لیمو است که به شیرازی لیموی خارکی و به هندی جنبهیری نامند و گویند لیموی مرکب از لیموی آب و اترج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلنبک شود.

قلم بلند.

[قَ لَ بُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری بهبهان و 10هزارگزی جنوب خاوری شوسهء بهبهان به اهواز. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری و مالاریائی است. این ده 93 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، حبوبات، کنجد، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلم بند.

[قَ لَ بَ] (نف مرکب) سازندهء مو قلم که نقاشی بدان کنند. (غیاث اللغات). || (ن مف مرکب) آنچه به قید تحریر آورده شده باشد. (غیاث اللغات).

قلم بندکردن.

[قَ لَ بَ کَ دَ] (مص مرکب) نوشتن است. (از آنندراج).

قلمبه.

[قُ لُ بَ / بِ] (ص) رجوع به غلمبه و قلنبه شود.

قلم پاک کن.

[قَ لَ کُ] (اِ مرکب)پاک کنندهء قلم و آن پارچهء پشمینه یا کرباس باشد که بدان قلم سیاهی آلوده را پاک کنند. (غیاث اللغات) (از آنندراج) : مدادش از دودهء چراغ خورشید است و قلم پاک کنش مرغولهء طرهء ناهید. (ظهوری از آنندراج). و رجوع به بهار عجم شود.

قلم تراش.

[قَ لَ تَ] (اِ مرکب) نوعی از کارد درازدسته که بدان قلم تراشند. چاقو و گزلکی که بدان قلم و جز آن میتراشند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسمی چاقوی ظریف که قلم های نیی را با آن میتراشند :
الماس قلمتراش و ملماس قلم
انقاس مداد و نام جنسش حبر است.
نصاب.
بنگر قلمتراش چه با خامه میکند
از همدمان خانه یکی در امان مباش.
محسن تأثیر (از آنندراج).
قلمتراش قلم برگرفت و من عن کرد.
ایرج میرزا.

قلمچه.

[قَ لَ چَ / چِ] (اِ مرکب) شاخچهء درخت که در زمین می نشانند. (آنندراج) :
بهار خامهء من سبز کرد عالم را
قلمچهء چمن روزگار کلک من است.
مفید بلخی (از آنندراج).
و رجوع به بهار عجم شود.

قلم خودنویس.

[قَ لَ خوَدْ / خُدْ نِ] (اِ مرکب) قلمی که مرکب در میان دارد و بی آنکه آن را بجوهر زنند نویسد. در تهذیب تاریخ ابن عساکر در ترجمهء ابوالعلا صاعدبن حسن بن صاعد آرد: از مخترعات او قلمی آهنین میان تهی بود که آن را از مداد پرمیکرد و یک ماه به کار میبرد بی آنکه قلم خشک شود. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 360).

قلم دارچین.

[قَ لَ] (اِ مرکب) کنایه از بینی باریک و دل پسند. (یادداشت مؤلف).

قلمدان.

[قَ لَ] (اِ مرکب)(1) جای قلم. تپنگویی که در آن ابزارهای نبشتن مانند قلم و چاقو و مقراض و قط زن میگذارند. (ناظم الاطباء) :
لب خاموش تصویر قلمدان فاش می گوید
که از همراهی اهل سخن نتوان مصور شد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
جعبه گونه ای از مقوا یا چوب مکعب استوانه شکل میان تهی که روپوش قلمدان بود و قلمدان راکه جعبه مانندی است هم از جنس روپوش درون آن جای دهند و روی قلمدان را با صورتهای گونه گون از آدمیان یا مرغان یا جانوران منقش سازند. (ناظم الاطباء) :
مرا مرغی سیه سار است و گلخوار
گهربار و سخندان در قلمدان.ناصرخسرو.
- میرزا قلمدان؛ در تداول عامه، کنایه از نویسندهء باریک و دراز. (یادداشت مؤلف).
|| نشانی مخصوص صدر اعظم. (ناظم الاطباء).
(1) - Plumier.

قلمدانی.

[قَ لَ] (ص نسبی) نسبت است به قلمدان. || اطاق قلمدانی، اطاقی دراز که یک سر طول آن یا دو سر آن شکل هلالی دارد. اطاقی که انتهای آن قوسی است. (یادداشت مؤلف).

قلمدر.

[قَ لَ دَ] (اِ مرکب) نهال و درخت جوان. (ناظم الاطباء).

قلم دوات.

[قَ لَ دَ] (اِ مرکب) محبره و اسباب تحریر. (ناظم الاطباء).

قلمرانه.

[قُ ؟] (اِخ) شهری است از شهرهای اندلس(1). رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 246 شود.
(1) - Coimbr.

قلم رسام.

[قَ لَ رَسْ سا] (اِ مرکب)حکاک و منبت کار به روی برنج. (ناظم الاطباء).

قلمرو.

[قَ لَ رَ / رُو] (اِ مرکب) ملک و مملکت و ولایت متصرف. (ناظم الاطباء). ملکی و ولایتی که در آن نوشتهء قلم پادشاهی یا امیری رود و مردم آنجا نوشتهء او را قبول نمایند و در این لفظ از ترکیب اسم و امر معنی اسم ظرف پیدا شده یعنی محل روان بودن قلم کسی و خلاصهء معنی قلمرو ملک مطیع است. (از آنندراج) :
گشته ست خون مرده جهان را رمیدگی
دیوانهء قلمرو ایجاد کن مرا.صائب (از آنندراج).
مجنون حریف شوق رسایم نمی شود
دشت جنون قلمرو پایم نمیشود.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| محال متعلق به سلطنت و فرمانروایی. || حکومت و فرمانروایی و سلطنت. || داوری. (ناظم الاطباء).

قلمریه.

[قُ لُ یَ] (اِخ) شهری است در اندلس و اکنون در دست فرنگان است. (از معجم البلدان). و رجوع به اسپانی و اسپانیا و قلمرانه شود.

قلم زن.

[قَ لَ زَ] (نف مرکب) قلم دست. (آنندراج). اشاره به نویسنده باشد. (برهان) :
قلم زن که بد کرد با زیردست
قلم بهتر او را به شمشیر، دست.
نظامی (از حاشیه برهان چ معین از فرهنگ نظام).
|| به معنی مصور نیز آمده. (غیاث اللغات از سراج).

قلم زنه.

[قَ لَ زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مقط. مقطه. قلمزن. شق زن. (یادداشت مؤلف از زمخشری). قط زن. آلتی ساخته از شاخ حیوان، نوک قلمهای نی را روی آن میگذاشتند و با قلمتراش قسمت زائد را میبریدند تا نوک هموار گردد و نکو نویسد.

قلمزنی.

[قَ لَ زَ] (حامص مرکب) کار قلمزن و آن عبارت است: از کندن نقشها بر فلزات: قلمزنی اصفهان معروف است.

قلمزة.

[قَ لَمْ مَ زَ] (ع ص) زن پستک ناکس. (منتهی الارب) (آنندراج): عجوز قلمزة؛ لئیمة قصیرة. (از اقرب الموارد).

قلمس.

[قَ لَمْ مَ] (ع ص) پر و بسیارآب از چاه. (از منتهی الارب) (آنندراج). چاه پرآب. (اقرب الموارد) (آنندراج). || مرد بسیارخیر و نیک بخشندهء بسیار دهنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مهتر گرامی. || مرد نیک زیرک دوراندیش ناآشنا و ناشناخته. || (اِ) دریا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قلمس.

[قَ لَمْ مَ] (اِخ) نام مردی کنانی از ناسئان شهور (که ماههای حرام را تغییر میداد) که نزد حمزه عقبه می ایستاد و میگفت: اللهم انی ناسئی الشهور و واضعها موضعها و لا اعاب و لااجاب اللهم انی قد احللت احد الصفرین و حرمت صفرالمؤخر و کذلک فی الرجبین یعنی رجب و شعبان انفروا علی اسم الله. (منتهی الارب). و در این باره است آیهء شریفه: انما النسی ء زیادة فی الکفر یضل به الذین کفروا یحلونه عاماً و یحرمونه عاماً لیواطئوا عدة ما حرم الله فیحلوا ماحرم الله زین لهم سوء اعمالهم والله لایهدی القوم الکافرین. (قرآن 9/37).

قلمستان.

[قَ لَ مَ / مِ] (اِ مرکب) آن زمین که در آن قلمهء بسیار از درختی خاص زده اند. زمینی که در آن به انبوهی قلمه های بسیار نشانده اند تا پس از مدتی معلوم بیرون کرده در زمینهای دیگر بفواصل بیشتر بنشانند. (یادداشت مؤلف).

قلم سلیمان خانی.

[قَ لَ سُ لَ] (اِخ)یکی از طوایف پشتکوه از ایلات کرد ایران. ییلاق این ایل، سیاه خانی و قشلاق آن هفت کوه و قده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

قلم شیربک.

[قَ لَ ؟] (اِخ) یکی از طوایف پشتکوه، از ایلات کرد ایران. ییلاق این ایل گرازان و قشلاق آنها شایق است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

قلمعه.

[قَ مَ عَ] (ع ص) مردم فرومایه و ناکس. (منتهی الارب). السفلة من الناس الخسیس. (اقرب الموارد). || (مص) زدن و افکندن یا ستردن موی سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلمع رأسه؛ ضربه فاندره و قیل حلقه. || کندن چیز را از بن. (اقرب الموارد).

قلمکار.

[قَ لَ] (اِ مرکب) نوعی از بافتهء رنگارنگ و الوان. (ناظم الاطباء). چیزی که به قلم نقش کرده باشند. (آنندراج). پارچه ای که بر روی آن نقشها و گلها با قلم نگارند :
متاع شهرت این قوم خالی از معنی است
بجز لباس قلمکار نیست چون تصویر.
شفیع اثر (از آنندراج).
بجز دعای قدح نیست ورد خامهء ما
ز داغ باده قلمکار گشته جامهء ما.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
-امثال: یک پول جگرک سفرهء قلمکار نمیخاد (نمیخواهد).
|| (ص مرکب) حکاک که بروی برنج و نقره و طلا حکاکی میکند. || نقاش. (ناظم الاطباء).

قلمکاری.

[قَ لَ] (حامص مرکب) صنعت حکاکی و نقاشی. || قلمکاری، مخطط به خطوط پهن و طویل منقش براههای سیاه و سفید یا دو رنگ دیگر. (یادداشت مؤلف). || قلمکاری در اصطلاح نردبازان یک درمیان مهره در خانه ها بودن. (یادداشت مؤلف).

قلملو.

[قَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، در 17500گزی جنوب خاوری خداآفرین و 20500گزی شوسهء اهر به کلیبر. موقع آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 470 تن. آب از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلم مرادخانی.

[قَ لَ مُ] (اِخ) یکی از طوایف پشتکوه، از ایلات کرد ایران. ییلاق این ایل زرین آباد و قشلاق آنان ونه است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

قل ممکلو.

[] (اِخ) از توابع خمسه (؟) و دارای معدن زغال سنگ است. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص 40).

قلم مو.

[قَ لَ / قَ لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قلمی که سر آن از چندین تار مو مرکب است و برای نقاشی بکار میرود. (آنندراج). قلمی که بجای نوک چوبین و آهنین نوک از موی دارد و نقاشان بکار برند. (یادداشت مؤلف) :
برای آنکه کشم دایم انتظار ترا
بدیده چون قلم مو شده ست مژگان جمع.
سعید اشرف (از آنندراج).
مشکل که نشیند بجهان نقش تو نیکو
باریک بره تا نشوی چون قلم مو.
مخلص کاشی (از آنندراج).

قلمون.

[قَ لَ] (اِ) حربا را گویند و آن را بوقلمون و ابوقلمون نیز گویند. (آنندراج). بوقلمون. (ناظم الاطباء) (اشتنیگاس). || پارچهء الوان و گلی. (ناظم الاطباء). || نام گلی است. (اشتینگاس).

قلمون.

[قَ لَ] (اِخ) موضعی است در دمشق و ابوعبید بکری گوید: در واح الداخلة قلعه ای است بنام قلعون و آبهای ترشی دارد و از آن برای کشت و زرع استفاده کنند. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلمونیا.

[] (معرب، اِ) راتینجی است که به آتش پخته باشند و نزد بعضی صمغ صنوبر صغار و نزد بعضی صمغ صنوبر کبار است. (فهرست مخزن الادویه).

قلمه.

[قَ لَ مَ / مِ] (اِ) قطعه های شاخ تر که بر زمین غرس کنند. ترکهء کوچک پاره ای از درختان که بر زمین نشانند تا بروید. شاخی از گل یا درخت که مورب برند و بنشانند و آن ریشه آرد و نمو کند. (یادداشت مؤلف). ترکهء سر و ته بریده که بزمین فروبرند تا شاخ و برگ آرد و درختی شود. (یادداشت مؤلف): قلمهء تبریزی. قلمهء چنار. قلمهء گل سرخ. قلمهء مو. قلمهء بید. رجوع به قلمچه شود.

قلمه.

[قَ لَ مَ / مِ] (اِ) نامی است که در آذربایجان به درخت تبریزی دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به تبریزی شود.

قلمه.

[قَ لَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین، واقع در 23هزارگزی شمال سرپل ذهاب و 3هزارگزی شمال باختر راه فرعی باویسی. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از سراب دیزگه و چشمه و محصول آن غلات، دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلم های دارویی.

[قَ لَ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) اشکال جامدی بصورت استوانه های کوچکی میباشند که آنها را بدو صورت ممکن تهیه کنند: الف - املاح لازم را ذوب نموده و در قالبهایی میریزند. ب - مواد دارویی را با خمیر نرمی کاملاً مخلوط نموده سپس آنها را تقسیم میکنند و بشکل استوانه هایی درآورده خشک مینمایند. قلمهای دارویی زیر در کدکس 1937 مندرج است: قلم تانن، قلم نیترات دارژان. (کارآموزی داروسازی ص129).
(1) - Crayons medicamentaux.

قلمی.

[قَ لَ] (ص نسبی) منسوب به قلم.
-بادنجان قلمی.؛
-شورهء قلمی؛ شورهء مانند قلم. (ناظم الاطباء).
-دماغ قلمی؛ باریک چون قلم.
|| نوشته شده با قلم و تحریر شده. (ناظم الاطباء). خطی، مقابل چاپی.
-قلمی شدن و قلمی فرمودن؛ تحریر شدن و تحریر فرمودن. (از ناظم الاطباء).
|| قلمکار. قسمی از برد که مخطط باشد به خطوط راست. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
که داد این قلمی را فراز بوقلمون
که نقشش آمده هردم ز مخفیی بظهور.
نظام قاری (دیوان ص32).
ملاف با قلمی ای لباس آژیده
بروی کار چو افتاد بخیه ات یکسر.
نظام قاری (دیوان ص15).
قلمی فوطه و کرباس و ندافی و قدک
یقلق و طاقیه و موزه و کفش و دستار.
نظام قاری (دیوان ص15).

قلمیا.

[] (معرب، اِ) اقلیمیا است. (فهرست مخزن الادویة).

قلمیاطیطس.

[] (معرب، اِ) نوعی از راوند طیب الرایحه است. (فهرست مخزن الادویة).

قلمیس.

[قَ] (معرب، اِ) فودنج است. (فهرست مخزن الادویه).

قلمی شدن.

[قَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)قلمی گردیدن. نوشته شدن. رجوع به قلمی شود.

قلمیقلمون.

[] (معرب، اِ) قیقهر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلیقلمون شود.

قلمیة.

[قَ لَ یَ] (اِخ) ناحیه ای است وسیع در کشور روم نزدیک طرسوس. (معجم البلدان). شهرستانی است به روم. (منتهی الارب).

قلنبک.

[قَ لَمْ بَ] (اِ) نوعی از عود باشد بغایت خوشبوی چون بر دست مالند دست خوشبوی گردد. (آنندراج) (برهان) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلمبک شود.

قلنبه.

[قُ لُمْ بَ / بِ] (اِ) درشت. ناهنجار. نتراشیده و نخراشیده. قلمبه.
- قلنبه سلمبه؛ غلنبه سلنبه: کلمات قلنبه سلمبه.
- قلنبه گو؛ غلنبه گو. آنکه کلمات درشت و نامأنوس بکار برد.
- قلنبه گویی؛ غلنبه گویی. عمل قلنبه گو.
رجوع به غلمبه و غلنبه شود.

قلنج.

[قِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری بوکان و 8 هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. این ده کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 116 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلنج چی.

[قِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 15هزارگزی جنوب بخش و 10هزارگزی به شوسهء میانه به تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 451 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلنج خان کندی.

[قِ لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 38 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 95 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 226 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلنج خانلو.

[قِ لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 39هزارگزی باختری گرمی و 25هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری و سکنهء آن 106 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلنج قشلاقی.

[قِ لِ قِ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل، واقع در 26 هزارگزی شمال اردبیل و 4هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 286 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلنج لو.

[قِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 21500گزی شمال خاوری ارومیّه و 4هزارگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس این ده جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 110 تن است. آب از نازلوچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلنداس.

[] (اِخ) عید نوروز قبطیان. در بلوغ الارب آمده: نزد قبطیان مصر عیدی است بنام نوروز (نیروز) که آن را در روز اول سال گیرند و نصارای شام آن را قلنداس خوانند. در این روز شادی کنند و آتش افروزند و آب افشانند بیش از آنچه ایرانیان در مراسم عید نوروز خود کنند. رجوع به بلوغ الارب ج1 ص 350 شود.

قلندر.

[قُ لُ دُ] (ص) در تداول، مرد قوی هیکل و نامحرم به زن.
- قلندرباز.؛ رجوع به این کلمه شود.

قلندر.

[قَ لَ دَ] (ص، اِ)(1) قلندر بر وزن سمندر عبارت از ذاتی است که از نقوش و اشکال عادتی و آمال بی سعادتی مجرد و باصفا گشته باشد و به مرتبهء روح ترقی کرده و از قیود تکلفات رسمی و تعریفات اسمی دامن وجود خود را از همه درچیده و از همه دست کشیده به دل و جان از همه بریده و طالب جمال و جلال حق شده و بدان حضرت رسیده و اگر ذره ای به کونین و اهل آن میلی داشته باشد از اهل غرور است نه قلندر و فرق میان قلندر و ملامتی و صوفی آن است که قلندر تجرید و تفرید به کمال دارد و در تخریب عادات و عبادات کوشد و ملامتی آن را گویند که کتم عبادت از غیر کند و اظهار هیچ خیر و خوبی نکند و هیچ شر و بدی را نپوشد و صوفی آن است که اصلاً دل او بخلق مشغول نشود و التفات برد و قبول ایشان نکند و مرتبهء صوفی از هر دو بلندتر است زیرا که ایشان با وجود تجرید و تفرید مطیع و پیرو پیغمبرانند و قدم بر قدم ایشان می نهند. (برهان). در دائرة المعارف لاروس آمده است: اول کس که نام قلندر بر خویش نهاد یوسف نامی از بکتاشیان بود و او را به علت خشونتی که در طبع داشت بکتاشیان از خویش براندند یوسف در مائهء 14 م. خود بانی طریقه و سلسله ای گشت باسنن و آدابی بغایت صعب و از جمله آنکه قلندران یعنی پیروان طریقت او بایستی دائم با پای برهنه در سفر باشند و نان خویش از خواهندگی و سؤال بدست کنند. پس از او رفته رفته سنت های نهادهء او متروک ماند تا آنجا که قلندران میگفتند کبایر معاصی را با روح کاری نباشد و اثر سیآت از جسم تجاوز نتواند کرد و حتی از پاکیزگی و نظافت و استعمال آب تن زدند و از اینرو مردم از آنان نفرت و کراهت می نمودند. و کار آنان برای تحصیل رزق به شعبده بازی و بلعجبی کشید (از لاروس به اختصار). لغت نویسان مغرب چون بیشتر معلومات اسلامی خویش را بتوسط ترکان گرفته اند و آنان نیز هیچوقت افق اطلاعات و دائرهء معلوماتشان از آسیای صغیر تجاوز نکرد این است که اول قلندر و نام قلندر را از یوسف نامی (بوده و یا برساخته) گمان برده اند. قلندر را به همهء صفات ممتازه آن در شعرهای سعدی و حافظ و پاره ای شعرای دیگر میتوان یافت پیشتر از مائه چهاردهم و ازینرو اعتماد و اعتدادی به این افسانه نیست. صاحب تاج العروس مینویسد: قلندر کسمندر لقب جماعة من قدماء الشیوخ العجم و لاادری معناه :
تا حضرت عشق را ندیمیم
در کوی قلندران مقیمیم.خاقانی.
پسر کو میان قلندر نشست
پدر گو ز خیرش فروشوی دست.؟
- قلندرمشرب؛ که بر آیین قلندران بود.
- قلندروار؛ بسان قلندر :
نه امید از دوستان دارم نه بیم از دشمنان
تا قلندروار شد در کوی عشق آیین من.سعدی.
- امثال: از قلندر هویی، از خرس مویی.
شب دراز است و قلندر بیکار.
قلندر دیده گوید .
مثل عروس قلندره ا؛ بی لباس کافی برای پوشانیدن همهء بدن مثل قلندر.
|| راه قلندر؛ راهی است از موسیقی. (یادداشت مؤلف). آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود. || زر خالص. (لاروس).
(1) - قلندر = قرندل، و منسوب بدان را قلندری = قرندلی گویند و فرقهء آنان را قلندریه = قرندلیه نامند. (دزی ج2 ص340) در وجه تسمیه قلندر بحث بسیار است. غالب مؤلفان فرهنگها برآنند که این کلمه معرب یا مبدل کلندر = کلندره (چوب گنده و ناتراشیده، مردم ناهموار و ناتراشیده) است (رشیدی: کلندر، آنندراج: قلندر، فرهنگ نظام: قلندر = غلندر. ژابا نیز بر این عقیده است. (ژابا ص315 بنقل دکتر معین در حاشیهء برهان)، دساسی وجه تسمیهء آنرا بعلت انتساب به مؤسس فرقهء موسوم بشیخ قرندل داند قلندری را مؤسس اساطیری قلندریه نوشته. (دائرة المعارف اسلام در مادهء Kalender). ایوانف در کتابی که تازه دربارهء اهل الحق منتشر کرده گوید (ص60 ج1) در مدت چهل سال اخیر من کوشش بسیار کردم که ریشهء قلندر را پیدا کنم و با متخصصان زبانهای مختلف بحث نمودم ولی بنتیجه نرسیدم، در فارس کلمهء «کلانتر» (بزرگتر) بمعنی ناظر و ضابط و مباشر آمده اما این لغت حرف نخستین کلمهء مورد بحث یعنی «ق» و همچنین علت تخفیف «آ» را در «کلان» نمیتواند حل کند. هیچ کلمه ای در زبانهای عربی، ترکی، سانسکریت، ارمنی، گرجی و غیره مسئله را روشن نمیسازد، من فکر میکنم که کلمهء یونانی Caletor از ریشهء Caleo (دعوت کردن، احضار کردن) شاید ممکن بود بمعنی کلمهء عربی «دعاء» بکار رود. این فکر از اصطلاح روسی معمول در قرون وسطی یعنی Kalika که بنظر میرسد از همان ریشه ناشی شده باشد، القاء گردیده. اما پالمر تأیید کرده است که اصطلاح Caletor در قدیم، آنهم بسیار بندرت استعمال شده است و در متون جدید دیده نمیشود. بنظر میرسد که استعمال این کلمه در ادبیات مدتها موقوف مانده باشد اما بکار بردن کلمهء مزبور بمعنی «داعی» عربی اشکال ندارد اگر متوجه باشیم که او مردم را بزیارت معابد مخصوص دعوت میکرد... با همهء این توضیحات منشأ قلندر هنوز روشن نیست. (حاشیهء برهان چ معین).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) (کوه...) موضعی است در راه هرسین به خرم آباد میان چای چراغعلی و گردنهء گاوکش. (یادداشت مؤلف).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی جزو دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 95000گزی شمال اهر و 7500گزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 801 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپهء فیض الله بیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، واقع در 23هزارگزی شمال خاوری سقز و 2هزارگزی قلعه گاه به گودرز. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوه بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری نورآباد و 12هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از سراب نیاز و محصول آن غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء خاوه می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 6 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) ابوالوفاء. از شاعران و از مردم کرمان و از دراویش شاه نعمت الله ولی است. موزون است و به این مطلع خود خیلی عقیده داشت:
منم که شهرهء شهرم ز ماه تا ماهی
ابوالوفای وفادار نعمت اللهی.
(مجمع الخواص ص 301).

قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) امیرعلی. یکی از امرای سلطان طاهربن سلطان احمد. (حبیب السیر چ سنگی ج2 ص 167).

قلندرآباد.

[قَ لَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ریکان بخش فهرج شهرستان بم، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری فهرج کنار راه فرعی بم به خاش. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلندرآباد.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغان بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 8هزارگزی شمال شوسهء عمومی قوچان به شیروان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوایش معتدل است. سکنهء آن 89 تن. آب از رودخانه و محصول آن میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلندرآباد.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری فریمان و سر راه عمومی فریمان به تربت جام. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنه 2557 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، زعفران، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلندرآباد دکتر علوی.

[قَ لَ دَ دِ دُ تُ عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان رشخوار بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، واقع در 8هزارگزی شمال باختری رشخوار و 3هزارگزی جنوب شوسهء تربت به رشخوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنه 152 تن. آب از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلندرا.

[قَ لَ دَ] (اِ) نوعی از پارچهء ابریشمین. || نوعی از چادر یک دیرکی. (ناظم الاطباء).

قلندران.

[قَ لَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هنرا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 20هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلندرانه.

[قَ لَ دَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) باحال، باسمت، با چگونگی قلندری.

قلندرایش.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش کردکوی شهرستان گرگان، واقع در 10000گزی خاوری کردکوی و 3000گزی جنوب شوسهء گرگان به کردکوی. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل مرطوب است. سکنهء آن 200 تن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، شال و کرباس بافی است. آب آن از قنات است و محصول آن برنج، غلات و توتون سیگار است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 168 شود.

قلندرباز.

[قُ لُ دُ] (نف مرکب) زن کم حفاظ. (یادداشت مؤلف). رجوع به قُلندر شود.

قلندربچه.

[قَ لَ دَ بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب). آلت تناسل. (آنندراج) :
به قلندربچه پایین تنش دارد میل
طرفه حالی است که بیچاره دلش در کون است.
حکیم شفایی (از آنندراج).

قلندربخش.

[قَ لَ دَ بَ] (اِخ) شاعری است از مردم هند، متخلص به آفرین و منظومه ای به نام تحفة الصنایع دارد. رجوع به آفرین شود.

قلندربیک.

[قَ لَ دَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 12هزارگزی خاور بجنورد به قوچان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 8 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلندرخانه.

[قَ لَ دَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء قلندر :
ز رنگ آمیزی مهتاب صباغ
قلندرخانه ای شد تکیهء باغ.
زلالی (از آنندراج).
بسکه ای بسحاق شیرین است شعرت این زمان
در قلندرخانه ها روز و شب از بر میکنند.
بسحاق اطعمه.

قلندرلکی.

[قَ لَ دَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری ماهیدشت و یک هزارگزی جنوب راه فرعی ماهیدشت به سر فیروزآباد، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء مرگ و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلندرمحله.

[قَ لَ دَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 9000گزی شمال باختری گرگان، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنه 190 تن. آب از قنات و محصول آن برنج، غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلندری.

[قَ لَ دَ] (حامص) شغل و حرفهء قلندر. صفت قلندر. چگونگی قلندر :
مستی و قلندری و گمراهی به
یک جرعهء می ز ماه تا ماهی به.خیام.
پند حکیم بیش از این در من اثر نمیکند
کیست که برزند یکی زمزمهء قلندری.سعدی.
بلای عشق تو بنیاد زهد و بیخ ورع
چنان بکند که صوفی قلندری آموخت.سعدی.
نه هر که آینه سازد سکندری داند
نه هر که سر بتراشد قلندری داند.حافظ.
- قلندری وار؛ بسان قلندری. بمانند قلندری :
ساقی قدحی قلندری وار
درده بمباشران هشیار.سعدی.
|| قسمی خیمهء خرد. قسمی از چادر و خیمهء یک دیرکی. (ناظم الاطباء).

قلندری.

[قَ لَ دَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء الیاس از تقسیمات دشمنزیاری ایلات کهکیلویه فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قلندری.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گدارچین بخش هندیجان شهرستان خرم شهر، واقع در 40هزارگزی شمال خاوری هندیجان و یکهزارگزی اتومبیل رو بهبهان به هندیجان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانهء زهره و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء شریفات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلندری.

[قَ لَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 7هزارگزی جنوب ساردوئیه و 3 هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه جیرفت. سکنه 3 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قلندریات.

[قَ لَ دَ ری یا] (اِ) (اصطلاح شعرا) تهانوی آرد: قلندریات آن است که شاعر در شعر مخالف عرف و عادت آرد و ترک مبالات کند هرچه از آن احتراز شاید بر آن اقدام کند و اوصاف اهل صلاح عار کند بل ظاهر شریعت را مخالفت از کمال پندارد و موجب ترقی انگارد مانند:
ما عاشقیم و درد بنزدیک ما دواست
دولت همه فقیری و راحت همه بلاست
گر عاشقی ز درد و بلا میکند گریز
مطلوب ما همانست بتانیش در کجاست.
(کشاف اصطلاحات الفنون).

قلندریة.

[قَ لَ دَ ری یَ] (اِخ) نام فرقه ای است از صوفیه. (از اقرب الموارد). رجوع به قلندر شود.

قلندریه.

[قَ لَ دَ ری یَ] (اِخ) دهی است جزء بخش مرکزی شهرستان ساوه، واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری ساوه و 12 هزارگزی راه شوسهء ساوه به قم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از رودخانهء وفرقان (قره چای) و محصول آن غلات، بنشن، پنبه و چغندر و زیره و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه تا 2 هزارگزی ماشین میرود. این ده قشلاق چند خانوار از ایل شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلندوش.

[قَ لَ] (اِخ) دهی است از سرخس که آن را غنادوست گویند. (از انساب سمعانی). و رجوع به معجم البلدان شود.

قلندوشی.

[قَ لَ شی ی] (ص نسبی)نسبت است به قلندوش. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب). رجوع به قلندوش شود.

قلندون.

[قَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اربعه پائین (سفلا) بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، واقع در 88هزارگزی جنوب خاوری فیروزآباد و 2هزارگزی راه مالرو زافرو به هنگام. سکنهء آن 36 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قلندیس.

[قَ لَ] (معرب، اِ) زاج سیاه که کفش دوزان جهت سیاه کردن چرم به کار میبرند. (ناظم الاطباء).

قلنس ٍ.

[قَ لَ سِن] (ع اِ) قلنسوه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اصل آن قلنسوه است که واو را حذف کرده اند زیرا در عربی اسمی نیست که آخر آن حرف علة و ماقبل آن ضمه باشد از اینرو آخر آن را باء ماقبل مکسور قرار دادند و چون قاضٍ گردید. (منتهی الارب).

قلنسوة.

[قَ لَ سُ وَ] (ع اِ) کلاه دراز. (منتهی الارب).

قلنسوة.

[قَ لَ سُ وَ] (اِخ) دژی است نزدیک رمله در سرزمین فلسطین. در این قلعه عاصم بن ابی بکربن عبدالعزیزبن مروان و عمروبن ابی بکر و عبدالملک وابان و مسلمه فرزندان عاصم و گروهی دیگر کشته شدند. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلنسوة.

[قَ لَ سُ وَ] (اِخ) نام جایی است در اندلس از توابع بلنسیة. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص245 شود.

قلنسة.

[قَ نَ سَ] (ع مص) پوشانیدن کلاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قلنسه فتقلنس، البسه القلنسوة. (اقرب الموارد). قلساة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلساة شود. || پوشانیدن و پنهان کردن. (اقرب الموارد). قلنس الشی ءَ غطاه و ستره. (اقرب الموارد). || نهادن دستها بر سینه و برخاستن چون متذلل. قلنس الرجل؛ وضع یدیه فی صدره و قام کالمتذلل. (اقرب الموارد).

قلنسه.

[قَ لَ سَ] (ع اِ) کلاه. (مهذب الاسماء). و ظاهراً این مخفف قلنسوه است. (غیاث اللغات از فردوس اللغات).

قلنسی.

[قَ لَ سی ی] (ع ص نسبی)کلاهدوز. (مهذب الاسماء).

قلنسیة.

[قَ لَ یَ] (ع اِ) قلنسوه، یعنی کلاه دراز. (منتهی الارب). رجوع به قلنسوه شود.

قلنقنی.

[] (اِ) قار است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قلیقی شود.

قلنگه داربلوط.

[] (اِخ) نام کوهی و ناحیتی است بهرسین. (یادداشت مؤلف).

قلنه.

[قَ لَنْ نَ] (اِخ) شهری است باندلس. (معجم البلدان) (روضات الجنات ص 65). رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.

قلو.

[قِلْوْ] (ع ص) هرچیز سبک. || خر جوان سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کره خر سبک رو. (مهذب الاسماء). || (اِ) چیزی است که از حمض سوخته گیرند. (اقرب الموارد).

قلو.

[قَلْوْ] (ع مص) غوک چوب باختن است. (منتهی الارب): قلا القُلَةَ و بها قلواً؛ غوک چوب باخت. (منتهی الارب). به دودله بازی کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به قُلَة شود. || سخت راندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلا الابل؛ طردها و ساقها. (اقرب الموارد). || بریان ساختن است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قلا اللحم؛ انضجه فی المقلا. (اقرب الموارد). گندم و جز آن بر تاوه بریان کردن. (تاج المصادر بیهقی).

قلو.

[] (اِخ) کوهی بوده است در توران که کیخسرو را در آنجا پرورش دادند :
شبانان کوه قلو را بخواند
وزان شاهزاده سخنها براند.فردوسی.
رجوع به قلا شود.

قلوب.

[قَ] (ع ص) بسیار برگردنده. (منتهی الارب). متقلب پرتقلب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به قَلّوب و قلیب شود.

قلوب.

[قَلْ لو / قِلْ لَ] (ع اِ) گرگ. || شیر. (اقرب الموارد). رجوع به قِلّیب شود.

قلوب.

[قُ] (ع اِ) جِ قلب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
تو میروی و خبر نداری
اندر عقبت قلوب و ابصار.سعدی.
لهم قلوب لایفقهون بها و لهم اعین لایبصرون بها و لهم آذان لایسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضل. (قرآن 7/178).
- افعال قلوب؛ نزد نحویان از نواسخی هستند که دو مفعول میخواهند. این افعال عبارتند از ظن و اخوات آن، چون ظننت زیدا عالماً. (از اقرب الموارد).
-حروف قلوب؛ اصطلاحی است در علم جفر. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ج1 ص356 شود.
|| جِ قُلب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلب شود.

قلوباسیر.

[] (معرب، اِ)(1) شیر آملج است و آن آملهء پرورده در شیر تازه دوشیده است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Cleopatse.

قلوبطرة.

[] (اِخ) فلاوُبطرة. کلئوپاترا. آخرین شاه از شاهان بطالسهء یونان است. وی زن بود. اگوستس امپراطور رومی بر وی غلبه کرد و سلسلهء بطالسه را منقرض ساخت. (تاریخ الحکماء قفطی چ لیپزیک ص 96). وی دختر بطلمیوس بود. (الجماهر بیرونی). وی کسی است که در آبادانی جزیرهء اندلس اهتمام داشت. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 241 شود. ابن الندیم کتابی در صنعت کیمیا بنام وی ذکر کرده است. رجوع به کلئوپاترا شود.

قلوبع.

[قَ لَ بَ] (ع اِ) بازیی است عربان را. (منتهی الارب).

قلوجه.

[قَلْ لو جَ] (اِخ) ده بزرگی است نزدیک انبار بغداد. سمعانی آرد: من ضبط آن را چنین دیدم و نمیدانم که نویسندهء آن خطا کرده یا درست آورده است. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب).

قلوجه.

[قَ جَ] (اِخ)(1) جایی است در اندلس. (نخبة الدهر دمشقی ص 245). رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.
(1) - Calosa.

قلوجی.

[قَلْ لو جی ی] (ص نسبی) نسبت است قلوجه. (از لباب الانساب). رجوع به قلوجه شود.

قلوجی.

[قَلْ لو جی ی] (اِخ) جمیل پدرعباس همدانی، مکنی به ابوزید. از راویان است. وی از عمر بن خطاب روایت کند و مجهول است. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب).

قلود.

[قَ] (ع ص) چاه پرآب. (اقرب الموارد).

قلوذیوس.

[] (اِخ) جرمانیقوس یکی از قیاصرهء روم که پس از یولیوس جایوس به شاهی رسید. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 73 شود.

قلوذیه.

[قَ لَ یَ] (اِخ) قلعه ای است محکم نزدیک ملطیه که ویران شد و حسن بن قحطبه در عصر منصور عباسی بسال 141 ه . ق. آن را ساخت. بطلمیوس صاحب مجسطی بدان منسوب است. (معجم البلدان).

قلور.

[قِلْ لَ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب).

قلورقیا.

[] (معرب، اِ) صندل است. (فهرست مخزن الادویه).

قلورة.

[قَ لَوْ وَ رَ] (اِخ) نام جد عمر بن ابراهیم بن قلورة. (از انساب سمعانی).

قلوری.

[قَ لَوْ وَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قلورة. (از انساب سمعانی). رجوع بدان کلمه شود.

قلوری.

[قِلْ لَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قلوریة. (معجم البلدان). رجوع به قلوریه شود.

قلوری.

[قِ لْ لَ ری ی] (اِخ) ابوالعباس. از راویان و منسوب است به قلوره. وی از ابواسحاق حضرمی و جز او روایت کند و ابوداود در سنن خود از او روایت دارد. (معجم البلدان).

قلوری.

[قَ لَوْ وَ ری ی] (اِخ) عمر بن ابراهیم بن قلورة بلدی خطیب. از راویان و از مردم بلد است. وی از اسماعیل بن محمد مزنی روایت کند و از او ابوالحسین بن محمد بن احمدبن جمیع غسانی روایت دارد. (از انساب سمعانی) (لباب).

قلوریة.

[قِلْ لَ یَ] (اِخ)(1) جزیره ای است در مشرق سیسیل و ساکنین آن همه اروپائی هستند. این جزیره دارای شهرهای بسیار بزرگ است. از جمله شهرهای این جزیره است: قبوه، بیش، تامل، ملف و سلوری. ابن حوقل گوید: شهرهای ساحل آن عبارتند از فسانه، ستانه، قطرونیه، سبرسة، اسلو حراحه، بطرقوقه وبوء. (معجم البلدان) (رحلهء ابن جبیر). و رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.
(1) - Calabra.

قلوز.

[قَلْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلدار شهرستان کرمانشاهان، واقع در 7 هزارگزی باختر مرزبانی و 500هزارگزی جنوب راه فرعی مرزبانی به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت و دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 225 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، دیمی، لبنیات، توتون، و شغل اهالی زراعت، گلیم و جاجیم بافی است. و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلوزه.

[قَلْ وَ زِ] (اِخ) دهی است از حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 38هزارگزی شمال باختری سنندج و 6هزارگزی شمال خاوری. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلوس.

[قُ] (ع اِ) جِ قَلس به معنی رسن کشتی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلس شود.

قلوس.

[قَ] (اِخ) دهی است در ده فرسنگی شهرری. (تاج العروس) (منتهی الارب) (معجم البلدان).

قلوس بلاسیوس.

[] (معرب، اِ) ریة البحر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

قلوسنا.

[قَ] (اِخ) دهی در صعید مصر در مغرب شط نیل. (معجم البلدان).

قلوسون.

[] (معرب، اِ) ویسقوریدوس است و آن فودنج است. (فهرست مخزن الادویه).

قلوسی.

[قَ سی ی] (ص نسبی) سمعانی گوید: گمان میکنم نسبت است به قلوس جمع قلس و آن طناب کشتی است. (از انساب سمعانی).

قلوسی.

[قَ سی ی] (اِخ) یعقوب بن اسحاق بن زیاد بصری، مکنی به ابویوسف از راویان و از مردم بصره است. وی از ابوعاصم ضحاک بن مخلد نبیل و محمد بن عبدالله انصاری و جز ایشان روایت شنید و از او ابوبکربن ابوالدنیا و حسن بن علیل و ابوبکربن ابوداود روایت دارند. وی محدثی حافظ و ثقه بود و منصب قضاء نصیبین را عهده دار شد و در همانجا در جمادی الاولی سال 271 ه . ق. وفات کرد. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب).

قلوسی.

[قَ سی ی] (اِخ) یعقوب بن مسددبن یعقوب نوهء یعقوب بن اسحاق، مکنی به ابویوسف. از راویان است. وی از کتاب جد خود و از ابویعلی موصلی روایت کند و از او ابوحفص بن شاهین روایت دارد. (از انساب سمعانی) (لباب الانساب).

قلوص.

[قَ] (ع ص) شتر مادهء جوانه یا باقیماندهء بر مسیر یا شتر ماده ای که نخست در سواری آمده باشد تا آنکه به شش سالگی درآید پس ناقه گردد. || شترمادهء بلند درازدست. || (اِ) شترمرغ ماده. || بچهء مادهء آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوی آب جاری که در آن خاکروبه و کثافات ریزند و مردم شام آن را فلوط خوانند. (اقرب الموارد). || چوزه شوات. (منتهی الارب). || کنایه از دختر جوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کنیزک. جاریة. فتیه: فأخذ مما اخذ قلوصاً من فتی من کنده. (معجم البلدن چ مصر در شرح کلمه حضرموت ص 249). ج، قلائص، قُلُص (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، قِلاص. (اقرب الموارد).

قلوص.

[قُ] (ع مص) برجستن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلص الرجل؛ وثب و در لسان آمده: تدانی وانضم و در صحاح آمده: ارتفع. (اقرب الموارد). || شوریدن دل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قلصت نفسه؛ غَثَتْ. (اقرب الموارد). || کم گردیدن در کشیده شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلص الضل عن کذا؛ انقبض. (اقرب الموارد). || برآمدن آب در چاه و بازبستن است. || بلند شدن و برجستن آب. قلص الماء؛ ارتفع بمعنی ذهب یقال قلص الغدیر، اذا ذهب ماؤه. || فراهم آمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قلص القوم؛ اجتمعوا فساروا. (اقرب الموارد). || کوچ کردن و سیر نمودن قوم. (منتهی الارب). || درکشیده شدن جامه بعد از شستن است. || درهم کشیده شدن لب و درترنجیدن و برهم جستن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوان شدن و راه رفتن: قلص الغلام؛ شَبَّ و مشی. (اقرب الموارد).

قلوصنی.

[] (اِخ) داود از دانشمندان و نویسندگان است. او راست: شرح علی اصول الحدیث برکوی. این کتاب به سال 1298 در آستانه چاپ سنگی شده است. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1525).

قلوط.

[قِلْ لَ] (ع اِ) فرزندان جن و اولاد شیطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُلاط شود.

قلوع.

[قَ] (ع ص) شتر مادهء کلان جثه. || کمان که چون بکشند برگردد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قُلْع. (اقرب الموارد).

قلوع.

[قُ] (ع اِ) جِ قلعة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلعه شود.

قلوغیطون.

[] (معرب، اِ) صنوبر است که به فارسی کشک نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قلوفا.

[] (معرب، اِ) قرع است. (فهرست مخزن الادویة).

قلولا.

[قَ لَ] (ع اِ) قاز که مرغ معروفی است. (آنندراج از شرح نصاب) (تحفهء حکیم مؤمن) یوسف شارح نصاب آن را به ضم اول و فتح لام نویسد. (آنندراج از غیاث). رجوع به قلولی شود.

قلولی.

[قَ لَ لا] (ع اِ) طایری است که آن را به فارسی قاز نامند. (فهرست مخزن الادویة). مرغ بلندپرواز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قلوماین.

[قُ یُ] (معرب، اِ) و آن را شجرهء ابی مالک و اهل دمشق صابون القاف و صابون الثیاب و ظفرالقط خوانند. نباتی است جبلی و بستانی ساق آن مربع شبیه به ساق باقلا و برگ آن شبیه به برگ لسان الجمل، برساق آن غلافها و اطراف بعضی مایل به طرف بعضی و گل آن شبیه به گل سوسنی که بیخ آن را ایرسا نامند و به هیأت حیوانی که آن را اربع و اربعین (هزارپا) گویند، بهترین آن جبلی و گاه از نبات آن نیز مانند آنکه از بیخ آن عصاره میگیرند اخذ مینمایند. طبیعت آن سرد و خشک و در افعال و خواص حابس رعاف و نفث الدم سینه و نزف الدم معده و رحم و ضماد برگ نرم کوفته آن جهت الزاق جراحات در ابتدای حدوث و التیام آن مجرب. (مخزن الادویة).

قلومس.

[قُ مُ] (معرب، اِ) آذان الدب و آن گیاهی است و بر پنج صنف است و ماهی زهرج نوعی از اوست، صنفی سفید است و برگش سفید و نر و ماده میباشد، برگ ماده شبیه به برگ کلم و سفیدتر و عریضتر از آن و ساقش بقدر ذرعی و زیاده بر آن و چیزی مانند پشم بر ساق و برگش ظاهر و گلش مایل به زردی و تخمش سیاه و بیخش دراز و به سطبری انگشتی و نر او را برگ درازتر و باریکتر است و صنف دوم را برگ سیاه و بزرگتر و عریض تر از صنف سفید، صنف سوم را شاخها بسیار دراز و بیساق و برگش شبیه به برگ به و بر شاخها قبه های مدور و گلش زرد و طلائی و صنف چهارم را برگ شبیه به برگ انجیر و از آن کوچکتر و بیساق و ملاصق زمین و صنف پنجم را برگ بزرگ و غلیظ و با رطوبت چسبیده و تندی بوی و گلش سفید مایل به سرخی و ساقش زیاده بذرعی و آب او کشندهء ماهی است. جمیع اقسام او گرم خشک و جالی و مدر و با قوهء قابضه و ریشهای آن در افعال قایم مقام ماهی زهرج و یک مثقال بیخ سفید و سیاه آن جهت منع سیلانات و با شراب جهت منع اسهال و طبیخ آن جهت سرفهء بارده و ضیق نفس و شکاف عضل الاورام و حرق النار و السم و ضماد برگ قسم نر آن جهت سوختگی آتش مفید و ضماد برگ مطبوخ صنف سوم جهت اورام بلغمی و ورم چشم و با عسل و شراب جهت شقاقلوس و جراحات و گزیدن عقرب نافع و مضر گرده و مصلحش کتیرا و قدر شربتش تا دو درهم و بدلش آناغورس است و ظاهراً قسم پنجم آن تنباکو باشد. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). تصحیف قلونس(1) و این گیاه را در تاجها بکار میبردند. (یادداشت مؤلف).
(1) - Verbascum.

قلومس پلاسیوس.

[] (معرب، اِ مرکب)زبدالبحر است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قلاس پلاسیوس شود.

قلومن.

[قُ مَ] (معرب، اِ) چیزی است مانند آئینه وقتی که تر باشد و آن را در کنار دریا یابند و به عربی زبدالبحر گویند. (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

قلوموس.

[] (معرب، اِ) راسن است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قلامس شود.

قلون.

[قُ] (ع اِ) جِ قُلَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قلة شود.

قلون.

[قِ] (ع اِ) جِ قُلَه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلة شود.

قلون.

[قُ] (اِخ) نام سرداری ترک و چینی. (فرهنگ لغات شاهنامه). نام غلامی ترک که به فرمان خرداد برزین، بهرام چوبینه را به کارد بکشت. (یادداشت مؤلف) :
بفرمود تا نزد او شد قلون
ز ترکان دلیری گوی پرفسون.فردوسی.
بتنگی دل اندر قلون را بخواند
بدان نامور جایگاهش نشاند.فردوسی.

قلوند.

[] (اِ) روغنی است سفید چون پیه بدون بو که آن را از حبشه و یمن آرند. گویند بار درختی است یا روغن پرنده یا ماهیی است یا در شکم سنگهای سیاه بهم میرسد در دوم گرم و خشک است و برای سرفه اگر چه مزمن باشد و قرحه ها و درد کمر و خاصره و بادهای غلیظ و ضعف اعصاب و باء مفید و مجرب است. (از تذکرهء ضریر انطاکی جزو یکم ص 261).

قلونس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قلومس شود.

قلونوس.

[] (معرب، اِ) شبوط است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قلونومن شود.

قلونومن.

[] (معرب، اِ) شبوط را نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ماده های قبل شود.

قلونیة.

[قَ یَ] (اِخ) شهری است به روم و میان آن و قسطنطنیه شصت برید فاصله است. سیف الدوله در جنگهای خود به سال 335 ه . ق. بدان رسید و ابوفراس دربارهء آن اشعاری دارد. (معجم البلدان) (منتهی الارب). و رجوع به نزهة القلوب ص116 شود.

قلوة.

[قِلْ وَ] (ع ص) ستور که صاحب خود را از همه پیش برد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلوه.

[قُلْ وَ / وِ] (اِ) کلوه. کلیه. گُرده. یکی از دو غدهء بزرگی که بر دو طرف پهلوی انسان و حیوان است و از آن شاش تولید میشود. نام فارسی آن گرده است. این لفظ مبدل از لفظ کلیهء عربی است. (فرهنگ نظام).
- قلوه سنگ؛ رجوع به این کلمه شود.
- قلوه کن شدن جامه؛ پاره شدن آن به اندازهء قلوه.
-امثال: دل دادن و قلوه گرفتن ؛ بانهایت عشق و علاقه به سخنان یکدیگر گوش دادن. مات سخنان هم شدن.

قلوه سنگ.

[قُلْ وَ / وِ سَ] (اِ مرکب)سنگهای صافی نه بزرگ و نه خرد، کمابیش چون گرده گوسفندی. (یادداشت مؤلف). سنگ های یک مهره بزرگتر از ریگ. || فلاخن. قلماسنگ. (یادداشت مؤلف). رجوع به قلماسنگ شود.

قلة.

[قَلْ لَ] (ع مص) برخاستن از بیماری یا از درویشی. (منتهی الارب). النهضة من علة او فقر. (اقرب الموارد).

قلة.

[قِلْ لَ] (ع مص) اندک شدن. (ترجمان علامه، ترتیب عادل). کم گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قل قلة؛ کم گردید. (منتهی الارب). || لاغر و کوتاه گردیدن: قل الجسم؛ ضوی و قصر. || برخاستن از بیماری یا از درویشی. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قلة.

[قِلْ لَ] (ع اِمص) کمی. ضد کثرت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و گاهی از آن نفی و عدم اراده کنند چنانکه از: اقل رجل یقول کذا. (اقرب الموارد).
-جمعِ قِلَّة؛ (اصطلاح صرفی) جمعِ قِلَّة در عربی چهار وزن دارد: اَفْعال، اَفْعُل، اَفْعِلَة، فِعْلَة. رجوع به «شرح نظام» شود. || فسره یا لرزه از خشم یا طمع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
|| قلة الکتف الیمنی(1) و قلة الکتف الیسری(2)؛ عبارت است از آن موضع که شانه بچنبر گردن پیوسته است. و بعضی اصحاب تشریح گفته اند که آن استخوان دیگر است غیر از کتف و چنبر گردن و این استخوان غیر انسان را نیست. (بحر الجواهر). استخوان سر کتف که بعض از اصحاب تشریح قلة الکتف گویند، دوپاره است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). این موضع از کتف را که با چنبر کردن پوسته است به تازی قلة الکتف گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - Sommet droit.
(2) - Sommet gauche.

قلة.

[قُ لَ] (ع اِ) الک دولک. دودله. و آن چوبی است که اطفال بدان بازی کنند. (زمخشری). غوک چوب یعنی دو چوب است که کودکان بدان بازی کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در صحاح آمده است که اصل آن قَلَو است و هاء عوض از واو است و فراء گفت که قاف را ضمه دادند تا دلیل بر حذف واو باشد در کلمه. ج، قُلات و قُلون و قِلون. (اقرب الموارد). رجوع به قلو شود.

قلة.

[قُلْ لَ] (ع اِ) گروه مردم. || خم بزرگ یا سبوی بزرگ یا عام است یا سبوی سفالینه. || کوزهء خرد. و این از اضداد است. ج، قُلَل و قِلال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
قبلهء خاقانی است قلهء می تا شود
سوخته چون سیم عقل گشته چو سیماب غم.
خاقانی.
|| قلهء سیف؛ بند شمشیر یا آنچه بر سر قبضه باشد از زر یا از آهن یا آنچه زیر هردو شارب قبضه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || الک دولک. الک جنبش. قلی. (یادداشت مؤلف). رجوع به قُلَة شود. || سر کوه. || تار(1)سر مردم. || بالای کوهان و بالای هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
آنچه نتوان نمود در بن چاه
بر سر قلهء جبل منهید.خاقانی.
کان باز را که قلهء عرش است جای او
در دودهنگ خاک خطا باشد آشیان.خاقانی.
|| مقدار سیصد صاع باشد از آب و در مذهب شافعی قلتین (دو قله) ششصد صاع باشد چون کراست نزد امامیه که باتلاقی نجس بدون آنکه رنگ و بوی و مزه آن دگرگون گردد پلید نشود. (یادداشت مؤلف) :
جامی ز می دوقله کن خاص برای صبحدم
فرق مکن دوقبله دان جام و صفای صبحدم.
خاقانی.
- دوقله بودن؛ کر بودن :
تا در دل تو هست دو قبله ز جاه و آب
فقرت هنوز نیست دو قله به امتحان.خاقانی.
اذا بلغ الماء قدر قلتین لم ینجسه شی ء. (حدیث، نقل از کتاب الفیض تألیف آیت الله فیض). و قله ظرفی است چون سبوی بزرگ که گنجایش بیش از دو مشک را دارد :
تا در یمینت یم بود بحر از دو قله کم بود
بل کان همه یک نم بود از مشک سقا ریخته.
خاقانی.
(1) - تارک.

قله.

[قَ لَهْ] (ع مص) چرکین اندام و زرد شدن آن و داغ داغ شدن پوست از بسیاری ادرفن(1). || سیاه شدن اندام یا برکنده شدن پوست از سختی و خشکی. و فعل آن از سمع است. (منتهی الارب).
(1) - ادرفن بر وزن قلمزن نام علتی است که در پوست بدن آدمی بهمرسد.

قله.

[قُ لَ] (اِ) نوعی از انگور. || اسبی که رنگش به زردی مایل باشد. (برهان).

قله.

[قُلْ لَ] (اِ) نوعی از رنگهای اسب. (آنندراج) (بهار عجم) :
کمیت قله نژاد آنکه داغ جم دارد
سبک درآر بمیدان و گرم گردانش.
خواجه سلمان (از آنندراج) (بهار عجم).
رجوع به قُلَه شود.

قله آباد.

[قُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 18هزارگزی خاور تربت حیدریه و 3هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به باخرز و آن را در محل قلعه آباد نیز میگویند. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 25 تن است. آب آن از قنات محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلهات.

[قُ] (اِخ) شهری است بندری بر ساحل دریا در عمان. (نخبة الدهر دمشقی ص 218). شهری است در عمان در کنار دریا که بیشتر کشتیهای هند در آن لنگر می اندازند و اینک به صورت بندرگاه درآمده است. شهری است آباد و پرجمعیت و عمارت آن قدیمی نیست و گمان نمیکنم (مؤلف معجم البلدان) که پیش از سال پانصد هجری شهر شده باشد. این شهر از صاحب هرمز است و مردم آن همه خوارج اباضیه هستند و تا به امروز به این مذهب تظاهر میکنند. (معجم البلدان).

قلهات.

[قِ] (اِخ) موضعی است. در معجم البلدان آمده است: عمرانی آن را چنین ضبط کرده و دربارهء آن تحقیق نموده است. (معجم البلدان).

قلهاة.

[قَ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). رجوع به قلهات شود.

قلة الحزن.

[قُلْ لَ تُلْ حَ] (اِخ) موضعی است. مَجَبَه از بنی ربیعه در این موضع به دست منهال بن عصیبهء تمیمی به قتل رسید. و شاعری دربارهء آن اشعاری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قلهب.

[قَ هَ] (ع ص) مرد دیرینهء سطبراندام. (منتهی الارب). الرجل القدیم الضخم و قیل الفدم الضخم. (اقرب الموارد).

قلهبان.

[قَ هَ] (ع ص) مرد درازبالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلهبس.

[قَ لَ بَ] (ع ص، اِ) گورخر کهنسال. (منتهی الارب). گورخر سالخورده. (اقرب الموارد). || سر نرهء مردم. (ناظم الاطباء).

قلهبسة.

[قَ لَ بَ سَ] (ع ص، اِ) مؤنث قلهبس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلهبس شود. || سر نرهء مردم. (منتهی الارب). || (هامة...) سَرِ گِرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلهبة.

[قَ هَ بَ] (ع اِ) ابر سپید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلهت.

[قَ هَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قلهدم.

[قَ لَ دَ] (ع ص) مرد سبک. (منتهی الارب). الخفیف. (اقرب الموارد). || دریای بزرگ یا آن با ذال معجمه است. (منتهی الارب). البحر العظیم. (اقرب الموارد).

قلهذم.

[قَ لَ ذَ] (ع ص) بمعنی قلهدم یا تصحیف آن کلمه است. (اقرب الموارد). رجوع به قلهدم شود.

قلهرة.

[قَ هُرْ رَ] (اِخ)(1) شهری است از اعمال تطیله در شرقی اندلس. این شهر قدیمی است و بر ساحل نهر سیداکوس قرار دارد. رجوع به معجم البلدان و اسپانی و اسپانیا شود.
(1) - Calahorra.

قلهزم.

[قَ لَ زَ] (ع ص) مرد میانه قامت یا شگرف سر یا شگرف و سطبر هر دو. (منتهی الارب). || کوتاه بالا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد کوتاه بزرگ سر و مرد سبک. (مهذب الاسماء). || اسب نیکوخلقت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قله زو.

[قُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کبود گنبد بخش کلات شهرستان دره گز، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری کبودگنبد. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1015 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلهک.

[قُ هَ] (اِخ) قصبه ای جزء بخش شمیران شهرستان تهران، واقع در 13 هزارگزی جنوب تجریش و 9هزارگزی شمال تهران سر راه آسفالتهء تهران به تجریش واقع است. این قصبه خوش آب و هوا و دارای 5 الی 6هزار سکنهء دائم است و در تابستان نفوس آن به ده هزار تن میرسد. آب آن از هفت رشته قنات تأمین و در بهار از رودخانهء دربند حق آب دارد و محصول عمدهء آن مختصر غلات و انواع میوه جات و سبزیجات و شغل سکنهء آن کسب و کارگری در کارخانه های مهمات سازی و ضرابخانه و باغبانی است. در حدود 70 باب مغازه و دکاکین مختلفه در طرفین خیابان و کوچه ها و از جمله 5 نانوائی و 3 قصابی و یک باب آسیاب موتوری و دبیرستان 8 کلاسهء پسران و دبستان 6 کلاسهء دختران و کودکستان و اداره شهرداری، شعبهء کلانتری، نمایندهء بهداری و دفتر پست دارد و از برق سلطنت آباد استفاده می نماید. روز بروز بر تعداد ساختمانهای آن اضافه شده و رو به آبادی است. محل ییلاقی سفارت انگلیس از زمانهای قدیم در شمال این قصبه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). اکنون قلهک به شهر تهران متصل شده و یکی از بخش های شهر بشمار میرود.

قلهک پایین.

[قُ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانه بخش باجگیران شهرستان قوچان، در 65هزارگزی شمال باختری باجگیران و 4هزارگزی شمال مالرو اوغاز به اوزمان قراردارد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است و سکنهء آن 108 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جوال و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قله کش.

[قَ لَ کَ] (اِخ) از دههای نور است. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 149 شود.

قلهمس.

[قَ لَ مَ] (ع ص) پست بالا گرداندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلهمة.

[قَ هَ مَ] (ع مص) شتافتن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِمص) شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قلهنف.

[قَ لَ نَ] (ع ص) بلند و دروا اندام. (منتهی الارب). الجسیم المرتفع الجسم. (اقرب الموارد).

قل هو الله.

[قُ هُ وَلْ لاه] (ع جملهء فعلیه امری) مطلع سورهء یکصد و دوازدهم از قرآن که آن را سورهء اخلاص خوانند :
بفلک میرسد از روی چو خورشید تو نور
قل هو الله احد چشم بد از روی تو دور.سعدی.
- قل هو الله خواندن برای کسی؛ دعا خواندن برای نگهداری او.

قل هواللهی.

[قُ هُ وَلْ لا] (ص نسبی)دراهمی بود که حجاج بضرب رسانید و قل هوالله احد بر آنها نقش بود...پیش از حجاج نقش دراهم فارسی بود. (از اوزان و مقادیر مقریزی). درمهای قل هواللهی، اخلاصیه، احدیه :
دلم مرغی است در قل بسته چون سنگ
چو سیم قل هواللهی مصفا.خاقانی.
بدست رد و قبول تو چون بدست کریم
عزیز و خوارم چون سیم قل هواللهی.سنائی.

قلهی.

[قَ / قَ لَ ها] (اِخ) موضعی است نزدیک مدینهء شریفه. (منتهی الارب). دهی است بزرگ. (معجم البلدان).

قلهی.

[قَ لَ هی ی] (اِخ) حفیره ای است از سعدبن ابی وقاص که چون عثمان به قتل رسید و سعد از مردم کناره گرفت در این حفیره رفت و دستور داد که چیزی از اخبار و جریان کارهای مردم را به وی نگویند تا مردم باهم صلح و سازش کنند و قلهیا نیز روایت شده ولی آنچه در اشعار آمده همان قلهی است. در نوادر ابن الاعرابی که ثعلب از آن نوشته است آمده: ابومحمد گوید: قلهی نزدیک مدینه است. (معجم البلدان).

قلهی.

[قَ / قِ لَ] (اِخ) (یوم...) روزی است از ایام عرب. عبس و فزاره با یکدیگر جنگهائی کردند و پس از صلح به موضع قلهی آمدند و معقل بن عوف در این باره اشعاری دارد. (معجم البلدان).

قلهیا.

[قَ لَ هَیْ یا] (اِخ) چاهکی است مر سعدبن ابی وقاص را یا آن قلهی به کسر هاء مشدده است. (منتهی الارب). رجوع به قلهی شود.

قلی.

[قَلْیْ] (ع مص) بریان کردن گوشت. || بر سر زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلی.

[قَ لا] (ع اِ) قلیا. قِلْیْ. قلی الصباغین. شب العصفر. (مخزن الادویه). و در اصفهان گهلا و در خراسان شخار و در گیلان و شیراز قلیا و به هندی سجی و ساجی و در کابل اشغار نامند. و آن چیزی است متخذ از اشنان سوخته بدین نحو که برزمین اندک کودی میکنند و بر آن اشنان تازهء بسیار جمع میکنند و بالای آن نی و خار یا هیمه آتش میزنند اندک رطوبتی از آن سیلان مینماید و در آن مجتمع و منجمد میگردد و هر چند در آن اشنان رطوبت و چسبندگی زیاده باشد زیاده بعمل می آید تاآنکه مانند قرصی و گردهء بزرگی والا مانند حبهای بزرگ و کوچک میباشد و از نبات رمث و رمرام نیز بعمل می آورند و در بلاد کرمان و روم و ملتان خوب بعمل می آید و رومی بهتر و قرصهای آن بزرگ و صاف و ملتانی اکثر ریزه با خاکستر آمیخته و مسموع گشته و در ملتان نیز از اقراص بعمل می آید و در جایی که گیاه آن را می سوزانند ظرفی سفالی شبیه به دیگچه دفن مینمایند که رطوبت سایلهء از آن در آن جمع و منعقد گردد و آن بسیار خوب می شود و بهترین این صاف سیاه براق شبیه به حجرالرحی است که قوف نامند و بعد از آن ممزوج به رمث و رمرام آنچه مانند خاکستر سیاه که در آن پارچهای کوچک باشد زبون و جزء اعظم صابون است طبیعت آن در چهارم گرم و خشک و با قوت سمیت افعال و خواص آن، جالی و محرق و اکال و اقوی از ملح بمراتب اعضاء الغذاء و چون آن را هفت مرتبه در آب حل کنند و بجز علقه تصفیه نموده منعقد سازند آشامیدن یک قیراط آن جهت تقویت معده و انهضام طعام و آوردن اشتها و قطع بلغ و رفع قی مایوس العلاج و تحلیل ورم طحال العین و اکتحال آن رافع بیاض چشم حیوانات، القروح و الثآلیل و غیرها، طلای آن خورندهء گوشت زاید زخمها و زایل کنندهء ثآلیل و نواصیر و برص و بهق و جرب رطب سعفه المضار یک درم آن کشنده درهمان روز و دو درم آن در ساعت و قابل العلاج نیست و بالجمله مداوای آن مداوای صابون خورده و آشامیدن ادهان و امراق چرب و قی نمودن است و در اطلیه استعمال آن به تنهایی ممنوع است و بدون ادهان زیرا که محدث یبسی است که رفع آن دشوار است وچون آن را در روغن حل کنند و بر انگور بپاشند بزودی آن را مویز گرداند. (مخزن الادویه).

قلی.

[قِلْیْ] (ع اِ) آنچه از حمض و نخود سوخته سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) و به آن قلیا و قیلیاء نیز گویند. (اقرب بنقل از اساس). || آب اشنان. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قلی.

[قِ لا] (ع اِ) قُلَة است و آن دو چوب است که کودکان با آنها بازی کنند. (منتهی الارب). رجوع به قُلَة شود. || قِلْیْ. رجوع به قِلْیْ شود.

قلی.

[قِ لا] (ع مص) دشمن داشتن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قَلاهُ قلی؛ ابغضه. (اقرب الموارد). || (اِمص) دشمنی. (منتهی الارب).

قلی.

[قُ لا] (ع اِ) سر کوه. || تارک مرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مفرد آن قُلَة است. (اقرب الموارد).

قلی.

[قُلْ لا] (ع ص) دختر پست قامت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) .دختر پست و کوتاه بالا. (ناظم الاطباء).

قلی.

[قُ] (ترکی، اِ) ترکیبی است از قل به معنی غلام + «ی» علامت اضافه: محمد قلی، عباسقلی، حسنقلی.

قلی.

[قُ] (اِخ) تیره ای از طایفهء محمود صالح ایل چهار دانگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قلی.

[قِلْ لی] (اِخ) دهی است از دهستان شیخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد ، واقع در 85هزارگزی شمال باختری اسفراین و 15هزارگزی شمال مالرو جان آباد به جاجرم، موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. 789 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، پنبه و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 3000گزی خاور گرگان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی است. سکنهء آن 700 تن است. آب آن از قنات و محصول آن برنج، غلات، لبنیات، توتون سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 13هزارگزی شمال مهاباد. در مسیر شوسهء مهاباد به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 217 تن است. آب از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسهء دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 9 هزارگزی جنوب باختری هرسین و یک هزارگزی رایگان. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء هرسین و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پهلویدژ بخش بانهء شهرستان سقز، واقع در 16هزارگزی جنوب خاوری بانه و 3هزارگزی باختر عباس آباد، و 6هزارگزی مرز ایران و عراق. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، واقع در 12هزارگزی شمال خاوری قصبهء کبودرآهنگ. سکنهء آن 100 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حاجیلو بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، واقع در 10هزارگزی خاور کبودرآهنگ. سکنهء آن 11 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین، واقع در 30 هزارگزی باختر نائین. سکنهء آن 7 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قلیا.

[قَ] (ع اِ) قلی. رجوع به قلی شود.

قلیاب.

[قَ] (اِ مرکب) آب آمیخته به قلی (اشخار). (یادداشت مؤلف). رجوع به قلی شود.

قلیاثة.

[] (اِخ) یکی از شهرهای مشهور یمن است. رجوع به نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ اروپا ص 263 شود.

قلیان.

[قَلْ] (اِ)(1) غلیان. رجوع به غلیان شود.
- قلیان بردار؛ خدمتکاری از مقربان که قلیان بردارد. (لغت محلی شوشتر ذیل رسم).
- قلیان شوی(2)؛ چوبی بر سر آن دسته ریسمان پشمین کرده که درون کوزه یا شیشهء قلیان را شویند. مفتولی و بر سر آن مقداری موی اسب که در میان کوزهء قلیان گردانیده جرم آن شویند.
(1) - Pipe a can, Pipe oriental.
(2) - Chasse - mouches.

قلیان.

[قُلْ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد. بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 11هزارگزی شمال سنندج و 2 هزارگزی خاور شوسهء سنندج به سقز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 110 تن آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، توتون، لبنیات. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلیان.

[قَلْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زلفی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، در 42هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو چال به سکانه. سکنهء آن 17 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قلیان ساز.

[قَلْ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 30500گزی شمال کلیبر و 30500 گزی شوسهء اهر به کلیبر، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 44 تن است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلیان کلا.

[قَلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه کش، بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 13000گزی خاور آمل. موقع جغرافیایی ده دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از چشمهء هراز و محصول آن برنج، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلیان کوه.

[قَلْ] (اِخ) از کوههای معروف اطراف خرم آباد است و موازی با گردنهء زاغه و در جنوب اشتران کوه قرار دارد. رجوع به جغرافیایی غرب ایران ص 14، 29 شود.

قلیانی.

[قَلْ] (ص نسبی) نسبت است به قلیان.
-کدوی قلیانی؛ نوعی است از کدو که سری بزرگ و پهن دارد مانند کوزهء قلیان.

قلی الصباغین.

[قَ یُصْ صَبْ با] (ع اِ مرکب) قلی است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قلی شود.

قلیب.

[قَ] (ع اِ) چاه یا چاه سرگرد ناگرفته یا چاه کهنه. مذکر و مؤنث آورده میشود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : سرهاشان ببریدند و در قلیب بدر انداختند. (ابوالفتوح رازی). || (اصطلاح عروضی) نام یکی از بحور مستحدث.

قلیب.

[قُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر قلب. مهره ای است که بدان زنان مردان را بند نمایند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلیب.

[قِلْ لی] (ع اِ) گرگ. || شیر. (اقرب الموارد). رجوع به قَلّوب و قِلَّوب شود.

قلیب.

[قُ لَ] (اِخ) پدر بطنی است از تمیم. (منتهی الارب).

قلیب.

[قُ لَ / قَ لَ] (اِخ) کوهی است بنی عامر را و گاهی قاف را فتحه دهند. (منتهی الارب).

قلیب.

[قُ لَ] (اِخ) آبی است در نجد مر ربیعه را. (منتهی الارب). آبی است بنی ربیعه را. (معجم البلدان).

قلیب.

[قُ لَیْ یِ] (اِخ) آبی است در نجد بالای خربه در دیار بنی اسد و آن از دوده ای از طایفهء بنی اسد است و آنان را بنو نصربن قعین خوانند. (معجم البلدان). رجوع به قَلیب شود.

قلی بیگلو.

[قُ بِ] (اِخ) دهی جزو بخش نمین شهرستان اردبیل، واقع در 35 هزارگزی باختر اردبیل و 9هزارگزی شوسهء اردبیل به گرمی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 526 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلی تپه.

[قُ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 4000گزی شمال خاوری مینودشت. موقع جغرافیایی آن دامنهء کوه و هوای آن معتدل است، سکنهء آن 560 تن است. آب آن از رودخانهء قلی تپه و محصول آن برنج، غلات، توتون سیگار، ابریشم، لبنیات، حبوبات. و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 172 شود.

قلیج.

[قَ] (ترکی، اِ) بمعنی شمشیر. (ناظم الاطباء). || دست آخرین در بازی نرد. در بازی سه دست یا پنجدست پیش بر که اگر هر یک از دو حریف برد همهء بازی را برده است. (یادداشت مؤلف).

قلیج ایشان.

[قِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس، واقع در 73000گزی خاور داشلی برون و 3000 گزی قره آغاج در حدود 8000 خانوار از تراکمه در این محل ساکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قلیج باغی.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده از بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 12هزارگزی شمال خاوری گل تپه و 6هزارگزی شمال سراب. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، انگور، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان از سراب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلیج بیگ.

[] (اِخ) خواهرزادهء فرحشاد چلبی است که در بغداد کاتب دیوان بود. وی اشعاری به ترکی دارد. رجوع به مجمع الخواص ص827 شود.

قلیچ.

[قِ] (ترکی، اِ) شمشیر. (آنندراج).

قلیچانلو.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در ده هزارگزی جنوب باختری بجنورد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 33 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قلیچ ارسلان.

[قَ اَ سَ] (اِخ) نام چهارتن از سلاجقهء روم: 1- قلیچ ارسلان داودبن سلیمان (قلیچ ارسلان اول) وی بسال 485 ه . ق. به حکومت رسید. 2- عزالدین قلیچ ارسلان بن مسعود (قلیچ ارسلان ثانی). وی بسال 551 بحکومت رسید و تا سال 588 حیات داشت ولی ممالک خود را چند سال قبل از مرگ بین پسران خود تقسیم کرد. 3- قلیچ ارسلان بن سلیمانشاه (قلیچ ارسلان سوم). وی به سال 600 ه . ق. زمام حکومت را به دست گرفت. 4- رکن الدین قلیچ ارسلان (چهارم) که به سال 655 حکومت یافت. وی به سال 663 به قتل رسید. (معجم الانساب زامباور).

قلیچ خانی.

[قِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 6 هزارگزی جنوب کوزران و یک هزارگزی خاور راه فرعی کوزران به چهار زیر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات، جزئی باغ و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. آثار قلعه خرابهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلیچ لی محله.

[قِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) از محله های معروف شهر ساری است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 81 شود.

قلیچی.

[قَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 10هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 371 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلیخ.

[قَ] (ع مص) بانگ کردن گشن. || زدن چیزی خشک را بر چیزی خشک. || برکندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بند آوردن شتر بانگ خود را. (اقرب الموارد). رجوع به قَلخ شود.

قلی خان کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، واقع در 2 هزارگزی جنوب میاندوآب و 2هزارگزی باختری شوسهء میاندوآب به بوکان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 165 تن است. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، چغندر، حبوبات، کشمش و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلیخیون.

[] (اِ) وزنی معادل یک مثقال و نیم. (مفاتیح).

قلید.

[قَ] (ع اِ) رسن از برگ خرما تافته. (منتهی الارب) (آنندراج). شریط. (اقرب الموارد). || (ص) تافته و مفتول. حبلٌ قلید؛ ای مفتول. (اقرب الموارد).

قلید.

[قِلْ لی] (ع اِ) گنجینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلید.

[] (اِ) دارشیشعان است. (فهرست مخزن الادویة).

قلیدس.

[قُ دُ] (اِخ) مخفف اقلیدس است و آن نام مصنف کتاب اقلیدس هست که در این زمان به تحریر اقلیدس مشهور است. (برهان). نام فیلسوفی از یونان. (ابن الندیم) :
فرائض ورز و سنت جوی و اصل آموز و مذهب خوان
مجسطی چیست و اشکالش قلیدس کیست و اقرانش.
خاقانی.
رجوع به اقلیدس شود.

قلیدس.

[] (اِخ) معروف به «مهدی للضالین» از اطباء مشهور یونان است. عیون الانباء او را در شمار پزشکانی که در دورهء میان بقراط و جالینوس زندگی میکرده اند نام برده است. (عیون الانباء ج1 صص 35-36).

قلی دیزه سی.

[قُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 38هزارگزی باختر ماکو. در مسیر شوسهء کلیسا کندی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از کوهستان و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلیذم.

[قَ لَ ذَ] (ع ص) چاه بسیار آب. (منتهی الارب). چاه پرآب. (شرح قاموس).

قلیرة.

[] (اِخ) موضعی است در اندلس(1). رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.
(1) - Cullara.

قلیس.

[قَ] (ع ص) مرد زفت. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) زنبور عسل. (اقرب الموارد) (آنندراج). || عسل. (اقرب الموارد). || شاید مصحف انقلیس باشد. (یادداشت مؤلف). که در حدیث عمار آمده است: لاتأکلوا الصلور (مار ماهی) و لاالقلیس. (بحر الجواهر).

قلیس.

[قُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر قلس و آن طنابی است از برگ خرما و خوص آن. (معجم البلدان).

قلیس.

[قُلْ لَ] (اِخ) کنیسه ای است که آن را ابرهة بن صباح مالک یمن در دروازهء صنعاء بناکرد. در معجم البلدان آمده: چون ابرهة به حکومت یمن رسید در صنعاء شهری ساخت که مردم بهتر از آن را ندیدند و آن را با طلا و نقره و شیشه و کاشی و رنگهای گوناگون و انواع جواهرات بیاراست و در آن بت هائی گذارد که سرهائی چون سر آدمیان داشتند و آنها را با رنگهای مختلف رنگ آمیزی کرد و در بیرون گنبد برنسنی. (روپوشی) افکند و در روزهای جشن این روپوش را برمیگرفت و سنگهای مرمر رنگ آمیزی شده میدرخشیدند آنگونه که چشمها را خیره میساختند، عبدالملک بن هشام و مردم مغرب آن را قلیس به فتح قاف و کسر لام روایت کنند ابرهة در ساختن این بنای عظیم مردم یمن را به بیگاری واداشت. وسایل و ابزار این کنیسه از قبیل سنگهای مرمر و سنگهای زرکوب را از قصر بلقیس آوردند که در چند فرسنگی آن قرار داشت. در این بتکده صلیبهائی از طلا و نقره و منبرهائی از عاج و آبنوس نصب گردید. چون ابرهه از میان رفت و کشور حبشه قدرت و عظمت خود را از دست داد و پیرامون این کنیسه ویران و غیر مسکون گردید درندگان و مارها بدان روی آوردند و مردم گمان میبردند که هرکس بخواهد چیزی از اموال آن را بردارد دچار آزار و شکنجهء پریان خواهد گردید از اینرو همهء جواهرات و اموال گرانبهایش تا زمان ابوالعباس سفاح باقی ماند و چون وی از آن آگاه گشت دایی خود ربیع بن زیاد را که از طرف وی حاکم یمن بود با تنی چند از مردان دوراندیش و چالاک بسوی این کنشت گسیل داشت که اشیاء گرانبهای آن را بچنگ آورند و بنا را ویران سازند. ابرهه با ساختن این بنای عجیب میخواست مردم را از کعبه بسوی آن منصرف سازد و در این زمینه به نجاشی نامه نوشته بود. چون این خبر به عربان رسید یکی از افراد طایفهء بنی فقیم خشمناک شد و به آن بتکده راه یافت و گوشه و کنار و دیوارهای آن را با مدفوع خود آلوده ساخت و سپس به وطن بازگشت. ابرهه چون از این واقعه خبر شد سوگند یاد کرد که تجهیز لشکر کند و کعبه را ویران سازد. داستان فیل که در قرآن سوره ای به نام آن نازل شده دربارهء همین لشکرکشی ابرهه و شکست اوست. (از معجم البلدان). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 277 شود.

قلیسیة.

[قُ لَ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر قلنسوة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلیص.

[قَ] (ع ص) آب برجهنده. (منتهی الارب). آب بلند برآمده در چاه. (مهذب الاسماء). من الماء، المرتفع. (اقرب الموارد).

قلیصة.

[قُ لَ صَ] (ع اِ مصغر) مصغر قَلوص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلوص شود.

قلیط.

[قَ] (ع ص) فتق زده. (منتهی الارب). المنتفخ الخصیة. (اقرب الموارد).

قلیط.

[قِلْ لی] (ع اِ) فتق و دبه که در خایه پیدا شود. (منتهی الارب). اَدرَه. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قلیعة.

[قُ لَ عَ] (اِخ) موضعی است در طرف حجاز در سه میلی غضاض. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

قلیعة.

[قُ لَ عَ] (اِخ) جائی است در بحرین از عبدالقیس. (معجم البلدان). دهی است به بحرین. (منتهی الارب).

قلیعة.

[قُ لَ عَ] (اِخ) موضعی است ببغداد. (منتهی الارب).

قلیعی.

[] (اِخ) ابومحمدبن محمد بن عبدالله اشبیلی از دانشمندان است و تألیفاتی دارد. او راست: الایماء الی مذاهب السبعة القراء. وی بسال 553 ق. وفات کرد. (کشف الظنون).

قلیف.

[قَ] (ع اِ) خم که گل از سرش برداشته باشند. || خنور خرما و غلاف آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جای خرما. (مهذب الاسماء). قلیفه بهمین معنی است. ج، قُلُف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میوهء خشک. || خرمای دریائی که پوست آن کنده شود. || مایقلف من الخبز؛ ای یقشر. (اقرب الموارد).

قلیف.

[قِلْ یَ] (ع ص) شترمادهء بزرگ اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلی قشلاقی.

[قُ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 36هزارگزی جنوب گرمی و 17هزارگزی شوسهء اردبیل به گرمی موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 15 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلیقلمون.

[] (معرب، اِ) قیلقون. قلمیقلمون. قیقهر است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به آن دو شود.

قلیقلون.

[] (معرب، اِ) قیقهر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مادهء قبل شود.

قلی قلی.

[قُ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کفرآور بخش گیلان شهرستان شاه آباد، واقع در 31هزارگزی شمال خاوری گیلان و 6هزارگزی باختر قیطول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، پنبه، میوه جات، توتون، صیفی، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی از طایفهء کلهر هستند. در دو محل نزدیک بهم واقع شده و به قلی قلی نریمان، قلی قلی سلیمان، قلی قلی مهدیخان نامیده میشوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلیقی.

[] (اِ) قار است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قلنقنی و قار شود.

قلیقیا.

[قِ] (اِخ)(1) نام موضعی است. رجوع به جامع المفردات ابن بیطار ج 2 ص 13 شود.
(1) - La Cilicie.

قلی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 24هزارگزی جنوب باختری مراغه و در مسیر شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از رودخانهء مردی و چاه و محصول آن غلات، بادام، چغندر، کشمش، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 39هزارگزی شمال ورزقان 27500گزی ارابه رو تبریز به اهر. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی است. سکنهء آن 184 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و جنگل و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قلی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 63هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 45هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 153 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر، واقع در 51 هزارگزی شمال شهر ملایر و 5هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به مهران. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 236 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، انگور، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قلیل.

[قَ] (ع ص) پست قامت لاغر. || کم و اندک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یسیر. نزر. واحد و جمع در این یکسان بود. (مهذب الاسماء). ج، قلیلون و اَقِلاّء و قُلَل و قُلُلون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): و اذکروا اذ انتم قلیل. (قرآن 8/26) و قولهم لم یترک قلیلاً و لاکثیراً. (منتهی الارب).
زان جمال و بها که بود ترا
نیست با تو کنون قلیل و کثیر.ناصرخسرو.
- آب قلیل؛ فقها در کتب فقهی آب را به انواعی از قبیل: آب جاری، آب باران، آب چاه، تقسیم کرده و برای هر یک احکامی ذکر نموده اند یکی از اقسام آب، آب قلیل است. آب قلیل آبی است راکد و کمتر از کر. مشهور برآنند که آب قلیل با ملاقات نجاست نجس میشود. گروهی بر این عقیده اند که بین آب قلیل و آب کر فرقی نیست و هرگاه یکی از اوصاف سه گانهء آن [ مزه، بو، رنگ ] به وصف نجس تغییر یابد نجس میشود، برای تفصیل این مطلب رجوع به کتاب استدلالی «الفیض» تألیف آیة الله فیض قمی چ 1369 ه . ق. ص 8 ببعد شود.
- رجل قلیل الخیر؛ مردی که کار خیر نکند. (اقرب الموارد).
- قلیل السکنه؛ کم مردم.
- قلیل المدة؛ کم مدت.
- قلیل المنفعة؛ کم فایده.
- قلیل بلیل (از اتباع)؛ کم. اندک.
- قلیل من الرجال یقول ذلک؛ هیچکس چنین نگوید. (اقرب الموارد).

قلیلات.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قلیلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قلیلة و قلیل شود.

قلی لاله.

[قُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان در 19هزارگزی باختر تویسرکان و 25 هزارگزی شمال راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 480 تن است. آب آن از چاه و چشمه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در دو محل بفاصلهء 4هزارگزی واقع و به قلی لالهء بالا و پایین مشهور و سکنهء پایین 375 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قلیلج.

[قَ لَ] (اِ) شمشیر کند و شکسته. (آنندراج).

قلی لو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 10500گزی خاور ارومیه. در مسیر شوسهء کلمانخانه به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از شهر چای و محصول آن غلات، انگور، حبوبات، توتون و چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قلیلون.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قلیل در حالت رفعی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلیلة.

[قَ لی لَ] (ع ص) مؤنث قلیل. (اقرب الموارد). رجوع به قلیل شود.

قلیلة.

[قِلْ لی لَ] (ع اِ) همه و جمله. اخذه بقلیلته؛ ای بجملته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلیله.

[قُ لَ] (اِخ) از قلعه ها وآبادیهای زیارت خواسته رود. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 171 شود.

قلیلی.

[قِلْ لی لا] (ع اِ) همه و جمله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اخذه بقلیلاه؛ ای بجملته. (اقرب الموارد). رجوع به قِلّیلَة شود.

قلیلین.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قلیل در حالت نصبی و جری.

قلیماتس.

[] (معرب، اِ) ظیان است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قلیماطس شود.

قلیماطس.

[] (معرب، اِ) ظیان(1). رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - Klimatis(Clematite).

قلیمیا.

[قِ] (معرب، اِ)(1) اقلیمیا و آن خلطی و دردی که بعد از گداختن طلا و نقره در خلاص میماند و سوختهء فلزات دیگر را نیز گویند و بعضی ریزهء زر و سیم را نیز گفته اند. (آنندراج). رجوع به اقلیمیا شود.
(1) - در زیر نام ارتکان در مفردات ابن البیطار عربی چاپ مصر این کلمه آمده است و مترجم فرانسوی آن را به کادمی (La cadmie) ترجمه کرده است.

قلینسة.

[قُ لَ نِ سَ] (ع اِ مصغر) مصغر قلنسوة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قلینوبوذیون.

[] (معرب، اِ)قلینوقوذیون. نوعی از علیق است. (فهرست مخزن الادویة).

قلینون.

[] (معرب، اِ) رجل سرسر است. (فهرست مخزن الادویة).

قلیوب.

[قَلْ] (اِخ)(1) قصبه ای است در مصر دارای باغهای بسیار که خلیج نیل هنگام طغیان نیل بسوی این قصبه میرود. (نخبة الدهر دمشقی ص231).
(1) - Calioub.

قلیوبی.

[قَلْ بی ی] (اِخ) احمدبن احمدبن سلافهء مصری شافعی ملقب به شهاب الدین. از بزرگان علمای شافعی قرن یازدهم هجری است. وی در طب نیز دست داشته است. او راست: 1- تحفة الراغب فی سیرة جماعة من اهل البیت الاطایب. این کتاب در قاهره چاپ شده است. 2- التذکرة در طب. این نیز در قاهره چاپ شده است. 3- نوادر القلیوبی. این کتاب مشتمل بر نوادر و لطایف و حکایات و عجایب بسیاری است و در مصر و کلکته و غیره چاپ شده است. وی در سال 1069 ه . ق. وفات یافت. (ریحانة الادب ج 3 ص 316). و رجوع به الاعلام زرکلی شود.

قلیوش.

[قَلْ] (اِخ) در شش میلی اوریولة اندلس است. رجوع به معجم البلدان و اسپانی و اسپانیا در همین لغت نامه شود.

قلیوشة.

[قَلْ شَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). رجوع به اسپانی و اسپانیا شود.

قلیون.

[قَ] (اِ) قلیان. (آنندراج). غلیان. رجوع به غلیان شود.

قلی وند.

[قُ وَ] (اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قلیة.

[قِلْ لی یَ] (ع اِ) بنائی است شبیه معبد ترسایان. (منتهی الارب). شبه الصومعه. (اقرب الموارد).

قلیة.

[قِلْ لی یَ] (ع اِ) همه. (منتهی الارب). جماعت. (اقرب الموارد). گویند جاءوا بقلیتهم؛ ای بجماعتهم و لم یدعوا ورائهم شیئاً. اکل الضبب بقلیته؛ ای بعظامه و جلده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قلیه.

[قَ لی یَ] (ع اِ) گوشت بر تابه بریان کرده شده و به استعمال گوشتی که در روغن میان دیگ بریان کرده نانخورش سازند. (غیاث اللغات از کشف و منتخب بحر الجواهر). ج، قلایا. (مهذب الاسماء). خورشی است که در آن گوشت هست و اقسامی دارد مثل قلیهء اسفناج و قلیهء آلوچه. (فرهنگ نظام). قطعه هایی از گوشت که سرخ کنند با پیاز و برخی از سبزیجات، طعامی است از گوشت و پیاز و کدو یا اسفناج یا بادنجان. (یادداشت مؤلف). در تداول امروز فارسیان این کلمه با تخفیف یاء بکار میرود :
قلیه کردم دوش و آوردم به پیش
تا بخوردند آن دو، مأکول نهنگ.علی قرط.
روی زی محراب کی کردی اگر نه در بهشت
بر امید نان و دیگ قلیه و حلواستی.
ناصرخسرو.
از حلق چون گذشت شود یکسان
با نان خشک قلیه هارونی.ناصرخسرو.
هر روز قلیه فرمودمی از کوک تا خواب من تمام شد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
کی خالی از مروت و فارغ ز مردمی
مُردم ببوی قلیهء همسایه در وثاق.سعدی.
تا تو دربند قلیه و نانی
کی رسی در بهشت رحمانی.اوحدی.
یکی از دیگری پرسید که قلیه را بقاف کنند یا بغین گفت قلیه نه بقاف کنند نه بغین قلیه به گوشت کنند. (منتخب لطایف عبید زاکانی چ برلن ص140).
وصف تتماج پر از قلیه چه شاید کردن
که به هربرگ نبشته ست هزاران اسرار.
بسحاق اطعمه.
- قلیهء انتظار؛ کس را در قلیهء انتظار گذاشتن است.
- قلیه پتی.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- قلیه سغدی؛ طعامی که از گوشت و چرب روده و تخم مرغ پزند. (ناظم الاطباء)..
- قلیه قورمه کردن کسی؛ کنایه از پاره پاره کردن او را.
- قلیه کردن یخ و امثال آن؛ بقطعات خرد شکستن در آب یا بشرابی دیگر.
ترکیب ها:
-قلیهء اسفناج.؛ قلیهء بادنجان. قلیهء کدو. قلیهء ترش. قلیهء برنج :
عقل عاجز شده از قلقلهء قلیه برنج
گشته در کُنه چنین لقمه بسر چون پرگار.
بسحاق اطعمه.

قلیه پتی.

[قَلْ یَ / یِ پَ] (اِ مرکب) جغور بغور. (یادداشت مؤلف). حسرت الملوک. (یادداشت مؤلف). قلیه پیتی، جگر و شش و دل گوسفند و گاو و مرغ که با پیاز سرخ کرده باشند. (فرهنگ نظام).

قلیه پیتی.

[قَلْ یَ / یِ] (اِ مرکب) رجوع به مدخل قبل شود.

قلیه خوار.

[قَلْ یَ / یِ خوا / خا] (نف مرکب) قلتبان و دیوث را گویند. (برهان). و رجوع به آنندراج شود.

قم.

[قَم م] (ع مص) روفتن خانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به لب خوردن علف. (منتهی الارب). || خوردن آنچه بر زمین است. (اقرب الموارد). || خوردن آنچه بر سفره است. || خشک شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آبستن کردن گشن ناقه را. (منتهی الارب).

قم.

[قُ] (اِخ) از شهرهای مشهور ایران است که بیشتر با کاشان از آن نام برده میشود. طول آن 50 درجه و 53 دقیقه و عرض آن 34 درجه و 38 دقیقه است و از سطح دریا 930 گز ارتفاع دارد و بنابراین تقریباً 270 گز از شهر تهران پست تر است. این شهر در 147 کیلومتری جنوب تهران در محل انشعاب راههای شوسهء تهران به اراک به اصفهان به کاشان واقع است و مسافت آن با شهرهای مذکور به قرار زیر است:
قم به تهران 147 کیلومتر
" به اراک 136 " "
" به اصفهان 263 " "
" به کاشان 104 " "
راه آهن سرتاسری کشور از قم عبور میکند و ایستگاه مهم آن در قسمت شمالی رودخانه در کوی شهرنو واقع است. شهر قم معلوم نیست که ازچه وقت بصورت شهر در آمده است و آنچه مسلم است این که قرنها پیش از اسلام این شهر وجود داشته است، حتی مورخان قدیم بعضی از حکام را که در زمان پادشاهان باستانی ایران در قم حکومت کرده اند نام برده اند. فردوسی نیز درچند مورد نام قم را ذکر کرده است. گرچه به این نوشته ها از لحاظ تاریخی چندان اعتماد نیست اما توجه بمحل اصلی شهر قم که خرابه های آن اکنون در یک کیلومتری مشرق شهر مشاهده میگردد و همچنین از نام های قراء اطراف شهر و وضع زندگانی سکنهء این قرای دیگر شکی باقی نمیماند در اینکه شهر قم برخلاف گفتهء یاقوت حموی جغرافیدان اسلامی از شهرهای مستحدثهء دورهء اسلامی نیست بلکه مدتها پیش از ظهور اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است. نام قم و توصیف زعفران آن در کتاب «خسرو کواذان وریذک» از آثار زمان ساسانی ذکر گردیده است. بعد از ظهور اسلام و توجه شیعه به این شهر در قبرستان قم که خارج شهر و طرف مغرب بوده عده ای از امامزادگان و علماء و محدثان مدفون گردیدند. در اواخر قرن دوم هجری حضرت فاطمهء معصومه خواهر حضرت رضا امام هشتم که به قصد دیدار برادر خود به خراسان میرفت در شهر قم مریض گردید و در قم رحلت کرد و در قبرستان قم بخاک سپرده شد از آن وقت مردم بتدریج مساکن خود را به قبرستان نزدیک کردند تا به مدفن حضرت معصومه نزدیک باشند و از زیارت قبر وی برخوردار گردند از اینرو و در اثر مرور زمان ساختمانهای شهر در قسمتهای مشرق متروک ماند و مردم متوجهء طرف غربی شدند شهر قم به سال 23 ه . ق. به دست ابوموسی اشعری فتح شد و اسلام در آنجا نفوذ پیدا کرد و دیری نگذشت که مردم آن به مذهب تشیع گرویدند. بطوری که از تاریخ قم و نوشتهء جغرافی نویسان اسلامی برمی آید قم تا اواخر قرن دوم هجری تابع اصفهان بوده و حاکم مستقلی نداشته است. از زمان هارون الرشید این شهر از اصفهان جدا شد. امروز چند رشته از راههای اصلی و راه آهن سرتاسری کشور از قم میگذرد از این لحاظ قم دارای موقع و اهمیت خاصی است ولی باید دانست که در قرون اولیهء هجری شهر قم در گوشه ای واقع بوده و خلفا و حکام نسبت به آن توجهی چندان نداشته اند. در زمان خلافت عباسی که بیشتر اوقات آل علی را تعقیب میکردند بسیاری از سادات به قم پناه آوردند و از همین موقع عقاید شیعه در اذهان ساکن قم رسوخ پیدا کرد و به تدریج یک شهر شیعه نشین شناخته شد. در اوایل قرن سوم هجری شهر قم به دو قسمت بزرگ مینجان و کوچک به نام کمندان تقسیم میشده در مینجان یکهزار خانه وجود داشته و در داخل آن دژ استواری متعلق بساکنان اصلی قم قرار داشته است. ساکنان شهر آمیخته ای از بنی مذحج و اشعریها و اقوام قدیم ایرانی بوده اند. راهها از قم به ری، اصفهان، کرج (در حدود نهاوند فعلی) و همدان عبور میکرده. خراج قم چهارمیلیون و پانصد هزار درهم بود. یاقوت که در قرن هفتم میزیسته در مراصد الاطلاع (ص 275) و معجم البلدان از قم چنین مینویسد، قم شهری است اسلامی که اثری از ایرانیان قدیم در آن نیست. در این شهر چاه هائیست که در سردی و خوشگواری آب آن در دنیا نظیر ندارد و گویند که گاه در تابستان یخ از آن چاهها بیرون می آید (؟) بناهای این شهر از آجر است. سردابهای قم در نهایت خوبی است بین قم و ری بیابان کویری است که در آن کاروانسراهایی بنا کرده اند. تمام اهل قم شیعهء امامی هستند... اصطخری گوید قم شهری است که بارو ندارد و شهری پرنعمت است و آب آن از چاه هاست و در اصل با نمک آمیخته است. و در آنجا چاههای فراخ و بلند کنند سپس از بن آن تا بالای چاه بنا نهند پس چون زمستان آید سراسر آن آب بیابانها و بارانها را بدین چاهها سردهند و چون در تابستان از آن بکار برند بسیار گوارا باشد و آب بستانهای ایشان با دلو است. بلاذری نویسد که چون ابوموسی اشعری از نهاوند به اهواز شد با احنف بن قیس به سال 23 ه . ق. به قم آمد و پس از چند روز آن را بگشود و گفته اند احنف بن قیس را مأمور کرد و او به سال 23 ه . ق. آنجا را فتح کرد و بعضی گویند قم بین اصفهان و ساوه و شهری بزرگ و زیباست و مردم آن همه شیعهء امامی اند و آغاز شهر گشتن آن در ایام حجاج بن یوسف به سال 83 ه . ق. بود. سپس یاقوت در این باره و وجه تسمیهء قم شرحی نوشته است. رجوع به معجم البلدان ذیل کلمهء قم شود. در حدود قرن هفتم که مغولان به ایران حمله کردند شهر قم نیز دستخوش قتل و غارت و تاراج آنان قرار گرفت و بصورت ویرانه ای درآمد. در قرن نهم هجری گویا شهر قم مختصر آبادی پیدا کرده و در عداد شهرهای متوسط درآمده است. خواندمیر نویسندهء روضة الصفا که در اواخر تیموریان میزیسته چند شعر در وصف شهرهای معظم عراق و از جمله قم ذکر کرده است. در زمان صفویه، چون این خاندان نسبت به قم توجه مخصوصی داشتند این شهر رو به آبادی گذاشت و دارای ساختمانهای نسبتاً زیبا گردید و جمعیت آن به پنجاه هزار بالغ شد. پنج تن از این سلسله در قم به خاک سپرده شده اند:
1- شاه صفی نوادهء شاه عباس کبیر. 2- شاه عباس دوم. 3- شاه سلیمان. 4- شاه سلطان حسین. 5- شاه طهماسب دوم. در زمان فتنهء افغانها باز قم رو به خرابی نهاد مخصوصاً مدتی که جمعی از سپاهیان افغانی این شهر را مقر خود قرار داده بودند فساد زیادی در آن راه یافت. پس از روی کار آمدن قاجاریه در زمان فتحعلی شاه مجدداً آبادی قم شروع گردید. لرد کرزن سیاستمدار انگلیسی در سفرنامهء خود می نویسد (ترجمهء جواهر کلام ج1 ص11): فتحعلی شاه در ایام جوانی نذر کرده بود که اگر به سلطنت برسد اولاً از قم مالیات نگیرد ثانیاً آن را آباد کند و پس از جلوس بشرط دوم وفا کرد و با آنکه به امساک شهرت داشت در کمال سخاوت در تعمیر و تزیین شهر قم کوشید...گنبد حضرت معصومه را با خشتهای مسین زراندود تزیین نمود و یک بیمارستان [ مدرسه دارالشفا ] و یک آموزشگاه روحانی و یک مهمانسرا در شهر قم باز کرد و برای خویش مقبره ای ساخت. قبر فتحعلیشاه و دو پسر و نواده اش محمد شاه در جوار مرقد حضرت معصومه است.... در زمان محمدشاه دوباره خرابی به قم راه یافته است؛ در جغرافیایی بنام «جهان نما» که در زمان این پادشاه نوشته شده قم را شهری مخروبه و از عمارت عاری معرفی کرده و جمعیت آن را 25 هزار تن نوشته است. در زمان ناصرالدین شاه گاهی از اوقات قم تیول زنان و شاهزاده ها بوده است و عوارض سنگین از مردم دریافت میکرده اند. از نوشتهء دکتر فوریه که اواخر سلطنت ناصرالدین شاه به قم رفته و عکسهایی از قم منتشر کرده چنین برمی آید که در آن زمان قم بارو و برج و دروازهء باعظمت و مجللی داشته است. و آن شهر در وسط باغها و سبزه زارها واقع و عرض رودخانهء قم فوق العاده زیاد بوده است. در همین زمان است که یکی از زیباترین بناها در قم شد و آن صحن نو و ایوان آینهء حضرت معصومه است که ساختمان آن را میرزا ابراهیم امین السلطان شروع کرد و پسرش میرزاعلی اصغرخان اتابیک به انجام رسانید. شهر قم هر اندازه وسیع تر و پرجمعیت تر میشد اساس آن بحال خود باقی بود تا اوایل سلطنت رضاشاه از سال 1307 ه . ش. ببعد کم کم وضع آن تغییر کرد. قبرستان رسمی که در پشت دیوار شمالی صحن نو تا مقابل مسجد امام داشت تسطیح شد و در دو طرف آن دو خیابان آستانه و ارم و در وسط باغی به نام باغ ملی احداث گردید سپس دروازه ای که روی پل رودخانه وصل به بازار وجود داشت و بازار متصل به آن را خراب کردند و تا انتهای میدان کهنه ادامه دادند و یک خیابان وسیع و طولانی شرقی - غربی بنام خیابان آذر احداث کردند و همچنین از مقابل در بزرگ مسجد امام بخشی از بازار نو و خانه ها برای ایجاد خیابانی بنام خیابان بهروز از میان رفت. از ساختمانهای جدید قم، دبیرستان حکیم نظامی، بیمارستان فاطمیه و سهامیه و نکویی، مسجد اعظم و مدرسه حجتیه را میتوان نام برد. و قسمتی از مسجد امام حسن و مسجد جامع و مسجد پنجه علی و چند بنا و مسجد دیگر جزء ابنیهء قدیمی قم محسوب میشوند. از بناهای با عظمت قم صحن نو و ایوان آیینهء حضرت معصومه است که در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه ساخته شده و دیگر سقف تیمچه ای است در بازار بنام تیمچهء بزرگ که شاید کمتر بتوان برای آن نظیر پیدا کرد.
تاریخچهء بنای گنبد و مرقد و صحن حضرت معصومه: پس از دفن آن حضرت پسران سعد اشعری سایبانی از بوریا بر روی مزار او ترتیب دادند. مدتی بعد زینب دختر حضرت جواد گنبدی بر روی قبر ساخت. در سال 431 ه . ق. مرقد حضرت معصومه با خشتهای کاشی زیبا آراسته گردید و در سال 529 ه . ق. شاه بیگم گنبد سابق را خراب و بجای آن گنبد باشکوهی بنا کرد. در سال 529 شاه اسماعیل صفوی ایوان شمالی را ساخت، در سال 1077 شاه صفی اول صحن زنانه را ساخت. شاه عباس ضریحی از فولاد سفید بر روی مرقد ترتیب داد. در سال 1218 فتحعلیشاه گنبد را طلا نمود و در سال 1236 مسجد بالا سر بنا شد. در سال 1275 ضریح فولادین شاه عباس را نقره کردند. در اواخر قرن سیزدهم هجری شالودهء صحن جدید بوسیلهء آقا ابراهیم امین السلطان ریخته شد و ساختمان آن را پسرش علی اصغر اتابک به سال 1303 بپایان رسانید.
حوزه های علمیه و علوم و معارف قدیم در قم: از قرن اول هجری تاکنون شهر قم مرکز طلاب علوم دینی بوده است. عدهء بسیاری از علماء و محدثان نامی از این شهر برخاسته اند. از زمان صفویه در قم مدارس متعدد با موقوفات کافی احداث شد که همواره عده ای از طلاب علوم دینی در آنها مشغول تحصیل و تدریس بودند. در زمان قاجاریه نیز چند مدرسه در قم ساخته شد که هنوز دایر است. در زمان فتحعلیشاه میرزا ابوالقاسم قمی صاحب قوانین در قم حوزهء درسی داشته و عده ای از علماء بزرگ از محضر وی استفاده میبرده اند. در سال 1340 ه . ق. مرحوم حاج میرزا محمد فیض قمی (آیت الله فیض) از اراک بقم مهاجرت کردند و با ورود دانشمندان و علماء دیگر به این شهرستان حوزهء روحانیت فعلی بنیاد شد. در سال 1315 آیت الله حایری در گذشت و حوزهء قم بدست بزرگانی چون آیت الله فیض، حجت و خوانساری نگاهداری شد. در سال 1364 ه . ق. مرحوم حاج آقا حسین بروجردی طباطبائی از بروجرد بقم دعوت شد و با ورود ایشان بقم حوزهء علمیه بیش از پیش رونق گرفت و روز بروز بر شمارهء طلاب افزوده میگشت چنانکه به پنج تا هفت هزار تن بالغ گردید. در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده: شهر قم پیش از فتنه امیرتیمور شهری معتبر و آباد بوده و در فتنهء تیمور تقریباً با خاک یکسان شده و بعد از این وقایع بار دیگر رو به آبادی گذارده هنوز جانی نگرفته بود که با فتنه افغان روبرو شده و بنا بگفته سرجان ملکم قم در فتنهء افغان بکلی خراب شده و اگر چه بعد از آن قدری آبادی یافت اما هنوز مثل خرابه ای وسیع به نظر میرسد. قدر یقین این است که قم پیش از آن دو فتنه از شهر فعلی معتبرتر، آبادتر و پرجمعیت تر بوده، لکن احصائیهء صحیحی از آن دوره ها در دست نداریم. در سال 1286 ه . ق. نفوس قم 24000 تن بوده و در سال 1304 ه . ق. 35000 و اگر شماره نفوس قم را مطابق اوراق شناسنامه صادرهء آمار حساب نمائیم جمعیت شهر قم در سال 1316 ه . ش. 55000 و تا آخر سال 1326 ه . ش. پس از اضافه نمودن موالید و کسر مردگان بالغ بر 83235 نفر است. ولی چون عدهء زیادی به تهران مهاجرت نموده اند بطور حقیقت بیش از 65هزار جمعیت ندارد.
خیابان ها و اماکن قم: در زمان رضاشاه پهلوی شهر قم نیز مثل سایر شهرهای کشور رو به آبادی نهاد و چندین خیابان شرقی و غربی و شمالی و جنوبی احداث گردید. از خیابان های جدید شهر قم یکی خیابان میدان کهنه است که از پل حضرتی شروع شده بخط مستقیم به میدان کهنه میرود. دوم خیابانهای شرقی و غربی آستانه و بهروز که در50 متری جنوب پل با خیابان میدان کهنه تلاقی میکند و تشکیل چهارراهی میدهد. سوم خیابان ارم موازی با خیابان آستانه از طرف خاور به خیابان میدان کهنه و از طرف باختر به جادهء اصفهان منتهی میگردد. در قسمت شمالی رودخانه، کوی شهرنو خیابان هائی به ایستگاه راه آهن و جادهء تهران اراک و نیز خیابان فرهنگ احداث گردیده است. در شهر قم در حدود 2160 باب مغازه، مسافرخانه، گاراژ و دکاکین اصناف مختلف وجود دارد. تعداد برخی از اصناف به قرار زیر است. گاراژ 16، مسافرخانه 40، مهمانخانه درجه یک 2، قهوه خانه 64، آهنگری 36، خیاطی 32، کفاشی 54، مکانیکی 4، شماره های تلفن شهری قم بالغ بر 252 شماره است. برق شهر فقط در شبها دایر است(1). کلیهء ادارات و نمایندگی های وزارتخانه های کشور به استثنای پادگان نظامی در این شهر وجود دارد. 4 دبیرستان و 17 دبستان در شهر قم وجود دارد و بعلاوه در حدود 3000 طلبه در مدارسه فیضیه، دارالشفا و مدارس دیگر مشغول تحصیل علوم دینی می باشند. بیمارستان فاطمی از مؤسسات مهم شهر قم محسوب و در حدود 300 تختخواب آن مجاناً مخصوص اشخاص بی بضاعت است. از طرف بهداری قم شعبات متعدد درمانگاه در نقاط مختلفه شهر دایر می باشد. آب قم از رودخانهء قم تأمین می گردد در قدیم این رودخانه بنام های گل افشان، انار بار، لعل رود، لعل بار نامیده می شده و سرچشمه آن ارتفاعات جنوبی گلپایگان است. آب رودخانهء مذکور در قسمتهای علیا شیرین و در نزدیکی قم بواسطهء جنس زمین کمی لب شور میشود. و در زمستان و بهار آب آن بسیار ولی در تابستان خیلی کم است. در شهر قم در حدود 45 الی 50 آب انبار بزرگ و عمومی وجود دارد که در زمستان آبگیری شده و در تابستان بمصرف میرسد. قدیمترین آب انبارهای شهر آب انبارهای سردارسید عرب، دارالشفا، میرزا ابوطالب، چهل اختران است.
وضع اقتصادی: موضوع مهمی که در وضع اقتصادی سکنهء این شهر کاملاً دخیل است وجود مدفن حضرت معصومه بنت موسی بن جعفر علیهم السلام در این شهر است که زیارتگاه شیعیان محسوب میشود و در تمام مدت سال از نقاط مختلف کشور زوار به زیارت آمده پس از توقف چند روز مراجعت مینمایند. ورود زوار مخصوصاً در ماه های محرم، صفر و رمضان و سایر ایام سوگواری خیلی زیاد است بطوری که مسافرخانه بقیمت گزاف نمیتوان تهیه نمود، بعلاوه شهر قم در یک گره مواصلاتی قرار گرفته و عبور کامیون و اتوبوسهای شهرهای جنوب خاوری و جنوب باختری کشور از این شهر اجباری است، از طرفی شهر قم تنها مرکز بازرگانی دهستان های قنوات، قمرود، قهستان و خلیجستان محسوب میگردد.
محصولات: در قدیم الایام در شهر قم زراعتهای مفید و پرقیمتی وجود داشته که اکنون نشانی از آنها نیست از جمله زراعت زعفران که روزی مایهء سرافرازی کشاورزان این شهر بوده و نیز بادام، زیره، انجیر سرخ در این شهرستان بخوبی بعمل می آمده و از اشجار درخت کاج در قم بسیار بوده و زینت افزای خیابان ها و بستان ها بوده است. محصولات فعلی شهر قم عبارت است از غلات، پنبه، انار، انجیر و مختصر میوه جات.
صنایع: در ازمنهء قدیم در قم صنایعی وجود داشته که برخی از آن ها تا همین اواخر بوده و قسمتی از آن ها از بین رفته است. از جمله در شهر قم کارخانهء حریربافی وجود داشته که حریر آن فوق العاده ممتاز بوده است، همچنین سریرها و تختهای آن بخوبی مشهور بوده و چند کارخانهء بلورسازی و شیشه گری دائر بوده که هرگونه اسباب چراغ، لامپ، غلیان و میوه خوری و شربت خوری و تنگ با کمال خوبی بیرون میداده است، کارخانهء چینی سازی داشته که کاسه و قدح و بشقاب در آن میساخته اند، اما اکنون صنعتی که از صنعت دیگران در خوبی و ظرافت ممتاز باشد در شهر قم وجود ندارد مگر چند صنعت که مهم نیست از قبیل سوهان پزی، نمدمالی، کاشی سازی.
کارخانه: کارخانهء مهم قم کارخانهء تهیه ریسباف است که در انتهای باختری خیابان ارم واقع و در سال 1315 ه . ش. تأسیس شده است، محصول آن در صورت 20 ساعت کار شبانه روز 400 بقچه ریسمان نمره 10 و 20 است. عدهء کارگران در مدت هشت ساعت کار در حدود 300 تن مرد و زن و بچه است.
خطوط تلگراف و تلفن: همان طور که قم در گره مواصلاتی راه های مهم واقع شده بهمین نسبت مرکز انشعاب خطوط ارتباطی است. بوسیلهء رشته های متعدد تلگراف و تلفن با تهران، اراک، اصفهان، محلات، خمین، نراق و کاشان مربوط است. پست این شهر با شهرهای مجاور با ماشین و به دهستانهای تابعه بوسیلهء پیک سوار انجام میگیرد.
آثار تاریخی: در شهرقم ابنیهء قدیمه که از چندین قرن پیش بنا شده بسیار است برای نمونه برخی از آنها را بطور خلاصه نام می بریم. 1- بنای گنبد مطهر حضرت معصومه که در سال 529 ه . ق. ساختمان شده و به تدریج بر بنای آن افزوده شده است. 2- گنبد علی بن جعفر در سال 702 ه . ق. 3- گبند احمدبن قاسم در 20 محرم سال 708 ه . ق. 4- گنبد حارث بن احمدبن زین العابدین که بخاک فرج معروف است در اوایل قرن هشتم هجری. 5- بنای امام زاده جعفر در 677 ه . ق. 6- بنای امام زاده ابراهیم که پیش از 400 سال از تاریخ بنای آن می گذرد. 7- گنبد موسی مبرقع که تاریخ بنای آن پیش از قرن هفتم است. 8- بناهای باغ سبز مدفن سه برادران. تاریخ بنا 792 ه . ق. 9- بنای آستانهء زیدبن علی تاریخ 847 ه . ق. 10- بنای گنبد چهل دختران در 935 ه . ق. 11- بنای مسجد جامع از بناهای اواسط قرن هفتم هجری.
شهریارانی که در بقعهء حضرت معصومه بخاک سپرده شده اند: 1- شاه صفی اول. 2- شاه عباس ثانی. 3- شاه سلیمان. 4- شاه سلطان حسین. 5- فتح علیشاه قاجار.
در کتاب راهنمای ایران، نشریهء دائرهء جغرافیایی ستاد ارتش آمده است: جمعیت قم 80000 تن است.
بزرگان و معروفین محل: آیت الله حاج آقاحسین قمی، میرزای قمی، آیت الله آقای فیض، رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 و «انجم فروزان» آقای عباس فیض و «قم را بشناسید» علی اصغر فقیهی و البلدان یعقوبی و معجم البلدان شود :
چو دُّر گرچه در بحرگنجه گمم
ولی از قهستان شهرقمم.نظامی.
- امثال: قم بود و غنبید، آنهم امسال نبید (نبود).
(1) - این آمار درحال حاضر درست نیست.

قم.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش و حومهء شهرستان مشهد، در 97 هزارگزی شمال باختری مشهد و 5 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان، موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 99 تن است. آب آن از قنات و محصولات آن غلات، چغندرقند و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران،ج 9).

قم آباد.

[قُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان و بخش سیمکان شهرستان جهرم، واقع در 4هزارگزی خاور کلاکلی و 2 هزارگزی راه مالرو سیمکان به میمند. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قما.

[قُمْ ما] (مغولی، اِ) زن غیرمحترمه مانند متعه و امثال آن که مرد بر سر عقدی یا محترمهء خود گیرد. کنیزک. (غیاث اللغات). قوما. زن مملوکه: این دو نوباوهء خاندان سعادت اگرچه از قمااند... (ابوالفضل ناکری در شرح حال خود). سلطان بغداد خاتون را... از امیر شیخ حسن بازستانده قمای خود ساخته بود. (ذیل حافظ ابرو رشیدی). اوکتای قاآن را خاتون بسیار بوده اند و شصت قما داشته. (جامع التواریخ بلوشه ص 3). || نام دوایی که برای فزونی قوهء باه بکار آید و به هر دو معنی ترکی است. (غیاث اللغات بنقل از لطایف).

قماء .

[قَ] (ع مص) فربه شدن ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُموء شود.

قماء .

[قِ] (ع ص، اِ) جِ قَمی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمی شود.

قماء .

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَمی ء (قَمیّ). (اقرب الموارد). رجوع به قمی شود.

قمائع.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قمیعة بمعنی تندی میان دو گوش ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قمیعة شود.

قمائن.

[قَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ قمینة بمعنی سزاوار. (اقرب الموارد). رجوع به قمینه و قمین شود.

قماءة.

[قَ ءَ] (ع مص) فربه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُموء و قَماء شود.

قماث.

[] (اِخ) ابن لاوی بن یعقوب بن اسحاق جد موسی بن عمران بن قماث است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص42 شود.

قماج.

[] (اِخ) (امیر...) والی بلخ در زمان سلطان سنجر بود که به وسیله حشم غزان [ طایفه ای از ترکمانان ] به قتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 510، 511، 513 شود.

قماج.

[] (اِخ) (...صاحب) حاجب سلطان ملکشاه بن آلب ارسلان. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص 444 شود.

قماچ.

[قُ] (اِ) کماچ و آن نوعی است از نان و ظاهراً لفظ ترکی است. (غیاث اللغات).

قماح.

[قِ] (ع ص) ابل قماح؛ شتری که از شرب آب سر باززند. (لسان العرب). || شهرا قماح و قُماح؛ دو ماه کانون است که بجهت سردی هوا شتران از خوردن آب سر باززنند. (لسان العرب).

قماح.

[قَمْ ما] (ع ص) گندم فروش. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

قماح.

[قَمْ ما] (اِخ) عباس بن احمدبن سعیدبن مقاتل، مکنی به ابوالفضل. از محدثان است. وی از محمد بن زبان و جز او روایت کند و از او ابوذکریا یحیی بن علی طحان روایت دارد. او در شعبان سال 363 ه . ق. در گذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قماحد.

[قَ حِ] (ع اِ) جِ قَمَحدُوَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قمحدوة شود.

قماحید.

[قَ] (ع اِ) جِ قمحدوة. رجوع به آن کلمه شود.

قماد.

[قُ] (ع ص) درشت اندام سطبر. (منتهی الارب). رجوع به قُمُد شود.

قمادی.

[قُ دی ی] (ع ص) درشت اندام سطبر. (منتهی الارب). رجوع به قُمُد شود.

قمادی.

[قَ دا] (اِخ) دهی است در بحرین از عبدالقیس. (از معجم البلدان).

قمار.

[قِ] (ع مص) مقامره. به گرو چیزی باختن و نبرد کردن با هم به گرو. (منتهی الارب). به گرو باختن و غلبه کردن در بازی قمار. (اقرب الموارد). || (اِ) منگ. (فرهنگ اسدی). هر بازی که در آن بطور غالب شرط شود که برنده چیزی از بازنده بگیرد خواه با ورق باشد یا غیر آن. و اصل قمار این است که یکی از رفیق خود اندک اندک چیزی در بازی بگیرد. (از اقرب الموارد). هر بازی که در آن شرطی باشد مگر تیراندازی و اسب دوانی. (برهان). قمار هر بازی که در آن شرط و گروبندی باشد و هر بازی که در آن بشرط زر داده و گرفته شود و با لفظ باختن و بردن و کردن مستعمل. (آنندراج). قمار از دیرباز در میان ملت ها معروف بود و از یونانیان قدیم جز مردم جمهوری اسپارت کسی آن را حرام نکرد. بسیاری از امپراطوران روم علاقهء فراوان به قماربازی داشتند و گاه در آن مبلغ هنگفتی می باختند. تاسیت، مؤلف رومی از عشق آلمانیها بقمار چیزها نقل میکند که باور نکردنی است. وی مینویسد که آنان حتی آزادی خود را قمار میکردند و اگر میباختند در اسارت برنده درمی آمدند. قمار در آئین رومی ها حرام است. مسیحیان نیز آن را حرام میدانند. در قرن شانزدهم قمار در اروپا رواج و رونق بسزا گرفت و قمارخانه های بزرگی بنیاد شد. دولت انگلستان بسال 1853 قمار را تحریم کرد و در آمریکا بسال 1855 حرام گردید. و در پروس بسال 1854 تحریم شد و سایر ایالات آلمان بسال 1868 آن را حرام کردند. اسلام قبل از همهء ملل متمدن جهان قمار را تحریم کرد. (از دائرة المعارف وجدی) :
من گرفتم که قمار از همه عالم بردی
دست آخر همه را باخته میباید رفت.
صائب (از آنندراج).
پادشاهانه کرده ایم قمار
داو اول خزانه باخته ایم.
ظهوری (از آنندراج).
- قاب قمارخانه؛ مردی سخت لاابالی.
- قمار باختن؛ قمار بازی کردن :
بر رقعهء زمانه قماری نباختم
کو را به هر دو نقش دغایی نیافتم.خاقانی.
لباس عاریت پیش از طلب انداختن دارد
قماری را که بردی نیست در پی، باختن دارد.
صائب (از آنندراج).
- قمارباز؛ آنکه قمار کند. منگیاگر. مقامر. قَمّار.
- قماربازی؛ عمل قمارباز.
- قمارخانه؛ محل قماربازان. جای قمار :
دنیا قمارخانهء دیو است و اندر او
ما منگیاگران و اجل نقش بین منگ.
سوزنی.
- قمار زدن؛ قمار کردن.
- قمارستان.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- قمار کاغذی؛ رجوع به این کلمه در شود.
- قمار کردن؛ قمار باختن است. قماربازی کردن :
روی فلک را ببرد صبح مگر
صبح مگر با فلک قمار کند.ناصرخسرو.

قمار.

[قِمْ ما] (اِ) قِمار. بازی قمار :
می و قمّار و لواطه بطریق سه امام
مر ترا هر سه حلال است هلا سر بفراز.
ناصرخسرو.

قمار.

[قَمْ ما] (ع ص) قمارباز : و گویند خلفاء و ائمه و شهیدان و غازیان اسلام و علماء و زهاد که نه رافضی باشند همه را در دوزخ اندازند و موالیان خود را از غالیان و رافضیان ببهشت فرستند اگر چه قمّار و خمّار و بی نماز بوده باشند. (نقض الفضائح ص 293).

قمار.

[قُ / قِ / قَ] (اِخ)(1) نام شهری است در منتهای هندوستان قریب دریای شور به طرف جنوب که عود خوب در آنجا پیدا میشود. (آنندراج از برهان و سراج) و در بحر الجواهر و منتخب کشف اللطایف آمده که قمار به فتح اول نام موضعی است از بلاد هند که عود بهتر در آنجا باشد و در سراج آمده که چون قاف در هندی نیست ظاهراً قمار معرب کُمار باشد و آن نام جایی است در هند. (آنندراج). قمار [ قَ یا قِ ] موضعی است در هند و عامه گویند عود بدانجا منسوب است ولی آنچه دانشمندان در این مورد گویند این است که عود به قامرون منسوب است. و آن موضعی است در هند. (از معجم البلدان). شهری بزرگ است [ به هندوستان ] و ملوک قمار عادلترین ملکانند اندر هندوستان و اندر همهء هندوستان زنا مباح است مگر اندر قمار که حرام دارند. و صلت ملوک قمار دندان پیل است و عود قماری. (حدود العالم). جزیره ای است در دریای هند و در آن شهرهای بسیاری است. پارسایان و دانشمندان چین و هند در آن سکنی کنند و در آن بت های بسیاری است که بنحوی عجیب قلمکاری شده. عود قماری بدان منسوب است و مرکز معدن طلاست و آبنوس و طاوس. (نخبة الدهر دمشقی ص65).
ابن الندیم گوید: ابودلف سیاح ینبوعی مرا حکایت کرد که در قمار بتکده ای است دیوارهای آن از زر و سقف آن از عود هندی و هر عود بطول پنجاه ذراع و بیشتر بت ها و محاریب و قبله های آن مرصع به مرواریدهای گرانبها و یاقوت های درشت است. رجوع به الفهرست شود :
مهتر بود خزانهء زرّ تو از خزر
بهتر بود قمطرهء عود تو از قمار.منوچهری.
سوخت شب مشک رنگ زآتش خورشید و برد
نکهت باد سحر قیمت عود قمار.خاقانی.
(1) - Komar. این کلمه در اقرب الموارد و منتهی الارب، به فتح قاف و کسر راء ضبط شده و در معجم البلدان به فتح یا کسر قاف.

قمارستان.

[قِ / قُ رَ / رِ] (اِ مرکب) جای آماده برای قمار.
- قمارستان چرخ؛ کنایه از تأثیر و ادوار و سیر افلاک و کواکب است. (انجمن آرای ناصری) :
قمارستان چرخ نیم خایه
بسی پرمایه را برده ست مایه.نظامی.

قمارص.

[قُ رِ] (ع ص) لبن قمارص. شیر زبان گز. (منتهی الارب). قارص. (اقرب الموارد).

قمار کاغذی.

[قِ / قُ رِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گنجفه. (آنندراج).

قمارن.

[] (اِ) صدف بری یا بحری. (فهرست مخزن الادویة). قمارون.

قماره.

[قَ / قِ رِ] (اِخ) یکی از بلاد پادشاهی مل جاوه است و عود قماری بدان منسوب است. (ابن بطوطة). رجوع به قمار شود.

قماری.

[قَ ری ی] (ع اِ) جِ قُمریَّه. (منتهی الارب) (غیاث): بلبلان بر موافقت فاختگان و قماری شیون و نوحه گری آغاز کردند. (جهانگشای وینی). رجوع به قمریه شود.

قماری.

[قَ / قِ] (ص نسبی) نسبت است به قماره و آن شهری است. رجوع به قمار و قماره شود.
- عود قماری؛ عودی که منسوب به شهر قماره باشد :
اکلیلهای پیلانش از گوهر است و لؤلؤ
صندوق پیل بانش از صندل و قماری.
منوچهری.
بخورانگیز شد عود قماری
هوا میکرد خود کافورباری.نظامی.
دماغ عالم از باد بهاری
هوا را ساخته عود قماری.نظامی.
بفرمودش برسم شهریاری
کیانی مهدی از عود قماری.نظامی.
گر او را بیشه ای با استواریست
مرا صد بیشه از عود قماریست.نظامی.

قماس.

[قِ] (ع اِ) کثرت آب در چاه. (اقرب الموارد).

قماس.

[قَمْ ما] (ع ص) غوطه خور. (منتهی الارب). غواص. (اقرب الموارد).

قماش.

[قُ] (ع اِ) جِ قَمش. (اقرب الموارد). رجوع به قمش شود. متاع از هر جنس و از هر جای. (منتهی الارب) (آنندراج). کالای خانه. (مهذب الاسماء). کالا. (تفلیسی). خردهء خانه. (مهذب الاسماء).
- قماش البیت؛ متاع بیت. (اقرب الموارد). || رخت خانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || ردی و هیچکاره از هر چیزی. (منتهی الارب). || مردم فرومایهء ناکس. (منتهی الارب) (آنندراج). ما علی وجه الارض من فتات الاشیاء حتی یقال لرذالة الناس قماش. (اقرب الموارد). ج، اَقمِشَه. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || جوهر و صفت. (غیاث اللغات از منتخب و کشف و صراح و مؤید و لطایف).

قماش.

[قَمْ ما] (ع ص) کسی که امتعه را می خرد. (از اقرب الموارد).

قماشات.

[قُ] (ع اِ) جِ قماش : و در میان آنها قماشات پیرزنی دیدند. (جهانگشای جوینی).
مردم نبود صورت مردم حکمااند
دیگر خس و خارند و قماشات و دغااند.
ناصرخسرو.

قماشویة.

[قَ یَ] (اِخ) جد ابوالطیب عبدالعزیزبن محمد بن عبدالله. محدث است. (لباب الانساب).

قماشویی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قماشویة. (اللباب). رجوع به قماشویة شود.

قماشویی.

[قَ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن اسحاق بن سهل لؤلؤی بغدادی، مکنی به ابوالطیب و معروف به ابن قماشویة. از محدثان است، وی از اسحاق دیری از عبدالرزاق روایت کند و از او ابوعلی بن شاذان روایت دارد. او در شعبان سال 351 ه . ق. وفات کرد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قماشة.

[قُ شَ] (ع اِ) قماش. کالا. میدانی در کلمهء اثاث مینویسد: قماشهء خانه چون دیگ و تبر و تاوه و آتش زنه. (السامی فی الاسامی). رجوع به قماش شود.

قماشیر.

[قَ] (معرب، اِ) معرب کماشیر است. صمغ کرفس کوهی باشد. بول را براند و حیض آورد. (آنندراج) (برهان). آن صمغی باشد هندی مانند جاوشیر و بعضی گویند طلی است زبان گز شبیه جاوشیر. (از بحر الجواهر). و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.

قماشیره.

[قَ رَ] (معرب، اِ) کماشیر است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قماشیر شود.

قماص.

[قُ] (ع مص) برجستن اسب و جز آن و برداشتن هر دو دست را باهم و بنهادن هر دو را باهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و گویند قُماص در جائی گفته شود که این عمل عادت برای آن حیوان گردیده باشد. (اقرب الموارد). برسکیزیدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به قَمص شود.

قماص.

[قِ] (ع مص) برجستن اسب و جز آن و برداشتن هر دو دست را معاً و بنهادن هر دو را معاً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ما بالعیر من قماص؛ ای وثوب. و این مثل است برای ضعیف و ناتوانی که حرکت نتواند کرد و کسی که پس از عزت خوار و زبون گردد. (اقرب الموارد). || درکشیده شدن پی اسب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قَمص شود. || (اِمص) قلق و اضطراب. (اقرب الموارد). بیقراری و برجهندگی. (منتهی الارب) (آنندراج). و گاهی مضموم شود. (منتهی الارب).

قماص.

[قَمْ ما] (ع ص) پیراهن فروش. (از اللباب).

قماصی.

[قَمْ ما] (ص نسبی) نسبت است به قماص بمعنی پیراهن فروش. (از اللباب).

قماصی.

[قَمْ ما] (اِخ) حسین بن قاسم بن ابی سعد مکنی به ابوالفتح نیشابوری از محدثان و صلحاء است. وی از ابوسعید عبدالواحدبن ابوالقاسم قشیری و ابوالقاسم بن بیان بزاز و جز ایشان روایت کند و از او ابوسعد سمعانی روایت شنیده است. وفات او به سال 547 ه . ق. اتفاق افتاد. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قماط.

[قِ] (ع اِ) رسن که قوائم گوسفند به وی بندند. (منتهی الارب). رسن که دست و پای گوسفند را بدان بندند برای سر بریدن. (اقرب الموارد). || دست بند. (منتهی الارب). الحبل یشد به الاسیر. (اقرب الموارد). || پای بند کودک گهوارگی. (منتهی الارب). قنداق. قنداقه. خرقة عریضه تلف علی الصغیر اذ اشد فی المهد. ج، قُمُط. (اقرب الموارد). || رشته ای که بدان خُصّ [ قصب ] قصب را استوار بندند و گفته اند آن چوبی است که برون قصب است یا درون آن است و قصب را بدان استوار کنند. (از اقرب الموارد).

قماط.

[قَمْ ما] (ع ص) دزد. || سازندهء قنداق برای کودکان. (از اقرب الموارد).

قماط.

[قُمْ ما] (ع ص، اِ) دزدان. (اقرب الموارد).

قماط بغدادی.

[قَمْ ما طِ بَ] (اِخ)محمدبن علی بن عتاب ایادی مکنی به ابوبکر. از محدثان است. وی از ابوالربیع زهرانی و جز او روایت کند و از او ابوالحسین بن منادی و اسماعیل بن علی خطبی روایت دارند او در رجب سال 289 ه . ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قماطر.

[قَ طِ] (ع ص، اِ) جِ قِمَطر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمطر شود.

قماطر.

[قُ طِ] (ع اِ) فسادی است که به شیر عارض شود از انفحه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قماطری.

[قَ طِ] (ص نسبی) نسبت است به قماطر جمع قمطر. (اللباب).

قماطری.

[قَ طِ] (اِخ) محمد بن جعفربن حمدان بغدادی مکنی به ابوالحسن. از محدثان است، از ابوعتبة، احمدبن فرح حمصی و جز او روایت کند و از او دارقطنی و دیگران روایت دارند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قماعیل.

[قَ] (ع اِ) جِ قُمعول به معنی کاسهء بزرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جِ قُمعولَه. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قمعوله شود.

قماقم.

[قُ قِ] (ع ص، اِ) دریا یا معظم آن. (اقرب الموارد). || عدد بسیار یا معظم آن. (منتهی الارب). || گویند سید قماقم، برای کثرت خیر او. (اقرب الموارد). سید قماقم؛ مهتر باخیر. (منتهی الارب).

قماقم.

[قَ قِ] (ع اِ) جِ قمقام. بزرگ بسیارعطا. (اقرب الموارد) : و بمظاهرت قماقم قوم... از قم اقامه رسم معارضت کرد. (دره نادره چ شهیدی ص714). || روزهایی است از آخر ایلول به اندازهء ماه های سال که چنانکه گویند از آنها بحالت هوای هر ماهی از ماههای سال آینده استدلال کنند. (اقرب الموارد). || جِ قُمقُم و آن آوندی است. (آنندراج). رجوع به قمقم شود.

قمام.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 16هزارگزی شمال سنقر و 15 هزارگزی راه فرعی سنقر به گردگانه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 340 تن است. آب آن از چشمه و گاورود و محصول آن غلات، حبوبات، توتون، قلمستان و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قمامسة.

[قَ مِ سَ] (ع اِ) جِ قُمَّس بمعنی مرد شریف. (اقرب الموارد). || لشکرکشان روم. (منتهی الارب). سرهنگان روم. (شرح قاموس). بطارکة اقباط النصاری. (اقرب الموارد). رجوع به قمس شود.

قمامة.

[قُ مَ] (ع اِ) گروه مردم. || خاکروبه. ج، قُمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمامة.

[قُ مَ] (اِخ) بزرگترین کنیسهء نصاری است در بیت المقدس، که زیبایی و عظمت آن در وصف نگنجد. این کنیسه در وسط شهر است و بارویی آن را فرا گرفته و در آن مقبره ای است که آن را قیامت خوانند و مسیحیان معتقدند که قیامت حضرت مسیح در آن بپا شده است و صحیح آن است که نام آن قمامه است نه قیامة زیرا آن زباله دان مردم شهر و در خارج شهر بود و دست تبهکاران را در آن میبریدند و دزدان را در آن به دار می آویختند و چون مسیح را در این موضع بدار زدند آنجا را بزرگ شمردند و مقدس گردید و این در انجیل مذکور است. در این کنیسه تخته سنگی است که گمان برند شکافته شده و آدم از میان آن به پا خاسته است در گوشه ای از آن قندیلی است که پندارند نور در روز معینی از آسمان نازل میشود و آن را می افروزد... (از معجم البلدان).

قمامة.

[قُ مَ] (اِخ) ابن ابی یزید کاتب عبدالله بن صالح بن علی و پسر او صالح بود. رسائل مشهوری دارد عبدالملک او را با تبر گردن زد. رجوع به الوزراء و الکتاب ص 211، 212، 214 و الفهرست ابن الندیم و عقد الفرید ج 2 ص 27 شود.

قمامة.

[قُ مَ] (اِخ) (ابو ...) جبلة بن محمد. از محدثان است. (منتهی الارب).

قمامی.

[قَ می ی] (اِ) آفتابه گر. (مهذب الاسماء).

قمامیس.

[قَ] (ع اِ) جِ قِمّیس. دریاها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمانی.

[قُ] (اِخ)(1) در جغرافیای قدیم ناحیه ای بوده است در بخش پنجم اقلیم هفتم که بر قطعهء کنار دریای نیطش از بخش ششم اقلیم ششم واقع است و به دریاچهء طرمی منتهی میشود. رجوع به ترجمهء ابن خلدون ج 1 ص 148، 152، 153 شود.
(1) - Coman.

قمای.

[قُمْ ما] (مغولی، اِ) قُمّا. کنیز. زن مملوکه. رجوع به قما شود.

قمأ.

[قَمْءْ] (ع مص) خوار شدن و حقیر گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به قَمْأَة و قَماءَة شود.

قمأ.

[قَمْءْ] (ع مص) برکندن. (منتهی الارب). قمع. (اقرب الموارد).

قمأنینه.

[قُ مَءْ نَ / نِ] (اِ مص، از اتباع)تکبر. (فرهنگ نظام): با قمأنینه و طمأنینه.

قمأة.

[قَ ءَ] (ع اِ) جائی که بر آن آفتاب نرسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند جائی که در زمستان آفتاب بدان نتابد. (از اقرب الموارد). || جای فراخی و ارزانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمأة.

[قَ ءَ] (ع مص) خوار شدن و حقیر گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمأة.

[قِ ءَ] (ع مص) حقیر و خوار شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمأة.

[قُ ءَ] (ع اِ) جای فراخی و ارزانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَمْأَة شود. || (مص) خوار و حقیر شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمباره.

[قُ رَ / رِ] (ترکی، اِ) ترکی شدهء خمپاره.

قمباسوس.

[قُ] (اِخ) ابن کورش. کمبوجیه. رجوع به قمب سوس و کمبوجیه شود.

قمباسی.

[قُ] (معرب، اِ) پرگار. فرجار. این کلمه را ابن خلدون آورده است و اصل آن کمپاسه(1) است که فرانسویها از آن کمپا(2)گرفته اند.
(1) - Kompasser.
(2) - Compas.

قمبرونس.

[قَ رُ نُ] (معرب، اِ)(1) نامی است که مردم اسپانیا به عوسج دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به عوسج شود.
(1) - Kambronos.

قمب سوس.

[قُ] (اِخ) کمبوجیه پادشاه مشهور ایران. از مصنفین قرون اسلامی. ابوریحان بیرونی در کتاب الاَثار الباقیة [ ص 89 ] قمب سوس و [ ص 111 ] قمبوزس ضبط کند. ابوالفرج بن عبری در مختصرالدول قمباسوس بن کورش. (ایران باستان حسن پیرنیا ج 1 ص 478). رجوع به قمباسوس و قمبوزس و کامبوزیه و کمبوجیه شود.

قمبل.

[قُ بُ] (اِ) سرین. (فرهنگ نامهء جدید رازی).

قمبوان.

[قَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پائین بخش حومهء شهرستان شهرضا، واقع در 25هزارگزی شمال باختر شهرضا متصل به راه شهرضا به قمبوان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 2360 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو و دبستان و پاسگاه ژاندارمری و در حدود 25 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قمبوزس.

[قُ زِ] (اِخ) کمبوجیه پادشاه ایران. رجوع به قُمب سوس و کمبوجیه شود.

قمبیدور.

[] (اِخ) ملقب به سید، سرداری است که به سال 1073 ه . ق. شهر عتیقه(1) را در اندلس فتح کرد. فاریانس دومینیه(2) یکی از سرداران و امرای لشکر اذفونش ششم که به سال 1081 وادی الحجارة یا مدینة الفرج [ شهری است در اندلس منسوب به بنی فرج، طایفه ای از بربر ] را فتح کرد از فرزندان عم قمبیدور بود. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 71 و 93 و 101 شود.
(1) - Ateca.
(2) - Alvar Ganez de Minaya.

قمپز.

[قُ پُ] (اِ) در تداول، دعوای بی دلیل. فخر و مباهات بی مورد. بالیدن نابجا.
- قمپز درکردن؛ دعاوی دروغین کردن.

قم تپه.

[قُ تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان قوزیچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 34500گزی شمال باختری قره آغاج و 4500گزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 390 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قم تپه.

[قُ تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان صوفیان بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در 8هزارگزی جنوب شبستر و 4هزارگزی شوسهء مرند به تبریز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 225 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قمجار.

[قِ] (معرب، ص، اِ) قَوّاس. قمنجر. (اقرب الموارد). رجوع به قمنجر شود. || غلاف سکین. (المعرب جوالیقی ص253). و این فارسی معرب است. (جوالیقی ص253).

قمجرة.

[قَ جَ رَ] (ع مص) اصلاح کردن: قمجر الشی ء؛ اصلحه. (اقرب الموارد).

قمجو.

[] (اِخ) یکی از شهرهای ختاست. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 627 و 639 شود.

قمچقای.

[قَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلتان شهرستان بیجار، واقع در 21هزارگزی جنوب باختری حسن آباد، سوگند و 3هزارگزی آلیهوت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 275 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، مختصر انگور، و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قمچی.

[قَ] (ترکی، اِ) شلاغ. سوط. تازیانه. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
قمچی نیاز بند و جفا را بهانه کن
با عاشقان سخن بسر تازیانه کن.
سیفی (از آنندراج).
و پوست بیرونی جوز هندی که آن را نارگیس گویند در حوض آب اندازند تا تمام نرم شود و آن را می کوبند و با آن لیف به هم آمیخته جهت لنگر کشتی و قمچی و انواع ریسمان ها تابند. (فلاحت نامهء غازانی).

قمچی قیه.

[قُ قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو، واقع در 52هزارگزی شمال خیاو و 3 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 107 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است، راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء 2 کیلومتر به نام قمچی قیه بالا و قمچی قیه پائین مشهور است. سکنهء قمچی قیه بالا 70 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمح.

[قَ] (ع اِ) گندم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حنطه. (برهان). بُرّ. (لسان العرب). قمح لغتی است شامی و مردم حجاز نیز آن را در محاورات خود به کار برند. (لسان العرب). || (مص) سفوف کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پِسْت خشک خوردن. (منتهی الارب). با مشت پِسْت خوردن. (اقرب الموارد از اساس). || آشامیدن شراب و نبیذ و آب و شیر را. (اقرب الموارد).

قمحان.

[قُمْ مُ / قُمْ مَ] (ع اِ) ورس که گیاهی است زردرنگ. || سپیچه که بر روی می و مانند آن نشیند. || زعفران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قمحانة.

[قِ نَ] (ع اِ) مابین پس سر و گویک پس سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قاموس).

قمحاة.

[قِ] (ع اِ) سر نره. قِمحی. (منتهی الارب). رجوع به قِمحی شود.

قمحدوات.

[قَ مَ دُ] (ع اِ) جِ قمحدوه. رجوع به قمحدوه و قماحد و قماحید شود.

قمحدوة.

[قَ مَ دُ وَ] (ع اِ) تندی برآمدهء فوق پس گردن و اعلای قذال پس گوش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پس سر. (منتهی الارب). مؤخر القذال. (اقرب الموارد). ج، قَماحِد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). استخوان قمحدوه، آنجای از پشت سر است که چون آدمی به پشت خفت بر زمین آید. (یادداشت مؤلف).

قمحة.

[قُ حَ] (ع اِ) زعفران. || سپیچه که بر شراب افتد. || ورس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قمحان شود. || مقدار یک دهان از پِست و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). یک کف از داروها که در آب کنند و فرق آن با سفوف آن است که سفوف داروی بی آب و خشک باشد. (یادداشت مؤلف).

قمحة.

[قَ حَ] (ع اِ) حبة قمح. (از اقرب الموارد). || دوایی است که آن را قصب الزریره خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به قصب الزریره شود. || مهذب الاسماء قمحة را بمعنی آنچه با دهن پرکنند ای بتکن، آورد، و برهان بتکن را سرباز زدن و میل به طعام نکردن معنی کند و این دو با هم سازگار نیستند.

قمحی.

[قِ حا] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب). قِمحاة. (منتهی الارب). رجوع به قمحاة شود.

قمد.

[قَ] (ع مص) سرباز زدن و بازایستادن از کاری. || بر نیکی یا بدی پاییدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمد.

[قَ مَ] (ع مص) درازگردن یا سطبرگردن بودن با درازی آن. (اقرب الموارد). || (اِمص) درازی و سطبری گردن. (منتهی الارب).

قمد.

[قُ مُ] (ع ص) درشت اندام یا سطبر. (منتهی الارب). قوی سخت. (مهذب الاسماء).

قمد.

[قُ مُدد] (ع ص) مرد سطبرگردن و قوی و استوار درازخلقت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد سخت اندام و توانا و سطبر یا درشت. (منتهی الارب). || (اِ) ذکر. (بحر الجواهر).

قمداء .

[قَ] (ع ص) درازگردن سطبر. (اقرب الموارد). مؤنث اقمد. (منتهی الارب). رجوع به قُمُد شود.

قمدار.

[] (اِخ) نام روستایی است در حوالی اصفهان. رجوع به ترجمهء محاسن و رجوع به قمذار شود.

قمدانیة.

[قُ مُدْ دا نی یَ] (ع ص)درازگردن یا درازگردن سطبر یا دراز مطلقاً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُمُد شود.

قمدر.

[قَ دَ] (ع ص) درازقامت. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد).

قم دره.

[قُ دَ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری بیجار و کنار رودخانهء قزل اوزان. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمدود.

[قُ] (ع ص) درشت اندام یا سطبر. (منتهی الارب). رجوع به قُمُدّ شود.

قمده.

[قُ مُدْ دَ] (ع ص) درازگردن یا دراز و سطبر گردن یا دراز مطلقاً. (اقرب الموارد). سطبرگردن و قوی و استوارخلقت. (منتهی الارب). رجوع به قُمُد شود.

قمذار.

[] (اِخ) روستایی است در اصفهان که در آن قلعهء معروفی است. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص 18 و 19 و رجوع به قمدار شود.

قمر.

[قَ] (ع مص) مراهنه و قمار کردن. (اقرب الموارد). درباختن و غالب آمدن در باختن است. (منتهی الارب) (آنندراج).

قمر.

[قَ مَ] (ع مص) برکنده شدن پوستک برونی سقاء یا آن چیزی است که میرسد سقاء را از قمر مانند احتراق. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || محترق شدن کتان از ماه. (از اقرب الموارد). || خیره شدن چشم از دیدن برف. (تاج المصادر بیهقی). خیره شدن چشم از برف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شدت یافتن سفیدی چیزی. (اقرب الموارد). || بیخواب شدن در شب ماه. || سیراب شدن شتران. || بسیار شدن گیاه و آب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قمر.

[قَ مَ] (ع اِ) ماه از شب سوم تا آخر ماه و آن را قمر نامند برای سفیدی آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ماهتاب. (مهذب الاسماء). ج، اقمار. (اقرب الموارد). صبح الاعشی آرد: قمر یکی از سیارات هفتگانه از قُمَره که بمعنی سفیدی است گرفته شده و ماه را عرب برای سپیدیش بدین نام خواند. فلک آن نزدیکترین افلاک است به زمین از آن به آسمان دنیا تعبیر میشود و دور آن 1185 میل است و آن1(صبح الاعشی ج2 ص149). قمر هر سیارهء خرد که به گرد سیارهء دیگر که مجذوب آفتابی است گردد. (یادداشت مؤلف). ج، اقمار. خانهء قمر، سرطان است :
دو رخسار زیباش [ فرنگیس ] همچون قمر
دو چشمش ستاره به وقت سحر.فردوسی.
فشاند از دیده باران سحابی
که طالع شد قمر در برج آبی.نظامی.
شمس و قمر در زمین حشر نباشد
نور نتابد مگر جمال محمد.سعدی.
ببند یک نفس ای آسمان دریچهء صبح
بر آفتاب که امشب خوش است با قمرم.
سعدی.
تو کاین روی داری به حسن قمر
چرا در جهانی بزشتی سمر.سعدی.
- قمرالشتاء؛ برای تباه شدن بدان مثل زنند و گویند: اضیع من قمر الشتاء؛ چه کسی به زمستان در روشنائی ماه ننشیند. (از اقرب الموارد).
- قمرالمقنع؛ ماه نخشب. (منتهی الارب).
|| در اصطلاح کیمیاگران کنایه از سیم است. (مفاتیح). نقره. (غیاث اللغات).

قمر.

[قَ] (اِ) پردهء قمر آهنگی است در موسیقی. رجوع به قمری و آهنگ در همین لغت نامه شود.

قمر.

[قَ مَ] (اِخ) سورهء پنجاه وچهارمین از قرآن، مکی است و پنجاه و پنج آیت است، پس از نجم و پیش از الرحمن.

قمر.

[قِ مِ] (اِ) لبن خیل است که به ترکی کمتر نامند چون ترش شود متغیر و بدطعم گردد و سکر آورد. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قِمِزّ شود.

قمر.

[قُ] (ع اِ) جِ قُمریّه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمریه شود. || جِ اقمر بمعنی سخت سفید و از این جهت است که قمری پرندهء معروف را قمری گویند. (از معجم البلدان).

قمر.

[قُ] (اِخ) موضعی است بر پشت بلاد زنگ و از آنجا آرند ورق قماری که برگ درختی است تندبوی و خوشمزه. (منتهی الارب). جزیره ای است در میان دریای زنج که در این دریا جزیره ای بزرگتر از آن نیست. در این جزیره چند شهر است و بر هر یک شاهی حکومت میکند و هر یک با دیگری مخالفند. در سواحل این جزیره عنبر و برگ قماری که خوشبو است و آن را برگ تانبل خوانند و شمع یافت میشود. (از معجم البلدان). (جبال...) شمال این جبال در زیر خط استوا قرار دارد. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 619). رجوع به قمار شود.

قمر.

[قُ] (اِخ) شهری است در مصر که در سپیدی مانند گچ است . ابن فارسی گوید که قمری منسوب است به این شهر. گروهی از راویان از آنجا برخاسته اند. (از معجم البلدان).

قمر.

[قَ مَ] (اِخ) لقب عبدمناف جد پیغمبر است. حبیب السیر آرد: حامل نور محمدی عبدمناف بود که موسوم به مغیره است و مکنی به عبدشمس و عبدمناف را از غایت حسن و جمال قمر نیز میگفتند. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 285).

قمر.

[قَ مَ] (اِخ) قمر بنی هاشم؛ لقبی است که روضه خوانها به عباس بن علی دهند.

قمر.

[قَ مَ] (اِخ) رجوع به قمری مازندرانی، ابن عمر جرجانی شود.

قمراء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقمر. (اقرب الموارد). ماهتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شب روشن با ماه. (منتهی الارب). لیلة قمراء؛ شبی ماهناک. (مهذب الاسماء). شبی بامهتاب. || اتان قمراء؛ خر مادهء سپید مایل به تیرگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) مرغی است. (منتهی الارب). طایر صغیر من الدخاخیل. (اقرب الموارد).

قمراط.

[قَ] (اِخ) شهری است در مغرب. مؤلف اللباب گوید: من گمان میکنم این شهر در اندلس باشد. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قمراطة شود.

قمراطة.

[قِ طَ] (اِخ) شهری است به مغرب. (از معجم البلدان). یکی از شهرهای مغرب است که از اقلیم اول است. (نزهة القلوب ج 3 ص 272). رجوع به قمراط شود.

قمراطی.

[قِ] (ص نسبی) نسبت است به قمراط. (اللباب). رجوع به قمراط شود.

قمراطی.

[قِ] (اِخ) بقی بن عاص اندلسی قمراطی. از محدثان است. وی حدیث اخذ کرد و از او حدیث شنیدند و به سال 224 ه . ق. در اندلس درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قمرالدولة.

[قَ مَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) جعفربن علی بن دواس. از مردم مصر بود که در طرابلس شام پرورش یافت. وی از شاعران شیرین سخن و خوش ذوق بود که در آهنگ و نوازش عود روشی تازه و نیکو داشت. رجوع به فوات الوفیات ج 1 ص 103 شود.

قمرالدین.

[قَ مَ رُدْ دی] (ع اِ مرکب)شکرپاره در اصطلاح اهل اصفهان. (ابن بطوطة): و بها [ به اصفهان ] الفواکه الکثیرة و منها المشمش الذی لا نظیر له یسمونه بقمرالدین. (ابن بطوطة).

قمرالدین اوغلان.

[قَ مَ رُدْ دی] (اِخ)از سران اوزبکها بود که با امیر تیمور گورگان از در مخالفت درآمده و جنگید [ به سال 792 ه . ق. ]. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 441، 445 شود.

قمرالدین دوغلات.

[قَ مَ رُدْ دی] (اِخ)یکی از سرداران مغولستان. الیاس خواجه خان درجته به سال 765 ق. بدست وی به قتل رسید. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 92، 424 - 426).

قمرالدین کرمانی.

[قَ مَ رُدْ دی نِ کِ](اِخ) حاکم ولایت بیه هندوستان در زمان سلطان جلال الدین و چنگیز. یکی از امرای سلطان بر او مستولی شده و قلعهء بیه را که از حصنهای محکم بود مستخلص گردانید. (تاریخ جهانگشای ج 1 ص 112).

قمرالملة.

[قَ مَ رُلْ مِلْ لَ] (اِخ) لقب ابوعلی بن ابی الفوارس است. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی چاپی ص 313 شود.

قمران.

[قَ مَ] (اِخ) قمرین. تثنیهء قمر که عبارت از شمس و قمر است بجهت تغلیب قمر، زیرا که در محاورهء عرب قمر مذکر است و شمس مؤنث چنانکه مادر و پدر را والدین گویند نه والدتین. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). رجوع به قمرین شود.

قمراو.

[قَ] (اِخ) دهی است از نواحی حوران. (از معجم البلدان). رجوع به قمراو شود.

قمراوی.

[قَ] (اِخ) نسبت است به قمراو. (معجم البلدان). رجوع به قمراو شود.

قمراوی.

[قَ] (اِخ) موسی از فقیهان و ادیبان است که در مناظره دستی توانا داشته است. مؤلف معجم البلدان آرد: من او را در حلب دیدم. وی به سال 625 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

قمراوی.

[قَ] (اِخ) نجم الدین. از دانشمندان بزرگ است که در فقه و حکمت تبحر داشته است. وی سفرها کرده و در موصل شیخ کمال الدین یونس را دیده است. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 307 شود.

قمرباز.

[قَ] (نف مرکب) قمارباز :
نیک عیبی دارم و آن است عیبم کز خرد
نیستم لت خوارگیر و قمرباز و باده گیر.
سنائی.
رجوع به قمارباز شود.

قمرز.

[قُ مَ رِ / قُمْ مَ رِ] (ع ص)کوچک گوش. (اقرب الموارد). خردگوش. (منتهی الارب). || کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد). رجل قمرز؛ مردی خرد. (مهذب الاسماء).

قمرصة.

[قَ رَ صَ] (ع مص) خوردن بادام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قمرص الرجل؛ اکل اللوز. (اقرب الموارد).

قمرغه.

[قَ مُ غَ] (ترکی، اِ) شکارگاه که امراء و سلاطین در احاطهء کلان آهو و گوزن و غیره میگذارند. (آنندراج) (غیاث اللغات از لغات ترکی).

قمرکندی.

[قَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 20هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 6هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 386 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قمرنکودر.

[] (اِخ) از سرداران التون خان پادشاه ختای. رجوع به تاریخ جهانگشای ج 1 ص 151، 153 شود.

قمرود.

[قُ] (اِخ) (آب ...) آبی است که از کوه خانیسار [ خوانسار ] و لالستان به ولایت جربادقان [ گلپایگان ] برمیخیزد و بر جربادقان و قم میریزد و هرزه آبش به مفازه منتهی میشود. طولش سی فرسنگ باشد. (نزهة القلوب ج 3 ص 220).

قمرود.

[قُ] (اِخ) قصبه مرکزی دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم، واقع در 18هزارگزی شمال خاور قم. موقع آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1500 تن است. آب آن از قنات و فاضل آب رود قم و محصول آن غلات، پنبه، انار و شغل اهالی زراعت، مکاری گری و فعله گری در تهران و قم و کرباس و جوال بافی است، ماشین از قم میتوان برد. مزارع ظفرآباد و چندین مزرعهء کوچک که مخروبه شده اند جزء این ده است. قمرود در قدیم بیش از حال اهمیت داشته و راه عمومی تهران بوده است. در حدود دو سوم ساکنین آن صوفی هستند و شارب خود را نمیزنند و عادت بخصوصی دارند که از اظهار آن خودداری و در حفظ اسرار خود ساعی هستند. این ده در حدود 30 باب دکاکین مختلفه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قمرون.

[قَ] (ع اِ)(1) به لغت اندلس ملخ دریائی باشد و آن را به عربی جراد البحر خوانند. (برهان) (آنندراج). روبیان است که اربیان نیز نامند. (فهرست مخزن الادویة).
.(لکلرک درکلمهء روبیان)
(1) - Homard

قمرة.

[قَ مِ رَ] (ع ص) شب که در آن قمر باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمرة.

[قُ رَ] (ع اِ) رنگی است مایل بسبزی یا سپیدی یا اندک تیرگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ماه در شب سوم. (اقرب الموارد).

قمره.

[قَ رَ] (از ع، اِ) قمارخانه :
دستخون است در این قمره خاکی که منم
آه اگر ششدرهء دور قمر بگشائید.خاقانی.
|| قمار. (غیاث اللغات). || نام هریک از اطاقهای کشتی. (یادداشت مؤلف).

قمری.

[قُ ] (ص نسبی) نسبت است به قُمر شهری در مصر. (از معجم البلدان). رجوع به قمر شود.

قمری.

[قَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به قمر و آن لقب مسعودبن عمروبن عدی بن محارب ازدی است که چون زیبا بود او را قمر لقب دادند و فرزندان وی را قمری گویند. (اللباب فی تهذیب الانساب).
-سال قمری؛ سالی است که ماههای آن بر طبق حرکات قمر تنظیم شده و از محرم آغاز میشود بدین صورت: محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الاخر، جمادی الاولی، جمادی الاَخرة، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذی القعدة، ذی الحجة. ماههای قمری شرعی عبارت است از هنگام رؤیت تا رؤیت هلال ماه دیگر و آن هرگز از سی روز تجاوز نکند و از بیست و نه روز کمتر نباشد و سال قمری معمولاً یازده روز از سال شمسی کمتر است.
-حروف قمری؛ حروفی هستند که هرگاه الف و لام تعریف بر سرآنها درآید لام آن در آن حروف ادغام نشود و خود بتلفظ آید. حروف قمری چهارده حرفند از این قرار: ء ب ج ح خ ع غ ف ق ک م ه و ی.

قمری.

[قُ] (اِ) (پردهء...) نام یکی از پرده های موسیقی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به قمر و آهنگ شود.

قمری.

[قُ] (اِ) پرنده ای است، مادهء آن را قمریه نامند و نر آن را ساق جر و جمع آن قماری، غیرمنصرف است و آن را به هندی توترو نامند. مرغی است از فاخته کوچکتر و با طوق و بسیار مأنوس و خوش منظر و خوش آواز و گفته اند که لفظ یا کریم کامل الحروف از صوت آن ظاهر میگردد و دو نوع میباشد، سفید و زرد و از غرایب آثار آن آنکه ابن اثیر در تاریخ خود نوشته که از جمله هدایا که بعض ملوک بقاع هند برای سلطان محمود سبکتکین فرستاده بودند قمری بود که چون طعام زهردار را میدید چشم های آن سرخ و از آن اشک جاری و متحجر میگشت و چون آن حجر را سوده بر جراحات دهن گشاده میپاشیدند بزودی چاق میشد. طبیعت آن در دوم گرم و خشک است افعال و خواص آن موافق مبرودین و مرطوبین و مولد خلط فاسد و اکثر آن محدث وسواس و جذام و مصلح آن ادهان و ادویهء لطیفه است. رجوع به مخزن الادویه شود. در لغت نامه های عربی آن را جنسی از فاخته گفته اند و آنچه را که در زمان ما قمری میگویند مرغی است به اندازهء بچهء کبوتری ولی باریک اندام تر و پرهای سیاه دارد و آن را مانند طوطی الفاظی چند آموزند. (یادداشت مؤلف). مرغی است معروف خوش آواز نر آن را وَرَشان و ساق حُر نیز گویند حشرات از آواز قمری میگریزند. قزوینی گوید از اختصاصات قمریان این است که هرگاه نر آنها مرد مادهء آنها ازدواج نکند. رجوع به صبح الاعشی ج 2 ص 73 شود :
پیاده همی رفت [ رستم ] جویان شکار
به پیش اندر آمد یکی مرغزار
همه بیشه و آبهای روان
به هرجای دراج و قمری نوان.فردوسی.
اگر از خدمتت دورم به دل شرمندگی دارم
چو قمری طوق بر گردن امید بندگی دارم.
الا تا بانگ دراج است و قمری
الا تا نام سیمرغ است و طغرل.
منوچهری.
گردن هر قمریی معدن جیمی ز مشک
دیدهء هر کبککی مسکن میمی ز دم.
منوچهری.
الا تا درآیند طوطی و سارک
الا تا سرایند قمری و ساری.زینتی.
همچو قمری به باغ دولت تو
هستم استاده و گشاده دهن.مسعودسعد.
طاوس ملائک بنوا مدح تو خواند
اندر فنن صدره چو قمری و چو دراج.
سوزنی.
قافله زن یاسمن و گل بهم
قافیه گو قمری و بلبل بهم.نظامی.
مسلسل گشته بر گلهای حمری
نوای بلبل و آواز قمری.نظامی.
ندانم نوحهء قمری بطرف جویباران چیست
مگر او نیز همچون من غمی دارد شبانروزی.
حافظ.

قمری.

[] (اِخ) پهلوان بیک یکی از دلاوران خراسان است که طبع شعر نیز داشته، از اوست:
در عین وصل مرده ام از بهر یک نگاه
وز شرم عشق تیز برویت ندیده ام.
کو رفیقی تا برم پیغام دلدار آورد
مژده ز انفاس مسیحا سوی بیمار آورد.
(مجمع الخواص ص 36).

قمری.

[قَ مَ] (اِخ) جعفربن عبدالله بن اسماعیل مکنی به ابوعلی. از محدثان و از مردم مرو است. وی از ابومحمد کامکار ادیب بن عبدالرزاق محتاجی حدیث و ادب اخذ کرد و ابوسعد سمعانی از او حدیث شنید وی در پانصد و سی و اندی درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قمری.

[قَ] (اِخ) حجاج بن سلیمان بن افلج مکنی به ابوالازهر. از راویان است. وی از مالک بن افس و لیث بن سعد و دیگران روایت کند و از او محمد بن سلمهء مرادی روایت دارد. در حدیث وی منکرها و خطاهاست. وی به سال 197 ه . ق. در حالی که بر خر خود سوار بود به مرگ فجاة درگذشت. (از معجم البلدان). و رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

قمری.

[] (اِخ) حسن بن نوح مکنی به ابومنصور. از اطباء نامی بود. او راست: کتاب غنی و منی. (عیون الانباء ج 1 ص 327).

قمری.

[قُ] (اِخ) محمدتقی دربندی شیروانی. از شاعران ترک و از مردم دربند شیروانات روسیه است. وی در آغاز شبیه گردان بود و غزلیات و قصاید نیکو میسرود و به قمری تخلص میکرد. اشعار نغزی در مصایب کربلا سروده و به نام کنزالمصایب بچاپ رسیده است. سال وفاتش معلوم نیست، در اوایل قرن چهاردهم هجری زنده بوده است. (ریحانة الادب ج 3 ص 317).

قمری آملی.

[قُ یِ مُ] (اِخ) سراج الدین. از شاعران است. در احوال او اختلاف است. بعضی او را خوارزمی و بعضی جرجانی دانند و غالباً گویند آملی است. گویند با عمادی شهریاری و کمال اسماعیل و اقران ایشان معاصر بوده و مداحی سلطان غیاث الدین ملکشاه خوارزمی را مینموده و در هر حال طبع خوشی داشت. او راست:
سرافشان تیغ او در رزم همچون شمع در گرمی
زرافشان دست او در بزم همچون شاخ در سرما
سرشت طبع او با لطف همچون شیر با باده
سنان رمح او با خلق همچون خار با خرما.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص477).

قمری مازندرانی.

[قَ مَ یِ زَ دَ] (اِخ)زیادبن عمر جرجانی، مکنی به ابوالقاسم شاعر و مادح شمس المعالی قابوس است. تقی اوحدی گفته که از قدماست و زمان آل سامان را دریافته. او راست:
علو تختت کفو بختت فری کارت پری یارت
گزین مسکن کزین مشگین فرین خوبان معین یزدان.
قمری (از ترجمان البلاغه) (مجمع الفصحاء ج 1 ص477).
زیادبن محمد جرجانی مکنی به ابوالقاسم از سخنوران نامی و از مداحان شمس المعالی است. در قصیده ای در مدح وی می نویسد:
بتی که سجده برد پیش روی او بت چین
خیال او بود اندر بهشت حورالعین
الف بقامت و میمش دهان و نونش زلف
بنفشه جعد و برخ لاله و زنخ نسرین
بزلفش اندر مشک و بمشکش اندر خم
بچینش اندر تاب و بتابش اندر چین
میان حلقهء زلفش معلق است دلم
مثال آنکه میان فلک هوا و زمین
ز بادهء لب او تلخی است عهدهء من
روا بود که بود تلخ می به از شیرین
خرد ستد ز من او چون شه از معاند جان
دلم کشد ز من او چون شه از تف می کین.
(لباب الالباب عوفی ج 2 صص 19 - 20).
وی به سال 403 ه . ق. وفات کرد. (حواشی عروضی ص28). و رجوع به حدائق ص25، 38، 75، 108، 109 شود.

قمرین.

[قَ مَ رَ] (اِخ) تثنیهء قمر که عبارت از شمس و قمر باشد بجهت تغلیب قمر زیرا که در محاورهء عرب قمر مذکر است و شمس مؤنث چنانکه مادر و پدر را والدین گویند نه والدتین. (آنندراج). و رجوع به قَمَران شود.

قمریة.

[قُ ری یَ] (ع اِ) مرغی است از جنس فاخته. (منتهی الارب). ضرب من الحمام. (اقرب الموارد). ج، قَماری و قُمر. (منتهی الارب). و گویند مادهء آن قمریه است و نر آن ساق حُر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمری شود.

قمریة.

[قَ مَ ری یَ] (ع ص نسبی)(حروف...) چهارده حرف است که لام در آنها تلفظ گردد. (اقرب الموارد). رجوع به قمری شود.

قمز.

[قَ مَ] (ع ص) ناکس فرومایهء بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رایگان از هر چیزی. (منتهی الارب).

قمز.

[قَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی. (منتهی الارب). جمع کردن. (اقرب الموارد). || گرفتن چیزی به اطراف انگشتان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: الکلا هنا قمز قمز؛ ای منقطع غیرمتراص؛ بریده و نابهم چسبیده. (منتهی الارب). در اقرب الموارد نویسد: قُمَزٌ قُمَزٌ؛ ای متقطع.

قمز.

[قِ مِزز] (ع اِ) لبن الخیل است بضبط ابن بطوطة. رجوع به رحلهء ابن بطوطه و رجوع به قِمِر شود.

قمزة.

[قُ زَ] (ع اِ) یک مشت از خرما و جز آن برهم چسفیده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پارهء خرما. (مهذب الاسماء). || شکوفهء گیاه که در آن دانه باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمس.

[قَ] (ع مص) غوطه خوردن در آب. || غوطه دادن کسی را. لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چیره شدن در غوطه خوردن. (منتهی الارب). || اضطراب کردن بچه در شکم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمس.

[قُمْ مَ] (ع ص) مرد شریف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد بزرگوار. (شرح قاموس). ج، قمامس، قمامسه. صورتی از قومس به معنی امیر. رجوع به حواشی المعرب جوالیقی ص 258 از لسان و الجمهره و رجوع به قومس شود.

قمساریان.

[قَ] (اِخ) از نژاد قارن پهلو. رجوع به قمسریان و تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2601 شود.

قمسریان.

[قَ مَ] (اِخ)(1) یکی از قارنیان. رجوع به قمساریان و تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2599 شود.
(1) - Gamasrian.

قمش.

[قَ] (ع ص) ردی و هیچکاره از هر چیز. (اقرب الموارد). ج، قُماش. (اقرب الموارد). || (مص) فراهم آوردن چیزی از هر جای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمش.

[قُ مِ] (اِخ) ده کوچک تازه آبادی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 39 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و یک هزارگزی سخر. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمش آغل.

[قَ مِ غِ] (اِخ) دهی جزء دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند، واقع در 28هزارگزی شمال باختری مرند و 7هزارگزی شوسهء خوی به مرند. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 192 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قمشان.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در 40هزارگزی جنوب باختری کوه پایه و 19هزارگزی شوسهء اصفهان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 112 تن است. آب آن از قنات و محصول آن، غلات، پنبه، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قمشانه.

[قُ مِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در 24هزارگزی شمال باختری قصبهء اسدآباد، و 4هزارگزی بشی کمک. موقع آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 363 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشکان.

[قَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان چایپاره بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، واقع در 7500گزی شمال باختری قره ضیاءالدین و یکهزارگزی باختر شوسهء قره ضیاءالدین به سیه چشمه. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمش کندی بالا.

[قَ مِ کَ] (اِخ) دهی است و به دولت خاتون معروف است و دولت خاتون از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان ماکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمش کندی پایین.

[قَ مِ کَ] (اِخ)علی آباد. رجوع به علی آباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمشلو.

[قَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 13هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 12هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 193 تن است. آب آن از چشمه شور و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمشلو.

[قَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 66500گزی جنوب خاوری مراغه و 2800گزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 159 تن است. آب آن از رود آجرلو و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، بادام، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمشلو.

[قَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار، واقع در 9 هزارگزی شمال شهر بیجار، و کنار راه عمومی مالرو بیجار به حسن آباد. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. راه در فصل خشکی اتومبیل رو است. خط تلفن حسن آباد از کنار این آبادی میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشلو.

[قَ مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، واقع در 40هزارگزی شمال آوج و 15 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 565 تن است. آب آن از رودخانهء شوراب و سیاه آب محلی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و ماشین تا نزدیکی آبادی می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قمشلی.

[قَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان دول بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 43هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 10 هزارگزی باختر شوسهء ارومیه به مهاباد. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن سردسیری سالم است. سکنهء آن 35 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قمشه.

[قُ مِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان اروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 18هزارگزی خاور کرمانشاه و کنار رودخانهء قره سو، موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن سردسیری معتدل و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن مختصر غلات، چغندر قند، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق صالح آباد در تابستان بسختی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قمشه.

[قُ مِ شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه و قصرشیرین میان چشمه سفید و ماهیدشت، در 591هزارگزی طهران. (یادداشت مؤلف).

قمشه.

[قُ مِ شَ] (اِخ) قریه ای است در دوفرسنگی میانهء شمال و مغرب شیراز. (فارس نامه).

قمشه سیدامین.

[قُ مِ شَ سَیْ یِ اَ](اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 12هزارگزی خاور رباط ماهی دشت و 3 هزارگزی قمشه به سید قاسم. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 175 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر قند و لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری است. و در تابستان از طریق قمشه سید هاشم اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشه سیدقاسم.

[قُ مِ شَ سَیْ یِ سِ](اِخ) دهی است از دهستان ماهی دشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 10هزارگزی خاور ماهیدشت (رباط) و 25000گزی شوسهء کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 540 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، دیم، لبنیات و مختصر قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشه سیدیعقوب.

[قُ مِ شَ سَیْ یِ یَ](اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 4هزارگزی شمال خاوری رباط ماهیدشت و 1000گزی شمال شوسهء کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 670 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، چغندرقند و مختصر میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از شوسه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشه کرم خان.

[قُ مِ شَ کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین. بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 14000گزی خاور رباط ماهیدشت و 2000گزی خاور قمشهء سیدامین، موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، چغندر قند. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان از طریق قمشه سیدقاسم اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمشه لرزنگنه.

[قُ مِ شَ لُ زَ گِ نِ] (اِخ)دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 6هزارگزی شمال خاوری رباط ماهیدشت و 4هزارگزی شمال شوسهء کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 430 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، چغندرقند و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمص.

[قَ] (ع مص) برجستن اسب و جز آن و برداشتن دو دست را معاً و بنهادن هر دو را معاً. (منتهی الارب). برسکیزیدن. (تاج المصادر) (از اقرب الموارد). || درکشیده شدن پی اسب. (منتهی الارب). || برجهانیدن دریا کشتی را به موج و بسیار جنبش دادن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمص.

[قَ مَ] (ع اِ) مگس ریزه که بر آب باشد یا پشه ریزه بر آب ایستاده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویة). یکی آن قمصه است. (از اقرب الموارد). || چوزهء ملخ که از تخم برآید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمص.

[قُ مُ] (ع اِ) جِ قمیص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قمیص شود.

قمصان.

[قُ] (ع اِ) جِ قمیص. (اقرب الموارد). رجوع به قمیص شود.

قمصر.

[قَ صَ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش شهرستان تهران، واقع در 12 هزارگزی جنوب شهر ری و 2هزارگزی خاور راه شوسهء تهران به قم. این ده در جلگه واقع و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه از کهریزک ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قمصر.

[قَ صَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان کاشان و همچنین نام قصبه ای است. این بخش در قسمت باختری شهر کاشان و منطقهء کوهستانی واقع و هوای آن سردسیری است. آب قراء آن از قنوات و چشمه سارهای کوهستانی تأمین میگردد و محصول عمدهء بخش، غلات، حبوبات، گلاب، عطر است. بخش قمصر از چهار دهستان بنام قهرود، برزوک، نیاسر، مشهد اردهار تشکیل میشود و جمع قراء آن 40 آبادی و چندین مزرعه و جمعیت آن در حدود 31هزارتن است. مرکز بخش قصبهء قمصر است که در31000گزی جنوب شهر کاشان در ارتفاع 1830گزی واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قمصر.

[قَ صَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش قمصر از شهرستان کاشان در 31000گزی جنوب کاشان واقع است. این منطقه کوهستانی و هوای آن سرد و خوش آب و هواست. مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: طول 51 درجه و 26 دقیقه، عرض 33 درجه و 45 دقیقه (20 دقیقه) ارتفاع 1830 گز. جمعیت در حدود چهارهزار تن است. آب آن از 70 رشته قنات کوهستانی. باغات قصبه که در طول دره کوهستانی واقع شده در حدود 9000 گز این قصبه و از هشت محله بنام فرفمان، پائین محله، درب آتش، محله ده، محله زیارت بالا، سررود، مازگون و بن رود تشکیل شده است. مزارع مسعود...فرحپور، حاجی احمد، رضاآباد، عطارپور، رحمت آباد، غفارآباد، درب گله، درب لا، سه دره و بیشه جزء این قصبه است. محصول عمدهء قصبه گل محمدی، سیب زمینی، انواع میوه جات سردسیری و مختصر غلات است. در فصل بهار و موسم برداشت گل، عطر گلهای قصبه از چند کیلومتر به مشام میرسد و در آن موقع در حدود هفتاد کارگاه گلاب و عطرگیری دایر میگردد و مصرف روزانهء هر کارگاه تقریباً 500 کیلو گل میباشد. گلاب و عطر آن بتمام نقاط کشور حمل و بخوبی معروف است. صنایع دستی قصبه عبارت از: قالی بافی، گیوه چینی و تخت کشی است. ادارات: بخشداری، بهداری، دسته نگهبانی بخش در این قصبه ساکن است، دبستان نیز دارد. خط تلفن کاشان به میمه از این قصبه میگذرد و تلفنخانهء عمومی نیز دارد پست قصبه به کاشان با پیک سوار حمل می گردد. راه به کاشان فرعی است و همه روزه بین قصبه و کاشان اتوبوس رفت و آمد مینماید. تابستان صدها خانوار برای گذراندن تابستان و استفاده از هوای لطیف کوهستانی در قمصر ساکن میشوند و بعد مراجعت مینمایند. از آثار قدیم دو امامزاده و دو مسجد و خانه ای است که در زمان صفویه برای محقق بزرگ فیض کاشانی ساخته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قمصة.

[قَ مَ صَ] (ع اِ) یکی قَمَص. (اقرب الموارد). مگس خرد که بر آب بود. (مهذب الاسماء). رجوع به قمص شود.

قمط.

[قَ] (ع مص) بستن هر دو دست و هر دو پای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پای گوسفند بستن جهت کُشتن است. (منتهی الارب). || دست و پای اسیری را یکجا بستن است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || منقاد کردن مرغ، ماده را و گائیدن. (منتهی الارب). || چشانیدن طعم چیزی را به کسی. (اقرب الموارد). || به یک نسق در آوردن شتران و قطار کردن آنها را. || گرفتن چیزی را. (از اقرب الموارد).

قمط.

[قِ] (ع اِ) رسن که بدان بند نی و پای گوسفند کشتنی را بندند. (منتهی الارب). هردی آن را بضم ضبط کرده است. (از اقرب الموارد). || رسنی از لیف یا خوص که با آن شکافهای دیوار کوخ (اخصاص) را بندند. (از اقرب الموارد).

قمط.

[قُ مُ] (ع اِ) حبال المکاید. (اقرب الموارد). و این مجاز است. (تاج العروس).

قمطر.

[قِ مَ] (ع ص) شتر قوی دفزک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب). الرجل القصیر الضخم. (اقرب الموارد). || (اِ) کتاب دان. (منتهی الارب). آنچه در آن کتاب نگهداری شود. (اقرب الموارد). || خنور شکر و نبات :
شکر ز قمطر برگشادی
شربت کردی ولی ندادی.
نظامی (لیلی و مجنون ص121).
|| آنچه در پای مردم اندازند. (منتهی الارب). || چوبی که در پای مجرمین قرار دهند. (اقرب الموارد). || سگ با پای بند از جهت کجی هر دو ساق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمطرقه.

[قُ طُ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار، واقع در 7500گزی خاور حسن آباد سوگند و 6 هزارگزی جنوب آزاد ویس. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیم، لبنیات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمطرة.

[قَ طَ رَ] (ع مص) فراهم آمدن و گرد گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فراهم آوردن و گرد کردن. لازم و متعدی استعمال شود. (اقرب الموارد). || گائیدن جاریه را. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || بستن سر مشک را به بند سر مشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پر کردن مشک. || گریختن است. (اقرب الموارد).

قمطرة.

[قِ مَ رَ] (ع اِ) قمطره. جای شکر. قمطر. (مهذب الاسماء) :
مهتر بود خزانهء زرّ تو از خزر
بهتر بود قمطرهء عطر تو از قمار.منوچهری.
قطرهء کوثر و قمطرهء قند
از شکرهای لفظ او اثر است.خاقانی.
|| کتاب دان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). کوتاه بالای پهن. (اقرب الموارد).

قمطره.

[قَ طَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 22هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. موقع آن کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 718 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، چغندرقند و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمطره.

[قَ طَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد ، واقع در 62هزارگزی باختر مهاباد و 5 هزارگزی باختر شوسهء خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 69 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمطری.

[قِ مَ را] (ع ص) مرد کوتاه قامت. (منتهی الارب). مرد کوتاه بالای سطبر. (اقرب الموارد).

قمطریر.

[قَ طَ] (ع ص) روز سخت و تاریک. (اقرب الموارد). یوم قمطریر؛ روز سخت. (منتهی الارب) :
بزم احبابت همه جنات عدن خالدین
روز اعدایت همه یوماً عبوساً قمطریر.
سلمان ساوجی.
|| رجل قمطریر؛ مرد سخت و عبوس و ترشرو. (از اقرب الموارد) :
صبا از من بگو یار عبوساً قمطریرا را
نمی چسبی به دل ضایع مکن صمغ و کتیرا را.
|| شر قمطریر؛ سخت. (اقرب الموارد).

قمع.

[قَ] (ع مص) به عمود زدن کسی را. || چیره شدن بر کسی و خوار و ذلیل گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :امن راهها و قمع مفسدان... به سیاست منوط. (کلیله و دمنه).
هادی امت و مهدی زمان کز قلمش
قمع دجال صفاهان به خراسان یابم.خاقانی.
- قمع کردن؛ چیره شدن و ریشه کن کردن. قلع و قمع کردن : به اتفاق روی به هیاطله نهادند و ایشان را قمع کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 94). || سر نهادن بر سر خیگ. || برگردانیدن کسی را از خواستهء وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زدن سر کسی را. (منتهی الارب). زدن اعلای سر کسی را. (از اقرب الموارد). || درآمدن در چیزی. || رد کردن و سوختن سرما گیاه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خوردن آبی را که در مشک بود. (منتهی الارب). سخت آشامیدن آب مشک را. (از اقرب الموارد). || فروشدن شراب در گلو بی کشیدن. || خاموش شدن برای کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) اسب که در یکی از دو زانوی آن درشتی و سطبری باشد. (منتهی الارب). از عیوبی است که در اسب پدید آید. رجوع به صبح الاعشی ج 2 ص 27 شود. || (اِ) سر خنورهای سرتنگ که بر سر آن گذاشته روغن و جز آن در وی ریزند و به کسر قاف مشهورتر است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اقماع. (اقرب الموارد). || آنچه ملصق باشد در اسفل خرما و غوره و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قُموع. (اقرب الموارد). زواید است که بالای بادنجان و خرما و انگور و امثال آنها میباشد پیوسته بشاخهء درخت. (فهرست مخزن الادویة).

قمع.

[قَ مَ] (ع مص) کوهان کردن و فراهم آمدن پیه در کوهان. || سفوف کردن دواء. || خاشاک افتادن در چشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تباه شدن کنج چشم کسی و سرخ شدن آن یا برگشتن رنگ گوشت کنج چشم و آماس کردن آن یا کم نزدیک بین شدن و تاریک بین شدن آن. (اقرب الموارد). || گزیدن پشه آهو را یا دررفتن به بینی آن و تکان دادن آهو سر خود را بدین علت. (اقرب الموارد).

قمع.

[قَ مَ] (ع اِ) غبارمانندی که در هوا بالا برآید. || سر حلقوم و طرف آن یا طبق حلقوم که مجرای دم است تا شش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) کش که در بن مژه دمد یا فسادی است که که در کنج چشم حادث شود و سرخی یا برگشتگی رنگ گوشت کنج چشم و آماس آن و کمی بینائی اشک [ ؟ ](1) از روانی اشک و قَموع و اَقْمَع نعت است از آن. (منتهی الارب). || درشتی و سطبری سر پی پاشنهء اسب و نیز سطبری یکی از دو زانوی اسب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) استخوانکی است برآمده در نای گلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ قَمَعَه است به معنی طرف حلقوم و سر کوهان شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمعه شود.
(1) - عین عبارت منتهی الارب، و ظاهراً چشم.

قمع.

[قَ مِ] (ع ص) بعیر قمع؛ شتر بزرگ کوهان. || سنام قمع؛ کوهان بزرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || طَرف قَمِع؛ چشم آبله ریزه برآورده. || فرس قمع؛ ای هیوب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمع.

[قِ مَ] (ع اِ) قیف سر خنورهای سرتنگ که بر سرآن گذاشته روغن و جز آن در وی ریزند. (منتهی الارب). آلتی است که بر دهان آوند نهند و در آن روغن و جز آن ریزند. (اقرب الموارد) (از المنجد). قِمع. قَمع. رجوع به آن دو ماده شود.

قمع.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ اَقمع بمعنی آنکه در بن مژهء او آبله ریزه بردمیده باشد. (از منتهی الارب).

قمع.

[قُ مَ] (ع اِ) علتی است مانند تخمه. (از منتهی الارب). اقرب الموارد بدین معنی قَمع ضبط کرده است. || جِ قُمعَة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قُمعَة شود.

قمعاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقمع بمعنی اسب که یکی از دو زانوی آن ورم کرده باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قمعال.

[قِ] (ع اِ) مهتر قوم. || سردار شبانان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمعالة.

[قِ لَ] (ع ص) سر نرهء نیک بزرگ. (منتهی الارب). بزرگ از ذکر و آلت های مرد. (شرح قاموس). اعظم الفیاش. (ذیل اقرب الموارد).

قمعان.

[قَ] (ع اِ) بفتح، دو گوشهء خنور خرما. (منتهی الارب)(1).
(1) - ضبط اقرب الموارد بکسرقاف است.

قمعل.

[قُ عُ] (ع اِ) کاسهء بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || و گویند کاسهء کوچک. (اقرب الموارد). || نوعی از رکابی و دیگ تنگ گردن. (منتهی الارب). المرجل الضیق العنق. (اقرب الموارد). || مرغکی کوتاه گردن و کوتاه نوک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمعلة.

[قَ عَ لَ] (ع مص) مهتر گردیدن. || برآمدن غلاف بار درخت یا غنچهء آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمعمع.

[قُ مَ مَ] (ص) کلمهء مصطلح و ظاهراً مجعول. در تداول بمعنی خودبگیر، نجوش.

قمعوطه.

[قُ طَ] (ع اِ) گویک خبزدوک. (منتهی الارب). دحروجة الجعل. قعموطة. (از اقرب الموارد).

قمعول.

[قُ] (ع اِ) کاسهء بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قماعیل. (از اقرب الموارد).

قمعولة.

[قُ لَ] (ع اِ) شکوفهء گیاه. (اقرب الموارد). غلاف گیاه یا غنچه یا شکفتهء آن. || گره و شکن و نورد. (منتهی الارب). || یقال فی رأسه قماعیل؛ ای عجر. (منتهی الارب). العجرة فی الرأس. (اقرب الموارد).

قمعة.

[قَ مَ عَ] (ع اِ) مگس ریز که بر شتر و آهو نشیند در شدت گرما. ج، مقامع برغیر قیاس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سر. (منتهی الارب). رأس. (اقرب الموارد). || سر کوهان شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || طرف حلقوم و در تهذیب آمده طبق حلقوم و آن مجرای نفس است تا شش و جمعِ آن قُمَع است. (از اقرب الموارد).

قمعة.

[قَ مِ عَ] (ع ص) شتر مادهء آرزومند نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمعة.

[قُ مَ عَ] (ع اِ) برگزیده و خیار مال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمعة.

[قُ عَ] (ع اِ) سربند انبان و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گزیدهء مال یا مخصوص است به شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) برگزیدگی چیزی. (منتهی الارب). و آن اسم است اقماع را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمعة.

[قَ عَ] (اِخ) دوده ای است از علیمین. رجوع به صبح الاعشی ج 1 ص 123 شود.

قمعة.

[قَ مَ عَ] (اِخ) ابن الیاس بن مضر. جد بنوقمعه است. رجوع به صبح الاعشی ج 1 ص 348 شود.

قمعة.

[قَ مَ عَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

قمعة.

[قُ عَ] (اِخ) آب و باغستانی است در یمامه از محمد بن ادریس بن ابی حفصه. (از معجم البلدان).

قمقام.

[قَ / قُ] (ع اِ) مهتر. (منتهی الارب). مهتر بسیارعطا. (اقرب الموارد). || دریا. (منتهی الارب). معظم آن برای آن که دارای آب فراوان است. || عدد بسیار. || کار سترک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کنه ریزه. || نوعی از شپش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قسمی شپش که در مژگان پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن غیر قرده و صبیان باشد که آن دو نیز در مژگان پدید آیند و این نوعی بزرگتر از صبیان است و لون او بسمرت گراید یا اغبر باشد. (یادداشت مؤلف). قمقام و قُمل دو حیوان کوچکند که در بدن انسان و غیر انسان به هم رسند و فرق میان آن دو آن است که قمقام را پایهای بسیار است و به بیخ موی می چسبد و واحد آن را قمام مینامند و قمل شش دست و پا دارد و بدهن اندک می گزد و سر و دم آن باریک و سفیدرنگ و آنچه در موی به هم میرسد اغبر و سیاه رنگ و گفته اند رنگ آن برنگ موی باشد که در آن تکون می یابد از سیاه و میگون و سفید و غیره و مادهء آن زیاده از نر آن است و قمل را به فارسی شپش و به ترکی بیت و به هندی جوئین نامند و مراد از مطلق آن قمل انسان است و مادهء تکون آن عروق حادث از کثرت فضلات رویه و کثافات مجتمعة در بدن انسان و قلت یا عدم اغتسال بدن و ثیاب و عدم تنظیف آنهاست و کثرت آن باعث لاغری بدن میگردد. رجوع به مخزن الادویه شود. || (ص) رجل قمقام؛ یعنی مرد پستی که به خوراکهای پست خرسند گردد. (اقرب الموارد). فانک قمقام خبیث مراتعه. (اقرب الموارد).

قمقامة.

[قَ مَ] (ع اِ) یکی قمقام. رجوع به قمقام شود.

قم قریش.

[قَ] (اِ مرکب) صورتی از قمل قریش و آن حب صنوبر صغار است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قَمل شود.

قم قلعه.

[قُ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 12هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 2هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 989 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و صیفی و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قمقم.

[قِ قِ] (ع اِ) غورهء خشک. (منتهی الارب). غورهء خرمای خشک. || پَر. (اقرب الموارد).

قمقم.

[قُ قُ] (ع اِ) سبو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حلقوم. (اقرب الموارد). نای گلو. (منتهی الارب). || ظرف و آوند عطار. (اقرب الموارد). کُمکُم. (منتهی الارب). || ظرفی است مسین که آب را در آن گرم کنند و آن را محم نامند و مردم شام آن را غلایه خوانند. (اقرب الموارد از مصباح). اصمعی گوید این کلمه رومی معرب است، عرب آن را به کار برده و در اشعار شیوا نیز آمده. (المعرب جوالیقی). || در مثل گویند: علی هذا دار القمقم؛ ای الی هذا صار معنی الخیر و این مثل را دربارهء مردی زنند که به کارها خبیر باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمقمان.

[قُ قُ] (ع اِ) دریا و گویند معظم آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قمقام شود.

قمقمة.

[قَ قَ مَ] (ع مص) گردآوردن و قبض کردن یا چیره گرداندن بر کسی کنه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قمقم الله عصبه، جمعه و قبضه و قیل سلط علیه القردان الصغار. (اقرب الموارد). || طلب کردن آنچه را بر مائده است. || (اِ) نوعی کشتی است، و آن را در کتاب مورد اطمینان نیافتم. (اقرب الموارد).

قمقمه.

[قُ قُ مَ] (ع اِ) ظرفی است رویین که مسافر در آن آب ریخته و بر کمر بندد آشامیدن را. نام ظرفی است کوچک که به فارسی آن را کوزه گویند. (آنندراج). فلاسک. و آن ظرفی است از شیشه و جیوه که مایع گرم یا سرد را تا مدتی بحال خود نگه می دارد. || ظرف فلزین یا چرمین که مسافر بر کمر بندد یا بر ستور آویزد آب را. (یادداشت مؤلف). || ظرفی برای آب حلاقان دورگرد را.
- خاله قمقمه؛ کنایه از زنی کوتاه و فربه. بمزاح به دختری گویند که بار اول چادر چاقچور پوشد. (یادداشت مؤلف).

قم کنت.

[] (اِخ) قریه ای است به خوارزم نزدیک قراداش و زنکج و مذکمینک. (یادداشت بخط مؤلف).

قمکنوا.

[] (اِخ) یکی از خاندانهای ترک طایفهء قبچق. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 264 شود.

قمل.

[قَ مَ] (ع مص) بسیارشپش شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دارای شپش شدن. (از اقرب الموارد). || خجکهای سیاه مانند شپش برآمدن بر عرفج(1). (منتهی الارب). قمل العرفج؛ اسودَّ شیئاً و صار فیه کالقمل و عبارة الاساس: بدلت له غب المطر مایشبه القمل. (اقرب الموارد). || بسیار گردیدن قوم. || فربه گشتن مرد سپسِ لاغری. || کلان شدن شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - درختی است ریگی.

قمل.

[قَ] (ع اِ) سپش. قملة یکی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- قمل قریش؛ دانهء صنوبر. (منتهی الارب). حب الصنوبر. (اقرب الموارد). حب صنوبر صغار است. (فهرست مخزن الادویه). فیطس. رجوع به قم قریش شود.

قمل.

[قُمْ مَ] (ع اِ) مورچه. (منتهی الارب). مورچهء خرد. (اقرب الموارد). || ملخ بی پر یا کرمکی است سرخ بال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کرمی است خرد مانند کنه. (منتهی الارب). جانورکهایی است خرد چون کنه و کوچکتر از آن که بر بدن شتر برآید هنگام لاغری. (اقرب الموارد). || کنه یاکرمی است همچو ملخ گنده بوی و از ملخ خورنده تر کشت را و آن را قملة الزرع نیز گویند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شپش مردم و این قول مردود است. (منتهی الارب).

قملان.

[قَ] (اِخ) شهری است به یمن. (منتهی الارب). شهری است به یمن از مخلاف زیبد. (از معجم البلدان).

قملانجو.

[] (اِخ) نام موضعی است در قراقورم از بلاد ایغور، دو رودخانهء توغلا و سلنکا در این موضع بیکدیگر پیوندد. (تاریخ جهانگشا جوینی ج 1 ص 40).

قملة.

[قَ لَ] (ع اِ) یکی قمل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قمل شود.
- قملة البسر؛ کرمکی است. (منتهی الارب).
- قملة النسر؛ جانورکی است که از خردی بسختی دیده شود و نیش آن کشنده است. (از اقرب الموارد).

قملة.

[قَ مِ لَ] (ع ص) زن سخت پستک. (منتهی الارب). زن سخت کوتاه بالا. (اقرب الموارد). و عبارت راغب این است: خرد زشت که سپش را ماند. (از اقرب الموارد).

قملة.

[قُمْ مَ لَ] (ع ص) امرأة قملة؛ زن کوتاه قامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) یکی قُمَّل است. (از اقرب الموارد). رجوع به قمل شود.

قملة الزرع.

[قُمْ مَ لَ تُزْ زَ] (ع اِ مرکب)طایری است مانند جراد. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قُمَّل شود.

قملی.

[قَ مَ لی ی] (ع ص) کوتاه بالای پست. (اقرب الموارد). || آنکه بدوی بوده و شهری شده باشد. (اقرب الموارد). و در ضبط منتهی الارب بهر دو معنی قَملی آمده است.

قم لیجه.

[قُ جِ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 11 هزارگزی جنوب باختری هرسین و 30 هزارگزی کل کشوند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 310 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیمی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قملیة.

[قَ مَ لی یَ] (ع ص) زن سخت کوتاه بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمم.

[قِ مَ] (ع اِ) جِ قِمّة بمعنی میان سر و سر هر چیز. (بحر الجواهر) (غیاث). || مجازاً بمعنی بلندیها. (غیاث). || جِ قِمَّة بمعنی قامت. (اقرب الموارد). رجوع به قِمّة شود.

قمن.

[قَ] (ع اِ) روش. (منتهی الارب). رجوع به قَمَن شود. || جهت. || (ص) نزدیک. (منتهی الارب).

قمن.

[قَ مَ] (ع اِ) روش. و راه. (منتهی الارب). سَنَن. (اقرب الموارد). رجوع به قَمن شود. || (ص) سزاوار. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). خلیق و جدیر. (اقرب الموارد). قمین. (مهذب الاسماء). تثنیه و جمع و مؤنث نشود. گویند هو قمن له و هما قمن و هم قمن؛ زیرا در اصل مصدر است. و گویند: هذا المنزل لک منزل قمن؛ ای جدیر ان تسکنه. || قریب. (اقرب الموارد). رجوع به قَمن شود.

قمن.

[قَ مِ] (ع ص) سزاوار. (منتهی الارب). خلیق و جدیر. (اقرب الموارد).

قمن.

[قِ مَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب). دهی است به مصر بجانب صعید و به سال 201 ه . ق. در آن وقعهء میان سری بن حکم و سلیمان بن غالب اتفاق افتاد. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (از معجم البلدان). اللباب آن را بتشدید میم ضبط کرده است. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

قمناء .

[قُ مَ] (ع ص، اِ) جِ قمین بمعنی سزاوار. (اقرب الموارد). رجوع به قمین شود.

قمنانة.

[قَ نَ] (ع اِ) کنهء نوزاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و سپس به نام حمنانة و سپس قراد و سپس حَلَمَه(1) گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب، حلقه ضبط شده و خطاست.

قمنجر.

[قَ مَ جَ] (معرب، ص، اِ) قَوّاس. (اقرب الموارد) (المعرب جوالیقی). قمجار. (اقرب الموارد). و آن معرب است و اصل آن در فارس کمان گر است. (المعرب جوالیقی ص 253).

قمنون.

[قَ مِ] (ع ص، اِ) جِ قمین بمعنی سزاوار. (اقرب الموارد). رجوع به قمین شود.

قمنة.

[قَ مِ نَ] (ع ص) مؤنث قَمِن. (اقرب الموارد). رجوع به قمن شود. || (رائحه...) بوی بد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمنی.

[قِمْ مَ نی ی] (ص نسبی) منسوب است به قِمَّن. (اللباب). رجوع به قِمَّن شود.

قمنی.

[قِ مْ مَ] (اِخ) یوسف بن عبدالاحدبن سفیان، مکنی به ابوالحسن. از محدثان است. وی از یونس بن عبدالاعلی و جز او روایت کند و از او محمد بن حسین ایری(1) سجزی و ابوبکربن مقری و جز ایشان روایت دارند. در رجب سال 1315 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان) (اللباب فی تهذیب الانساب).
(1) - در معجم البلدان ادبری ضبط دارد.

قموء .

[قُ] (ع مص) فربه شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قموءة.

[قُ ءَ] (ع مص) فربه شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُموء شود.

قموح.

[قَ] (ع ص) شروب. (لسان العرب). بسیار نوشنده.

قموح.

[قُ] (ع مص) سر برداشتن شتر نزدیک حوض و بازایستادن از آب خوردن یا سر برآوردن بعد از آب خوردن. (منتهی الارب). سر برداشتن شتر از حوض و از آب خوردن بازایستادن در حالی که سیراب بود. (اقرب الموارد).

قمود.

[قُ] (اِمص) کلابیگی چشم از ادامة نظر در چیزهای سپید یا نور و روشنائی سخت. (یادداشت مؤلف).

قمودة.

[] (اِخ) قمنور. از شهرهای مشهور افریقیه است. رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 264 شود. دهی است در قیروان و تا قیروان دو روز مسافت دارد.

قمودی.

[] (ص نسبی) نسبت است به قموده. (تاج العروس). رجوع به قموده شود.

قمودی.

[] (اِخ) محمد بن محفوظ. از قاضیان است. وی در افریقیه به سال 307 ه . ق. درگذشت. (از تاج العروس).

قموزولوزا.

[] (سریانی، اِ مرکب) صمغ لوز است که به فارسی ازوبادام نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قموس.

[قَ] (ع ص) چاهی که در آن از بسیاری آب دلو غوطه خورد و در آب غایب گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قموص.

[قَ] (ع ص) ستور که صاحب خود را بجبناند. || مضطرب که بجایی قرار نگیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قموص الحنجرة؛ کذاب. (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

قموص.

[قَ] (اِخ) کوهی است به خیبر و بر آن کوه است حصار ابوالحقیق یهودی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از معجم البلدان). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 صص377- 379 شود.

قموع.

[قُ] (ع اِ) جِ قَمع بمعنی آنچه ملصق باشد در اسفل خرما و غوره و مانند آن. (اقرب الموارد). رجوع به قَمع شود.

قموع.

[قَ] (ع ص) آنکه را در بن مژه قرحه دمد یا فسادی در کنج چشم حادث شود یا رنگ گوشت کنج چشم وی سرخ یا برگشتگی پیدا کند و کم بینا شود از روانی اشک. (از منتهی الارب). رجوع به قَمَع شود.

قمول.

[] (اِخ) از بلاد معتبر ترسیان و ایغور است. رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 257 شود.

قمولة.

[قَ لَ] (اِخ) شهر کوچکی است در بالای صعید مصر در مغرب نیل که در آن نخلستانها و سبزه زارهاست. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قمولی.

[قَ] (اِخ) احمدبن محمد بن مکی بن یاسین قرشی مخزومی، مکنی به ابوالعباس و ملقب به نجم الدین. از علمای عامهء قرن هشتم هجری است. وی چندی متصدی منصب قضای قوص و اخمیم و سیوط بود. او راست: 1- البحر المحیط فی شرح الوسیط. او در این کتاب، کتاب وسیط غزالی را که در فقه شافعی است شرح کرده است و سپس آن را ملخص گردانیده و به جواهرالبحر نامیده است. 2- تکملهء تفسیر فخر رازی. قمولی پیش از تکمیل این تکمله وفات یافت و احمدبن خویی آن را به پایان رسانید. 3- شرح مقدمهء ابن الحاجب. وی به سال 727 ه . ق. وفات یافت. (کشف الظنون) (روضات الجنات) (ریحانة الادب ج 3 ص 317). و رجوع به معجم المطبوعات ج 2 ستون 1526 و حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهره ص193 شود.

قمولیا.

[] (معرب، اِ) قیمولیاست. (فهرست مخزن الادویه).

قمونیة.

[قَ یَ] (اِخ) شهری است به افریقیه و بعضی گویند شهری است معروف به سوس المغرب. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قموه.

[قُ] (ع مص) بالا بردن سر را و نیاشامیدن آب را، لغتی است در قمح. || فرورفتن گاهی و بالا آمدن گاهی دیگر. (اقرب الموارد). || فروبردن چیزی را در آب چنانکه سر آن گاه در آب رود و گاه از آب برآید. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

قمة.

[قَ مَ] (ع اِمص) کمی خواهش طعام. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمة.

[قُمْ مَ] (ع ص، اِ) جمع قامه بمعنی شتر رونده در زمین یا شتر سر در هوا دارنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمة.

[قُمْ مَ] (ع اِ) لقمهء دهن شیر. مایأخذ الاسد بفیه. (منتهی الارب).

قمة.

[قِمْ مَ] (ع اِ) تار سر و بالای هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). میان سر. (بحر الجواهر). || گروه مردم. (منتهی الارب). جماعة الناس. (اقرب الموارد). || پیه و فربهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شحم. (فهرست مخزن الادویه). || بدن و اندام. || قامت و بالای مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فلان حسن القمه؛ ای القامة. (اقرب الموارد). || کلس که بر سر گنبد نصب کنند(1). (غیاث اللغات و آنندراج از فردوس اللغات).
(1) - معنی اخیر در کتب معتبر لغت دیده نشد.

قمه.

[قَ مَ / مِ] (ترکی، اِ) نام سلاح است. (غیاث اللغات) (آنندراج). قسمی سلاح شبیه به شمشیر ولی کوتاهتر و پهن تر و بدون انحناء.
- قمه زن؛ کسی که به نذر بروز عاشورا با قمه بر سر خود جراحت وارد کند، با رسومی مخصوص.
- قمه قداره کشیدن؛ کنایه از شرارت کردن.

قمهد.

[قَ هَ] (ع ص) ناکس فرومایه. || بداصل زشت روی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمهد.

[قُ هُ] (ع ص) مقیم و ثابت که از جای نرود. (منتهی الارب). الذی لایبرح. (اقرب الموارد).

قمهزیة.

[قُ مَ یَ] (ع ص) زن بسیار پست بالا. (منتهی الارب). القصیر جداً. (اقرب الموارد).

قمة مولای الحسن.

[قِمْ مَ تُ مَ یَلْ حَ سَ] (اِخ) قلهء جبال شلیر الثلج(1) از سلسله جبال افریقیه است که از دریا 3481 متر ارتفاع دارد. (الحلل السندسیه ج1 ص27).
(1) - Sierra Nevada.

قمی.

(1) [قَ می ی] (ع ص) خوار و حقیر. ج، قماء [ قِ / قُ ]. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد قمی ء، ضبط شده است.

قمی.

[قُ] (ص نسبی) منسوب به قم. اهل قم، از مردم قم.

قمی.

[قُمْ می / می] (اِخ) ابراهیم رضوی ملقب به صدرالدین بن سید محمدباقر. از علمائی بود که در اغلب علوم متداوله دست داشت. شرح المفاتیح و شرح الوافی از تألیفات اوست. سال وفات او معلوم نیست. (روضات الجنات) (ریحانة الادب ج1 ص468).

قمی.

[قُمْ می] (اِخ) اسماعیل بن محمد از علمای نحو و لغت است. او راست: 1- کتاب الهمز. 2- کتاب العلل. (الفهرست ابن الندیم).

قمی.

[قُ] (اِخ) محمد (آیت الله حاج میرزا محمد فیض). از علماء و مراجع بزرگ امامیهء عصر اخیر. رجوع به فیض در همین لغت نامه و رجوع به انجم فروزان در تاریخ قم تألیف عباس فیض و رجال قم شود.

قمی.

[قُ] (اِخ) محمد (حاج میرزا...) معروف به ارباب. از علمای امامیه عصر اخیر است. در جوانی برای تحصیلات دینی به عراق شد و به درس حاج میرزا حسن شیرازی و حاج میرزا حبیب الله رشتی و آخوند خراسانی برفت و سپس بقم مراجعت کرد و او را تألیفاتی است. از آنجمله است: الاربعین الحسینیة که چاپ شده است. بسال 1341 ه . ق. در شصت وپنج سالگی در گذشت. (انجم فروزان در تاریخ قم عباس فیض و ریحانة الادب و رجال قم).

قمی.

[قُمْ می / می] (اِخ) حسن رضوی. از علما بود. وی شرحی بر کفایة الاصول آخوند خراسانی بنام نهایت المأمول دارد. جلد دوم آن فقط شرح مبحث قطع و ظن در تهران به چاپ رسیده است. از نوشتن این کتاب به سال 1339 فراغت یافته است. (ریحانة الادب ج 3).

قمی.

[قُمْ می / می] (اِخ) صدرالدین بن سید محمد باقربن محمدمهدی. از علمای امامیهء اواسط قرن دوازدهم هجری است. در اصفهان نزد آقاجمال خونساری و شیخ جعفر قاضی و ملامیرزا شیروانی بتحصیل پرداخت و سپس به قم رفت و در فتنهء افغان از قم به همدان و از آنجا به نجف هجرت کرد و بین سالهای 1150 و 1160 در سن شصت وپنج سالگی در گذشت. (از ریحانة الادب ج 2 ص 168).

قمی.

[قُمْ می / می] (اِخ) عباس (حاج شیخ...) ابن محمدرضابن ابوالقاسم. از علما و محدثان معروف عصر حاضر بود. در قم متولد شد و معلومات ابتدائی را در آن شهر فراگرفت و به سال 1316 ه . ق. به نجف رفت و از محضر درس حاج میرزا حسین نوری محدث استفاده ها برد و در سال 1320 ه . ق. پس از وفات استاد خود به قم مراجعت کرد آنگاه از قم به مشهد رفت و چندی در مشهد بسر برد و سرانجام به نجف رفت. تألیفات فراوانی دارد. او راست: 1- الانوار البهیه فی تواریخ الحجج الالهیة. 2-الباقیات الصالحات فی الادعیة و الصلوات المستحبات. 3- بیت الاحزان فی مصایب سیدة النسوان. 4- تحفة الاحباب. 5- التحفة الطوسیة. 6- الحکمة البالغة در شرح صد کلمه از کلمات امیرالمؤمنین. 7- الدرة الیتیمة فی تتمات الدرة الثمینة که شرح نصاب الصبیان معروف و تتمهء شرح فاضل یزدی است. 8- الدرالنظیم فی لغات القرآن العظیم. 9- سفینة البحار و مدینة الحکم و الاَثار که بمنزلهء فهرست و ملخص مجلدات بحار الانوار است. 10- شرح وجیزهء شیخ بهائی. 11- علم الیقین که مخلص حق الیقین مجلسی است. 12- غایة المرام فی مختصر دارالسلام. 13- الفصول العلیة فی المناقب المرتضویة. 14- الفواید الرجبیة فیما یتعلق بالشهور العربیة. 15- الفواید الرضویة فی احوال العلماء الامامیة. 16- فیض العلام فی وقایع الشهور و عمل الایام. 17- فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر. 18- قرة الباصره فی تاریخ الحجج الطاهرة. 19- کحل البصر فی سیرة سیدالبشر. 20- الکنی والالقاب. 21- مختصر الشمایل ترمذی. 22- مفاتیح الجنان. 23- مقامات علیة که مختصر معراج السعادة است. 24- معراج الاخرة. 25- منتهی الامال فی مصایب النبی والاَل. 26- نفثة المصدور. 27- نفس المهموم. 28- نقدالرسایل. 29- هدیة الاحباب. 30- هدیة الزایرین و غیر اینها که اغلب به طبع رسیده اند وی در 23 ذی الحجة سال 1359 ه . ق. درگذشت و در نجف در جوار نوری استاد خود دفن شد. (از الذریعة و ریحانة الادب و جلد دوم قم و روحانیت آقای عباس فیض).

قمی.

[قُ] (اِخ) محمد بن حسین مکنی به ابوجعفر نویسنده و شاعری است که در نیشابور اقامت گزید. اشعاری به عربی دارد. رجوع به نخبة الدهر ج 4 ص 293 شود.

قمی.

[قُمْ می / می] (اِخ) محمد طاهر (ملا...) ابن محمد حسین، اصلاً شیرازی است و چون در قم اقامت کرد به قمی مشهور شد. وی از مشاهیر علمای امامیهء دورهء شاه سلیمان صفوی و از مشایخ اجازهء شیخ حر عاملی و ملا محمدباقر مجلسی و فقیه و متکلم و محدث و واعظ و شیخ الاسلام قم بود. نماز جمعه بپا میداشت و با فلسفه و صوفیه دشمن بود. با ملا خلیل قزوینی که نماز جمعه را در غیبت امام حرام میدانست و با ملامحسن فیض که مشرب عرفانی داشت مکاتبات و معارضاتی دارد. از تألیفات اوست: 1- الاربعون حدیثاً و دلیلا فی امامة الائمة الطاهرین. 2- بهجة الدارین در حکمت. 3- تحفة الاخبار در شرح قصیدهء رائیة. 4- حجة الاسلام فی شرح تهذیب الاحکام. 5- حکمة العارفین فی رد شبه المخالفین من المتصوفین و المتفلسفین. 6- الفوائد الدینیة فی الرد علی الحکماء و الصوفیة. 7- موعظة النفس. 8- هدیهء سلیمانی. وی به سال 1098 ه . ق. در قم در گذشت و در قبرستان معروف به شیخان پشت مرقد زکریابن آدم دفن شد. (روضات الجنات و الذریعة) (ریحانة الادب). و رجوع به انجم فروزان عباس فیض شود.

قمی.

[قُ] (اِخ) محمدعلی بن محمد جعفر قمی حائری صفایی. از علمای بزرگ عصر حاضر. مقدمات و سطوح فقه و اصول را در قم و طهران فرا گرفت، سپس به نجف به درس آخوند خراسانی و میرزای شیرازی (میرزا محدتقی) رفت، آنگاه به قم بازگشت و به تدریس و تعلیم پرداخت.
او راست: حاشیه بر کفایة الاصول آخوند خراسانی که به چاپ رسیده است و چند رساله و حاشیهء دیگر. وی به سال 1354 ه . ق. در قم درگذشت و در مسجد بالاسر به خاک سپرده شد. (انجم فروزان، عباس فیض) (ریحانة الادب).

قمی.

[قُ] (اِخ) یعقوب بن سعدبن مالک اشعری قمی ابن عم اشعث بن اسحاق بن سعد مکنی به ابوالحسن. از راویان است. وی از عیسی بن جابر روایت کند و او را ابوالربیع زهرایی و جز او روایت دارد. او بسال 74 ه . ق. در قزوین درگذشت. (از معجم البلدان).

قمی آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری شهر ری و کنار راه آهن و یک هزارگزی راه شوسهء ورامین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 225 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. اطفال ده از دبستان طالب آباد استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قمیا.

[] (ع اِ) یاسمین است. (فهرست مخزن الادویة).

قمیان.

[قُمْ می یا] (اِخ) تثنیهء قمی. و در اصطلاح محقق فیض در کتاب وافی عبارتند از احمدبن ادریس و محمد بن ابی الصهبان. (ریحانة الادب).

قمیثل.

[قَ مَ ثَ] (ع ص) زشت رفتار. (منتهی الارب).

قمیح.

[قُ مَ] (اِخ) آب و نخلستانی است از فرزندان امرؤالقیس بن زیدمناة بن تمیم در یمامه. (معجم البلدان).

قمیحة.

[قَ حَ] (ع اِ) گوارش و پست و جز آن. (منتهی الارب). اسم لما یقمح من الجوارش و غیره کانه فعیلة من القمح. (اقرب الموارد). || اسم سفوفی است که در دهان پاشند و بمعنی جوارش نیز گفته اند و مطلق سنونات را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قمیر.

[قَ] (ع ص) بکر. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). || بازنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). مقامر. (تاج المصادر بیهقی). ج، اقمار چون نصیر و انصار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج العروس).
(1) - این معنی در قوامیس دیگر دیده نشد.

قمیر.

[قُ] (اِخ) قمار است که آن شهری است در هندوستان که عمود قماری از آنجا آورند. (برهان) :
چون یاد بر آن دو زلف چیری گیرد
آفاق دم عود قمیری گیرد.عنصری.
رجوع به قمار شود.

قمیر.

[قُ مَ] (ع اِ مصغر) مصغر قمر. (منتهی الارب). رجوع به قمر شود.

قمیر.

[قَ] (اِخ) بطنی است از عرب. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قمیر.

[قُ مَ] (اِخ) (بنو...) بطنی است. (منتهی الارب). بنوقمیر از دودهء هواره از قبیلهء بربر است. رجوع به صبح الاعشی ج 1 ص 364 شود.

قمیر.

[قُ مَ] (اِخ) ابن حبشة بن سلول از خزاعه از ازد از قحطان جد جاهلی است. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 798).

قمیر.

[قُ مَ] (اِخ) ابن مالک بن سواد از انصار است و فرزندان وی به بنوقمیر و قمیری نامیده میشوند. (از اللباب).

قمیره.

[قُ رَ] (اِ) کماة است. (فهرست مخزن الادویة).

قمیری.

[قَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قمیر. مؤلف اللباب آرد: گمان دارم ضبط این کلمه بضم قاف و فتح میم باشد. رجوع به اللباب شود.

قمیری.

[قُ مَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قمیر. (اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به قُمَیر شود.

قمیری.

[قَ / قُ مَ] (اِخ) ذویب بن حلحلة بن عمروبن کلیب بن اصرم بن عبدالله بن قمیر صاحب بُدن رسول خدا(ص) است و گویند، ذویب بن حبیب بن حلحلة. ابوحاتم رازی ذویب بن حبیب را کس دیگری میداند و گوید: وی یکی از افراد طایفهء بنی مالک بن افص است و همان است که صاحب بدن پیغمبر است و ذویب بن حلحله از طایفهء بنی قمیر است که وقعهء فتح پیغمبر را شاهد بوده و پدر قبیصه است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

قمیری.

[قُ مَ] (اِخ) زهیربن محمد بن قمیربن شعبهء مروزی از راویان است وی از عبدالرزاق بن همام و جز او روایت کند و از او یحیی بن محمد بن صاعد روایت دارد. (اللباب).

قمیز.

[] (اِ) قسمی ماست معمول نزد مغولان : قیدوخان... هرگز شراب و قمیز و نمک نمیخورد. (حبیب السیر).

قمیز.

[قَ] (اِخ) ده بزرگی است از دههای تفلیس و یک نیم روز از آن دور است. (معجم البلدان).

قمیس.

[قِمْ می] (ع اِ) دریا. ج، قمامیس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قمیش.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 24هزارگزی خاور نورآباد و 3 هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری مالاریایی است. سکنهء آن 360 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفه ای تیوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قمیشانه.

[قُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 40هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن و 7هزارگزی شمال راه عمومی فامنین به نوبران. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 201 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قمیش اصلان.

[قَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در یک هزارگزی جنوب دزفول به شوشتر. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قمیش حاجیان.

[قَ] (اِخ) دهی است از بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول ، واقع در 3هزارگزی جنوب دزفول و 3 هزارگزی جنوب باختری راه شوشتر به دزفول. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، کنجد، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قمیشلو.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پایین بخش حومهء شهرستان شهرضا، واقع در 40هزارگزی شمال باختری شهرضا، متصل براه فرعی طالخونچه به قمیشلو. این ده کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 2360 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور، خشکبار، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قمیشة.

[قَ شَ] (ع اِ) طعامی است عرب را از شیر. || دانهء حنظل و مانند آن(1). (اقرب الموارد). و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - منتهی الارب آرد: نوعی از طعام که از شیر و دانهء حنظل و مانند آن تربیت دهند و ظاهراً بین دو معنی خلط شده است.

قمیص.

[قَ] (ع اِ) آنچه بر پوست بدن پوشند. (اقرب الموارد). پیرهن. (منتهی الارب). و جز از پنبه نباشد و آنچه از پشم بود قمیص نیست. (منتهی الارب). و قیل لایکون الا من قطن و اما من الصوف فلا. (اقرب الموارد). و گاهی مؤنث آید. (منتهی الارب). مذکر و مؤنث. (اقرب الموارد). پیراهن. از لاتینی کمیسیا(1) است. لغویین عرب هم گویند قمیص کلمهء اجنبی است. (یادداشت بخط مؤلف). || (ص) ستور که صاحب خود را بجنباند و حرکت دهد. || (اِ) پوستی که بچه در وی باشد در رحم. || غلاف دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، قُمُص و اَقمِصَه و قُمصان. (اقرب الموارد).
(1) - Camisia.

قمیط.

[قَ] (ع ص) حول قمیط. سال تمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمیطرة.

[قُ مَ طَ رَ] (ع اِ مصغر) تصغیر قمطره :
شیرین خط آوری چو شکر در قمیطره.
سوزنی.
رجوع به قمطره شود.

قمیع.

[قَ] (ع اِ) سر کوهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تندی که بالای مهرهء پشت است. (منتهی الارب).

قمیعة.

[قَ عَ] (ع اِ) تندی میان دو گوش ستور. || طرف دم و آن از اسب جای انقطاع بن دم است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمیک بزرگ.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین، واقع در 60هزارگزی شمال غرب بوئین و 9 هزارگزی راه عمومی. این ده دارای 3 رشته قنات است و محصول آن غلات، چغندر، باغات. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 668 تن است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قمیک کوچک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین، واقع در 46هزارگزی شمال غربی بوئین و 12هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر قند، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قمی کلا.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در 11000گزی جنوب بابل، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی است، سکنهء آن 600 تن است. آب آن از رودخانهء کلارود و محصول آن برنج، پنبه، نیشکر، غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قمیلة.

[قُ مَ لَ] (ع اِمصغر) مصغر قمله بمعنی شپشه. رشک. شپش خرد. رجوع به قمل و قمله شود. || به لغت اهل شام دوقس است و حشیشة البراغیث را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قمیم.

[قَ] (ع اِ) ترهء خشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمین.

[قَ] (عِ ص) شتاب تیزرو. (منتهی الارب). سریع. (اقرب الموارد). || حجی. حری. جدیر. خلیق. ازدر. درخور. قابل. سزاوار و لایق. || (اِ) گلخن حمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قمینات.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قمینة بمعنی سزاوار. (اقرب الموارد). رجوع به قمینه و قمین شود.

قمینة.

[قَ نَ] (ع ص) مؤنث قمین بمعنی سزاوار. (اقرب الموارد). ج، قمینات و قمائن. (اقرب الموارد). و رجوع به انجم فروزان عباس فیض شود.

قن.

[قِن ن] (ع ص، اِ) بنده ای که خرید و فروش آن روا نباشد. (از تعریفات). بنده ای که از پدر و مادر بنده زاده باشد. || خانه زاد. واحد و تثنیة و جمع و مذکر و مؤنث در آن یک است و گویند به اَقنان و اَقِنَّه جمع بسته میشود یا «قِنّ»، خالص در عبودیت و بَیّن القنونة یا آنکه نزد تو متولد شد و نتواند خود را از تو وارهاند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قن.

[قَن ن] (ع مص) طلب کردن اخبار برفتن در پی آن. || به نگاه جستن گم شده را. || به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قن.

[قُن ن] (ع اِ) کوه خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || آستین. (منتهی الارب). آستین پیراهن. (اقرب الموارد) (دهار).

قن.

[قُن ن] (اِخ) بزعم سمعانی نام دهی است و گروهی از محدثان بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

قن.

[قِن ن] (اِخ) دهی است در دیار فزاره. ابومحمد اعرابی این کلمه را به ضم قاف روایت کند. (از معجم البلدان).

قنا.

[قَ] (ع اِ) جِ قناة. (معجم البلدان). رجوع به قناة شود. || بلندی است در بینی در سوی بالای آن بین قصبة مارن و عیب نبود. و این در مورد اسب و پرنده و آدمی اطلاق گردد. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب). و آن در اسب عیب است و در باز و قوش حسن است. (اقرب الموارد).

قنا.

[قَ] (اِ) چوب طباشیر یا درختی است که صمغ آن اشق است. (تذکرهء انطاکی) نوعی از اندروطالیس است و نزد بعضی رطبهء یابسه و به لغت مصری اسم اشق است و به لغت مغربی کاکنج است. (فهرست مخزن الادویة). خیزران. تباشیر قلمی. (واژه نامهء گیاهی).

قنا.

[قَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (از معجم البلدان).

قنا.

[قَ] (اِخ) آبی است از بنی قشیر بقول ابوزیاد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قنا.

[قَ] (اِخ) کوهی است در مشرق حاجر. (از معجم البلدان).

قنا.

[قَ] (اِخ) کوهی است از بنی مره از فزارة. مسلمة بن هذیله و سیبویه دربارهء آن اشعاری دارند. (معجم البلدان).

قنا.

[قِ] (اِخ)(1) شهری است در مصر بساحل شرقی نیل. (دمشقی) (ابن جبیر). شهری است لطیف به صعید بین آن و قوص یک روز فاصله است. (معجم البلدان). و رجوع به الفهرست ابن الندیم شود.
(1) - Kena.

قنا.

[قِنْ نا] (اِخ) همدانی گوید ناحیه ای است از شهرزور. (از معجم البلدان).

قنا.

[قُنْ نا] (اِخ) دیر قنی از نواحی نهروان است بنزدیک صافیه. گروهی از بزرگان کتاب به این ده منسوب و به قنایی معروفند. (از معجم البلدان).

قناء .

[قَ] (ع اِ) خوشه. ج، اقناء. || جانب دیوار که سایه بر وی رجوع کند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قناء .

[قِ] (ع اِ) خوشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). ج، اقناء. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

قناء .

[قَنْ نا] (ع ص) نیزه گر و صاحب آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صاحب القناة ای الرمح. (اقرب الموارد). || کاریزکن. (مهذب الاسماء) (دهار) : و قناء آن را بر آن داشت؛ مالی بسیار بر آن خرج کرد. (تاریخ قم ص42).

قناء .

[قُ] (اِخ) نام آبی است و بعضی از شاعران عرب در آن باره اشعاری دارند. رجوع به معجم البلدان شود.

قناءالارض.

[قَنْ نا ئُلْ اَ] (ع اِ مرکب)هدهد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَنّاء شود.

قنائی.

[قَنْ نا] (حامص) قنات کنی. مقنی گری. رجوع به قنات شود.

قنائی.

[قُنْ نا ئی ی] (ص نسبی) نسبت است به قنا و آن دیری است. (معجم البلدان). رجوع به قُنّا شود.

قنائی.

[قُنْ نا] (اِخ) احمدبن عبادبن شعیب، ملقب به شهاب الدین و معروف به قناوی یا قنائی از نویسندگان است. او راست: الکافی فی علم العروض و القوافی. این کتاب یکبار در ضمن مجموعهء مهمات المتون و بار دیگر با کتاب الارشاد الشافی علی متن الکافی محمد دمنهوری بچاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1528).

قنائی.

[قُنْ نا] (اِخ) احمدبن محمد کرام حنفی ازهری از دانشمندان و نویسندگان است. او راست: سواطع الانوار فی خلاصة ما جاء فی هجرتی الصحابة الی ارض الحبش و ما یتعلق به اهلها من الاَیات و الاحادیث و الاَثار. این کتاب در بولاق بسال 1321 ه . ق. در 321 صفحه چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1527 و 1528).

قناب.

[قُ] (ع اِ) برگ گرد در سر کشت چون ببار آوردن شروع کند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِناب شود.

قناب.

[قِ] (ع اِ) چنگال شیر. || زه کمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || برگ گرد در سر کشت چون ببار آوردن شروع کند. (منتهی الارب) (آنندراج). الورق المستدیر فی رؤوس الزرع اول مایثمر. (اقرب الموارد). و به این معنی بضم قاف نیز آمده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

قنابر.

[قَ بِ] (ع اِ) جِ قنبره. (فهرست مخزن الادویه). چکاوک ها. رجوع به قنبره و قبره شود.

قنابری.

[قُ بَ را] (ع اِ) سبزی غملول. (اقرب الموارد). نوعی از تره. (منتهی الارب). اسم عربی غملول است که به فارسی برغست نامند. (فهرست مخزن الادویة) (مهذب الاسماء). تملول. (یادداشت مؤلف). کملول. (یادداشت مؤلف). بچند. بژند. سبزج. قُنّابَری یا کُنابِری و آن را به عربی غملول و نملول و قملول و فوهق و شجرة البهق و به یونانی قیفهیمالون و برومی قبار و مبدوس و بخراسانی برغشت و به فارسی بزند و بخند و به شیرازی سبزه و سوده و به اصفهانی موجه نامند. ماهیت آن: نباتی است که در اول ربیع میروید و تا آخر آن میماند و بغدادی گفته از بقول صحرائی است و برگ آن کوچکتر از برگ کاسنی صحرایی و با اندک حدت و تلخی و گل آن سفید باریک و تخم آن اغبر رقیق، و صاحب تحفه نوشته برگ آن شبیه به اسفناج با اندک تندی و تلخی است، و بقدر شبری و ساق آن باریک و گل آن سفیدریزه و تخم آن در غلافی بقدر نخود و در هر غلاف چهار عدد بسیار شبیه بخردل و بهترین آن تازهء آن است که در شاخه های آن اندک سرخی باشد طبیعت آن گرم در اول و خشک در آخر آن و بعضی در دوم خشک گفته اند. افعال و خواص آن لطیف وجالی و مقطع و از ادویهء نافعه است جهت محرورین و مبرودین هر دو اعضاء الصدر والغذاء و النقض منقی سینه و ریه از کیموسات غلیظه و مفتح سدهء کبد و طحال و مدر بول و حیض و شیر و عرق و آشامیدن آب آن اطلاق طبیعت و رفع یرقان و مغص و اخراج کیموسات غلیظه مینماید و ضماد آن جهت بواسیر و مغص و تحلیل صلابات رحم نافع الزینه جهت کلف و وضح و بهق بهترین دوای است ضماداً و شرباً و گفته اند خوردن آن به اندک زمانی و قلیل الایامی وضح را زایل میگرداند و به دستور تدهین آن جهت امراض مذکوره و زخم پستان و ضماد آن جهت نهش جمیع هوام سمی مؤثر و مضار آن اینکه مولد سوداست خصوصاً نمک پرودهء آن، مصلح آن طبخ و بریان نمودن آن است و روغن ها مانند بادام و کنجد و غیر آن و گفته اند مصلح آن هلیلهء کابلی است و شکر. (مخزن الادویة). و رجوع به تحفه حکیم مؤمن و تذکرهء انطاکی شود.

قنابس اغریا.

[] (معرب، اِ) قنب بری است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قنابوس شود.

قنابع.

[قَ بِ] (ع اِ) جِ قُنبَع. (آنندراج). رجوع به قنبع شود.

قنابل.

[قَ بِ] (ع اِ) جِ قَنبَل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنبل شود. || جِ قَنبَلة. رجوع به قنبل و قنبلة شود. || جِ قُنبُلَة. (اقرب الموارد). رجوع به قنبلة شود.

قنابل.

[قُ بِ] (ع ص) مرد درشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِخ) خری است. (منتهی الارب). اسم حمار. (اقرب الموارد).

قنابوس.

[] (معرب، اِ) شاه دانه است. (فهرست مخزن الادویة).

قنابة.

[قُنْ نا بَ] (ع اِ) برگ کشت یا برگ که در آن خوشه فراهم آید. (منتهی الارب).

قنابة.

[قُ بَ] (اِخ) کوشکی است در مدینه از احیحة بن جلاح. (از معجم البلدان).

قنات.

[قَ] (ع اِ) چوب نیزه. رجوع به قناة شود. || کاریز. (مهذب الاسماء). کهریز. کاهریز. ج، قنوات :
وای بومسلم که مر سفاح را
او برون آورد زان ویران قنات.ناصرخسرو.
|| استخوان مهرهء پشت. (غیاث اللغات از شرح نصاب و منتخب).

قنات.

[قَ] (ترکی، اِ) پردهء کرباس که قایم مقام دیوار باشد.

قنات.

[قُنْ نا] (ع اِ) جِ قُنَّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنة شود.

قنات.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاخ بخش مرکزی شهرستان شیراز، واقع در 70 هزارگزی جنوب شیراز و 22هزارگزی راه فرعی سیاخ به شیراز. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم، واقع در 38هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 15 هزارگزی راه فرعی بم به خاش. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 65هزارگزی جنوب خوسف و سر راه مالرو عمومی بصیران. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 19 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قنات احمد.

[قَ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 12هزارگزی باختر ساردوئیه. سر راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 103 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات البشر.

[قَ تُلْ بَ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرنبان بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 45هزارگزی شمال خاوری زرند و 6هزارگزی خاور راه مالرو راور به زرند، سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات النوج.

[قَ تُنْ نو] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد، واقع در 7هزارگزی باختر شهربابک. کنار راه فرعی شهربابک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 1233 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قنات باغ.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراشبند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، واقع در 83هزارگزی شمال باختری فیروزآباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 335 تن است. آب آن از چاه و چشمه و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و باغداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات باقربیگ.

[قَ بِ] (اِخ) (طالب کندی) دهی است از دهستان چایپاره بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، واقع در 3500گزی باختر قره ضیاءالدین. در مسیر باختری شوسهء خوی به ماکو. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 82 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قنات برهان.

[قَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حشون بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 34هزارگزی باختر بافت و 4هزارگزی شمال راه فرعی بافت به سیرجان. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات بید.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 6هزارگزی باختر ساردوئیه و 3 هزارگزی باختر راه مالرو ساردوئیه به بافت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 203 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات بید.

[قَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری ساردوئیه و 4 هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 58 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات پایین.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو، واقع در 42هزارگزی جنوب پلدشت در مسیر راه ارابه رو پتی سی دلیک. موقع آن دامنه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 260 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، پنبه، و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. از راه نازیک میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قنات تاج محمد.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 69هزارگزی باختر خاش. کنار راه فرعی خاش به نرماشیر. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات توت.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان قهستان بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 34هزارگزی خاور سعیدآباد، سر راه مالرو اسدآباد به سعادت آباد. موقع آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات حاجی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهرستان زاهدان، واقع در 4هزارگزی باختر خاش کنار شوسهء خاش به ایرانشهر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات حسن.

[قَ حَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 65هزارگزی باختر خاش کنار راه فرعی خاش به نرماشیر. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات خداداد.

[قَ خُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 2هزارگزی جنوب ساردوئیه متصل به ساردوئیه. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات دره.

[قَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 12هزارگزی باختر ساردوئیه. سر راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان پارچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات راور.

[قَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 84هزارگزی کهنوج و 3 هزارگزی خاور راه فرعی کهنوج به میناب، سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات رودین.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 62هزارگزی شمال باختری خاش و 25هزارگزی باختر شوسهء زاهدان به خاش. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات زنگل.

[قَ زَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 10هزارگزی باختر ساردوئیه وهزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان پارچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات سامان.

[قَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 1 هزارگزی باختر ساردوئیه. سر راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 43 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء مجد هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات سبز.

[قَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 53هزارگزی جنوب خاوری بافت سر راه مالرو بزنجان به اسفندقه. سکنهء آن 21 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات سبزواری.

[قَ سَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 13هزارگزی خاور صالح آباد و در جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 30 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنات سفید.

[قَ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم، واقع در 4 هزارگزی شمال راین و 3هزارگزی باختر راه فرعی راین به نی بید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات سیاه.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 4هزارگزی باختر مسکون و 2هزارگزی راه شوسهء بم به سبزوارن. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات سیر.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان نگاربخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری مشیز. سرراه مالرو قربت العرب به ترشاب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

قنات سیر.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم، واقع در 76هزارگزی جنوب خاوری راین و 2هزارگزی شوسهء جیرفت به بم. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات شیب ده.

[قَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 84هزارگزی شمال کرمان و 20هزارگزی باختر راه مالرو شاهزاده محمد به کرمان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات علیخان.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 13هزارگزی خاور صالح آباد و در جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 30 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنات غستان.

[قَ غِ] (اِخ) دهی است از بخش ماهان شهرستان کرمان، واقع در 5 هزارگزی باختر ماهان، سر راه ماهان به جوپار. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 1800 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی با نقشه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات فرخ.

[قَ فَرْ رُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 4هزارگزی جنوب راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات فولاد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 68هزارگزی باختر خاش و یک هزارگزی راه فرعی خاش به نرماشیر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات فیروز.

[قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوهربخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 28هزارگزی شمال باختری بافت، سر راه مالرو گلناآباد به فتح آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات قاضی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 48هزارگزی شمال کرمان سرراه مالرو درختنگان به راور. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات قاضی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده سرد بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 88هزارگزی جنوب بافت. سر راه فرعی بافت به دولت آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است، سکنهء آن 60 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. مزرعه گورفر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات کلانتر.

[قَ کَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 7هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 4هزارگزی جنوب راه فرعی سبزواران به عنبرآباد. سکنهء آن 18 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات کمان.

[قَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 9هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به دارزین، سکنهء آن 18 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات کوثر.

[قَ کَ ثَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شمیران شهرستان تهران سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنات کیفته.

[قَ تِ تِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قنات محمدشاه.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در یک هزارگزی ساردوئیه و یک هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به جیرفت، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات محمدی.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارزوئیه بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 118هزارگزی جنوب بافت، سر راه فرعی دولت آباد به دشت بر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 109 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات خرما، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزرعهء توکل آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات ملک.

[قَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در 11هزارگزی شمال باختری سوریان و 49هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 175 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات، حبوبات و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات ملک.

[قَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرمشک بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 37هزارگزی شمال باختری ساردوئیه و 11هزارگزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین آن از طایفهء سلیمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات مهراب.

[قَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 68هزارگزی باختر خاش. کنار راه فرعی خاش به نرماشیر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. ساکنین از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات میرزاجلیل کندی.

[قَ جَ کَ](اِخ) دهی است از دهستان چایپاره بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، واقع در 5 هزارگزی خاور شوسهء ضیاءالدین و 500 گزی خاور شوسهء قره ضیاءالدین به خوی و در جلگه و دارای هوای معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 314 تن است. آب آن از آق چای و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قنات میری.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 15هزارگزی شمال باختری ساردوئیه و 6هزارگزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 67 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان پارچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات نو.

[قَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان قنقری پائین (سفلا) بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در 2 هزارگزی باختر سوریان و 5هزارگزی خاور شوسهء اصفهان به شیراز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 431 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات نو.

[قَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، واقع در 7هزارگزی جنوب خاوری سوریان، و 67هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 56 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور و گردو و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات نو.

[قَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا ، واقع در 7هزارگزی جنوب باختری فسا و 4هزارگزی باختر شوسهء جهرم به فسا. سکنهء آن 39 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنات نو.

[قَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 34هزارگزی جنوب خاور سبزواران و 6هزارگزی راه دوساری به کهنوج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 252 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنات نو.

[قَ نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 44هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و یک هزارگزی جنوب راه مالرو سنگ سفید به کزساله. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قناتة.

[قَ تَ] (ع اِمص) کم خوراکی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنات هالک.

[قَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 44هزارگزی شمال کرمان و 5هزارگزی شمال راه شهداد به کرمان. سکنهء آن 14 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قناح.

[قُ] (ع اِ) چوب که پشت در اندازند. مترسة الباب. (از اقرب الموارد).

قناح.

[قُ] (ع اِ) چوب که پشت در اندازند. مترسة الباب. (از اقرب الموارد).

قناخر.

[قُ خِ] (ع ص) قِنَّخْر. بزرگ و کلان جثه. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به قِنَّخر شود.

قناد.

[قَنْ نا] (از ع، ص، اِ) قندساز و حلوایی. (آنندراج). قندریز. شیرینی ساز. (یادداشت مؤلف). شیرینی فروش. شیرینی پز. شکرریز.
- قنادخانه؛ جائی که قندسازان در آنجا قند سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

قناد.

[قَ] (اِخ) موضعی است در مشرق واسط. (منتهی الارب). و نصر گوید: آن نزدیک حوز است. (معجم البلدان).

قناد.

[قَنْ نا] (اِخ) ابواسامة جد عمروبن حمادبن طلحة از راویان است. (از لباب الانساب).

قناد بصری.

[قَنْ نا دِ بَ] (اِخ) حبیب از راویان است که از مردم شهر خود روایت کند و از ایوب سنجتیانی روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنادر.

[قَ دِ] (اِخ) محله ای است به اصفهان. گروهی از محدثان از آنجا برخاسته اند. (از لباب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قنادری.

[قَ دِ] (ص نسبی) نسبت است به قنادر. (از لباب الانساب). رجوع به قنادر شود.

قنادری.

[قَ دِ] (اِخ) محمد بن علی بن یحیی اصفهانی، مکنی به ابوالحسین. از محدثان است. وی از محمد بن علی بن مخلدبن فرقد فرقدی روایت کند از او ابن مردویه روایت دارد. (از لباب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قناد کوفی.

[قَنْ نا دِ] (اِخ) طلحة بن عمرو، مکنی به ابوحماد. از راویان است. وی از شعبی و عکرمة و ابن جبیر روایت کند و از او وکیلی روایت دارد. (لباب الانساب).

قنادل.

[قُ دِ] (ع ص) ستور بزرگ سر و دراز یا درازسر. (اقرب الموارد). رجوع به قَنَدل شود.

قنادی.

[قَنْ نا] (حامص) شیرینی پزی. || (اِ) قنادخانه. جای قندسازی. شیرینی فروشی. دکان شیرینی پز. رجوع به قناد شود.

قنادید.

[قَ] (ع اِ) جِ قِندید. (اقرب الموارد). روش و راه. (منتهی الارب) (آنندراج). جاء بالامر علی قنادیده؛ ای وجهه. (اقرب الموارد).

قنادیل.

[قَ] (ع اِ) جِ قندیل. (آنندراج). رجوع به قندیل شود.
- قنادیل چرخ؛ کنایه از ستارگان باشد. (برهان) (آنندراج).

قناذع.

[قَ ذِ] (ع اِ) جِ قُنذُعَه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به معنی موی گرداگرد سر. (آنندراج). رجوع به قنذعة شود. || بلاها. || سخن زشت و فحش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

قنار.

[قِنْ نا] (اِ) قناره. (المعرب جوالیقی ص 269). رجوع به قناره شود.

قنار.

[قُ] (اِ) چوبی یا آهنی طویل که قصابان گوسپند سلخ کرده بدان آویزند و قطعه قطعه کرده فروشند. (آنندراج) (غیاث اللغات بنقل از مصطلحات). رجوع به قَنارَة شود.

قنارز.

[قَ رِ] (اِخ) دهی است بر دروازهء نیشابور. (از لباب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قنارزی.

[قَ رِ زی ی] (ص نسبی) نسبت است به قنارز. (از لباب الانساب). رجوع به قنارز شود.

قنارزی.

[قَ رِ] (اِخ) عقیل بن عمر بن اسحاق مکنی به ابوحاتم. از محدثان است. وی از احمدبن حفص سلمی و جز او روایت شنید و از او ابومحمد جعفربن محمد بن اسماعیل سکری و غیره روایت دارند. او بسال 318 ق. درگذشت. (از لباب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قناره.

[قَ رَ / رِ] (اِ) چنگک. گوشت آویز. (زمخشری)(1). چوبی یا آهنی دراز که قصابان در دیوار مضبوط کنند مثل چوب سردر و میخ های بسیار در آن زنند و مذبوح را بعد تسلیخ به آن میخ ها آویزند و قطعه قطعه کرده فروشند. (آنندراج) :
یک مسلخ است عالمی از دست و خنجرش
هر نیش خار لخت دلی را قناره است.
رفیع واعظ (از آنندراج).
رجوع به قُنار شود.
(1) - جوالیقی در المعرب (ص269) این کلمه را بکسر قاف و تشدید نون ضبط کرده و معرب داند نه عربی، و ظاهراً معرب کناره است.

قناری.

[قَ] (اِ) طایری است زردرنگ خرد و خوب صورت و این معرب کانیری است که لفظ انگریزی باشد. (آنندراج). پرنده ای است از راستهء سبکبالان و از دستهء گنجشکان که به قد و اندازهء یک گنجشک معمولی است. پرنده ای است زیبا و خواننده، زردرنگ گاهی مخلوط با پرهای قهوه ای و سیاه. اصل این پرنده از جزایر قناری است (وجه تسمیه) و از آنجا به سایر نقاط من جمله ایران آورده شده است، امروز این پرنده در ایران بطور نسبتاً فراوان تربیت و نگهداری میشود. خواندنش بسیار دل انگیز و مطبوع است و بعد از بلبل خوش سخن ترین پرندگان محسوب میشود. تربیت و نگاهداری و صدور قناری امروز یکی از مشاغل عمدهء اهالی آلمان خصوصاً ولایات هارتس و تیرول میباشد و هر سال بالغ بر صدهزار قناری به انگلستان صادر می کند. جنس نر این پرنده خواننده است و جنس مادهء آن فقط برای جوجه کشی مورد استفاده قرار میگیرد. مادهء این حیوان هر دفعه پنج تخم میگذارد و مدت سیزده روز روی تخم میخوابد تا جوجه ها خارج شوند، ممکن است تا مدت بیست سال در قفس بماند و بخواند ولی اگر برای جفت گیری بکار رود بیش از چهار سال خوانندگی ندارد. قناری های وحشی از دانهء نباتات و سبزیها و میوه ها مخصوصاً انجیر تغذیه مینمایند ولی در غذاهای قناریهای تربیت شده باید علاوه بر دانهء نباتات (ارزن، تخم شاهدانه) زردهء تخم مرغ را نیز اضافه کنند. چغک زرد، بلبل زرد، گنجشک زرد.

قناری.

[قَ] (اِخ)(1) خالدات. مجمع الجزایر اسپانی در اقیانوس اطلس و به شمال غربی صحرا که 7273 کیلومتر مربع وسعت و 944400 تن سکنه دارد. عمدهء جزائر این مجمع الجزائر عبارتند از: قناری بزرگ(2)، تنه ریف(3)، فورته وانتورا(4)، لانزاروت(5)، گومرا(6)،پالما(7)، و هیرو (جزیرهء آهن)(8)، منطقهء مطبوع و خوش منظری است که آن را جزایر غنی و ثروتمند گویند. محصول آنجا شراب و زراعت درختان میوه است و دو ولایت را تشکیل می دهد که حاکم نشین آنها عبارتند از لاس پالماس(9)، و سانتاکروز(10)، تنه ریف. این جزایر در سال 1402 م. کشف گردید. (از لاروس کوچک). رجوع به خالدات و کاناری شود.
(1) - Canarie(iles).
(2) - Grande - Canarie.
(3) - Tenerife.
(4) - Fuerteventura.
(5) - Lanzarote.
(6) - Gomera.
(7) - Palma.
(8) - Hierro(ile de fer).
(9) - Las Palmas.
(10) - Santa Cruz.

قناری.

[قَنْ نا] (اِخ) عبدالرحیم بن احمد. از محدثان است. (منتهی الارب).

قناریه.

[] (اِ) اسم حرشف بستانی است و آن کنگر است. (فهرست مخزن الادویة).

قناز.

[قَنْ نا] (ع ص) شکاری. (منتهی الارب) (آنندراج). شکارچی. قانص. (اقرب الموارد). رجوع به قناص شود.

قنازع.

[قَ زِ] (ع اِ) جِ قُنزُعَة. رجوع به قنزعة شود. || بلاها. || بقایای گیاه نصی و کوهان شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سخنان زشت و ناهنجار. || مردم خرد و کوچک. (اقرب الموارد).

قناس.

[قِ] (ص) در تداول عامه کجی زمین را گویند.
- هیکل قناس؛ در تداول، هیکل ناموزون و نامتناسب.

قناسل.

[قَ سِ] (معرب، اِ) جِ قونسول. رجوع به کنسول و قنسل و قونسول شود.

قناص.

[قَنْ نا] (ع ص) شکارچی. صیاد. (منتهی الارب) (آنندراج). نخجیرگیر. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب). قنیص. (مهذب الاسماء): الدهر قناص و ماالانسان الا قنبرة. رجوع به قناز شود.

قناص.

[قُنْ نا] (ع ص، اِ) جِ قانص. صیادان و شکارچیان. (اقرب الموارد). رجوع به قانص شود.

قناصر.

[قُ صِ] (عِ ص) درشت و سخت. (منتهی الارب). شدید. (اقرب الموارد).

قناصرین.

[قُ صِ] (اِخ) موضعی است به شام. (منتهی الارب).

قناطر.

[قَ طِ] (ع اِ) جِ قنطرة. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قنطرة شود.

قناطر.

[قَ طِ] (اِخ) موضعی است یا محله ای است به اصفهان. (منتهی الارب). محله یا دهی است به اصفهان. (معجم البلدان).

قناطر.

[قَ طِ] (اِخ) موضعی است نزدیک کوفه. (از منتهی الارب). و آن را قناطر بنی دارا خوانند. (از معجم البلدان). رجوع به قناطر حذیفه شود.

قناطر.

[قَ طِ] (اِخ) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). و آن را قناطر الاندلس گویند. (از معجم البلدان).

قناطر.

[قَ طِ] (اِخ) موضعی است به سواد بغداد بناکردهء نعمان بن منذر. (منتهی الارب).

قناطر حذیفة.

[قَ طِ حُ ذَ فَ] (اِخ) جایی است در سواد بغداد منسوب به حذیفه یمانی صحابی زیرا که در آن فرود آمد و بمرمت و تعمیر آن همت گماشت. و گویند در ناحیهء دینور است. (از معجم البلدان).

قناطری.

[قَ طِ] (ص نسبی) نسبت است به قناطر و آن موضع یا محله ای است به اصفهان. || نسبت است به قناطر و آن شهری است به اندلس. (منتهی الارب). رجوع به قناطر شود.

قناطری.

[قَ طِ] (اِخ) احمدبن سعیدبن علی. از راویان است و منسوب است به قناطر یکی از شهرهای اندلس. (منتهی الارب).

قناطری.

[قَ طِ] (اِخ) احمدبن عبدالله. رجوع به احمدبن عبدالله بن اسحاق شود.

قناطری.

[قَ طِ] (اِخ) حسن عبدالوهاب مکنی به ابوعلی از شاعران است. دیوان شعری دارد که بسال 1912 م. در مصر چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1529).

قناطة.

[قَ طَ] (ع مص) نومید شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قنوط و قَنَط شود.

قناطیر.

[قَ] (ع اِ) جِ قنطار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنطار شود.
- قناطیر مقنطرة؛ مبالغه است بمعنی قناطیر کامله چون بدرهء مبدره و الف مؤلفه. (اقرب الموارد).

قناع.

[قِ] (ع اِ) پرده و پوشش که بر بالای مقنعه پوشند. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزی که زن سر خود را بوسیلهء آن پوشد و آن وسیع تر است از مقنع و مقنعه. (اقرب الموارد) :
چو یوسف بر آیم بتخت قناعت
درآویزم از چهره زرین قناعی.خاقانی.
|| طبق از برگ خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). که در آن طعام گذارند. ج، اقناع و اقنعة. (اقرب الموارد). || پردهء دل. || سلاح و ساز. ج، قُنُع. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

قناعت.

[قَ عَ] (ع اِمص) خرسندی. رضا به قسمت. بسنده کردن. بسنده کاری. راضی شدن به اندک چیز. (غیاث اللغات از بهار عجم و منتخب و شکرستان). خرسند گردیدن به قسمت خود و به فارسی با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). آسان قرار گرفتن در مآکل و مشارب و ملابس و غیر آن و راضی شدن بدانچه سد خلل کند از هر جنس که اتفاق افتد. (نفایس الفنون) :
ز عالم به دست آوری گوشه ای
به صبر و قناعت خوری توشه ای.فردوسی.
قناعت توانگر کند مرد را
خبرکن حریص جهان گرد را.سعدی.
درویش را که ملک قناعت مسلم است
درویش نام دارد و سلطان عالم است.
ناصر بخاری.
ز پیر جهان دیده کردم سؤالی
که بهر معیشت ز مال و بضاعت
چه سرمایه سازم که سودم دهد گفت
اگر میتوانی قناعت قناعت.سلمان ساوجی.
در قناعت که ترا دسترس است
گر همه عزت نفس است بس است.جامی.
بچندین شوق استغنای همت بین کزان عارض
قناعت میکند آیینهء چشمم به تمثالی.
طالب آملی (از آنندراج).
آرزوی بوسه شسته ست از دلم پیغام تلخ
زان قناعت کرده ام از بوسه با دشنام تلخ.
صائب (از آنندراج).
- قناعت پیشه؛ کسی که قناعت را پیشه و شغل خود قرار دهد. قانع. خرسند. بس کننده به آنچه میسر شود او را :
تیزخشمی، زودخوشنودی، قناعت پیشه ای
داروی هر دردمندی چار هر بیچاره ای.
سوزنی.
- قناعت کار؛ قانع. بسنده : و او جوانی عاقل و پارسا و قناعت کار بوده است. (تاریخ قم ص 229).
- قناعت کردن؛ قانع شدن. بسنده کردن. ساختن :
به پیغامی قناعت کرد از آن ماه
به بادی دل نهاد از خاک آن راه.نظامی.
قناعت میکنم با درد چون درمان نمی یابم
تحمل میکنم با زخم چون مرهم نمی بینم.
سعدی.
رجوع به قناعة شود.

قناعس.

[قُ عِ] (ع ص) مرد شگرف بزرگ خلقت کلان جثه. ج، قَناعِس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قناعس.

[قَ عِ] (ع ص، اِ) جِ قُناعِس بمعنی مرد شگرف بزرگ خلقت کلان جثه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قناعة.

[قَ عَ] (ع مص) خرسند شدن و بسندکاری بدانچه بهره باشد. و من دعائهم: نسئل الله القناعة و اعوذ به من القنوع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قَنَعَ قناعة و قَنعاً و قُنعاناً، رضی القسم و در این لغت دیگری نیز هست و آن این است: قَنَعَ قُنوعاً. و این نادر است. (از اقرب الموارد). رجوع به قناعت شود.

قناعیس.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قِنعاس بمعنی شتر بزرگ و شگرف و مرد قوی و توانا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قنعاس شود.

قناف.

[قِ] (ع ص) مرد بزرگ بینی کلان ریش درازقامت درشت. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب). رجوع به قُناف شود.

قناف.

[قُ] (ع ص) مرد بزرگ بینی کلان ریش درازقامت درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). الکبیر الانف و قیل العظیم الرأس واللحیة و قیل الطویل الغلیظ. (اقرب الموارد). || سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قِناف شود.

قنافذ.

[قَ فِ] (ع اِ) کوه های خرد است یا ریگ توده ها یا پشته های تنک است بر راه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جِ قنفذ بمعنی خارپشت. (آنندراج).

قنافذ.

[قَ فِ] (اِخ) موضعی است. شاعری در این باره شعری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قنافر.

[فُ فِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (اقرب الموارد). رجوع به قِنْفیر شود.

قنافش.

[قُ فِ] (ع ص) مرد کلان و درشت ریش که پوست بینی او رفته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنافی.

[قُ] (ع ص) سر نرهء کلان. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنافیة.

[قُ نی یَ] (اِخ) آبی است نزدیک قادسیه. (از معجم البلدان).

قناقن.

[قُ قِ] (ع ص، اِ) مهندس آب. (اقرب الموارد). آب شناس در کاریز کندن و در صحرا. (منتهی الارب). کسی که میزان آب را در عمق زمین می شناسد و برای بیرون آوردن آب به کندن زمین میپردازد. اصمعی گوید این کلمه فارسی معرب است و ابوحاتم گوید مشتق از بکن فعل امر از «کندن» فارسی است. (المعرب ص 261). ج، قَناقِن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِنقِن شود. || انه لقناقن؛ به کسی گویند که چیزی بر او پنهان نباشد. (از اقرب الموارد).

قناقن.

[قَ قِ] (ع ص، اِ) جِ قُناقِن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُناقِن کلمه شود.

قناقینوس.

[] (معرب، اِ) کافوریه است. (فهرست مخزن الادویة).

قنامس.

[] (معرب، اِ) و قنامیس و قنانامیس و قینیس. به یونانی شهدانج است. (فهرست مخزن الادویة).

قنامیس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قنامس شود.

قنان.

[قُ] (ع اِ) بوی بغل. (منتهی الارب). گند بغل. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || آستین پیراهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنان.

[قِ] (ع اِ) جِ قُنَّه. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قنة شود.

قنان.

[قَ] (اِخ) نام پادشاهی است از پادشاهان روم؛ کان أخذ کل سفینة غصباً او هو هددبن بدد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنان.

[قَ] (اِخ) کوهی است و در آن آبی است و گویند کوهی است در بالاترین قسمت نجد. (معجم البلدان). کوهی است. (منتهی الارب).

قنان.

[قَ] (اِخ) نام چاهی است. (معجم البلدان).

قنان.

[قَ] (اِخ) ابن متی کاتب یزیدبن ابی سفیان والی شام و سپس کاتب معاویة بن ابی سفیان و بعد از او کاتب یزیدبن معاویه بود و به روزگار خلافت یزید بمرد. (ابن الندیم).

قنانامیس.

[] (معرب، اِ) قنامس. قنامیس. شهدانه. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قنامس شود.

قنانة.

[قِ / قُ نَ] (ع اِمص)(1) مملوکیت و بندگی. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد به فتح قاف بمعنی عبودة آمده است.

قنانی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قنان. (معجم البلدان). نسبت است به قنان بن سلمة بن وهب بن عبدالله بن ربیعة بن حرث بن کعب، بطنی از حرث بن کعب از مذحج. (لباب الانساب).

قنانی.

[قَ] (اِخ) استاد فراء است. وی به قنان منسوب است و آن نام چاهی است معروف. (از معجم البلدان). رجوع به قنان شود.

قنانی.

[قَ] (اِخ) حصین بن یزیدبن شدادبن قنان حارثی، ملقب به ذوالغصة صد سال ریاست بنی حرث بن کعب را بعهده داشت. وی صاحب روز مشهوری است در میان اعراب که در آن جنگی میان بنی الحارث و بنی عامر در گرفت و دو طرف بسیار کشته دادند. (لباب الانساب) (المرصع).

قناوی.

[] (اِخ) احمدبن عباد. رجوع به قنائی احمدبن عباد شود.

قناویز.

[قَ] (اِ) قسمی پارچه در دورهء محمد شاه و اوائل ناصرالدین شاه. پارچه ای نخی که زمینهء آن برنگهای مختلف بود و خطوطی از رنگی دیگر بموازات و برنگی جز رنگ زمینهء پارچه با فاصله های بسیار کم بر آن نقش کرده بوده اند.

قناة.

[قَ] (ع اِ) نیزه. ج، قنوات و قُتیّ و قَنَیات. و قَنا. || چوب دستی و یا هر چوب دستی که کج باشد یا راست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || کاریز یا کاریز که بر زمین باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء).

قناة.

[قَ] (اِخ) شهری است در جلعاد در قسمت منسی که نوبح آن را مفتوح ساخت و این همان قنوات جدیده است در حوران و در زمان رومی ها شهری معتبر و دارای اهمیت بوده و بعضی خرابه های عمده و خانه های قدیمه که قفل ها و پنجره های آنها از سنگ میباشد در آنجا دیده میشود. (قاموس کتاب مقدس).

قنایس اغریا.

[] (معرب، اِ) قنب بری است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قنب و قنابس اغریا شود.

قنایة.

[قِنْ نا یَ] (اِخ) نهری است در سواد عراق از نواحی راذانین و در آن دیههای چندی است. (از معجم البلدان).

قنایی.

[قُنْ نا] (اِخ) ابراهیم بن احمدبن علی کاتب مکنی به ابواسحاق. از محدثان است. وی از ولیدبن قاسم روایت شنید. (از لباب الانساب).

قنأ.

[قَنْءْ] (ع مص) آمیختن شیر را به آب. || سیاه کردن ریش را یا خضاب کردن بحنا. || کشتن کسی را یا وادار کردن او را بر کشتن دیگری. || افکندن پوست را در دباغت. (اقرب الموارد).

قنئل.

[قِ ءِ] (ع اِ) گردن پیل. || (ص) زن کوتاه قامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنب.

[قَمْبْ] (ع مص) برآمدن شکوفه از غلاف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنب.

[قُمْبْ] (ع اِ) غلاف نرهء اسب و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). غلاف قضیب فرس. (تاج المصادر بیهقی). غلاف ذکر اسب و استر. (مهذب الاسماء). || تلاق زن. (منتهی الارب) (آنندراج). کناره فرج. (مهذب الاسماء). || بادبان کلان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || زه کمان. (منتهی الارب) (آنندراج). || چنگال شیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنچه از دست آن که چنگالش را بدان داخل کند. (اقرب الموارد).

قنب.

[قِ / قُنْ نَ] (معرب، اِ) کنب. کنف. شهدانه. شهدانق. شهدانج. (ابن بیطار). درخت شاهدانه. (از اقرب الموارد). سه نوع است بری و بستانی و هندی که کنب است. (منتهی الارب) (آنندراج). معرب کنب است و آن رستنیی باشد که آن را بنگ و تخم آن را شاه دانه گویند. (برهان)(1) (ذخیرهء خوارزمشاهی). معرب از کنب فارسی است و برگ او را بنگ و اسرار ورق الخیال و حشیش گویند و پوست ساق او را کنب و تخم او را شاهدانه و شکوفه و غبار زغبی او را چرس نامند برگش مرکب القوی و در سیم سرد و خشک و با حرارت لطیفه و برودت کثیفه و مسکر و بسبب جر و حاره مفرح و مشهی و مبهی بالعرض و بعد از تحلیل جزو حاره و بقای اجزای بارده مخدر و مضعف حواس و جگر و معده و مورث فساد رنگ رخسار و استسقا و بلاده و کسالت و جنون و تکدر روح دماغی و اکثار او قاطع باه و مخفف منی و شیرینیها مقوی فعل او و ترشیها مفسد آن است، بری و بستانی میباشد و بری او را برگ مایل به سفیدی و پوست او باز نمی شود و تخمش شبیه به حب السمینه و قوی تر از بستانی است و قطور عصارهء او کشندهء کرم گوش و سعوط آن منقی دماغ و شستن سر با طبیخ او رافع ابریه و قمل موی سر و ضماد مطبوخ بیخ او رافع اورام حاره و مسکن درد آن و قدر شربتش از یکدرهم تا دو درهم و غیر معتاد را زیاده از آن کشنده است و شاهدانه در اول سیم گرم و خشک و محلل ریاح و مسکن غثیان و مدر بول و قابض طبع و مخفف منی و بودادهء او را ضرر کمتر است و اکثار او باعث قرحه احشا و مصلحش خشخاش و سکنجبین است، و ذرور کنب پوسیده را جهت جراحات مجرب دانسته اند و روغن شاهدانه که بدستور روغن بادام گیرند گرم و خشک و جهت درد اعصاب و صلابت رحم و درد گوش و رفع اورام صلبه نافع و شرب آن قاطع باء است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویة شود.
(1) - از یونانی Cannabis sativa =Kannabis (لاتینی). (عقار 348 ف) (حاشیهء برهان چ معین).

قنب.

[قُمْبْ] (اِخ) ظاهراً تصحیفی از شهر قم است و منسوب بدان قنبی است. مولانا جلال الدین رومی در دیوان شمس گوید :
تو بدان خدای بنگر که صد اعتقاد بخشد
ز چه سنی است مروی، ز چه رافضی است قنبی.
مولوی.
رجوع به دیوان شمس تبریزی شود.

قنب آتش کده فسا.

[قُمْ بِ تَ کَ دِ یِ فَ] (اِخ) نیمفرسخ قریه تنگ کرم است در پیرامون این قنب، خانه ها و ایوانها و کریاسها داشته است که اکنون جز پشته های بر هم ریخته از سنگهای تراشیده و نیم تراش باقی نمانده است و آبی شیرین و گوارا و نزدیک به پنج شش آسیاب گردان دارد و قنب بمعنی چشمهء کوچک است. (فارسنامهء ناصری).

قنب آتشکدهء فیروزآباد.

[قُمْ بِ تَ کَ دِ یِ] (اِخ) از نزدیکی قریهء کلیک برخاسته و در پیرامن آن چندین دست عمارت عالی است، تمام آنها را از سنگ و گچ خالص ساخته اند. (فارسنامهء ناصری).

قنبا.

[] (سریانی، اِ) ام غیلان است. (فهرست مخزن الادویة).

قنباد.

[] (ع اِ) قندباقلی شیح ارمنی است که درمنه ترکی نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قنبار.

[قِمْ] (ع اِ) لیف جوز هندی است و کسی که آن را میتابد تا بوسیلهء آن کشتی ها را به بندد قنباری گویند. (از لباب الانساب).

قنباری.

[قِمْ] (ص نسبی) نسبت است به قنبار. (از لباب الانساب). رجوع به قنبار شود.

قنباری.

[قِمْ] (اِخ) موسی بن عبدالعزیز، مکنی به ابوشعیب. از راویان است. وی از حکم بن ابان روایت کند و از او عبدالرحمان بن بشربن حکم روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنبان.

[قَمْ] (اِخ) قریه ای است از قرای قرطبه در اندلس. (معجم البلدان).

قنبانی.

[قَمْ] (ص نسبی) نسبت به قنبان. (معجم البلدان). رجوع به قنبان شود.

قنبانی.

[قَمْ] (اِخ) محمد بن عبدالبر، مکنی به ابوعبدالله معروف به کشکینانی. از محدثان ثقه بود. رجوع به معجم البلدان شود.

قنب الاسد.

[قُمْ بُلْ اَ سَ] (اِخ) نام ستارگانی چند نزدیک صرفه. (الاَثار الباقیة بیرونی). کوکب صُرفه یا ذنب الاسد را که بر اسطرلابها رسم میشود تازیان گویند بروعاء قضیب اسد است بدانگونه که شکل اسد را تصویر کرده و بدین سبب آن را قنب الاسد یعنی کیسهء نرهء شیر نیز نامیده اند. (حاشیهء التفهیم ابوریحان بیرونی چ همایی ص 104).

قنبذة.

[قُمْ بُ ذَ] (ع ص) زن کوتاه. (مهذب الاسماء). رجوع به قنبضة شود.

قنبر.

[قَمْ بَ] (اِخ) نام ابوالشعثاء مولی بن معمر است و نام قنبر را علی علیه السلام به وی داد :
امیر عاصم و عمار یاسر و مقداد
صهیب و زهره و زید و قتاده و قنبر.
ناصرخسرو.
صد شکر که مداح شه مردانم
ثابت به ثنا و ثانی حسانم
اکنون نه کمینه بندهء فرمانم
دیرینه غلام قنبر و سلمانم.
حسامی واعظ (مجالس النفایس ص 143).
غلام وی اند امّت جدّ او
چو قنبر علی مرتضی را غلام.سوزنی.
- مولای قنبر؛ لقبی است که قصه سرایان و معرکه گیران به علی بن ابیطالب دهند. رجوع به ابوالشعثاء مولی شود.

قنبر.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 43هزارگزی جنوب درمیان و 4 هزارگزی خاور شوسهء بیرجند به درج. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 144 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان افشاریه ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 31هزارگزی باختر کرج و 10هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. آب آن از قنات و رود کردان و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند، انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق قاسم آباد بزرگ ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشافویه بخش ری شهرستان تهران، واقع در 50هزارگزی جنوب باختر شهر ری و 20هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء قم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 308 تن است. آب آن از قنات و فاضل آب کرج و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از دامنهء آرارکوه ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) (امام ضامن) دهی جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری قم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، دیمی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و جاجیم و جوراب بافی است. راه مالرو دارد و ماشین میتوان برد. ساکنین از طایفهء چکینی هستند و تغییر مکان نمیدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 36هزارگزی باختر نورآباد و 30هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بابائی کوشه هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش جویمند حومهء شهرستان گناباد، در 3هزارگزی شمال گناباد سر راه شوسهء عمومی تربت به گناباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 327 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، زعفران، بنشن و شغل اهالی زراعت است و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. در 35هزارگزی شمال خاوری جغتای و یکهزارگزی جنوب جادهء عمومی سبزوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 244 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از نقاب میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 20هزارگزی جنوب باختری اسفراین و یکهزارگزی باختر شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین. موقع جغرافیایی آن دامنه و گرمسیر است. سکنهء آن 87 تن است. آب از قنات و محصول آن غلات، بنشن، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنبرآباد.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری بجنورد و4هزارگزی شمال خاوری مشهد به قوچان. موقع آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 262 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنبرانیة.

[قُمْ بُ نی یَ] (ع ص نسبی)دجاجة قنبرانیة؛ مرغ کاکلی. مرغ کلغی دار. (منتهی الارب).

قنبرباغی.

[قَمْ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، واقع در 7هزارگزی شمال خاوری صفی آباد و 8هزارگزی خاور راه اتومبیل رو صفی آباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 1536 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنبرشاه.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری ضیاءآباد و 12هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 181 تن است. آب آن از رودخانهء خررود و محصول آن غلات و کشمش و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنبرعلی.

[قَمْ بَ عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری قم. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 230 تن است. آب آن از دو رشته قنات و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله و شترداری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء کله کو هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قنبرعلی.

[قَمْ بَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 30هزارگزی شمال باختری الشتر و 2هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاهان. موقع آن دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قنبرکندی.

[قَمْ بَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارسکنار بخش پلدشت شهرستان ماکو، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و 2هزارگزی خاور راه ارابه رو پلدشت به قزل قشلاق. موقع جغرافیایی آن جلگه کنار ارس و گرمسیر است. سکنهء آن 270 تن است. آب آن از ارس و چشمه و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قنبرة.

[قُمْ بُ رَ] (ع اِ) لغتی است در قبره. (منتهی الارب). ابوالملیح. چکاوک. رجوع به قبرة و قبر شود.

قنبرة.

[قُمْ بُ رَ] (ع اِ) پر زاید راست که بر سر ماکیان و جز آن باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به قنبرانیه شود.

قنبره.

[قَمْ بَ رَ] (اِخ) اسماعیل بن محمد قمی. از فقهاء شیعه و کتاب المعرفة از اوست. رجوع به اسماعیل بن محمد بن اسماعیل شود.

قنبری.

[قَمْ بَ] (ص نسبی) نسبت است به قنبر و آن نام مردی است. (از لباب الانساب) (منتهی الارب). || نسبت است به قنبر مولی امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب. (لباب الانساب).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی از ایلات کوه کیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم، واقع در 75هزارگزی جنوب خاوری راین و کنار شوسهء بم به جیرفت. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 60 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی، زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) (مولانا...) از نیشابور بوده، جوهر نظمش مقبول و او در نظم چالاک و عامی بود و ابیاتش خالی از چاشنی نبود. در مدح امیر میرزا این مطلع قصیدهء اوست:
این گهرها بین که در دریای اخضر کرده اند
زین مشاغل آتش خور بین که چون بر کرده اند.
قبرش در همان ولایت است. (مجالس النفایس ص39 و 213).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) ابوعبدالله بن محمد بن روح بن عمران مصری مولی بنی قنبر. حدیث او منکر است. وی در ذی حجهء سال 245 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) جعفربن ابراهیم قاضی مکنی به ابومحمد از راویان است. وی از عبدالله بن جعفربن فارس روایت کند و از او ابوعبدالله محمد بن احمدبن اسماعیل بن رواد زاهد اردبیلی روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) عباس بن احمد. از محدثان است. (منتهی الارب).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) عباس بن حسن بن خشیش مکنی به ابوالفضل. از فرزندان قنبر مولی علی بن ابیطالب و از راویان است. وی از حاجب بن سلیمان منجی روایت کند و از او محمد بن مظفر روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنبری.

[قَمْ بَ] (اِخ) محمد بن علی از فرزندان قنبرمولی علی بن ابیطالب. راوی و شاعری است همدانی که در روزگار المعتمد علی الله میزیست و نویسندگان و وزیران آن دوره را در شعر خود میستود و تا ایام المکتفی زنده بود. صولی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنبری بصری.

[قَمْ بَ ری یِ بَ ] (اِخ)احمدبن بشر. از راویان است. وی از بشربن هلال صداف روایت کند و از او فرزندش بشربن احمد روایت دارد. (منتهی الارب) (از لباب الانساب).

قنبض.

[قُمْ بُ] (ع اِ) مار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) مرد کوتاه بالا. نون در این کلمه زاید است. (منتهی الارب).

قنبضة.

[قُمْ بُ ضَ] (ع ص) زن زشت روی یا زن کوتاه قامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنبع.

[قُمْ بُ] (ع اِ) آوند گندم. (منتهی الارب) (آنندراج). وعاء الحنطة فی السنبل. || غلاف شکوفهء درخت. (اقرب الموارد). || (ص) مرد پست قامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنبع.

[قُمْ بُ] (اِخ) کوهی است به دیار بنی غنی. (منتهی الارب) (آنندراج). در شعر از آن یاد شده است. (از معجم البلدان).

قنبعة.

[قَمْ بَ عَ] (ع مص) در خانه پنهان شدن. || از خشم برآماسیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || شکوفه یا میوهء درخت در غلاف شدن. (اقرب الموارد).

قنبعة.

[قُمْ بُ عَ] (ع ص) مؤنث قنبع. (منتهی الارب). || زن کوتاه بالا. (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) لته پاره ای است دوخته مانند کلاه دراز که کودکان پوشند. || سرافکندنی خُرد زنان را یا جامه ای است شبیه آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || غلاف شکوفهء درخت. (اقرب الموارد). رجوع به قنبع شود.

قنبل.

[قَمْ بَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گلهء اسب از سی تا چهل یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). گله اسب بین پنجاه و بیشتر و گویند بین سی تا چهل. (اقرب الموارد). ج، قنابل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنبل.

[قُمْ بُ] (ع ص) مرد درشت. || کودک سبک روح گرم سر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) درختی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنبل.

[قُمْ بُ] (اِخ) نام جد ابوسعد احمدبن عبدالله بن قنبل مکی است. (از لباب الانساب).

قنبلانی.

[قُمْ بُ نی ی] (ع ص) قِدْر قنبلانی؛ دیگ که طعام گروهی را کفایت کند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنبلة.

[قَمْ بَ لَ] (ع مص) با گروه شدن بعد تنهایی. || آتش زدن به درخت قُنبُل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) قَنْبَل است در همهء معانی آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنبل شود.

قنبلة.

[قُمْ بُ لَ] (ع اِ) دامی است جهت شکار نُهَس که ابوترافش است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قنابل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بمب. گلوله.

قنبلة.

[] (اِخ) نام طایفه ای از زنج (زنگ). (البیان والتبیین ج 3 ص 36،37).

قنبله.

[] (اِخ) شهری است در زنج در تاریخ بیهق آمده: و نواحی که در ربع معمور عالم هست اول ولایت زنج است که آن را زنگبار خوانند و شهر معظم آن را سفالة الزنج و قنبله خوانند. (تاریخ بیهق ص 17).

قنبلی.

[قُمْ بُ] (ص نسبی) نسبت است به قنبل، و آن نام اجدادی است. (لباب الانساب) (انساب سمعانی). رجوع به قنبل شود.

قنبلی.

[قُمْ بُ] (ص) در تداول، مدور. گرد: گرد و قنبلی.

قنبلی.

[قُمْ بُ] (اِخ) احمدبن عبدالله بن قنبل مکنی به ابوسعد. از محدثان است. وی از امام محمد بن ادریس شافعی روایت کند و از او ابوالولیدبن ابوالجارود روایت دارد. (از لباب الانساب).

قنبلیله.

[قَمْ بَ لَ / لِ] (اِ)(1) محرف کنبیل و قنبیل و قنبیله است. رجوع به قنبیل شود.
(1) - Kinbil.

قنبة.

[قَ نُبْ بَ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). از دیههای ذمار به یمن است. (معجم البلدان).

قنبه.

[قَمْ بَ] (اِخ) دهی است در حمص اندلس. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قنبی.

[قَمْ] (ص نسبی) نسبت است به قنبه. (از معجم البلدان). رجوع به قنبه شود.

قنبی.

[قَمْ] (اِخ) احمدبن عصفور. سلفی گوید: وی شاعری اندلسی است و هزلیاتی دارد. (از معجم البلدان).

قنبیر.

[قِمْ] (ع اِ) قُنَیْبِر. گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مردم عراق آن را بقر خوانند. (اقرب الموارد). قنبیل است که به فارسی کنبیل نامند. (فهرست مخزن الادویة). درمنه ترکی. (مهذب الاسماء). رجوع به قنبیر و قنبیل شود.

قنبیرس.

[] (معرب، اِ) لبن حامض است. (فهرست مخزن الادویة).

قنبیره.

[قَمْ رَ] (اِ) دارویی است کرم کش. (یادداشت مؤلف). رجوع به قنبیر و قنبیل شود.

قنبیط.

[قَمْ] (اِ) گویند لغتی است رومی و در عربی شایع، بمعنی کلم رومی و آن رستنیی باشد که در شله پلاو کنند و با ماست هم خورند. (برهان). رجوع به مادهء بعد شود.

قنبیط.

[قُنْ نَ] (ع اِ) سطبر و درشت ترین انواع کلم است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). خایهء کرنب. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بضم اول و تشدید نون و فتح آن و کسر یای موحده به فارسی کلم رومی و کلم گرد نامند مرکب القوی و با رطوبت غلیظه و قوت مفتحه و ملل و مبهی و مدر بول و بالخاصة محلل خمار و مولد سودا و مضعف دماغ و منجر وردی الغذا و مسدد و در سایر افعال مانند کرنب و مصلحش مهرا پختن او روغن بادام و زیتون و ادویهء لطیفه و مائیه او مانع مستی و نطول طبیخ او جهت مفاصل مفید و تخم او مفسد منی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مادهء قبل شود.

قنبیطی.

[قُنْ نَ ] (ص نسبی) نسبت است به قنبیط و فروش آن. گروهی از محدثان به این نام مشهورند. (از لباب الانساب). رجوع به قنبیط شود.

قنبیطی.

[قُنْ نَ] (اِخ) محمد بن حسین بن خالد بغدادی مکنی به ابوالحسن. از محدثان است. وی از ابراهیم بن سعید جوهری و یعقوب دورقی روایت شنید و از او خواهرزادهء وی عیسی بن حامد رخجی و ابوعلی صواف روایت دارند. او مردی ثقه بود و بسال 304 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب) (منتهی الارب).

قنبیل.

[قِمْ] (ع اِ) تخم نباتی است ریگی زرد که سرخی بر او غالب باشد و گویند تخم سرخس است قابض است و قاتل اقسام کرم معده و امعاء و برآورندهء آن و جهت کر و خارش و شیرینه نافع. (منتهی الارب). و در بلاد یمن افتد. (اقرب الموارد). چیزی است شبیه به ریگ مکه زرد مایل به سرخی و گویند شب نما است که در یمن بخاک مخلوط گشته به آن شکل می شود و نزد بعضی تخم نباتی است و جمعی گویند تخم سرخس است. در دوم گرم و خشک و نزد بعضی سرد و خشک و مسهل رطوبات و لزوجات و شرب او در اخراج اقسام کرم معده و امعاء قوی الاثر و مضر امعاء و مصلحش شیح و کتیرا و ذرورا و بغایت مجفف زخمها و رافع جرب و سعفه و قدر شربتش دو درهم و بدلش خشیزک است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
چشم درست بازنداند میان خون
خار و خس حصار ز قنبیل و از بقم.
فرخی.
و رجوع به بحر الجواهر شود.

قنبیلة.

[قَمْ لَ] (اِ) دارویی است و آن را تخم های کوچک میباشد در غلاف و چون دست بدو رسد دست را رنگین کند. (برهان) (آنندراج).

قنپز.

[قُمْ پُ] (اِ) لاف. گزافه.
-قنپز درکردن؛ سخنان گزاف گفتن است. لاف زدن.

قنتال.

[قِ] (اِ) خانق النمر. (یادداشت مؤلف).

قنتر.

[قَ تَ] (عِ ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (اقرب الموارد).

قنترقلو.

[قَ تَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 7هزارگزی شمال خاوری زرقان و 15هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 274 تن است. آب آن از چاه و محصول آن غلات چغندر، صیفی و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. مردم این ده در دو محل بالا و پائین بفاصلهء دو کیلومتر سکونت دارند. سکنهء پایین 153 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران،ج 7).

قنتوره.

[قَ رَ / رِ] (اِ) نوعی از جامهء رنگین است که دامنش کوتاه باشد و بند بسیار دارد. (آنندراج از غیاث). || چیزی است از سقرلات که بر جراب بندند تا گرد در جراب نرود. (آنندراج از غیاث) (مصطلحات).

قنثر.

[قَ ثَ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (اقرب الموارد). رجوع به قنتر شود.

قنثلة.

[قَ ثَ لَ] (ع مص) برانگیختن خاک را بپای در رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). چون نقثلة. (از اقرب الموارد).

قنج.

[قُ] (ص، اِ) به معنی بیهوده و هرزه باشد. || خر الاغ دم بریده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج).

قنج.

[قَ] (مص) فراهم فشردن. (برهان) (آنندراج).

قنج.

[قَ] (از ع، اِ) ناز و غمزه است که معشوق به عاشق کند. (برهان) (آنندراج). رجوع به غنج شود.

قنجغه.

[قَ جُ غَ] (ترکی، اِ) قنجوغه. رجوع به قنجوغه شود.

قنجل.

[قُ جُ] (ع اِ) بنده و مملوک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به قنحل شود.

قنجور.

[قُ] (ع ص) مرد کوچک سر سست خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنجوغه.

[قَ غَ] (ترکی، اِ) و قنجوقه. فتراک. (فرهنگ شعوری). ترگون. قنجغه. (برهان) (ذیل ترگون). رجوع به قنجغه شود.

قنجه.

[قَ جَ] (اِ) رعنایی و غنج یعنی ناز بود. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (شعوری) :
نه لبسی نکو و نه مال و نه جاه
پس این قنجه کردن ز بهر چراست.
خفاف (از فرهنگ اسدی).
و بگمان من این کلمه یا غنجه با غین معجمه بوده و یا فنجه که صورتی از پنجه و بنزه بمعنی نوعی رقص و مجازاً بمعنی رعنایی و غنج.

قنچی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 37هزارگزی جنوب خاوری کدکن و 6هزارگزی خاور شوسهء مشهد به زاهدان. موقع آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 486 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قنح.

[قَ] (ع مص) خمانیدن همچو چوگان. || سیراب گردیدن و سر برداشتن است. || ناخوش داشتن نوشیدن را. || چوبی تراشیدن برای در و برداشتن در را به آن چوب تراشیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنحل.

[قُ حُ] (ع اِ) بنده یا بندهء بد. (منتهی الارب). العبد کالقُنْحُل و قیل هو شر العبد. (اقرب الموارد).

قنخر.

[قِنْ نَ] (ع ص) فراخ سوراخ بینی گشاده دهن درشت آواز. (منتهی الارب) (آنندراج). الواسع المنخرین والفم الشدید الصوت. (اقرب الموارد). || سخت قوی سر. (منتهی الارب) (آنندراج). الصلب الراس الباقی علی النطاح. (اقرب الموارد). || بزرگ و کلان جثه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، قناخر. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) سنگ مانندی است نرم که از سر کوه برکنده گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنخور.

[قُ] (ع اِ) سنگ بزرگ. (اقرب الموارد).

قنخورة.

[قُ رَ] (ع اِ) سنگ بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

قنخیرة.

[قِ رَ] (ع اِ) سنگ بزرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنخورة شود.

قند.

[قُ] (معرب، اِ) خایه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قندان به معنی خصیان. (اقرب الموارد). رجوع به گُند شود.
- ابوالقندین؛ کنیهء اصمعی است که دارای خایه های بزرگ بود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قند.

[قَ] (معرب، اِ) کند که شکر باشد. قنده مثل آن و این معرب است. (منتهی الارب). عسل نیشکر چون سفت و منجمد گردد. (اقرب الموارد). معرب کند از اصل هندی است. در سانسکریت کهندا(1) به معنی مطلق قطعه یا پاره مخصوصاً پارهء قند یا تکهء قند. همین کلمه وارد زبان های اروپایی شده است(2) و به چیزی گفته شود که ما در فارسی کنونی نبات گوییم، قند عبارت است از شکر به قالب ریخته و سخت و کلوخ شده. (هرمزدنامه ص 32) (حاشیهء برهان چ معین). قند با لفظ ریختن و خاییدن و خوردن مستعمل است. (آنندراج). محصول قند ایران از سال 1310 توسط کارخانهء قند کهریزک بطور مرتب وارد بازار شده و از آن پس با تأسیس کارخانه های متعدد مرتباً بر میزان تولید قند کشور افزوده شده است. از سال 1336 کارخانه های قند خصوصی شروع بکار کردند و از آنجمله کارخانه های قند اهواز و قند فریمان را میتوان نام برد. تعداد کارخانه های قند در سالهای مختلف کشور بدینقرار است: تهران 3 استان اول 1، استان چهارم 2، استان پنجم 1، استان ششم 1، استان هفتم 2، استان هشتم 1، استان نهم 4. تعداد 4727 تن در صنایع مزبور مشغول کارند و جمعاً 146858 تن قند و شکر به بازار عرضه داشته اند. (112768 تن قند و 34090 تن شکر). تولید قند و شکر درسال 1341 متجاوز از 200هزار تن برآورد میشود. (نقل از کیهان سالانه 1341) :
آنکه زهرت دهد بدو ده قند
آنکه از تو برد بدو پیوند.سنایی.
هین مشو چون قند پیش طوطیان
بلکه زهری شو شو ایمن از زیان.مولوی.
آن یکی میزد یتیمی را بقهر
قند بود آن لیک بنمودی چو زهر.
مولوی.
- جوزقند؛ نوعی از شیرینی که از هلوی خشک کرده سازند بدینگونه که در جوف آن قند و مغز بادام کوبیده کنند.
- قند پارسی؛ نوعی از قند لطیف. (آنندراج) :
شکرشکن شوند همه طوطیان هند
زین قند پارسی که به بنگاله میرود.
حافظ.
- قند دوباره؛ قندی که دوباره صاف کرده باشند. (آنندراج) :
مگر زان دولت قند دوباره
بحسرت چید شکر پاره پاره.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- قند عسکری؛ نوعی از قند لطیف. (آنندراج) :
پیچان تر است زلف تو با گفته های من
شیرین تر است لعل تو یا قند عسکری.
باقرکاشی (ازآنندراج).
- قند گرجی؛ نوعی از قند لطیف. (آنندراج) :
مه ز شرم عارضت از هاله زندانی شود
قند گرجی از لب لعل تو نصرانی شود.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- قند محمودی؛ نوعی از قند. (آنندراج) :
لبش تا سینه در شکر نشسته
تبسم قند محمودی شکسته.
حکیم زلالی (از آنندراج).
- قند مصری؛ نوعی از قند لطیف. (آنندراج) :
که نام قند مصری برد آنجا
که شیرینان ندادند انفعالش.
حافظ (از آنندراج).
- قند مکرر؛ قند دوباره. (آنندراج). رجوع به همین عنوان شود.
- || کنایه از لب های معشوق. (برهان) :
دیده چون آن دو لب شیرین دید
معنی قند مکرر فهمید.
ملاطاهرغنی (از آنندراج).
|| قند مجازاً بمعنی بوسه :
لب نوشین تو پرشهد و قند است
نگویی تا از آن قندی بچند است.
اگر قند ترا باشد بها جان
بجان تو که باشد سخت ارزان.ولی.
(1) - Khanda. (2) - آلمانی Kandi، انگلیسی Candy، فرانسوی Candi و ایتالیایی Candito.

قندآب.

[قَ] (اِ مرکب) شربت. || و نیز کنایه از شراب قندی. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قندآب.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 51هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 7 تن است. آب از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قندابیل.

[قَ] (اِخ) شهری بزرگ است. [ از ناحیت سند ] آبادان و با نعمت و اندر میان بیابان نهاده و از وی خرما بسیار خیزد. (حدود العالم). و رجوع به معجم البلدان شود.

قنداغ.

[قَ] (اِ مرکب) مخفف قند داغ است و آن آبجوش است که قند یا نبات را در آن حل کنند. (یادداشت مؤلف).

قنداق.

[قُ] (ترکی، اِ) چوبی باشد یا نال به تفنگ وصل کنند و مثل دسته بود برای تفنگ و بدین معنی غالباً معرب کنده است. (آنندراج). چوبی را گویند که بطریق ناوچه تراشیده میل تفنگ را در آن گذارند. (سنگلاخ).
-قنداق تراش؛ آنکه قنداق تفنگ تراشد.
-قنداق ساز؛ سازنده قنداق تفنگ.
- قنداق سازی؛ عمل ساختن قنداق تفنگ.
- || دکان قنداق ساز.
|| جامه ای که طفل نوزاد را در آن پیچند و بعضی گویند که طفل را در گهواره بدان بندند، و بعضی غندق خوانند و ظاهراً ترکی است. (آنندراج). بمعنی قماط باشد که اطفال نوزاییده را بر آن پیچند. (سنگلاخ).
- امثال: دست از قنداق درآوردن ؛ کنایه از اینکه حقیر و کوچکی نسبت به مقامی عالی و بزرگ مقاومت نشان دهد.

قنداق کردن.

[قُ کَ دَ] (مص مرکب)بستن شیرخواره را در قنداق. || بستن حولهء یک پارچهء تر پیرامون سینه و پهلو و پشت مبتلای به ذات الریه و ذات الجنب. (یادداشت مؤلف).

قنداقه.

[قُ قَ] (ترکی، اِ) پارچه ای است که طفل نوازد را بواسطهء آن پوشانند تا بدن نازک و لطیف او را محافظت نماید و در مشرق زمین اکنون هم معمول است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به قنداق شود.

قنداقی.

[قُ] (ص نسبی) نسبت است به قنداق.
-بچهء قنداقی؛ بچهء شیرخوار که او را به قنداق کنند.

قندأو.

[قِ دَءْوْ] (ع ص) بدغذا. || بداخلاق. || مرد کوتاه بالا و گویند مرد بزرگ سر کوچک اندام لاغر. ج، قندأوون. (اقرب الموارد). || کوتاه گردن سخت سر یا سبک سر. || سخت. و بیشتر شتر بدان موصوف شود. گویند: جمل قندأو؛ ای صلب. || سریع: جمل قندأ؛ ای سریع. (اقرب الموارد).

قنداول.

[] (معرب، اِ) دارشیشعان است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قندول شود.

قندأوون.

[قِ دَءْ] (ع ص، اِ) جِ قندأو به معنی مرد کوتاه بالا. (اقرب الموارد). رجوع به قندأو شود.

قندأوه.

[قِ دَءْ وَ] (ع ص) بداخلاق و بدغذا. || سبک و خفیف. || ناقهء قِنْدَأْوَة؛ بمعنی سریعه و جریئه. || رجل قندأوه و سندأوه؛ بمعنی خفیف. || قدوم قندأوه؛ تیشهء تیز و گویند این فندأوه با فاء است. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قندباقلی.

[] (ع اِ) رجوع به قنباد شود.

قندد.

[قِ دِ] (ع اِ) حال مرد نیک باشد یا بد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قندید شود. || می انگوری. (آنندراج).

قندر.

[قُ دُ] (معرب، اِ) سگ آبی و این کلمهء عربی نیست و دخیل است. (اقرب الموارد). رجوع به قندس و قندز شود.

قندر.

[] (ع اِ) لوز است. (فهرست مخزن الادویة).

قندران.

[] (اِ) قندرون. بعجمی و ترکی و اصفهانی علک البطم است و گفته اند اسم عجمی صعتر است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به قندرون و تحفهء حکیم مؤمن شود.

قندرس.

[] (اِ) حب صنوبر است. (فهرست مخزن الادویة).

قندرقالو.

[قِ دِ] (اِخ) دهی جزو دهستان کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری آفکند و 2800 گزی شوسهء میانه به زنجان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن 248 تن است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، سر درختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قندرون.

[] (اِ) رجوع به قندران شود.

قندره.

[قُ دِ رَ] (اِ) ارسی. کفش که ساق آن کوتاه تر از نیم چکمه است. ظاهراً ترکی است.
- قندره دوز؛ کفاش.
- قندره دوزی؛ شغل قندره دوز.
- || دکان قندره دوز.

قندز.

[قُ دُ] (اِ) نام جانوری است شبیه به روباه و بعضی گویند جانوری است شبیه به سگ و در ترکستان بسیار است و بعضی دیگر گویند سگ آبی است و آش بچه ها که جُند بیدستر باشد، خصیهء اوست. (برهان). قندز = قندوز ترکی. (فهرست مخزن الادویه) قندس. (فرهنگ دزی). کندس = کندز (تفس). کاستر(1)(سگ آبی، کلب الماء - بیدستر). (دزی ج 2 ص 410 از حاشیه برهان چ معین). || پوستی که سلاطین پوشند و کلاه نیز سازند گویند پوست همان جانور است. || یکی از نام های شراب. (برهان) (آنندراج). می و شراب. (ناظم الاطباء). || کنایه از شب تاریک چه قندز شب، سیاهی شب را گویند و هر گاه گویند «با قندز آرد»، مراد آن باشد که به شب آورد و شب شود همچنان که قاقم کنایه از روز است. (برهان) (آنندراج) :
صبح فنک پوش را ابر زره در قبا
برده کلاه زرش قندز شب را ز تاب.
خاقانی (دیوان ص42 از حاشیهء برهان چ معین).
- قندز سنجاب رنگ؛ کنایه از آسمان و روزگار. (انجمن آرای ناصری) :
تات چو قندز نکند خانه تنگ
بگذر ازین قندز سنجاب رنگ.
(1) - Castor.

قندز.

[قُ دُ] (اِخ) نام ولایتی است نزدیک بظلمات. (برهان). مخفف قهندز، معرب کهن دز است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به قندوز شود.

قندزقوری.

[قُ دُ] (اِ مرکب) جند بیدستر است که آش بچها باشد و آن خایهء روباه دریایی است و بعضی گویند سگ آبی است چه قندز سگ آبی و قور خایه را گویند. (برهان) (آنندراج). ظاهراً قندز غوری (منسوب به ناحیت غور) مقایسه شود با سگ غوری (دیوان خاقانی ص 650 س 4 از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جند بیدستر شود.

قندس.

[قُ دُ] (معرب، اِ) سگ آبی. (اقرب الموارد). جانوری است. (از آنندراج) (برهان). رجوع به ماده قبل و قندز شود. || گیاهی است که بیخ آن را اشنان خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کندس. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه) (از حاشیهء برهان چ معین). کندس. بیخ نباتی است درون آن زرد و برون آن سیاه مقیئی است مسهل، دافع بهق و چون سفوف آن را سعوط کنند عطسه آورد و کندی بینایی و شبکوری را نافع. (منتهی الارب) (از حاشیهء برهان چ معین).

قندشتن.

[قَ دِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 4هزارگزی شمال باختری تربت حیدریه و 3هزارگزی باختر شوسهء تربت حیدریه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 313 تن است. آب از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از تربت میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). رجوع به قندیشتن شود.

قندشکن.

[قَ شِ کَ] (اِ مرکب) ابزاری است که بدان قند خرد کنند. غالباً به شکل تیشهء خرد است و گاه گازمانند بود.

قندع.

[قُ دُ] (ع ص) مرد دیوث. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قندعل.

[قِ دَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد).

قندعلی.

[قَ دِ عَ] (اِخ) شعبه ای از هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

قندفیر.

[قَ دَ] (معرب، اِ مرکب) گنده پیر و این معرب آن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). معرب گنده پیر. (المعرب جوالیقی ص272). عجوز. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قندفیل.

[قَ دَ] (معرب، ص مرکب) سطبر دفزک یا شتر مادهء کلان سر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). معرب است. (اقرب الموارد). معرب گنده فیل است. (منتهی الارب) (آنندراج) (المعرب جوالیقی ص272).

قندق لو.

[قَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 22هزارگزی شمال باختری ماکو و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو باش کند موقع جغرافیایی آن کوهستانی است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قندک.

[قَ دَ] (اِ) چراغ کم فروغی که عیاران دارند. (آنندراج) (بهار عجم) : بزودی قندک عیاری برافروزند که در این سردابه بوی نفسی و نشان کسی هست. (ظهیرای تفرشی). || قسمی سیب کوچک و نرم و سپید و معطر و پیش رس. (یادداشت مؤلف).

قندک.

[قَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و 3هزارگزی شمال شوسهء نظامی تربت جام به جنت آباد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 208 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قندل.

[قَ دَ] (ع ص) ستور بزرگ سر و درازپا یا درازسر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از قاموس و لسان). بزرگ سر از شتر و دیگر ستور. (ناظم الاطباء). قنادل. قندویل. (اقرب الموارد). قُنَدِل. (منتهی الارب). رجوع به این کلمات شود.

قندل.

[قُ نَ دِ] (ع ص) ستور بزرگ سر و درازپا یا درازسر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قَندِل شود.

قندل.

[قِ دَ] (اِخ) موضعی است در بصره. رجوع به معجم البلدان و ابن اثیر ج7 ص 143 شود.

قندلة.

[قَ دَ لَ] (ع مص) کلان سر گردیدن. (منتهی الارب). بزرگ سر گردیدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کلان سر گردیدن شتر. (آنندراج). || نرم و سست رفتن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قندلی.

[قَ دَ لی ی] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قند مکرر.

[قَ دِ مُ کَرْ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از لبهای معشوق است. (برهان) :
دیده چون آن دو لب شیرین دید
معنی قند مکرر فهمید.
طاهر غنی (از آنندراج).
رجوع به قند شود.

قندوز.

[قُ] (اِ) قندز. (مجالس النفایس) (حاشیهء برهان چ معین): مولانا قبولی قندوزی است. (مجالس النفایس ص 242). رجوع به قندز شود.

قندول.

[قَ] (معرب، اِ) درختی است در شام و به فارسی دار شیشعان است. شکوفهء او را روغنی است غریب الافعال. (منتهی الارب). درختی است خاردار که آن را دار شیشعان نامند. یکی آن قندوله است. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به کسر اول به لغت رومی دارشیشعان است و آن درختی است خارناک. (برهان) (آنندراج)(1). رجوع به دارشیشعان و فهرست مخزن الادویة شود.
(1) - Aspalathe = Calycotome (دزی ج 2 ص 410). intermedia.
(از حاشیهء برهان چ معین).

قندولة.

[قَ لَ] (معرب، اِ) یکی قندول و آن درختی است. (اقرب الموارد). رجوع به قندول شود.

قندویل.

[قَ دَ] (ع ص) ستور بزرگ سر و درازپا و یا درازسر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بزرگ سر از شتر و دیگر ستور. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قَندَل شود. || کلان و بزرگ. (ناظم الاطباء).

قندة.

[قَ دَ] (معرب، اِ) قند. (منتهی الارب). نبات. (ناظم الاطباء). رجوع به قند شود.
- قندة الرقاع؛ نوعی از خرماست. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نوعی از ثمر است. (فهرست مخزن الادویة).

قندهار.

[قُ دُ] (اِخ) قَندَهار. (معجم البلدان). رجوع به قَندَهار شود.

قندهار.

[قَ دَ] (اِخ) نام شهری از خراسان که اکنون در تصرف افغانهاست. (ناظم الاطباء). نام شهری است معروف، بعضی گویند از ترکستان است و بعضی دیگر گویند از هندوستان. (برهان). شهری است به افغانستان که نام آن به ایالت شامل وی نیز اطلاق شده و آن در 31 درجه و 27 دقیقهء عرض شمالی و 65 درجه و 43 دقیقه طول شرقی به ارتفاع 3462 قدم بین رودهای ترنگ و ارغنتاب واقع شده و دارای 31000 سکنه است. (دایرة المعارف اسلام از حاشیهء برهان چ معین). لقب این شهر دارالقرار است. (یادداشت مؤلف). در معجم البلدان آمده: قندهار بضم قاف و ضم دال شهری است در اقلیم سوم دارای طول 110 درجه و عرض 30 درجه و آن از شهرهای هند یا سند است. رجوع به معجم البلدان شود.

قندهار.

[قَ] (اِخ) نام معبدی است در گنگ بهشت. (آنندراج) (ناظم الاطباء):
دگرباره بر مرز هندوستان
گذر کرد چون باد بر بوستان
از آنجا به مشرق علم برفراخت
یکی ماه بر دشت و بر کوه ساخت
از آن راه چون دوزخ تافته
کز آن پشت پای تپش یافته
درآمد به آن شهر مینوسرشت
که ترکانش خوانند گنگ بهشت
هوایی دَرو دید چون نوبهار
پرستش گهی نام آن قندهار.
نظامی (از آنندراج).

قندهار.

[قَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 41هزارگزی جنوب مراغه و 3 هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 230 تن است. آب آن از رودخانهء لیلان و چاه و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قندهاری.

[قَ] (اِخ) سعداللهبن غلام (حضرت) حنفی مذهب و نقشبندی مسلک بود. او راست: کشف المحجوبین عن خدی (اوعلی). تفسیر الجلالین. این کتاب متن تفسیر جلالین است با شروحی در حاشیهء آن. و به سال 1306 - 1307 ه . ق. در بمبئی در دو جزء به چاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1529).

قندی.

[قَ] (ص نسبی) نسبت است به قند. آنچه از قند ساخته باشند چون بادام قندی و پستهء قندی. (آنندراج) (لباب الانساب) :
پستهء قندی اگر جوئی شکرخندش ببین
خواهی ار بادام قندی در شکرخوابش نگر.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).

قندی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 30هزارگزی شمال بیرجند، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قندی.

[قَ] (اِخ) عبدالملک بن محمد بن عبدالله بن بشران اموی قرشی واعظ مکنی به ابوالقسم. از محدثان است. وی از احمدبن سلمان نجاد و دعلج بن احمد و جز آنان روایت کند و از او ابوبکر خطیب و ابوبکر احمدبن حسین بیهقی روایت دارند. در شوال سال 339 ق. متولد شد و در ربیع الاخر سال 430 ق. در گذشت. مردی ثقه و ثبت بود. (از لباب الانساب).

قندید.

[قِ] (ع اِ) قند. (فهرست مخزن الادویة) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کَند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اسپرک. (منتهی الارب) (آنندراج). الورس الجید. (اقرب الموارد). || می انگوری یا شیرهء انگور که در آن هرگونه بوی افزار اندازند و بپزند و حل نمایند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). خمری است یا عصاره ای است که طبخ نموده و در آن افاویه طیبه داخل کرده مانند ورس و عنبر و کافور و مشک و بمعنی خلوق نیز آمده. (فهرست مخزن الادویة). || عنبر. || کافور. || مشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خوشبوی است که بزعفران ترکیب دهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || حال مرد نیک باشد یا بد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قندد. رجوع به قندد شود.

قندیشتن.

[قَ شَ تَ] (اِخ) مؤلف لباب الانساب گمان برد که از قرای نیشابور یا نواحی بیهق است. رجوع به لباب الانساب ج 2 و قندستن و قندشتن شود.

قندیشتنی.

[قَ شَ تَ] (ص نسبی) نسبت است به قندیشتن است. (از لباب الانساب). رجوع به قندیشتن شود.

قندیشتنی.

[قَ شَ تَ] (اِخ) معتزبن عبدالله بن حمزهء دهقان مکنی به ابومنصور. از محدثان است. وی مردی صالح و خیرخواه بود و از ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بوشنجی و جز وی حدیث شنید و به سال 340 یا 334 ق. در گذشت. (از لباب الانساب).

قندیل.

[قِ] (معرب، اِ) چراغ.(1) چیزی است که در آن چراغ می افروزند و آن معرب کندیل است. (از آنندراج رسالهء معربات). چراغ و چروند. (ناظم الاطباء). المصباح للسراج. ج، قنادیل. (اقرب الموارد). چراغدان و فانوس. (ناظم الاطباء). || شمعدان. || کیه دان. پیه سوز. (ناظم الاطباء). || چیزی باشد میان تهی که تیرها در آن اندازند برای کمال محافظت تیر. (ناظم الاطباء) (آنندراج از غیاث).
- قندیل آب؛ نوعی از قندیل آبگینهء بلوری که آن را به آب پر کرده و روغن بر آن انداخته فتیله میان آن روشن نمایند. (آنندراج از غیاث).
- قندیل ترسا.؛
- قندیل تیر.؛
- قندیل چرخ.؛
- قندیلچی؛ آنکه در مساجد قندیل چراغ افروزد. (آنندراج).
- قندیل دوسر.؛
- قندیل شب.؛
- قندیل عیسی.؛
- قندیل کش.؛ رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود.
(1) - بمعنی چراغ از یونانی Kandhela و ایتالیایی Candela (حاشیهء برهان چ معین از ژابا ص316) (شمع) = Chandelle (فرانسوی) «تفس» مخصوصاً چراغدانی که از سقف آویزند. (حاشیهء برهان چ معین).

قندیل.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 34هزارگزی جنوب فهلیان و کنار شوسهء کازرون به فهلیان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه و محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قندیل البحر.

[قِ لُلْ بَ] (ع اِ مرکب)قسمی ماهی. (یادداشت مؤلف).

قندیل ترسا.

[قِ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قندیلی که ترسایان در کلیسا افروزند. (آنندراج). قندیلی را گویند که پیوسته در کلیسا که معبد ترسایان است آویخته باشد. (ناظم الاطباء) (برهان) :
زبان روغنینم ز آتش آه
بسوزد چون دل قندیل ترسا.
خاقانی (دیوان ص20 از حاشیهء برهان چ معین).
|| کنایه از ماه و آفتاب. (آنندراج).

قندیل تیر.

[قِ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چیزی میان تهی که تیرها در آن نگهدارند. چون قندیل یخ. (آنندراج) :
بال بلبل از سپرداری شود قندیل تیر
در کمانداری اگر از گل نشانی میکنم.
طغرا (از آنندراج).
آنکه نشد لطف تواش دستگیر
شد دلش از ناله چو قندیل تیر.
طاهروحید (از آنندراج).
رجوع به قندیل یخ شود.

قندیل چرخ.

[قِ لِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب و ماه است. (برهان) (ناظم الاطباء). قنادیل چرخ یعنی ستاره ها. (از حاشیهء برهان چ معین).

قندیلچی.

[قِ] (اِ مرکب) چراغچی مساجد. (ناظم الاطباء).

قندیل دوسر.

[قِ لِ دُ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قندیل شب.

[قِ لِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سیاهی شب است. (برهان) (آنندراج). تاریکی شب. (ناظم الاطباء).

قندیل عیسی.

[قِ لِ سا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قندیل کش.

[قِ کُ] (نف مرکب) باد قندیل کش؛ بادی که بشدت وزد و چراغها و قندیلها خاموش کند :
که ایمن بود مرد بیدارهش
ز غوغای این باد قندیل کش.نظامی.

قندیلو.

[قَ دیلْ لو] (اِخ) دهی است از حومهء بخش اسکو شهرستان تبریز، واقع در 14هزارگزی جنوب اسکو و 15هزارگزی شوسهء تبریز به اسکو. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 326 تن است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قندیلی.

[قِ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به قندیل و صنعت آن. (از لباب الانساب). رجوع به قندیل شود.

قندیلی.

[قِ] (اِخ) محمد بن حسین شیرویه عصار استرآبادی مکنی به ابوعبدالله. از راویان و مردان صالح بود، وی از عمادبن رجاء روایت کند و از او ابونصربن ابوبکر اسماعیلی و غیره روایت دارند. (از لباب الانساب).

قندیل یخ.

[قِ لِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چیزی میان تهی که یخ در آن گذارند. (از آنندراج) :
ترا با من دم خوش درنگیرد
بقندیل یخ آتش درنگیرد.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به قندیل تیرشود.

قنذع.

[قُ ذُ] (ع ص) مرد دیوث. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قندع شود.

قنذعل.

[قِ ذَ] (ع ص) احمق. (اقرب الموارد). احمق و گول. (ناظم الاطباء). رجوع به قندعل شود.

قنذعة.

[قُ ذُ عَ] (ع اِ) موی گرداگرد سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قنزعة. (اقرب الموارد). رجوع به قنزعه شود. ج، قَناذِع. (منتهی الارب).

قنز.

[قِ] (ع اِ) خم کوچک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صراحی کوچک. (ناظم الاطباء) (آنندراج). اِقنیز. (منتهی الارب). || (ص) مرد پاک از آلایش و دنس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و به ضم نیز آید. (منتهی الارب).

قنز.

[قَ نَ] (ع اِ) سفالین. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزهای سفالین. (ناظم الاطباء). || خزف. (اقرب الموارد). سفال. (ناظم الاطباء). || شکار. (منتهی الارب) (آنندراج). شکار و صید. (ناظم الاطباء). و آن لغتی است در قنص. (اقرب الموارد). رجوع به قنص شود.

قنز.

[قُ] (ع ص) مرد پاک از آلایش و دنس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قِنز شود.

قنزع.

[قُ زُ] (ع اِ) موهای گرداگرد سر. (ناظم الاطباء).

قنزع.

[قُ زُ] (اِخ) کوهی است میان مکه. (منتهی الارب). به یسار سرین [ سرین اسم جایی است ] . (تاج العروس) (لسان العرب) (معجم البلدان).

قنزعات.

[قُ زُ] (ع اِ) جِ قُنزُعَة. (اقرب الموارد). رجوع به قنزعة شود.

قنزعة.

[قَ زَ عَ] (ع مص) گریختن یکی از دو مرغ بعد از جنگ کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: قنزع الدیک؛ اذا اقتتل الدیکان فهرب احدهما. (منتهی الارب).گویند این لغتی است عامیانه و صحیح آن قوزعة است. (از اقرب الموارد).

قنزعة.

[قِ زِ عَ] (ع اِ) قُنزَعَة است در همهء معانی آن. (اقرب الموارد). رجوع به قنزعة شود.

قنزعة.

[قُ زُ عَ] (ع اِ) موی گرداگرد سر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قنازع و قنزعات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنذعة شود. (از اقرب الموارد). رجوع به قنذعة شود. || توک موی که بر سر کودکان گذارند یا موهای بلند برآمده و دراز. || توک موی که زنان بر سر بقدر انار پیچیده دارند. ج، قنازع. || پاره ای از زمین بی نبات. || باقیماندهء پر. || بن دم. || پر گردن خروس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سنگریزه که از گردکان بزرگ باشد. (منتهی الارب). سنگریزه که از گردو بزرگ باشد. (اقرب الموارد). || بلاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) زن سخت کوتاه بالا. (اقرب الموارد).

قنس.

[قَ] (ع اِ) اصل بزرگی. (منتهی الارب). نژاد. (ناظم الاطباء). اصل: فلان شعبة من قنسک؛ ای اصلک. (اقرب الموارد). رجوع به قِنس شود.

قنس.

[قِ] (ع اِ) اعلای سر. ج، قنوس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اصل بزرگی. (منتهی الارب). نژاد. (ناظم الاطباء). رجوع به قَنس شود.

قنس.

[قَ نَ] (ع اِ) قی اندک. (منتهی الارب) (آنندراج). طُلَعاء که قی اندک است. (اقرب الموارد). || گیاهی است خوشبوی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نافع جمیع آلام و درد بارده و مالیخولیا و درد پشت و درد مفاصل و مصفی خون و رنگ و مفرح و مقوی دل و مقوی معده و لعوق آن با انگبین بغایت نافع است جهت سرفه و دمه و دافع خشم و دوردارنده از آفات. (منتهی الارب) (آنندراج). راسن که زنجبیل شامی است. (ناظم الاطباء). نباتی است خوشبو که به فارسی راسن نامند. (فهرست مخزن الادویة).

قنسر.

[قَ سَ] (ع ص) پیر کلان سال یا دیرینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

قنسر.

[قِنْ نَ] (ع ص) پیر سالخورده یا دیرینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به قَنسَر و قَنسَریّ شود.

قنسرون.

[قِنْ نَ] (اِخ) شهرستانی است به شام و آن را قنسرین نیز گویند و گاه به کسر نون خوانده شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنسرین شود.

قنسرة.

[قَ سَ رَ] (ع مص) پیر گرداندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قنسری.

[قَ سَ ری ی] (ع ص) پیر سالخورده یا دیرینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قَنسَر و قِنَّسر شود.

قنسری.

[قِنْ نَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به قنسرین و آن شهرستانی است بشام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از لباب الانساب). رجوع به قنسرون و قنسرین شود.

قنسرین.

[قِنْ نَ] (اِخ) شهرستانی است به شام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). این شهر در طول 39 درجه و 20 دقیقه و عرض 35 درجه و 20 دقیقه و ارتفاع 78 درجه در اقلیم چهارم واقع است و صاحب زنج گوید: طول قنسرین 33 درجه و عرض آن 1است. در کوهستان آن مشهد است که گویند قبر صالح پیغمبر است و در آن جاهای پای شتر (ناقهء صالح) نیز وجود دارد و درست آن است که قبر صالح در شیوهء یمن است. قنسرین به دست ابوعبیدهء جراح به سال 17 ق. گشوده شد. رجوع به معجم البلدان شود.

قنسرینی.

[قِنْ نَ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به قنسرین. (از لباب الانساب) (اقرب الموارد). رجوع به قنسرین و قنسرون شود.

قنسرینی.

[قِنْ نَ] (اِخ) کلثوم بن عمرو عتابی مکنی به ابوعمرو. به فضل و ادب معروف است و اشعار نغزی دارد. رجوع به لباب الانساب شود.

قنسطیط.

[قُ سَ] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنسل.

[قُ سُ] (معرب، اِ) رجوع به قنصل و قنسول و کنسول شود.

قنسول.

[قُ] (معرب، اِ) رجوع به قنسل و کنسول و قونسول شود.

قنسولگری.

[قُ گَ] (حامص مرکب)رجوع به کنسولگری شود.

قنشوره.

[قَ رَ] (ع ص) زن که حیض نیارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و این تصحیف قشور نیست. (منتهی الارب).

قنص.

[قَ] (ع مص) شکار کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قنص.

[قَ نَ] (ع اِ) شکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصید. (اقرب الموارد) (محیط المحیط).

قنص.

[قِ] (ع اِ) بن و نژاد چیزی. (منتهی الارب). اصل. (اقرب الموارد).

قنصعر.

[قِ صَ] (ع ص) کوتاه گردن و کوتاه پشت و گرداندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قنصف.

[قِ صِ] (ع اِ) پنبه بردی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طوط البردی نفسه. (اقرب الموارد).

قنصل.

[قُ صُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (اقرب الموارد).

قنصل.

[قُ صُ] (معرب، اِ) معتمدی است که وی را دولت به کشوری میفرستد برای آنکه از حقوق و تجارت و تبعهء دولت متبوع خود حمایت کند. این کلمه لاتینی است(1) و معنی آن مستشار است ج، قناصل. (اقرب الموارد). رجوع به کنسول شود.
(1) - Consul.

قنصل.

[قُ صُ] (اِخ) قلعه ای است از یمن و تا صنعاء دو روز فاصله دارد. (معجم البلدان).

قنصلیة.

[قُ صُ لی یَ] (معرب، اِمص) مقام قنصل. || (اِ) خطة القنصل. (اقرب الموارد). اداره یا جائی که قنصل در آن به کارهای خود رسیدگی کند. قنسولخانه. رجوع به کنسول گری و کنسول خانه شود.

قنط.

[قَ] (ع اِ) نرهء کودک. (منتهی الارب). نرهء کودک و چول. (ناظم الاطباء). || (مص) بازداشتن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قنط.

[قَ نَ] (ع مص) نومید شدن. (منتهی الارب). رجوع به قنوط و قناطة شود.

قنط.

[قَ نِ] (ع ص) نومید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قانط و قَنوط. (اقرب الموارد).

قنطا.

[قِ] (معرب، اِ) دوایی است که آن را به فارسی خون سیاوشان و به عربی دم الاخوین خوانند(1). (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - محتملاً از یونانی
Dragons - blood = dhrakontia.
(از حاشیهء برهان چ معین بنقل از اشتنگاس).

قنطاانورین.

[] (معرب، اِ) خصیة الثعلب است. (فهرست مخزن الادویة).

قنطار.

[قِ] (معرب، اِ) تازگی عود بخور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || پوست گاو پر از زر. (برهان)(1). || مقدار چهل اوقیه از زر یاهزار اوقیه از آن یا دوصد دینار یاهزار دو صد اوقیه یا هفتاد هزار دینار یا هشتادهزار درهم یا یکصد رطل از زر یا از سیم یاهزار دینار یا یک پوست گاو پر از زر یا از سیم. (منتهی الارب). ج، قناطیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وزن چهل اوقیه از طلا یاهزار و دویست دینار یاهزار و دویست اوقیه و گویند هفتادهزار دینار و گویند هشتادهزار درهم و گویند صد رطل طلا یا نقره و گویند هزار دینار و گویند مشک گاو پر از طلا یا نقره و گویند مال فراوان بر روی هم. (اقرب الموارد). و قنطار در شام صد رطل است. (اقرب الموارد). || ساداوران است و آن چیزی است مانند صمغ و در درون بیخ درخت گردکان میباشد. خون را ببندد و قطع اسهال کند. (ناظم الاطباء).
(1) - قنطار از لاتینی پست quintal = quintale(فرانسوی) وزنه ای معادل صد لیور. (دزی ج2 ص413). ژابا از Pottگوید: قنطار از یونانی Kentenarion = لاتینی Centenariusآمده. (حاشیهء برهان چ معین از ژابا ص316).

قنطاریون.

[قَ ری یو] (معرب، اِ)حشیشی است تلخ مزه مقوی معده و این کلمه دخیل است. (اقرب الموارد). رجوع به قنطوریون شود.

قنطاسیا.

[قِ] (معرب، اِ) بر وزن و معنی بنطاسیا حس مشترک است. (برهان) (آنندراج)(1). رجوع به بنطاسیا شود.
(1) - مصحف فنطاسیا = بنطاسیا = بنطاسیه از یونانی Phantasia. (حاشیهء برهان چ معین از اشتینگاس).

قنطال.

[قِ] (اِخ) نام پادشاه روس است که اسکندر را نوازش کرد و جمیع ممالک خود را بدو داد. (برهان) (آنندراج) :
چو قنطال روسی که سالار بود
شد آگه که گردون بدین کار بود.
نظامی (از حاشیهء برهان).
به لشکر چنین گفت قنطال روس
که مردافکنان را چه باک از عروس.نظامی.

قنطتة.

[قَ طَ تَ] (ع مص) از ترس دویدن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). قنطت قنطتة؛ عدا بفزع. (اقرب الموارد).

قنطر.

[قِ طِ] (ع اِ) سختی و بلا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داهیه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قنطیر شود. || مرغی است مایل بسیاهی که بانگ کند و دبسی نیز خوانند آنرا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فاخته. (ناظم الاطباء).

قنطرة.

[قَ طَ رَ] (ع مص) بشهر و ده جای گرفتن و ترک بادیه کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || مالک مال بقنطار شدن. (آنندراج) (منتهی الارب). مالک شدن مال فراوانی را که گویی با قنطار سنجیده شود. (اقرب الموارد). || دیر ماندن و بجایی پیوسته اقامت کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گائیدن. (آنندراج) (منتهی الارب). || بستن و محکم کردن. (اقرب الموارد از زجاج). || برهم نهادن. (ترجمان عادل جرجانی).

قنطرة.

[قَ طَ رَ] (ع اِ) پل بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).آنچه بر روی آب سازند برای عبور. (اقرب الموارد) :
نوح نه بس علم داشت گر پدر من بدی
قنطره بستی به علم بر سر طوفان او.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص365).
|| هر بنای بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، قناطر. (اقرب الموارد).

قنطرة.

[قَ طَ رَ] (اِخ) محله ای است به نیشابور. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قنطرة اربک.

[قَ طَ رَ تُ اَ بُ] (اِخ) دهی است به خوزستان. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

قنطریس.

[قَ طَ] (ع اِ) موش. (از اقرب الموارد از ابن عباد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) شتر مادهء توانا و سخت و شگرف اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قنطس.

[قَ طُ] (معرب، اِ) درخت مورد را گویند و به عربی آس خوانند. (ناظم الاطباء) (برهان)(1). رجوع به مورد شود.
(1) - قنطس بضم اول و سوم = Contos، دارویی در بربر = تاغندست. (دزی ج2 ص413). (از حاشیهء برهان چ معین).

قنطعر.

[قِ طَ] (ع اِ) قنطوریون. (ناظم الاطباء). دارویی است و آن چوبی است متخلخل الجسم شبیه به ترمس چون از پوست برکنده گردد، مقوی معده مفتح سده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قنطوریون شود.

قنطوراء .

[قَ] (اِخ) کنیزکی است از ابراهیم و ترکان از نسل او هستند. (منتهی الارب) (آنندراج).
- بنوقنطوراء؛ ترکان یا حبشیان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

قنطورس.

[قِ رِ] (اِخ) قومی از نوع بشر.(1)
(1) - Le Centaure.

قنطورس.

[قِ رِ] (اِخ)(1) نام صورتی از صور فلکیه از ناحیهء جنوبی و آن را بر مثال حیوانی توهم کنند مرکب از اسپی و مردی و بر پای راست او ستاره ای روشن از قدر اول موسوم به رجل قنطورس و صورت راسی و هفت کوکب است روشن. (از جهان دانش).
(1) - Le Centaure.

قنطوریون.

[قَ] (معرب، اِ) دوایی است و آن دو قسم میباشد: کبیر و صغیر. کبیر آن را قنطوریون غلیظ خوانند. برگ آن ببرگ گردکان و بارش به خسکدانه ماند و صغیر آن را قنطوریون دقیق گویند. برگ آن ببرگ پودنهء صحرایی میماند. اول را عریز الکبیر و دویم را عریز الصغیر خوانند (هردو بعین و رای بی نقطه). (برهان)(1) (آنندراج). قنطوریون یا گل گندم(2) گیاهی است از تیرهء مرکبان که جنس های بسیار دارد و ریشه های تمام آنها ضخیم و قوی است به قسمی که در مزارع گندم ممکن است موجب زحمت شود. ریشه های عموم آنها تلخ است و بر ضد تب به کار میرود. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 261 شود.
(1) - از یونانی Centauree = Kentaureion(فرانسوی) «عقار 333 ف» و دزی ج2 ص413. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Centaurea.

قنطیر.

[قِ] (ع اِ) سختی و بلا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قِنطِر شود.

قنطیر.

[قِ] (معرب، اِ) امالهء قنطار. (آنندراج از غیاث). رجوع به قنطار شود. || سختی و بلاء و داهیه. (ناظم الاطباء).

قنع.

[قَ] (ع مص) مایل گردیدن شتر بسوی خوابگاه و چراگاه و پیش اهل خود. || از چراگاه ترش گیاه بسوی شیرین گیاه آمدن شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرنگون کردن آب دستدان را. (منتهی الارب) (آنندراج). سرنگون کردن سر چیزی را. (اقرب الموارد).

قنع.

[قَ نَ] (ع اِ) ریگ تنک یا جای هموار از پایین ریگ تا کرانهء آن و آن جای را لبب نیز گویند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) رضا و خوشنودی بقسم و نصیب. (اقرب الموارد). || (مص) خورسند گردیدن به قسمت خود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || میل کردن شتر بسوی چراگاه. (منتهی الارب).

قنع.

[قَ نِ] (ع ص) خورسند و خشنود ببهره و بخش خود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنع.

[قِ] (ع اِ) جمع قِنعَه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سلاح و ساز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، اقناع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و جمع الجمع آن قِنعان. (منتهی الارب). || طبق از برگ خرما که در آن طعام نهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و به این معنی بضم قاف نیز آمده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || اصل و بن چیزی. (اقرب الموارد) (آنندراج). || کرنای و بوق. (منتهی الارب) (آنندراج). و این مصحف قُبع و قُثُع نیست بلکه اینها سه کلمه اند. (منتهی الارب).

قنع.

[قُ] (ع اِ) طبق از برگ خرما که در آن طعام نهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قِنع شود.

قنع.

[قُنْ نَ] (ع ص، اِ) جِ قانع. (منتهی الارب). رجوع به قانع شود.

قنع.

[قُ نُ] (ع اِ) جِ قِناع بمعنی سلاح و ساز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قناع شود.

قنعات.

[قِ] (ع ص) مرد بسیارموی بر روی و تن است. (منتهی الارب). کثیر شعرالوجه والجسد. (اقرب الموارد).

قنعاث.

[قِ] (ع ص) مرد بسیارموی بر روی و تن است. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

قنعار.

[قِ] (ع ص) بز کوهی کلان فربه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنعاس.

[قِ] (ع ص) شتر بزرگ و شگرف. || مرد توانا و قوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، قناعیس. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنعان.

[قُ] (ع مص) خورسند گردیدن به قسمت خود. || (ص) شاهد قنعان، گواه عدل و بسنده که بس است ذات او یا شهادت او یا حکم او. شاهد مَقنَع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مذکر و مؤنث و واحد و جمع آن یکسان است. (از منتهی الارب).

قنعان.

[قِ] (ع اِ) ججِ قِنعَة. (اقرب الموارد). به معنی جای هموار میان دو پشته. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قنعه شود. || ججِ قِنع. (منتهی الارب). رجوع به قنع شود. || بز کوهی بزرگ. (از اقرب الموارد).

قنعب.

[قِ نَ] (ع ص) نیک خواهندهء آزمند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قنعدل.

[قَ نَ دَ] (ع ص) احمق گول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از قاموس).

قنعسة.

[قَ عَ سَ] (ع اِمص) سختی و کوتاهی گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (مص) سخت کوتاه گردن شدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنعون.

[قَ نِ] (ع ص، اِ) جِ قَنِع. (اقرب الموارد). رجوع به قنع شود.

قنعة.

[قَ نَ عَ] (ع اِ) قنعة الجبل و السنام؛ سر کوه و سر نیزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنعة.

[قَ عَ] (ع مص) میل شتر بسوی خوابگاه. (منتهی الارب). رجوع و میل شتر بچراگاه خود و میل و اقبال آن به جایگاه و اهل خود. (اقرب الموارد). || میل شتر بسوی چراگاه شیرین گیاه از شوره گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || صعود. (اقرب الموارد).

قنعة.

[قُ عَ] (ع اِمص) سؤال و حاجت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اعوذ بالله من مجالس القنعة؛ ای السؤال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنعة.

[قِ عَ] (ع اِ) جای هموار میان دو پشتهء نرم خاک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، قِنع و جج، قِنعان. (اقرب الموارد).

قنغر.

[قَ غَ] (ع اِ) درختی است که چوب آن از چوب کبر درشت و غلیظ تر باشد و شتر آن را به حرص تمام خورد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قنف.

[قَ نَ] (ع مص) کفته گردیدن گل و شکافته شدن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) خردی گوش و درشتی و دوسیدگی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سطبری بینی. || (اِ) سپیدی که بر نرهء خرما باشد. (آنندراج) (منتهی الارب).

قنف.

[قَ نِ] (ع ص) تنک موی سر. (از اقرب الموارد).

قنف.

[قِنْ نَ] (ع اِ) گل سیل آورد که خشک و شکافته شده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنف.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ اَقنف. (اقرب الموارد).

قنفاء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقنف است. (اقرب الموارد). زن خردگوش. || گوش بز که درشت و بر صفت نعل با لخت دوخته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || گوش مردم که میل و کجی نداشته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنفج.

[قِ فِ] (ع ص) ماده خر پهنا فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (المعرب جوالیقی ص 262).

قنفخ.

[قِ فِ] (ع اِ) گیاهی است. || بلای سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَنفَخ شود.

قنفخ.

[قَ فَ] (ع اِ) گیاهی است. || بلای سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قنفخر.

[قِ فَ] (ع ص) بزرگ اندام. (منتهی الارب). التار الناعم الضخم الجثه. (اقرب الموارد). || (اِ) بیخ گیاه بردی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد آن قنفخرة است. (اقرب الموارد).

قنفخرة.

[قِ فَ رَ] (ع اِ) یکی قنفخر. (اقرب الموارد). رجوع به قنفخر شود.

قنفد.

[قُ فُ] (ع اِ) قنفذ است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قنفذ شود.

قنفذ.

[قُ فُ / فَ] (ع اِ)(1). موش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || جای خوی پس دو گوش شتر. (منتهی الارب). ذفری البعیر و فی المحکم: مسیل العرق من خلف اذنی البعیر. (اقرب الموارد). || ریگ تودهء فراهم آمدهء بلند. || درختی که در وسط ریگ رسته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || جایی که در وی گیاه درهم و انبوه روید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوجه تیغی. خارپشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). بعضی گفته اند خارپشت ماده را قنفذه گویند و نر را شیهم یا دلدل. (ناظم الاطباء). ج، قنافذ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- قنفذالدراج؛ رجوع به این کلمه شود.
- قنفذ بحری؛ یک قسم ماهی است دارای صدف که پوست آن در داروهای جرب به کار رود و گوشت آن در بیماری خنازیر سودمند افتد و خاکستر پوست آن در مداوای قروح چرکین نافع است و گوشت زاید را از میان میبرد. (قانون بوعلی، ادویهء مفرده).
- قنفذ جبلی؛ دلدل. خارپشت. (قانون ابوعلی، ادویهء مفرده).
- قنفذ لیل؛ مرد سخن چین. (منتهی الارب). نمام. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - Herisson.

قنفذالدراج.

[قُ فُ ذُدْ دُرْ را] (اِخ) نام موضعی است بدان جهت که گیاه بسیار دارد. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان شود.

قنفذة.

[قُ فُ / فَ ذَ] (ع اِ) مؤنث قنفذ، به معنی خارپشت ماده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنفذ شود.

قنفر.

[قَ فَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب) (آنندراج). ذکر. (ناظم الاطباء).

قنفرش.

[قَ فَ رِ] (ع ص) گنده پیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گنده پیر کلانسال. (ناظم الاطباء). العجوز الکبیرة المتشنجة. ج، قفارش. (اقرب الموارد). || سر نرهء سطبر و دفزک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قنفشة.

[قِ فِ شَ] (ع اِ) جانورکی است از حشرات الارض. || ترنجیده و درکشیده پوست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنفشة.

[قَ فَ شَ] (ع مص) ترنجیده و درکشیده پوست شدن. || زود فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنفع.

[قُ فُ] (ع ص) کوتاه بالای پست. (اقرب الموارد). رجوع به قُنقُع شود. || (اِ) موش. (اقرب الموارد).

قنفع.

[قِ فِ] (ع اِ) موش. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قنفعة.

[قُ فُ عَ] (ع اِ) سرین. || خارپشت ماده. (اقرب الموارد). رجوع به قنقعة شود.

قنفل.

[قُ فُ] (ع ص) بز شگرف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنفلة.

[قَ فَ لَ] (ع مص) رفتار گران. (منتهی الارب). قَنْفَلَ؛ ای مشی مشیة ثقیلة. (اقرب الموارد).

قنفور.

[قُ] (ع اِ) سوراخ کون. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد از قاموس).

قنفیر.

[قِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (اقرب الموارد). رجوع به قُنافِر شود.

قنقری بالا.

[قُ قُ] (اِخ) (علیا) نام یکی از دهستانهای چهارگانهبخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. حدود و مشخصات آن: از شمال گردنه کولی کش و دهستان سورمق از جنوب دهستان قنقری پائین و ارتفاعات قادرآباد از خاور دهستان حومهء بخش از باختر دهستان خنگشت. موقع آن کوهستانی است این دهستان تقریباً در شمال باختری بخش واقع و هوای آن معتدل بالنسبه سرد، آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء قشلاق و چشمه و قنات است. محصولات آن عبارتند از: غلات، چغندر، حبوبات، و جزئی میوه جات. شغل اهالی، زراعت و پیله وری و صنعت دستی زنان قالی بافی است. از 32 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته، مرکز آن قریه ده بید میباشد. نفوس در حدود 6600 تن و قراء مهم آن عبارتند از: قشلاق خرمی، علی آباد کوشک، مشکان. شوسه شیراز به اصفهان از وسط دهستان کشیده شده و طوایف مختلفه عرب در حدود دهستان ییلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنقری پایین.

[قُ قُ] (اِخ) (سفلا) نام یکی از دهستان های چهارگانه بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده و حدود آن از اینقرار است: از شمال کوه بوانات و دهستانهای قنقری بالا و حومهء بخش، از جنوب مشهد مرغاب و سر پنیران، از خاور دهستان سرچهان و تنگ باب الجوز، از باختر ارتفاعات عین البلاغ و دهستان احمدآباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و دامنه میباشد. این دهستان در جنوب بخش واقع گردیده هوای آن معتدل بالنسبه سرد آب مشروب و زراعتی آن از چشمه و قنات است. محصولات آن عبارت است از غلات و جزئی میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنعت دستی آنان قالی بافی است. این ده از 24 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 4800 تن و قراء مهم آن عبارتند از: احمدآباد، سن گشت، باغ سیاه، چم بیان، خورکش، خورجان، فنجان، مظفرآباد. طوایف عرب خمسه در این دهستان ییلاق میکنند. و شوسهء شیراز به اصفهان از باختر آن کشیده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قنقع.

[قُ قُ] (ع ص) کوتاه بالای فرومایه. رجوع به قنفع شود. || (اِ) موش. (منتهی الارب).

قنقع.

[قِ قِ] (ع اِ) موش. (منتهی الارب). رجوع به قُنقُع شود.

قنقعة.

[قُ قُ عَ] (ع اِ) سرین. || خارپشت. (منتهی الارب). رجوع به قنفعة شود.

قنقل.

[قَ قَ] (ع ص) پیمانهء بزرگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد گران وطی و گران پاسپر. (منتهی الارب) (آنندراج). الرجل الثقیل الوطاء. (اقرب الموارد).

قنقل.

[قَ قَ] (اِخ) نام تاج کسری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنقن.

[قَ قَ] (ع ص، اِ) رهنمای. (آنندراج) (منتهی الارب). دلیل راهنما. (اقرب الموارد). || صدفی است دریایی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || کلاکموش بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنقن.

[قِ قِ] (ع ص، اِ) راهنما و دلیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آب شناس در صحراها و کاریزها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در عبارت ابن بری آمده که قنقن و قُناقِن مهندسی است که آب را در زیر زمین می شناسد تا جائی که آب وجود دارد حفر شود. و این کلمه خارجی است. (اقرب الموارد). || صدفی است دریائی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کلاکموش بزرگ و در لسان آمده که نوعی از موشهای صحرائی است. (اقرب الموارد).

قنقهر.

[قَ قَ هِ] (اِ)(1) صمغی است ناخوش طعم و بعضی گویند سندروس است و بعضی دیگر گویند سنگی است و آن را از بلاد مغرب آورند و بعضی دیگر گویند صمغی است شفاف مانند سندروس و این اصح است و آن را لعل مصری خوانند. درد دندان را نافع باشد. خوردن آن با سکنجبین بدن را لاغر کند. (برهان) (آنندراج).
(1) - قیقهر. قیقهن.

قنم.

[قَ نَ] (ع مص) بوی گرفتن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || تباه گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تری رسیدن اسب و غیره را پس چرکین و گردآلود گردیدن از نشستن غبار بر آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنمة.

[قَ نَ مَ] (ع اِ) بوی بد روغن و چربش و زیت و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قنمة.

[قَ نِ مَ] (ع ص) بوی گرفته از بوی بد روغن زیت و نحو آن. گویند: یده قنمة من الزیت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنن.

[قِ نَ] (ع اِ) جِ قِنَّة به معنی یک تاه از تاهای رسن یا بخصوص تاه رسن از پوست خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنن.

[قُ نَ] (ع اِ) جِ قُنَّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنة شود.

قنن.

[قَ نَ] (ع اِ) راه و روش. (منتهی الارب). سنن. (اقرب الموارد).

قنو.

[قَنْوْ] (ع مص) ورزیدن و فراهم آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). جمع کردن و کسب کردن و گرفتن آن را برای خود نه برای تجارت. (اقرب الموارد). || گرفتن بز را برای دوشیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آفریدن. || لازم گرفتن حیا را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پردگی و خانه نشین کردن دختر را. (منتهی الارب) و گویند قُنیَت الجاریة مجهولاً، به معنی بازداشته شدن از بازی و مستور شدن در خانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قنو.

[قُ نُوو] (ع اِ) سیاهی. (منتهی الارب). سواد. (اقرب الموارد). || (مص) بمعنی قُنوان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنوان شود.

قنوء .

[قُ] (ع مص) سخت سرخ شدن. || کشتن کسی را یا برانگیختن کسی را بر قتل. || در دباغ انداخته شدن پوست. || مردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فاسد شدن. (از اقرب الموارد). تباه گردیدن پوست. (منتهی الارب).

قنواء .

[قَنْ] (ع ص) مؤنث اقنی. زن بلندبینی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قنوات.

[قَ نَ] (ع اِ) جِ قناة بمعنی نیزه. (آنندراج) (منتهی الارب). || جِ قنات بمعنی کاریز.

قنوان.

[قِنْ] (ع اِ) جِ قِنوه یا قُنوَه. (منتهی الارب).

قنوان.

[قَ نَ] (ع مص) قُنوان. (منتهی الارب). رجوع به قُنْوان شود.

قنوان.

[قُنْ] (ع مص) ورزیدن و فراهم آوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرفتن بز برای دوشیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به قَنْوْ شود. || (اِ) آستین پیراهن. (منتهی الارب).

قنوان.

[قَ نَ] (اِخ) نام دو کوه است نزدیک حاجر و در مغرب آن از بنی مره. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قنوب.

[قُ] (ع اِ) غنچه های نبات و غلافهای شکوفه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ظاهراً مفرد آن قنب است. || (مص) داخل شدن. (از اقرب الموارد). درآمدن در قُنّابة. || فروشدن آفتاب. (منتهی الارب). غروب کردن. (از اقرب الموارد). || خشاوه کردن انگور را و بریدن آنچه بار آن را زیان رساند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قنوت.

[قُ] (ع مص) فرمانبرداری کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و از این معنی است قول خداوند تعالی: القانتین و القانتات.(1) (منتهی الارب). || خاموش بودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سکوت کردن. || بازماندن در سخن. (منتهی الارب). امساک در کلام. (از اقرب الموارد). || ایستادن در نماز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و بهمین معنی است حدیث: افضل الصلوة طول القنوت. (منتهی الارب). || دعا کردن. || ذلیل و خوار شدن: قنت له؛ ذل. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 33/35.

قنوج.

[قَنْ نو / قِنْ نو] (اِخ) منتهی الارب آن را بکسر قاف و فتح نون ضبط کرده و گوید: شهری است. محمودبن سبکتگین آن را گشود. (از معجم البلدان) (آنندراج). در ناحیهء فرخ آباد در 50میلی رود گنگ واقع است. (تلخیص از بریتانیکا) :
یکی گفت این شاه روم است و هند
ز قنوج تا پیش دریای سند.
فردوسی (مقدمهء شاهنامه چ دبیرسیاقی).
چون قصد کنی فتوح قنوج
ملت ز تو شادمان ببینم.خاقانی.
ز قنوج تا قلزم و قیروان
چو میغی روان بود تیغم روان.نظامی.
به قنوج خواهم شدن سوی فور
خدا یار بادم در این راه دور.نظامی.

قنود.

[قُ] (ع اِ) جِ قند. (اقرب الموارد). رجوع به قند شود.

قنود.

[قُ] (اِ) کسی را گویند که در کار و گفتار غره شود و دلیر گردد. (برهان). مصحف فنود. و در جهانگیری فقط فنود ذکر شده. (حاشیهء برهان چ معین).

قنوده.

[قُ دَ / دِ] (اِ) قنود. (آنندراج). رجوع به قنود شود.

قنور.

[قَ نَوْ وَ] (ع ص) کلان سر. || سرکش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دشوارخوی و سخت و درشت از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). فظ غلیظ. (اقرب الموارد).

قنور.

[قَنْ نو] (اِخ) نمک زاری است به بادیه که نمک آن در غایت خوبی و تیزی و جودت باشد. (منتهی الارب). بنابه گفته ازهری نمکزاری است در بادیه. (از معجم البلدان).

قنوس.

[قُ] (ع اِ) جِ قِنس، به معنی اعلای سر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنس شود.

قنوط.

[قُ] (ع مص) مأیوس و ناامید شدن. (از اقرب الموارد). نومید شدن. (منتهی الارب) (ترجمان عادل ترتیب جرجانی). قَنَط. قَناطة. (اقرب الموارد). || (اِمص) ناامیدی. نومیدی. نمیدی. حرمان. یأس. (یادداشت مؤلف).

قنوط.

[قَ] (ع ص) نومید. قانط. قَنِط. (اقرب الموارد) : و ان مسه الشر فیؤس قنوط. (قرآن 41/49).

قنوع.

[قَ] (ع ص) خورسند بسندکار به بهرهء خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) نشیب و پستی. || بلند و بلندی. از اضداد است. (منتهی الارب).

قنوع.

[قُ] (ع مص) مایل گردیدن شتر بسوی خوابگاه و پیش اهل خود آمدن. || از چراگاه ترش گیاه بسوی شیرین گیاه آمدن. || به بلندی برآمدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بلند شدن پستان گوسفند و نبودن تصوب در آن. (منتهی الارب). || سؤال و تذلل کردن. (از اقرب الموارد). || خواستن و خوارمندی و نیاز نمودن در سؤال. || خورسند بودن بدانچه قسمت باشد. و این از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قنون.

[قُ] (ع اِ) جِ قُنّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قنة شود.

قنونة.

[قُ نَ] (ع اِمص) مملوکیت و بندگی. (منتهی الارب). عبودة. (اقرب الموارد).

قنونی.

[قِ نَ نا] (اِخ) رودباری است به سرات. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

قنوة.

[قِنْ / قُنْ وَ] (ع اِمص) ورزش. (منتهی الارب) (آنندراج). کسبة. (اقرب الموارد). || (ص) غنمه قِنوة یا قُنوة؛ گوسپند دوشیدنی و ثابت بر آن. (منتهی الارب). خالصة له ثابتة علیه. (اقرب الموارد) (محیط المحیط). || (مص) فراهم کردن گوسپند و جز آن برای خوردن. || (اِ) خوشه. ج، اقناء، قِنوان، قِنیان. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنوة.

[قُ نُوْ وَ] (اِخ) شهری است به روم. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قنوی.

[قَ نَ وی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قناة بمعنی نیزه. گروهی از محدثان به این نام مشهورند. (از لباب الانساب).

قنوی.

[قَنْ وا] (اِخ) نام کوهی است. (از معجم البلدان).

قنة.

[قِنْ نَ] (ع اِ) یک تاه از تاههای رسن یا بخصوص تاه رسن از پوست خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، قِنَن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بیرزد که دارویی است مُدِرّ و مُخرج ریاح و جهت واماندگی و کزاز و ترنجیدگی و صرع و درد سر و سدر و درد دندان کرم خورده و درد گوش و اختناق زهدان نافع و تریاق است زهر تیر زهرآلود را و جمیع سموم را و دود آن هوام را دور نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از صمغ است، مانند مصطکی و آن را بارزد و بیرزد گویند. گرم است در دوم. (برهان) (آنندراج)(1).
(1) - نام عربی صمغ موسوم به Xalbane یونانی است. (عقار ص339) (حاشیهء برهان چ معین).

قنة.

[قُنْ نَ] (ع اِ) کوه خرد. || سر کوه. || کوه دراز در هوا جداگانه سیاه یا کوه نرم خاک هموار گسترده بر زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || الا کمة الملمة الرأس و هی القاره لاتنبت شیأ. (اقرب الموارد). ج، قُنَن، قِنان، قنون، قُنّات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنة.

[قُنْ نَ] (اِخ) منزلی است از حومانة الدراج در راه مدینه به بصره و گویند کوهی است. نقاط دیگری نیز بدین نام موسومند. رجوع به معجم البلدان شود.

قنهور.

[قَ نَ وَ] (ع ص) دراز درهم و درآمده پوست یا ضعیف و سست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قنی.

[قِ نا] (ع اِمص) خوشنودی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) خوشنود شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || بی نیاز شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) جِ قُنیة و قنیة. (اقرب الموارد). رجوع به قنیة شود.

قنی.

[قَنْیْ] (ع مص) ورزیدن و کسب کردن. || خوشنود گرداندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قنی.

[قَ نی ی] (ع اِ) گوسفند که برای شیر و بچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنی.

[قُ نی ی] (ع اِ) جِ قناة، به معنی نیزه. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنی.

[قَ نا] (ع اِ) نیزه. (مخزن الادویه). || بعض اطباء گفته اند: قنی بفتح قاف و قصر، قصب (نی) است و بر عودالطباشیر یعنی قصب آن نیز اطلاق می نمایند و بر شجرة الاشق نیز و گفته اند خود اشق است و گفته اند نوعی از اندروطالیس است و نیز گفته اند اسم نباتی است، برگ آن شبیه به برگ نعناع و معروف و نزد عامهء عرب بکلخ و نزد بعضی برطبهء یابسه و کلخ. (مخزن الادویه).

قنی.

[قُنْ نی ی] (ص نسبی) نسبت به قنة. مؤلف لباب الانساب گوید: گمان میرود قنة نام قریه ای است. (از لباب الانساب). || نسبت است به قن و آن دهی است. (از معجم البلدان). رجوع به قن شود.

قنی.

[قَ] (اِخ) دهی است نزدیک میفع. (منتهی الارب).

قنی.

[قِ نا] (اِخ) شهری است به صعید. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

قنی.

[قُ نَ] (اِخ) قریه ای است از یمامة در ناحیهء ریب. (از معجم البلدان).

قنی.

[قُنْ نی] (اِخ) (ابن ال ...) یکی از محدثان است. (منتهی الارب).

قنی.

[قَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

قنیات.

[قَ نَ] (ع اِ) جِ قناة، به معنی نیزه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قناة شود.

قنیان.

[قُنْ] (ع مص) لازم گرفتن حیا را. || پردگی و خانه نشین کردن دختر را. (منتهی الارب) (آنندراج). || ورزیدن و کسب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خوشنود گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). قَنْیْ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنی شود.

قنیان.

[قِنْ] (ع مص) قَنْیْ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قنی و مادهء قبل شود.

قنیب.

[قَ] (ع اِ) ابر. (منتهی الارب) (آنندراج). سحاب تراکم. (اقرب الموارد). || جماعت مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قنیبر.

[قُ نَ بِ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قِنبیر شود.

قنیت.

[قَ] (ع ص) امرأة قنیت؛ زن کم خوراک. (منتهی الارب) (آنندراج). قلیلة الطعم. (اقرب الموارد). || سقاء قنیت؛ مشک بسیارآبگیر و روان کننده. (منتهی الارب) (آنندراج). در اقرب الموارد سقاء قنیت به کسر قاف و تشدید نون و بمعنی مِسّیک آمده است.

قنیص.

[قَ] (ع ص، اِ) شکاری. (منتهی الارب) (آنندراج). شکارچی. (از اقرب الموارد). || شکار. (منتهی الارب) (آنندراج). شکارشده. مصید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مقنوص. (اقرب الموارد).

قنیع.

[قَ] (ع ص) خوارمندی نماینده در سؤال. || خورسند و بسندکار به بهرهء مقسوم. (منتهی الارب) (آنندراج).

قنیع.

[قُ نَ] (اِخ) آبی است میان بنی جعفر و بنی ابی بکربن کلاب. (منتهی الارب). آبی است میان بنی جعفر و بنی ابی بکر که برای آن به جنگ و خونریزی دست زدند. و ابن خنجر جعفری در این باره اشعاری دارد. ابوبکر همدانی گوید: قنیع آبی است از بنی قریط. رجوع به معجم البلدان شود.

قنیعة.

[قُ نَ عَ] (اِخ) حوضی است میان ثعلبیه و خزیمه در راه مکه از ام جعفر. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قنیف.

[قَ] (ع اِ) گروه مردم. || (ص) مرد کم خوار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کم موی سر. (منتهی الارب). || ابر یا باران بسیار. || (اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || طیلسان. ج، قُنُف. (از اقرب الموارد).

قنیقاع.

[قُ نَ] (اِخ) (یوم...) روزی است از روزهای تاریخی اسلام. در این روز جنگی میان مسلمانان و یهودان بنی قنیقاع رخ داد. (مجمع الامثال میدانی).

قنیلش.

[قَ لَ] (اِخ) قلعه ای است در اندلس از توابع قرمونة. (از معجم البلدان).

قنین.

[قِنْ نی] (ع اِ) طنبور. (منتهی الارب). طنبور حبشه. (اقرب الموارد). || بازیی است رومیان را که بدان قمار بازند. (منتهی الارب).

قنینات.

[قُ نَ] (اِخ) موضعی است در حرم مکه از نصر. (از معجم البلدان).

قنینة.

[قَنْ نی نَ] (ع اِ) شیشه. ج، قَناتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ظرف شیشه ای برای شراب. (از اقرب الموارد). صراحی. (ناظم الاطباء).

قنینة.

[قُ نَ نَ] (اِخ) دهی است به دمشق. (منتهی الارب).

قنینه.

[قِنْ نی نَ / نِ / قِ نی نَ / نِ] (از ع، اِ)قِنینة. آوندی که شراب در آن پر کنند، مثل شیشه و صراحی و غیره. (از آنندراج) :
صبح چو کام قنینه خنده برآورد
کام قنینه چو صبح لعل تر آورد.
خاقانی.
دست پیاله بگیر قد قنینه بپیچ
گوش چغانه بمال سینهء بربط بخار.
خاقانی.

قنیة.

[قِنْ یَ] (ع مص) در پرده و خانه نشین کردن دختر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قَنِیَ الجاریه؛ پردگی و خانه نشین کرد دختر را. (منتهی الارب). گویند: قنیت الجاریه (بطور مجهول)؛ بازداشته شدن از بازی با بچه ها و مستور نگاهداری شدن در خانه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قنیة.

[قُنْ / قِنْ یَ] (ع اِ) آنچه کسب شود. (از اقرب الموارد). مال ورزیده یخنی نهاده. || (مص) فراهم آوردن گوسفند و جز آن برای خوردن. (منتهی الارب).

قو.

[قَ / قُو] (اِ) رکوی سوخته و پنبه و صحیح بیخ درختی است که پر ملایم باشد و آتش چخماق در آن زود گیرد. (آنندراج). رکو و پنبهء نیم سوخته. (ناظم الاطباء). چوب پنبه ای که در آتش روشن کردن با چقماق استعمال میشد. (فرهنگ نظام). آتش گیره. (ناظم الاطباء) :
با طینت ملایم کار از فلک برآید
ز آتش زن است دائم روشن چراغ قو را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| نوعی قارچ که در میان درختهای پوسیده روید و از آن برای افروختن آتش آتش گیره، و پرهازه کنند. (یادداشت مؤلف). نوعی است از قارچ که چتر آن پایه ندارد و به تنهء درختان می چسبد. در زیر چتر آن بجای ورقه های نازک سوراخ هایی است که در داخل آنها بازیدها تشکیل میشود و هر یک از آنها دو هاگ دارد.(1) رجوع به گیاه شناسی گل گلاب چ دانشگاه ص 143 شود.
(1) - Polyporus.

قو.

(اِ)(1) پرنده ای است از جنس مرغابی که گردن دراز و پرهای نرم و لطیف برنگ سیاه و سفید دارد و در آب شنا میکند. در نرمی و لطافت به پرهای آن مثال زنند. این پرنده را جویینه نیز گویند. (ناظم الاطباء).
غاز بسیار بزرگ که پرهای بسیار نرمی دارد و در متکا و بالش و تشک می کنند. (فرهنگ نظام).
- در پر قو خوابیدن؛ کنایه از در ناز و نعمت پرورش یافتن.
- قو نپریدن در جایی؛ خلوت بودن. بی اغیار بودن. وحشتناک بودن جایی. قو در آنجا نمی پرد را در محلی گویند که هیچکس را در جای دخل نباشد و از حال آنجا کسی خبردار نبود و بسیار جای دهشتناک و مهیب بود. (آنندراج) :
خیل ملک ز بیم در آن کو نمی پرد
آنجا که رنگ رو پردم قو نمی پرد.
تأثیر (از فرهنگ نظام).
در تکیهء فراغت ما قیل و قال نیست
آنجا که هست بالش ما قو نمی پرد.
تأثیر (از آنندراج).
(1) - ناظم الاطباء بفتح قاف ضبط دارد.

قو.

[قَوو] (اِخ) وادیی است در عقیق. شنفری دربارهء آن اشعاری دارد. رجوع به عیون الاخبار ج 4 ص 79 شود.

قوٍ.

[قَ وِنْ] (ع ص) حبل قَو؛ رسن مختلف تاهها. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قوا.

[قُ] (ع اِ) قوتها. توانائیها. زورها. (ناظم الاطباء). قُوی :
این سطرهای چین که ز پیری بروی ماست
هر یک جداجدا خط معزولی قواست.صائب.
- قوای حیوانی؛ آنکه از دل منبعث شود و مختص به حیوان باشد چون حرکت قلب و نبض و قوتی که حافظ حیات است و قوت که بدن را از تعفن نگاه میدارد غضب و شهوت از عوارض آن است. رجوع به قوه و قوت شود.
- قوای طبیعی؛ که تعلق به جگر دارند و عبارتند از: جاذبه، ماسکه، هاضمه، غاذیه، دافعه، نامیه و مولده. رجوع به قوه و قوت شود.
- قوای نفسانی؛ که از دماغ منبعث میشود، چون: باصره، شامه، سامعه، ذائقه، لامسه، حس مشترک، خیال، مفکره، واهمه، حافظه. رجوع به قوه و قوت شود.

قواء .

[قَ / قِ] (ع ص، اِ)(1) زمین خشک و بی گیاه. (از اقرب الموارد). دشت و زمین خالی و بی آب وگیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زمین خشک میان دو قطعه زمین باران رسیده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) گرسنگی. (از اقرب الموارد). گویند: بات القواء؛ ای جائعاً. غیر طعم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) منزل قوا؛ ای لا انیس به. (اقرب الموارد). جای خالی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - قاموس این کلمه را به کسر قاف ضبط کند.

قوائم.

[قَ ءِ] (ع اِ) جِ قائمة. (منتهی الارب). بمعنی یکی از چهار دست و پای ستور و دست و پای آدمی و پایهای آن چیز که قیام آن بدان است. (آنندراج). رجوع به قائمة شود.

قوائم.

[قَ ءِ] (اِخ) چند کوه است مر هذیل را. (منتهی الارب). از ابی بکربن کلاب است و از آنجمله است کوه قرن النعم. ابوقلابهء هذلی دربارهء آن اشعاری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قوأب.

[قَ ءَ] (ع ص) بسیار آبگیر: اناء قوأب؛ آوند بسیار آبگیر. (ناظم الاطباء).

قوابع.

[قَ بِ] (ع ص، اِ) پس ماندگان. (منتهی الارب). خیل قوابع؛ اسبان ماندهء سپس اسب پیشی گیرنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قوابل.

[قَ بِ] (ع اِ) جِ قابلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قابلة شود.
- قوابل الامر؛ اوائل کار. (منتهی الارب).

قوابی.

[قُ با] (ع اِ) قوباء و آن ادرفن و نوعی از خشکریشه است که در پوست آدمی پدید آید. (ناظم الاطباء). و علی القوابی [ کافور ] بشحم البط... (مفردات قانون ابوعلی؛ در کلمهء کافور). || (ص) زن سترده موی. (ناظم الاطباء). رجوع به قوباء شود.

قوأبی.

[قَ ءَ بی ی] (ع ص) قوأب: اناء قوأبی. (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به قوأب شود.

قوات.

[قُ] (ع اِ) قوت. (منتهی الارب). خورش به اندازهء قوام بدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). المسکة من الرزق. (اقرب الموارد). رجوع به قوت شود.

قوات.

[قُوْ وا] (ع اِ) جِ قُوَّة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی توانایی. (آنندراج). رجوع به قوة و قوت شود.

قواتل.

[قَ تِ] (ع ص، اِ) جِ قاتلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قواثس.

[قُ ثُ] (معرب، اِ)(1) صاع. (النقود العربیه ص 41). این کلمه از یونانی گرفته شده و بصورتهای مختلف، از قبیل: قواثس، قواثوس، قوابوس، قوایوس، فوانوس، فوایوس، فواتوس و جز اینها تحریف و تصحیف شده است. رجوع به النقود العربیة ص 41، 42 شود.
(1) - Kuathos.

قواثوس.

[قُ] (معرب، اِ) رجوع به قواثس شود.

قواحط.

[قَ حِ] (ع ص، اِ) جِ قاحط. (ناظم الاطباء). رجوع به قاحط شود.

قواد.

[قَوْ وا] (ع اِ) بینی و آن لغتی است حمیری. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) زن جلب. (منتهی الارب). زن جلب و دیوث. (ناظم الاطباء). قرمساق و دیوث. (آنندراج) :
گفت ای دغای ابله و قواد قلتبان.
سعدی (هزلیات).

قواد.

[قُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ قائد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بمعنی کشندهء ستور و جز آن. (آنندراج). رجوع به قائد شود.

قوادح.

[قَ دِ] (ع اِ) طعن ها و شتم ها و سرزنش ها. (ناظم الاطباء). || (ص، اِ) جِ قادحة، مؤنث قادح. رجوع به قادحة و قادح شود.

قوادس.

[قَ دِ] (اِخ) جِ قادسیه است. در شعر شعرای کوفه بهمین صورت آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

قوادگی.

[قَوْ وا دَ / دِ] (حامص)قرمساقی. || زن جلبی. (ناظم الاطباء).

قوادم.

[قَ دِ] (ع ص، اِ) جِ قادم. رجوع به قادم شود. || جِ قادمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی پر دراز مرغ. (آنندراج). رجوع به قادمة شود.

قوادم.

[قَ دِ] (اِخ) موضعی است در بلاد غطفان و زهیر دربارهء آن اشعاری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قوادة.

[قَ دَ] (ع ص) زنی را گویند که به جاها رود و زنان بجهت مردان بهم رساند، و مرد این کاره را کس کش گویند. (برهان). رجوع به قَوّادة شود.

قوادة.

[قَوْ وا دَ] (ع ص) زن قواد. و در فارسی بدون تشدید واو بکار رود بمعنی زن جاکش یعنی آنکه برای مردان زن فاحشه آورد. (از ناظم الاطباء). رجوع به قواد شود.

قوادی.

[قَوْ وا] (حامص) جاکشی.
- امثال: قوادی به از قاضی گری است ؛ گویند مردی بود به نیشابور که وی را بوالقاسم رازی گفتندی و این بوالقاسم کنیزک بپروردی و نزدیک امیر نصر آوردی و با صله برگشتی و چند کنیزک آورده بود وقتی امیر نصر بوالقاسم را دستاری داد و در این باب عنایت نامه نبشت. نیشابوریان وی را تهنیت کردند و نامه بیاورده به مظالم برخواندند. از پدر شنودم که قاضی بوالهیثم پوشیده گفت و وی مردی فراخ مزاج بود: ای بوالقاسم یاد دار که قوادی به از قاضی گری است. (تاریخ بیهقی، از امثال و حکم دهخدا). رجوع به قواد شود.

قوادی.

[قَ] (ع اِ) جِ قادیة، بمعنی گروه اندک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قادیة شود.

قوادیان.

[قَ] (اِخ) شهری است از خراسان: طولش از جزایر خالدات «فب» و عرض از خط استوا «لح»، کیقباد اول کیانیان ساخت. شهری کوچک است و قصبات نویده و واشجرد و شومان از توابع اوست. هوای گرمسیری دارد و در او زعفران بسیار بود. (نزهة القلوب ج 3 ص 156). ولایت و شهری است بر کنار جیحون فوق ترمذ و میان آن وختل. این شهر از ترمذ کوچکتر است. (از معجم البلدان).

قواذف.

[قَ ذِ] (ع اِ) هر چیزی که جهت زخم زدن کسی بیندازند. || زوبین. (ناظم الاطباء).

قوارب.

[قَ رِ] (ع ص، اِ) جِ قارب. رجوع به قارب شود. || جِ قاربة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قاربة شود.

قوارح.

[قَ رِ] (ع ص، اِ) جِ قارح. (ناظم الاطباء). رجوع به قارح شود.

قوارساما.

[] (سریانی، اِ) عود بلسان است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسارا شود.

قوارش.

[قَ رِ] (ع ص، اِ) رماح قوارش؛ نیزه های بهم درآمده در جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قوارص.

[قَ رِ] (ع ص، اِ) جِ قارصة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قارصة شود.

قوارع.

[قَ رِ] (ع اِ) جِ قارعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): قوارع القرآن؛ آیت ها است که خوانندهء آن از شر دیو و پری محفوظ باشد گویا شیطان را رد میکند. (منتهی الارب). || قوارض: نعوذ بالله من قوارع فلان؛ ای قوارض لسانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قوارة.

[قُ رَ] (ع اِ) جامه و جز آن گرد بریده یا مخصوص است به ادیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آنچه از اطراف چیزی بریده باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) چیزی اطراف بریده. (منتهی الارب). هر چیز اطراف بریده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). از اضداد است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَواره شود.

قوارة.

[قُ رَ] (اِخ) موضعی است میان بصره و مدینه. (منتهی الارب). دارای چشمه ها و نخلستانهای بسیاری است و از عیسی بن جعفر است. و بین راجیه و بطن الرمه و نزدیک متالع قرار دارد. گفته اند قواره آبی است از بین یربوع. رجوع به معجم البلدان شود.

قواره.

[قَ رَ / رِ] (از ع، اِ) پارچه ای که گرد بریده باشند. (فرهنگ فارسی معین). پارچه ای که خیاط از گریبان جامه و پیراهن و مانند آن برمی آورد. (برهان) (ناظم الاطباء). || چیزی که اطرافش بریده باشد. (فرهنگ فارسی معین). || پارچه ای که از آن یک جامه توان کرد. (یادداشت مؤلف). واحد مقیاس برای بخش پارچه. (فرهنگ فارسی معین). بمقدار یک دست جامه: یک قواره فاستونی بمقدار یک دست کت و شلوار. || قد و قامت. (یادداشت مؤلف). هیأت. شکل و ترکیب. (ناظم الاطباء). قد و بالا. اندام. هیکل :
شیخ عبث جان مکن که حجلهء مینو
حور به این شکل و این قواره ندارد.
یغمای جندقی.
- بدقواره؛ بدترکیب. بدهیکل.
- بی قواره؛ بی اندام. قناس. بی ریخت.
- خوش قواره؛ خوش ترکیب. خوش اندام.
- قد و قواره؛ قد و بالا.
- ناقواره؛ بی قواره.
|| پاره.
- قواره قواره؛ پاره پاره.
|| انگشتان دست. (برهان) (ناظم الاطباء). گویند به این معنی عربی است. (از برهان).

قواره.

[قِ رَ / رِ] (اِ) رجوع به قَواره شود.

قواره.

[قُ رَ / رِ] (اِ) حقه های آتشین. (آنندراج از فرهنگ سکندرنامه).

قواری.

[قَ] (ع اِ) جِ قاریة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی بن نیزه و دم شمشیر و جز آن. (آنندراج). رجوع به قاریة شود.

قواریر.

[قَ] (ع اِ) جِ قارورة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بمعنی شیشه ها. (آنندراج) : و یطاف علیهم بآنیة من فضة و اکواب کانت قواریرا. قواریرا من فضة قدروها تقدیرا. (قرآن 76/15-16). || بول ها و شاش ها. || حقه های باروت. رجوع به قارورة شود.
- قواریرالنفط؛ از ابزار و سلاح جنگ است و آن ظرفی است که در آن نفت کنند و بسوی قلعه ها و حصارها پرتاب نمایند تا آنها را بسوزانند. نفاطة. (از صبح الاعشی ج 2 ص 138). رجوع به تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 1 ص 162 شود.

قواریر.

[قَ] (اِخ) از دژهای زبید است در یمن. (از معجم البلدان).

قواریری.

[قَ] (اِخ) جنید. رجوع به جنید در همین لغت نامه شود.

قواز.

[قَوْ وا] (ع ص) نرم و کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طواز. (اقرب الموارد).

قوازح.

[قَ زِ] (ع اِ) قوازح الماء؛ غوزهای آب. (منتهی الارب). غوزه های آب. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قوازع.

[قَ زِ] (ع ص، اِ) جِ قوزع. (ناظم الاطباء). رجوع به قوزع شود.

قواس.

[قَوْ وا] (ع ص) کمان ساز. کمانگر. (ناظم الاطباء) : دست قواس روزگار استوای قدش را به انحنا بدل کرده بود. (سندبادنامه ص182). || کمان کش. کمان دار. (ناظم الاطباء).

قواشة.

[قَ شَ] (ع اِ) آنچه ببریدن باقی ماند از درخت رز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آنچه از درخت رز پس از بریدن باقی ماند. (ناظم الاطباء).

قواصر.

[قَ صِ] (ع اِ) جِ قوصرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قوصرة شود.

قواصر.

[قَ صِ] (اِخ) موضعی است میان فَرَما و فسطاط. عمرو عاص در راه خود هنگامی که برای فتح مصر به آن صوب میرفت بدانجا فرودآمد. (از معجم البلدان).

قواصع.

[قَ صِ] (ع اِ) جِ قاصعاء. (ناظم الاطباء). رجوع به قاصعاء شود.

قواصف.

[قَ صِ] (ع ص، اِ) جِ قاصفة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قاصفة شود.

قواصل.

[قَ صِ] (ع ص، اِ) جِ قاصل. (ناظم الاطباء). رجوع به قاصل شود.

قواضب.

[قَ ضِ] (ع ص، اِ) جِ قاضب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی تیغ های بران. (آنندراج) : و مردم شهر اندر حالت اختلاط کتایب و اختراط قواضب و تمکین یافتن نیزه ها در سینه ها و شمشیرها در مفاصل و اعضا با ایشان مقاومت نتوانند کرد. (تاریخ بیهق ص 14). رجوع به قاضب شود.

قواط.

[قَوْ وا] (ع ص، اِ) شبان رمهء گوسفند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). چوپان و شبان رمهء گوسفندان. (ناظم الاطباء).

قواطع.

[قَ طِ] (ع ص، اِ) جِ قاطعة. رجوع به قاطعة شود. || مرغان که از بلاد سردسیر به گرمسیر روند یا برعکس آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قواطل.

[قَ طِ] (ع اِ) جِ قوطل. (یادداشت مؤلف).

قواطم.

[قَ طِ] (اِخ) یکی از اقلیم های بیست وشش گانهء اندلس است. (الحلل السندسیة ج 1 ص 40) وشهرهای فنت و شنت ماریه منسوب به ابن رزین از این اقلیم است. (الحلل السندسیة ص 77). و رجوع به همان کتاب ص104 و 105 شود. در حواشی الحلل السندسیة بر روی این کلمه بحثی است مبنی بر اینکه شاید این کلمه تحریفی از فواطم جمع فاطمه بوده باشد. رجوع به الحلل السندسیة شود.

قواع.

[قُ] (ع اِ) خرگوش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). قُواعة مؤنث آن است. (آنندراج).

قواع.

[قَوْ وا] (ع ص) گرگ بانگ کنان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قواعد.

[قَ عِ] (ع ص، اِ) جِ قاعد، زن بازایستاده از زه و غیره. || نهال خرما که تنه گرفته باشد. رجوع به قاعد شود. || جِ قاعدة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و قواعد ملک او مصون و محفوظ. (فارسنامهء ابن البلخی ص82).
نبایدت که پریشان شود قواعد ملک
نگاه دار دل مردم از پریشانی.سعدی.
- قواعدالبیت؛ اساس البیت. (اقرب الموارد). بنیادهای خانه. (منتهی الارب).
- قواعدالهودج؛ چهارچوب بر پهنای هوده. (منتهی الارب). رجوع به قاعدة شود.

قواعل.

[قَ عِ] (ع ص، اِ) جِ قاعلة. کوههای دراز بلند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

قواعل.

[قَ عِ] (اِخ) موضعی است در جبل. امرؤالقیس در اشعار خود از آن یاد کند. رجوع به معجم البلدان شود.

قواعة.

[قُ عَ] (ع اِ) مؤنث قواع، خرگوش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خرگوش ماده. (ناظم الاطباء). رجوع به قواع شود.

قوافز.

[قَ فِ] (ع ص، اِ) جِ قافز. غوکان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسبان تیزرو که وقت دویدن برجهند. (آنندراج). رجوع به قافز شود.

قوافص.

[قَ فِ] (ع ص، اِ) تلاع قوافص؛ توده های بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قوافل.

[قَ فِ] (ع ص، اِ) جِ قافلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قافلة شود.
- خیل قوافل؛ اسبان باریک و لاغرشده. (منتهی الارب) (آنندراج).

قوافی.

[قَ] (ع اِ) جِ قافیة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پس آوندها و قافیه ها. (ناظم الاطباء). رجوع به قافیه و المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه ص 24 شود.

قواق.

[قُ] (ع ص) مرد نیک دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قوق شود.

قواق.

[] (اِخ) قلعه ای است عظیم و محکم در دامن کوه افتاده است. (از قلاع روم) (نزهة القلوب 3:99).

قواق.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، سکنهء آن 160 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد در 2 محل بفاصله 2 کیلومتر به نام قواق بالا و قواق پائین مشهور است. سکنهء قواق بالا 80 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قواق عمولر.

[قَ عَ لَ] (اِخ) دهی جزو دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، سکنه آن 67 تن. هوای آن معتدل است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قواقل.

[قَ قِ] (اِخ) نام گروهی از قبیلهء خزرج. (ناظم الاطباء). رجوع به قواقلة شود.

قواقلو.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 255 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قواقلو.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچان بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 195 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قواقلة.

[قَ قِ لَ] (اِخ) بطنی هستند از انصار. (از اقرب الموارد). فرزندان قوقل. (ناظم الاطباء). رجوع به قوقل و قواقل شود.

قواقی.

[قَ] (ع اِ) جِ قیقاءة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قیقاءة شود.

قوال.

[قَوْ وا] (ع ص) فعال است برای مبالغه. (از اقرب الموارد). مرد نیکوگفتار یا مرد بسیارگوی. (منتهی الارب). زبان آور. (ناظم الاطباء). خوش صحبت: امام فعال خیر لکم من امام قوال (عثمان). ج، قوالون. || مغنی. (از اقرب الموارد). خواننده. آوازه خوان. مطرب. سرودگوی. (آنندراج). سرودخوان. (از اقرب الموارد) :
دانا به سخن های خوش و خوب شود شاد
نادان به سرود و غزل و مطرب و قوال.
ناصرخسرو.
|| در مجالس سماع صوفیان، خواننده ای بوده است که ابیات سوزناک یا رباعیات و غزلیات عاشقانه را به آواز میخواند و صوفیان به آهنگ او به سماع برمیخاستند و در این زمان در مجالس حال و ذوق صوفیان ابیاتی چند از مثنوی میخوانند. (فرهنگ فارسی معین از اسرارنامه).
- ابن قوال؛ مرد فصیح نیکوگفتار. (ناظم الاطباء).
- حمام قوال؛ کوکو. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) آهنگی است از موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

قوالب.

[قَ لِ] (ع اِ) جِ قالب. (ناظم الاطباء).
- شکر قوالب؛ : و مثال این مراتب همچنان است که قنادی از نی شکر قند سفید بیرون آورد. اول که بجوشانند نبات سفید بیرون آورد، دوم مرتبه که بجوشانند شکر سفید بیرون آورد، سیم مرتبه شکر سرخ، چهارم مرتبه طبرزد، پنجم مرتبه شکر قوالب و ششم مرتبه دردی ماند که آن را قطاره نامند بغایت سیاه و کدر باشد و در هر مرتبه صفا و سفیدی کم شود تا سیاهی و تیرگی بماند و باید که ظلمت و کدورت در اجزاء وصف قند سفید تعبیه باشد تا آنکه قند در مقام قندی از خاصیتی که در ظلمت و کدورت است بقدر احتیاج بهره داشته باشد و چون بمقام نباتی رسد، نبات از آن بهرهء خود را بردارد... و چنانکه در نبات ظلمت و کدورت مرئی نمیشود در قطاره سفیدی و صفا مرئی نمیشود... و هر یک در مقام خود کمالی و خاصیتی دارند که در دیگری یافت نمیشود؛ آنجا که نبات مفید است شکر به کار نیاید و جائی که شکر نافع است، نبات فائده ندهد. در این مثال قند صافی روح پاک محمدی است... پس ارواح انبیا را نبات صفت از قند روح محمدی بیرون آوردند. (منتخب مرصاد العباد نجم الدین رازی).

قوالون.

[قَوْ وا] (ع ص، اِ) جِ قَوّال. (اقرب الموارد). رجوع به قوال شود.

قوالة.

[قَوْ وا لَ] (ع ص) مبالغه است. گویند: رجل قوالة؛ مرد نیکوگفتار. (ناظم الاطباء). بسیارگوی و زبان آور. قَوّال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قوال شود.

قوام.

[قَ] (ع اِمص) راستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || عدل. (آنندراج) (اقرب الموارد). || اعتدال. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) : و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما. (قرآن 25/67). || استواری و پایداری. (ناظم الاطباء). || (اِ) بالای مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): قوام الرجل؛ قامته و حسن طوله. (اقرب الموارد). || مایهء زیست. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوام الامر؛ بندش و نظام کار. (منتهی الارب) (تاج العروس) (از اقرب الموارد). || فلان قوام اهله؛ فلان کسی است که برپا میدارد شأن اهل خود را یعنی شأن آنها بسته به وجود اوست. (ناظم الاطباء). || اصل چیزی. (آنندراج). || بقایای چیزی. || شکل و هیأت چیزی. (ناظم الاطباء). || (اِمص) ستبری و تنگی آب. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || غلظت و بستگی شایسته در شربت ها.
- بقوام آوردن؛ جوشانیدن که تا به حد عسل و بیشتر و کمتر زفت شود. (ذخیره خوارزمشاهی).
-قوام آمدن شربت؛ دارای بستگی و غلظت شایسته شدن. (ناظم الاطباء) : و چندان بر آتش بگذارند که قوام پالوده گیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قوام.

[قَوْ وا] (ع ص، اِ) نیکوقامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): رجل قوام؛ مرد نیکوقامت. (منتهی الارب). الحسن القامه و القوی علی القیام بالامر. || امیر. ج، قوامون. (از اقرب الموارد). || سرپایی. (یادداشت مؤلف): و اکثر مایعرض [ الدوالی ] یعرض للفیوج و المشاة و الحمالین و القوامین بین ایدی الملوک. (قانون ابوعلی سینا).

قوام.

[قِ] (ع ص، اِ) قوام الامر؛ آنچه امر بدان قائم باشد و مایهء درستی و آراستگی آن بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نظام الامر و عماده و ملاکه الذی یقوم به. (اقرب الموارد). نظام و اصل چیزی. (آنندراج). انتظام و نظم: فلان قوام اهله؛ فلان کسی است که برپا میدارد شأن اهل خود را. (ناظم الاطباء). || آنچه از قوت که مایهء قوام انسان است. (از اقرب الموارد). رجوع به قیام و قَوام شود. || (مص) بر قوام کار بودن؛ مواظب امر بودن. (فرهنگ فارسی معین).

قوام.

[قُ] (ع اِ) بیماریی است در پای گوسفند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قوام.

[قُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ قائم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قائم شود.

قوام.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمن شیر بخش مرکزی شهرستان آبادان. آب آن از رود بهمن شیر. محصول آن خرما، سبزیجات. شغل اهالی زراعت و ماهی گیری و کارگری شرکت نفت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء محیسن می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمین بخش زرقان شهرستان شیراز. آب آن از رودخانهء سیوند. محصول آن غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس، سکنهء آن 80 تن. آب آن از قنات. محصول آن خرما و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پسته و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، سکنهء آن 500 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل، سکنهء آن 526 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات، پنبه، لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت، گله داری و گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء سنجولی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کذاب بخش خضرآباد شهرستان یزد، سکنهء آن 555 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قوام آباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا، سکنهء آن 533 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، بادام و منداب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قوام آباد بالا.

[قَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز، سکنهء آن 135 تن. آب آن از رود کر. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

قوام آباد پائین.

[قَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز، سکنهء آن 241 تن. آب آن از رود کر. محصول آن غلات، چغندر و برنج و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ) لقب بهاءالدوله، ابونصربن عضدالدوله بن رکن الدوله بن بویه. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 430 و بهاءالدوله شود.

قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ) حسن. معروف به حاجی قوام. از وزرای شاه شیخ ابواسحاق بود. حافظ دربارهء وی اشعاری دارد:
بعهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاق
به پنج شخص عجب ملک فارس بود آباد
تا آنجا که گوید :
دگر کریم چو حاجی قوام دریادل
که نام نیک ببرد از جهان به بخشش و داد.
حافظ (چ قزوینی ص 263).
دریای اخضر فلک و کشتی هلال
هستند غرق نعمت حاجی قوام ما.
حافظ (از سعدی تا جامی ص 304).
محمود کتبی در تاریخ خاندان آل مظفر وفات خواجه قوام الدین حسن را بسال 754 ه . ق. ذکر میکند. (از سعدی تا جامی ص304). حاجی قوام در روز جمعه ششم ربیع الاول سال 754 ه . ق. درگذشت. وی از اکابر رؤس فارس بود و مثل او به کرم و خیرات و مبرات و خصایل پسندیده در فارس کسی نشان نداده است. (تاریخ گزیده چ لندن صص456 - 457).

قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ) عبدالله. از قرای معروف و استاد خواجه حافظ شیرازی است. شاه شجاع نیز به مجلس درس مولانا قوام الدین حاضر میشد. (از سعدی تا جامی تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص182).

قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ) محمد بن سیدمحمدمهدی حسینی سیفی قزوینی. از فقهاء و ادبا و شعرای عهد صفویه و از شاگردان شیخ جعفر قاضی است. او راست: 1 - ارجوزة فی الاخلاق. 2 - ارجوزة فی الاسطرلاب، و این نظم صحیفة الاسطرلاب شیخ بهایی است. 3 - ارجوزة فی اصول الفقه که منظومهء زیدهء شیخ بهایی است. 4 - ارجوزة فی البیان. 5 - ارجوزة فی التجوید که نظم شاطبیه است. 6 - ارجوزة فی الحساب. 7 - ارجوزة فی الخط. 8 - ارجوزة فی الصرف که فی وافیه نام دارد. 9 - ارجوزة فی الطب، بنام مفرح القوام. 10 - ارجوزة فی الفقه، بنام تحفهء قوامیه. 11 - ارجوزة فی النحو، بنام صافیه. وی بسال 1150 ه . ق. درگذشت. (الذریعه و روضات الجنات و ریحانة الادب ج3 ص322).

قوام الدین.

[قَ مُدْ دی] (اِخ) محمد صاحب عیار. وزیر شاه شجاع بود و به سال 764 ه . ق. به امر پادشاه مزبور کشته شد. حافظ دربارهء وی اشعاری دارد که مطلعش این است :
اعظم قوام دولت و دین آنکه بر درش
از بهر خاکبوس نمودی فلک سجود.حافظ.
زمانه گرنه زر قلب داشتی کارش
به دست آصف صاحب عیار بایستی.حافظ.
در تاریخ گزیده آمده است: خواجه قوام الدین محمد بسال 750 ه . ق. به وزارت شاه شجاع منصوب گردید و بسال 751 نیابت به او مفوض گشت و بسال 755 ه . ق. نیابت سلطنت یافت و در سال دیگر به قائم مقامی در کرمان بنشست و بترتیب شاه شجاع اختصاص داشت. (تاریخ گزیده چ لندن ص 650، 662، 684، 687، 692).

قوام الدین ابوالفوارس.

[قَ مُدْ دی اَ بُلْ فَ رِ] (اِخ) ابن بهاءالدولة بن عضدالدوله حاکم کرمان. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 430 شود.

قوام الدین شیرازی.

[قَ مُدْ دی نِ](اِخ) معمار و مهندس و طراح مشهور زمان شاهرخ. رجوع به تذکرهء دولتشاهی ص340 و از سعدی تا جامی ص416 شود.

قوام الدین فقیه نجم.

[قَ مُدْ دی فَ نَ] (اِخ) از دانشمندان معروف زمان شاه شجاع بود. شاه شجاع شخصاً به درس وی حاضر میشد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 703 شود.

قوام الدین مرعشی.

[قَ مُدْ دی نِ مَ عَ] (اِخ) ابن صادق. از حکام مرعشیهء مازندران است که با هفت واسطه به جناب حسین اصغربن امام زین العابدین میرسد. قوام الدین به میر بزرگ معروف است و سرسلسلهء ملوک قوامیه مرعشیه میباشد. در آغاز در خراسان به وظایف سیر و سلوک اشتغال داشت و سرانجام بوطن خود مازندران برگشت و بسال 760 ه . ق. فرمانروانی آن سامان گردید تا بسال 781 ه . ق. درگذشت و در آمل مازندران به خاک سپرده شد. پس از وی چهارده تن از اولاد و احفاد وی فرمانروای بلاد مازندران شدند. (قاموس الاعلام و ریحانة الادب ج3 ص 323).

قوام السلطنة.

[قَ مُسْ سَ طَ نَ] (اِخ)احمد قوام فرزند مرحوم میرزا ابراهیم معتمدالسلطنة. از رجال بزرگ سیاسی ایران و برادر کهتر حسن وثوق (وثوق الدوله) است. سال تولد وی 1252 ه . ش. است و در روز 31 تیر ماه 1334 ه . ش. وفات یافت. رویهم هفت بار به نخست وزیری و بیش از بیست بار به وزارت رسید. در نظم و نثر صاحب ذوق و چیره دست و جامع کمالات و سیاستمداری بزرگ بود. در جنگ دوم جهانی (1939 تا 1945 م.) قوای شوروی و انگلستان قسمتهایی از ایران را اشغال کرده بودند و پس از خاتمهء جنگ، دولت روسیه شوروی حاضر به ترک و تخلیهء ایران نبود و میل داشت که امتیازاتی در مورد نفت نواحی شمال ایران به دست آورد و به همین منظور عده ای از کمونیست های نشان دار را در آذربایجان تقویت کرد و در آنجا دولت جداگانه ای به ریاست سیدجعفر پیشه وری مدیر روزنامهء آژیر تشکیل داد. قوام برای حل و فصل این موضوع در روز 29 بهمن 1324 ه . ش. با هیأتی به مسکو رفت و پس از ملاقاتهایی که با استالین نخست وزیر و مولوتف وزیر امور خارجه و سایر زمامداران شوروی به عمل آورد قرار نهاد که پس از تخلیهء ایران از قوای شوروی موافقت نامهء شرکت مختلط نفت ایران و شوروی را در خصوص نفت شمال ایران برای تصویب به مجلس شورای ملی ببرد. دولت شوروی پس از اینکه اطمینان حاصل کرد که این موافقت نامه در مجلس شورا تصویب خواهد شد، در بهار سال 1325 ه . ش. پس از پنج سال قوای خود را از ایران خارج و نواحی اشغالی را تخلیه کرد و از پشتیبانی دولت پوشالی دموکرات پیشه وری خودداری نمود. قوام اطمینان داشت که چنین موافقت نامه ای هیچگاه از تصویب مجلس شورای ملی نخواهد گذشت. بالاخره در روز 29 مهر 1326 ه . ش. قوام نطقی در مجلس شورا ایراد کرد، سپس طرح پیشنهادی اکثر نمایندگان مجلس که از اعضای حزب دموکرات ایران بودند و قوام رهبر آن بود (در مورد موافقت نامهء نفت) به مجلس تقدیم گردید و از 104 نفر عدهء حاضر در مجلس 102 نفر رأی مخالف دادند و در نتیجه موافقت نامهء شرکت مختلط نفت ایران و شوروی رد شد و بلااثر گردید. (تاریخ برگزیدگان مشاهیر ایران و عرب صص241 - 244).

قوام السنة.

[قُ مُسْ سُنْ نَ] (اِخ)اسماعیل بن محمد بن فضل بن علی قرشی طلحی تیمی اصفهانی، مکنی به ابوالقاسم. از بزرگان حافظان حدیث است که در تفسیر و حدیث امام عصر خود بود. وی در حدیث از استادان سمعانی بشمار میرود. او راست: 1 - کتاب سیر السلف، در شرح احوال صحابه و تابعین که هنوز چاپ نشده است. 2 - الترغیب و الترهیب. 3 - شرح الصحیحین. تولد وی بسال 457 ه . ق. و وفات وی 535 ه . ق. اتفاق افتاد. (الاعلام زرکلی چ 1 ج 1 ص 112).

قوام الملک.

[قَ مُلْ مُ] (اِخ) هبة الله، مکنی به ابونصر. وزیر سلطان رضی ابراهیم بن محمد بن محمود بود. رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

قوام چه.

[قَ چَ] (اِخ) یکی از قصبه های بلوک بیضاست. رجوع به جغرافیای غرب ایران صص 108 - 109 شود. ده کوچکی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز، سکنهء آن 48 تن. این آبادی را حسام آباد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قوامس.

[قَ مِ] (ع اِ) گویا جمع قامسة است. (از اقرب الموارد). بلاها. (منتهی الارب). بلاها و داهیه ها. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جِ قَومَس. رجوع به قومس شود.

قوامع.

[قَ مِ] (ع ص، اِ) جِ قامعة. هرچه که انسان را از خواهشهای طبع و نفس و هوی برکند و بازدارد و آن عبارت از امتدادات اسمائی و تأییدات الهی است برای اهل عنایت در سیر الی الله. (از تعریفات).

قوامون.

[قَوْ وا] (ع ص، اِ) جِ قوام. (اقرب الموارد) : الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض و بما انفقوا من اموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغیب بما حفظ الله و اللاتی تخافون نشوزهن فعظوهن و اهجروهن فی المضاجع و اضربوهن فَاِن أَطعنکم فلاتبغوا علیهن سبیلا ان الله کان عَلِیّا کبیرا. (قرآن 4/34).

قوامی خافی.

[قَ یِ] (اِخ) میر قوام الدین نصرالله. از شاعران است. وی کتابی نیز در طریقت تصنیف کرده و آن را جنون المجانین نام نهاد. کلمات بدیع و سخنان غریب در آن مندرج است. معاصر شاهرخ میرزا بود. ولادت او بسال 734 ه . ق. وفاتش بسال 830 ه . ق. اتفاق افتاد. محمد عوفی با او ملاقات کرده است. این رباعی از اوست:
آخر بکند فلک شمار من و تو
بازاندازد به حشر کار من و تو
هم پیش من و پیش تو آرد آن روز
کردار من و تو کردگار من و تو.
(ریاض العارفین صص 228 - 229).

قوامی رازی.

[قَ یِ] (اِخ) از شاعران است. صاحب تذکرهء هفت اقلیم در توصیف او شرحی نگاشته است. این ابیات بدو منسوب است:
مکن خضاب که پیری نهان نشاید کرد
برون پرده چنین باش کز درون حجاب
چو نور روز به از ظلمت شب است یقین
تو صبح شیب چرا شام میکنی بخضاب
بهوش باش که دمساز یار توست خرد
قدح مگیر که غماز راز توست شراب.
کمر بطاعت حق بند اگر چه سخت دلی
که در پرستش معبود کوه را کمر است
مباش غره به بستان بیزوال بهشت
از آن بترس که زندان جاودان سقر است.
(مجمع الفصحاء ج 1 صص 476 - 477).

قوامیس.

[قَ] (ع اِ) جِ قاموس. رجوع به قاموس شود.

قوامی گنجوی.

[قَ یِ گَ جَ] (اِخ) از شاعران است. او را استاد قوامی مطرزی خباز میخوانند و عم شیخ نظامی میدانند. گویند میان او و حکیم سوزنی مهاجات بوده. وی در صنایع و بدایع سخن صاحب مهارت است و در قصیده ای که مطلع آن این است:
ای فلک را هوای قدر تو بار
وی ملک را ثنای صدر تو کار
جمیع صنایع شعری را آشکار فرموده است. او راست:
دلا امروز کاری کن که فریادت رسد فردا
چه باشی طالب دنیا کز آن غالب شود سودا
ز دام آز بیرون جه که یونس خور بود ماهی
ز بید ناز فارغ شو که وامق کش بود عذرا.
تو در دنبال دنیایی و مرگ اندر قفای تو
ز پیشت هیبت شر است و از پس بیم اژدرها.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 478).

قوامی مطرزی.

[قَ یِ مُ طَرْ رَ] (اِخ)محمد یا احمد خباز گنجی. ملقب به قوام الدین و مکنی به ابوالفضایل و موصوف به استادالشعراء. از سخنوران نامی قرن ششم هجری و برادر یا عمو یا عموزادهء نظامی گنجوی بود. او راست:
ز عکس روی و لب و عارضش برند صفا
یکی سهیل و دویم زهره و سوم جوزا.
(الذریعة ج3 ص62) (ریحانة الادب ج3 ص332).

قوامیه.

[قَ می یَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسحاق آباد بخش قدمگاه شهرستان نیشابور، سکنهء آن 53 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوان.

[قَوْ وا] (اِخ) موضعی است. ذی الرمه در قول خود از آن یاد کند. رجوع به معجم البلدان شود.

قوانس.

[قَ نِ] (ع اِ) جِ قَونَس. (ناظم الاطباء). رجوع به قونس شود. || اسم سنگدان است که برومی کیلان و به یونانی شعر سمعون نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوانص شود.

قوانص.

[قَ نِ] (ع اِ) سنگدان. (فهرست مخزن الادویه). جِ قانصة، بمعنی روده و اندرون مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ابن بیطار) (ناظم الاطباء). رجوع به قانصة و قوانس شود. || قوانص طیور؛ مرغان شکاری و از این است حدیث فتخرج النار علیهم قوانص تخطفهم قطفا خطف الجارحة الصید. || ستون خرد که بر آن سقف و مانند آن گذارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قوانوس.

[قُ] (معرب، اِ) یک اوقیه و نیم است. ج، قوانوسات. رجوع به قواثوس شود.

قوانوسات.

[قُ] (ع اِ) جِ قوانوس. رجوع به قواثوس و قوانوس شود.

قوانیا.

[] (معرب، اِ) شجرة المران. || خرنوب را نیز گویند. || قونیون. قوانیون. مسحوقونیا. || زبدالبحر. (فهرست مخزن الادویه).

قوانین.

[قَ] (ع اِ) جِ قانون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
نندیشم از ملوک و سلاطینش
دیگر کنم رسوم و قوانینم.ناصرخسرو.
رجوع به قانون شود.

قوانیون.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوانیا شود.

قواهر.

[قَ هِ] (ع ص، اِ) جِ قاهر. || جِ قاهرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شیخ اشراق آنچه را که مشائیان عقل گفته اند نور قاهر نامیده است. کلمهء قواهر که جمع قاهر است بطور مطلق بر عقول اعم از طولیهء مترتبه و عرضیهء متکافئه اطلاق شده است و هرگاه با قید سافله ذکر شود مراد عقول متکافئه است، و هرگاه با جمله و قید اعلون (القواهر الاعلون) گفته شود مراد عقول مترتبهء طولیه است. بطور کلی انوار مجرده منقسم میشوند به انوار قاهره اعلون که عبارت از طبقهء طولیهء مترتبه باشند و انوار قاهرهء صوریه که ارباب اصنام باشند و عبارت از طبقه عرضیه متکافئه غیرمترتبه اند در طرف نزول و ارباب اصنام نوعیهء جسمیه اند، از قواهر سافله تعبیر به قواهر نازله نیز شده است. بطور کلی سهروردی انوار مجرده را بر دو گونه تقسیم میکند: یکی انوار قاهره، دیگری انوار اسفهبدیه یا انوار مدبرهء برازخ. انوار قاهره را نیز بر دو سلسله منقسم میسازد: یکی قواهر طولی (بقولی مفارقه) که نسبت به موجودات دارای تدبیر و عنایت هستند، تدبیر و عنایتی که بر خلاف تدبیر و عنایت انوار اسفهبدیه مؤدی به استکمال آنها نتواند بود. چون حکیمان قدیم ایران انوار قاهرهء طولی را عبارت از منبع اصلی وجود عموم موجودات و انوار قاهرهء عرضی را عبارت از مبدأ فرعی وجود خصوص اجسام نوعی و طلسمات بسائط فلکی و عنصری میدانستند، از این رو است که سهروردی دستهء اول را بعنوان امهات موجودات و اصول و دستهء دوم را بعنوان امهات و انواع و فروع میخواند. (از فرهنگ فارسی معین).

قوأی.

[آ] (ع ن تف) مؤنث اقوی. (ناظم الاطباء). قوی تر. نیرومندتر.

قوایم.

[قَ یِ] (ع اِ) قوائم. (منتهی الارب). رجوع به قوائم شود.

قوئینک.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران، سکنهء آن 243 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بنشن، انگور و مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت، قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوئینک جده.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران، سکنهء آن 468 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوئین لی.

(اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان، سکنهء آن 142 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوایة.

[قَ یَ] (ع اِ) زمین خشک مانده میان دو قطعه باران رسیده و بیابان بی آب وگیاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). قفرالارض. (اقرب الموارد). || (اِمص) توانایی. خلاف ضعف. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) خالی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قویت الدار قِیّا و قوایة؛ خلت. (اقرب الموارد). رجوع به قی شود.

قوایة.

[قِ یَ] (ع اِمص) توانایی. ضد ضعف. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قوب.

[قَ] (ع مص) گریختن. || نزدیک آمدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از اضداد است. || زمین کندن. || شکافتن مرغ بیضه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قوب.

[قُ وَ] (ع اِ) پوست بیضه. (منتهی الارب). قشورالبیض. (اقرب الموارد). قشرالبیض و به فارسی پوست سخت تخم مرغ. (فهرست مخزن الادویه).

قوب.

(ع اِ) چوزهء مرغ. (فهرست مخزن الادویه). چوزه. (منتهی الارب). جوجه. فَرخ. (از اقرب الموارد). ج، اقواب. و به همین معنی است این مثل: تخلصت قائبة من قوب او قابة من قوب؛ یعنی بیضه از چوزه جدا شد. در حق شخصی گویند که از صاحب و حریف خود جدا گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بچهء سگ آبی. (فهرست مخزن الادویه).
- ام قوب؛ داهیه و بلا. (از اقرب الموارد).

قوبا.

(ع اِ) خشونت و درشتیی است که در ظاهر پوست بدن به هم رسد با خارش بسیار و از آن قشور دایم جدا میگردد تا صحت یابد و در ابتدا دانهء اندک صلبی پیدا میشود و یا داغی و خارش بسیار میکند و بعد اندک آب لزجی از آن تراوش میکند و روز بروز زیاده میگردد و از امراض مسری است. و بر دو نوع است: سرخ و سیاه. سرخ آن نازک تر و خارش آن کمتر و سیاه آن ضخیم تر و خارش آن بیشتر است. بسیار آن خصوصاً سیاه ضخیم و آنچه از آن رطوبت صدیدی لزج عفن تراوش نماید و زود منتشر شود و اطراف خود را متقرح و فاسد سازد. بسیار ردی و مقدمهء جذام است و قوبای منتشر را برص اسود اطلاق میکنند و گاه قوبا در دماغ ظاهر میشود و علامت و سبب آن قریب به علامت و سبب حمرهء دماغ و لازم آن حکه دماغ است. (بحر الجواهر) (فرهنگ نظام از مجمع الجوامع). قوبا بریون. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به قوباء شود. || زفت مطلق یا زفت یابس. (فهرست مخزن الادویه).

قوباء .

[قُ وَ] (ع ص) زن سترده موی. || (اِ) ادرفن. (منتهی الارب). و آن علتی است. جزاز و آن دردی است که در بدن عارض شود و آن را پوست پوست گرداند و با آب دهان معالجه گردد(1). ج، قُوَّب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). پارسی قوبا بریون باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به ابن بیطار ذیل کلمهء خلد، قوابی و قوبا شود.
(1) - یعالج بالریق. (اقرب الموارد).

قوباء .

(ع اِ) قُوَباء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قوباء شود.

قوبارسیوس.

[] (معرب، اِ) قوباری سائیس، بمعنی عرعر. (فهرست مخزن الادویه).

قوباری سائیس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوبارسیوس شود.

قوباغ.

(اِخ) قوباق. (سنگلاخ). رجوع به قوباق شود.

قوباق.

(اِخ) نام ولایتی است از ترکستان که در حینی که چنگیزخان ممالک خود را به پسران چهارگانه تقسیم میکرد آن ولایت را به اوکتای قاآن مقرر داشت. اسب آنجا بخوبی اشتهار دارد. (سنگلاخ).

قوبان.

(اِخ) نام رود بزرگی است در قفقاز شوروی و از مائلهء شمالی سلسلهء جبالی قفقاز از یک محل مرتفع بالغ بر 4246 متر مربوط به کوه البرز نبعان مینماید و در بین یک وادی تنگ مستور از جنگل، اول بسوی شمال آنگاه بسمت شمال غربی و سرانجام بطرف مغرب جاری گردد و پس از گذشتن از بین شهر «یکاترینودار یا کرسنودار» بدو باز و منشعب میشود. رجوع به دایرة المعارف شوروی شود.

قوبجور.

[قُ] (مغولی، اِ) قپجور. قبچور. قفچور. مالیات. باج. || مالیات متعلق به مواشی و حیوانات. (فرهنگ فارسی معین).

قوبچور.

[قُ] (مغولی، اِ) رجوع به قوبجور شود.

قوبروس.

[] (معرب، اِ) قوقوس. خنثی است. (فهرست مخزن الادویه).

قوبروق.

[] (ترکی، اِ) دنبه. (فهرست مخزن الادویه).

قوبرون.

[] (معرب، اِ) عاقرقرحا. (فهرست مخزن الادویه).

قوبع.

[قَ بَ] (ع اِ) بند شمشیر از سیم یا از آهن. || مرغی است سرخ پای. (منتهی الارب).

قوبع.

[قَ بَ] (اِخ) جایی است به عقیق مدینه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قوبعة.

[قَ بَ عَ] (ع اِ) جانورکی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قوبلا.

[] (سریانی، اِ) بابونج است. (فهرست مخزن الادویه).

قوبلای قاآن.

(اِخ) قوبلای خان. رجوع به قوبلای خان و قبلای قاآن شود.

قوبنجان.

[بِ] (اِخ) شهری است به فارس. (از معجم البلدان).

قوبوتی.

[] (معرب، اِ) صعتر بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قوبوسافلوس.

[] (معرب، اِ)قوبوسواطس. عوسج. (فهرست مخزن الادویه).

قوبوسواطس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوبوسافلوس شود.

قوبة.

[قُ وَ بَ] (ع ص) مقیم و خانه نشین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). گویند: فلان ملی ء قوبة؛ ای ثابت الدار مقیم و این را دربارهء کسی گویند که از منزل بیرون نرود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن موی سترده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) بیماری قوباء. (اقرب الموارد). رجوع به قوباء شود.

قوبی.

[بی ی] (ع ص) حریص به چوزه خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). المولع باکل الفراخ. (اقرب الموارد).

قوبی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، سکنهء آن 154 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد. محصول آن غلات، توتون، چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوبیا.

[] (معرب، اِ) ماءالرماد. (فهرست مخزن الادویه).

قوبیطس.

[] (معرب، اِ) قوبیطوس. کمافیطوس. (فهرست مخزن الادویه).

قوبیطوس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوبیطس شود.

قوبیلای قاآن.

(اِخ) رجوع به قوبلای خان و قبلای قاآن شود.

قوپچور.

[قُ] (مغولی، اِ) رجوع به قوبجور شود.

قوپوز.

(ترکی، اِ) قپوز. آلتی است موسیقی از ذوات الاوتار و آن سازی بود مرکب از یک قطعه چوب مجوف بر شکل عودی کوچک دارای پنج وتر. (فرهنگ فارسی معین).
- قوپوز رومی؛ سازی است از مقیدات ذوات الاوتار که از چوبی میان تهی باشد و بشکل عود کوچکی است که بر نصف بالایی روی آن پوستی کشند و بر آن پنج وتر بندند. (فرهنگ فارسی معین).

قوپوز.

[قُپْ پُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سراسکند شهرستان تبریز، سکنهء آن 539 تن. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوت.

[قَ] (ع مص) خورش دادن و روزی دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). قاته قوتا و قیاتة؛ عاله و اعطاه القوت و رزقه. (اقرب الموارد).

قوت.

(ع مص) رجوع به قَوت و قیاتة شود. || (اِ) خوراک. غذا. || خورش به اندازهء قوام بدن انسان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) . روزی. (ترتیب عادل) (ترجمان علامهء جرجانی). ج، اقوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قیت و قیته و قوات نیز بمعنی قوت است. (منتهی الارب) :
چند پری چون مگس از بهر قوت
در دهن این تنهء عنکبوت.نظامی.
نبینی جز هوای خویش قوتم
بجز بادی نیابی در بروتم.نظامی.
ای روی تو شمع بت پرستان
یاقوت تو قوت تنگدستان.عطار.
با لفظ دادن و نهادن مستعمل است. (از آنندراج) :
آنکه در یاقوت نوش آگین وی شکر سرشت
قوت عشاق اندر آن یاقوت نوش آگین نهاد.
میرمعزی (از آنندراج).
با تازه عاشقان عجبی نیست نوش خند
قوت از دهان به مرغ نوآموز میدهند.
امینای فائق (از آنندراج).
- قوت لایموت؛ بخور و نمیر.
- قوت مسیح؛ کنایه از شراب یکشبه باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی).
- قوت مسیح یکشبه؛ کنایه از خرماست که عربان تمر میگویند. (برهان).
- || می یکشبه. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ رشیدی).

قوت.

[قُوْ وَ] (ع اِ) قوة. نیرو. قدرت. توانایی. (آنندراج). توان. زور :
قوت جبریل از مطبخ نبود
بود از دیدار خلاق ودود.مولوی.
دل بدو دادند ترسایان تمام
خود چه باشد قوت تقلید عام.مولوی.
ج، قوا. در فارسی با لفظ دادن و گرفتن و فروریختن مستعمل. (آنندراج). رجوع به قوة و قوا شود.
- قوت ادراک؛ قوهء ادراک. رجوع به قوة شود.
- قوت الهی (الهیه)؛ (اصطلاح فلسفه) فیض حق تعالی و افاضهء او به موجودات عالم است. (فرهنگ فارسی معین از تهافت التهافت ص 142).
- قوت اندریابنده؛ قوت مدرکه : و هر یکی سه گونه بود، یکی اندریافت چیزی که سازوار اندرخور قوت اندریابنده بود. (فرهنگ فارسی معین از دانشنامه علایی).
- قوت اندریافت؛ مدرکه : و اما قوت اندریافت دو گونه است. (فرهنگ فارسی معین از دانشنامهء علایی). رجوع به قوه شود.
- قوت انطباعی؛ قوت نفس حیوانی. (فرهنگ فارسی معین از اسفار ج 3 ص 170).
- قوت انفعالی؛ قوت منفعلی. آن حال بود که بسبب وی چیزی پذیرای چیزی بود چنانکه موم پذیرای صورت. (فرهنگ فارسی معین از دانشنامهء علایی).
- قوت باصره؛ بینایی.
- قوت جاذبه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت حافظه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت حدسی.؛ رجوع به قوت قدسیه شود.
- قوت حیوانی؛ قوت حرارت و قوت حرکت رگها را گویند و این قوت از دل خیزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- قوت دافعه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت سامعه؛ شنوایی.
- قوت سَبُعی.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت شامه؛ بویایی.
- قوت صناعی؛ ملکه ای است که نفس را بر اثر ممارست بر کاری حاصل شود. (فرهنگ فارسی معین از کشاف اصطلاحات الفنون).
- قوت شوقیه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت شهوانی.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت طبعی.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت عاقله.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت عامل؛ قوتی است در انسان که مبدأ حرکت و تحریک برای انجام افعال جزئی است بر مبنای فکر و شعور یا حدس و این قوت را عقل عملی و قوت عملیه هم نامیده اند. (فرهنگ فارسی معین از شرح منظومه ص 86).
- قوت عقلی.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت غاذیه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت غضبی.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت فعلی؛ (اصطلاح فلسفه) حالتی است که اندر فاعل بود که از وی شاید که فعل از فاعل پدید آید، چنانکه حرارت آتش در مقابل قوت منفعلی. (فرهنگ فارسی معین از دانشنامهء علایی).
- قوت قدسیه؛ و مراد از آن قوتی است که منسوب به قدس است و آن منزه بودن قوت است از رذایل و صفات ذمیمه، قوتی است مودع در نفس که بدون تعلیم و آموختن مبدأ فیضان صور معقولات از عقل فعال میباشد و این قوت مخصوص به اولیاءالله است و آن را قوت حدسی هم نامیده اند و آن اعلی مرتبت قوت و شدت استعداد عقل هیولانی است. (فرهنگ فارسی معین از شفا). رجوع به قوة شود.
- قوت قریب (قریبه)؛ کیفیت و استعداد قریب به فعلیت را قوت قریبه نامند، مانند: استعداد حاصل و موجود در کاتب که مهیای کتابت باشد، در مقابل بعیده که استعداد کودک برای کتابت باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- قوت قلب؛ اطمینان دل. دلگرمی.
- قوت لامسه.؛ رجوع به لامسه شود.
- قوت ماسکه؛ قوتی است در نبات که مواد جذب شده را در جسم بازدارد و نگه دارد. (فرهنگ فارسی معین از رسایل اخوان الصفا ج 3 ص 195). رجوع به قوة شود.
- قوت متخیله.؛ رجوع به متخیله و قوة شود.
- قوت محرک (محرکة).؛ رجوع به قوة شود.
- قوت مدرکة.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت مسترجعة؛ قوت ذاکره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ذاکره و قوة شود.
- قوت مفکره.؛ رجوع به قوة شود.
- قوّت ممیزه؛ گاه مراد قوت عاقله است و گاه مراد قوت طبیعی است که عامل جدا کردن مواد جذب شدهء مفید از غیرمفید است. (فرهنگ فارسی معین از مصنفات باباافضل).
- قوت منمیة؛ قوت نامیه. رجوع به قوة شود.
- قوت مولد (مولده).؛ رجوع به قوة شود.
- قوت ناطقه.؛ رجوع به قوة شود.
- قوت نظری؛ حکما قوای انسان را بر حسب تقسیم نخستین به دو قسمت کرده اند: قوت و عقل نظری، و قوت و عقل عملی. عقل نظری خود مراتبی دارد بنام عقل هیولانی، بالملکه، بالفعل، بالمستفاد، و عقل عملی نیز مراحلی دارد. (فرهنگ فارسی معین از اخلاق ناصری).
- قوت نفسانی؛ قوت حس و حرکت را و قوت تفکر و تدبیر را گویند و این قوت از دماغ خیزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- قوت وهمی (وهمیه).؛ رجوع به قوة شود.
ـ قوت هاضمه. رجوع به قوة شود.
|| در مقابل فعل. امکان حصول چیزی. امکان استعدادی. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
هر آنچ امروز بتواند بفعل آوردن از قوت
نیاز عجز گر نبود ورا چه دی و چه فردا.
ناصرخسرو.
رجوع به قوة شود.

قوتائیس.

(اِخ) یکی از شهرستانهای گرجستان است که بر نهر «ریون» واقع است و یکی از ایستگاههای راه آهن میباشد، و بوسیلهء جاده های شوسه با شهرستانهای باطوم، سوخوم و تبی لیس یا تفلیس و همچنین بواسطهء جادهء نظامی عوسه تین با قفقاز شمالی مربوط میگردد. 128هزار تن جمعیت دارد و پس از تفلیس شهرستان دوم صنعتی از جمهوری گرجستان به شمار میرود. در اینجا کارخانه های بزرگ ماشین سازی و اتومبیل سازی (در مقیاس جماهیر متفقه)، شیمیائی، ماهوت بافی، خیاطی موجود است، و نیز کوم بنیاتهای چرمی، کفاشی، ابریشمی، کنسروسازی، قنادی، خبازی، آبجوسازی، تهیهء انواع گوناگون ظروف، تهیهء مصالح بنائی، معمل شیشه گری، بلورسازی و امثال و نظایر آنها دائر و در کارند و کارخانهء برق عظیم لنین احتیاجات گوناگون صناعی را تأمین میکند. این شهر از نظر فرهنگی هم به ترقیات روزافزون نایل میشود. این شهرستان از بلاد قدیمی است و مؤلفان کمی قبل از میلاد نام آن را ذکر می کنند. (از دایرة المعارف شوروی).

قوتان.

(اِخ) دهی است از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 650 تن. آب آن از رودخانهء زنگمار. محصول آن غلات، پنبه، کنجد، کرچک، بزرک و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوتانلو.

(اِخ) دهی است جزء دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر، سکنهء آن 21 تن. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه. محصول آن غلات، برنج، پنبه و سردرختی. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوت داشتن.

[قُوْ وَ تَ] (مص مرکب)نیرومند بودن. طاقت داشتن :
ساعد دل چون نداشت قوت بازوی صبر
دست غمش درشکست پنجهء نیروی من.
سعدی.

قوترو.

[] (اِ) قوتروج. و گفته اند اسم درخت وج است. (فهرست مخزن الادویه).

قوتروج.

[] (اِ) رجوع به قوترو شود.

قوت کردن.

[قُوْ وَ کَ دَ] (مص مرکب)زور دادن : و چندانکه از بالا مردم قوت کردند فایده نداشت. (ابن البلخی ص 138). پس کمند در بند صندوق بست، گفت: ای آتشک! برکش. آتشک قوت کرد و نتوانست، گفت زور ندارم. (سمک عیار ج 1 ص 226 از فرهنگ فارسی معین).
لیکن چه توان کرد چو قوت نتوان کرد
با گردش ایام به بازوی شجاعت.سعدی.

قوت گرفتن.

[قُوْ وَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) نیرومند شدن. نیرو گرفتن. قوت یافتن. توانا شدن : ملک پارسیان زایل شد و اسلام قوت گرفت. (ابن البلخی ص 112).

قوتلو.

[] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقایی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 83).

قوتوربلاغ.

[قُ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 42هزارگزی باختر بیله سوار و 10هزارگزی شوسهء بیله سوار به اصلاندوز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و گرمسیر و سکنهء آن 111 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوتورلار.

[قُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در25500گزی شمال خاوری کلیبر و 20هزارگزی شوسهء اصلاندوز به لاریجان. موقع طبیعی آن کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است. آب آن از رودخانهء درآورد و چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوتة.

[تَ] (ع اِ) واحد قوت بمعنی غذای یک روزه. (ناظم الاطباء). رجوع به قوت شود.

قوتی.

(ترکی، اِ) حقه و تبنگوی کوچک که نوعاً از چوب تراشند و از نقره و مقوا و جز آن نیز سازند و در آن سنگهای گرانبها و معجون و مانند آن را حفظ کنند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قوطی شود.

قوت یافتن.

[قُوْ وَ تَ] (مص مرکب)قوت گرفتن. نیرو گرفتن. توانا شدن : و پادشاهی قوت یافت. (گلستان سعدی).

قوتیرا.

[] (معرب، اِ) شوکهء منتنه است. || خرنوب. || ابرون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوثورا شود.

قوتیل.

(اِ) وزنی است معروف. (آنندراج).

قوثر.

[ثِ] (اِ) درخت وج باشد و آن را به عربی عودالوج و به فارسی اکر [ اکیر ] ترکی خوانند. (برهان) (آنندراج) (حاشیهء برهان چ معین از تحفهء حکیم مؤمن).

قوثورا.

[] (معرب، اِ) خرنوب. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوتیرا شود.

قوج.

(ترکی، اِ) کبش است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوچ شود.

قوج آغاز.

[] (اِخ) دهی است از فشابویه. رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 54 شود.

قوجاق.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج، سکنهء آن 346 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوجاق.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، سکنهء آن 115 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قوجاقانیون.

[] (معرب، اِ) نباتی است که آن را فیل زهرج نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).

قوجغار.

(ترکی، اِ) قوچ را گویند اعم از آنکه کوهی باشد یا غیرکوهی. (سنگلاخ). رجوع به قُجْغار و قُچْقار شود.

قوجق بردی.

[قُ جُ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 900 تن. آب آن از رودخانهء محلی. محصول آن غلات، حبوب، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. اهالی آن چادرنشین هستند و تغییر محل میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوجلیاس.

[] (معرب، اِ) حلزون بری کبیر است. || صدف بری. (فهرست مخزن الادویه).

قوجور.

(اِخ) دهی است جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، سکنه آن 153 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوجور بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 70 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بزرک و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوجه.

[قُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه، سکنهء آن 616 تن. آب آن از چشمه سارها. ومحصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوجه بیک لر.

[جَ بَ لَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقایی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 83).

قوجه بیگلو.

[جَ بَ] (اِخ) از ایلات ساکن اطراف مشکین. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 107).

قوجه کندی.

[قُ جَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 74 تن. آب آن از رودخانهء قزل قلعه. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوجیه.

[] (معرب، اِ) بمعنی قاسه است و قاسه به سریانی حلیون است. (از فهرست مخزن الادویه).

قوچ.

(ترکی، اِ) گوسفند شاخ دار جنگی را گویند. (آنندراج) (برهان). میش شاخ دار نر. (فرهنگ نظام). قچ. کبش (معرب آن). (حاشیهء برهان چ معین). قچقار. گوسفند نر سه یا چهار ساله اخته ناشده که غالباً شاخ دارد. || بز کوهی. (فرهنگ فارسی معین).
- سر قوچ به سلامت بودن؛ سابقاً داشها و لوطیهای محل قوچ جنگی در خانه نگهداری میکردند. سر قوچ فلان بسلامت باشد (سرش سلامت باد). (فرهنگ فارسی معین).
- قوچ باز؛ کسی که قوچ برای جنگیدن و مسابقه گذاردن نگهداری میکند.
- قوچ بازی؛ عمل قوچ باز.
- قوچچی؛ لوطیهای قفقاز در دورهء تزارها. (یادداشت مؤلف).

قوچ آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت، سکنهء آن 300 تن. آب آن از قنات. محصول آن خرما و غلات. شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوچ آباد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان، سکنهء آن 50 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوچاق.

(اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد، سکنهء آن 211 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوچان.

(اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، سکنهء آن 137 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قوچان.

(اِخ) نام یکی از شهرستان های یازده گانهء استان نهم. این شهر محدود است از طرف شمال به مرز ایران و شوروی، از طرف خاور به شهرستان دره گز و از باختر به شهرستان مشهد. آب و هوای شهرستان قوچان بواسطهء وجود ارتفاعات هزار مسجد و کوه آلاداغ و شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان خیلی سرد است و بواسطهء ریزش برفهای زیاد اغلب راه های قراء و قصبات این شهر بسته میشود. روی هم رفته میتوان گفت شش ماه زمستان است و درنتیجهء بارندگی های متوالی (برف و باران) چشمه سارهای متعدد و رودخانه های محلی فراوانی دارد که مورد استفادهء اهالی است. قسمتهای کوهستانی عموماً چشمه سار و فقط در مناطق جلگه قنات حفر مینمایند. مناطق مختلفهء قوچان عموماً کوهستانی است. فقط جلگهء باریکی در اطراف رودخانهء اترک تا انتهای بخش شیروان وجود دارد. قسمت عمدهء قرای بخش حومه و بخش شیروان در این جلگه واقعند. ارتفاعات شمال کوه هزارمسجد دنبالهء همان رشته ارتفاعات اصلی البرز است که در منطقهء قوچان از خاور گیفان تا گردنهء اللهاکبر کشیده شده و در گردنه به کوه اللهاکبر معروف است و بطرف خاور امتداد پیدا می کند و یک رشتهء دیگری در جنوب گپی کپکان تا شمال تبادکان امتداد دارد. این کوه در نقاط مختلفه به اسامی مخصوص، مانند: کورداغ، قره تپه، داش بلاغ، بیوک داغ و غیره نامیده میشود. ارتفاعات جنوبی دنبالهء همان کوه آلاداغ که بطرف باختر کشیده شده، دنبالهء آن به کوه بنیاکوه اتصال پیدا می کند. این کوه ها دارای دره ها و گدارهای متعدد است که راه های آن صعب العبور میباشد. رودخانهء اترک که از خاور قوچان بطرف باختر جریان دارد قسمت عمدهء آبادیهای بخش حومه و بخش شیروان را مشروب میسازد و از باختر دهستان زیارت داخل منطقه بجنورد میشود و رودخانه های محلی دیگری وجود دارد که اسامی آنها قابل ذکر نیست. محصول عمدهء آن غلات دیمی و آبی، بنشن، ارزن و انواع میوه جات مخصوصاً انگور و کشمش بحد وفور است و چون طوایف چادرنشین در مناطق این شهرستان زیاد هستند، محصول دامی یعنی روغن، پشم و پنیر آن قابل توجه است. پنیر کرد قوچانی در استان نهم معروف است. ساکنین شهرستان از طوایف مختلفهء زعفرانلو، پیچرانلو و میلانلو هستند. شهرستان قوچان از 3 بخش به نام حومه، باجگیران و شیروان تشکیل شده و دارای 434 آبادی بزرگ و کوچک است. مجموع ساکنین آن تا آخر سال 1328 در حدود 110925 نفر بوده است. راه شوسه که از دو طرف به مرز ایران و شوروی منتهی میشود یکی در باجگیران و دیگری در لطف آباد از این شهرستان عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوچان.

(اِخ) مرکز شهرستان قوچان محل سابق آن در شهرکهنهء سابق 12هزارگزی شمال خاوری شهر فعلی واقع بوده است و بواسطهء زلزله شدیدی که در سالهای 1311 و 1312 ه . ق. بوقوع پیوسته شهر ویران شد و حدود ده هزار نفر از بین رفتند و در سال 1313 ه . ق. محمد ناصرخان شجاع الدوله رئیس طایفهء زعفرانلو اراضی فعلی قوچان را بطور رایگان بمردم داد و اشخاص را برای ساختن خانه و مکان تشویق نمود و از طرف دولت نیز مهندسی برای طرح نقشه به آن شهر اعزام شد و در نتیجه شهر با اسلوب جدید احداث گردید که دارای خیابانهای منظم و عموماً کوچه و خیابانها عمود و موازی هم ساخته شده است و چون شهر قوچان با کمک محمد ناصرخان زعفرانلو معاصر با ناصرالدین شاه قاجار بنا گردید به این جهت نام اولی آن را ناصری می گفتند. این شهر در 120هزارگزی مرکز استان نهم و 120هزارگزی باجگیران مرز ایران و شوروی واقع است. دارای 11 خیابان خاور به باختر و 11 خیابان شمالی جنوبی است. رودخانهء اتران از شمال شهر عبور میکند و دارای یک پل بزرگ سیمانی است که از دور حلب توجه کلیه عابرین را می نماید بنای مهم سیلو در مرکز شهر است و اگر شروع به کار کند موتور برق آن می تواند مصرف برق شهر را تامین کند. این شهر دارای یک دبیرستان و 9 دبستان و یک بیمارستان 20 تختخوابی است و دارای بهداری میباشد. کارخانهء معروف شاد در این شهر واقع است. آب آشامیدنی شهر از قنوات و چاه است که چندان مطلوب نیست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوچان.

(اِخ) بخش حومهء شهرستان قوچان از 11 دهستان بنام دغائی، خرق، کهنه، فرود، شهرکهنه، جعفرآباد، فاروج، مایون، جعفرآباد، چری، فاروج دولت خانه، مزرج تشکیل شده و محدود است از طرف شمال به بخش باجگیران، از خاور به شهرستان دره گز، از جنوب به شهرستان مشهد و از باختر به بخش شیروان. موقع بخش کوهستانی، جلگه و دارای هوای معتدل است. جمع قرای آن 253 و مجموع ساکنین آنها در حدود 89252 تن میباشد. راه شوسهء قوچان به باجگیران و بجنورد به لطف آباد از این بخش عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قوچان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد، سکنهء آن 187 تن. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن برنج، غلات، بادام، کشمش و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قوچ احمد.

[اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 139 تن. آب آن از رودخانهء آیدغمش. محصول آن غلات، نخود، بزرک و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوچ پلنگ.

[پَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، سکنهء آن 260 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوچ تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان، سکنهء آن 260 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوچ حصار.

[حَ] (اِخ) دهی است از دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، سکنهء آن 115 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق سرای شاه دوست ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوچ خر.

[خَ] (اِخ) دهی است از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، سکنهء آن 248 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوچغار.

(اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، سکنهء آن 269 تن. آب آن از سه رشته چشمه. محصول آن غلات، حبوب و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوچ قلعه پایین.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری بجنورد، سر راه شوسهء بجنورد به قوچان. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، بنشن و شغل زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوچ کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 97 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوچ کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلوبخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 22 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوچم.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، سکنهء آن 345 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوچمی.

[چَ] (اِخ) تیره ای از کلهر. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 61).

قوچمی.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، سکنهء آن 301 تن. آب آن از رودخانهء شیان. محصول آن غلات، چغندر قند، صیفی، حبوب و لبنیات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. در تابستان از چقاجنگه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قوچمی چهارزبر.

[چَ چَ زَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، سکنهء آن 90 تن. آب آن از نهر کاشنبه. محصول آن غلات، چغندر قند، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه از طریق چهارزبر دارد. در زمستان اکثر سکنه به گرمسیر گچ قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوچی.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 160 تن. آب آن از رودخانهء قزل قلعه. محصول آن غلات، برنج، نخود، بزرک و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوچی کند.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 291 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوح.

[قَ] (ع مص) ریم گرد آمدن. || روفتن خانه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). قاح البیت؛ کنسه. (اقرب الموارد).

قوح.

(ع اِ) جِ قاحة بمعنی گشادگی میان سرای. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قاحه شود.

قوخ.

[قَ] (ع مص) تباه شدن از بیماری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قوخ.

[] (اِخ) دهی است از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، سکنهء آن 230 تن. آب آن از رودخانهء شیان. محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. گله داران در زمستان به گرمسیر کیوان میروند. از قلعه شیان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قود.

[قَ] (ع اِ) اسبان یا اسبان که بلگام و رسن کشند آنها را و سوار نشوند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قود.

[قَ] (ع مص) پخته و گرد و فراهم آورده شدن آرد. || کشیدن ستور و جز آن، خلاف سوق، زیرا قود از جلو کشیدن است و سوق از عقب. (منتهی الارب) (آنندراج).

قود.

[قَ وَ] (ع مص) دراز پشت و گردن شدن. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کشنده را بازکشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قصاص : به هرچه در غالب عادة به آن قتل حاصل آید قود و قصاص واجب بود. (تفسیر ابوالفتوح ج1 ص273). || درازی پشت و درازی گردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عیبی است در اسب و آن خشکی است در گردن آن گونه که اسب نتواند گردنش را به راست و چپ بگرداند و سر خود را هنگام رفتن بالا نکند و این عیب بزرگی است. (ازصبح الاعشی ج 2 ص 25).

قود.

[قُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ قائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قائد شود.

قوداء .

[قَ] (ع، ص) مؤنث اقود: ناقة قوداء؛ ناقهء دراز پشت و گردن. || پشتهء بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قودجان.

[دِ] (اِخ) دهی است از بخش خونسار شهرستان گلپایگان، سکنهء آن 1900 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، تنباکو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده دارای دبستان و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قودجانک.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن، سکنهء آن 531 تن. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن غلات، حبوب و سیب زمینی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی و جاجیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قودم.

[قَ دَ] (اِخ) نام کوهی است و داستانی تاریخی دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قودما.

[] (معرب، اِ) قودونیا و قودونیا میلا سفرجل است. (فهرست مخزن الادویه).

قودمان.

[] (معرب، اِ) بمعنی سعد است. (فهرست مخزن الادویه).

قودنه.

[دَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوگلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 280 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوب و ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچه های ابریشمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قودور.

[] (اِخ) سلطان قودور از پادشاهان مصر است که به جنگ مغولان آمد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 580 شود.

قودوس.

[] (معرب، اِ) قومانوس. قوردووسیوس. قوریدالیس فربیون است. (فهرست مخزن الادویه).

قودونیا.

[] (معرب، اِ) رجوع به قودما شود.

قودونیامیلا.

[] (معرب، اِ) رجوع به قودما شود.

قور.

[قَ] (ع اِ) رسن از پنبهء نیکو و نو. || پنبه نو یا پنبهء یک ساله. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قور.

[قَ] (ع مص) بر سر هر دو پای رفتن تا آواز آن شنیده نشود. || فریب دادن شکار را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || گرد بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گرد بریدن چیزی را. (آنندراج). || خسته کردن زن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن و کندن چشم را. قار الرجل فلاناً؛ قَفَأَ عینه. (از اقرب الموارد).

قور.

[قَ وَ] (ع مص) یک چشم شدن. (منتهی الارب). || (اِمص) یک چشمی. (منتهی الارب) (آنندراج).

قور.

(اِ) بر وزن مور، پنبه را گویند و به عربی قطن خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به قَور شود. || بمعنی خصیه هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). ظاهراً محرف غور = غر (دبه خایه). (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به غر شود. || گره و برآمدگی در اعضا و غیر آن را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). || نشانه ای که در بلندی گذارند جهت تیر انداختن. (ناظم الاطباء).

قور.

(ترکی، اِ) کمربند. (سنگلاخ). || مخفف قوران به معنی سلاح. (سنگلاخ) (فرهنگ نظام). اسلحه. رجوع به قوران شود.
ترکیب ها:
- قورخانه.؛ قورچی. رجوع به مدخلهای قورخانه و قورچی شود.
|| چینهء دیوار و اساس و بنیاد. || شرر و اخگرهای ریزه است که زیر خاکستر بماند. || حلقه حلقه نشستن اهل سور و جشن. || مثل و کفو. || نشانه ای که از طلا و نقرهء مدور ساخته بر سر چوب قاباق نصب کنند. (سنگلاخ).

قور.

[] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، سکنهء آن 23 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، شلغم و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قورا.

[] (یونانی و ترکی، اِ) به یونانی و به ترکی جمل است. (فهرست مخزن الادویه).

قورا.

[قَ] (اِخ) طسوجی است در ناحیهء کوفه و نهری است که در کنار آن چند ده قرار دارد، از جمله: سُوار و غَرما. (از معجم البلدان).

قورا.

[] (اِخ) از نواحی مدینه است. قیس بن حطیم دربارهء آن اشعاری دارد. (از معجم البلدان).

قوراء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقور، فراخ. وسیع: دار قوراء؛ خانهء فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قورال.

(معرب، اِ) رجوع به قورالن شود.

قورالن.

[قُ] (معرب، اِ) قورلیون. بمعنی بسد است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قورالیون و قرالیون شود.

قورالیون.

[] (معرب، اِ)(1) بسد. مرجان. قورل.(2) رجوع به قرالیون شود.
(1) - Korallion.
(2) - Corail.

قوران.

(ترکی، اِ) سلاح. قور. (سنگلاخ). رجوع به قور شود.

قوران.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). وادیی است و میان آن و سوراقیه چند فرسنگ فاصله است. این وادی دارای چاههای آب گوارا و باغهای نخل و درختان دیگر است و در آن دهی است بنام ملحاء. (از معجم البلدان).

قوران الرصاف.

[قَ ؟] (اِخ) جایی است در بلاد بنی سلیم از سرزمین حجاز. (از معجم البلدان).

قورب.

[قَ رَ] (ع ص، اِ) آب بسیار و افزون از اندازه. (منتهی الارب).

قورباغگان.

[غَ / غِ] (اِ) جِ قورباغه. راسته ای از ذوحیاتین که فاقد دم هستند و وزغ ها را نیز شامل میشوند. غوکان. ضفادع. در برخی مآخذ کلمهء قورباغگان مرادف با ذوحیاتین ها بکار رفته است. (فرهنگ فارسی معین).

قورباغه.

[غَ / غِ] (ترکی، اِ) غورباغه. قُرباغه. قُرباقه. قورباغا. قوربغا. قوربغه. جانوری است از ردهء ذوحیاتین های بی دم که اندام های خلفیش بقدر کافی طویلند و موجب جهش حیوان در حرکت میباشند و بعلاوه حیوان در آب بوسیلهء آنها بخوبی شنا میکند. نوزاد قورباغه در موقع خروج از تخم بصورت ماهی کوچکی با سر مدور و بزرگی است که در آبهای راکد میزید و کام آبزی است زیرا دارای برانشی میباشد و پس از دگردیسی بصورت قورباغهء بالغ درمی آید و میتواند زندگی خاکی نیز داشته باشد. قورباغه بشکل بالغ کام هوازی است و برای تنفس باید بسطح آب بیاید، مع ذلک مدت چند دقیقه میتواند زیر آب بماند و اکسیژن محلول در آب را از راه پوست بدن جذب نماید. قورباغه حیوان بسیار پرخوری است و از حشرات و ماهیهای کوچک تغذیه میکند. در حدود 117 گونه از این جانور شناخته شده که در سراسر کرهء زمین پراکنده اند. قورباغه را نباید با وزغ اشتباه کرد، زیرا دومی حرکتش بوسیلهء راه رفتن است و جهش ندارد و بعلاوه دارای مردمک چشم عمودی است در حالی که مردمک چشم قورباغه گرد است. از سوی دیگر قورباغه در فک فوقانیش دارای دندان است، ولی وزغ غالباً فاقد دندان میباشد. قورباغه برنگهای مختلف قهوه ای و سبز و خرمائی و صورتی و لک و پیس دار مشاهده میشود. نوعی قورباغهء عظیم الجثه با صدای موحش در ممالک متحدهء امریکا وجود دارد که به آن قورباغه گاوی گویند و طولش به پنجاه سانتیمتر میرسد. ضفدع. غوک. (فرهنگ فارسی معین). ج، قورباغگان.
- امثال: آب که بالا میرود قورباغه شعر میگوید. (فرهنگ نظام).
آوازه خوان ماهی قورباغه است. (فرهنگ نظام).
قورباغه آوازه خوان شده بیات گاو میخواند. (امثال و حکم دهخدا).
مار که پیر شد قورباغه کونش میگذارد. (فرهنگ نظام).
رجوع به غوک شود.

قورباقه.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) رجوع به قورباغه و غوک شود.

قوربه.

[بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میان آب بلوک شعیبه بخش مرکزی شهرستان اهواز. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قوربیگی.

[بَ] (ترکی، حامص مرکب، اِ مرکب) مرکب از کلمهء قور بمعنی اسلحه و بیگی. رئیس قورخانه. (ناظم الاطباء). داروغهء سلاح خانه. (آنندراج) : خواجه معین الدین مشهور به شاه غازی... در سر کار شاه عالم سلطان محمد معظم بخدمت قوربیگی که اولین پایهء علو درجات صوریست سربلندی دارد. (مرآة الخیال).رجوع به قور شود.

قورپلجه.

[قُ پُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتابان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 160 تن. آب آن از رودخانهء تجن و چشمه. محصول آن برنج، غلات، پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی و نمدمالی است. اهالی آن چادرنشین هستند و به مقتضای فصل تغییر محل میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قورت.

[قُ] (ترکی، اِ) جرعه. (سنگلاخ). غورت. جرعهء نوشیدنی.
- قورت دادن؛ فروبردن لقمه یا جرعه از گلو و با لفظ دادن استعمال میشود و با لفظ انداختن بمعنی لاف زدن است. (فرهنگ نظام).
- قورت مال؛ لاف زن. (فرهنگ نظام).
-امثال: دو قورت و نیم بالا دارد یا باقی دارد یا دو قورت و نیمش باقی ه؛ بکسی که با تمتعی فراوان از کسی یا چیزی هنوز ناسپاس است گویند. (امثال و حکم دهخدا).

قورت.

(ترکی، اِ) با اشباع بمعنی کرم که آن را به عربی دود گویند. (سنگلاخ). || گرگ. ذئب. (سنگلاخ).

قورت.

[] (اِخ) تیره ای از ایل اینانلو [ از ایلات خمسهء فارس ] . (جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

قورتان.

(اِخ) دهی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، سکنهء آن 400 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی و پنبه ریسی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

قورتایون.

[] (معرب، اِ) رجوع به قورمایون شود.

قورت انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)قورت رفتن. بخود بالیدن. خودستایی کردن.

قورت اولدرن.

[اُ دُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 142 تن. آب آن از رودخانهء زنگمار. محصول آن غلات، پنبه، کنجد و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و از آن اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورت باغلو.

(اِخ) تیره ای از ایل اینانلو [ از ایلات خمسهء فارس ] . (جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

قورت تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 378 تن. آب آن از خیاوچائی. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورت تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر، سکنهء آن 347 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورت تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه، سکنهء آن 98 تن. آب آن از باراندوزچای. محصول آن غلات، توتون، برنج، چغندر و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورت تیکان.

[] (اِ) قسمی از درخت گرگ تیغ از درختان جنگلی. رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص268 شود.

قورت دادن.

[دَ] (مص مرکب) در تداول، فروبردن. بلعیدن. رجوع به قورت شود.

قورت دره.

[قُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار، سکنهء آن 240 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قورت رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) به خود بالیدن. خودستائی کردن. رجوع به قورت انداختن شود.

قورت قیه سی.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، سکنهء آن 390 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورت کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان درود بخش مرکزی شهرستان ساری، سکنهء آن 160 تن. آب آن از رودخانهء تجن و چشمه. محصول آن برنج، غلات، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قورتلار.

(اِخ) قوردلار. دهی است از دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب، سکنهء آن 564 تن. آب آن از نهر. محصول آن غلات، حبوب و محصول دامی و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورتلار.

(اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش کلیبر شهرستان اهر، سکنهء آن 78 تن. آب آن از رودخانهء آلجیا و چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورتلو.

(اِخ) دهی است از دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 165 تن. آب آن از چشمه و چاه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورتلو.

(اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 156 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورتلو.

(اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 155 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. را مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورتلوجه.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. آب آن از رودخانهء ارس. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده محل قشلاق ایل چلیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورتو.

(اِخ) نام رودی است که آبهای جبال آقداغ بزرگ و کوچک داخل آن میشود و به تنک حمام میرسد و از آنجا بسمت شمال در امتداد قلل کوه آهنگران (آسنگران) بفاصلهء یک فرسنگ و نیم در امتداد آن کوه سیر میکند تا به کوه بزنیان میرسد و از آن گذشته داخل رود شیروان میشود. (جغرافیای غرب ایران ص 135).

قورتولموش.

(اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 1047 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورت یمز.

[یِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهارایماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 30 تن. آب آن از رودخانهء فیزجه. محصول آن غلات، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورثا.

(معرب، اِ) قورسا. (برهان). رجوع به قورسا شود.

قورج.

[رَ] (اِخ) نام نهری است میان قاطول و بغداد و از آنجا هنگام سیل بغداد در معرض غرق شدن قرار میگیرد. این نهر بنابه تقاضای مردم آن ناحیه به امر کسری انوشیروان ساخته شد. رجوع به معجم البلدان شود.

قورچاق.

[قِ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، سکنهء آن 310 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) از قور مخفف قوران بمعنی سلاح و چی. سلاح دار. (سنگلاخ). (آنندراج) (ناظم الاطباء). رئیس جبه خانه. جبه پوش. (ناظم الاطباء). و در لغات ترکی قورچی بمعنی اهتمام کنندهء دربار پادشاه نوشته شده. (آنندراج). تلفظ صحیح آن ابتدا بایستی کرچی(1) باشد که بمعنی تیرانداز (با کمان) است از ریشهء کر(2)«ترکش دار». (سازمان اداری حکومت صفوی بنقل از مقدمه الادب پوپ چ لنینگراد 1938 م. ص 445 و دلاواله ص 766 تحت نام Corci). قورچیان یعنی بازماندگان سواران عشیره ای و ایلیاتی سابق. آنان مانند مخازن اسلحه متحرک به کمان و تیر و شمشیر و خنجر و تبر و سپر مسلح بودند . کلاه اصلی این جنگجویان ترکمان که بهمان مناسبت نام قزلباش گرفته بودند کلاهی سرخ بود، دارای زرهی زنجیردار که بر گونه ها می افتاد. سبیل های بلند نیز از مشخصات قورچیان بود. (سازمان اداری حکومت صفوی) : در همان روز قورچیان در عمارت پادشاهی وی را [ ابونصر طبیب ] با سوء احوال بقتل آوردند. (نامهء دانشوران).
(1) - qorchi.
(2) - qor.

قورچی.

(اِخ) شاه محمد. شعر فارسی و ترکی را خوب میگوید. این مطلع او راست:
بقصد خون من برخاست با هر کس که بنشستم
بجان من بلایی راست شد با هرکه پیوستم.
(مجالس النفائس ص 167).

قورچی احمدآباد.

[قُ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر، سکنهء آن 128 تن. آب آن از رودخانهء مردانقم و ارس و محصول آن غلات، انار، انجیر، انگور و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا الک و غربال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورچی باشی.

(ترکی، اِ مرکب) (از: قور، سلاح + چی، علامت فاعلی + باش، سر و «ی» حرف اضافه). (آنندراج). رئیس سلاح داران و داروغهء اسلحه خانه. (فرهنگ نظام) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قورچی باشی یکی از مناصب شاهان صفویه بوده است. در سازمان اداری حکومت صفوی ص 85 آمده: قورچی باشی از لحاظ مقام و نفوذ پس از وزیر اعظم قرار داشت. تذکرة الملوک او را عمده ترین «امرای ارکان دولت باهره» میداند، ولی وزیر اعظم در حقیقت عمده ترین رکن بشمار میرفته است. در زمان سابق هنگامی که ایران قشون دایمی نداشت، قورچی باشی در واقع بمنزلهء وزیر جنگ بشمار میرفت و لقب و عنوان معمولی او امیرالامراء بود. اقسام قورچیان که قورچی باشی آنان را مأمور ادارات مختلف میکند. از این قرار است: مندیل قورچیسی، قورچی دستار (دستاردار). قیلیچ قورچیسی، قورچی شمشیر (شمشیردار). خنجرقورچیسی، قورچی خنجر (خنجردار). کمان قورچیسی، قورچی کمان (کمان دار). نیزه قورچیسی، قورچی نیزه (نیزه دار). صَدَق قورچیسی، قورچی ترکش (ترکش دار). قلقن قورچیسی، قورچی سپر. (سپردار). کیبیم قورچیسی، قورچی زره (زره دار). پهله قورچیسی، قورچی دستکش (پهله دار). باشماق قورچیسی، قورچی کفش (پای افزاردار). جام قورچیسی، قورچی جام (پیاله دار). هازیرقورچیسی، قورچی براغ (رکابدار). جلوقورچیسی، قورچی دهانه یا جلو (جلودار). قورچی اجرلو، گروهی صدتنی بودند که وظایف ژاندارمری را به عهده داشتند. (سازمان اداری حکومت صفوی صص 88-89).

قورچی باشی.

(اِخ) قصبه ای است از دهستان دالائی بخش خمین شهرستان محلات، سکنهء آن 2341 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، چغندر قند، انگور، بادام و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. این ده دبستان دارد. مزرعهء ارمنی نشین جزء این ده است. راه فرعی به خمین دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قورچی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، سکنهء آن 361 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورخان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، سکنهء آن 62 تن. آب آن از رودخانهء ساروق. محصول آن غلات، کرچک و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) زرادخانه. اسلحه خانه و جای ساختن اسلحه. (فرهنگ نظام). رجوع به قور و قوران شود.

قورخورد.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب، سکنهء آن 232 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. محصول دامی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورس.

[ رُ ] (اِخ) شهری است باستانی در نزدیکی حلب که اینک ویران است و دارای آثار قدیمه میباشد. قیراوریاین حنان در این شهر قرار دارد. طول آن 64 درجه و عرض آن 35 درجه و 45 دقیقه و در اقلیم چهارم واقع است. گروهی از محدثان بدان منسوبند. رجوع به معجم البلدان شود.

قورسا.

(معرب، اِ) عود بلسان را گویند و بجای سین ثای مثلثه هم بنظر آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به قورثا شود.

قورساما.

[] (معرب، اِ) سوسن بستانی است. (فهرست مخزن الادویه).

قورسان.

(معرب، اِ) عود بلسان. (آنندراج). و بجای سین ثاء مثلثه هم بنظر آمده. رجوع به قورسا شود.

قورسی.

[رُ ] (ص نسبی) منسوب به قورس. رجوع به قورس شود.

قورشاقلو.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، سکنهء آن 184 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورشاقلو.

(اِخ) دهی است از دهستان الند بخش حومهء شهرستان خوی، سکنهء آن 116 تن. آب آن از درهء قورشاقلو. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورشاقلو.

(اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 83 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورشاقلی.

(اِخ) دهی است از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 130 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورغن.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش مرکزی شهرستان گلپایگان، سکنهء آن 344 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قورغی.

(اِ) طنابی که گرد خیمه برای بند و بست بندند. (آنندراج).

قورق.

[قُ رُ] (ترکی، اِ) قُرُق. قوروق. غرق. منع کرده شده :
قورق شد گفتگوی می بدان نحو
که ساقی نامه شد از نسخه ها محو.
اثر (از آنندراج).
رجوع به قرق شود.

قورق.

[قُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج، سکنهء آن 390 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قورقیس.

[] (معرب، اِ) مرارهء سمک است. (فهرست مخزن الادویه).

قورل.

[رَ] (معرب، اِ) از یونانی کرالیون(1)بمعنی بسد. مرجان. قورالیون. قرالیون. رجوع به این دو کلمه شود.
(1) - Korallion.

قورلاس.

[] (اِخ) نام قومی است مغولی. بیشتر شاهان مغول که در ایران حکومت کردند از این طایفه بودند. (تاریخ گزیده چ لندن ص 563، 571).

قورلتان.

[لَ] (مغولی، اِ) به زبان اهالی خوارزم شورا و کنکاش و مشورت با هم. (ناظم الاطباء). رجوع به قوریلتای شود.

قورلیون.

[] (معرب، اِ) بسد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قورالیون، قرالیون و قورالی شود.

قورماج.

[قُ] (ترکی، اِ) گندم بریان شده. (فرهنگ فارسی معین).

قورمایون.

[] (معرب، اِ) قوریون. قورتایون. قوزتایون. کزبره است. (فهرست مخزن الادویه).

قورمه.

[قُرْ مَ] (ترکی، اِ) قُرمه. از ترکی قاوورماق بمعنی بریان کردن. (سنگلاخ). مطلق بریان خصوصاً گوشت بریان. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث اللغات). و طرز تهیه قورمه بدین گونه است که گوشت بی استخوان را خرد کرده با کمی آب بار کنند، نیم پز که شد نمک میزنند و پس از تمام شدن آب آن روغن دنبه را که جداگانه آب کرده اند با خلال پیاز میریزند تا خوب سرخ شود و روغن آن کف کند، سپس زمین گذاشته و پس از سرد شدن در کوزهء لعابدار ریخته در کوزه را با کاغذی که در شیر داغ فروبرده اند می بندند و در جای خنکی نگاه دارند. (فرهنگ فارسی معین).
- قورمه اسفناج؛ گوشت را خرد کرده پیاز را در روغن نیم سرخ کرده، گوشت را در آن سرخ کنند و آب ریزند، نیم پز که شد اسفناج را هم در روغن پیاز چرخ داده مخلوط کنند. نزدیک پایین آوردن آب غوره یا لیمو خشک را بعنوان چاشنی میزنند. (فرهنگ فارسی معین).
- قورمه بادنجان؛ بعد از سرخ کردن گوشت در پیاز و روغن آب ریخته، نزدیک پخته شدن، بادنجان را حلقه حلقه کرده علیحده سرخ نموده با گوشت مخلوط کنند تا پخته شود یا ساده با آبغوره ریخته چند جوش که زد و به روغن آمد برمیدارند، بجای بادنجان، ریواس، زردک، کلم، کدو، سیب و خیار و غیره نیز میتوان ریخت، چاشنی همهء آنها ترشی و کمی قند یا سرکه شیره است. (قرمهء سیب و آلبالو را چاشنی نمیزنند). (فرهنگ فارسی معین).
|| گوشتی که خشک کنند و ذخیره نمایند. بهار خوش. (فرهنگ فارسی معین).

قورمه پلو.

[قُرْ مَ / مِ پُ لُ] (اِ مرکب) نوعی پلو و طرز تهیهء آن بدین گونه است که چلو را پخته و ادویه زده، روغن بر رویش نمیدهند و همان قدر که باید به رویش داد در قورمه می ریزند و آب قورمه را به رویش می ریزند. طریق قورمه این است: بقدری که باید روغن در پلو ریزند در دیگ سنگی می ریزند و پیاز هم میریزند تا سرخ شود، بعد از سرخ شدن پیاز گوشت قورمه را داخل کنند و بقدری که با آن بجوشد آب می کنند. وقتی که بخوردش رفت و بروغن آمد پلو را کشیده گوشت یخنی را لای آن میگذارند و روغن همان قورمه را عوض روغن در توی دوری میریزند اگر بخواهند گوشت که نیم پز شد نخود و لپه هم می ریزند. (فرهنگ فارسی معین).

قورمه سبزی.

[قُرْ مَ / مِ سَ] (اِ مرکب)نوعی قرمه و طرز تهیهء آن بدین گونه است که قورمه سبزی را چند نوع می پزند از جمله یک طریقه این است که گوشت را قلیه کرده در پیاز و روغن سرخ می کنند و آب میریزند، نیم پز که شد تره و شبت و اسفناج خرد کرده را در روغن و پیاز سرخ کرده داخل می کنند و قبل از آنکه سبزی پخته شود و به روغن آید آبغوره میریزند و پس از اینکه به روغن آمد بردارند و کمی شنبلیله را هم به قورمه سبزی اضافه کنند. (فرهنگ فارسی معین).

قورمیش.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد، سکنهء آن 397 تن. آب آن از زرینه رود. محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قورمیک.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه، سکنهء آن 349 تن. آب آن از دره. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوروت.

(ترکی، اِ) کشک. (سنگلاخ). قروت. رجوع به آن دو شود. || امر است از خشک کردن. (سنگلاخ).

قوروغ.

(ترکی، اِ) رجوع به قوروق و قرق شود.

قوروق.

(ترکی، ص) خشک. || (اِ) غوره که آن را به عربی حصرم خوانند. (سنگلاخ). || منع و حراست و به این معنی بدون اشباع مستعمل است. (سنگلاخ ص 286). رجوع به قورُق و قرق شود.

قوروق.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی، سکنهء آن 544 تن. آب آن از رود قطور. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه شوسه دارد و اتومبیل از آن می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوروقچی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 657 تن. آب آن از چشمه سار و قنات. محصول آن غلات، حبوب، بادام و برزک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوروقچی رودی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، سکنهء آن 428 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات، حبوب، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورول.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چایپارهء بخش قره ضیاالدین شهرستان خوی، سکنهء آن 501 تن. آب آن از آغ جای. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. این ده در دو محل بفاصلهء 7500 گز قرار گرفته و بنام قورول بالا و پایین مشهور است. سکنهء قورول پائین 136 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قورولتای.

(مغولی، اِ) مجمع عظیم بود که برای مشاوره و کنکاش انعقاد یابد. (سنگلاخ). رجوع به قوریلتای شود.

قورونیاطیلا.

[] (معرب، اِ) سفرجل. (فهرست مخزن الادویه).

قورویوس.

[] (معرب، اِ) نباتی است که مسمی به رجل الغراب است و به هندی مسمی نامند. || شجر مریم. (فهرست مخزن الادویه).

قورویوقوس.

[] (معرب، اِ) قورقوقوس. نباتی است که آن را رجل العقعق گویند. || رجل الغراب. (فهرست مخزن الادویه).

قورة.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است با شبیلیة. (منتهی الارب). دهی است از اشبیلیهء اندلس. ابوعبدالله محمد بن سعیدبن احمدبن رزقون قوری محدث بدان منسوب است. (از معجم البلدان).

قوره تو.

[رَ تُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی قصرشیرین. محصول آن غلات، دیم و صیفی کاری. شغل سکنهء آن زراعت و گله داری است. این دهستان از 8 آبادی کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 950 تن و قرای مهم آن هدایت، شهسواری و برارعزیز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوره جنیه.

[رَ جِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج، سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه ها. محصول آن غلات، لبنیات، انگور، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان از طریق ولی محمد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوره جیل.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 145 تن. آب آن از رودخانهء فش. محصول آن غلات آبی و دیمی، صیفی، چغندر قند، میوه جات، قلمستان و شغل اهالی زراعت است. این ده را به اصطلاح محل کوره جیل گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوره دره.

[رَ دَ رَ] (اِخ) دهی کوچکی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز، سکنهء آن 50 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء سقز. محصول آن غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوری.

(اِ) غوری و آن آوندی است لوله دار که در آن چای و جز آن دم می کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به غوری شود.
-قوری گلین؛ ظرف گلین که در آن چای بگذارند. (آنندراج).

قوری.

[قَ را] (اِخ) موضعی است به مدینه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قیس بن حطیم دربارهء آن اشعاری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قوری.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ازگاه بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، سکنه آن 211 تن. آب آن از چاه و رودخانه. محصول آن غلات، خرما، تنباکو و لیمو. شغل اهالی زراعت و باغداری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قوری آباد.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده، سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قوریجان.

(اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 1039 تن. آب آن از رودخانهء مردی و چاه. محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوری چاو.

(اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد، سکنهء آن 157 تن. آب آن از سیمین رود. محصول آن غلات، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصله یکهزار گز قرار گرفته و بنام قوری چاو بالا و پایین مشهور است. سکنهء قوری چاو پایین 65 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری چای.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای دوگانهء بخش قره آغاج شهرستان مراغه و در قسمت باختری بخش واقع و هوای آن معتدل و سالم و در بعضی قراء که نسبتاً گرمسیر است، مالاریائی میباشد. این دهستان از 92 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 22330 تن میباشد. آب قرای دهستان بوسیلهء رودخانه های قوریچای، جیران، قنوات و چشمه تأمین میگردد. محصولات عمدهء آن غلات، نخود و بزرک است. شغل ساکنین دهستان زراعت و صنایع دستیشان جاجیم و گلیم بافی است. راه شوسهء مراغه به میانه از قسمت شمالی این منطقه عبور مینماید و کلیهء راههای آن مالرو است. مرکز دهستان قریهء بارلار میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری چای.

(اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، سکنهء آن 1250 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه، جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوری چای.

(اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، سکنهء آن 423 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از سیف آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوری چای.

(اِخ) دهی است از دهستان فعله گری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 165 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوب دیمی. شغل اهالی زراعت است و در تابستان عده ای از سکنه برف به سنقر حمل می نمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوری چای.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان سیدلو بخش بانهء شهرستان سقز که سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوریدالیس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قودوس شود.

قوری دربند.

[دَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان تگمران بخش شیروان شهرستان قوچان، سکنهء آن 189 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. از گرم خان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوری درق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 299 تن. آب آن از رود آجرلو و چشمه. محصول آن غلات، نخود، بزرک و بادام. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری درق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری قلعه.

[قُ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوه، سکنهء آن 341 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون، توت، گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوری کچل.

[کَ چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان راه جرد شهرستان قم، سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر، سکنهء آن 94 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو، سکنهء آن 70 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوریلتا.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوریلتای و تاریخ جهانگشا ج 1 ص 154 شود.

قوریلتای.

(معرب، اِ) قورولتای. به لغت مغولی مجمع عظیم بود که برای مشاوره و کنکاش انعقاد یابد. (سنگلاخ).

قورین.

[قُ رِ] (اِخ) شهری است به جزیره. (منتهی الارب). شهری است به الجزیره. (از معجم البلدان).

قوری ناو.

(اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو، سکنهء آن 132 تن. آب آن از دره بیک دره سی. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوری نوده.

[قُ نُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، سکنهء آن 736 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوریون.

(معرب، اِ)(1) گشنیز را گویند و کزبره همان است. (برهان) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قورمایون شود. || خشخاش. || عاقرقرحا. || به اصطلاح اهل دمشق عود قرح جبلی. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - از یونانی Korion. (اشتینگاس) (حاشیهء برهان چ معین).

قوریه.

[یَ] (اِخ)(1) موضعی است در اندلس. (منتهی الارب). شهری است به اسپانیا نزدیک قنطرة السیف. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 63 شود. این شهر از نواحی ماردهء اندلس است که از مسلمین بود. رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - Coria.

قوریه.

[یَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک شعیبیه) بخش مرکزی شهرستان اهواز، سکنهء آن 150 تن. آب آن از چاه شیرین. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق شوشتر اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء غافجه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قوز.

[قَ] (ع اِ) ریگ تودهء گرد. || ریگ تودهء بلند. ج، اقواز، قیزان. اقاویز، اقاوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قوز.

(ص، اِ) کوز و کج و خم و خمیده. (ناظم الاطباء). محرف غوز بمعنی کوزپشت. (فرهنگ نظام).
- سر قوز افتادن؛ سر لج افتادن و ضد کردن. (فرهنگ نظام).
- قوزپشت؛ کوزپشت. (ناظم الاطباء). کوژپشت.
- قوز کردن؛ از سرما یا غیر آن خود را خمیده و مثل کوژپشت ساختن. (فرهنگ نظام).
-امثال: قوز بالا قوز ؛ بمعنی مشکل بالای مشکل. رنج و تعبی بر رنج و تعبی، نظیر: ضِغْث علی ابالة. (امثال و حکم دهخدا). رجوع به غوز شود.

قوز.

[] (ترکی، اِ) جوز. (فهرست مخزن الادویه) گردو.

قوزان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، سکنهء آن 401 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و ابریشم. شغل اهالی آنجا زراعت و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قوزان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر، سکنهء آن 898 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، انگور، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه اتومبیل رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوزبازی.

[قَ] (اِ مرکب) قسمی بازی با ورق، معمول ترکان عثمانی. (یادداشت مؤلف).

قوزپشت.

[پُ] (ص مرکب) گوژپشت. قوزی. قوزدار.

قوزتایون.

[] (معرب، اِ) رجوع به قورمایون شود.

قوزدار.

(نف مرکب) قوزدارنده. کوژپشت. قوزی. رجوع به غوز و غوزدار شود.

قوز درآوردن.

[دَ وَ دَ] (مص مرکب)کوژپشت شدن. قوزی شدن.

قوزدوی.

[قُزْ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسارات بخش رامیان شهرستان گرگان، سکنهء آن 100 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن برنج، غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچهء ابریشمی، کرباس و شال است. کوههای مجاور آن معدن گچ دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوزع.

[قَ زَ] (ع ص، اِ) گردن بند لازم که پیوسته باشد . (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: قلدتم قَلائِدَ قوازع؛ ای طوقتم اطواقاً لاتفارقکم ابداً. (منتهی الارب). || خزی و عار. (اقرب الموارد از تاج العروس).

قوزعة.

[قَ زَ عَ] (ع مص) مغلوب شدن و گریختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قوزع الدیک قوزعة؛ مغلوب شد و گریخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قوزقون.

[قُ] (ترکی، اِ) غراب بزرگ سیاه. (فهرست مخزن الادویه).

قوزقون بلاغ.

[قُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 50 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزک.

[زَ] (اِ مصغر) مصغر قوز. || استخوان برآمدهء ساق پا. غوزک. رجوع به غوزک شود.

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، سکنهء آن 364 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، سیب زمینی و عسل. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و با مختصر اصلاحی ماشین میتوان برد. طایفهء بغدادی در تابستان برای تعلیف احشام از ساوه به کوههای جنوب این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، سکنهء آن 1115 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بادام، کرچک و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان کنجگاه بخش سنجید شهرستان هروآباد، سکنهء آن 454 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 322 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان انکوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 322 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش گرمی مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 210 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصله 3 هزارگزی بنام قوزلو بالا و قوزلو پائین مشهور است. سکنهء قوزلو پائین 79 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش حومهء شهرستان مهاباد، سکنهء آن 200 تن. آب آن از رودخانهء جمالدی و محصول آن غلات، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 162 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 116 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلو.

[قُزْ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی شهرستان سقز، سکنهء آن 460 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، انگور و سایر میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصلهء 6هزار گز واقع است. سکنهء ده بالا 400 تن و نام جدید این دو ده گلزار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوزلوجه.

[قُزْ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه، سکنهء آن 5040 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلوجه.

[قُزْ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 236 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوزلوجه.

[قُزْ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد، سکنهء آن 171 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوزلوجه.

[قُزْ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 138 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، یونجه و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوزلوچه.

[قُزْ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 319 تن. آب آن از رود قوطی گلی. محصول آن غلات، حبوب، انگور و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلوچه.

[قُزْ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، کرچک و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزلوچه.

[قُزْ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی، سکنهء آن 96 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوزلو قره بلاغ.

[قُزْ قَ رَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 94 تن. آب آن از مشکین چای. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوزلیجه.

[قُزْ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان، سکنهء آن 38 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات، لبنیات و انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوزلیجه.

[قُزْ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان، سکنهء آن 125 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، دیم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در قلهء ارتفاعات مجاور این ده آثار قلعه خرابهء قدیمی دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوزوللو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 312 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و درخت تبریزی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوزه.

[زَ / زِ] (اِ) گیاهی است. رجوع به غوزه شود.

قوزه زن.

[زِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، سکنهء آن 108 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوزی.

(ص نسبی) منسوب به قوز. آنکه قوز دارد. کوژپشت. رجوع به قوز و غوز شود.

قوزیچی اولن.

[اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 123 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات، چغندر و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. به این ده قوزچی ولن نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزیوند.

[زی وَ] (اِخ) دهی است از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه، سکنهء آن 210 تن. آب آن از روضه چای. محصول آن غلات، توتون، انگور و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب و کش بافی است. راه مالرو دارد. به این ده قوزگوند نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوزیوند.

[زی وَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 80 تن. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و دینور و محصول آن غلات، چغندرقند، حبوب، توتون و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوژد.

(اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، سکنهء آن 3142 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، میوه جات، پنبه، زیره و شغل اهالی آن زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوژد.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش جویمند حومهء شهرستان گناباد، سکنهء آن 1650 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، زعفران، بنشن و شغل اهالی آن کسب و زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوژدآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر، سکنهء آن 146 تن. آب از قنات. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوس.

[قَ] (ع مص) اندازه کردن چیزی را به چیزی مانند وی در حکم. || سبقت بردن و پیشی گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || راست کردن و صف کشیدن اسبان رهان را وقت تاختن. قاس الخیل؛ راست کرد و صف کشید اسبان رهان را وقت تاختن. (منتهی الارب).

قوس.

[قَ] (ع اِ) کمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مؤنث است و تصغیر آن قویسة میشود و گاهی آن را مذکر کنند و تصغیر آن را قویس گیرند. (ااز قرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ذراع. (اقرب الموارد). گز بدانجهت که مذروع را با آن قیاس کنند. قول خدای تعالی: فکان قاب قوسین أو أدنی(1)؛ یعنی دو کمان عربی یا بقدر دو گز. (منتهی الارب). || باقیماندهء خرما در تک خنور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه گرو بندند در اسب دوانیدن و جز آن. (منتهی الارب). || هرچه به هیأت قوس، منحنی باشد، چون قوس پل و قوس دایره و قوس قزح. (از اقرب الموارد). || در هندسه و هیأت حصه ای از محیط دایره است. (فرهنگ نظام).
- قوس الرجل؛ آنچه از کمر وی منحنی باشد. (از اقرب الموارد).
- قوس السماء؛ عبارت است از نصف فلک و ربع مسکون یا غیر آن چرا که چون تمام فلک مرئی و غیرمرئی بشکل دایره تصور شود پس نصف آن یا ثلث آن یا ربع آن البته بصورت قوس باشد یا آنکه قوس السماء، قوس قزح مراد باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات).
- قوس النهار؛ عبارت است از مقدار مسافت سیر ظاهری شمس از افق مشرقی تا افق مغربی چرا که چون تمام فلک مرئی و غیر مرئی را بصورت دایره فرض کنیم نصف آن بالضروره بشکل قوس باشد پس نصف مرئی فلک را که مسیر شمس در روز باشد قوس النهار گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات).
- قوس قزح؛ رجوع به مدخل قوس قزح شود.
(1) - قرآن 53/9.

قوس.

[قَ] (اِخ) برجی است در آسمان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). نام برج نهم از دوازده برج فلکی که کمان و کمان گردون نیز گویند. (ناظم الاطباء). نام برج نهم از بروج دوازده گانه است که ستاره هایش شکل مرد تیرانداز فرض شده. (از فرهنگ نظام). در جامع الحکمتین آمده: از دوازده برج که جملگی فلک بدان منقسم است، سه برج آتشی است و سه برج خاکی است و سه برج بادی است و سه برج آبی. آتشی حمل و اسد و قوس است... (جامع الحکمتین چ کربن و معین ص 272). حوت و قوس هر دو خانهای مشتری اند. (همان کتاب ص 286) :
چون حمل چون ثور چون جوزا و سرطان و اسد
سنبله، میزان و عقرب، قوس و جدی و دلو و حوت.؟

قوس.

[قَ وَ] (ع اِمص) کوژی پشت. (منتهی الارب). || (مص) کوژپشت شدن. (از اقرب الموارد).

قوس.

[قَ وِ] (ع ص) زمانهء تنگ و دشوار. (منتهی الارب). زمان صعب. (از اقرب الموارد).

قوس.

[] (اِ) نوعی از سمک بحری است. || به عجمی نبات وج. (فهرست مخزن الادویه).

قوس.

(ع اِ) صومعهء ترسایان. (برهان). عبادت خانهء راهبان. (منتهی الارب). صومعهء راهب و گویند. سرصومعه است. (اقرب الموارد). و آن فارسی معرب است. (المعرب جوالیقی ص278). || خانهء شکاری. (منتهی الارب). خانهء شکارچی. (از اقرب الموارد). || (اِ صوت) کلمه ای است که بدان سگ را زجر کنند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قوس.

[قَ] (اِخ) (ذو ال ...) لقب سنان بن عامر بدان جهت که کمان خود را در عوض هزار شتر در نزد حارث بن ظالم نعمان اکبر گرو گذاشت. (منتهی الارب).

قوساء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقوس. زن کوژپشت. (آنندراج).

قوسان.

[قُوْ] (اِخ) ناحیه ای است از اعمال واسط. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قوسان.

[قَ] (اِخ) دهی است نزدیک واسط. (منتهی الارب). برخی از شاعران عرب در شعر خود از آن یاد کنند. (از معجم البلدان). قوسان یا قوران، شهری وسط است [ از شهرهای عراق عرب ] و قرب صد پاره ده از توابع آن، حقوق دیوانش نه تومان و چهارهزار دینار است. (نزهة القلوب ج 3 ص 43).

قوس البندوق.

[قَ سُلْ بُ] (ع اِ مرکب)کمان گروهه. و آن از آلات شکار است. رجوع به صبح الاعشی ج 2 ص 138 شود.

قوس الجلاهق.

[قَ سُلْ جَ هِ] (ع اِ مرکب) کمان گروهه. رجوع به کمان گروهه شود.

قوسجین.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان شهرستان هروآباد، سکنهء آن 200 تن. آب آن از سه رشته چشمه. محصول آن غلات، حبوب و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوس دره.

[] (معرب، اِ) قوس وره. عاقرقرحا. (فهرست مخزن الادویه).

قوسرة.

[قَ سَ رَ / سَرْ رَ] (ع اِ) زنبیل خرما. (منتهی الارب). قوصرة. (اقرب الموارد). رجوع به قوصرة شود.

قوسطه.

[] (اِ) زبیب است. (فهرست مخزن الادویه).

قوس قزح.

[قَ / قُو سِ قُ / قَ زَ] (اِ مرکب)کمان رنگین که در هوا ظاهر شود و آن را کمان رستم و کمان شیطان گویند و آن را قوس قزح برای این گویند که قزح مأخوذ است از قزحه بضم یعنی راه سرخ و سبز و زرد یا آنکه بلند است مأخوذ از قزح بمعنی ارتفاع یا منسوب است به ملک موکل ابر یا منسوب است به پادشاهی از پادشاهان عجم. (فرهنگ نظام) (از منتخب اللغة). کمان مذکور را اکنون در ایران کمان مرتضی علی و کمان رستم گویند. (فرهنگ نظام). کمان شکلی ملون رنگین که در هوای ابر ظاهر میشود و آن را کمان رستم و کمان شیطان نیز گویند. صاحب غیاث گوید: ظاهراً به شیطان از آن منسوب کرده اند که چون شیطان نیز از جنس دیو است و معمول است که هر چیز از مقدار خود کلان باشد به دیو منسوب کنند و سبب ظهور قوس قزح این است که وقتی آفتاب قریب افق مکشوف باشد و محاذی او از ابری ترشح قطرات صغار پرانبوه باشد، پس آن ترشح قطرات مذکور ابری دیگر بود که تا افق که قریب اوست پهن شده باشد. در این صورت از کنارهء نصف اعلای آفتاب عکس در آن قطرات مترشحه می افتد، پس آن کسان که از آن قطرات مترشحه بجانب آفتاب اند و آفتاب پس پشت ایشان است کمان وار شکلی ملون به نظرشان می آید. (آنندراج) :
غبغب سیمین که کمر بست از آب
قوس قزح شد ز تف آفتاب.نظامی.
رجوع به قزح، قوس و قزح، آژفنداک و آزفنداک شود.
-علم قوس قزح؛ علمی است که از چگونگی پیدایش قوس قزح و علت پیدایش آن و جهت دایره شکلی بودن آن و رنگهای گوناگون آن و پیدایش آن به دنبال باران ها و آغاز و پایان روز و پیدایش بیشتر آن در روز و کمتر آن در نور ماه و احکام پیدایش آن در عالم کون و فساد و احوال دیگر آن بحث میکند. ابوالخیر احکام آن را برشمرده و این علم را در شمار علوم طبیعی قرار داده است. (کشف الظنون).

قوسقوندون.

[] (معرب، اِ) ثوم بری است. (فهرست مخزن الادویه).

قوسنیا.

[سَ نی یا] (اِخ) شهرستانی است میان مصر و اسکندریه. (منتهی الارب). جزیره قوسنیا شهری است میان قاهره و اسکندریه. (از معجم البلدان).

قوس و قزح.

[قَ / قُو سُ قُ / قَ زَ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به قوس قزح شود.

قوسولون.

[] (معرب، اِ) دارچینی. (فهرست مخزن الادویه).

قوسة.

[قَ سَ] (ع اِ) بمعنی قوس قزح است و آن را کمان رستم و کمان شیطان هم میگویند. (برهان). آژفنداک. (ناظم الاطباء). آزفنداک. رجوع به این کلمات شود.

قوسی.

[قَ] (ص نسبی) منسوب به قوس.
- روزهای قوسی؛ کوتاه ترین ایام در سال. (ناظم الاطباء).
- سرمای قوسی؛ نوعی از سرما که در فصل قوس باشد. رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان شود.
|| هر چیز که به شکل و رنگ قوس قزح باشد. (ناظم الاطباء).

قوسی.

[سی ی] (ع ص) زمان دشوار. (منتهی الارب) (آنندراج). زمان صعب. (اقرب الموارد).

قوسی.

[قَ سا] (اِخ) موضعی است به بلاد سرات. (منتهی الارب). شهری است در سرات. در این شهر عروه برادر ابوخراش هذلی بقتل رسید، و فرزند وی که نجات یافته بود در این باره اشعاری دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

قوسی.

[قَ] (اِخ) از شاعران است. از احوالش چیزی معلوم نشد. این مطلع از او دیده شد:
جائی که توی نیست کسی را گذر آنجا
از من که تواند که رساند خبر آنجا.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص96).
ملا قوسی از شهر هرات است. مردی نامراد است. این مطلع از اوست:
جایی که تویی نیست کسی را گذر آنجا
از من که تواند که رساند خبر آنجا.
(مجالس النفایس ص 167).

قوسی.

[قَ] (اِخ) در مجالس النفایس ص 248 آمده: مولانا قوسی اسفراینی است و جوانی خوش طبع و قابل است ولیکن بسی لوند و خودپسند و بسیار تیز و تند و در کار خیر کند و پرتلون و گوناگون و جگر یاران او از تلون وی پرخون، در جسم اگرچه ضخامتی تمام داشت، اما هیچ قوتی نداشت و هرگز کاری نکرد که شرمندگی از آن نکشد و آخر میل سپاهی گری نمود و لیکن غیر تباهی و روسیاهی از آن حاصل ننمود. این مطلع از اوست:
چو بر من وقت جانبازی لباس خویشتن پوشد
کسی خواهم که روز مرگ بر تابوت من پوشد.
(مجالس النفایس ص 73، 248).

قوسیا.

(معرب، اِ) نام دارویی است که آن را به عربی قسط خوانند و بوی صبر از وی می آید، بخور کردن آن در زیر دامن درد رحم را نافع باشد. (برهان)(1) (آنندراج). قسط بحری است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قسط شود.
(1) - ظ: قوستا = قسط، Costus. (حاشیهء برهان چ معین از اشتینگاس و تحفهء حکیم مؤمن).

قوسین.

[قَ سَ] (ع اِ) تثنیهء قوس در حالت نصبی و جری. (منتهی الارب) : ثم دنا فتدلی. فکان قاب قوسین أَو أَدنی(1)؛ یعنی دو کمان عربی یا بقدر دو گز. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام).
(1) - قرآن 53/8-9.

قوسین.

[قَ سَ] (اِخ) ذوالقوسین. نام شمشیر حسان بن حصن. (منتهی الارب).

قوش.

(معرب، ص) معرب کوچک. (المعرب جوالیقی ص256، 257) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): رجل قوش؛ ای صغیرالجثة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قوش.

(ترکی، اِ) مرغی است شکاری. (ناظم الاطباء). هر پرندهء شکاری. (فرهنگ نظام). و در لغات ترکی نوشته قوش بضم قاف و واو معدوله غیرملفوظ و سکون شین بمعنی شکاری مثل باز و جره و شکره و شاهین عموماً و به معنی باز خصوصاً. (آنندراج) (غیاث اللغات).

قوش آغال.

[] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، سکنهء آن 69 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت، گله داری و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوش ازوی.

[] (ترکی، اِ مرکب)عنب الثعلب. (فهرست مخزن الادویه).

قوشباز.

(نف مرکب) صیاد و شکارچی که با قوش شکار میکند. (ناظم الاطباء). مرغ باز و فروشندهء آن. (آنندراج).

قوش بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 118 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوش بیگی.

[بَ] (حامص مرکب)نگهبانی قوش. محافظت قوشهای شکاری. (فرهنگ فارسی معین).

قوش بیگی گری.

[بَ گَ] (حامص مرکب) شغل و منصب قوش بیگی. نگهبانی قوشهای شکاری. (فرهنگ فارسی معین).

قوشجه.

[قُ شَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، سکنهء آن 129 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوشجه.

[قُ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوشجی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)قوشچی. رجوع به قوشچی شود.

قوشجی.

(اِخ) دهی است از دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب، سکنهء آن 1001 تن. آب آن از نهر. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشجی بایرام خواجه.

[خوا / خا جَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، گردو، توت و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)نگاهدار قوش. (ناظم الاطباء). کسی که نگهبان پرندگان شکاری است. (فرهنگ نظام). میرشکار. (آنندراج) (غیاث اللغات).

قوشچی.

(اِخ) نام یکی از دههای بارفروش مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص159).

قوشچی.

(اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، سکنهء آن 88 تن. آب آن از رودخانهء کرج. محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند و صیفی و شغل اهالی آنجا زراعت است. در زمستان از ایل عرب میش مست در این ده ساکن هستند. تپه خرابه ای به نام جمشیدگلی و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوشچی.

(اِخ) دهی است از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه، سکنهء آن 270 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، توتون، چغندر، بادام و کشمش. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه ارابه رو و دبستان و ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشچی.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء شاهین دژ شهرستان مراغه، سکنهء آن 15 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشچی باشی.

(اِخ) دهی است از دهستان بیونیج بخش کرند شهرستان شاه آباد، سکنهء آن 160 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قوشچی سمرقندی.

[سَ مَ قَ] (اِخ)علی بن محمد، ملقب به علاءالدین و معروف به ملا علی قوشچی که گاهی او را فاضل قوشچی نیز گویند. از مشاهیر علمای عامه و محققان است. وی نخست در سمرقند اغلب علوم متداول را فراگرفت و سپس به کرمان رفت و پس از تکمیل تحصیلات علمی باز به سمرقند برگشت. سلطان او را به تکمیل رصدخانه ای که در سمرقند تأسیس کرده بود گماشت و او این امر مهم را با موفقیت به پایان رسانید و زیج آلغ بیکی را که به زیج جدید معروف بود و دیگران موفق به اتمام آن نشده بودند کامل گردانید و پس از فوت سلطان به تبریز کوچ کرد و مورد توجه اوزون حسن (873 - 882 ه . ق.) که از حکام آق قویونلی بود قرار گرفت. مدتی نیز به مأموریت به استانبول رفت و رسالهء محمدیه را در علم حساب به نام سلطان محمدخان ثانی عثمانی (855 - 886 ه . ق.) نوشت و اخیراً به مدرسی مدرسهء ایاصوفیه منصوب شد. از تألیفات اوست: 1 - حاشیهء شرح کشاف تفتازانی. 2 - شرح تجرید خواجه، این کتاب بارها چاپ شده است. 3 - العنقود الزواهر فی نظم الجواهر، در علم صرف. 4 - محبوب الحمایل فی کشف المسایل. 5 - هیأت فارسی، بارها با خلاصة الحساب شیخ بهایی یکجا چاپ شده است. وی به سال 789 ه . ق. در استانبول درگذشت و در جوار قبر ابوایوب انصاری به خاک سپرده شد. (قاموس الاعلام) (ریحانة الادب ج3 ص324).

قوشچی گری.

[گَ] (حامص مرکب)شغل و منصب قوشچی. نگهبانی قوشهای شکاری. (فرهنگ فارسی معین).

قوشخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که در آن قوشهای شکاری نگهداری می کنند. (ناظم الاطباء).

قوشخانه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه، سکنهء آن 443 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوب، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا گلیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصله 500 گز بنام قوشخانهء بالا و پائین مشهور است. سکنهء قوشخانهء بالا 245 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشخانه.

[نِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش باجگیر شهرستان قوچان که دارای 680 نفر جمعیت است. موقع دهستان کوهستانی و دارای هوایی سردسیر است. ساکنین از طوایف زعفرانلو و بیچرانلو هستند. محصول عمدهء دهستان غلات، انگور و محصول دیمی است. این دهستان از 29 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 7452 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشخانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان، سکنهء آن 379 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی آنجا زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوش خزاعی قوش کهنه.

[خَ کُ نِ / نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی بخش سرخس شهرستان مشهد، سکنهء آن 700 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی آنجا زراعت، مالداری و قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. اهالی این ده سیستانی و عرب میباشند که در زمان نادرشاه در این مکان کوچانیده شده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوش عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی بخش سرخس شهرستان مشهد، سکنهء آن 270 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوش عظیم.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوروزآباد بخش سرخس شهرستان مشهد، سکنهء آن 220 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری و صنایع دستی زنان آنجا جوال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوش علیخان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی بخش سرخس شهرستان مشهد، سکنهء آن 550 تن. آب آن از قنات، محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت، مالداری، صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشق آباد.

[قُشْ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد، سکنهء آن 103 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و چغندر. شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشقرا.

[قو قَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیرامین بخش دهخوارقان شهرستان تبریز، سکنهء آن 28 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، برنج و بادام. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوش قلعه.

[قو قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد، سکنهء آن 208 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. این ده را به اصطلاح محلی قوچ قلعه نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشقوان.

[قو قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 243 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در سه محل بفاصله 1هزار گز به نام قوشقوان بالا و وسط و پایین مشهور است و سکنهء قوشقوان پائین 35 تن و وسط 27 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوش قوش.

(ع اِ صوت) زجری است مر کلب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).کلمه ای است که بدان سگ را رانند. (ناظم الاطباء).

قوشقون.

(ترکی، اِ) پاردُم. کاشو. اخکمر. (ناظم الاطباء).

قوش قیه.

[قو قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 316 تن. آب آن از رودخانهء لیلان و چشمه. محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوش قیه سی.

[قو قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 250 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوش قیه سی.

[قو قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 109 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوش قیه سی.

[قو قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، سکنهء آن 24 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوش کرپی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان، سکنهء آن 365 تن. آب آن از قنات و رودخانهء کبودوال. محصول آن توتون سیگار. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). قوش کوپری. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 171 شود.

قوش کهنه.

[کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی بخش سرخس شهرستان مشهد، سکنهء آن 300 تن. آب آن از قنات و رودخانه. محصول آن غلات. شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشلامیش کردن.

[قُشْ کَ دَ] (مص مرکب) رفتن به سرزمینی گرم در زمستان. (فرهنگ فارسی معین).

قوشلامیشی.

[قُشْ] (ترکی-مغولی، حامص) رفتن به قشلاق در زمستان. (فرهنگ فارسی معین).

قوشوق.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر، سکنهء آن 107 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشون.

(ترکی، اِ) خانه. || بیمارخانه. بیمارستان. (ناظم الاطباء). دارالشفاء. (آنندراج). || قشون. (ناظم الاطباء). فوج و لشکری. (آنندراج). رجوع به قشون شود.

قوشه.

[قُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 226 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در دو محل بفاصله دو کیلومتر واقع شده و بنام قوشه بالا و قوشه پائین مشهور است. سکنهء بالا 72 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان، سکنهء آن 1000 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت، گله و شترداری و صنایع دستی زنان آنجا کرباس و گلیم بافی است. این ده پاسگاه نگهبانی، دبستان، گاراژ و قهوه خانه سر راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوشه بلاغ.

[قُ شَ بُ] (اِخ) دهی جزو دهستان کاغذکنان شهرستان هروآباد، سکنهء آن 546 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و سنجد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه بلاغ.

[قُ شَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه، سکنهء آن 438 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه بلاغ.

[قُ شَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک شهرستان ماکو، سکنهء آن 304 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو و اتومبیل رو دارد. این ده در دو محل بفاصلهء 5هزار گز بنام قوشه بلاغ بالا و پائین مشهور است. سکنهء قوشه بلاغ پائین 56 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه بلاغ.

[قُ شَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. سکنهء آن 74 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه بلاغ.

[قُ شَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 189 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه تپه.

[شِ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مانهء شهرستان بجنورد، سکنهء آن 311 تن. آب آن از رودخانهء اترک. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قوشه تپه.

[قُ شِ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوگلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 200 تن. آب آن از رودخانهء پنج ارخ و قنات. محصول آن لبنیات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا مختصر بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی است. راه مالرو دارد. این ده به مرزابانک نیز معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوشه تپه.

[قُ شِ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مراوه تپهء شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 535 تن. آب آن از رودخانهء اترک. محصول آن غلات، حبوب، صیفی، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن قالیچه و پارچه های ابریشمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

قوشه خانه.

[قُ شَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو بخش رزن شهرستان همدان، سکنهء آن 126 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، لبنیات و انگور. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوشه دگرمان.

[قُ شِ دَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان نردین بخش میامی شهرستان شاهرود، سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، بنشن و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و نمدمالی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوشه قشلاق.

[شِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریار شهرستان تهران، سکنهء آن 87 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء فلارد. محصول آن غلات، بنشن، صیفی و چغندر قند و شغل اهالی آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوشه قوئی.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، سکنهء آن 347 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و عسل. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. مزرعهء کوچک جزء این ده منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوشه گل.

[قُ شَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلتان شهرستان بیجار، سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قوشه گنبد.

[شَ گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب، سکنهء آن 381 تن. آب آن از چاه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشه لار.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 255 تن. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوشی.

(ترکی، اِ) مترس که در مزرعه ها جهت رمیدن وحوش و طیور گذارند. (ناظم الاطباء).

قوشیرا.

[] (معرب، اِ) طباق. (از فهرست مخزن الادویه).

قوص.

(اِخ) قصبهء صعید در سرزمین مصر. پس از فنسطاط جایی آبادتر از آن نیست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شهر بزرگ و پروسعتی است در صعید مصر که تا فسطاط دوازده روز فاصله دارد. مردم آن ثروتمندند. این شهر مرکز بازرگانانی است که از عدن به مصر میروند. قوص در اقلیم اول قرار گرفته، طول آن از جهت مغرب 55 درجه و 30 دقیقه و عرض آن 24 درجه و 30 دقیقه است و در اثر نزدیکی به شهرهای جنوبی دارای هوایی گرمسیری است. (از معجم البلدان).

قوص.

(اِخ) دهی است باشمونین که آن را قوص قام خوانند و گاهی قوزقام نویسند. (منتهی الارب). رجوع به قوصقم شود.

قوصرة.

[قَ صَ رَ / صَرْ رَ] (ع اِ) قوصره. زنبیل خرما. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ظرفی است از نی برای حمل خرما. ابوبکر گوید: گمان نمیکنم که این کلمه عربی محض باشد اگرچه عرب بدان تکلم کرده و در شعر فصیح نیز آمده است. (المعرب جوالیقی ص 277). ج، قواصر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) :
مژدگانی که ره بصره به امن آمده است
میرسد قوصره و میخ طمع محکم دار.
ابواسحاق اطعمه (از فرهنگ نظام).
|| کنایه از زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قوصف.

[قَ صَ] (ع اِ) چادر خط دار مربع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). چادر خط دار چهارگوشه. (ناظم الاطباء). قطیفه. (اقرب الموارد).

قوصقم.

[صَ قُ] (اِخ) قریهء آبادی است در صعید مصر در مغرب نیل. (از معجم البلدان). رجوع به قوص شود.

قوصی.

[] (اِخ) عبدالرحمان بن وهیب. ملقب به زکی الدین. از مشاهیر ادباء و شعرای عرب بود و به وزارت سلطان مظفر صاحب حما نایل آمد. وی بسال 640 ه . ق. در زندان به قتل رسید. (قاموس الاعلام ترکی و ریحانة الادب ج 3 ص 325).

قوض.

[قَ] (ع اِ) عوض. (منتهی الارب). بدل. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): هذا بذا قوضاً بقوض؛ ای بدلا ببدل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قوض.

[قَ] (ع مص) ویران کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قوط.

[قَ] (ع اِ) رمهء گوسفندان یا صد گوسفند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، اقواط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قوط.

(اِخ) دهی است به بلخ. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قوط.

[قُ] (اِخ) قومی از مردم اندلس. هرشیوش گوید: این قوم از فرزندان ماغوغ بن یافث بن نوح هستند و گویند از نسل قوط بن حام بن نوح میباشند. (صبح الاعشی ج 1 ص 369).

قوطا.

[] (اِ) شاه بلوط. (از فهرست مخزن الادویه).

قوطور.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 344 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوطولیدون.

(معرب، اِ) نوعی از ریاحین بود و آن پیوسته سبز میباشد و در بیخ های دیوارها و جایگاه سایه دار میروید. گویند نوعی از حی العالم است. و به عربی آذان القسیس خوانند و قدح مریم همان است. (برهان)(1) (آنندراج). نوعی از ابرون است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - از یونانی Kotulmdhon. (حاشیه برهان چ معین از اشتینگاس).

قوطوما.

(معرب، اِ) آذریون و آن بیخ خاری است که به شیرازی چوبک اشنان خوانند. (برهان) (تحفهء حکیم مؤمن) (آنندراج).

قوطه.

[قَ طَ] (ع اِ) خنور خرمای بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خنور بزرگ خرما. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قوطی.

(ترکی، اِ) تبنگو و حقه و صندوقچه. (ناظم الاطباء). ظرف فلزی دردار که در آن چیزها را محفوظ نگه میدارند. (فرهنگ نظام). قوتی.
- قوطی سیگار؛ جعبه ای که در آن سیگار نهند. || واحد وزن در قدیم (مخصوصاً در شمال ایران) معادل دو من و سه چارک شاه. (فرهنگ فارسی معین).

قوطی.

[] (معرب، اِ) طریفلون است که به عربی حسک نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قوطیا.

[] (معرب، اِ) انفحه. (از فهرست مخزن الادویه).

قوطینوس.

[] (معرب، اِ) رمان است که به فارسی انار نامند. || زیتون الحبش. (فهرست مخزن الادویه).

قوطیهونس.

[] (معرب، اِ) زیتون الحبش. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوطینوس شود.

قوظ.

[قَ] (ع اِ) گرمای تابستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی قیظ است لکن مصدر نیست تا فعل از آن مشتق شود. (از اقرب الموارد). رجوع به قیظ شود.

قوع.

[قَ] (ع اِ) جای خشک کردن خرما و گندم و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جای هموار که در آن خرما و گندم و جز آن خشک کنند. (ناظم الاطباء). ج، اقواع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) برجستن گشن بر ماده. قیاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قیاع شود.

قوعان.

[قَ وَ] (ع مص) لنگیدن و خمیدن یا آزمند گشنی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سپس ماندن و سپسایگی رفتن. (منتهی الارب). قاع فلان؛ نکص و خنس. (از اقرب الموارد). سپس ماندن و سپسایگی رفتن. (آنندراج).

قوعس.

[قَ عَ] (ع ص) سطبرگردن درشت و سخت پشت از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قوعلة.

[قَ عَ لَ] (ع اِ) کوه کوچک خرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پشتهء خرد. || (ص) عقاب قوعلة؛ عقاب کوه باش یا عقاب برآینده بر کوه. (منتهی الارب). || (مص) نشستن بر کوه کوچک خرد: قوعل الرجل؛ قعد علی القوعلة. (اقرب الموارد).

قوعلة.

[قَ عَ لَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

قوغا.

[قَ / قُو] (اِ) غوغا. (آنندراج). رجوع به غوغا شود.

قوف.

[قَ] (ع مص) پیروی کردن و در پی کسی رفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): قاف اثره یقوفه قوفاً؛ تبعه. (اقرب الموارد).

قوف.

(ع اِ) قوف الاذن؛ بالای گوش یا حلقهء جای سوراخ گوش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوف الرقبة و قوفتها و قافها، الشعر السائر فی نقرتها. (اقرب الموارد). اخذه بقوف رقبته؛ یعنی گرفت بپوست گردن وی. (منتهی الارب). و گویند نجوت بقوف نفسک؛ ای نجوت بنفسک. (اقرب الموارد).

قوفا.

(معرب، اِ) سنگی است سیاه و اسفنجی که در بلاد حلب یافت میشود و از آن سنگ آسیاب سازند و این کلمه دخیل است. (از اقرب الموارد). نوعی از صمغ صنوبر باشد و آن را به عربی علک یابس خوانند و به فارسی زنگباری گویند. (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه) (برهان).(1) نوعی از صنوبر است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - قوفیّ از یونانی kuphi از ریشهء مصری، نوعی بخور مرکب از مواد متعدد از جمله صنوبر بسبب بوی خوش آن. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج2 ص420 و تحفهء حکیم مؤمن).

قوفا.

(اِخ) بیت قوفا دهی است از دمشق. برخی از محدثان بدان منسوبند. رجوع به معجم البلدان شود.

قوفارن میس.

[] (معرب، اِ) قوقاری ساسیس. عرعر. (از فهرست مخزن الادویه).

قوفل.

[فَ] (معرب، اِ) فوفل. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). پوپل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جم اسپرم. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به جم اسپرم شود.

قوفوس.

[] (معرب، اِ) خنثی. (از فهرست مخزن الادویه).

قوفی.

[فی ی] (ع اِ) هر بخور عطرآگین. (از اقرب الموارد). رجوع به قوفا شود.

قوفی.

[فا] (اِخ) بیت قوفی دهی است به دمشق. (منتهی الارب). رجوع به قوفا شود.

قوفیل.

(اِخ) دهی است به نابلس. (منتهی الارب). قریه ای است از توابع نابلس که به قریة القضاة معروف است. (از معجم البلدان).

قوق.

[قَ] (ع مص) بانگ کردن ماکیان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قوق.

(ع ص) مرد نیک دراز. || (اِ) مرغی است آبی درازگردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کس زن. (منتهی الارب). فرج زن. || جای بی موی از سر. (ناظم الاطباء).

قوق.

(اِخ) نام یکی از قیاصرهء روم. (منتهی الارب) (آنندراج). نام پادشاهی است از شاهان روم. و دنانیر قوقیه بدو منسوب است. (المعرب جوالیقی ص277).

قوقاربوس.

[] (معرب، اِ) قصب الذریره. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به قصب الذریره شود.

قوقاری ساسیس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوفارن میس شود.

قوقالس.

[لِ] (معرب، اِ) ترخر است که نوعی از ترب صحرایی باشد. خوردن آن بادها را بشکند. (برهان) (آنندراج). قوقالس نوعی از دوقواست و نزد بعضی تخم کرفس است. (حاشیهء برهان چ معین از تحفهء حکیم مؤمن).

قوقالیس.

[] (معرب، اِ) شقاقل. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقامالس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوقامالین شود.

قوقامالین.

[] (معرب، اِ) قوقامالس. اجاص. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقاة.

[قَ] (ع مص) بانگ کردن. قیقاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قوقایا.

[] (سریانی، اِ) حب راسن. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقأة.

[قَ قَ ءَ] (ع مص) بانگ کردن مرغ. (از اقرب الموارد). رجوع به قوقاة شود.

قوقبا.

[قو قَ] (اِ) نام دارویی است مفتح. || نام گیاهی است. (ناظم الاطباء).

قوقحان.

[قَوْ] (ع اِ) گل همیشه بهار. (فرهنگ فارسی معین).

قوقس.

[قو قُ] (معرب، اِ) به اشباع قاف اول و ضم قاف دوم مصحف فوقس است و آن گیاهی است از گونهء جلبک از گروه جلبکهای خرمایی رنگ که دریازی است و تخته سنگهای دریایی را در اعماق کم میپوشاند. از این گیاه بمنظور استفاده از استخراج رنگ آنها و ساختن کودهای شیمیایی و استخراج ید هر ساله چند هزار تن استخراج میکنند. (فرهنگ فارسی معین در ماده فوقس).

قوقس قدیون.

[] (معرب، اِ) تخم ماذریون. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقش.

[قَ قَ] (اِ) پرنده ای است از پرندگان هند. (از اقرب الموارد).

قوقع.

[قَ قَ] (ع اِ) گیاهی است. (از اقرب الموارد).

قوقل.

[قَ قَ] (ع اِ) مذکر حجل. (اقرب الموارد). کبک نر. || سنگخوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطا. (اقرب الموارد).

قوقل.

[قَ قَ] (اِخ) نام پدر دوده ای است از انصار و آنان قواقله اند. (از اقرب الموارد).

قوقل.

[قَ قَ] (اِخ) ابن عوف بن عمرو خزرجی. از طایفهء ازد از قحطان و جد جاهلیت است. عبادة بن صامت از نسل اوست. (الاعلام زرکلی ج2 ص798).

قوقلارس.

[رِ] (معرب، اِ)(1) ترب صحرایی که یکی از گونهءهای ترب است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cochlearia.

قوقلامس.

[] (معرب، اِ) قوقلامیس. بخور مریم. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقلامیس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوقلامس شود.

قوقلر.

[] (معرب، اِ) به لغت اهل مشرق اندلس اسم نوعی قرصعنه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قرصعنه شود.

قوقلس.

[] (معرب، اِ) عقرب. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقلة.

[قَ قَ لَ] (ع مص) بالا رفتن بر کوه. (از اقرب الموارد). بالا رفتن و برآمدن بر کوه. (ناظم الاطباء).

قوقنس.

[نُ] (معرب، اِ) ققنس و آن مرغی باشد بغایت عجیب و غریب. گویند هزار سال بزید. (برهان). رجوع به ققنس شود.

قوقنوس.

(معرب، اِ) ققنس. (برهان) (آنندراج). رجوع به ققنس شود.

قوقو.

(اِ صوت) نقل آواز خروس است و چون فارسی است باید با غین (غوغو) نوشته شود. (فرهنگ نظام). قَوق آواز کردن مرغ بود. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه و قَوقأة شود.

قوقو.

(اِ) قوقه است که کلاه و پیراهن باشد. (برهان) (آنندراج) :
از حشمت سلطانی او تاج فریدون
چاوش ورا قبهء قوقوی کلاه است.
حکیم سوزنی (ازآنندراج).
رجوع به قوقه شود.

قوقوس.

(معرب، اِ) قرنوس. طحلب را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قوقوس.

(معرب، اِ) خنثی. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوبروس شود.

قوقوسی.

(اِ) در تداول، یک تکه از انار پوست کنده. چون لفظ فارسی است با غین صحیح است. (فرهنگ نظام). قُقُسی. رجوع به قُقُسی شود.

قوقوسیدو.

[] (معرب، اِ) جغد. (فهرست مخزن الادویه).

قوقومعما.

[] (اِ) ثفل دهن زعفران. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقون.

[] (معرب، اِ) غلاف صدف. و به عقیدهء بعضی اظفارالطیب است. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقون قوقوقس.

[] (معرب، اِ) جوز سرو یا درخت سرو. (فهرست مخزن الادویه).

قوقة.

[قو قَ] (ع اِ) جای موی از سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الصَلَعه. || (ص) اصلع. چنانکه گویند: لها ولد قوقة احدب. (اقرب الموارد).

قوقه.

[قو قَ / قِ] (اِ) به فتح قاف دوم به معنی قوقو است که تکمهء کلاه و پیراهن و امثال آن باشد. (برهان) (آنندراج) :
چتر زرین چرخ یعنی مهر
افسر و قوقهء کلاه تو باد.؟ (از آنندراج).
رجوع به قوقو شود.

قوقی.

(اِ) گویند حیوانی است دریایی که جُند یعنی آش بچّه ها خصیهء اوست و او را بیدستر گویند. گوشت آن حیوان صرع را نافع است. (آنندراج) (برهان). قسمی از بیدستر که سگ آبی باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود. || درخت صنوبر کبیر است که آن را ارزیر نامند. || بخور خوشبو. (فهرست مخزن الادویه).

قوقیا.

[] (سریانی، اِ) حیوانی بحری که مسمی به قوقی است. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوقی شود.

قوقیاوس.

[] (معرب، اِ) قوموس اغریو. قومس اغریو. کمون بری یا شاهترج بری. (از فهرست مخزن الادویه).

قوقینوس.

[] (معرب، اِ) طایری. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به قوقنوس و ققنس شود.

قوقیه.

[قی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ) دینارهای مضروب قیصر روم بدان جهت که نامش (نام قیصر) قوق بوده. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دنانیر قوقیه از سکه های قیصر است بدان جهت که او را قوق مینامیدند. (از اقرب الموارد). و در حدیث عبدالرحمان بن ابی بکر آمده است: هنگامی که خواستند با یزید در ایام زندگانی معاویه بیعت کنند: جئتم بها هرقلیة و قوقیه؛ یعنی بیعت با پسران ملوک سنت پادشاهان روم و عجم است. (النقود العربیه ص 124، 162). و از درهم ها که در آغاز انتشار اسلام رواج داشت قوقیه بود. مصحف فوقیه قیصر فوقایا (فوق). (النقود ص24). منسوب به امپراتور فوکاس(1)امپراتور بیزانس (602 - 610 م.).
(1) - Phocas.

قول.

[قَ] (ع مص) گفتن. || کشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قال القوم بفلان؛ کشتند فلان را. (منتهی الارب). || غالب شدن. و از این معنی است: سبحان من تعطف بالعز و قال به؛ ای غلب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سقوط کردن و افتادن. (از اقرب الموارد). || حکم کردن و اعتقاد داشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || روایت کردن. || خطاب کردن. || افترا بستن. || اجتهاد و کوشش کردن. || گرفتن. || اشاره کردن. (از اقرب الموارد). قال برأسه؛ اشار. || رفتن. قال برجله؛ مشی. || بلند کردن. قال بثوبه؛ رفعه. (اقرب الموارد). || زدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قال بیدیه علی الحائط؛ ضرب بهما. || تکلم. || میل. || موت و مردن. || استراحت. || اقبال کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دوست داشتن و مخصوص خود گردانیدن: قال به، احبه و اختصه لنفسه. || آماده بودن برای کار. چنانکه گویند: قال فاکل و قال فضرب. (اقرب الموارد). || بمعنی ظن می آید و عمل ظن را میکند به شروطی که یکی از آن شروط آن است که مسبوق به استفهام باشد، دیگر اینکه به لفظ مستقبل باشد، سوم اینکه برای مخاطب باشد، چهارم اینکه بین استفهام و فعل مستفهم عنه چیزی بغیر از ظرف فاصله نشود؛ مثل: اتقول زیداً منطلقاً؛ ای اتظن و بنی سلیم بطور مطلق قول را جاری مجرای ظن گرفته اند چه در استفهام و مخاطب باشد یا نباشد، نحو: قلت زیداً منطلقا؛ ای ظننت زیداً منطلقا. (اقرب الموارد).

قول.

[قَ] (ع اِ) گفتار. سخن یا هر لفظ که ظاهر کند او را زبان، تام باشد یا ناقص. ج، اقوال. جج، اقاویل. یا قول در خیر است و قال و قالة و قیل در شر یا قول مصدر است و قال و قیل اسم مصدر یا قول و قیل و قوله و مقاله و مقال در خیر و شر هر دو آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گاهی قول بر آراء و اعتقادات اطلاق شود. گویند: این قول ابوحنیفه و قول شافعی است؛ یعنی رأی و مذهب آنان است. || ابن قول و ابن اقوال؛ یعنی فصیح و خوش کلام. (از اقرب الموارد). || عهد. پیمان. (آنندراج).
- زیر قول خود زدن؛ عهد خود را شکستن. به گفتهء خود عمل نکردن. مؤلف فرهنگ نظام به این معنی به ضم اول ترکی داند. (فرهنگ فارسی معین).
|| لفظ مؤلف را قول خوانند و آن را اصناف بسیار بود. لفظ مؤلف آن بود که جزوی از او بر جزوی از معنای او دلالت کند، مانند: هذا الانسان که دال است بر این مردم. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 63 به بعد). || (اصطلاح موسیقی) در اصطلاح موسیقی نوعی سرود که در آن عبارت عربی نیز داخل باشد. (آنندراج). مؤلف المعجم پس از بیان سبب اختراع رباعی در شعر فارسی گوید: و به حکم آنکه ارباب صناعت موسیقی بدین وزن (رباعی) الحان شریف ساخته اند و طرق لطیف کرده و عادت چنان رفته است که هرچه از آن جنس بر ابیات تازی سازند آن را قول خوانند و هرچه بر مقطعات پارسی باشد آن را غزل خوانند. اهل دانش ملحونات این وزن را ترانه نام کردند و شعر مجرد آن را دوبیتی خواندند. (المعجم). تصنیف. لحنی در موسیقی :
من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب
گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس.
حافظ.
مغنی نوای طرب ساز کن
به قول و غزل قصه آغاز کن.حافظ.
بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود
اینهمه قول و غزل تعبیه در منقارش.
حافظ.
رجوع به آهنگ شود.
- قول جازم؛ قضیه ای که مفید یقین باشد با برهان. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس).
- قول شارح؛ (اصطلاح منطق) معلومات تصوری بدیهی که موجب وصول به مجهولات تصوری است. معرف. (فرهنگ فارسی معین از دستور ج3 ص120).
- قول کاسه گر؛ نام قولی است از قولهای موسیقی یعنی تصنیفی است. (آنندراج) (برهان).
- قول کشتی؛ اشعار و عباراتی که برای شروع کشتی و جهت تشویق کشتی گیران خوانده میشود. (فرهنگ فارسی معین).
|| به اصطلاح غواصان مروارید خلیج فارس، مرواریدی که کرویت کامل داشته باشد. (فرهنگ نظام).

قول.

[] (اِ) نیلوفر. (از فهرست مخزن الادویه).

قول.

[قُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ قائل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قائل شود.

قول.

[قُ وُ] (ع ص، اِ) جِ قَؤول. (اقرب الموارد). رجوع به قَؤول شود.

قول.

(ترکی، اِ) بضم قاف و اشباع، انبوه سپاه. (فرهنگ فارسی معین). فوج در میان انبوه سپاه. (سنگلاخ). || قلب لشکر در میدان کارزار. (سنگلاخ) (فرهنگ فارسی معین). || بازو. تکیه گاه. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- قول بیگ؛ حاکم شهر یا ناحیه (صفویه). (فرهنگ فارسی معین).
- قول بیگی؛ منصب و شغل قول بیگ. (فرهنگ فارسی معین).

قولاب.

(اِ) قلاب. (آنندراج). رجوع به قلاب شود.

قولار.

[ل ل] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو، سکنهء آن 70 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قول استیر.

[قُ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان پهلویدژ بخش بانهء شهرستان سقز، سکنهء آن 65 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، ماذوج، فلقاف و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قولامیوس.

[] (معرب، اِ) شجرهء مریم. (فهرست مخزن الادویه).

قولان.

(اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر، سکنهء آن 233 تن. آب آن از رودخانهء قولان و محصول آن غلات، انجیر، انار، انگور و سردرختی. شغل اهالی زراعت، گله داری، کسب و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قولانجق.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 100 تن. آب آن از رود آجرلو. محصول آن غلات، چغندر، حبوب و بادام. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قولانلو.

[] (اِخ) دهی است از دهستان تکمران بخش شیروان شهرستان قوچان، سکنهء آن 99 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن و میوه جات. شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قولجاق.

[] (ترکی، اِ) سلاحی است که از فولاد ساخته در روز جنگ بر ساعد بندند. (سنگلاخ). رجوع به قلچاق شود.

قولچماق.

[چُ] (ترکی، ص مرکب) (از: ترکی قول، بازو + چماق، چوب گنده). رجوع به قلچماق شود.

قول حاجی.

(اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، سکنهء آن 250 تن. آب آن از رودخانهء نوده و محصول آن برنج، غلات، حبوب و صیفی. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. اهل این ده صحرانشین هستند و تغییر مکان مینمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قولدره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه، سکنهء آن 696 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محلی بفاصله 500 گز به نام قولدرهء بالا و پایین مشهور است. سکنهء قولدرهء پائین 182 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قولدره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و لبنیات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قولز.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد، سکنهء آن 329 تن . آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قولق.

[قولْ لُ] (ترکی، اِ) قَلُّق. (فرهنگ نظام). رجوع به قلق شود.

قولق.

[قَ / قُو لُ] (اِ) کیسه گونه ای برای نهادن سوزن و نخ و انگشتانه و مقراض و موم زنان برای خیاطی. (یادداشت مؤلف). قُلُّق. رجوع به قُلُّق شود.

قولقاسم.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 302 تن. آب آن از رودخانهء اوجان و چشمه. محصول آن غلات، یونجه، سیب زمینی و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قولقچی.

[لُ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)نوکر و خدمتکار. (آنندراج) (غیاث) :
قولقچی اگر سرشتهء آب بقاست
چون ماه نوش کجی عیان از سیماست
در دهر ندیدیم بغیر از قاشق
خدمتکاری که دست او باشد راست.
شفیع اثر (از آنندراج و غیاث).
قوللوقچی. خدمتکار. (از: قوللوق، بندگی و خدمت + چی). (از سنگلاخ). رجوع به قُلُّقْچی شود.

قولک.

[لَ] (اِ) غولک. (آنندراج). رجوع به غولک شود.

قولک.

[قُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش زرین آباد شهرستان ایلام، سکنهء آن 180 تن. آب آن از رودخانهء مسیمه. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. در زمستان به مرز عراق میروند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قول کاسه گر.

[قَ / قُو لِ سَ / سِ گَ] (اِ مرکب) نام قولی است از قولهای موسیقی، یعنی تصنیفی است. (آنندراج) (برهان). رجوع به قول و آهنگ شود.

قوللر.

[لَ] (ترکی، اِ) غلام. (تذکرة الملوک). قسمی از سه قسم سپاه جدید که شاه عباس بوجود آورده بود و در تذکرة الملوک به «غلامان سر کار خاصهء شریفه» تعریف شده و به کلیه سلاحهایی که خاص قورچیان بود مجهز بودند. این سپاه سوار از مردم بومی کشورهای شمالی (گرجستان و قفقاز و حتی مسکوی) به خدمت گرفته میشدند. به این طریق که یا از میان گروهی که از کودکی به ایران آمده یا از کسانی که از والدین مقیم ایران متولد شده بودند انتخاب میگردیدند، از آنجا که بیشتر آنان نیاکان مسیحی مذهب داشتند در نسل اول یا دوم قبول اسلام میکردند. طبق سخن دلاواله 30000 قللر (قول) وجود داشته است که از این تعداد فقط 15000 تن سرباز بودند. شاردن تعداد آنان را 10000 تن مینویسد و میگوید که اطلاق نام قول یابنده دلیل محدودیت آزادی آنان نسبت به دیگر سپاهیان نیست و اضافه میکند شاه عباس که علاقهء مفرطی به این افراد زبده داشت آنان را «ینی چریهای سوار» خویش نام نهاده بود. (سازمان اداری حکومت صفوی صص 54 - 55).

قوللقچی.

[لُ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به قولقچی شود.

قولنامه.

[قَ / قُو مَ / مِ] (اِ مرکب) عهد و پیمان نوشته. (آنندراج). سندی که فروشنده و خریدار به دلال دهند که مبیع را بفلان مبلغ بیع و شری خواهند.

قولنج.

[قَ لَ / قو لَ / لِ] (معرب، اِ)(1)مرضی است دردناک معده را که با آن خروج فضولات بدن و باد، سخت و مشکل میشود. این کلمه معرب است. (از اقرب الموارد). دردی که غفلتاً در ناحیهء شکم خصوصاً نواحی مجاور به قسمتهای مختلف قولونها حاصل شود و در صورت شدت ممکن است بمرگ منتهی گردد. عارضهء قولنج بطور کلی مربوط به ضایعات قسمتهای مختلف احشاء است و ممکن است مربوط به عفونت یا سوراخ شدن آپاندیس باشد که در این صورت دردها بیشتر در ناحیهء تحتانی راست شکم و حول و حوش ناف است و ممکن است مربوط به انسداد کیسهء صفراوی یا ضایعات کبدی باشد که باز دردها در طرف راست شکم و قسمتهای زیر حجاب حاجز و نواحی ستون فقرات احساس میشود. همچنین قولنج ممکن است بسبب ناراحتی های رحمی و دردهای شدید آنی مربوط به قاعدهء (ماهانه) زنان و یا مربوط به ضایعات کلیوی باشد. در هر یک از انواع قولنج ها در صورت تشخیص ضایعه نام مربوط را میبرند، مثلاً: قولنج کبدی، قولنج کلیوی، قولنج روده یی (که مربوط به انسداد یا تداخل قسمتی از رودهء باریک است)، قولنج کیسهء صفرا و غیره. در هر حال قولنج با دردی شدید و ناراحت کننده همراه است. (فرهنگ فارسی معین). منتهی الارب قَولَنج و قَولِنج و قولِنج هم ضبط کرده و نویسد: بیماریی است روده را دردناک که به آن خروج ثفل و ریح دشوار باشد صاحب آنرا. (منتهی الارب). به ضم اول و کسر لام معرب کولنج است که درد شکم و درد پهلو باشد. (برهان).
(1) - = کولنج، معرب از یونانی Kolinos، (ازColon = kolon (فرانسوی). شعبه ای از امعاء غلاظ بین اعور و مستقیم) قولنج مرضی است آلی که در امعاء غلاظ بجهت احتباس غیرطبیعی حاصل شود و درد آرد و گاه قوی گردد و بکشد بخلاف صداع. (حاشیهء برهان چ معین از بحر الجواهر و غیاث اللغات).

قولنجان.

[لِ] (معرب، اِ) خاولنجان. (فهرست مخزن الادویه). گیاهی است(1) از تیرهء زنجبیل ها(2) که دو گونهء آن مشهور است یکی را به نام قولنجان صغیر و دیگری را به نام قولنجان کبیر مینامند و هر دو آنها دارای ساقه های زیرزمینی مورد استفاده هستند (قولنجان صغیر بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد) قولنجان از گیاهان بومی چین و هندوچین است. نوع صغیر آن دارای ساقه های زیرزمینی به ضخامت یک چوب قلم (بکلفتی یک انگشت تقریباً) و به درازی شش سانتیمتر است. بوی ساقه های زیرزمینی آن که به نام ریزوم(3) خوانده میشود، معطر (شبیه بوی فلفل) است، طعمش سوزان و تلخ است. در این ریزوم ها مواد نشاسته ای و صمغی وجود دارد و بعلاوه دارای اسانسی است که بوسیلهء جوشاندن آنها در آب استخراج میشود و خاصیت تسکین درد را دارد و از این جهت در دندانپزشکی مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین جهت رفع دردهای امعاء و بعنوان مقوی از ریزومهای آن استفاده میکنند. خولنجان، خولیجان، خاولنجان، کلاجن، کلیجن، قرغات، خسرو دارو، و قسط، کسری دارو، هارلیجان، هاولیجان، گلنگا قالنقا، پان، درخت تانبول، خلنجان. (فرهنگ فارسی معین).
- قولنجان جاوه ای.؛ رجوع به قولنجان کبیر شود.
- قولنجان چینی.؛ رجوع به قولنجان صغیر شود.
- قولنجان ختایی (خطایی).؛ رجوع به قولنجان صغیر شود.
- قولنجان صغیر؛ یکی از گونه های قولنجان که بیشتر از قولنجان کبیر مورد استفادهء داروئی واقع میشود و معطرتر از آن است. ساقه های زیرزمینی آن کوچکتر از قولنجان کبیر است و اینگونه بیشتر در چین به عمل می آید. قولنجان خطایی. قولنجان چینی. کلاجن صغیر. ریشه جوز. قولنجان طبی. (فرهنگ فارسی معین).
- قولنجان کبیر؛ یکی از گونه های قولنجان که دارای ساقه های زیر زمینی درشت تر از قولنجان طبی (قولنجان صغیر) است ولی خواص طبی و اسانس کمتر دارد. این نوع قولنجان بیشتر در جاوه و هندوستان و مصر میروید. قولنجان جاوه ای. قولنجان هندی. قولنجان مصری. (فرهنگ فارسی معین).
- قولنجان مصری.؛ رجوع به قولنجان کبیرشود.
- قولنجان هندی.؛ رجوع به قولنجان کبیر شود.
(1) - Galanga.
(2) - Zingiberacees.
(3) - Rhizome.

قولنجی.

[لُ] (اِخ) دهی است از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه، در مسیر شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیائی آن دره کوه و هوای آن معتدل مالاریائی است. سکنهء آن 980 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، توتون، چغندر، کشمش، بادام و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قولوانیس.

[] (معرب، اِ) قولوقیس. قولوقیلس. قولوقینس. بمعنی حنظل است. (از فهرست مخزن الادویه).

قولوبیا.

[] (معرب، اِ) قونوقتا. قونوقنتی. قولوقوما. قولوقوماطی. بمعنی قرع است. (از فهرست مخزن الاودیه).

قول و غزل.

[قَ / قُو لُ غَ زَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به قول شود.

قول و قرار.

[قَ / قُو لُ قَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) عهد و پیمان. رجوع به قول شود.

قول و قرار دادن.

[قَ / قُو لُ قَ دَ](مص مرکب) عهد بستن. پیمان بستن. رجوع به قول شود.

قولوقوما.

(معرب، اِ) رجوع به قولوبیا شود.

قولوقوماطی.

(معرب، اِ) رجوع به قولوبیا شود.

قولوقیس.

(معرب، اِ) رجوع به قولوانیس شود.

قولوقیلس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قولوانیس شود.

قولوقینس.

[] (معرب، اِ) رجوع به قولوانیس شود.

قولون.

(معرب، اِ) از یونانی کلن(1). رودهء فراخ.
- قولون افقی؛ (اصطلاح پزشکی) قسمتی از رودهء فراخ را گویند که دنبالهء قولون صاعد است و پس از آن قرار دارد و بطور افقی از زیر کبد و در جلو قسمت تحتانی کلیهء راست از طرف راست شکم بطرف چپ شکم در زیر معده قرار گرفته در موقع دق شکم پس از صدای معده صدای قولون افقی شنیده میشود. قولون افقی بوسیلهء قسمتی از صفاق بنام بند قولون عرضی بسطح خلفی شکم متصل است. قولون افقی در طرف چپ به زاویهء طرف چپ قولون که ابتدای قولون نازل است ختم می گردد. قولون مزبور مانند خطی راست از یک طرف شکم بطرف دیگر شکم کشیده نشده، بلکه دارای انحنایی بشکل حرف M یا Sخوابیده میباشد. زاویهء راست قولون که در انتهای قولون صاعد است تقریباً قائمه است ولی زاویهء چپ آن که در زیر طحال قرار دارد حاده است و در دنباله اش قولون نازل قرار گرفته. قولون عرضی. قولون سطحی.
- قولون بالارو (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون صاعد شود.
- قولون پائین رو (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون نازل شود.
- قولون چپ (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون نازل شود.
- قولون خاصرهء لگنی (اصطلاح پزشکی).؛رجوع به قولون سینی شکل شود.
- قولون راست (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون صاعد شود.
- قولون سطحی (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون افقی شود.
- قولون سینی شکل؛ قسمتی از رودهء فراخ است که در دنبالهء قولون نازل قرار دارد. این قولون در حفرهء خاصرهء سمت چپ جا دارد و تنگهء فوقانی لگن را از چپ به راست بشکل قوسی می پیماید و بعداً در لگن فرومیرود و تا مقابل سومین مهرهء خاجی میرسد و پس از آن رودهء مستقیم قرار دارد. قولون خاصره یی لگنی.
- قولون صاعد؛ (اصطلاح پزشکی) قسمتی از رودهء فراخ را گویند که در بالای رودهء کور قرار دارد و ابتدای آن از دریچهء ایلئوککال(2)شروع میشود که بسمت بالا میرود و طرف راست شکم قرار دارد. قولون بالارو. قولون راست.
- قولون عرضی (اصطلاح پزشکی).؛ رجوع به قولون افقی شود.
- قولون نازل؛ قسمتی از رودهء فراخ است که متعاقب زاویهء چپ قولون افقی قرار دارد. ابتدای این قولون عمقاً در طرف چپ پهلو در زیر طحال جای دارد. قولون پائین رو. قولون چپ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colon.
(2) - Ileocacale.

قولونیون.

(معرب، اِ) نوعی از طین است. (فهرست مخزن الادویه).

قولوولی.

(معرب، اِ) ماءالعسل. (از فهرست مخزن الادویه).

قولة.

[قَ لَ] (ع مص) قول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قول شود.

قولة.

[قُ وَ لَ] (ع ص) نیکوسخن یا پرگوی. (منتهی الارب).

قولة.

[لَ] (اِخ) لقب ابن خرشید شیخ ابوالهیثم قشیری. (منتهی الارب). رجوع به ابن خرشید و ابوالقاسم قشیری بن خرشید... شود.

قولی.

(معرب، اِ) بسد بحری. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به قورالیون شود.

قولیا.

(معرب، اِ) جعده. (از فهرست مخزن الادویه).

قولیقون.

(معرب، اِ) خرءالکلب. (از فهرست مخزن الادویه).

قولین.

(معرب، اِ) کرنب. (از فهرست مخزن الادویه).

قولیة.

[قَ لی یَ] (ع اِ) شور و غوغا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قولیة.

[قَ لی یَ] (اِخ) از القاب غلات در آذربایجان. (خاندان نوبختی از شهرستانی ص132 و تبصره ص423).

قوم.

[قَ] (ع اِ) گروه مردان و زنان معاً یا بخصوص گروه مردان و از این معنی است قول خدای تعالی: لایسخر قوم من قوم. (قرآن 49/11). و قول خدای تعالی: و لا نساء من نساء. (قرآن 49/11). یا زنان به تبعیت مردان داخل قومند مذکر و مؤنث هر دو آید و از ابن باب است قول خدای تعالی: کذب به قومک. (قرآن 6/66). و کذبت قبلهم قوم نوح. (قرآن 22/42) (از منتهی الارب). جماعت مردان بخصوص و گویند زنان نیز به تبعیت داخل میشوند. و به این نام نامیده شدند از آن جهت که به کارهای بزرگ و مهم قیام کنند. ج، اقوام، اقاوم، اقاویم، اقائم. (از اقرب الموارد).
- قوم فیل؛ اشاره به اصحاب الفیل است. (برهان).
|| کسان. خویشان. خویشاوندان.

قوم.

[قَ] (ع مص) به همهء معانی رجوع به قیام (مص) شود. || (اِمص) اقامت. (از اقرب الموارد).

قوم.

(ع اِمص) اقامت. قَوم. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود. || (اِ) زین پوش. || نی که میان آن کاواک نباشد. (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج).

قوم.

[قُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ قائم. (منتهی الارب). رجوع به قائم شود.

قوم.

(اِ) دسته. آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

قوما.

(اِ) نوعی از شراب است که به عربی مرز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

قوما.

(اِ) آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

قومارثون.

[رِ] (معرب، اِ) رازیانه صحرائی را گویند که بادیان دشتی است. (آنندراج) (برهان).(1) رازیانج. (از فهرست مخزن الادویه).
(1) - یونانی Marathon= Fennel (انگلیسی). (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ یونانی - انگلیسی وودهوس).

قوماروس.

[] (معرب، اِ) معرب یونانی کمارس(1). بصل است و گفته اند که قاتل ابیه است. || قطلب را نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Komaros.

قوماریس.

[] (معرب، اِ) معرب قطلب است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مادهء قبل شود.

قومالس.

[] (معرب، اِ) اجاص. (فهرست مخزن الادویه).

قومالیون.

[] (معرب، اِ) قرطولیدون. (از فهرست مخزن الادویه).

قومامون.

[] (معرب، اِ) صمغ. (از فهرست مخزن الادویه).

قومان.

[] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز، سکنهء آن 500 تن. آب آن از رودخانهء شاهپور. محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء سادات سیدمحسن، سیدحسن و سیدمیرخلف هستند. این ده معدن نمک دارد و مردم آن چادرنشین می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قومانیطس.

[] (معرب، اِ) طین کرم است و گویند طین کرمی است. (فهرست مخزن الادویه).

قوماورس.

[وَ] (معرب، اِ) رجوع به قوماروس شود.

قومرون.

[] (معرب، اِ) قومالحیون. قاتل الکلب است و تمر و ذئب را نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).

قومس.

[قَ مَ] (ع اِ) مهتر و امیر قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (المعرب جوالیقی ص 258). ابن درید گوید این کلمه رومی است. رجوع به قُمَّس شود. || میانهء دریا و معظم آن. (منتهی الارب). معظم ماء البحر. ج، قوامس. (اقرب الموارد).

قومس.

[مِ] (اِخ) ناحیه ای است بزرگ و در اقلیم رابع قرار دارد، طول آن 77 درجه و ربع و عرض آن 36 درجه و خمس و سی دقیقه میباشد. قومس معرب کومس است و سرزمینی است پهناور و مشتمل بر شهرها و ده ها و کشتزارها که در دامنهء کوهستان طبرستان قرار دارد و شهر مشهور آن دامغان است که در میان ری و نیشابور واقع شده و از شهرهای مشهور آن بسطام و بیار است. گروهی سمنان را نیز از قومس شمارند و برخی آن را جزو ری دانند. (از معجم البلدان). موضعی است در مازندران. رابینو گوید: مازندران که سابقاً طبرستان نام داشته قسمتی از ایالت قدیمی فرشوداگر بشمار میرفته و این ایالت هم شامل آذربایجان، آهار، طبرستان، گیلان، دیلم، ری، قومس، دامغان و گرگان بوده است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 17).

قومس.

[مِ] (اِخ) اقلیمی است در اندلس از نواحی قبره. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قومسان.

[مَ] (اِخ) دهی است به همدان. (منتهی الارب). گروهی از محدثان بدان ناحیه منسوبند. (از معجم البلدان).

قومستون.

[] (معرب، اِ) باقلی مصری است. (فهرست مخزن الادویه).

قومسة.

[مَ سَ] (اِخ) دهی است به اصفهان. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قومش.

[مِ] (ص، اِ) کومش. مقنی. (فرهنگ فارسی معین از تاریخ قم ص 42).

قومشه.

[شَ] (اِخ) قمشه. رجوع به قمشه و شهرضا شود.

قومشه ای.

[شَ] (اِخ) محمدرضا. از اهالی قومشهء اصفهان از اکابر حکماء و مدرسین قرن چهاردهم هجری است. وی نخست در اصفهان بتدریس کتب عرفانی اشتغال داشت و سرانجام بتهران آمد و در مدرسهء صدر مشغول تدریس حکمت و عرفان گردید. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - حاشیهء اسفار ملاصدرا. 2 - حاشیهء تمهید القواعد. 3 - حاشیهء شرح قیصری بر فصوص الحکم. 4 - الخلافة الکبری. 5 - رساله ای در وحدت وجود. 6 - موضوع العلم. وی گاهی شعر نیز میگفت و به صهبا تخلص میکرد. او راست:
ساغر ز خون ماست به اندازه نوش کن
این جام باده نیست که لبریز میکنی.
وی بسال 1306 ه . ق. در تهران درگذشت و در ابن بابویه نزدیک قبر حاج آخوند محلاتی دفن شد. (الذریعة) (ریحانة الادب ج 3 ص 325).

قومقولوس.

[] (معرب، اِ) توتیا. (فهرست مخزن الادویه).

قومل.

[] (معرب، اِ) جواسفرم. جم اسپرم را نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به آن کلمه شود.

قوملو.

[قَمْ] (اِخ) دهی است از دهستان آلان براغوش بخش آلان شهرستان سراب. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری، کارگری و صنایع دستی زنان آنجا فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قوملو.

[قُمْ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 46 تن. آب آن از چشمه سار. و محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قومنی.

[مِ] (معرب، اِ) شرابی است که آن را از آرد جو و آرد ارزن و غیره سازند و آن را بوزه گویند، خوردنش مستی آرد. (آنندراج) (برهان)(1). مرزه. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - دزی گوید (ج 2 ص 428): قومی («یونانی Kome» چنانکه در Sontheimer الف، قومینی؛ ب، قومنی دیده میشود، tragopogon). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

قومودس.

[دِ] (اِخ)(1) فرزند انطونینوس ملک روم. انطونینوس قومودس را که کودک خردسالی بود بجای خود نشاند و خود بجنگ مردم جرمانیا رفت. جالینوس در این زمان میزیست. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 74 شود.
(1) - Commode.

قومور.

[] (معرب، اِ) صمغ مطلق. (فهرست مخزن الادویه).

قوموس اغریو.

[] (معرب، اِ) رجوع به قوقیاوس شود.

قومة.

[قَ مَ] (ع مص) بهمهء معانی رجوع به قیام (مص) شود. || یک بار برخاستن. (از اقرب الموارد) || مابین الرکعتین قومة؛ یعنی دروا شدن میان رکوع و سجود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) قومة الانسان؛ بالای مردم. قامت انسان.

قومة.

[قَ وَ مَ] (ع ص، اِ) جِ قائم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قائم شود.

قومی.

[قُ وَ می ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قُوِیم. (المنجد).

قومی.

[] (معرب، اِ) قومیا. قومیدر. قومیزدن. قومامون. قوقاموزس. قومین. صمغ و برومی قثاد است. (فهرست مخزن الادویه).

قومی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پایین ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، سکنهء آن 93 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، زیره و پنبه. شغل زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قومی.

[] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، سکنهء آن 793 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، بنشن، زیره و میوه جات. شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قومیاقیاس.

[] (معرب، اِ) صمغ عربی است. (فهرست مخزن الادویه).

قومیاهندوا.

[] (معرب، اِ) هل. (از فهرست مخزن الادویه).

قومی کلا.

[قَ کَ] (اِخ) از دههای بارفروش است. رجوع به ترجمهء مازنداران و استرآباد رابینو ص160 شود.

قومین.

[] (معرب، اِ) صمغ است و گویند ضان است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قومی شود.

قومیوس.

[] (معرب، اِ) قومیون. صمغ لوز است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مادهء قبل شود.

قومیون.

[] (معرب، اِ) دم است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مادهء قبل شود.

قومیه.

[قَ می یَ] (ع اِ) قومیة الانسان؛ بالای مردم. (منتهی الارب). قامت انسان. (از اقرب الموارد). || قومیة الامر؛ آنچه بدان قائم شود. (منتهی الارب). قوام امر. (اقرب الموارد). || (ص نسبی) نسبت است به قوم.

قون.

[قُ وَ] (ع اِ) جِ قَونَة. (اقرب الموارد). رجوع به قونة شود.

قون.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قوناق.

[] (ترکی، اِ) جاورس است. (فهرست مخزن الادویه).

قوناق قیران.

[قُ ناُ] (اِخ) دهی است از دهستان کورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 315 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء قوناق قیران. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قوناما.

[] (معرب، اِ) دارچینی. (از فهرست مخزن الادویه).

قونداغ.

(ترکی، اِ) قنداق. رجوع به قُنْداق شود.

قونداق.

(ترکی، اِ) قنداق. رجوع به قُنْداقشود.

قونس.

[قَ نَ] (ع اِ) اعلای سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قِنس شود. || زبر خود آهنی یا آهن سر خود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سپر خود آهنی. (آنندراج). || تندی میان دو گوش اسب. (آنندراج) (منتهی الارب). عظم ناتی ء بین اذنی الفرس. (اقرب الموارد). || میانهء راه. قَونوس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قونوس شود.

قونس.

[] (معرب، اِ) قونوس. حب الصنوبر کبار. (از فهرست مخزن الادویه).

قونسل.

[قُنْ سُ] (معرب، اِ) قونسول. قنصل. معرب کنسول. رجوع به کنسول شود.

قونسول.

[قُنْ] (معرب، اِ) رجوع به کنسول شود.

قونسولخانه.

[قُنْ نَ / نِ] (معرب، اِ) محل قنسول. قنسولگری.

قونسولگری.

[قُنْ گَ] (اِ مرکب)قونسولخانه. محل کار قنسول. رجوع به کنسول و مشتقات آن شود.

قونص.

[] (اِ) قانصه. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به قانصه شود.

قونقری.

[قُ] (اِخ) قونقوری. رجوع به قونقوری شود.

قونقوری.

(اِخ) قصبه ای است 26هزار گز در 18هزار گز از قریهء شاه آباد تا شاه ابوالقاسم. هوایش معتدل است. محصول عمدهء آن غلات، برنج، پنبه و نخود. جمعیت آن بالغ بر ده هزار تن میشود. این بلوک فقط مقر تابستانی اعراب است و مرکز آن قازیان است. (از جغرافیای غرب ایران ص 114).

قونوس.

[قَ] (ع اِ) زبر خود آهنی یا آهن سر خود. || تندی میان دو گوش اسب. || میانهء راه. قَونَس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قونس شود.

قونوقتا.

[] (معرب، اِ) رجوع به قولوبیا شود.

قونوی.

[نَ] (ص نسبی) منسوب به قونیه. رجوع به قونیه شود.

قونوی.

[نَ] (اِخ) اسماعیل بن محمد بن مصطفی، مکنی به ابوالفداء. از مفسران است. در قونیه به دنیا آمد و در دمشق بسال 1195 ه . ق. درگذشت. او راست: حاشیه بر تفسیر بیضاوی که در هفت مجلد چاپ شده است. (الاعلام زرکلی چ 1 ج1 ص112).

قونوی.

[نَ] (اِخ) محمودبن احمدبن مسعودبن عبدالرحمان، مکنی به ابوالثناء و ملقب به جمال الدین. از فقیهان حنفی و از مردم دمشق است که به قضاء آن شهر نیز منصوب گردید و کتابهایی دارد. او راست: 1 - بغیة القنیة (خطی)، در فقه. 2 - المنتهی فی شرح المغنی، در اصول. 3 - القلائد شرح العقاید. 4 - تهذیب احکام القرآن. وی بسال 777 ه . ق. درگذشت. رجوع به الفوائد البهیه ص 207، الکتبخانه ج 3 ص13 و الاعلام زرکلی ج 3 ص 1009، 1010 شود.

قونة.

[قَ نَ] (ع اِ)(1) پاره ای از آهن و روی که بدان آوند را پیوند کنند. (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، قُوَن. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بضم قاف ضبط دارد.

قونی.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه، سکنهء آن 225 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قونیا.

(معرب، اِ) به لغت یونانی خاکستر را گویند. (برهان) (آنندراج). ماءالرماد. (فهرست مخزن الادویه).

قونیزه.

[قُ زَ] (معرب، اِ)(1) شاه بانگ. (فرهنگ فارسی معین). و آن گیاهی است.
(1) - Conyza.

قونیطن.

[طُ / طَ] (معرب، اِ) دوایی است که آن را به عربی خانق النمر خوانند و آن نوعی از ماذریون اسود است. (فهرست مخزن الادویه). مخفف اقونیطون. معرب یونانی اکونیطون(1)، تاج الملوک است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Akoniton.

قونیطهر.

[طَ / طُ] (معرب، اِ) ماذریون اسود. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به مادهء قبل شود.

قونین.

[] (معرب، اِ) قونیون. شوکران است. || جوز ماثل را نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قونیون شود.

قونیون.

[] (معرب، اِ) از یونانی کونیون(1)شوکران. قونین. رجوع به قونین شود. || مسحوقونیا و زبدالبحر و خیربوا. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Koneion.

قونیوی.

(ص نسبی) نسبت است به قونیه و آن شهری است مابین شام و قسطنطنیه. (ریحانة الادب). رجوع به قونیه و قونوی شود.

قونیة.

[یَ] (اِخ) شهری است بزرگ به روم. (منتهی الارب). ابن هروی گوید: قبر افلاطون حکیم در این شهر در کنیسهء نزدیک جامع است. (از معجم البلدان). از اقلیم پنجم است طولش از جزایر خالدات «سه مه» و عرض از خط استوا «ما». شهری بزرگ است از کوره قپادق. سلطان قلج ارسلان در آنجا قلعه ای ساخت از سنگ تراشیده و در آن قلعه جهت نشست خود ایوانی عظیم برآورد. چون خرابی بحال قلعه و باروی قونیه راه یافت، سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی و امرای او تجدید عمارت باروی شهر کردند. این شهر عمارات عالی و دوازده دروازه دارد و بر فراز هر یک کوشکی قلعه ای شکل است، هوایش معتدل است و آبش از جبال و بر آن آب در دروازه جهت مظهر آب گنبدی عظیم ساخته اند چنانکه بر بیرون گنبد سیصد و چند لوله آب جاری است در ارتفاعاتش غله و پنبه و دیگر حبوب بسیار و نیکو باشد، باغستان فراوان دارد به دو طرف یکی بجانب صحرا و آن اکنون خراب است و دیگری به جانب کوه در پای قلعهء کوله و آن معمور است، انگور و میوه به انواع از او حاصل شود. از میوه هایش زردآلو بغایت شیرین و آبدار میباشد و چون شهر بر سرحد قرامان است، همیشه از ایشان بزحمت باشند و پیوسته پاس دارند و از مزار اکابر تربت مولانا جلاالدین (مولوی رومی) آنجاست. (نزهة القلوب ج3 ص97، 98).

قؤوب.

[قَ] (ع ص) مرد بسیار آبخوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اناء قؤوب؛ آوند بسیار آبگیر. قَوْأَب. قَوْأَبیّ. (منتهی الارب). رجوع به قوأبی شود.

قؤود.

[قَ ئو] (ع ص) خار و رام شده به کشیدن. گویند: فرس قؤود. (منتهی الارب).

قوورلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو، سکنهء آن 84 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قؤول.

[قُ ئو] (ع ص، اِ) جِ قائل. (اقرب الموارد). رجوع به قائل شود.

قؤول.

[قَ ئو] (ع ص) گوینده. (منتهی الارب). قائل. ج، قُوُل. (اقرب الموارد). رجوع به قائل شود.

قوة.

[قُوْ وَ] (ع مص) قوت. قوه. توانا گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) (اصطلاح ریاضی) در اصطلاح ریاضی، توان: دو به قوهء پنج، به توان پنج. || مجموع عوامل اداره کنندهء یک کشور را به سه قوه تقسیم کنند. (فرهنگ فارسی معین). || خاصیت. (یادداشت مؤلف): له قوة منقیة(1). || نیروی الکتریکی که برای چراغهای الکتریکی کوچک به کار رود. || مجموعهء سپاهیان. (فرهنگ فارسی معین). || تاه از تاههای رسن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) توانایی. خلاف ضعف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). در تعریفات جرجانی آمده که قوة تمکن داشتن حیوان است افعال شاقه و سخت را. (از اقرب الموارد). ج، قُوّات، قُوی، قِوی. (اقرب الموارد). قوه بر معانی چندی اطلاق میشود از جمله قوه عبارت از مبدأ فعل بطور مطلق خواه آن فعل مختلف باشد یا نباشد به اراده و شعور باشد یا نه و از این رو شامل قوهء فلکی و قوهء عنصری و قوهء نباتی و قوهء حیوانی میشود، بنابراین قوه بر چهار قسم است، زیرا آنچه از قوه صادر میگردد یا شعر دارد یا ندارد. قسم نخست عبارت از نفس فلکی است و قسم دوم عبارت از طبیعت عنصری است که قوهء سخریه نیز نامیده میشود چنانکه در شرح حکمة العین آمده است. قسم سوم قوهء حیوانی است و قسم چهارم نفسی نباتی است. این تقسیم از فلاسفه و حکما است، ولی اطباء قوه را بر سه بخش کنند: طبیعی، حیوانی و نفسانی زیرا یا فعل آن از روی شعور صادر گردد و آن را قوهء نفسانی خوانند یا از روی شعور نیست و در این صورت اگر بحیوان مخصوص گردد قوهء حیوانی است و اگر اعم باشد قوهء طبیعی است و قوای طبیعی بر چهار مخدوم و چهار خادم بخش میگردد. آن چهار مخدوم عبارتند از: غاذیه، نامیه، مولده و مصوره. غاذیه و نامیه که برای بقای شخص است: غاذیه قوه ای است که باعث بر هستی شخص در مدت حیات اوست و نامیه قوه ای است که برای رسیدن شخص به کمال آن است و قوهء مولده و مصوره برای بقای نوع است. قوهء مولده که آن را مغیرهء نخست نیز میخوانند پس از هضم غذا آنچه را که مادهء برای تولید مثل است جدا میسازد و قوهء مصوره که آن را مغیرهء دوم میخوانند هر جزء را بشکلی که مقتضی آن نوع است درمی آورید. و اما قوای خادمه قوه هائی است که فعل آن برای فعل قوهء دیگری است و آن عبارت است از: 1 - جاذبه و آن آنچه را که بدن بدان نیازمند است جذب میکند. 2 - ماسکه که غذا را در مدت طبخ و هضم هاضمه نگهداری میکند. 3 - هاضمه که غذا را برای آنکه جزء بدن گردد آماده میسازد. 4 - دافعه که فضولات غذا را دفع میکند. چهار عامل در کار این چهار قوه هستند که عبارتند از حرارت و برودت و رطوبت و یبوست و قوای نفسانی یا قوای مدرکه اند یا محرکه. مدرکه یا ظاهر است و آن عبارت است از حواس ظاهری یا باطن است و آن حواس باطنی است و قوای محرکه که آن را فاعله نیز مینامند تقسیم میشود به آنکه باعث حرکت میگردد یا خود بمباشرت محرک است آن را که باعث بر حرکت میشود شوقیه و نزوعیه نیز مینامند اگر برای جلب نفع باشد شهوی و شهوانی و بهیمی و نفسی (نفس اماره) نامیده میشود. و اگر برای دفع ضرر باشد قوهء غضبی و قوهء سَبُعی و قوهء نفس لوامه خوانده میشود و قوهء فاعلهء محرکه آن است که اعصاب را بوسیله تشنج عضلات میکشاند تا اعضا به مبادی خود نزدیک شوند چنانکه در گرفتن دست یا رها کردن آن و این قوه که در عضلات منتشر است مبدأ قریب حرکت است و مبدأ بعید آن تصور بشمار میرود و بین آن دو شوق و اراده قرار دارد و این مبادی چهارگانه برای افعال اختیاری صادر از حیوان بشمار میرود، زیرا نفس نخست حرکت را تصور مینماید و در مرتبهء دوم به آن اشتیاق پیدا میکند و در سوم آن را از روی قصد و اختیار اراده میکند، پس در مرتبهء چهارم اعصاب به کار می افتد و حرکت حاصل میشود و بعضی از حکماء به وجود نیروی دیگری بین قوهء مشوقه و فاعله قائل شده و آن را اجتماع نام نهاده اند و آن عبارت است از جزم و قطع که پس از تردد در فعل و ترک پیدا میشود و با پیدا شدن آن یکی از دو طرف فعل یا ترک رحجان می یابد. سیدسند در حاشیهء شرح حکمة العین گوید: حق این است که اجتماع با شوق مغایرت دارد، زیرا احتیاج همان اراده است، چنانکه صاحب اشارات گفته است. و فرق بین قوهء شوقیه و قوهء ارادیه ظاهر است و دلیل بر مغایرت فاعل با سایر مبادی این است که انسان مشتاق عازم چه بسا غیرقادر است بر تحریک اعضاء خود و قادر بر تحریک غیرمشتاق و غیرعازم است و قوهء عاقلة و قوهء عامله و قوهء قدسیه همه از قوای نفس ناطقه اند. گاه قوه مرادف با قدرت است و این معنی اخص است از معنی اول و گاه مراد از قوه نیرویی است که بوسیلهء آن قدرت بر افعال شاقه حاصل میگردد و گاه این توهم پیدا شده است که قوه به این معنی سبب قدرت است در حالی که چنین نیست بلکه عکس این مطلب است. و در مباحث مشرقیه آمده است که قوهء به این معنی گویا زیادت و شدت در معنی قدرت است و گفته اند مراد از قدرت بر افعال شاقه تمکین بر آنهاست و قوهء به این دو معنی از کیفیات نفسانی است هرگاه به اعراض اختصاص یابد. || گاه مراد از قوه عدم انفعال است و گاه مراد عدم انفعال است بسهولت. (کشاف اصطلاحات الفنون). || گاه مراد از قوه امکان مقابل فعل است که عبارت است از امکان استعدادی و این قوه گاه تهیاً برای یک چیز است نه برای مقابل آن چیز چون قوهء فلک بر حرکت به تنهائی و گاه آمادگی برای یک شی ء و ضد آن نیز هست و گاه قوه است در چیزی برای قبول چیزی دیگر نه حفظ آن چون آب و گاه قوه است برای هم قبول و هم حفظ چون زمین و در هیولای اولی قوهء قبول سایر اشیاء هست زیرا اختصاص دادن آن را به بعض اشیاء دون بعض بواسطهء امری است که در آن هیولی وجود دارد. چنانکه شی ء بواسطهء رطوبت آمادگی پیدا میکند که به آسانی جدا میگردد و فرق میان قوه به این معنی و استعداد این است که قوه، قوهء چیزی و ضد آن هست بخلاف استعداد و قوه به بعید و قریب تقسیم گردد بخلاف استعداد. || گاه مراد از قوه امکان ذاتی است. شارح ابهری به این معنی اشاره کرده و کلام شارح طوالع نیز بر آن دلالت دارد. || (اِ) (اصطلاح هندسه) قوه در اصطلاح مهندسان عبارت از مربع خط است و از این رو گویند وتر قائمه بر دو ضلع آن قوی است. رجوع به کشاف اصطلاح الفنون شود.
- قوهء باعثه؛ قوه ای است که فاعله را بتحریک اعضا وامیدارد هنگامی که امری مطلوب یا نامطلوب در خیال صورت می بندد و آن به قوهء شهوانیه و قوهء غضبیه تقسیم میشود. رجوع به تعریفات شود.
- قوهء ترازو؛ قوهء یک ترازو عبارت از حداکثر وزنی است که ترازو میتواند بخوبی تعیین کند و این قوه معمو بر روی ترازوها یادداشت شده است و در صورتی که بر روی ترازو قوهء آن ذکر نشده باشد مجموعهء وزنه هایی که در جعبهء سنگ همراه ترازو وجود دارد قوهء آن است. (کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص9).
- قوهء حافظه؛ حافظ معانی الهیه است که آن را قوهء وهمیه درک میکند. و قوهء حافظه چون خزانه است برای آنها و نسبت آن به وهمیه چون نسبت خیال است به حس مشترک و قوهء انسانیه، قوهء عقلیه نامیده میشود و به اعتبار ادراک کلیات و حکم میان آنها به ایجاب یا سلب قوهء نظریه و عقل نظری نامیده میشود و به اعتبار استنباط صناعات فکری و مزاولت آن با رای و مشورت در امور جزئی قوهء عملی و عقل عملی نامیده میشود. رجوع به تعریفات شود.
- قوهء عاقله؛ نیروئی از نیروهای نفس ناطقهء انسانیت و آن را قوهء ملکیه نیز گویند و گاه بر خود نفس ناطقه نیز اطلاق گردد کما فی شرح هدایة الحکمة در فصل الحیوان و قوای دراکه عبارت است از نفس و آلات آن. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- || قوه ای است روحانی که در جسم حلول نکرده است و نور قدسی نیز نامیده میشود. رجوع به تعریفات شود.
- قوهء فاعله؛ قوه ای است که عضلات را بحسب اقتضاء قوهء باعثه بتحریک وامیدارد. رجوع به تعریفات و قوت شود.
- قوهء قضائیه یا حکمیه؛ عبارت است از تمیز حقوق و این قوه مخصوص است به محاکم شرعیه در شرعیات و به محاکم عدلیه در عرفیات. (فرهنگ فارسی معین از متمم قانون اساسی).
- قوهء مجریه؛ قوهء اجرائیه که قوانین و احکام را بترتیبی که قانون معین میکند به مورد اجرا می گذارد.
- قوهء مفکره؛ قوه ای است جسمانی که حجاب نور کاشف از معانی غیبیه میشود. (تعریفات). رجوع به قوت شود.
- قوهء مقننه؛ مخصوص است بوضع و تهذیب قوانین بر طبق قانون اساسی.
(1) - Propriete.

قوهستان.

[هَ] (اِخ) قهستان. رجوع به قهستان شود.

قوهستان.

[هَ] (اِخ) شهری است به کرمان نزدیک جیرفت، و ثوب قوهی منسوب است از این جهت که در آنجا بافته میشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قوهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن، سکنهء آن 457 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، عدس و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قوهة.

[هَ] (ع اِ) شیر مزه برگردیده چنانکه در آن اندکی شیرینی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

قوهه.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران. آب آن از رودخانهء جاجرود. محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوهه.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، سکنهء آن 346 تن. آب آن از قنات و رود کران. محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندر قند، لبنیات، قلمستان و میوجات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق قهوه خانهء علیخان سلطان کنار جادّهء شوسهء کرج به قزوین ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قوهی.

[] (ص نسبی) منسوب است به قوهستان و آن شهری است نزدیک کرمان. (منتهی الارب). || نسبت است به قوهستان معرب کوهستان. (المعرب جوالیقی ص 264). || ثوب قوهی؛ جامه ای است که در قهستان کرمان بافند یا هر جامه که به جامهء قوهی ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نوعی از جامه های سپید. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قوهیة.

[هی یَ] (ص نسبی) مؤنث قوهی. نسبت است به قوهستان معرب کوهستان. (المعرب جوالیقی ص 264). رجوع به قوهی شود.

قوی.

[قَ وا] (ع ص) گرسنه. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال بات القوی. (از المنجد). || دشت و بیابان خالی و خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قوی.

[قَ وا] (ع مص) سخت گرسنه شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قوی فلان قوی؛ جاع شدیداً. (منتهی الارب). || بازایستادن باران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قوی المطر؛ احتبس. (اقرب الموارد).

قوی.

[قَ وی ی] (ع ص) زورمند. توانا. (منتهی الارب). ذوالقوة. ج، اقویاء. (اقرب الموارد). || محکم. استوار. (فرهنگ فارسی معین). توانا و زورآور و با لفظ دیگر مرکب شده و صفت مرکب میسازد، مثل قوی بازو، قوی بال، قوی حال، قوی پنجه، قوی دست، قوی جثه، قوی شوکت، قوی هیکل و غیره. (فرهنگ نظام).
- قوی بخت؛ صاحب اقبال و جاه. (آنندراج). بختیار.
- قوی پشتی؛ نیرومندی و در بیت زیر مجازاً، رستگاری، نجات، فوز :
سخت قوی پشتی دارم به تو.مسعودسعد.
روی بدین کن که قوی پشتی است
پشت بخورشید که زردشتی است.نظامی.
- قوی پنجه؛ نیرومند :
سرتاسر آفاق جهان معرکه آراست
استاد قوی پنجه و شاگرد قوی زور.
نادم لاهیجی.
- قوی پی؛ سخت پی.
- قوی جثه؛ تناور و توانا. (آنندراج). آنکه دارای زور بازو است. دلاور. شجاع. پهلوان.
- قوی حال؛ متنعم :
تو به یک بار قوی حال کجا دریابی
که ضعیفان غمت بارکشان ستمند.سعدی.
- قوی دست؛ زورمند :
عنان تکاور بمیدان سپرد
نمود آن قوی دست را دستبرد.نظامی.
کارداران و کارفرمایان
هم قوی دست و هم قوی رایان.نظامی.
- قوی دستگه؛ قوی دستگاه :
بلنداختری نام او بختیار
قوی دستگه بود و سرمایه دار.سعدی.
- قوی دل؛ نیرومند. باجرأت :
چون قوی دل شدم بیاری او
گشتم آگه ز دوستداری او.نظامی.
تا که در این پایه قوی دل تر است
شربت زهر که هلاهل تر است.نظامی.
- قوی رای؛ قوی اندیشه. قوی فکر. صائب الرأی :
هم قوی رای و هم تمام اندیش
کارها را شناخته پس و پیش.نظامی.
- قوی طبع؛ پخته رای و قوی خلقت. (آنندراج).
- قوی گردن؛ گردن کلفت. زورمند :
خاک همان خصم قوی گردن است
چرخ همان ظالم گردن زن است.نظامی.
- قوی هیکل؛ تناور و جسیم. (آنندراج).
|| قوی (اصطلاح رجالی) در اصطلاح رجال و درایه بنابه نوشتهء بعضی گاه حدیث موثق را گویند و بگفتهء ممقانی قوی در اصطلاح غیر از صحیح و موثق و حسن بوده، بلکه عبارت از حدیثی است که همهء روات آن یا بعضی از آنان امامی مذهب باشند ولی مدح و قدح آنان ثابت نباشد یا حدیثی است که همهء روات آن یا بعضی از ایشان غیر امامی بوده و توثیق نشده باشند.

قوی.

[قُ وَی ی] (ع اِ) چوزهء مرغ. (منتهی الارب). جوجه. (از اقرب الموارد).

قوی.

(ترکی، اِ) بضم اول گوسفند. (فرهنگ نظام) (آنندراج).
- قوی ئیل؛ سال گوسفند است که سال هشتم از دورهء دوازده سالهء ترکان است.

قوی.

[قُ وا] (ع اِ) جِ قوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در فارسی گاه قوا نویسند بقیاس «اعلا» و «مولا». (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قوة شود.
- قوای بحری؛ نیروی دریایی.
- قوای زمینی؛ نیروی زمینی.

قوی.

[قُ وا] (ع اِ) خرد و دانش. (منتهی الارب). عقل. (اقرب الموارد). || اندام. شدیدالقوی؛ بمعنی استوارخلقت. (منتهی الارب). بمعنی شدید اسرالخلق. (اقرب الموارد).

قوی.

[قِ وا] (ع اِ) جِ قوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

قوی.

[قَ] (ع ص) حبل قَوٍ؛ رسن مختلف تاهها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قوی.

[قُ وَی ی] (اِخ) رودباری است نزدیک قاویه. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قویادوس.

(معرب، اِ) قطلب. (فهرست مخزن الادویة).

قوی اوصلو.

[] (اِخ) قوی حصارلو. نام یکی از طوایف یازده گانه که در تنکابن ساکنند. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قوی ئیل.

(ترکی، اِ مرکب) یکی از ماههای ترکان. رجوع به قوی شود.

قویباء .

[قُ وَ] (ع اِمصغر) مصغر قُوَباء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قوباء شود.

قوی بازو.

[قَ] (ص مرکب) آنکه دارای بازویی قوی و نیرومند است. پهلوان.

قویبی.

[قُ وَ با] (ع اِ مصغر) مصغر قوباء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قوباء شود.

قویجق.

[ج] (اِخ) دهی است از بخش اترک شهرستان گنبد قابوس، 150 تن جمعیت دارد و مردم آن از طایفهء چای وار ایگدر هستند و در این محل بشغل گله داری و زراعت دیم بحالت چادرنشینی زندگی مینمایند. آهو در اطراف آن زیاد دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قوی حصارلو.

[قَ حِ] (اِخ) رجوع به قوی اصانلو و قوی اوصلو شود.

قوی حصارلو.

[قَ حِ] (اِخ) نام یکی او توابع تنکابن. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص145).

قوی دلان.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 151 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویری.

[قُ وَ] (اِخ) ابراهیم، مکنی به ابواسحاق. از فضلا و فلاسفه و منطقیین معروف قرن سوم هجری و استاد متی بن یونس است و تفاسیری بر بعض کتب ارسطو مانند قاطیغوریاس و باری ارمینیاس و انالوطیقای اول و انالوطیقای دوم دارد. ابن ندیم نام وی را در شمار نام مترجمان ذکر کرده است. (الفهرست ابن الندیم و تاریخ علوم عقلی در اسلام تألیف صفا ص81). رجوع به ابراهیم قویری شود.

قویس.

[قُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر قوس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کمان کوچک. (آنندراج). رجوع به قوس شود.

قویسم.

[قُ وَ سِ] (اِخ) ابن علی تونسی محقق. از فقیهان تونس است. وی زمانی بتدریس اشتغال داشت و کتابهایی تألیف کرد. مهمترین آنها از این قرارند: 1 - سمط اللاَلی فی تعریف ما بالشفاء من الرجال، این کتاب در ده جزء است و در آن سیرهء پیغمبر و شرح احوال صحابیان و تابعیان و محدثان و فقیهان و شاعران و جز آنهاست. 2 - اصابة الغرض. 3 - رسالة المواقیت و مآخذها من السنة. تولد وی بسال 1033 ه . ق. و وفات 1114 ه . ق. اتفاق افتاد. (الاعلام زرکلی ج 3 ص 799).

قویسة.

[قُ وَ سَ] (ع اِ مصغر) مصغر قوس. (اقرب الموارد). رجوع به قوس شود. || مریم گلی کوهی را گویند که یکی از گونه های مریم گلی است. (فرهنگ فارسی معین).

قوی شدن.

[قَ شُ دَ] (مص مرکب) توانا و زورمند شدن.

قوی شوکت.

[قَ شَ / شُو کَ] (ص مرکب) با شکوه و جلال بسیار. (فرهنگ فارسی معین).

قویطال.

(اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد، سکنهء آن 133 تن. آب آن از رودخانهء مهاباد. محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویطول.

(اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، سکنهء آن 62 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قویعلس.

[] (معرب، اِ) قویعلیس. لسان الکلب. (فهرست مخزن الادویه).

قویق.

[] (اِخ) ابوالحسن. نام رودی نزدیک حلب(1). (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - Kook.

قویلی.

[] (معرب، اِ) نوعی از صعتر است که ورق آن مشابه ورق زوفا است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به صعتر شود.

قویم.

[قَ] (ع ص) نیکوقامت. خوش قد: رجل قویم. (اقرب الموارد) (آنندراج). || راست و درست. (منتهی الارب). معتدل. (اقرب الموارد).

قویم.

[قُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر قوم و ها در تصغیر به آن ملحق نمیشود، ولی در جائی که برای غیر آدمیان استعمال شود ها در مصغر آن درمی آید زیرا در این صورت مؤنث است. (منتهی الارب).

قویمة.

[قُ وَ مَ] (ع اِ مصغر) مصغر قامت. (اقرب الموارد). رجوع به قامت شود. || ساعتی از روز. (منتهی الارب): قویمة من نهار او لیل؛ ای ساعة. گویند: مضت قویمة من اللیل. (اقرب الموارد).

قوین.

[] (اِ) با یای حطی و نون و حرکت غیرمعلوم مرضی است که آن را به فارسی کهنکو و به عربی عرق النسا خوانند. (آنندراج) (برهان).

قوینانلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان زوارم بخش شیروان شهرستان قوچان، سکنهء آن 1013 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قوینطن.

[یَ طَ] (معرب، اِ) گیاهی است که آن را به عربی خانق النمر گویند و آن نوعی از ماذریون است. چون پلنگ و یوز بخورند خناق بهمرسانند و بمیرند و بدین سبب قاتل النمر خوانند. (برهان)(1).
(1) - مصحف قونیطن یونانی akoniton، .Aconitum (حاشیهء برهان قاطع چ معین از اشتینگاس).

قویوجاق.

(اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، سکنهء آن 253 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، پنبه، برنج و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویوجاق.

(اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 340 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، یونجه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویوجق.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، سکنهء آن 178 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، کرچک، حبوب، بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویوجق.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 285 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویولار.

(اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، سکنهء آن 156 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت وگله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویون.

[] (معرب، اِ) شوکران. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قونین شود.

قویون قشلاق.

[قُ قِ] (اِخ) دهی است از چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قویون قشلاق.

[قُ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قه.

[قَهه] (ع اِ صوت) حکایت آواز خنده. (اقرب الموارد). || (اِ) هو فی زَهٍّ و فی قَهٍّ؛ یعنی خوشرو و خندان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) ترجیع دادن در خنده یا بسختی خندیدن مانند قهقهه یا درمیان خنده، گفتن «قه» و هرگاه این گفتن مکرر شود آن را قهقهه گویند. (از اقرب الموارد). سخت خندیدن یا آواز گردانیدن در خنده یا لفظ قه گفتن در خنده پس تکرار نمودن آواز قهقهه برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

قه.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان نیاسر بخش قمصر شهرستان کاشان، سکنهء آن 250 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، میوه جات و شغل اهالی آنجا قالی بافی است. راه مالرو و یک مزرعه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قها.

[قِ] (اِخ) دهی است بزرگ میان ری و قزوین و به اسم قوهذ معروف نیست. اگرچه بعضی آن را به این نام نیز میخوانند. (از معجم البلدان).

قهاب.

[قُ] (ع ص) سپید. قهابی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قهابی شود.

قهاب.

[قِ] (اِخ) ناحیه ای است از توابع اصفهان مشتمل بر روستاها و در آن آب جاری و درخت وجود ندارد و زندگانی و کشت و زرع آنان از آب باران تأمین میشود. (از معجم البلدان). رجوع به فهرست ترجمهء محاسن اصفهان شود. قُهاب، نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اصفهان. در قسمت خاوری این دهستان کوه منفردی است به نام قهجاورستان و در قسمت باختری کوه گورت قرار گرفته و در وسط کوه گورت گردنه ای است که راه مالرو فیروزآباد و نپارت از آن میگذرد. آب اکثر قراء از قنوات و چاهها تهیه میشود. محصول عمدهء آن غلات، پنبه، صیفی و مختصری کنجد است. شغل عمدهء اهالی زراعت، مختصری گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالی، کش و کرباس بافی است. راه شوسهء اصفهان به یزد از این دهستان میگذرد. آبادی های دهستان قهاب بوسیله راههای ماشین رو بهم مربوط میباشند. این دهستان از 37 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده و جمعیت آن 8995 تن و قراء مهم آن عبارتند از: قهجاورستان (مرکز دهستان) ختم آباد و گورت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهاب رستاق.

[قَ رُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش صیدآباد شهرستان دامغان است. آب کلیهء قراء آن از قنوات است و قرائی که به کویر نزدیک می باشند دارای آب لب شورند. محصول عمدهء آن دهستان غلات، پسته و صیفی است. این دهستان از 50 آبادی و مزرعهء کوچک و بزرگ تشکیل شده، مرکز دهستان صالح آباد و جمعیت آن در حدود 7000 تن و قرای مهم آن: حسن آباد، صلح آبادو، صالح آباد، فرات و فخرآباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهاب صرصر.

[قَ صَ صَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش صیدآباد شهرستان دامغان است. آب قراء از قنوات. محصول عمدهء آن پسته، غلات و پنبه است. این دهستان از 26 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 9600 تن و قرای مهم آن: صیدآباد، امیرآباد، قوشه، مروان، علی آباد و مطلب خان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهابی.

[قُ بی ی] (ع ص) سپید. قهاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قهاب شود.

قهاد.

[قِ] (ع اِ) جِ قَهد و آن نوعی از گوسفند است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نوعی از گوسپند خرد گوش. (آنندراج). و آن نوعی از گوسفند است در حجاز و یمن که به سپیدی مایل است و گویند گوسفند سیاه است در یمن و گویند گوسالهء وحشی نیز هست. (از معجم البلدان). رجوع به قهد شود.

قهاد.

[قِ] (اِخ) موضعی است. ابن مقبل در اشعار خود از آن یاد کند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قهار.

[قَهْ ها] (ع ص) فعال است برای مبالغه. (از اقرب الموارد). سخت چیره. چیره شونده. (آنندراج). || کینه ورز. انتقامجو. (فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد).

قهار.

[قَهْ ها] (اِخ) صفتی است از صفات باریتعالی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قهارمة.

[قَ رِ مَ] (ع اِ) جِ قهرمان. (اقرب الموارد). رجوع به قهرمان شود.

قهاری.

[قَهْ ها] (حامص) چیرگی سخت. || کینه ورزی و انتقام. (فرهنگ فارسی معین).

قهاقر.

[قُ قِ] (ع اِ) آنچه بدان چیزی را سایند و در عبارت دیگر سنگی که بدان چیزی را سایند. (از اقرب الموارد).

قهاوب.

[قَ وِ] (ع اِ) جِ قهوباة بمعنی پیکان سه شاخه و تیر خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به آن کلمه شود.

قهاوند.

[قَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش رزن شهرستان همدان، سکنهء آن 614 تن. آب آن از قنات. محصول آن لبنیات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قهب.

[قَ] (ع ص، اِ) سپید که بر وی تیرگی باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کوه بزرگ. || شتر کلانسال. (ناظم الاطباء) (آنندراج). الجمل العظیم. (المنجد).

قهب.

[قَ هَ] (ع مص) سپید به تیرگی مایل گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهباء .

[قَ] (ع ص) مؤنث اقهب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بمعنی سپید که بر وی تیرگی باشد. (ناظم الاطباء). سپید تیره رنگ. (منتهی الارب).

قهبسة.

[قَ بَ سَ] (ع ص) خر مادهء سطبر دفزک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قهبل.

[قَ بَ] (ع اِ) روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). وجه. (اقرب الموارد). گویند: حیاالله قهبلک؛ یعنی باقی دارد خدای روی و عزت تو را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قهبلس.

[قَ بَ لِ] (ع ص، اِ) کیر یا کیر کلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شپش ریز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شپش ریزه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زن سطبر. (منتهی الارب). المراة الضخمة. (اقرب الموارد). || سپید یا سپید به تیرگی مایل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قهبلة.

[قَ بَ لَ] (ع ص، اِ) گورخر مادهء درشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خر وحشی درشت. || شپش. (از اقرب الموارد). || نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) حَیّا اللهُ قَهْبَلَک گفتن یا تحیهء نیکوی دیگر گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قهبة.

[قَ بَ] (ع ص) مؤنث قهب بمعنی سپید که بر وی تیرگی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قهب شود.

قهبة.

[قَ هِ بَ] (ع ص) سپید که بر وی تیرگی باشد. (منتهی الارب). رجوع به قَهب شود. || کوه بزرگ و گویند دراز. || شتر کهنسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قهب شود.

قهبة.

[قُ بَ] (ع اِمص) سپیدی مایل به تیرگی. و قال الاصمعی غبرة الی سواد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَهبة و قهب شود.

قهپایی.

[قُ] (ص نسبی) منسوب به قهپایه، معرب کوهپایه و آن قصبه ای است در دو منزلی اصفهان که اینک به کوپا مشهور است. (ریحانة الادب ج 3 ص326).

قهپایی.

[قُ] (اِخ) عنایت اللهبن شرف الدین علی بن محمودبن شرف الدین علی. ملقب به زکی الدین و معروف به زکی نجفی. از علمای امامیهء قرن یازدهم هجری و از شاگردان مقدس اردبیلی و شیخ بهائی و بعضی دیگر از علما بود و در علوم دینی بخصوص علم رجال و درایه تبحر داشت. او راست: 1 - ترتیب رجال شیخ طوسی. 2- ترتیب رجال کشی. 3 - ترتیب رجال نجاشی. 4 - ترتیب فهرست شیخ طوسی. 5- حاشیهء نقد الرجال. 6 - مجمع الرجال. (الذریعه) (روضات الجنات ص417) (ریحانة الادب ج3 ص 326).

قهپایی.

[قُ] (اِخ) فیض اللهبن غیاث الدین محمد طباطبائی. از علمای امامیهء قرن یازدهم هجری و از شاگردان مقدس اردبیلی و ملا محمدتقی مجلسی بود. او راست: حاشیهء مبحث الهیات شرح تجرید قوشچی. (الذریعة ج 6 ص 115) (ریحانة الادب ج 3 ص 326).

قهپایی.

[قُ] (اِخ) قاسم بن محمدحسن حسینی طباطبائی. از علما و محدثان بود و از استاد خود شیخ بهائی و دیگران روایت کرد. وی دارای تحقیقاتی در علم رجال است. (روضات الجنات ص417) (ریحانة الادب ج3 ص 326).

قهجاورسان.

[قِ وَ] (اِخ) دهی است بزرگ و باستانی و در آن قلعه ای است. ابوموسی اشعری با لشکری از طرف عمر بن الخطاب قبل از فتح اصفهان آن را گشود و ویران ساخت و مردمش را کشت. پدر ابوموسی در آنجا کشته شد و بر قبر وی اینک بنا و مناره ای است و گروهی دیگر از شهداء در اطراف آن مدفونند. (از معجم البلدان). رجوع به قهجاورستان شود.

قهجاورستان.

[قَ وَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان، سکنهء آن 1975 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس و کش بافی است. راه ماشین رو، پست، بهداری، معدن نمک که بطور غیرمکانیزه استخراج میشود، دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهج بالا.

[قِ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود، سکنهء آن 650 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهج پائین.

[قِ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود، سکنهء آن 170 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، میوه جات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهد.

[قَ] (ع ص، اِ) صافی رنگ. || سپید مکدر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از گوسفند خردگوش به سرخی مایل و سرخک که دهانش اندک مانا به دهان کلب باشد. (منتهی الارب). نوعی میش که بر آن سرخی باشد دارای گوشهای زرد. صنف من الغنم احیمر و اُکیلف الوجه. و گویند گوسفند بی شاخ. (از اقرب الموارد). گوسفند که شاخ نباشد آنرا. (منتهی الارب). ج، قِهاد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گوسفند سیاه ریزه. (منتهی الارب). || گوزن بچه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گاو کوتاه دم خردجسم لطیف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بچه گاو. (اقرب الموارد). || نرگس ناشکفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، قهاد. (اقرب الموارد).

قهد.

[قَ] (ع مص) کوتاه گام رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): قهد فی مشیه قهداً؛ قارب فی خطوه و لم ینبسط فی مشیه. (اقرب الموارد از تهذیب).

قهد.

[قَ هَ] (اِخ) نام موضعی است. شاعری در اشعار خود از آن یاد کند. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

قهدریجان.

[قَ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، سکنهء آن 7507 تن. آب آن از قنات و رودخانه. محصول آن غلات، برنج، صیفی، پنبه و میوه جات. راه ماشین رو، دبستان، بهداری و در حدود 50 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهر.

[قَ] (ع مص) چیره شدن و غلبه کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خوار کردن. (ترجمان علامه ترتیب عادل). || آتش گرفتن گوشت و آب از آن روان شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قُهِر اللحم (بطور مجهول)؛ گرفت او را آتش و روان شد از وی آب. (منتهی الارب). || (اِمص) چیرگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلبه. (ناظم الاطباء). || زبردستی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ظلم و جور و ستم و تعدی. || توانایی و قوت. || انتقام. || سختی و درشتی. || آزار. || عذاب. || تعذیب و عقوبت و سیاست و تنبیه. || غضب و خشم و کین. || خشم از روی ناز. (ناظم الاطباء). || در تداول خلاف صلح و آشتی. || (اصطلاح عرفان) تأیید حق باشد بفنا کردن مرادها و بازداشتن نفس از آرزوها: هو القاهر فوق عباده. (فرهنگ فارسی معین از هجویری تاریخ تصوف غنی ص652).

قهر.

[قَ] (اِخ) موضعی است. مزاحم عقیلی در شعر خود از آن یاد کند. (از معجم البلدان).

قهر.

[قَ هَ] (اِخ) موضعی است. شاعری در شعر خود آن را آورده است. (از معجم البلدان).

قهرآباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد، سکنهء آن 496 تن. آب آن از سیمین رود. محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. این ده در دو محل بفاصلهء 500 گزی به نام قهرآباد بالا و پائین مشهور است. سکنهء قهرآباد پائین 406 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قهرآباد.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء آلتون. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).
قهراً.
[ قَ رَنْ ] (ع ق) جبراً و اضطراراً. (اقرب الموارد). بزور. || با قوت و توانایی. || با زبردستی. (ناظم الاطباء).

قهرات.

[قُ هَ] (ع ص، اِ) جِ قُهَرة. (اقرب الموارد). رجوع به آن کلمه شود.

قهرانه.

[قَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)قهراً. جبراً. (فرهنگ فارسی معین).

قهرجای.

[] (اِخ) دریاچه ای است در دامنهء جنوبی اشتران کوه. رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 29 شود.

قهر کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) خشم کردن. || تغیر نمودن. (ناظم الاطباء). || در تداول فارسی، قهر کردن با کسی یا از کسی؛ از تکلم با او یا دیدار او کراهت داشتن. ضد آشتی کردن. || غلبه کردن و ظفر یافتن. چیره شدن. || تعدی و ظلم و جور کردن. || مطیع کردن. (ناظم الاطباء).

قهر گرداندن.

[قَ گَ دَ] (مص مرکب)قهر کردن. رجوع به مادهء قبل شود.

قهر گرفتن.

[قَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)غضبناک شدن. خشم گرفتن. || برانگیخته شدن. بهیجان آمدن. (فرهنگ فارسی معین).
- به قهر گرفتن؛ به زبردستی غالب آمدن. چیره شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- || به ظلم و جور گرفتن. (فرهنگ فارسی معین).

قهرمان.

[قَ رَ] (معرب، ص، اِ) وکیل یا امین دخل و خرج. جمع آن قهارمه است و این کلمه عربی نیست. (اقرب الموارد). || پهلوان. دلاور. (ناظم الاطباء). پهلوان مظفر و غیرمغلوب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || قائم به کارها و خزانه دار و وکیل و نگهدارندهء آنچه در تصرف او هست. معرب کهرمان. (آنندراج). کارفرما. (برهان) (ناظم الاطباء). ج، قهارمة. (دزی ج 2 ص 415)(1) :
اگر اشتر و اسب و استر نباشد
کجا قهرمانی بود قهرمان را؟ناصرخسرو.
|| قوت و زور و قدرت. (ناظم الاطباء). || حاکم و بمعنی حکومت نیز. (آنندراج). || نام آهنگی در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.
(1) - از کهرمان kuhruman که بمعنی کاراندیش است. از: مصدر kar (کردن) + مان (منش). کردی عاریتی و دخیلی khahriman. (حاشیهء برهان چ معین).

قهرمان.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کناربروژ بخش صومای شهرستان ارومیه، سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قهرمان.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز، سکنهء آن 500 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قهرمان.

[قَ رَ] (اِخ) حسن بن ابی الحسن بن محمد ورامینی. از محدثان است. (ریحانة الادب ج 3 ص326).

قهرمان آباد.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان، سکنهء آن 81 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و توتون است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قهرمان کردن.

[قَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)فرمانروا کردن. || کارفرما کردن. || پهلوان شناختن. || نگهبان کردن. محافظ و مراقب ساختن. (فرهنگ فارسی معین).

قهرمانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، سکنهء آن 430 تن. آب آن از شهرچای و محصول آن غلات، چغندر، کشمش، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصلهء 2 کیلومتر بنام قهرمانلوی بالا و قهرمانلوی پایین مشهور است و سکنهء قهرمانلوی بالا 100 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قهرمانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 148 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء بالهاری. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قهرمانلو.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه، سکنهء آن 361 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قهرمانی.

[قَ رَ] (حامص) کار و عمل قهرمان. فرمانروایی. || کارفرمایی. || پهلوانی. دلیری. (فرهنگ فارسی معین) :
آن تیغ زنان بقهرمانی
بر شاه کنند پاسبانی.نظامی.
|| نگهبانی. محافظت. (فرهنگ فارسی معین).

قهرمانیه.

[قَ رَ نی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد شهرستان تربت حیدریه، سکنهء آن 60 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قهرمة.

[قَ رَ مَ] (ع اِمص) فعل و کار قهرمان. (از اقرب الموارد). رجوع به قهرمان شود.

قهرناک.

[قَ] (ص مرکب) پرخشم و غضبناک. || مضطرب و آشفته. (ناظم الاطباء).

قهرو.

[قَ] (ص نسبی) در تداول عامه کسی که قهر کند. قهرکننده.

قهر و تهر.

[قَ رُ تَ] (اِ مرکب، از اتباع) قهر و غلبه. قهر و خشم.

قهرود.

[قُ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان قهرود بخش قمصر شهرستان کاشان، دارای 1800 تن جمعیت است. آب آن از رودخانهء قهرود و 6 رشته قنات. محصول آن انواع میوه جات سردسیری، غلات، سیب زمینی و گل محمدی. این ده تلفن، صندوق پست، دبستان و دفتر ازدواج و طلاق دارد. مزارع آل شهدا و دو مزرعهء دیگر جزء این قصبه است. از آثار قدیم کاروانسرای شاه عباسی و مسجد علی و سد شاه عباس در آن شهرت دارد. این سد بین قصبهء قهرود و قریهء گلستانه، روی رودخانهء قهرود بنا شده و ارتفاع آن در حدود 20 گز است. موقع بارندگی آب زیادی پشت سد جمع شده، تابستان از تونلهای بالا و پائین سد بتدریج بوسیله نهر تا نزدیکی های کاشان برده میشود و اراضی صفی آباد را مشروب مینماید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهرود.

[قُ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش قمصر شهرستان کاشان است. از 9 قریه و چندین مزرعه تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 8328 تن و قرای مهم آن بشرح زیر است: قصبهء قمصر مرکز بخش، دهستان قهرود در 12000گزی جنوب باختری قمصر، قزاآن در 6000گزی جنوب باختری قمصر و جونیان در 10000گزی جنوب قمصر واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

قهرة.

[قَ هِ رَ] (ع ص) کم گوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): فخذ قهرة؛ ران کم گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج).

قهرة.

[قُ هَ رَ] (ع ص) سوزن کلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن بدکار و بدعمل و نابکار. (ناظم الاطباء). شریره: امراة قهرة؛ ای شریرة. (اقرب الموارد). ج، قُهَرات. (منتهی الارب) (آنندراج).

قهرة.

[قُ رَ] (ع اِمص) اضطرار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اخذته قُهْرَةً؛ ای اضطراراً. (اقرب الموارد). قوت و زور. (ناظم الاطباء).

قهره.

[قُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهران بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، سکنهء آن 1300 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات دیمی، لبنیات، انگور، صیفی و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. این ده در دو محل بفاصلهء 2500 گز واقع شده و قهره بالا و پائین نامیده میشوند. سکنهء بالا 800 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قهری.

[قَ] (ص نسبی) منسوب به قهر. اضطراری و جبری. (ناظم الاطباء). از روی قهر. رجوع به قهر شود.

قهری.

[قَ] (اِخ) لقب رجالی سفیان بن عیینه است. (ریحانة الادب ج3 ص326).

قهریزجان.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، سکنهء آن 606 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بادام، انگور، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهریة.

[قَ ری یَ] (ع ص نسبی) مؤنث قهری.
- قوهء قهریه؛ زور. قدرت. (فرهنگ فارسی معین).

قهز.

[قَ] (ع اِ) جامهء پشمی سرخ مانند مرغزی و گاهی ابریشم را هم در آن خلط کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و گویند آن خود ابریشم است و گویند جامه ای است سپید آمیخته با حریر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نوعی است از جامهء پشمین چون مرغزی و گاه با حریر مخلوط است. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قهز.

[قَ] (ع مص) برجهیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

قهز.

[قَ / قِ] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

قهزب.

[قَ زَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد).

قهزی.

[قِ / قَ زی ی] (ع اِ) نوعی از جامهء پشمی سرخ مانند مرغزی و گاهی ابریشم را هم در آن خلط کنند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قَهز شود.

قهساره.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان برزاوند شهرستان اردستان، سکنهء آن 1328 تن. آب آن از قنات. محصول آن خشکبار، غلات و محصول حیوانی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهستان.

[قُ هَ] (معرب، اِ) معرب کهستان مخفف کوهستان است. (برهان) (آنندراج).

قهستان.

[قُ هَ] (اِخ) ولایتی است در خراسان. (برهان). این ولایت در جنوب خراسان واقع و شامل قائن، تون، گناباد و طبس العناب و کهستان و طبس التمر و طریثیث (ترشیز) است. (از معجم البلدان) (حاشیهء برهان). شهرستانی است میان نیشابور و هرات و قصبهء آن قاین و طبس است. (از ناظم الاطباء).

قهستان.

[قُ هَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی سیرجان. محصول عمدهء آن غلات، پنبه و شغل سکنه آن مکاری گری، زراعت و پیشه وری است. این ده از 17 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 3549 تن و مرکز دهستان قریه سعادت آباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

قهستان.

[قُ هَ] (اِخ) موضعی در قم، بدین نام اشتهار دارد. (حاشیهء برهان چ معین از جغرافیای سیاسی کیهان).

قهطم.

[قِ طِ] (ع ص) ناکس بسیار بانگ و فریاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهفرخ.

[قَ فِ رُ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد، سکنهء آن 9325 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، کشمش، انواع میوه جات و مزارع. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و قالی بافی است که از لحاظ مرغوبی و ثبات رنگ معروف است. راه ماشین رو، دبستان، پست و تلگراف، و در حدود 150 باب دکان، یک قلعهء قدیمی و بیش از ده مزرعه دارد. انگور آن بخوبی معروف است. این ده دارای چند رشته قنات میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهقار.

[قَ] (ع اِ) سنگ سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قهقر شود.

قهقاع.

[قِ] (ع مص) خندیدن خرس. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). قهقههء خرس: قهقع الدب قهقاعاً؛ ضحک. (اقرب الموارد).

قهقب.

[قَ قَب ب] (ع ص) سطبر سالخورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ستبر سالخورده. (ناظم الاطباء).

قهقب.

[قَ قَ] (ع ص) سطبر و سالخورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد درازبالا و آزمند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). درازبالای پرخوار شکم فراخ آزمند. (ناظم الاطباء). || (اِ) بادنجان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قهقر.

[قَ قَ] (ع اِ) طعام بسیار بترتیب در آوندها نهاده. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قهقری شود. || سنگ یا آنچه بدان چیزی را سایند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قُهاقِر شود. || (ص) زاغ سخت سیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهقر.

[قَ قَرر](1) (ع ص، اِ) تکهء کلان سال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنگ سخت. (منتهی الارب). سنگ سیاه سخت که بدان چیزی را سایند. (از اقرب الموارد).
(1) - این کلمه در اقرب الموارد بتخفیف راء ضبط شده است.

قهقر.

[قُ قُرر] (ع اِ) پوستکی است سرخ بر مغز خرمابن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شلم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). صمغ. (اقرب الموارد). || سنگ سیاه سخت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قهقرا.

[قَ قَ] (ع مص) قهقری. به عقب برگشتن. سپسایگی رفتن. || (اِمص) به عقب برگشتگی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قهقری شود.

قهقرایی.

[قَ قَ] (حامص) به عقب برگشتگی. (فرهنگ فارسی معین).
- سیر قهقرایی؛ حرکت به عقب بدون آنکه روی را برگردانند. (فرهنگ فارسی معین).

قهقرة.

[قَ قَ رَ] (ع مص) بعقب برگشتن. (از اقرب الموارد). سپسایگی برگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) گندم که سیاه شود بعد سبزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گندمی که پس از سبزی سیاه گردد. (ناظم الاطباء). || پارهء سنگ ضخیم. (از اقرب الموارد).

قهقری.

[قَ قَ را] (ع اِ) طعام بسیار بترتیب در آوندها نهاده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) نوعی از سپسایگی رفتن. (منتهی الارب). نوعی از بعقب رفتن. و تثنیهء آن قهقران است بحذف یاء. (اقرب الموارد): رجعت القهقری؛ بازگشتم این نوع بازگشتنی. (منتهی الارب) :
خدنگ خصم ز سهم تو قهقری بربست
چنانکه غنچهء پیکان دمیدش از گل جان.
محمدامین وقاری (از آنندراج).

قهقز.

[قَ قَ] (ع ص) سیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهقزات.

[قَ قَ] (ع ص، اِ) جِ قهقزة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قهقزة شود.

قهقزة.

[قَ قَ زَ] (ع ص) مؤنث قهقز. سیاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قهقز شود. || شتر بزرگ گرامی نژاد. ج، قهقزات. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قهقزات شود.

قهقزیة.

[قَ قَ زی یَ] (ع ص) زن کوتاه بالا یا عام است. (منتهی الارب). القصیرة. (اقرب الموارد).

قهقم.

[قِ قَم م] (ع ص) آنکه از حلق فروبرد هر چیز را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهقور.

[قُ] (ع اِ) بنائی است دراز که کودکان بسنگریزه ها برآرند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بناء من حجارة طویل یبنیه الصبیان و الناطور علی هیأة مخروط. (اقرب الموارد).

قهقور.

[قَ] (اِخ) بطنی است در ماسبذان از نواحی جبل. (از معجم البلدان).

قهقوه.

[قَ] (اِخ) شهرستانی است به مصر. (منتهی الارب). شهرستانی است در صعید مصر. (از معجم البلدان).

قهقه.

[قَ قَهْ] (اِ) خنده به آواز بلند. (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- قهقه شیشه؛ کنایه از قلقل شیشه. (آنندراج) :
قهقه شیشه طبل کوچ زند
بر سر هوش خیمه اندازد.
محمد عرفی (از آنندراج).
رجوع به قهقهه شود.

قهقه.

[قَ قَ] (اِخ) نام جایی است در ولایت طوس. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قه قه خندیدن.

[قَ قَهْ خَ دی دَ] (مص مرکب) خندیدن به آواز بلند. قهقهه زدن. قاه قاه خندیدن.

قهقهة.

[قَ قَ هَ] (ع اِمص، اِ) قهقهه. خندهء سخت با آواز و گردانیدن آواز در خنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). خنده به آواز بلند. (برهان). رجوع به قه شود. || رفتار سخت. (ناظم الاطباء). || نوعی از رفتار و آن مقلوب هقهقه است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || آواز غلغل فروریختن شراب یا مایع دیگر از صراحی و قرابه و غیره. رجوع به قهقه شود. || آواز کبک. (یادداشت مؤلف) :
اندر پس هر خنده که صد گریه مهیاست
در قهقههء کبک دو صد چنگل باز است.
حافظ.
دیدی آن قهقههء کبک خرامان حافظ
که ز سرپنجهء شاهین قضا غافل بود.حافظ.

قهقهه.

[قَ قَ هَ] (اِخ) نام جایی است در ولایت طوس. (برهان). قهقهه، گینزبورگ. (حاشیهء برهان چ معین از جغرافیای سیاسی کیهان). دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهر مشهد، سکنهء آن 123 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). رجوع به قهقه شود.

قهک.

[قَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان مشهد. سکنهء آن 135 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، شلغم و چغندر است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قهل.

[قَ] (ع مص) خشک شدن پوست بر استخوان یا بخصوص از کثرت عبادت پوست بر استخوان خشک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ناسپاسی و کفران کردن نعمت و نیکویی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزشتی ستودن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آلوده داشتن جسم را و نَشُستن و به آب، پاک و پاکیزه نکردن. || کم کردن دهش یا اندک شمردن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قهم.

[قَ هَ] (ع مص) کم شدن خواهش طعام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قهم.

[قَ] (اِخ) ابن جابر پدر بطنی است از همدان. (منتهی الارب).

قهمد.

[قَ مَ] (ع ص) بدنژاد ناکس فرومایه. || زشت روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قهمزة.

[قَ مَ زَ] (ع ص) پست قامت از مرد و زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد فقط بمعنی زن کوتاه آمده گوید: القصیرة. یقال: امراة قهمزة. (اقرب الموارد). || ناقهء بزرگ جثهء گران رفتار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قهمزة.

[قَ مَ زَ] (ع مص) برجستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قهمزی.

[قَ مَ زا] (ع اِمص) شادمانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شتاب زدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پویه دویدگی اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قهنب.

[قَ هَنْ نَ] (ع ص) دراز گوژپشت یا دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قهنبان شود.

قهنبان.

[قَ نَ] (ع ص) دراز کوژپشت یا دراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قَهَنَّب شود.

قهندز.

[قَ هَ دَ / قُ هَ دَ] (معرب، اِ) در اصل معرب کهن دژ بمعنی قلعه باستانی است و اینک به قلعه های تکی که در شهرهای غیرمشهور هست اطلاق میگردد، مانند قهندز سمرقند، قهندز بخاری، قهندز بلخ، قهندز مرو و قهندز نیشابور. گروهی از محدثان ببرخی از این قلعه ها منسوبند. (از معجم البلدان). چهار موضعند و این کلمه معرب است، زیرا در کلام عرب دال و پس از آن بدون فاصله زاء نباشد. (منتهی الارب).

قهندزی.

[قَ هَ دَ / قُ هُ دَ] (ص نسبی)نسبت است به قهندز. (از معجم البلدان). رجوع به قهندز شود.

قهندیز.

[قُ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر، سکنهء آن 222 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و میوه جات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قهنویه.

[قَ نَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پائین بخش حومهء شهرستان شهرضا، سکنهء آن 1037 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه فرعی، دبستان و در حدود 20 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهوات.

[قَ هَ] (ع اِ) جِ قهوة. (اقرب الموارد). رجوع به قهوه شود.

قهوان.

[قَهْ] (ع ص) تکهء(1) سطبرشاخ کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). التیس الضخم القرنین المسن. (از اقرب الموارد). || (اِ) مقل و آن صمغی است چون کندر قرمز و خوشبو. (از معجم البلدان).
(1) - بز نر.

قهوباة.

[قَ هَ] (ع اِ) پیکان سه شاخه یا تیر خرد مقرطس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). پیکان سه شاخه یا تیر خردی که بنشانه برخورد. (ناظم الاطباء). رجوع به قهوبة شود.

قهوبة.

[قَ هَ بَ] (ع اِ) پیکان سه شاخه یا تیر خرد مقرطس. قهوباة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قهوباة شود.

قهوج.

[] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین، سکنهء آن 484 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات، بنشن، انگور و مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قهوس.

[قَهْ وَ] (ع ص) دراز. || مرد دراز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تکهء ریگستانی دراز و سطبرشاخ. (منتهی الارب). التیس الرملی الطویل الضخم القرنین. (اقرب الموارد).

قهوسة.

[قَهْ وَ سَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دویدن از بی تابی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

قهول.

[قُ] (ع مص) خشک شدن پوست بر استخوان یا بخصوص از کثرت عبادت پوست بر استخوان خشک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به قهل شود.

قهوه.

[قَهْ وَ] (ع اِ) قهوة. خمر. (اقرب الموارد) (فرهنگ نظام). شراب. (آنندراج). می. (منتهی الارب). نوعی از خمر غلیظ که بزودی شارب خود را سیر میگرداند، سکر آن محکم و قوی است. گویند: انه عبدالشهوة، اسیرالقهوة و گویند خمر را بدین نام خوانند چه شهوت و میل طعام را ببرد. (از اقرب الموارد). || درختچه ای است(1) از تیرهء روناسیان که ارتفاعش بین 2 تا 12 متر متغیر است. گلهایش سفید و با بوی مطبوع، ساقه اش استوانه ای شکل و شاخه هایش متقابلند، برگهایش ساده و بیضوی و نوک تیز و کناره های پهنک موج دار است. رنگ برگها سبز تیره و شفاف و در سطح فوقانی همراه با دو گوشوارک است. کاسه و جام گل آن شامل 5 تقسیم و پرچمهایش نیز بتعداد 5 است. میوه اش سفت و ابتداء سبزرنگ و پس از رسیدن قرمز میشود و محتوی دو دانه است هر دانهء قهوه به اندازهء یک نخود درشت و دارای یک سطح مستوی و یک سطح محدب است بر روی سطح مستوی یک شکاف وجود دارد. دانهء قهوه محتوی مقداری آلبومن سخت و شاخی است (مانند هستهء خرما). در حدود 33 نوع از این گیاه شناخته شده که در نقاط مختلف بحالت وحشی میرویند. اصل این گیاه از آفریقا و از منطقهء سودان است و از آنجا به عربستان جنوبی در حدود قرون 14 و 15 میلادی برده شده و بعداً از آنجا به هندوستان و سپس به قارهء جدید حمل و اکنون در برزیل بمقدار بسیار فراوان کشت میشود. میوهء قهوه به بزرگی یک گیلاس و کمی کشیده است. دانه های قهوه بویی مخصوص و طعمی ملایم و گس دارند ولی بر اثر بو دادن بوی مخصوص و پسندیده ای پیدا میکنند. در آلبومن قهوه مقادیری مواد چرب و قند و سلولز و مواد آزته و کافئین(2) موجود است. کافئین نخستین بار در سال 1820 م. توسط رونگ در آلمان بدست آمد و بعدها در سال 1861 م. رابطه اش با تئوبرومین که آلکالوئید موجود در چای است مشخص شد.
(اثراتی مشابه یکدیگر دارند و مخصوصاً مقوی قلب هستند) در قهوهء بوداده علاوه بر کافئین، مادهء معطری به نام کافئون نیز وجود دارد که ماده ای است روغنی و فرار که به مقدار بسیار کم چند لیتر آب را معطر میکند. قهوهء بوداده مدر و محرک اعصاب است و بعنوان رفع مسمومیت از تریاک و مواد مخدر دیگر حتی الکل (هنگام مستی) بکار میرود. قهوهء سبز دارای اثر رفع اسهال و تب بر و ضد سیاه سرفه است. کافئین که آلکالوئید موجود در قهوه است فرمولش 2O4N10H8C و مقوی قلب و مدر است و در ضعف قلب و بیماریهای عفونی (ذات الریه، تیفوئید). مصرف میشود. کافئین(3) در استعمال داخلی بمقدار 5/0 تا 5/1 گرم در 24 ساعت مصرف میشود: درخت قهوه. بن. شجرة البن. قهوه آغاجی. قهوهء عربی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فرهنگ نظام و گیاه شناسی گل گلاب چ دانشگاه ص 257 شود.
- قهوه خانه؛ جایی که در آن قهوه می پزند و چای دم می کنند. جائی که در آن قهوه و چای درست کنند و فروشند.
- قهوه جوش؛ ظرفی فلزین چون سماوری کوچک که در آن قهوه پزند.
- قهوه چی؛ کسی که قهوهء مشروب میسازد. (ناظم الاطباء). کسی که قهوه طبخ کند و فروشد و اینک به کسی که چای خانه دارد و چای دم کرده به مردم میفروشد اطلاق میشود.
- قهوه چی باشی؛ رئیس قهوه چیان دولتی.
- قهوه دان؛ فنجان کوچک یا استکان که در آن قهوه ریزند و خورند. ظرف که قهوه در آن نگاه دارند. قوتی که در آن قهوهء برشته کوبیده می ریزند. (ناظم الاطباء).
- قهوه ای؛ رنگ قهوه ای، رنگی است که بسیاهی زند.
- قهوه ای رنگ؛ برنگ قهوه ای. رنگ قهوهء برشته.
- قهوه ریز؛ قهوه جوش یا ظرفی که از آن در فنجان و استکان قهوه ریزند.
- قهوه سرخ کن؛ ظرفی که قهوه را در آن بو دهند.
- قهوهء ترک؛ نوعی از قهوه.
- قهوهء قجری؛ قهوهء مسموم که پادشاهان قاجار به کسانی که علناً کشتن آنان نمی توانستند می دادند و می خوراندند. (یادداشت مؤلف). قهوهء زهردار که پادشاهان قجر برای کشتن کسی به او میدادند. (فرهنگ نظام).
|| مجازاً بمعنی قهوه خانه و آن مکانی است که در آن بزم آرایند و قهوه می خورند. (آنندراج) :
مرا در قهوه بودن بهتر از بزم شهان باشد
که اینجا میهمان را منتی بر میزبان باشد.
میرصیدی (از آنندراج).
|| شعبهء استوار. (منتهی الارب). الشعبة المحکمة. (اقرب الموارد). || شیر بی آمیغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بوی خوش یا ناخوش. (منتهی الارب). رائحة: ان فلاناً طیب قهوة الفم. (اقرب الموارد).
(1) - Cafeier.
(2) - Cafeine.
(3) - Cafeine.

قهوه ای.

[قَهْ وَ / وِ] (ص نسبی) منسوب به قهوه.
- رنگ قهوه ای؛ رنگی شبیه به قهوهء برشته. و آن ترکیبی است از قرمز و سیاه. رنگ قهوه ای مورد مصرف در قالی بافی را از پوست گردو، پوست انار و مازو تهیه میکنند. (فرهنگ فارسی معین).

قهوه بو دادن.

[قَهْ وَ / وِ دَ] (مص مرکب) سرخ و برشته کردن قهوه. رجوع به قهوه شود.

قهوه ریز.

[قَهْ وَ / وِ] (اِ مرکب) سماور کوچک که در آن قهوه پزند. (یادداشت مؤلف). رجوع به قهوه شود.

قهة.

[قِ هَ] (ع اِ) شیر بی آمیغ. (منتهی الارب). رجوع به قهوه شود.

قهه.

[قُ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پائین بخش حومهء شهرستان شهرضا، سکنهء آن 190 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهی.

[قَهْیْ] (ع مص) خواهش طعام نکردن و ناخوش داشتن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قهی.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، سکنهء آن 256 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا پنبه ریسی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهیً.

[قَ هَنْ] (ع مص) خواهش طعام نکردن و ناخوش داشتن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قَهْی شود.

قهیاز.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان اردستان، سکنهء آن 1110 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، انار، محصولات حیوانی و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قهیبة.

[قَ بَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب). یک نوع مرغی. (ناظم الاطباء).

قهیج.

[قَ] (اِخ) دهی است از نواحی اعلم در همدان. گروهی از محدثان به آن منسوبند. (از معجم البلدان).

قهیرة.

[قَ رَ] (اِ) آن جزء گوشت دار مابین گردن و شانه. || سینه و بر. (ناظم الاطباء).

قهیرة.

[قَ رَ] (اِخ) شهر قاهره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قاهره شود.

قهیز.

[قَ] (ع اِ) ابریشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

قهیقران.

[قُ هَ قِ] (ع اِ) کرمکی است. (منتهی الارب). یک نوع کرمی. (ناظم الاطباء).

قی.

[قَ / قِ] (از ع، اِمص) استفراغ کردن. بیرون ریختن محتویات معده از راه دهان. شکوفه. (فرهنگ فارسی معین) :
دشمنت کرمک پیله ست که بر خود همه سال
کفن خود تند این را به دهان آن از قی.
انوری (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به قی ء شود.
|| (اِ) مواد غذایی داخل معده یا مواد مترشح معده و احیاناً دیگر قسمتهای لولهء گوارش و یا غدد منضم به لولهء گوارش که از دهان با حالت تهوع خارج شود. مواد استفراغی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قی کردن شود.

قی.

[قی ی] (ع ص، اِ) (از قوی) زمین خالی. || بیابان بی آب و گیاه. || (مص) خالی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قوایه شود.

قی آرنده.

[قَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب) مقیی و هر چیزی که قی آرد. (ناظم الاطباء).

قیا.

[قِیْ یا] (اِخ) دهی است از دهستان مردم سوارقیه، دارای آب شور و تا سوارقیه سه فرسنگ فاصله دارد. این ده دارای جمعیت و مزارع و نخلستانهاست. (از معجم البلدان).

قیاء .

[قُ] (ع اِمص) قی. (منتهی الارب). اسم است قی را. (از اقرب الموارد). || (اِ) داروی قی آور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قیاپا.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات، سکنهء آن 183 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قیاتة.

[تَ] (ع مص) خورش دادن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به قَوت شود.

قیاد.

[قِ] (ع اِ) رسن که ستور را با آن کشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) طاعت و اذعان. (از اقرب الموارد). || اعطی فلان القیاد؛ یعنی از روی میل اذعان کرد و گفته اند از روی کراهت. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) نقیض راندن. (از اقرب الموارد). قود.
- سَلِسُالقیاد؛ رام. (از اقرب الموارد).

قیادت.

[دَ] (ع مص) راهنمایی کردن. رهبری کردن. || پیشوایی کردن. || (اِمص) راهنمایی. رهبری. || پیشوایی. || قرمساقی. جاکشی. دلالی محبت. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح حقوق جزای اسلامی) قیادت عمل شخصی است که برای واقع ساختن مقاربت (دخول) نامشروع بین دو نفر اقدام میکند. چنین شخصی را قواد گویند. (قانون مجازات عمومی بند سوم از ماده 211 و فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی). رجوع به قیادة شود.

قیادة.

[دَ] (ع مص) کشیدن ستور و جز آن. قَود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَود شود.

قیادید.

[قَ] (ع ص، اِ) جِ قَیدود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قیدود شود.

قیار.

[قَیْ یا] (ع ص) قیرفروش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاحب القیر. دارای قیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سازنده یا فروشندهء قیر. (از معجم البلدان).

قیار.

[قَیْ یا] (اِخ) موضعی است بین رقة و رصافه هشام بن عبدالملک. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قیار.

[قَیْ یا] (اِخ) درب القیار. محله ای است بزرگ و مشهور ببغداد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قیار.

[قَیْ یا] (اِخ) مشرعة القیار. آب خوری است به کرانهء فرات. (منتهی الارب).

قیار.

[قَیْ یا] (اِخ) چاهی است مر بنی عجل را نزدیک واسط. (منتهی الارب).

قیارة.

[قَیْ یا رَ] (ع ص) تأنیث قیار. (معجم البلدان). رجوع به قیار شود.

قیارة.

[قَیْ یا رَ] (اِخ) منزلی است در دو منزلی واسط در راه حاجیان و در آن چاه آبی است از بنی عجل و از این منزل با خاوید روند. (از معجم البلدان). رجوع به قیار شود.

قیارة.

[قَیْ یا رَ] (اِخ) عین القیارة. چشمه ای است دارای آب گرم و معدنی در موصل که مردم برای معالجه در آن روند. (از معجم البلدان).

قیاری.

[قَیْ یا] (ص نسبی) نسبت است به مشرعة القیار یا درب القیار. (منتهی الارب).

قیاس.

(ع اِ) جِ قوس. (از اقرب الموارد). رجوع به قوس شود. || (مص) به ناز خرامیدن. (از اقرب الموارد). || اندازه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندازه گرفتن دو چیز. دو چیز را با هم سنجیدن. (فرهنگ فارسی معین). برابر گرفتن با کسی در قیام و بر روشی رفتن که دیگری بر آن رفته باشد. و با لفظ کردن و گرفتن مستعمل. (آنندراج). رجوع به قیاس کردن و قیاس گرفتن شود. || (اِمص) اندازه گیری. سنجش. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) مشابه: هذا قیاس ذاک؛ اذا کان بینهما مشابهة. (اقرب الموارد). || اندازه. (فرهنگ فارسی معین).
-بی قیاس؛ بی اندازه، بی حد :
نوازشگریها رود بی قیاس.نظامی.
که فلان نعمت بی قیاس دارد. (گلستان).
|| (اِمص) تخمین. حدس. (فرهنگ فارسی معین) : یکی از آن طلایه داران گفت: لشکر بسیار ندیدیم... بقیاس من بیش از سد تن نبودند. (سمک عیار ج1 ص240). || (اصطلاح منطق) و آن را انالوطیقای اول خوانند، گفتاری است مرکب از دو یا چند قضیه که تسلیم به آن موجب تسلیم و پذیرش قولی دیگر میباشد که نتیجهء آن است. خواجهء طوسی در تعریف قیاس گوید: قیاس قولی باشد مشتمل بر زیادت از یک قول جازم، چنانکه از وضع آن قولها بالذات قولی دیگر جازم معین بر سبیل اضطرار لازم آید: مثال: هر انسان حیوان است و هر حیوان جسم است نتیجه: هر انسان جسم است. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 186). صدق قیاس مستلزم صدق نتیجه بود و کذب نتیجه مستلزم کذب قیاس، اما از کذب قیاس کذب نتیجه لازم نیاید و نه از صدق نتیجه صدق قیاس چه این لازم عامتر از ملزوم است، پس بسیار بود که قیاس کاذب بود. نتیجهء صادق نه بر آن وجه که صدق آن نتیجه مستفاد از آن قیاس باشد، بلکه بر آن وجه که آن نتیجه فی نفس الامر صادق بود. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص298). استدلال سه گونه است یا بعبارت صحیحتر سه وجه پیدا میکند: قیاس، استقراء و تمثیل. قیاس به آنگونه استدلال میگویند که ذهن را از کلی به جزئی یا از اصل به نتیجه و از قانون به موارد اطلاق آن برساند، مث وقتی از تعریف دایره این نتیجه را میگیریم که «شعاعهای دایره با هم مساوی هستند» و از این قانون که «آب در صد درجه حرارت و 760 درجه فشار هوا به جوش می آید» حکم می کنیم به اینکه «آبی که در کاسه است نیز در صد درجه حرارت و 760 درجه فشار هوا به جوش خواهد آمد». از این مقدمهء کلی که انسان فناناپذیر است به این نتیجه میرسیم که «پرویز فناناپذیر است» به استدلال قیاسی پرداخته ایم. (فرهنگ فارسی معین از روانشناسی تربیتی تألیف سیاسی ص257). ج، قیاسات.
ترکیب ها:
-قیاس استثنایی.؛ قیاس اصولی. قیاس اقترانی. قیاس بسیط. قیاس جلی. قیاس خطابی. قیاس خفی. قیاس خلف. قیاس دور. قیاس سفسطی. قیاس سوفسطایی. قیاس شرطی. قیاس شعری. قیاس غیرکامل. قیاس فراسی. قیاس فی نفسه. قیاس کامل. قیاس کردن. قیاس مساوات. قیاس مستقیم. قیاس معکوس. قیاس مغالطی. قیاس مقاومت. قیاس مفصول. قیاس موصول. رجوع به هر یک از این ماده ها در ردیف خود شود.
|| (اصطلاح اصول) قیاس عبارت از آشکار ساختن شبیه حکم و علت یکی از دو قول است در قول دیگر. ذکر آشکار کردن بجای اثبات برای آن است که قیاس هیچ حکمی را به اثبات نمی رساند، بلکه آن را ظاهر مینماید و ذکر شبیه حکم و علت برای احتراز از بیان انتقال اوصاف یکی از دو قول است بقول دیگر. قیاس ممکن است هم بین دو شی ء موجود صورت بگیرد و هم بین دو معدوم و آن بر دو قسم است: قیاس جلی و قیاس خفی. قیاس جلی آن است که فهم آن را به آسانی دریابد و بپذیرد و خفی بعکس آن است و این نوع دوم جزو استحسان شمرده میشود. (از تعریفات جرجانی ص 78).
- اصحاب قیاس؛ اصحاب رأی. گروهی از فقها از پیروان ابوحنیفه که بقیاس در احکام شرعی عمل کنند و آن را در شمار ادله آرند و حجت دانند.
ترکیب ها:
- قیاس اصولی.؛ قیاس اولویت. قیاس بطریق اولی. قیاس جلی. قیاس خفی. قیاس شبه. قیاس ظنی. قیاس علت. قیاس قطعی. قیاس مستنبط العلّه. قیاس منصوص العلّه. رجوع به هر یک از این ماده ها در ردیف خود شود.

قیاس.

[قَیْ یا] (ع ص) اسب تازنده. (منتهی الارب). الذی یرسل الخیل. (اقرب الموارد).

قیاس.

(اِخ) دهی است از دهستان کچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 209 تن. آب آن از چشمه و مسیل. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قیاس آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 195 تن. آب آن از رودخانهء سراب و محصول آن غلات، حبوب و توتون و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قیاسات.

(ع اِ) جِ قیاس: هی من قضایا التی قیاساتها معها؛ و آن را در موردی گویند که احتیاج به استدلال و آوردن دلیل و برهان نباشد. رجوع به قیاس شود.

قیاساً.

[سَنْ] (ع ق) قاعدةً. بقیاس. از روی قیاس. با مقایسه بچیزی دیگر. || از روی قاعده. بر طبق قاعدهء جاری. مقابل سماعاً.

قیاس استثنایی.

[سِ اِ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) و آن عبارت است از قیاسی که نتیجه یا نقیض آن بعینه در مقدمتین مذکور باشد و بعبارت دیگر یکی از دو مقدمه نتیجه یا نقیض آن باشد چنانکه گویند «اگر این انسان باشد حیوان است» که از وضع مقدم وضع تالی لازم می آید، چنانکه اگر گفته شود «لکن انسان است» لازم می آید که حیوان باشد و از رفع تالی رفع مقدم لازم آید چنانکه اگر گفته شود «لکن حیوان نیست» لازم می آید که انسان نباشد ولی از وضع تالی وضع مقدم لازم نیاید و رفع آن نیز لازم نیاید، چنانکه اگر گفته شود «لکن حیوان است» نه انسان بودن و نه نبودن آن هیچکدام لازم نیاید مقدمهء اول را در قیاس استثنائی مقدم و مقدمهء دوم را تالی گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به اساس الاقتباس شود.

قیاس اصولی.

[سِ اُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح اصول و فقه) قیاس فقهی. هرگاه موضوعی در قانون حکمش معلوم باشد (مثل اینکه صغر در قانون حکمش حجر است) و علت آن حکم هم معلوم باشد میتوان در موضوعات دیگری که قانون حکمش را بیان نکرده (ولی علت مزبور در این موضوعات هم وجود داشته باشد) همان حکم را سرایت داد و این عمل را اصطلاحاً قیاس نامند. بنابراین برای تحقق قیاس چهار چیز لازم است: الف - دو موضوع. ب - یکی از دو موضوع باید حکمش از قوانین موضوعه به دست آمده باشد، ولی دیگری در قوانین موضوعه حکمی نداشته باشد. ج - موضوعی که حکمش از قانون بدست آمده باید علت آن حکم هم در نظر قاضی یا فقیه معلوم باشد. د - باید همان علت در موضوع مسکوت الحکم هم وجود داشته باشد. با وجود چهار شرط بالا میتوان حکم موضوع معلوم الحکم را برای موضوع مجهول الحکم ثابت نمود و این عمل را قیاس نامند. فقها در تعریف قیاس گفته اند: رد فرع به اصل بوسیلهء علت جامع و مشترک بین آن دو (اصل و فرع) این قیاس را اصطلاحاً قیاس علت نیز نامند و آن در مقابل قیاس شبه است. قیاس علت بر دو قسم است: 1 - قیاس منصوص العله 2 - قیاس مستنبط العله. جمعی از فقهاء اصطلاح قیاس را فقط در مورد دوم بکار میبرند. کلیهء روشهایی که در فقه بعنوان قیاس یاد شده اصطلاحاً قیاس اصولی نامیده میشود و آن در مقابل قیاس منطقی است. برای توضیح و تفسیر بیشتر رجوع به معالم الاصول و رسالهء الفیض تألیف آیت الله فیض، حقوق مدنی تألیف امامی و فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی شود.

قیاس اقترانی.

[سِ اِ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اقترانی آن بود که نتیجه و نقیض آن هیچکدام بالفعل در قیاس مذکور نبود و استثنائی آن بود که نتیجه یا نقیضش بالفعل در قیاس مذکور بود. و فرق است میان مذکور و موضوع بمعنی مسلم چه مذکور باشد که در معرض تسلمی و منع نباشد و آن چنان بود که جزو قولی بود، پس موضوع نبود اما هرچه در قیاس موضوع بود، لامحاله مذکور بود و بحسب قسمت صنفی هم دو قسم بود کامل و غیرکامل. کامل آن بود که بنفس خود بین بود، و غیر کامل آن بود که محتاج به بیانی بود. مثال قیاس اقترانی: هر انسانی حیوان است، و هر حیوانی جسم است، پس هر انسانی جسم است، و این سخن و نقیضش بالفعل در قیاس مذکور نیست. و مثال قیاس استثنائی: اگر زید مینویسد، دستش می جنبد، ولیکن مینویسد، پس دستش می جنبد. و در این صورت نتیجه مذکور است چه عین تالی متصله است. و اگرچه موضوع نیست، بل موضوع تمامی متصله است، و همچنین ولیکن دستش نمی جنبد، پس نمی نویسد. و نقیض این سخن بالفعل مذکور است، چه عین مقدم است. قیاس اقترانی سه نوع بود: از حملیات تنها، از شرطیات تنها یا از هر دو بهم. نوع دوم یا از متصلات تنها بود یا از منفصلات تنها یا از هر دو بهم. نوع سیم یا از حملی و متصلی بود یا از حملی و منفصلی، پس جملهء انواع قیاسات اقترانی نه نوع باشد و حملیات تنها بر جمله مقدم بود بحکم بساطت. (اساس الاقتباس صص 189-190).

قیاس اولویت.

[سِ اَ / اُو لَ وی یَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) هرگاه حکم یک موضوع در قوانین موضوعه ذکر شده باشد، و حکم موضوع دیگر ذکر نشده باشد ولی وقتی که این دو موضوع را با هم بسنجیم بنظر میرسد که موضوع مسکوت الحکم نسبت به موضوع معلوم الحکم تقدم و اولویت دارد بمعنی حکم موضوع معلوم الحکم بطریق اولی باید شامل حال موضوع مسکوت الحکم باشد. در چنین موردی اگر حکم موضوع معلوم الحکم را نسبت به موضوع مسکوت الحکم سرایت دهیم، این عمل را اصطلاحاً قیاس اولویت و مفهوم اولویت و قیاس بطریق اولی نامند. قیاس اولویت بر دو قسم است: 1 - قیاس اولویت قطعی 2 - قیاس اولویت ظنی. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).

قیاس بسیط.

[سِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از قیاس. قیاس یا بسیط بود یا مرکب. قیاسات بسیط بر حسب قسمت نوعی دو قسم بود: اقترانی یا استثنائی (اساس الاقتباس). رجوع به قیاس اقترانی و قیاس استثنایی شود.

قیاس بطریق اولی.

[سِ بِ طَ قِ اَ / اُو لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) رجوع به قیاس اولویت شود.

قیاس بنفس.

[سِ بِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کسی یا کسانی را چون خود دیدن و با خود قیاس کردن. خود را ملاک هر چیز قرار دادن. در دیگران عیب و نقص خود را دیدن.

قیاس جلی.

[سِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) قیاس آشکار و واضح که فهم آن را به آسانی دریابد و بپذیرد در مقابل قیاس خفی. رجوع به قیاس، قیاس خفی و تعریفات ص 78 شود.

قیاس خطابی.

[سِ خِ / خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) قیاسی است مرکب از مقدمات مقبوله یا مظنونه و غرض از خطابه و قیاس خطابی ترغیب مردم است در آنچه آنان را سود دارد از امور معاش و معاد. (فرهنگ فارسی معین از دستور ج 2 ص88). رجوع به اساس الاقتباس شود.

قیاس خفی.

[سِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل قیاس جلی. رجوع به قیاس، قیاس جلی و تعریفات ص 78 شود.

قیاس خلف.

[سِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هرگاه که اثبات مطلوب به ابطال نقیض کنند قیاس را خلف خوانند و آن چنان بود که قیاسی تألیف کنند از نقیض مطلوب و مقدمهء غیرمتنازع که انتاج حکمی ظاهرالفساد کند یا معلوم شود که علت انتاجش نقیض مطلوب بوده است و به آن فساد نقیض مطلوب ظاهر شود، پس صحت مطلوب معلوم گردد. این قیاس در حقیقت از قیاسات مرکب بود و شبیه بود بعکس قیاس. فرق میان قیاس خلف و مستقیم آن است که قیاس مستقیم از ابتدا متوجه به اثبات مطلوب بود و خلف از اول متوجه به انتاج حکم ظاهرالفساد باشد تا از فساد آن حکم بر فساد نقیض مطلوب استدلال کنند و بعد از آن بازگردند و از فساد نقیض مطلوب اثبات صحت مطلوب کنند، دیگر آنکه مقدمات قیاس مستقیم موافق مطلوب باشد و مقدمات خلف مشتمل باشد هم بر مناقض او و هم بر موافق او. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص315، 319).

قیاس دور.

[سِ دَ / دُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) هرگاه نتیجهء قیاس اقترانی را با یک مقدمه تألیف کنند آن قیاس را دایر خوانند و هرگاه که مقابل نتیجه را با یک مقدمه تألیف کنند تا مقابل دیگر مقدمه را نتیجه دهد آن قیاس را معکوس خوانند و دور و عکس از عوارض قیاس اند. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 309، 313).

قیاسر.

[قَ سِ] (ع ص، اِ) جِ قیسری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قیسری شود.

قیاسرة.

[قَ سِ رَ] (ع ص، اِ) جِ قیسری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قیسری شود.

قیاس سفسطی.

[سِ سَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) قیاسی است که مرکب از مقدمات وهمی باشد و آن یکی از صناعات خمس است. (از فرهنگ فارسی معین). قیاس مغاطلی. قیاس سوفسطایی.

قیاس سوفسطایی.

[سِ سو فَ / فِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قیاس سفسطی شود.

قیاس شبه.

[سِ شِبْهْ / شَ بَهْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) هرگاه دو موضوع باشد که از نظر قوانین موضوعه یکی مسکوت الحکم است و دیگر حکمش در قانون ذکر شده و بین آن دو موضوع یک قدر مشترک وجود دارد اگر با علم به اینکه این قدر مشترک علم حکم مذکور در قانون نیست حکم مذکور در قانون را برای موضوع مسکوت الحکم هم ثابت نماییم، این عمل را اصطلاحاً قیاس شبه نامند. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).

قیاس شرطی.

[سِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقدمات هر قیاس ممکن است شرطی محض باشد و ممکن است حملی محض باشد و ممکن است مرکب از حملی و شرطی باشد. (فرهنگ فارسی معین از تهافت التهافت ص 436).

قیاس شعری.

[سِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آنچه از تألیف اقوال حادث شود افادت تخیل کند بر وجهی که خواهند و در موضعی که خواهند و آن را قیاسات شعری خوانند و تعلقش بیشتر به امور جزوی بود، مانند: خطابت و فایدهء آن حدوث انفعالات نفسانی بود و از بسط و قبض و تعجب و حیرت و خجلت و فتور و نشاط و غیر آن تابع تخیلات باشد. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص589).

قیاس ظنی.

[سِ ظَنْ نی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) قیاسی است که قیاس کننده به نتیجهء قیاس خود قطع نداشته باشد. اقسام قیاس ظنی از این قرار است: 1 - قیاس شبه. 2 - قیاس مستنبط العلهء ظنی. 3 - تنقیح مناط ظنی. 4 - قیاس اولویت ظنی. فقهای اهل سنت علاوه بر عمل به قیاسات قطعی به قیاسات ظنی هم عمل می کنند نظر به اینکه صحابهء پیغمبر هم بقیاسات ظنی عمل نموده اند. برای تفصیل بیشتر رجوع به کتاب الفیض از آیت الله فیض، معالم الاصول و فرهنگ حقوقی شود.

قیاس علت.

[سِ عِلْ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح اصول و فقه) رجوع به قیاس اصولی شود.

قیاس غیرکامل.

[سِ غَ / غِ رِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن بود که محتاج بیانی بود و بنفسه بین نباشد. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 189).

قیاس فراسی.

[سِ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) قیاسی بود که بصورت بر هیأت تمثیل بود و به ماده ای از مواد دلیل و علامت و به این قیاس از هیأتی بدنی بر خلقی نفسانی دلیل سازند. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص339).

قیاس فقهی.

[سِ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قیاس اصولی شود.

قیاس فی نفسه.

[سِ نَ سِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قیاسی است که مقدمات آن فی نفسه صادق و اعرف نزد عقلا باشد از نتیجه و نحوهء تألیف منتج باشد. (فرهنگ فارسی معین از شفا ج 2 ص209).

قیاس قطعی.

[سِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) و آن قیاسی است که برای قیاس کننده عم قطع به نتیجهء قیاس حاصل شود. اقسام قیاس قطعی عبارتند از: قیاس منصوص العله، قیاس مستنبط العلهء قطعی، تنقیح مناط قطعی و قیاس اولویت قطعی. تقریباً عموم فقهاء اسلام به قیاسات مزبور توجه دارند و در حقوقهای جدید جهان نیز قضات از همهء این طرق در داوریهای خود استفاده می کنند. (قوانین الاصول میرزای قمی) (معالم الاصول) (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).

قیاس کامل.

[سِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آن بود که بنفس خودبین باشد. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس).

قیاس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سنجیدن چیزی را با چیزی. مقایسه کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
دولت نو است و کار نو و کارکن نو است
مردم قیاس کار نو از کارکن کنند.خاقانی.
قیاس کن که دلم را چه تیر عشق رسید
که پیش ناوک هجر تو جان سپر میگشت.
سعدی (از فرهنگ فارسی معین).
مگو که نیست پسر در شکست کار پدر
قیاس کار نخست از خلیل و آزر کن.
سنجر کاشی.
|| اندازه گرفتن :
قیاس کردم و آن چشم جاودانهء مست
هزار ساحر چون سامریش در گله بود.
حافظ.
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق
چو شبنمی است که بر بحر میکشد رقمی.
حافظ.

قیاس گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)قیاس کردن. مقایسه کردن. سنجیدن. اندازه گرفتن :
قیاس از درختان بستان چه گیری
ببین شاخ و بیخ درختان دانا.خاقانی.
ز تاریخها چون گرفتم قیاس
هم از نامهء مرد ایزدشناس.نظامی.
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیر شیر.مولوی.

قیاس مرکب.

[سِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) چون قیاسات بسیار بر اثبات یک حکم مجتمع شود آن را مرکب نخوانند، بلکه قیاسات مرکبه آن را گویند که نتایج بعضی مقدمات بعضی باشد تا به آخر یک مطلوب حاصل آید و چون هر قیاسی را دو مقدمه باشد همیشه عدد نتایج و عدد قیاسات متساوی بود و عدد مقدمات ضعف آن. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص294) (کشاف اصطلاحات الفنون ص1196).

قیاس مساوات.

[سِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) عبارت از نوع قیاسی است که مرکب از دو قضیه باشد که متعلق محموله مقدمهء اول موضوع مقدمهء دیگر باشد، چنانکه گفته شود: «الف» مساوی است با «ب» و «ب» مساوی است با «ج» که لازمهء آن این است که «الف» مساوی است با «ج». (فرهنگ فارسی معین).

قیاس مستقیم.

[سِ مُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) قیاسی در مقابل قیاس خلف. رجوع به قیاس خلف شود.

قیاس مستنبط العله.

[سِ مُ تَمْ بَ طُلْ عِلْ لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(اصطلاح منطق) هرگاه بیانات قانونگزار در مورد قوانین موضوعه مشتمل بر علت حکم قانون باشد، بطوری که قاضی برای کشف علت حکم محتاج به اعمال تدبیر و چاره جویی باشد و چنین علتی را که بدین وسیله بدست آورده واسطهء سرایت حکم قانون به موضوعات مسکوت الحکم قرار دهد این عمل را اصطلاحاً قیاس مستنبط العله نامند و آن دو قسم است: قطعی و ظنی. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).

قیاس مع الفارق.

[سِ مَ عَلْ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قیاس چیزی بر چیزی دیگر بدون علت و مناسبت و اشتراک. دو چیز را با یکدیگر سنجیدن و مقایسه کردن بدون مناسبت.

قیاس معکوس.

[سِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) هرگاه مقابل نتیجه را با یک مقدمه تألیف کنند تا مقابل دیگر مقدمه نتیجه دهد آن قیاس را معکوس خوانند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیاس دور شود.

قیاس مغالطی.

[سِ مُ لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قیاس سفسطی. رجوع به قیاس سفسطی و قیاس سوفسطی شود.

قیاس مفصول.

[سِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) رجوع به قیاس موصول شود.

قیاس مقاومت.

[سِ مُ وِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) هرگاه قیاسی منتج حکمی باشد و خواهند که منع آن قیاس کنند به ایراد قیاسی دیگر که منتج مقابل مقدمه باشد از قیاس اول که اساس آن قیاس بر آن مقدمه است، مانند کبری در شکل اول یا مقدمهء کلی در اقترانی که یک مقدمه از او جزوی باشد تا با بطلان آن مقدمه منع قیاس اول کرده باشند قیاس دوم را قیاس مقاومت خوانند. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 336).

قیاس منصوص العله.

[سِ مَ صُلْ عِلْ لَ / لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فقه) هرگاه قانونگزار در بیان قوانین موضوعه علت حکم را اظهار کند قاضی میتواند به استناد آن علت اظهار شده در موارد مشابه هم حکم مذکور را جاری سازد و این عمل را قیاس منصوص العله نامند. گاهی هم قیاس منصوص العله را در مفهومی محدودتر از مفهوم فوق استعمال می کنند. در پاره ای از اصطلاحات اساساً قیاس منصوص العله را خارج از مفهوم قیاس میدانند و اصطلاح قیاس را اختصاص به قیاس مستنبط العله میدهند. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).

قیاس موصول.

[سِ مَ / مُو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) قیاس مرکب موصول بود یا مفصول. اما موصول آن بود که نتایج را در او بجای خود ایراد کنند و همان نتایج را چون در مقدمات قیاسی دیگر افتد مکرر کنند، مثل هر «الف» «ب» و هر «ب» «ج» است پس هر «الف» «ج» است و هر «الف» «ج» است و هر «ج» «د» است، پس هر «الف» «د» است. در مقابل قیاس مفصول. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص295).

قیاسی.

(ص نسبی) منسوب به قیاس. || برطبق قاعده. مقابل سماعی. حکم مطرد در همهء افراد. و آن در مواردی است که ضابطه و قاعدهء کلی وجود داشته باشد و در افراد مشابه بحکم آن قاعده قیاس رود.
- تصحیح قیاسی؛ به حدس و قرائن. (یادداشت مؤلف).

قیاسیة.

[سی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث قیاسی. رجوع به قیاسی شود.

قیاصرة.

[قَ صِ رَ] (ع اِ) جِ قیصر. رجوع به قیصر شود.

قیاصة.

[قَیْ یا صَ] (ع ص) بئر قیاصة الجول؛ چاه کناره فرودریده و گرداگرد اندرون ویران گردیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیاض.

(ع اِ) برابر و مساوی. گویند هذا قیاض له. (منتهی الارب). رجوع به قَیض شود.

قیاض.

[قَیْ یا] (اِخ) موضعی است بنواحی بغداد. نصر گوید: موضعی است بین کوفه و شام که از آن به عین اباغ روند. گروهی از طایفهء شیبان و کنده در آن سکونت دارند. عبیداللهبن حر در آن باره اشعاری دارد. گاه قیاس در بعض اشعار آمده است. (از معجم البلدان).

قیاض.

(اِخ) قلعه ای است در یمن بین تعز و ریمه. (از معجم البلدان).

قیاظ.

(ع مص) تابستانه دادن کسی را مانند مشاهره از شهر. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) آنچه در پاییز و اول زمستان کاشته شود. (از اقرب الموارد).

قیاع.

(ع مص) برجستن گشن بر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قَوع شود.

قیاع.

[قَیْ یا] (ع ص) خوک ترسو. (اقرب الموارد).

قیافه.

[فَ] (ع اِمص) قیافة. تتبع اثر. (اقرب الموارد). پی جویی. رجوع به قیافه شناسی شود. || (اِ) مجموعهء اندام و هیکل شخص. || چهره. سیما. صورت. (فرهنگ فارسی معین).
- بدقیافه؛ بدگل. بدصورت. زشت.
- خوش قیافه؛ خوشگل. خوش صورت. قشنگ. خوش هیأت. خوش هیکل.
|| حالت چهره که تحت تأثیر عوامل خارجی و انفعالات روحی و وضع مزاجی است(1): از قیافه اش پیدا بود آدم بدی است، اما مؤدب حرف میزد. (فرهنگ فارسی معین از چشمهایش بزرگ علوی ص176). رجوع به قیافه شناسی شود.
(1) - Physionomie.

قیافه شناس.

[فَ / فِ شِ] (نف مرکب)آنکه از ظواهر به بواطن پی برد. آنکه از صورت به سیرت راه یابد. رجوع به قیافه شناسی شود.

قیافه شناسی.

[فَ / فِ شِ] (حامص مرکب) علمی است معروف که از صورت پی به سیرت برند و آن را فراست نیز خوانند. (آنندراج) (غیاث اللغات). قیافه شناسی بر دو گونه است: قیافه شناسی از اثر که آن را در عربی عیافة گویند، و قیافه شناسی از بشره و کیفیات صورت که قیافه شناسی اصطلاحاً بدان اطلاق گردد. قیافه شناسی علمی است که از چگونگی استدلال از هیأتهای اعضای دو شخص به مشارکت و یگانگی میان آن دو در نسب و ولادت و سایر احوال بحث میکند. اینگونه استدلال در میان عرب به بنی مدلج اختصاص داشت و آموختن آن ممکن نیست و بنای این علم بر اساس حدس و تخمین و گمان است نه یقین و استدلال. از این رو در این باره کتابی نوشته نشده و تعلیم و تعلمی حاصل نگردیده است. گویند اقلیمون صاحب فراست معتقد بود که میتواند از ترکیب انسان به اخلاق وی پی ببرد. شاگردان بقراط در مقام امتحان او برآمدند و صورت بقراط را رسم کردند و آن را نزد وی بردند. اقلیمون در آن به دقت نگریست و سپس گفت صاحب این عکس زنا را دوست میدارد، گفتند: دروغ میگویی. گفت: دانش من ناگزیر دروغ نمیگوید بروید و از خود او بپرسید و چون از بقراط ماجرا را پرسیدند گفت: راست میگوید من زنا را دوست میدارم، ولی زمام نفس خود در دست دارم. (از کشف الظنون).

قیافه گرفتن.

[فَ / فِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) خود را گرفتن. ژست گرفتن. (فرهنگ فارسی معین): تو نمیدانی چطور قیافه بگیری.

قیاق.

[قُ / قِ] (ع ص) دراز قامت و طویل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قیاقولان.

(اِ) (اصطلاح کشتی) گرفتن گردن و سر حریف در زیر بغل و زور دادن. (فرهنگ فارسی معین از رسالهء مندرج در مجموعهء خطی بدون اسم کتابخانهء ملک؛ توبا 98).

قیاقی.

[قَ] (ع اِ) جِ قیقاءة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قیقاءة شود.

قیال.

[قُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ قائل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قائل شود.

قیال.

(اِخ) نام کوهی است بلند در بادیه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قیام.

(ع مص) معتدل شدن. (از اقرب الموارد). || بسته شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قام الماء؛ بسته شد آب. (منتهی الارب). || ایستاده شدن ستور از سستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قامت علیه الدابة؛ کلت فلم تبرح مکانها. || دوام و ثبوت داشتن. (از اقرب الموارد). || رواج پیدا کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قامت السوق؛ رواج گرفت بازار و روایی یافت یا کاسد گردید. (منتهی الارب). || ظاهر و ثابت شدن. قام الحق؛ ظهر و ثبت. (اقرب الموارد). || به درد آوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قام ظهره به؛ به درد آورد او را یا دردگین کرد پشت وی را. (منتهی الارب). || قیمت کنیز بصد دینار رسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || راست شدن کار. (منتهی الارب). || قیام نمودن بشأن اهل خود و کفالت کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مطالبه کردن از مدیون. (از اقرب الموارد). || شروع کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مایحتاج زن را بر خود گرفتن و به حال او پرداختن و تیمار نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قَوم و قامَة شود. || برخاستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ایستادن. بلند شدن. قیام در لغت انتصاب (ایستادن) است و مراد از آن قیام بعبادات و احکام شریعت و طریقت است.
- روز قیام؛ روز قیامت :
گیتی بمثل سرای کار است
تا روز قیام و نفخت صور.ناصرخسرو.
- قیام بالله؛ استقامت داشتن در بقاء بعد از فنا و عبور کردن بر همهء منازل و سیر کردن از الله بالله. در الله به بیرون آمدن از همهء رسوم. شیخ گوید: ها در لفظ الله دلالت دارد بر اینکه انتهای همه به غیب مطلق است. (از تعریفات).
- قیامت قیام؛ که برخاستنش قیامت بپا کند :
ماه چنین کس ندید خوش سخن و خوش خرام
ماه مبارک طلوع سرو قیامت قیام.سعدی.
- قیام قیامت؛ بپا شدن آن.
- قیام لله؛ بیداری از خواب غفلت و برخاستن از خواب عبرت در حال سیر الی الله است. (تعریفات).
|| (اِ) قیام الامر؛ آنچه بدان قائم باشد و مایهء درستی و آراستگی آن. گویند: فلان قوام اهله و قیام اهله. (منتهی الارب). و بهمین معنی است قول خدای تعالی : لاتؤتوا السفهاء أَموالکم التی جعل الله لکم قیاماً(1). (منتهی الارب). رجوع به قِوام شود.
(1) - قرآن 4/5.

قیام.

[قُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ قائم. (منتهی الارب). رجوع به قائم شود.

قیام.

[قَیْ یا] (ع ص) قَیّوم. (منتهی الارب). رجوع به قیوم شود.

قیام الدین.

[مُدْ دی] (اِخ) شاعر اصفهانی، متخلص به حیرت. رجوع به حیرت شود.

قیامت.

[مَ] (ع مص) برانگیخته شدن پس از مرگ. (فرهنگ فارسی معین). قائم شدن و روز قیامت را بهمین جهت قیامت گویند که در آن وقت مردگان زنده شوند و قیام کنند. (از آنندراج). || (اِ) یوم فزع اکبر. روز جزا. یوم الدین. یوم الحساب (روز شمار). رستاخیز. رستخیز. یوم النشور. یوم المشهور. یوم التغابن. روز حشر. صاخة. قارعه. حاقه. غاشیه. (منتهی الارب). ساعة. ذکری. قیامت با لفظ افتادن، افکندن، برخاستن، بر چیزی رفتن، آوردن مستعمل است. (آنندراج) :
هرچه جز عشق توست از سر دل
تا قیامت برون توان کردن.عطار.
- روز قیامت؛ روزی که خلایق همه برای محاسبه محشور شوند :
مرا به روز قیامت مگر حساب نباشد
چو هجر و وصل تو دیدم بسم ز موت و اعادت.
سعدی.
|| کنایه از کارهای اعجاب انگیز و شگفت و هنگامه و غوغا
- قیامت آثار؛ آنکه یا آنچه اثری بزرگ و هولناک ایجاد کند : آن مقدار به دست سپاه قیامت آثار افتاد که وصفش نگنجد. (حبیب السیر).
- قیامت آوردن؛ قیامت بپا کردن :
شبیخون غمزهء بیداد او در ملک جان آرد
قد سروش قیامت بر سر آزادگان آرد.
مفید بلخی.
نبود آگه اسکندر از کار او
که آرد قیامت به پیکار او.نظامی.
- قیامت افتادن؛ قیامت شدن :
دوش یارم پرده از رخسار خود بگشاده بود
گویی از حسنش قیامت در جهان افتاده بود.
لاهیجی (آنندراج).
- قیامت بر چیزی رفتن:نه از مضمون و نی از خط کسی دیوانه میگردد
قیامت بر سر دل رفت چیزی بود یا کاغذ.
ارادتخان واضح (از آنندراج).
- قیامت برخاستن؛ قیامت بپا شدن :
بنشین یک نفس ای فتنه که برخاست قیامت
فتنه نادر بنشیند چو تو در حال قیامی.
سعدی.
- قیامت پیشه؛ کسی که در کار خود قیامت کند.
- قیامت پیکر؛ که اندام زیبایش قیامت به پا کند :
شمع محفل امشب آن شوخ قیامت پیکر است
بر چراغ مه شکست رنگ صبحی دیگر است.
سراج المحققین (از آنندراج).
- قیامت جلوه؛ قیامت پیکر :
فلک را سبزه ای خوابیده داند قد رعنایش
قیامت جلوگان را قد و بالا اینچنین باید.
صائب (از آنندراج).
- قیامت خاستن؛ قیامت برخاستن. قیامت به پا شدن :
مجلس و مجمع دَمَش آراستی
وز نوای او قیامت خاستی.مولوی.
- قیامت خرام؛ آنکه در خرامیدن قیامت برپا کند.
- قیامت زار؛ محل قیامت :
من قیامت زار عشقم دیده کو تا بنگرد
صد بهشت و دوزخ از هر گوشهء صحرای من.
عرفی (از آنندراج).
- قیامت صغری.؛ رجوع به این ماده شود.
- قیامت کبری.؛ رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- قیامتکده؛ قیامت زار :
دل به هر کس که سپردیم پریشانتر ساخت
این قیامتکده را هیچکس آباد نکرد.
واله هروی (از آنندراج).
- قیامت کردن.؛ رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
|| در تداول فارسی به معنی بسیار و امر غریب به کار میرود، گویند: فلان طفل قیامت شوخ است :
زلف بگشود و رخ از می افروخت
طرفه شامی و قیامت شفقی است.
عبدالله وحدت ولد حکیم اسماعیل گیلانی (از آنندراج).

قیامت روز.

[مَ] (اِ مرکب) روز قیامت. (فرهنگ فارسی معین).

قیامت شدن.

[مَ شُ دَ] (مص مرکب) برپا شدن رستاخیز. || برپا شدن شور و غوغا و هنگامه. (فرهنگ فارسی معین) :
گر ملامت می کنندم ور قیامت میشود
بنده سر خواهد نهاد آنگه ز سر سودای تو.
سعدی.

قیامت صغری.

[مَ تِ صُ را] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت از عالم موت است که هر کس را بعد از مرگ به انفراده لاحق میشود بمنطوق حدیث نبوی: من مات فقد قامت قیامته؛ یعنی هر کس که بمیرد قیامتش برپا میشود و این مقابل قیامت کبری است. (آنندراج). قیامت صغری عبارت از موت ارادی است. (تعریفات). رجوع به قیامت و قیامت کبری شود.

قیامت قیام.

[مَ] (ص مرکب) آنکه قیامت برپا کند. (فرهنگ فارسی معین).

قیامت کبری.

[مَ تِ کُ را] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در برابر قیامت صغری. در قیامت کبری جمیع مخلوقات محشور و مبعوث خواهند شد و هر کس به جزا و پاداش عمل خود خواهد رسید. (آنندراج).

قیامت کردن.

[مَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از کارهای عجیب کردن و کارهای اعجاب انگیختن. (برهان) (آنندراج). زیاده از طاقت در کاری کمال نمودن. (آنندراج). هنگامه کردن. غوغا کردن. آشوب کردن. کاری سخت خوب یا سخت بد کردن :
قیامت میکنی سعدی بدین شیرین سخن گفتن
مسلم نیست طوطی را در ایامت شکرخایی.
سعدی.
هیچ میدانی چه ها ای سروقامت میکنی
میکشی و زنده میسازی، قیامت میکنی.
محمدباقر ولد ابوعلی (از آنندراج).
لحظه به لحظه در ستم غمزهء او قیامتی
میکند و ز کافری نیست غم قیامتش.
کمال خجندی (از آنندراج).

قیامتگاه.

[مَ] (اِ مرکب) محل رستاخیز. (فرهنگ فارسی معین). جای رستاخیز :
چون که خلق از مرگ او آگاه شد
بر سر گورش قیامتگاه شد.مولوی.

قیامت نگاه.

[مَ نِ] (ص مرکب)قیامت نگه. کسی که با نظرش آشوب بر پاکند. (فرهنگ فارسی معین). آنکه در نگاه خود دلها را شیفته کند و قیامت به پا نماید :
چشم بدمست کسی بر سر جنگ است اینجا
از قیامت نگهی جور فرنگ است اینجا.
ارادتخان واضح (از آنندراج).

قیامتی.

[مَ] (ص نسبی) منسوب به قیامت. || درخور نمودن به روز قیامت. درخور اظهار به قیامت :
بد ز نیکان قیامتی نشود
کَه ز بیجاده قیمتی نشود.سنایی.
مرد دنیا قیامتی نبود
قیمتی جز قیامتی نبود.سنایی.

قیام کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)برخاستن. ایستادن :
قیام خواستمت کرد و عقل میگوید
مکن که شرط ادب نیست پیش سرو قیام.
سعدی.
- قیام کردن به کاری؛ آن را بنحو شایسته انجام دادن :
در این مقام اگر می مقام باید کرد
به کار خویش نکوتر قیام باید کرد.
ناصرخسرو.
و به ایفای نذور و نوافل قیام کرد. (سندبادنامه ص279).
|| شورش کردن. انقلاب کردن. کودتا کردن.

قیامة.

[مَ] (ع اِ) رستاخیز: یوم القیامة؛ روز رستاخیز. (منتهی الارب). یوم البعث من الارماس. (اقرب الموارد). رجوع به قیامت شود.

قیان.

(ع اِ) جِ قَیْن. بندگان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). رجوع به قین شود.

قیانس.

[قَ نِ] (ع اِ) جِ قینَس، بمعنی گاو نر است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قینس شود.

قیان کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو، سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیاوار.

(اِ) بر وزن سزاوار بمعنی کار و شغل و عمل و صنعت. (برهان) (آنندراج). مصحف فیاور. (حاشیهء برهان چ معین).

قی ء.

[قَیْءْ] (ع مص) برانداختن از گلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قی شود. || بیرون آوردن خون. (از اقرب الموارد). قاءت الطعنة الدم؛ اخرجته و الارضُ الکماة اخرجتها و اظهرتها. || مردن. قاء نفسه؛ مات. مثل لفظ نفسه. (اقرب الموارد).

قیبار.

[] (اِخ) قلعه ای است بین انطاکیه و ثغور. (از معجم البلدان).

قیپ.

(ص) پر. ممتلی. (فرهنگ فارسی معین). قوطی از سیگار قیپ است. (فرهنگ فارسی معین از یکی بود یکی نبود چ 2 ص123).

قیت.

(ع اِ) قوت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خورش به اندازهء قوام بدن انسان. (آنندراج). رجوع به قوت شود.

قیتار.

[ ] (اِ) قیثار. یکی از ابزارهای موسیقی و طرب که دارای سیمهائی است. ج، قیاتیر. (از اقرب الموارد). نوعی از سه تار. (آنندراج). معرب گیتار است.

قیتال.

(ع مص) کشتن و کارزار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). قتال. مقاتله.

قیتول.

(ترکی - مغولی، اِ) محلی برای استراحت اردو. || لشکرگاه. اردو. (فرهنگ فارسی معین) : امرا و لشکریان که بر در سراپرده و قیتول پادشاهی جمع شده اند، اصلاً اثری از پادشاه نمی یابند. (فرهنگ فارسی معین از عالم آرا ص834).

قیته.

[تَ] (ع اِ) قوت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قیت. رجوع به قوت و قیت شود.

قیجا.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) قیچا. قیچی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیچی شود.

قیجاجی.

[قَ / قِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) قیچاجی. رجوع به قیچاجی شود.

قیجاجی خانه.

[قَ / قِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خیاطخانه. (تذکرة الملوک چ مینورسکی ورق 98). رجوع به قیچاچی خانه شود.

قیچ.

(اِ)(1) درختچه ای است که در بیابانهای خراسان و کرمان و یزد و اطراف کرج وجود دارد. در بعضی کتابها نام گُواج برای آن ذکر گشته است. (درختان جنگلی ایران تألیف ساعی چ دانشگاه ص156). رجوع به غیچ شود.
(1) - Zygophylle, Zygophyllum.

قیچا.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) قیجا. قیچی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیچی شود.

قیچاجی.

[قَ / قِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) قیچاچی. قیجاجی. خیاط. دوزنده. (فرهنگ فارسی معین) (سازمان اداری حکومت صفوی ص126، 127).

قیچاجی خانه.

[قَ / قِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خیاطخانه در دستگاه صفویه، جایی که لباس و جامه شاه و امرای دولت را در آنجا می دوخته اند. خیاطخانه دولتی. در سازمان اداری حکومت صفوی آمده، املای اصطلاح ترکی قیچاجی غیرمعمول و ناصحیح بنظر میرسد، زیرا که لغت مربوط به ابزار بریدن قماش و منسوجات در ترکی، قیچی است: دو قیچاجی خانه در دستگاه بیوتات موجود بود اولی که قیچاجی خانهء خاصه نامیده میشد اختصاص داشت به تهیهء ملبوس شاه و اهل حرم و خلعتهای گرانبهای امرا که تن پوش شاه بود و بعد به امراء داده میشد و دومی قیچاجی خانهء امرائی که خلعت های کم بهاتری تهیه میکرد و سه گونه محصول داشت.... (سازمان اداری حکومت صفوی ص 126).

قیچاجی گری.

[قَ / قِ گَ] (حامص مرکب) شغل و عمل قیچاجی. خیاطی. (فرهنگ فارسی معین) : در خدمت اشرف مورد تربیت گشته روز بروز به درجهء علیا ترقی میکرد و بحسن خدمات منصب قیچاجی گری یافته. (فرهنگ فارسی معین از عالم آرا ص1040).

قیچاچی خانه.

[قَ / قِ نَ / نِ] (اِ مرکب)در عصر صفویه، بمعنی خیاطخانهء سلطنتی است. رجوع به قیچاجی خانه شود.

قیچ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) قیچ شدن دست یا انگشتان دست یا پا؛ سیخ شدن آن. (یادداشت مؤلف). رجوع یه غیچ شدن شود.

قیچک.

[قَ / قِ چَ] (اِ) غژک. غجک. غیچک. غچک. و آن سازی است از مطلقات ذوات الاوتار دارای کاسه ای است و بر سطح آن پوست کشند و بکمانه در عمل آورند و بر روی آن ده وتر. (سیم) بندند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به آهنگ شود.

قیچلو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، سکنهء آن 404 تن. آب آن از زرینه رود، لیلان و قنات. محصول آن غلات، حبوب، چغندر و کشمش. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیچی.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) قیچا. آلتی که بوسیلهء آن پارچه، کاغذ و اشیای دیگر را برند. (فرهنگ فارسی معین). مقراض. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مقص. کازود. دوکارد :
حکیم سوزنی آن تیز قیچی فطرت
که بوده ابره هزلش همیشه آسترم
اگرچه در فن هزل از عبید افزون بود
ولی ز هر دو به ادراک من زیاده ترم.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
بعضی اصل این کلمه را قی چین (آلتی که قی شمع را می چیند) پنداشته اند، ولی این کلمه ترکی - مغولی است. (فرهنگ فارسی معین).
- دم قیچی؛ خرده پارچه هایی که خیاط پس از برش لباس از پارچه جدا میکند و آنها قابل استفاده نیستند. (فرهنگ فارسی معین).

قیچی باغبانی.

[قَ / قِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) نوعی قیچی برای گرفتن سرهای شاخه های درخت.
(1) - Secateur.

قیچی در.

[قِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، دارای 144 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قیچی زدن.

[قَ / قِ زَ دَ] (مص مرکب) با قیچی بریدن. برش دادن. (فرهنگ فارسی معین).

قیچی کردن.

[قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب)قیچی زدن. (فرهنگ فارسی معین).

قیچیلو.

[قِ لُ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان کرانی شهرستان بیجار، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند و 1هزارگزی باختر رودخانهء قزل اوزن. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیح.

[قَ] (ع اِ) زردآب و ریم بی آمیزش خون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). چرک. مِدَّه. || (مص) ریم و زردآب کردن زخم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیحی.

[قَ] (ص نسبی) منسوب به قیح. پلشتی. (فرهنگ فارسی معین).

قیخم.

[قَ خَ] (ع ص) مشرف مرتفع. (از اقرب الموارد). بلند و مرتفع. (منتهی الارب).

قیخمان.

[قَ خَ] (ع اِ) بزرگ و معظم قوم که بر رأی وی تکیه کنند. (منتهی الارب). فیخمان (بفاء). (از اقرب الموارد). رجوع به فیخمان شود.

قید.

[قَ] (ع مص) اندازه کردن. (منتهی الارب). گویند: قید الشی ء (مجهولاً)؛ ای قُیِّدَ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || در تداول فارسی زبانان، مقید کردن در زندان. || حبس. زندانی گشتن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) منگنه. پرس. (یادداشت مؤلف). بند. (منتهی الارب). ج، اقیاد، قیود. (منتهی الارب) (آنندراج) :
چنان در قید مهرت پای بندم
که گویی آهوی سر در کمندم.سعدی.
|| دوال که بدان هر دو بازوی و دنبالهء پالان را فراگیرند. و گاه بدان هر دو عرقوهء قتب بندند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || دوال که سرهای پالان را فراگیرد. (منتهی الارب). || قدر و مقدار و اندازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بینهما قید رمح و قاد رمح؛ ای قدره. (اقرب الموارد). رجوع به قاد شود. || قیدالسیف؛ دوال پارهء دراز که در بن حمایل باشد و بکرهء شمشیر آن را فروگرفته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || قیدالاسنان؛ بن دندان. (منتهی الارب). لثه. (از اقرب الموارد). || قیدالفرس؛ داغی است که بر گردن شتر نهند. (منتهی الارب). علامتی است در گردن شتر بصورت قید. (از اقرب الموارد). || قیدالاوابد؛ اسب که وحش را بدویدن دریابد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). الفرس الجواد. (اقرب الموارد). امری ءالقیس گوید: بمنجرد قیدالاوابد هیکل. (از اقرب الموارد). || آلتی چوبین صحافان را که کتاب را پس از شیرازه کردن در آن گذارند. (فرهنگ فارسی معین). شکنجهء صحافان که کتاب را پس از شیرازه کردن در آن گذارند. (آنندراج) :
مرا یار صحاف تا کرده صید
نیارد برون چون کتابم ز قید.
طاهر وحید (ازآنندراج).
|| شرط. عهد. پیمان. (فرهنگ فارسی معین). || (در قافیه) هر ساکن غیرمدی است که بی فاصله پیش از حرف روی آید، پس چون چنین حرفی تنها و جدا از حروف مدی قبل از روی آمده باشد آن را حرف قید گویند، مانند حرف «س» در: دوست، بست و حرف «ش» در: سرشت، بهشت و حرف «ف» در: خفت، گفت. چون حرف روی با قید همزه باشد آن را روی مقید گویند و بدین مناسبت قافیه را نیز قافیهء مقید خوانند. (فرهنگ فارسی معین از بدیع همایی بخش 2 ص 15).
-حروف قید؛ حروف قید بسیار است، اما آنچه در کلمات فارسی معمول باشد ده حرف است که از آن جملهء «سه شب فرخ نغز» را ترکیب کرده اند. (فرهنگ فارسی معین).
«س»:
بی تو حرام است بخلوت نشست
حیف بود در بچنین روی بست.سعدی.
«ه »:
خداوند کیوان گردان سپهر
فروزندهء ماه و ناهید و مهر.فردوسی.
«ش»:
آن فراخی بیابان تنگ گشت
بر تو زندان آمد آن صحرا و دشت.مولوی.
«ب»:
بزد پر و سیمرغ برشد به ابر
همی حلقه زد بر سر مرد گبر.فردوسی.
«ف»:
سکندر شنید آنچه دارا بگفت
نیوشید و برخاست، گوینده خفت.نظامی.
«ر»:
چه اندیشی از آن سپاه بزرگ
که توران چو میشند و ایران چو گرگ.
فردوسی.
«خ»:
شنید این سخن سرور نیک بخت
برآشفت تند و برنجید سخت.سعدی.
«ن»:
آنکه بی خامه زد ترا نیرنگ
هم تواند گزاردن بی رنگ.سنایی.
(فرهنگ فارسی معین از بدیع همایی بخش 2 صص15 - 19).
|| (اصطلاح دستور) کلمه ای است که مضمون جمله، فعل، صفت، قید و کلمات دیگری غیر از اسم و جانشین اسم را مقید سازد و یا حالت و هیأت فاعل، مفعول بی واسطه و فعل تام را در حین صدور فعل تعیین کند. (فرهنگ فارسی معین از رسالهء خسرو فرشیدورد). مانند: «هوشنگ پیوسته کار میکند» «هرگز بیکار نمی نشیند» «هر پرسش عاقلانه را جواب میدهد». کلمات: پیوسته، هرگز، عاقلانه از قیودند. توضیح: الف - ممکن است یک جمله دارای چند قسم از قیود باشد، مانند: بهرام امروز اینجا خوب کار کرد، کلمهء امروز قید زمان و اینجا قید مکان و خوب قید وصف و کیفیت است. ب - ممکن است که قیدی بر سر قید یا قیود دیگر افزوده شود، مانند: محمد بسیار دیر به خانه بازگشت. ج - قید بر دو قسم است: مختص و مشترک. قید مختص آن است که فقط بعنوان قید استعمال شود، مانند: پیوسته، ظالمانه. قید مشترک آن است که در غیر حالات قید نیز استعمال شود، مانند: خوب، بد و امثال آن که گاهی صفت واقع شوند و گاهی قید: «علی خوب کار میکند»، «هرکه بد کند بد بیند»، «کار بد نتیجهء خوب ندارد». بعض قیود مشهور از این قرارند:
- قید استثناء؛ جزکه، مگر، الا.
- قید استفهام؛ کدام، چند، چون، چه سان، مگر، هیچ.
- قید تأکید و ایجاب؛ البته، لابد، لاجرم، ناچار، بی گمان.
- قید ترتیب؛ پیاپی، دمادم، نخست، در آغاز، در انجام.
- قید تشبیه؛ مانا، همانا، چنین، چنان.
- قید تمنی؛ کاشکی، کاش، ای کاش، بوکه، آیا بود.
- قید زمان؛ پیوسته، همیشه، گاه، گاهی، ناگاه.
- قید مکان؛ بالا، پایین، فرود، چپ، راست.
- قید نفی؛ نه، هیچ، هرگز، بهیچ وجه، بهیچ رو، اص.
- قید وصف؛ خندان، شادان، سواره، پیاده، عاقلانه. (از فرهنگ فارسی معین).
|| کلمه یا اصطلاحی که برای تکمیل تعریف موضوعی آورند، مثلا گویند: شعر سخنی است متخیل، مرتب معنوی، موزون، متکرر، متساوی، حروف آخرین آن به یکدیگر ماننده. در این تعریف قید «مرتب معنوی» کردند تا فرق باشد میان نظم و نثر مرتب معنوی و قید «متکرر» کردند تا فرق باشد میان بیتی ذومصراعین و میان نیم بیت که اقل شعر بیتی تمام باشد. (فرهنگ فارسی معین). || کلمه یا اصطلاحی که معرف کیفیت امری (عالی، خوب، متوسط و غیره) باشد: پایان نامهء آقای... با قید خوب پذیرفته شد. (فرهنگ فارسی معین).
- به (در) قید آوردن کسی را؛ در بند و زندانی کردن او را : ترکان او را در بند کردند و در قید آوردند. (فرهنگ فارسی معین بنقل از لباب 41).
- به (در) قید کسی ماندن؛ در حبس و بند وی ماندن.
- || به عشق او مبتلی شدن. (فرهنگ فارسی معین) :
تنها نه من بقید تو درمانده ام اسیر
کز هر طرف شکسته دلی مبتلای تست.
سعدی.
- قید چیزی را زدن؛ در تداول، صرف نظر کردن از آن : اص قید شوهر کردن را زده بود؛ یعنی شوهر هم برایش پیدا نشده بود. (فرهنگ فارسی معین از زنده بگور صادق هدایت 74).
- قید عکاسی؛ شاسی. (فرهنگ فارسی معین).
- قید عیانی؛ در پیش چشم. (فرهنگ فارسی معین).
- قید و بند؛ حبس و مقید کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- قید و شرط؛ عهد و پیمان. (فرهنگ فارسی معین).
|| (ص) بعیر قید؛ شتر رام شده. (منتهی الارب). ذلول منقاد. (اقرب الموارد). رجوع به قَیِّد شود.

قید.

(ع اِ) به کسر قاف، مقدار و اندازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به قَید شود.

قید.

[قَیْ یِ] (ع ص) آنکه نرمی و مساهله کند با تو چون بند کنی او را. || ستور که به کشیدن گردن دهد. || بعیر قَیِّد؛ شتر رام شده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قَید شود.

قیدار.

[قَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب). وی عاقر ناقهء صالح بود. (یادداشت بخط مؤلف).

قیدافه.

[قَ فَ] (اِخ) نام زنی است که حاکم بردع و اندلس بود. (برهان). نام زنی بوده، حاکم بردع و آن بنوشابه مشهور است. (آنندراج) (انجمن آراء ناصری). قیدافه طبق روایات ملکهء اندلس و معاصر اسکندر بود. (حاشیهء برهان چ معین) :
زنی بود در اندلس شهریار
خردمند و با لشکری بیشمار
جهانجوی و بخشنده قیدافه نام
ز روز بهی یافته نام و کام.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).
بادت سعادت ابد و هم به همتت
قیدافهء زمین و سر قیروان شده.خاقانی.
رجوع به سبک شناسی ج2 ص138 شود.

قیدام.

[قَ] (ع اِ) روی چیز و صدر آن. || پیش. (آنندراج) (منتهی الارب).

قیدبند.

[قَ / قِ بَ] (اِ مرکب) قلعه و حصار. (آنندراج). دژ. (فرهنگ فارسی معین).

قیدحور.

[قَ دَ] (ع ص) و قیذحور. بداخلاق. (از اقرب الموارد). مرد بدخوی. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قیدخانه.

[قَ / قِ نَ / نِ] (اِ مرکب) محبس. (آنندراج). حبس. زندان.

قیدرلو.

[قَ دَ] (اِخ) تیره ای از ایل نفر از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان).

قید کردن.

[قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب) بند کردن. در بند آوردن :
سعدی به دام عشق تو در پای بند ماند
قیدی نکرده ای که میسر شود گریز.سعدی.

قیدلی بلاغ.

[قَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، سکنهء آن 271 تن. آب آن از چشمه و چاه. محصول آن غلات، لبنیات، انگور، صیفی و شغل اهالی زراعت، و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیدو.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان گله زن بخش خمین شهرستان محلات، سکنهء آن 598 تن. آب آن از چشمه و رود گلپایگان. محصول آن غلات، چغندرقند، صیفی، بنشن، انگور، تنباکو، پنبه و مختصر میوه جات و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه فرعی به راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

قیدو.

[قَ] (اِخ) نام پادشاه مغلان. (برهان) (آنندراج). قیدوخان پادشاه حدود جبال «تارباگاتای» نبیرهء اوگتای معاصر قوبیلای قاآن. (حاشیهء برهان چ معین از تاریخ مغول اقبال آشتیانی). قیدوبن قاشی بن اوکتای قاآن از حکام و فرمانروایان مغول است. (نزهة القلوب؛ مقالهء سوم ص246). رجوع به قایدوخان شود.

قیدود.

[قَ] (ع ص) خر مادهء درازپشت و گردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || دراز از هر چیزی. (منتهی الارب). ج، قیادید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

قیدودة.

[قَ دَ] (ع مص) کشیدن ستور و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَود شود.

قیدة.

[قَ دَ] (اِخ) آبی است از بنی عمروبن کلاب در ذی بحار. (از معجم البلدان).

قیده.

[ ] (اِخ) رجوع به قیذه شود.

قیدی.

[قَ] (اِخ) شاعر فاضلی بوده، در زمان شاه طهماسب صفوی میزیسته، بشوق جایزه بقزوین آمده و قبل از گرفتن انعام، آن شاه والاتبار بعالم باقی خرامیده مولانا ناچار بمکه مشرف شده و از آنجا به وطن عودت نموده است. این چند بیت از اوست:
ز بیم دشمنیم ای رقیب فارغ باش
که مهر او به دلم جای کین کس نگذاشت.
ای قدم ننهاده هرگز از دل تنگم برون
حیرتی دارم که چون در هر دلی جا کرده ای.
جز عهد دل آزاری عشاق که بستی
یک عهد نبستی که همان دم نشکستی.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص 298). و در مجمع الخواص آمده: قیدی شیرازی خودپسند و آلفتهء غریبی است و علاوه بر اشعار مذکور این اشعار از او آرد:
متاع شکوه بسیار است عاشق را همان بهتر
که جز در روز بازار قیامت بار نگشاید.
کدام مرهم لطف از تو بر دل است مرا
که جانگدازتر از داغهای حسرت نیست.
سبب خندهء آن لب شده تا گریهء من
قطرهء اشک بصد خون جگر می طلبم.
رجوع به مجمع الخواص ص 282 شود.

قیذار.

[قَ] (اِخ) ابن اسماعیل پدر عرب است. (منتهی الارب).

قیذحور.

[قَ ذَ] (ع ص) قیدحور. (اقرب الموارد). رجوع به قیدحور شود.

قیذوق.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

قیذه.

[] (اِخ) از دیههای فراهان است. (تاریخ قم ص141).

قیر.

[قَیْ یِ] (ع ص) تیرانداز ماهر و زیرک و حاذق در آن. (منتهی الارب).

قیر.

(معرب، اِ)(1) جسم جامد غیرمتبلور سیاه رنگی که سطح شکستگی آن مانند شیشه ناصاف است و در اماکن نفتی قدیمی یافت میشود. ترکیب قیر همان ترکیبات هیدروکربورهای نفت است که در نتیجهء اکسیداسیون حالت جمود پیدا کرده است. قیرهای طبیعی که به نام مومیایی و زفت رومی نیز نامیده میشوند و وزن مخصوص آنها بین 1/1 و 2/1 و سختی آنها کم و تقریباً 2 میباشد، علاوه بر ترکیبات هیدروکربور در ترکیب آنها ازت و اکسیژن و حتی گوگرد هم وجود دارد. در طبیعت ممکن است قیرهای معدنی با سنگهای آهکی آمیخته یا آنها را آغشته کرده باشد و در این صورت به نام آسفالت طبیعی نامیده میشوند. ساختن آسفالت مصنوعی هم با استفاده از همین آسفالتهای طبیعی صورت میگرفته. در پالایشگاههای نفت در ته دیگهای تصفیه مقادیر زیادی هیدروکربورهای خمیری یا جامد باقی میماند و آن همان قیرهای مصنوعی است که به بازار عرضه میشود و همهء خواص قیرهای طبیعی را دارد. در بناها جهت جلوگیری از نفوذ رطوبت قیر را به کار میبرند. قیر در حدود 100 درجه حرارت ذوب میشود. زفت رومی. مومیایی. قیر طبیعی. حجر قیر. اشبنت. قطران نفت. (فرهنگ فارسی معین).
- قیراندای؛ که بقیر انداید.
- قیراندود؛ مقیر. قیراندوده. قیرمالید. اندوده قیر.
- قیراندوده؛ قیرمالیده.
- قیراندودی؛ حاصل مصدر است از قیراندود کردن.
- قیرفام؛ سیاه برنگ قیر.
- قیرگون؛ بمانند قیر سیاه :
گر ماه تیر شیر نبارید بر سرت
بر قیرگون سرت که فروریخته ست شیر.
ناصرخسرو.
اعلام قیرگون شب به قیروان مغرب رسید. (سندبادنامه).
- قیری؛ منسوب به قیر. مثل قیر.
- || بسیار سیاه.
(1) - قار. از یونانی Keros (شمع)، اهل مغرب شمع را قیر نامند و قیر نوعی از Bitume است که بشکل قطران بکار رود. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج 2 ص430).

قیر.

(اِخ) شهری کوچک است [ از فارس ] و از آب زکان که از کوه دیه خسرویه بر میخیزد مشروب میشود. (نزهة القلوب؛ مقالهء سوم ص118، 217).

قیر.

(اِخ) قصبهء مرکزی بخش قیر و کارزین شهرستان فیروزآباد است و آب مشروب آن و آب زراعت اطراف از چشمه و دو رشته قنات تأمین میشود. سکنهء آن مطابق آخرین آمار 2300 تن است. شغل اهالی زراعت، باغداری و کسب میباشد. از ادارات دولتی بخشداری و ژاندارمری بعلاوه یک دبستان و مسجد و حمام دارد. این قصبه مرکز معاملات طوایف قشقائی است که روغن و پشم و پوست را با قند و شکر و قماش و چینی غالباً معاوضه میکنند. یک بازار و در حدود 40 باب دکان دارد. راه ارتباطی آن با فیروزآباد فع مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قیراط.

(معرب، اِ) و آن را قِرّاط نیز گویند. وزن آن برحسب شهرها و نقاط مختلف فرق میکند. در مکه ربع سدس دینار است و در عراق نصف عشر دینار. (نقود العربیه از قاموس ص28). ج، قراریط. (نقودالعربیه). وزن قیراط نزد گوهرفروشان نیم دانق است یعنی یک چهارم حبه یا بیست ودو سانتی گرم و این کلمه تعریب Kerationیونانی است که فرنگی ها آن را از ما اقتباس کرده و گویند Carat و قیراط در زمان ما (مؤلف النقود) جز برای سنجش الماس و در و دیگر سنگهای گرانبها بکار نرود. (النقود العربیه ص 28). نیم دانگ که چهار جو میانه باشد. (آنندراج از منتخب). و از الفاظ الادویه و معصومی و کتاب حکیم محمد شریف خان شاه جهان آبادی به ثبوت میرسد که قیراط نیم دانگ است که چهار جو میانه باشد و در شرح وقایه پنج جو و این هم به اندک زیادتی قریب بدانست و در کنزالفقه و قنیه یک جو و در کشف نوشته که قیراط یک حبه و چهار خمس حبه است و حبه یک جو باشد و گفته اند سه جو و نیم و در منتخب است که صاحب قاموس نوشته که قیراط در هر شهر مختلف باشد در وزن و مختار اکثر قول منتخب است که قیراط نیم دانگ است. (آنندراج). ابن بیطار در ذیل کلمهء شبرم گوید: مثقال هیجده قیراط است. و در فرهنگ فارسی معین آمده: قیراط واحد وزن و آن مقدار چهار جو و چهار حبه است. (از رسالهء مقداریه). || واحد وزن معادل یک بیست و یکم مثقال و آن مساوی سه جو و سه حصه از بنت حصهء یک جو است، معادل با 205/0 گرم. || واحدی برای سنجش الماس در عصر حاضر و آن معادل است با 2/0 گرم تقریباً. (فرهنگ فارسی معین) :
بقنطار زر بخش کردن ز گنج
نباشد چو قیراطی از دسترنج.سعدی.

قیران.

(ع اِ) جِ قاره، کوهک خرد جدا از کوه ها. (آنندراج). رجوع به قاره شود.

قیراندود.

[اَ] (ن مف مرکب) قیراندوده. (فرهنگ فارسی معین) :
نه هوایی کدر و گردآلود
بر وی از ابر یکی خیمهء شوم
بسته اندر قفسی قیراندود
منظر دیده ز دیدار نجوم.
(فرهنگ فارسی معین از بهار).

قیراندوده.

[اَ دو دَ / دِ] (ن مف مرکب)اندوده به قیر. قیرمالیده. (فرهنگ فارسی معین).

قیربون.

[قَ رَ] (اِخ) بزرگترین شهر در سرزمین مکران مشتمل بر روستاهاست فانیذ آن بهمهء دنیا صادر میگردید. (از معجم البلدان).

قیرس.

[قَ رِ] (معرب، اِ) موم که به عربی شمع گویند. (برهان). قیرُس. از یونانی Kerosبمعنی شمع. موم. شمع. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیر و قار شود.

قیرشهر.

[شَ] (اِخ) شهری بزرگ است [ از روم ] و در او عمارات عالی و هوای خوب دارد. حقوق دیوانیش پنجاه وهفت هزار دینار. (نزهة القلوب؛ مقالهء سوم ص99).

قیرکندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چای باساز بخش پلدشت شهرستان ماکو، سکنهء آن 240 تن. آب آن از جویبار پورناک. محصول آن غلات، پنبه، کنجد، کرچک، بزرک و برنج. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیرگون.

(ص مرکب) برنگ قیر. سیاه فام. (فرهنگ فارسی معین) :
شب آمد جهان قیرگون شد برنگ
همه بازگشتند لشکر، ز جنگ.
فردوسی (از فرهنگ فارسی معین).

قیروان.

[قَ رَ] (معرب، اِ) کاروان. (منتهی الارب) (برهان). معرب کاروان است. عرب از قدیم این کلمه را بکار میبرده است. (از معجم البلدان). عمدهء یک کاروان یا یک سپاه. (حاشیهء برهان چ معین) (دزی ج2 ص431). قفل و قافله. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || جیش و لشکر. (آنندراج از ابن خلکان از ابن قطاع). || معظم رمه و گله. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || جماعتی از اسبان. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || شهر عمدهء مرکز ساخلو. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج 2 ص 431). || قیروان تا به قیروان؛ از مشرق تا به مغرب. (فرهنگ فارسی معین) :
شاهی که عرض لشکر منصور اگر دهد
از قیروان سپاه کشد تا به قیروان.
سعدی (از فرهنگ فارسی معین).

قیروان.

[قیرْ] (اِ) اطراف مجموعهء عالم را گویند. (برهان) (آنندراج). || مشرق و مغرب. (برهان). رجوع به مادهء قبل شود.

قیروان.

[قَ رَ] (اِخ) شهری است بزرگ که در زمان معاویة بن ابی سفیان بصورت شهر درآمده و مسلمانان در آن سکونت کرده اند. این شهر در اقلیم سوم قرار دارد. طول آن 31 درجه و عرض آن 30 درجه و 40 دقیقه است. گروهی از دانشمندان و محدثان بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

قیروانات.

[قَ رَ] (ع اِ) جِ قیروان. (اقرب الموارد). رجوع به قیروان شود.

قیروانی.

[قَ رَ] (ص نسبی) منسوب به قیروان. (از معجم البلدان). رجوع به قیروان شود.

قیروانی.

[قَ رَ] (اِخ) ابن وزان. رجوع به ابن وزان شود.

قیروانی.

[قَ رَ] (اِخ) حسن بن رشیق یا حسن بن علی بن رشیق ازدی، مکنی به ابوالعباس یا ابوعلی. از علما و ادبا و شعرا و بلغای عرب بود. او راست: 1 - الانموذج فی اللغة. 2 - الشذوذ فی اللغة. 3 - العمدة فی صناعة الشعر، این کتاب در مصر و تونس چاپ شده و ابن خلدون گوید که این کتاب در رشتهء خود بی نظیر بوده است. 4 - قراضة الذهب فی نقد اشعارالعرب، یک نسخهء خطی از این کتاب در پاریس موجود است. وی بسال 456 یا 463 ه . ق. وفات یافت. (روضات الجنات ص217) (ریحانة الادب ج3 ص327).

قیروانی.

[قَ رَ] (اِخ) علی بن عبدالغنی حصری قاری، مکنی به ابوالحسن. از مشاهیر قراء و ادبای عرب و خاله زادهء ابراهیم بن علی حصری بود. دیوانی مرتب و منظومه ای در قراءات مختلف و منظومهء دیگر در قرائت نافع داشت، پس از تخریب قیروان به اندلس رفت و بسال 488 ه . ق. در طنجه وفات یافت. (ریحانة الادب ج3 ص 327).

قیروتی.

[قَ] (معرب، اِ) موم روغن. (برهان) (تحفهء حکیم مؤمن) (ذخیرهء خوارزمشاهی). || بعضی گویند مرهمی باشد که آن را از گل سرخ و اکلیل الملک و زعفران و کافور و موم سازند. (منتهی الارب) (برهان). نخست روغن گرم باید کرد و موم در وی گداختن، و در ده درم روغن دو درم موم باید سود یا دو درم و نیم و آنچه با وی ترکیب خواهند کرد از عصاره و غیر آن در هاون بدین موم روغن می باید افکندن و به دستهء هاون مالیدن تا هموار گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به قیر و قیرس شود.

قیروطی.

[قَ] (معرب، اِ) قیروتی. (از آنندراج). رجوع به قیروتی شود.

قیروقس.

[] (معرب، اِ) خیروخس.(1) نوعی از صدف. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - Buccin.

قیروکارزن.

[رُ کا ؟] (اِخ) قیروکارزین. رجوع به قیروکارزین شود.

قیروکارزین.

[رُ کا] (اِخ) نام یکی از دو بخش شهرستان فیروزآباد. آب مشروب و آب زراعتی بخشی از رودخانهء قره آغاج، چشمه سارها و قنوات تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از برنج، خرما، لیمو، و جزئی پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت و باغداری است. این آبادی از دو دهستان قیروکارزین و افزر تشکیل شده و مجموع قرای آن 42 و نفوس بخش بالغ بر 12000 تن میشود. مرکز آن قصبهء قیر است. در حومهء این دهستان 27 آبادی است و نفوس آن در حدود 10000 تن و قرای مهم آن عبارتند از کارزین، ده به، مبارک آباد، گاوکی و نفرقون. از ایل قشقائی طوایف: کردشولی، عمله، موصلو، چهاربنیچه و بوربور در دهستان حومه قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

قیروی.

[قَ رَ] (ص نسبی) منسوب به قیروان. قیروانی. (از معجم البلدان). رجوع به قیروانی شود.

قیری.

(ص نسبی) منسوب به قیر. || سیاه رنگ مانند قیر.

قیری.

(اِخ) چشمهء قیری از ناحیهء حومهء بهبهان بلوک کوه کیلویه از نزدیکی قریهء کیکاوس برخاسته. چندین سنگ آب دارد. سالی چندین خروار قیر از پایین این چشمه درآورند. (فارسنامه).

قیری بغدادی.

[یِ بَ] (اِخ) از شعرا و عرفاست. ریاض العارفین دربارهء وی گوید: از مشایخ کرام و افاضل عالیمقام و در طریقت صاحب مقامات عظام بود و طالبان را تربیت می نمود. او راست:
عشق آمد و خاک محنتم بر سر ریخت
وز برق بلا به خرمنم اخگر ریخت
خون در رگ و ریشهء دلم سوخت چنان
کز دیده بجای اشک خاکستر ریخت.
عشق آمد و آتشی بجانم افروخت
پروانه صفت سوز و گدازم آموخت
خاکستر من اگر به دوزخ ریزند
دوزخ داند چگونه می باید سوخت.
(ریاض العارفین ص 126).

قیرین.

(ص نسبی) منسوب به قیر. || سیاه مانند قیر. رجوع به قیری شود.

قیرینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به قیر. قیرین. || سیه فام :
شبی گیسو فروهشته به دامن
پلاسین معجر و قیرینه گرزن.منوچهری.

قیزان.

(ع اِ) جِ قوز بمعنی ریگ توده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قوز شود.

قیزملک.

[مَ لِ] (اِخ) ملکهء گرجستان، زنی که پادشاه تمامت گرج بود. (تاریخ جهانگشا ج 1 پاورقی ص 212 و ج 2 ص160). گویند که چون به ابوبکر رضی الله عنه خبر رسید که شه عجم زنی است، گفت: ذل من اسند امره الی امرأة. (همان کتاب ج 2 ص 161).

قیزه.

[قَ زَ / زِ] (اِ) لنگوته. (بهار عجم) (آنندراج).
- قیزه کردن اسب؛ بستن اسب بوضعی خاص و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته و در هندوستان قازه به الف گویند. (بهار عجم) (آنندراج).

قیزه بند.

[قَ زَ / زِ بَ] (نف مرکب)لنگوته بند. (بهار عجم) (آنندراج) :
ز نازک معانی شده قیزه بند
ببرج سرین دیده زین ره کمند.
ملاطغرا (از بهار عجم و آنندراج).
رجوع به قیزه و قیزه بندی شود.

قیزه بندی.

[قَ زَ / زِ بَ] (حامص مرکب)بستن پارچه بر عورت و بند کردن سر دیگر آن بطرف سرین در کمر و قیزه بند را لنگوته بند نیز گویند. (بهار عجم) (آنندراج).

قیس.

[قَ] (ع مص) اندازه کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قال: الشی ء بغیره و علیه قیسا و قیاساً؛ قدره علی مثاله. (اقرب الموارد). || به ناز خرامیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قاس فلان؛ تبختر و اشتدّ. || گرسنه شدن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) سختی و گرسنگی. || (اِ) نره. (منتهی الارب).

قیس.

(ع اِ) اندازه. (منتهی الارب). القاس و القیس؛ القدر: بینهما قاسُ رمح و قیس رمح؛ ای قدره. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به قید و قاد شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) جدی است و فرزندان وی بطنی از طایفهء لخم از قحطان بشمار میروند. و مساکن آنان در اطفیحیهء مصر است. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 799).

قیس.

[قَ] (اِخ) شعبه ای است از طایفهء مصر و در نسب وی اختلاف است. گویند قیس بن عیلان [ غیلان ] و گویند قیس بن مضر. قیس بر اثر کثرت افراد بر سایر عدنانیان برتری یافت تا آنکه در ردیف عرب یمن قرار گرفت و گفته شد قیس و یمن. (از صبح الاعشی ج 1 ص239).

قیس.

[قَ] (اِخ) بطن هفتم از جذام است و آنان عبارتند از: بنی غُنَیم و بنی عمرو و بنی حجره. (از صبح الاعشی ج 1 ص335).

قیس.

[قَ] (اِخ) جد جاهلی است. فرزندان وی بطنی از عامربن صعصعه از عدنان هستند و منازل آنان در بحرین است. (الاعلام زرکلی ج3 ص799).

قیس.

[قَ] (اِخ) جزیره ای است (کیش) در دریای عمان و شهری است زیبا، دارای باغستانهای سبز و خرم و بناهای عالی و مقر صاحب عمان است. این جزیره، لنگرگاه کشتی های هند و ایران است. گروهی از کُتّاب و ادباء بدان منسوبند. (از معجم البلدان). جزیره ای است به بحر عمان. معرب کیش. (منتهی الارب) : از جزیرهء قیس که قلب دریاست تا طبس و سیستان عرصهء ملکت و ساحت ولایت آن پادشاه است. (المضاف الی بدایع الازمان ص 34). رجوع به کیش شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) شهرستانی است به مصر که اینک ویران گردیده است. گویند چون به دست قیس بن حارث مرادی فتح گردید به نام وی موسوم گشت. این قصبه در مغرب نیل پس از جیزه قرار گرفته است. گروهی از محدثان بدان منسوبند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب). رجوع به نزهة القلوب ج3 ص272 شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن ابی العاص بن قیس سهمی قرشی. نخستین قاضی اسلام در مصر است که عمرو عاص به امر عمر وی را به قضای مصر برگزید. وی از صحابیان است که بروز فتح مکه ایمان آورد و در مصر به سال 23 ه . ق. درگذشت. (الاصابة ج 3 ص254) (الاعلام زرکلی ج 2 ص801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن ابی حازم، قیس بن عبدالعوف بن حارث احمسی بجلی. از تابعیان جلیل القدر است که جاهلیت را نیز ادراک کرده است. وی در کوفه اقامت کرد و از اصحاب عشره روایت نمود و بسال 84 ه . ق. درگذشت. (النووی ج 2 ص 61 و تهذیب التهذیب ج 8 ص386 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن خطیم بن عدی اوسی. شاعر اوس و یکی از بزرگان جاهلیت است و هنگامی شهرت وی آغاز گشت که به خونخواهی، قاتل پدر و جد خویش را بکشت و در این باره شعر گفت. وی اسلام را درک کرد و قبل از آنکه آن را بپذیرد بقتل رسید. [ سال دوم قبل از هجرت ] اشعار نغز و دیوان دارد و بچاپ رسیده است. (الاعلام زرکلی ج2 ص799) (الاغانی ج 2 ص154) (الاصابة ج4 ص276).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن ذَریح بن سنة بن حذافة کنانی. شاعری است عاشق پیشه که در عشق لُبنی دختر حباب کعبی شهرت یافت. وی از شاعران عصر امویان است که در مدینه اقامت داشت و برادر رضاعی حسین بن علی بن ابیطالب بود. مادر قیس هر دو را شیر داد. در عشق لُبنی داستانها دارد و اشعار عاشقانه اش دارای شور و حال و جذبه است. بخشی از آن اشعار در دیوانی گردآوری شده، ولی به طبع نرسیده است. وی بسال 70 ه . ق. درگذشت. (الاغانی ج 8 ص107، 128) (فوات ج 2 ص134) (الاعلام زرکلی ج 2 ص800).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن زُهیربن جذیمة بن رواحة عبسی. یکی از امرای بزرگ عرب است و اشعار نغزی نیز دارد. در فهم و نبوغ به وی مثل زنند. او در عمان بسال 10 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2 ص800) (مجمع الامثال میدانی ج 1 ص184) (ابن ابی الحدید ج 4 ص150) (الکامل ابن اثیر ج 1 ص204).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن سعدبن عبادة بن دلیهم انصاری خزرجی مدنی. از صحابیان است. شانزده حدیث از او نقل شده است. وی از نوابغ عرب و رئیس طائفهء (خزرج) و حامل لوای انصار در مصاحبت پیغمبر است. در خلافت علی بن ابیطالب با وی نیز مصاحبت داشت و در جنگهای او حضور یافت و در جنگ صفین در مقدم لشکر قرار داشت و از طرف علی بحکومت مصر رسید و تا زمان معاویه زندگی کرد و بسال 58 ه . ق. از او گریخت و به تفلیس اقامت گزید و در آنجا بسال 60 ه . ق. بمرد. وی موی بصورت نداشت. (النووی ج 2 ص61) (تهذیب ج 8 ص39) (الاعلام ج 2 ص800). رجوع به البیان و التبیین ج1 ص210 و ج2 ص 68، 69، 121 و ج3 ص 174، 268 شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن صعصعهء خزرجی انصاری. از بنی نجار، از صحابیان است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 238 شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عاصم بن خالد. از صحابیان است. وی پس از فتح مکه مسلمان شد. رسول در حق او فرمود: انت سید اهل الوَبَر. (تاریخ گزیده چ لندن ص 238).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عاصم بن سنان منقری، مکنی به ابوعلی. بزرگ طایفهء بنی تمیم در عهد خود و شاعری دلاور و بردبار بود که در بردباری به وی مثل زنند. پیغمبر را درک کرد و اسلام آورد و تا زمان عمر زنده بود. در جوانمردی و بردباری اخبار و احادیثی دارد. رجوع به البیان و التبیین ج1 ص 61، 115، 187 و ج 2 ص 32، 62، 93، 265 و ج3 ص246 شود. در جاهلیت شهرت و بزرگی یافت و در وفد تمیم بر پیغمبر (ص) وارد شد و اسلام آورد وی از کسانی است که در جاهلیت شرب خمر بر خود حرام کرد. در اواخر عمر به بصره آمد و در همانجا بسال 20 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2 ص801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عُباد ضبعی. از بزرگان و تابعیان ثقه است، در ایام خلافت عمر بمدینه آمد و روایت کرد و به بصره سکونت گزید و با ابن اشعث خروج کرد و به دست حجاج بسال 85 ه . ق. بقتل رسید. (الاصابة ج 3 ص273) (الاعلام زرکلی ج 2 ص801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عَبایه بن عبید خولانی. از صحابیان صاحب رای و شجاع بود که در جوانی جنگ بدر را دیده و در فتوح شام با ابوعبیده مصاحبت داشته و ابوعبیده با او شور میکرده است. در ایام خلافت معاویه بسال 45 ه . ق. درگذشت. (الاصابة ج 3 ص 254) (الاعلام زرکلی ج 2 ص801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عبدالمنذر انصاری. از صحابیان است. وی در بدر شهید شد. آیت و لاتقولوا لمن یقتل فی سبیل الله أَمواتاً(1) در شأن او و اصحاب که در بدر شهید شدند فرودآمد. (تاریخ گزیده چ لندن ص 238).
(1) - قرآن 2/154.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن عمروبن مزدلف. از ذهل بن شیبان، از عدنان جد جاهلی است. (الاعلام زرکلی ج 2 ص801).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن مالک بن سعد ارحبی همدانی. امیر یمانی از صحابیان است. وی در مکه بر رسول خدا (ص) وارد شد و اسلام آورد و بنزد طایفهء خود برگشت و سپس بار دوم بحضور پیغمبر رسید و خبر داد که قوم وی اسلام آورده اند. پیغمبر حکومت قوم او را به وی واگذار کرد. (از الاصابة ج 3 ص258) (الاعلام زرکلی ج 2 ص802).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن ملوح بن مزاحم. رجوع به قیس بنی عامر شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن منبه بن بکربن هوازن. بعضی معتقدند که وی همان ثقیف است که جد قبیله است و از این طایفه گروه بسیاری در اندلس سکونت اختیار کرده اند. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص294 شود.

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن منقذبن عمرو، مکنی به ابن الحدادیة. از بنی سلول بن کعب، از خزاعه شاعر جاهلیت است که شجاع و خونریز و چپاولگر بود. قوم خزاعه در بازار عکاظ از او بیزاری جستند از این رو وی به مادرش نسبت داده میشود. اشعارش در طبقهء دوم عصر خود قرار دارد. وی به دست یکی از طایفهء بنی مزینه هنگام چپاول آنان به قتل رسید. (الاغانی ج 13 ص2) (الاعلام زرکلی ج 2 ص802).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن نشبه سلمی. عالم بنی سلیم که در جاهلیت خواندن و نوشتن میدانست و بر بسیاری از اخبار فارس و روم و اشعار عرب آشنا بود و خود نیز شعر میگفت. پس از وقعهء خندق بر رسول خدا وارد شد و اسلام آورد و پیغمبر وی را «حبر بنی سلیم» نامید. او بسال 20 ه . ق. درگذشت. (الاصابة ج3 ص260) (الاعلام زرکلی ج 2 ص802).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن هبیره (مکشوح)بن هلال بجلی. از صحابیان و از قهرمانان دلاور عرب است. در ایام خلافت عمر و عثمان در قادسیه و غیر آن از وی در ضمن فتوحات اسلامی داستانها نقل کنند. او در مقدمهء سپاه سعدبن وقاص به عراق رفت و در جنگ نهاوند حصور یافت. در جنگ صفین با امیرالمؤمنین علی (ع) بود و در آن جنگ بسال 37 ه . ق. به قتل رسید. خواهرزادهء عمروبن معدیکرب است. (النووی ج 2 ص6 و الاعلام زرکلی ج 2 ص802).

قیس.

[قَ] (اِخ) ابن هیثم سلمی. از بزرگان بصره در صدر اسلام بود و با مصعب بن زبیر بر بنی امیه خروج کرد. مردی دلاور و زباندار بود، پس از قتل مصعب بر عبدالملک بن مروان وارد شد و مورد عفو و اکرام قرار گرفت. وی در بصره بسال 85 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2 ص802).

قیس آباد.

[قَ] (اِخ) مرکز دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زعفران است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قیس آباد.

[قَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش خوسف شهرستان بیرجند که از هشتادوهشت آبادی تشکیل شده و جمع نفوس آن بالغ بر 16865 تن میشود. قرای مهم آن عبارتند از: فدشک که 1033 تن و سدیج که 3247 تن جمعیت دارد. محصول عمدهء آن غلات، زعفران و سبزیجات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قیساب.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، دارای 144 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

قیساریة.

[قَ ری یَ] (اِخ) شهری است بر ساحل دریای شام از اعمال فلسطین و تا طبریه سه روز فاصله دارد. در قدیم از شهرهای بزرگ و پرجمعیت بوده، ولی اینک به روستا شبیه تر است تا بشهر. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیساریة.

[قَ ری یَ] (اِخ) شهری است بزرگ در بلاد روم که پایتخت سلجوقیان روم فرزندان قلیچ ارسلان بوده و در آنجا محلی است که گویند زندان محمد بن حنفیة بن علی بن ابیطالب بوده است. مسجدجامع ابومحمد بطال نیز در آنجاست، حمام معروفی دارد که گویند بلیناس حکیم آن را برای قیصر ساخته و با یک شمع گرم میشده است. طول آن 67 درجه و 20 دقیقه و عرض آن 41 درجه و 50 دقیقه و در انتهای اقلیم پنجم قرار دارد. صاحب زیج گوید طول آن 5/57 درجه و عرض آن1البلدان). رجوع به قیصریه شود.

قیساریة.

[قَ ری یَ] (اِخ) (یوم...) روزی است تاریخی در اسلام. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

قیسب.

[قَ سَ] (ع اِ) درختی است از شوره گیاه. (منتهی الارب).

قیسبان.

[قَ سَ] (ع ص) ذکر قیسبان؛ نرهء سخت و درشت و سطبر. (منتهی الارب).

قیس بنی عامر.

[قَ بَ مِ] (اِخ) مجنون بن ملوح بن مزاحم عامری. شاعری است عاشق پیشه از مردم نجد. وی اگرچه دیوانه نبود، ولی به مجنون ملقب گردید چه در عشق لیلی دختر سعد که از کودکی با هم پرورش یافته بودند دچار حیرت و سرگشتگی شد و در این حالت شعر میگفت و با ددان و جانوران انس میگرفت و گاه در شام و گاه در نجد و گاه در حجاز دیده میشد تا آنکه او را در میان سنگهای بیابان مرده یافتند [ بسال 80 ه . ق. ] و جسدش را بنزد خانواده اش بردند. اشعار وی در دیوانی جمع آوری شده و به چاپ رسیده است. (فوات ج 2 ص136) (زرکلی ج 2 ص802). و در منتخب شذرات الذهب خطی تاریخ وفات وی در حدود سال 160 ه . ق. قید شده است. (الاعلام زرکلی) :
مجنون رخ لیلی چون قیس بنی عامر
فرهاد لب شیرین چون خسرو پرویزم.
سعدی.

قیسرانی.

[قَ سَ نی ی] (ع ص نسبی)منسوب به قیساریة است بر خلاف قیاس. (از معجم البلدان). رجوع به قیساریة شود.

قیسرانی.

[قَ سَ] (اِخ) یکی از شاعرانی است که در روزگار المقتفی درگذشت. رجوع به تاریخ الخلفاء ص 293 شود.

قیسری.

[قَ سَ ری ی] (ع ص، اِ) بزرگ. کلان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نوعی از گوه گردان. (منتهی الارب). نوعی از جُعَل. (از اقرب الموارد). || شتر کلان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر سالخورده. (منتهی الارب). ج، قیاسر، قیاسره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قیس عامری.

[قَ مِ] (اِخ) مجنون :
در بند عشق شاهد و هم عشق شاهدش
عشقی چو قیس عامری و عروهء حزام.
خاقانی.
رجوع به قیس بنی عامر شود.

قیس لبنی.

[قَ سِ لُ نا] (اِخ) مجنون. رجوع به قیس بنی عامر شود.

قیسناب.

[قَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 315 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیسوس.

(معرب، اِ) بر وزن پی سوز، نوعی از لبلاب است که آن را به عربی حبل المساکین و عشقه گویند. صمغ آن شپش بکشد و بخور کردن آن منع آبستنی کند. (برهان)(1) (آنندراج).
(1) - یونانی Kissos. (حاشیهء برهان چ معین از اشتینگاس).

قیس و لبنی.

[قَ سُ لُ نا] (اِخ) عاشق و معشوق عربی. (امثال و حکم دهخدا). رجوع به قیس بنی عامر و لیلی و مجنون شود.

قیسوم.

[قَ] (ع اِ) برنجاسف. (یادداشت مؤلف). رجوع به قیصوم شود.

قیسون.

[قَ] (ع اِ) جِ قیس. (معجم البلدان). || مشک چوپان. (فرهنگ فارسی معین).

قیسون.

[قَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

قیسوند.

[قَیْسْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 280 تن. آب آن از چشمه می باشد. محصول آن غلات، میوه جات، لبنیات، چغندرقند، توتون و شغل اهالی آنجا زراعت است. از راه شوسه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیسوند.

[قَ یْ سْ وَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 80 تن. آب آن از سراب قره دانه می باشد. محصول آن غلات، چغندرقند، صیفی، حبوب و لبنیات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیسوند.

[قَیْسْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان 1 بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 301 تن. آب آن از رودخانهء پریوه می باشد. محصول آن غلات، پنبه، حبوب، چغندرقند و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو فرعی بشوسه و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیسی.

[قَ / قِ] (اِ) نوعی از زردآلو. (از آنندراج) (غیاث اللغات). یکی از انواع زردآلو که بسیار شیرین و مطبوع است و در اطراف دماوند فراوان است. (فرهنگ فارسی معین) : دانهء قیسی را اگر مغزش را تنها در زمین بکاری چیزی نروید چون با پوست بهم بکاری بروید، پس دانستم که صورت نیز در کارست نماز نیز در باطن است. (فرهنگ فارسی معین از فیه مافیه چ فروزانفر ص 143). || زردآلوی خشک شده و برگه زردآلو که بنام کِشْته و برگه نیز نامیده میشود. || شفتالوی خشک شده. || زردآلویی که خشک کنند و مغز بادام یا هستهء زردآلوآگین و حشو او کنند. (فرهنگ فارسی معین).

قیسی.

[قَ] (ص نسبی) منسوب به قیس که شخص یا موضعی است. (ریحانة الادب).

قیسی.

[قَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن ابراهیم مالکی، مکنی به ابواسحاق و ملقب به برهان الدین و موصوف به علامه. از نحویان بزرگ و از شاگردان زینب بنت الکمال و ابوحیان محمد بن یوسف بود. او راست: اعراب القرآن یا ترکیب القرآن یا المجید فی اعراب القرآن المجید. وی بسال 742 ه . ق. درگذشت. (روضات الجنات ص 48) (ریحانة الادب ج3 ص328).

قیسی.

[قَ] (اِخ) مکی بن ابیطالب حموش بن محمد بن مختار نحوی مقری [ معری ]، مکنی به ابومحمد. محدث نحوی در مصر و مکه استماع حدیث نمود و علوم قرآنی فراگرفت و در جامع قرطبه خطبه خواند. او راست. 1 - اعراب القرآن 2 - التبصرة فی القراءات السبعة. 3 - جمع الجوامع در نحو. 4 - شرح الوقف التام. 5 - الموجز فی القراءات. 6 - الوقف فی کلا و بلی. 7 - الهدایة الی بلوغ النهایة فی معانی القرآن. وی بسال 437 ه . ق. درگذشت. (روضات الجنات ص49) (ریحانة الادب ج3 ص328).

قیسیة.

[قَ سی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث قیسی منسوب به قیس : و فی ثقیف اختلاف فمنهم من قال انها قیسیة. (الحلل السندسیة ج 1 ص 294).

قیش.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) چرم. || تسمه. دوال کمر. || چرمی که سلمانیان تیغ خود را بدان تیز کند. (فرهنگ فارسی معین) :
تیغ را مالید بر قیشی که بود
پیش تخمش در رکوع و در سجود.
عارف (از فرهنگ فارسی معین).
|| نان خمیر و فطیر. (فرهنگ فارسی معین).

قیش قورشاق.

[قِ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز، سکنهء آن 474 تن. آب آن از رودخانهء پیرلوجه می باشد. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قیشلاغ.

(ترکی - مغولی، اِ) قیشلاق. قشلاق. رجوع به قشلاق شود.

قیشلاق.

(ترکی - مغولی، اِ) قشلاق. قیشلاغ. رجوع به قشلاق شود.

قیشلامیشی.

(ترکی - مغولی، اِ)قشلامیشی. قشلامشی. رجوع به قشلامیشی شود.

قیشور.

[قَ / قِ] (معرب، اِ) سنگ پا. (فرهنگ فارسی معین).

قیصار.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. آب از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قیصر.

[قَ صَ] (معرب، اِ) بر وزن حیدر، فرزندی باشد که مادرش پیش از آنکه او را بزاید بمیرد و شکم مادر را بشکافند و آن فرزند را بیرون آورند و چون اول پادشاهان قیاصره که اغسطوس نام داشت اینچنین بوجود آمد بنابراین بدین اسم موسوم گشت. (برهان).

قیصر.

[قَ صَ] (معرب، اِ)(1) عنوان و لقب امپراتوران روم (عموماً). || عنوان و لقب امپراتوران روم شرقی (خصوصاً). (فرهنگ فارسی معین). قیصر(2) لقب یولیوس(3) امپراتور روم (تولد 100 وفات 44 ق.م. از میلاد) بود. پس از وی امپراتوران روم از خاندان وی را به لقب قیصر خواندند و بعدها همهء امپراتوران روم را قیصر نامیدند. (حاشیهء برهان چ معین) :
محراب قیصر کوی تو عید مسیحا روی تو
عودالصلیب موی تو آب چلیپا ریخته.
خاقانی.
در روم ز اژدهای تیرت
زهر است نواله قیصران را.خاقانی.
ستاده قیصر و خاقان و فغفور
یک آماج از بساط پیشگه دور.نظامی.
دوزخی افتاده بجای بهشت
قیصر آن قصر شده در کنشت.نظامی.
|| عنوان و لقب امپراتوران آلمان. || عنوان و لقب امپراتوران روسیه. ج، قیاصره. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - یونانی Kaisar و به توسط آرامیان وارد عربی شده. (حاشیهء برهان از دایرة المعارف اسلام؛ قیصر). لاتینی Caesar از Coedere(بریدن)، Cesar(فرانسوی)، Caesar(انگلیسی)، Kaiser (آلمانی)، Tsar(روسی)، Czar و Tzar (لهستانی). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Caesar.
(3) - Caius Julius.

قیصرآباد.

[قَ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، سکنهء آن 134 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد و از کهریزک اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قیصرآباد.

[قَ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد، سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمهء سفیدخانی. محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی آنجا زراعت است. ساکنین از طایفهء علی عبدالی هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قیصران.

[قَ / قِ صَ] (اِ) نام پرده ای است از موسیقی. (برهان) (آنندراج) :
به جوش اندرون دیگ بهمنجنه
به گوش اندرون بهمن و قیصران.
منوچهری (از حاشیهء برهان چ معین).

قیصرتعاسیف.

[قَ صَ تَ] (اِخ) ابن ابوالقاسم بن عبدالغنی اسفونی. ملقب به علم الدین و مشهور به تعاسیف از ریاضیان و مهندسان بود. وی دراسفون در صعید مصر بسال 574 ه . ق. به دنیا آمد و مدتی در حماة سوریه در خدمت محمود مظفر صاحب آن سامان بسر برد و برای وی برجهای فلکی و آسیا ساخت و در این باره آسیابانان را بر قوانینی آگاه ساخت و در دمشق بسال 649 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج2 ص803).

قیصرشاه.

[قَ صَ] (اِخ) ابن قلیچ ارسلان سلجوقی، مکنی به معزالدین. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 482 شود.

قیصری.

[قَ / قِ صَ] (ص نسبی) منسوب به قیصر. سلطنتی. پادشاهی. (فرهنگ فارسی معین) :
درخت ترنج از بر و برگ رنگین
حکایت کند کلهء قیصری را.ناصرخسرو.
عقل و دین و ملک و دولت باید، ارنی روزگار
کی دهد هر خوک و خر را ره به قصر قیصری؟
سنایی.

قیصری.

[قَ صَ] (اِخ) داودبن محمودبن محمد قرمانی رویم نزیل مصر. عالم محقق و از اکابر عرفا و صوفیهء اواسط قرن هشتم هجری است. او راست: 1 - شرح فصوص الحکم محیی الدین عربی. 2 - مطلع خصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم که بسال 1300 ه . ق. به نام شرح فصوص الحکم قیصری چاپ شده است و در کشف الظنون آمده که این کتاب به نام مقدمهء شرح الفصوص معروف است و کتابی است مستقل در تمهید مقدمات تصوف. وی بسال 751 ه . ق. درگذشت. (الذریعه ج6 ص126) (کشف الظنون) (ریحانة الادب ج3 ص328).

قیصریة.

[قَ صَ ری یَ] (ع ص نسبی)مؤنث قیصری، منسوب به قیصر.

قیصریة.

[قَ صَ ری یَ] (اِخ) از اقلیم پنجم است طولش از جزایر خالدات سط و عرض آن از خط استوا لطک در پای کوه ارجاسب افتاده است. شهری بزرگ است قلعهء آن را سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی بارو از سنگ تراشیده ساخت. حقوق دیوانیش صدوچهل هزار دینار است. در معجم البلدان آمده است: در او بلیناس حکیم جهت قیصر حمامی ساخته بود که به چراغی گرم میشد و در او مقامی است منسوب به مجلس محمد بن حنفیة بن امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه و او را عظیم متبرک دارند. (نزهة القلوب ج 3 ص 98). رجوع به قیساریة شود.

قیصریه.

[قَ صَ ری یَ] (معرب، ص نسبی، اِ) دراهمی است منسوب به قیصر روم. رجوع به النقود العربیة ص 152 شود.

قیصریه.

[قَ صَ ری یَ] (اِخ) نام محلی است در اصفهان.
-امثال: برای یک دستمال قیصریه را آتش میزند.

قیصریه.

[قَ صَ ری یَ / یِ] (اِ) راسته بازار بزرگ. (فرهنگ فارسی معین) : اهل تبریز حسب الفرمان شاه جهان شهر را آذین بسته قیصریه و بازارها را چون نوعروسان حجلهء نشاط آراستند. (فرهنگ فارسی معین از عالم آرا ص100).

قیصریه.

[قَ صَ ری یَ] (اِخ) موضعی است نزدیک کاشان. (آنندراج).

قیصریه.

[قَ صَ ری یَ] (اِخ) دهی است از دهستان آلان براغوش بخش آلان براغوش شهرستان سراب، سکنهء آن 1141 تن. آب آن از رودخانهء چای. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، گله داری، کارگری و صنایع دستی زنان آنجا فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیصور.

[قَ] (اِخ)(1) نام جزیره ای است در هند. در نزهة القلوب به نقل از مسالک الممالک آمده که در جزیرهء قیصور به هند جایی است و در آنجا ماهیانند و چون ایشان را از آنجا بیرون آرند سنگ خارا شوند و در ایشان حیوانیت نماند. (نزهة القلوب؛ مقالهء سوم ص 296). بر وزن طیفور، نام شهری در جانب شرقی بحر محیط و نزدیک به دریاست و کافور خوب از آنجا آورند و بعضی گویند نام کوهی است در دریای هند. (برهان) (آنندراج). دزی در ج2 ص432 گوید: قیصوری عنوان نوعی از کافور. داود ضریر انطاکی در مادهء کافور پس از ذکر کلمهء مزبور گوید: نیز فنصوری (بفاء و نون) آمده. قیصوری منسوب به موضعی از بلاد هند از ناحیهء سرندیب است. (از حاشیهء برهان چ معین از فولرس) :
یکی گفت قیصور به زین دمار
که کافور و صندل دهد بی شمار.نظامی.
به قیصور میگردد این راه باز
وز آنجا به چین هست راهی دراز.نظامی.
قیصور مصحف فنتصور(2) و از آنجاست کافور قیصری. (اخبار الصین و الهند ص 4، 73).
(1) - Variant.
(2) - Fantsour.

قیصوم.

[قَ] (ع اِ) نوعی از برنجاسب است که بوی مادران باشد. (برهان).(1) برنجاسف است و آن از اسپرمهاست. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). شاه بابک. شاه بانگ. جمسفرم بری. برترف. شجرهء ابراهیم. شجرهء مریم. (یادداشت مرحوم دهخدا). گیاهی است و آن بر دو قسم است: نر و ماده. اطراف آن گیاه سودمند است و دارای شکوفه ای است طلائی و سخت تلخ و برگهایی چون سداب و میوه ای چون دانهء آس و بسیار خوشبو که در معالجات به کار رود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: فلان یمضع الشیح و القیصوم؛ دربارهء کسی که خالص در بدویت باشد. (از اقرب الموارد از اساس اللغة). مشک چوپان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.
(1) - نام عربی مرادف Abrotonon یونانی. (عقار ص 327) (حاشیهء برهان چ معین).

قیصومة.

[قَ مَ] (ع اِ) واحد قیصوم و آن گیاهی است خوشبو که در صحرا روید. (از معجم البلدان). رجوع به قیصوم شود.

قیصومة.

[قَ مَ] (اِخ) منزلی است در راه بصره - مکه - مدینه. (از معجم البلدان).

قیصه.

[قِ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار، سکنهء آن 140 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا و قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیصی.

[قَ / قِ] (اِ) نوعی از زردآلو. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب چ دانشگاه ص 226 و قیسی شود.

قیض.

[قَ] (ع مص) بسیارآب گردیدن چاه. || مبادله کردن و مثل و مانند چیزی آوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شکافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کفیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نگاشتن پیکر نگاشته مانند پیکری. (منتهی الارب) (آنندراج). نگاشتن پیکر فلان را مانند پیکر فلان. (ناظم الاطباء). || فرودریدن چاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فرودریده شدن چاه. (ناظم الاطباء). || (اِ) پوست خشک بیرون بیضه یا چوزه و آب که از بیضه برآید. (منتهی الارب) (آنندراج). القشرة العلیا الیابسة علی البیضة و قیل هی التی خرج مافیها من فرخ او ماء. (اقرب الموارد). || آنچه بجای دیگری آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بدل. (منتهی الارب). || مانند و برابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): هذا قیض له؛ ای مساو له و هما قیضان؛ ای مثلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

قیض.

(ع اِ) جِ قیضة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قیضة شود.

قیض.

[قَیْ یِ] (ع اِ) سنگریزه که بدان گرد مغاکچهء گردن ستور داغ کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). سنگریزه ای که بدان ستور را داغ کنند. (ناظم الاطباء). || (ص) آنکه معارضه کند مر دیگری را به متاعی. (ناظم الاطباء). یکی از دو مقایض (خریدار یا فروشنده). (از اقرب الموارد). رجوع به قَیِّضان شود.

قیض.

[قَ] (اِخ) نام ستاره ای است. (از اقرب الموارد).

قیضان.

[قَیْ یِ] (ع اِ) تثنیهء قیض. خرنده و فروشنده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قیضة.

[قَیْ یِ ضَ] (ع اِ) سنگریزه که بدان گرد مغاکچهء گردن ستور داغ کنند. و از این معنی است: لسانه قیضة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیضة.

[ضَ] (ع اِ) ریزه استخوان. (منتهی الارب). قطعه ای از استخوان ریز و کوچک. (از اقرب الموارد). ج، قیض.

قیطاس.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار، سکنهء آن 350 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5.)

قیطاس آباد.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 270 تن. آب آن از رودخانهء کنگیرشاه. محصول آن حبوب، غلات، چغندر قند و توتون و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد و اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیطاغی.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان، دارای 170 تن سکنهء. آب آن از رود اترک و محصول آن غلات و میوه جات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

قیطاقون.

[قَ] (معرب، اِ) ترمس است که باقلای شامی و باقلای مصری باشد. (برهان) (آنندراج). محرف قیامون، معرب یونانی Kuamosیکی از اقسام نخود که به نخود سوری یا نخود مصری معروف است. (فرهنگ فارسی معین).

قیطال.

[] (اِخ) موضعی است به اسپانیا(1).
(1) - Cap de Palos.

قیطان.

[قَ / قِ] (اِ) نوعی ریسمان که از ابریشم بافند و برای برشته کردن دانه های تسبیح و امثال آن بکار میرود. رشته از چند ریسمان بهم بافته که بر حاشیهء جاجیم دوزند و دگمه و مادگی از آن کنند و بند سبحه از آن سازند. آنندراج در کلمهء قیطون گوید: آنچه از نخ ابریشم بافند. (آنندراج).
- قیطان باف؛ بافنده قیطان.
- قیطان بافی؛ شغل و عمل قیطان باف.
- || مغازهء قیطان باف.

قیطانی.

[قَ / قِ] (ص نسبی) منسوب به قیطان.
- لب قیطانی؛ لبی که نهایت باریک است.

قیطانیه.

[قَ نی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه، سکنهء آن 537 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه و مختصر انگور. شغل اهالی زراعت، مختصر گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قیطران.

[قَ طَ] (اِ)(1) نوعی گل از تیرهء شمعدانیها که برگها و گل آن مانند گل عطری، ولی ساقه های آن ضخیم و بسیار بلند و بوی آن متعفن است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 216). گیاهی است از تیرهء شمعدانیها که علفی و یک ساله یا دوساله است و ارتفاعش بین 50 تا 60 سانتیمتر است. و در غالب نقاط اروپا و شمال آفریقا و آسیا (از جمله ایران) میروید. برگهایش دارای 1 تا 7 تقسیم دندانه دار میباشد، گلهایش سفید، صورتی و یا ارغوانی است و بعنوان گیاه زمینی در باغچه ها نیز کشت می شود و بعلاوه یکی از گیاهان مراتع است. انساج این گاه بعلت تانن فراوانی که دارد بعنوان قابض و بندآورندهء خون مورد استفاده قرار میگیرد. ابرة العجوز. غزیل. سگ دندان. رقم. لیلک بورنی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Erodium.

قیطریه.

[قَ طَ ری یَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شمیران شهرستان تهران، سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قیطس.

[قَ طِ] (معرب، اِ) قیطوس. قاطوس. عاطوس. غاطوس. (فرهنگ فارسی معین). نام درختی است که آن را به فارسی مورد و به عربی آس گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قیطس.

[قَ طِ] (اِخ) نام یکی از صور فلکی که بشکل نهنگ است. (ناظم الاطباء)(1). نام صورتی از صور فلکیه از ناحیت جنوبی و آن را بر مثال ماهی وال توهم کرده اند که او را دو دست بود دنبال همچون مرغی و آن بیست ودو کوکب است. (جهان دانش).
(1) - قیطوس از یونانی Ketos (وال، بال). (دزی ج2 ص433). نام صورتی از صور جنوبی منطقة البروج. (حاشیهء برهان چ معین).

قیطوس.

[قَ] (اِخ) نام ستاره ای است. (از اقرب الموارد). رجوع به قیطس شود.

قیطول.

[قَ] (اِ) قلعه. حصار. (فرهنگ فارسی معین).

قیطول.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کفرآور بخش گیلان شهرستان شاه آباد، سکنهء آن 150 تن. آب آن از هفت چشمه و رودخانهء کفرآور. محصول آن غلات، پنبه، توتون و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. مردم این ده از طایفهء مینشی هستند که در همان دهستان کفرآور تغییر محل میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قیطول.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، این ده فع مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیطون.

[قَ] (اِ) به لغت مصری گنجینه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). گنجینه. (برهان) (آنندراج). || خانهء خرد در خانهء کلان بلغت اهل مصر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کناره و حاشیه و سجافی که از ابریشم بافند. (ناظم الاطباء). قیطان. (آنندراج). رجوع به قیطان شود.

قیطون.

[ق] (اِخ) شهری است در افریقیه و تا قفصه سه مرحله و تا نفطه یک مرحله فاصله دارد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

قیظ.

[قَ] (ع اِ) گرمای تابستان و آن از طلوع ثریا تا طلوع سهیل است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اقیاظ، قیوظ. (ازناظم الاطباء). || شدت حرارت. (از اقرب الموارد). || (مص) سخت گرم شدن روز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اقامت کردن. (منتهی الارب). || اقامت کردن بجائی در تابستان. (از اقرب الموارد).

قیظ.

[قَ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکه در چهارمیلی سوق نخله. (از معجم البلدان).

قیظان.

[قَ] (اِخ) مخلافی است به یمن و آن را مخلاف قیظان نامند و آن نزدیک به ذی جبله است. (از معجم البلدان).

قیظه.

[قَ / قِ ظَ / ظِ] (اِ) (اصطلاح تصوف) لنگ مانندی که درویشان به کمر می بستند و عورت را بدان می پوشاندند و گاهی آن را از زیر بغل چپ و راست برده به پشت گردن گره میزدند. لنگوته. این کلمه را گاه به ضاد هم ضبط کرده اند. (فرهنگ فارسی معین از مقالات الحنفا).

قیظی.

[قَ ظی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قیظ، بچهء به تابستان زاده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بچهء تابستانی. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قیع.

[قَ] (ع مص) بانگ کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قاع الخنزیر؛ بانگ کرد آن خوک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قیعار.

[قَ] (ع ص) مرد لب پیچنده وقت سخن. (منتهی الارب). || کسی که سخن را از بیخ حلق بیرون آورد. (از اقرب الموارد). رجوع به قیعر شود.

قیعان.

(ع اِ) جِ قاع. (منتهی الارب). بمعنی زمین پست هموار نرم دور از کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

قیعر.

[قَ عَ] (ع ص) کسی که از بیخ حلق سخن گوید. (از اقرب الموارد). || مرد لب پیچنده وقت سخن. (منتهی الارب). مرد پیچنده لب در وقت سخن گفتن. (ناظم الاطباء).

قیعلة.

[قَ عَ لَ] (ع ص) زن بزرگ درشت جثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || عقاب که بر سر کوه جای گیرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گویند: عقاب قیعلة، بنحو اضافه و صفت. (منتهی الارب).

قیعم.

[قَ عَ] (ع اِ) گربه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) شتر سطبر سالخورده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قیعون.

[قَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

قیعة.

[عَ] (ع اِ) قاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قاع شود.

قیف.

(اِ) آلتی که آن را از فلز یا شیشه سازند و دهانهء آن بشکل مخروطی است که از پائین به لوله ای استوانه ای متصل میگردد و مایعات را بوسیلهء آن در ظرف دهان تنگ میریزند. (فرهنگ فارسی معین).
تکاو. تکاب. طرجهساله. طرجهاره. قمع. (منتهی الارب)(1). رجوع به قمع شود.
- قیفهای لرزان؛ نام بخشی است از دستگاه گوارش لاله های دریایی. عدهء قیفهای لرزان برحسب سن جانور تغییر می یابد (از 5 الی 1500 عدد) و در سطح فوقانی صفحه باز می شوند. آب دریا بواسطهء قیف های مذکور در شبکه های حفرهء عمومی بدن ریخته و از آنجا به تمام نقاط میرود. رجوع به جانورشناسی عمومی چ دانشگاه ج1 صص 250-251 شود.
(1) - Entonnoir.

قیفال.

(معرب، اِ) رگی در بازو که آن را مخصوص به سر و روی میدانستند و سراروی نیز گویند. (ناظم الاطباء). رگی است که گشادن آن بخون گرفتن سر و روی و گلو را مفید باشد و بهمین سبب آن را در عرف سر و رو گویند. (آنندراج). رگی است در ذراع که برای بیماریهای سر آن را فصد کنند و آن معرب است و گویند عربی است. (از اقرب الموارد). از یونانی کفاله(1) بمعنی سر و رأس است، ولی قیفال در کتب طبی عربی و فارسی بمعانی ذیل آمده است:
1 - به معنی Kephalicos یونانی و Cephaliqueفرانسوی بکار رفته که بمعنی آنچه مربوط به سر است (رأسی) میباشد، مانند: ورید قیفال (یکی از وریدهای بازو)، شریان قیفال (شریان سبات). سراروی.
2 - مخصوصاً به ورید قیفال اطلاق شود.
مؤلف ذخیره نویسد: دو رگ قیفال است، از هر دستی یکی. و این قیفال رگ دوم است که از جگر بسوی بالا برآمده باشد تا به چنبر گردن و اینجا به دو بخش شده است و باز هر بخشی به دو بخش شده است یکی کوچکتر و یکی بزرگتر و به جانبی از گردن درآمده است بسر برآمده [ کذا ] و با دماغ اندرآمده [ کذا ] و بزیر دماغ چون فرشی گسترده شده و اندر حجابهای دماغ پراکنده شده و غذا بدو میرساند و دماغ را بهرهء تمام دهد و باز جمع شده است و هم بر آن سان که باسلیق فرودآید فرودآمده است و اندر بعض مردمان فرودآمدن وی پوشیده تر باشد از بهر آنکه اندر زیر عضله باشد و اندر بعضی ظاهرتر باشد از بهر آنکه بر روی عضله ها و بعضی اصحاب تشریح گفته اند ودجان هر دو شاخ باسلیق است که بر سر می برآید و قیفال از سر فرودآید و پوشیده فرودآید و بدین سبب گویند که ودج غلیظ باسلیق است و ودج رقیق قیفال است. از بهر آنکه چون پوشیده فرودآید باریک نماید و هر دو رگ یعنی قیفال و باسلیق از هر دو جانب گردن به هر دو دست فرودآید و اندر لغت یونان کرانهء چیزها را قیفال گویند. و این رگ را قیفال از بهر این گویند که بر کرانهء ذراع نهاده است و فصد قیفال علتهای سر و چشم و بینی و کام و دهان و دندان و لب را سودمند بود. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) :
هر یکی از ساعدین مادر و بازو
خویشتن آویخته با کحل و قیفال.
منوچهری (از فرهنگ فارسی معین).
از هر مژه هر زمان ز شوقت
می بگشائیم هزار قیفال.
- قیفال از دست مردمک دیده زدن؛ کنایه از خون گریستن. (فرهنگ فارسی معین) :
عدو حرارت بیم تو دارد اندر دل
ز دست مردمک دیده زآن زند قیفال.
انوری (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kephale.

قیفط.

[قَ فَ] (ع ص) رجل قیفط؛ مرد بسیارجماع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

قیفل.

[فَ] (معرب، اِ) قیفال. (ناظم الاطباء). رجوع به قیفال شود.

قیفی.

(ص نسبی) منسوب به قیف. || بشکل قیف. رجوع به قیف شود.

قیق.

[قَ] (ع اِ) آواز ماکیان چون بخواند خروس را جهت سفاد. (منتهی الارب). آواز ماکیان چون خروس را برای برجستن بر روی خود بخواند. (ناظم الاطباء). || (مص) آواز کردن ماکیان. (از اقرب الموارد).

قیق.

[یَ] (ع اِ) جِ قیقة. (اقرب الموارد). رجوع به قیقه شود. || جِ قیقاءة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قیقاءة شود.

قیق.

(ع ص) گول شتاب کار. || (اِ) کوه گرداگرد زمین و محیط دنیا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پرنده ای است که آن را بوزریق نامند. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد نیک دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد بلند ناهنجار و نیک دراز. (ناظم الاطباء). رجوع به قوق و قواق شود.

قیقاء.

[قَ] (ع مص) فریاد کردن. (از اقرب الموارد). بانگ کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به قوقاة شود.

قیقاءة.

[ءَ] (ع اِ) زمین درشت. همزه بدل از یاء و یاء اول از واو و از اینجاست که جمع آن قواقی آید و گاهی قیاقی بر لفظ و گاهی قیق کعنب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیقاب.

[قَ] (ع اِ) مهرهء جلا دادن جامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). صدفی که بدان پارچه ها را مهر کشیده جلا دهند. (ناظم الاطباء).

قیقاج.

[قَ / قِ] (ترکی، ص، اِ) اریب. وریب. (برهان در کلمه وریب). مأخوذ از ترکی، در تداول، کج و خم. || تیر خمیده. (ناظم الاطباء). تیر افکندن به دشمن در حالی که پشت بدو دارند چنانکه اشکانیان در کر و فر خویش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

قیقاچ.

[قَ / قِ] (ترکی، ص، اِ) خم :
چه غم رخسارش ار قیقاچ مژگان رسا دارد
که جوشی از خط نارسته در زیر قبا دارد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
مشق قیقاچی که آن برگشته مژگان کرد و رفت
لاله زار سینهء ما را گلستان کرد و رفت.
داراب بیک (از آنندراج).
رجوع به قیقاج شود.

قیقاچ.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان ارسکنار بخش پلدشت شهرستان ماکو، آب آن از جویبار پورناک. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و اتومبیل از آن میتوان برد. این ده قشلاق ایل میلان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیقاچ رفتن.

[قَ / قِ رَ تَ] (مص مرکب)روی برگردانیده نشان کردن هدفی را. (یادداشت مؤلف).

قیقان.

[قِ] (اِخ) یکی از شهرهای بزرگ سند است. (نزهة القلوب مقالهء سوم ص 259). از بلاد سند است نزدیک خراسان. (از معجم البلدان).

قیقان.

(اِخ) تل قیقان در بیرون شهر حلب مشهور است. (از معجم البلدان).

قیقان.

[] (اِخ) مواضعی است نزدیک طبرستان که در کتاب الفتوح از آنها نام برده اند. (از معجم البلدان).

قیقان.

[قَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن از توابع صنعاء. (از معجم البلدان).

قیقاوس.

[وَ] (اِخ) معرب کیکاوس. نام ستاره ای است و این کلمه عجمی است. (از اقرب الموارد).(1) شکلی است بر فلک از اشکال شمالی بصورت مثلث بزرگ. (آنندراج). این لغت روم است و آن را عرب ملتهب خوانند و کواکب او یازده در نصف صورتند و ده خارج و او در میان کوکب ذات الکرسی و کوکب جدی باشد و عرب کوکبی را که بر سینهء اوست قرحه خوانند و آن را که بر منکب ایمن باشد فرق و آن را که بر پای چپ باشد راعی و میان هر دو پای او به استقامت ستاره ای کوچک باشد مایل به پای چپ آن را کلب راعی خوانند و میان پایهای او و میان جدی چند ستارهء کوچک باشد که آن را اغنام خوانند. (نفایس الفنون در علم صور کواکب).
(1) - Cephee.

قیقاوة.

[وَ] (ع اِ) کوزه است شبیه بلبله(1). || زمین درشت. قیقاءة. (منتهی الارب).
(1) - بلبله، کوزه لوله دار را گویند.

قیقاة.

(ع اِ) قیقاءة. (اقرب الموارد). رجوع به قیقاءة شود.

قیقب.

[قَ قَ] (ع اِ) چوبی است که از آن زین ها گیرند. (از اقرب الموارد). چوب که از وی زین سازند. (منتهی الارب). || زین. || آزاد درخت. || دوالی است که هر دو کوههء زین را بدان بندند. || آهن پاره ای که در میان آن فاس لگام باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیقبان.

[قَ قَ] (ع اِ) زین. || چوب که از آن زین سازند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَیقَب شود.

قیق کردن.

[قَ کَ دَ] (مص مرکب) آواز کردن ماکیان و خروس. (فرهنگ فارسی معین) :
سحر که کرد ز شادی خروس طبعم قیق
زدم به گوشهء دستار لب گل تزریق.
فوقی یزدی (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به قَیق شود.

قیقلادس.

[دِ] (اِخ) جزایر سیکلادس(1). جزایر یونان در دریای اژه است و از این جهت آن را بدین نام خوانند که تشکیل دایره ای دهد و به یونانی کوکلس(2) نامند. در حدود 120هزار جمعیت دارد و مرکز آن هرموپولیس(3) است و بزرگترین این جزایر عبارتند از: دلس(4)، اندروس(5)، ناکزس(6)، پارس(7)، سانتورن(8) و سیرا(9).
(1) - Les iles Cyclades.
(2) - Kuklos.
(3) - Hermoupolis.
(4) - Delos.
(5) - Andros.
(6) - Naxos.
(7) - Paros.
(8) - Santorin.
(9) - Syra.

قیقلان.

[] (ع اِ) چوبی است که بدان کشتی را برند. اداری ء صدرها بالقیقلان. (بلوغ الارب ج 3 ص 366).

قیقم.

[قَ قَ] (ع ص) گشاده گلو. (از اقرب الموارد).

قیقناق.

[قَ قَ] (ترکی، اِ) خاگینک. خاگینه. (فرهنگ فارسی معین).

قیقة.

[قَ] (ع اِ) پوست تنک اندرون تخم مرغ زیر قیض. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، قِیَق. (اقرب الموارد).

قیقهر.

[قَ قَ] (اِ) قنقهر. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به قنقهر و قیقهن شود.

قیقهن.

[قَ قَ هِ] (اِ) بمعنی قنقهر است که صمغی باشد ناخوش طعم و بعضی گویند سندروس است. (برهان). قیقهر یا قیقهن صمغی است شبیه به سندروس و بدبوی و بدطعم و به هندی رال و به فارسی لعل معبری و به عربی شجره نامند و تمیمی گوید اسم عبرانی سندروس است. (تحفهء حکیم مؤمن). بدان مردم و گیاه را دود دهند و گویند در آن قوتی است که هزال آرد و مردم فربه چون چندین روز هر روز چهار دانق و نیم در آب یا سکنجبین بنوشند لاغر شوند و هم مطحول و مصروع و مبتلای به ضیق النفس را دهند سود بخشد و چون با ماءالعسل آشامند ادرار طمث کند و جلای بصر دهد و ضعف بینایی را نافع باشد. (ابن بیطار). رجوع به قیقهر شود.

قیقی ء .

[قِ ءْ] (ع اِ) سپیدهء تخم مرغ. (منتهی الارب).

قی کردن.

[قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب)خورده را از دهان بیرون آوردن. استفراغ کردن. برگرداندن مواد غذایی و مواد مترشح داخل معده از دهان به خارج. علت قی کردن مربوط به فشاری است که بواسطهء انقباض عضلهء حجاب حاجز و عضلات شکم روی کیسهء معده وارد می آید و محتوی آن را به دهان برمیگرداند در این موقع باب المعده کام بسته شده و فم المعده باز است. بهنگام قی کردن راه حنجره و سوراخهای عقب بینی مانند موقع بلع بسته می شود. استفراغ یک عمل انعکاسی است که دارای چند راه حسی و یک مرکز و چند راه حرکتی است. راههای حسی قی کردن عبارتند از: 1 - تحریک قسمتهای ابتدایی حنجره و قاعدهء زبان و حلق که عصب آن هم به آنجاها منتهی می شود. 2 - تحریک شاخه های عصب دهم که بمعده ختم میگردد. سولفات دوکوئیور که یک مقیی قوی است شاخه های انتهایی عصب دهم را تحریک میکند و موجب استفراغ میشود، ولی اگر دو عصب دهم را ببریم دیگر سولفات دوکوئیور موجب استفراغ نخواهد شد. 3 - تحریک روده ها بطوری که تزریق یک محلول اسید در رودهء باریک سبب استفراغ میشود (عصب دهم در امراض جهاز هاضمه، مانند ورق صفاق و ورم آپاندیس تحریک شده و موجب استفراغ میگردد). پس بطور کلی انعکاس قی کردن دارای راه حسی اصلی است یکی از عصب نهم و دیگری راه عصب دهم. مرکز استفراغ در بصل النخاع واقع است، از راههای حرکتی استفراغ عصب فرنیک(1)است که بعضلهء حجاب حاجز ختم می شود و دیگر اعصاب بخصوص عضلات زفیری شکم یعنی شاخه های پنج عصب آخری بین دنده یی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phrenique.

قی گرفتن.

[قَ / قِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)حالت قی دست دادن کسی را. || پوشیده شدن از قی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قی گرفته شود.

قی گرفته.

[قَ / قِ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) بقی آمده. بحالت قی افتاده. || پوشیده از قی. مستور از ورقه ای از چرک و ریم. (فرهنگ فارسی معین) : با چشمهای قی گرفته اش به من نگاه کرد و لبخندی زد. (فرهنگ فارسی معین از چشمهایش علوی ص 176).

قیل.

[قَ] (ع مص) نیمروزان خفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در نیمروز شراب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || آشامیدن در نیمروز. (از اقرب الموارد). || برانداختن و نسخ کردن بیع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و به این معنی کم استعمال میشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیل.

[قَ] (ع ص، اِ) در نیمروز خوابنده. || شتر ماده ای که در نیمروز دوشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قَیلَة شود. || شیری که در نیمروز وقت قائله آشامند. (از اقرب الموارد). || اسم جمع است مثل شارب و شرب. || مهتر به لغت یمن. (منتهی الارب). || پادشاه و گویند شاهی از شاهان حمیر و گویند رئیسی پست تر از شاه کلان و بزرگ. اصل آن قَیِّل بوده است و بدین نام نامیده شده از آنجا که آنچه بخواهد میگوید و تنفیذ میکند جمع آن بر اقوال و اقیال آمده و بر قُیول نیز جمع بسته می شود بنابر ظاهر لفظ اگرچه شنیده نشده است. (از اقرب الموارد). ج، اقیال. (نشوء اللغة). مردم یمن پیشوای خود را قیل گویند. (طبری). عنوان پادشاهان عرب قبل از اسلام، چنانکه خسرو (کسری) برای شاهنشاهان ایران استعمال میشد. (فرهنگ فارسی معین).

قیل.

(ع مص) گفتار. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). قول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قول شود. قال و قیل دو مصدرند و گویند دو اسمند از قول و بحسب عوامل اعراب داده می شوند، چنانکه گفته میشود: کثر قالُ الناس و قیلهم و گویند آن دو در اصل دو فعل ماضی هستند که اسم قرار داده شده و مانند اسم به کار میروند و فتح آخر آنها باقی مانده تا دلالت بر اصل آنها داشته باشد و بر این قول دلالت کند آنچه در این حدیث است: نهی عن قیلَ و قالَ بفتح لام در هر دو. (از اقرب الموارد). در تداول فارسی زبانان گفتار. گفتگو. || (اِ) جواب قال گوینده. (منتهی الارب). جواب. (از اقرب الموارد). || قله یا چوب که بر قله زنند. ج، قیلان. (منتهی الارب). رجوع به قله شود.

قیل.

(اِ) زفت تر که از درخت صنوبر گیرند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین).

قیل.

(اِ) قیر. (فرهنگ فارسی معین).

قیل.

[قَیْ یِ] (ع ص، اِ) پادشاه یا کمتر از پادشاه کلان. ج، اقوال، اقیال، مقاول، مقاوله. (منتهی الارب). رجوع به قَیْل شود.

قیل.

[قُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ قائل، نیم روزان خسبنده. (منتهی الارب). چاشتگاه خسبندگان. رجوع به قائل شود.

قیلاب.

(اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، سکنهء آن 235 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، چغندر، لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیلاب.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش اندیمشک شهرستان دزفول. قرای آن در کوه و دامنه واقع گردیده است. این دهستان از 49 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 19هزار نفر است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیبافی است. راه های دهستان عبارتند از: قلعه قطب، کره گاب و تنگ پنج. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قیلاب بالا.

[بِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. آب آن از رودخانه های بلارود سزارد و چشمه های مختلف. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان کوه حاجی باریکان و تنگه بان است. این دهستان از ده آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 1800 نفر و قرای مهم آن عبارتند از: ناکاب چلت و سرخکان. ساکنین از طایفهء قلاوند و شادانه وند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

قیلاب پائین.

[بِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. آب آن از رودخانه های صیمره، بلارود، رود زوال و چشمه های مختلف دیگر. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان کوه های چناره و کاوازی است. از 14 آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 2800 نفر و قرای مهم آن عبارتند از: اشکنان، مهرضی و بارباب مطلب. ساکنین از طوایف بیرالوند، شیخ نجف وند، شادانه وند، بهاروند و قلاوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

قیلان.

[ ] (ترکی، اِ) تمر. (تحفهء حکیم مؤمن).

قیل پنلو.

[پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو)، سکنهء آن 217 تن. آب آن از رود قوطی گلی. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصله نیم کیلومتر به نام قیل پنلوی بالا و قیل پنلوی پائین مشهور است. سکنهء قیل پنلو بالا 129 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیلسون.

[قِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، سکنهء آن 360 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون، حبوب، صیفی و مختصر میوه جات. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه آن مالرو و قهوه خانه ای کنار راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیلع.

[قَ لَ] (ع ص) زن بزرگ پای بزرگ بالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیلقی.

[قَ لُ] (اِ) بیخی است که آن را به فارسی چوبک اشنان خوانند. (آنندراج) (برهان).

قیلموس.

[قَ] (اِ) بر وزن سندروس، بمعنی هوشیاری باشد. (آنندراج) (برهان).

قیلوط.

[قَ] (اِ) بلغت اهل مغرب دوایی است و آن برگ کندنای شامی باشد که نوعی از کندناست. (برهان) (آنندراج). یکی از گونه های تره است. (فرهنگ فارسی معین).

قیل و قال.

[لُ] (اِ مرکب، از اتباع) قال و قیل. گفت و شنید. مباحثه. (انجمن آرای ناصری) :
از قیل و قال مدرسه حالی دلم گرفت
یک چند نیز خدمت معشوق و می کنم.
حافظ.
|| سر و صدا. جنجال. (فرهنگ فارسی معین) :قیل و قال و اعتراض بی مزه باعث آن شد که نواب مهد علیا در آذربایجان توقف نفرمود. (عالم آرا ص238). رجوع به قال و قیل شود.

قیل و قال کردن.

[لُ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بحث و مباحثه و گفتگو کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). || داد و فریاد کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قال و قیل شود.

قیلولة.

[قَ لَ] (ع مص) نیمروزان خفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- خواب قیلوله؛ خواب نیمروز. خواب قبل از ظهر.
- وقت قیلوله؛ وقت خواب قیلوله یعنی قبل از ظهر.
|| در نیمروز شراب خوردن. (منتهی الارب). رجوع به قَیل شود.

قیلوی.

[وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به قیلویه. (از معجم البلدان). رجوع به قیلویه شود.

قیلویة.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است در نهرالملک. (از معجم البلدان).

قیلویه.

[یَ] (اِخ) دهی است در نواحی مطیرآباد نزدیک نیل. گروهی از محدثان بدان منسوب و به قیلوی مشهورند. رجوع به معجم البلدان شود.

قیلة.

[قَ لَ] (ع ص، اِ) مؤنث قَیل. (از اقرب الموارد). رجوع به قیل شود. || شتر ماده ای که در نیمروز دوشند. (منتهی الارب). || شیر که نیمروز آشامند. (از اقرب الموارد). رجوع به قَیل شود.

قیلة.

[قَ / قی لَ] (ع اِ) فتق. (منتهی الارب). ادرة. (اقرب الموارد). اهل خراسان غر[ ی ]گویند و بشهر من [ یعنی گرگان ] دبه خایه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به قَیلة شود.
- قیلة الامعاء؛ فرودآمدن روده به کیسهء خایه. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- قیلة الریح؛ آن است که باد به خایه فرودآید. در ذخیره آمده است: قیله سه گونه بود یکی آنکه یاد کرده آمده [ فرودآمدن روده ها ] دوم آنکه باد به خایه فرودآید و کیسهء خایه چون دبه شود و آن را به تازی قیلة الریح گویند. سوم قیلة الماء. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- قیلة الماء؛ آن است که آب فرودآید و این را به تازی قیلة الماء گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). علتی است که خایه پر آب شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

قیلة.

[قَ لَ] (اِخ) نام مادر اوس و خزرج. (منتهی الارب).

قیلة.

[قَ لَ] (اِخ) قلعه ای است به صنعاء بر سر کوه کنز. (منتهی الارب). قلعه ای است در نواحی صنعاء بر بالای کوهی بنام کنز. (از معجم البلدان).

قیله لق.

[قِ لَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی. آب آن از رود قطور و چشمه. محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قیلیچ.

(ترکی، اِ) شمشیر. (فرهنگ فارسی معین). قلیچ.

قیلیچ قورچیسی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) قورچی شمشیر. شمشیردار (صفویه). (فرهنگ فارسی معین از سازمان صفویه ص 87). نام دسته ای از قورچیان حکومت صفویه. رجوع به قورچی و سازمان اداری حکومت صفویه ص 78 شود.

قیلی ویلی رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)قیلی ویلی رفتن یا کردن دل، قند تو دل کسی آب شدن. شایق و مایل به چیزی بودن. خبری خوش شنیدن و از آن مسرور شدن. غنج زدن دل. (فرهنگ فارسی معین).

قیم.

[قَیْ یِ] (ع ص، اِ) سرپرست. برپادارندهء کاری. حافظ و نگهبان و حامی. (ناظم الاطباء). کفیل. (از اقرب الموارد). متولی. گویند: قیم الوقف و قیم الحمام. || (اصطلاح حقوق) محجورین [ صغار، مجانین، اشخاص غیررشید ] در اثر آنکه نمی توانند منافع مالی خود را در اجتماع حفظ بنمایند و رفع زیان از خود کنند قانون آنها را تحت سرپرستی دیگران گذارده است. ماده «1217» قانون میگوید: ادارهء اموال صغار و مجانین و اشخاص غیررشید بعهدهء ولی یا قیم آنان است. سرپرست محجورین عبارتند از: ولی، وصی و قیم. قیم، کسی است ک از طرف دادگاه برای سرپرستی محجور و نگاهداری اموال او در موردی که ولی خاص (پدر، جد پدری، وصی) نداشته باشد منصوب میگردد. مطابق قانون فقط کسی را محاکم و ادارات و دفاتر اسناد رسمی به قیمومیت خواهند شناخت که نصب او مطابق قانون توسط محکمهء شرع و یا از طرف محضری بعمل آمده باشد که قانوناً قائم مقام محکمهء شرع محسوب میشود. مرجع صلاحیتدار طبق قانون امور حسبی با دادگاه شهرستان است و صلاحیت محکمهء شرع که مواد قانون مدنی متذکر شده، طبق قانون امور حسبی مصوب دوم تیرماه 1319 ضمناً نسخ گردیده است. (حقوق مدنی تألیف امامی چ دانشگاه صص 283 - 284).
- قیم المرأة؛ زوج المرأة. (اقرب الموارد). || پادشاه. || رئیس. (ناظم الاطباء). || راست. معتدل. (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). راست و درست. (ناظم الاطباء): دین قیم.

قیم.

[قُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ قائم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به قائم شود.

قیم.

[یَ] (ع اِ) جِ قَومة. (منتهی الارب). رجوع به قومة شود. || جِ قیمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). قیمت ها و ارزش ها. رجوع به قیمة شود. || جِ قامة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قامة شود.

قیم.

[قَیْ یِ] (اِخ) لقب علی مردانخان بختیاری است. پس از مرگ نادرشاه، علی مردانخان بختیاری به لقب قیم [ 1161 تا 1163 ه . ق. ] ملقب گشت. (سکه های شاهان ایران تألیف استوارت پول چ 1887 صص53 - 55 و سازمان اداری حکومت صفوی حاشیهء ص82) (فرهنگ فارسی معین).

قیماز.

[قَ] (ترکی، اِ) کنیز و خدمتگار. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
پس در خانه بگو قیماز را
تا بیارد آن رقاق و قاز را.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).

قیماز.

[قَ] (اِخ) قطب الدین. رجوع به قطب الدین قیماز شود.

قیمازک.

[] (اِخ) در جغرافیای قدیم سرزمینی بوده است از ترکستان در اقلیم هفتم. رجوع به مقدمهء ابن خلدون ص 68 شود.

قیماس.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، سکنهء آن 580 تن. آب آن از رودخانه مرک. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات، میوه جات، صیفی و توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و در تابستان از راه رباط و دوکوشکان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

قیماسخان.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه، سکنهء آن 1130 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بادام و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. در اصطلاح محلی این ده را قائم باسان می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیماغ.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) سرشیر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). خامه. رجوع به قیماق شود.

قیماق.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) سرشیر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
ز یمن نان جوین و پیاز فقر زنم
هزار گونه مقشر به سبلت قیماق.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
قایماق. قیماغ. قیمق. کیماک. (فرهنگ فارسی معین).

قیم الدولة.

[قَیْ یِ مُدْ دَ لَ] (اِخ) حاکم سلطان ملکشاه در دیاربکر و شام و حله. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 446 شود.

قیمت.

[مَ] (ع اِ) بهای کالا. (آنندراج). ارز هر چیزی. (ناظم الاطباء). در شرع چیزی را گویند که تحت ارزیابی درآید. (کشاف) :
در زمان ما نجابت بس که بی قیمت بود
عین دارد قطرهء نیسان اگر گوهر شود.
میرصیدی (از آنندراج).
و پست و نازل و گران و بلند از صفات اوست و با لفظ شکستن و بستن و گرفتن و کردن مستعمل. (آنندراج). در تداول فارسی قیمت به فتح یا کسر قاف تلفظ کنند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیمة شود.
- باقیمت؛ بابها باارزش. بهادار.
- بی قیمت؛ بی ارزش :
شرم آید از بضاعت بی قیمتم ولیک
در شهر آبگینه فروش است جوهری.
سعدی.
سنگ بی قیمت اگر کاسهء زرین شکند
قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود.سعدی.
رجوع به بی قیمت شود.
- قیمت اسمی سهام؛ (اصطلاح حقوق تجارت) قیمتی است که روی سهم نوشته شده باشد. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).
- قیمت حقیقی سهام؛ (اصطلاح حقوق تجارت) قیمتی است که سهم به ازاء آن در بازار خرید و فروش میشود. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی).
- قیمت داشتن؛ بهادار بودن. ارز داشتن :
غنیمت شمار این گرامی نفس
که بیمرغ قیمت ندارد قفس.سعدی.
- قیمت سنج؛ قیمت گر. مقیم. (آنندراج). مقوم :
گفت چندین متاع گوهر و گنج
که نیاید بوهم قیمت سنج.
میرخسرو (از آنندراج).
- قیمت شکستن؛ از قیمت افتادن. بی ارزش شدن :
ز ناپسندی مردم عزیز خویشتنم
بود گرانی ما از شکست قیمت ما.
قاسم مشهدی.
نوش لب لعل تو قیمت شکر شکست
چین سر زلف تو رونق عنبر شکست.
انوری.
- قیمت کردن؛ تعیین ارزش کردن :
جوهری عقل در بازار حسن
قیمت لعلش بصد جان میکند.سعدی.
- قیمت گر؛ قیمت سنج. مقیم. (آنندراج). مقوم :
این گهر را مباد تا محشر
حسد و بخل و جهل قیمت گر.سنایی.
رجوع به قیمت سنج شود.
- قیمت گرفتن؛ قیمت یافتن. بهایافتن :
کجا خال لبش گیرد بهای بوسه نقد دل
که سیم قلب هند و قیمت شکّر نمیگیرد.
مخلص کاشی (از آنندراج).
- قیمت مند؛ دارای بها و ارزش :
مرتفع جامه های قیمت مند
بیشتر زآنکه گفت شاید چند.نظامی.
- قیمت مندی؛ نرخ و ارزش داشتن. دارای ارزش و بها بودن :
ز گوهر سفتن استادان هراسند
که قیمت مندی گوهر شناسند.نظامی.
- قیمت نهادن؛ ارزش کردن. تعیین قیمت کردن : و بیاعان معتمد باشند کی قیمت عدل بر آن نهند و رقم برزنند و به غربا فروشند. (فارسنامهء ابن بلخی).
- امثال: قیمت جوهر نداند کس بغیر از جوهری.
ابن یمین (از امثال و حکم دهخدا).
قیمت خون باباش میگوید ؛ نهایت گران بها میگذارد. (امثال و حکم).
قیمت در نه از صدف باشد تیر را قیمت از هدف باشد. سنائی.
قیمت زعفران چه داند خر.
(از امثال و حکم).
قیمت شکر نه از نی است که خاصیت وی است. (گلستان).
قیمت کالا نگردد کم به طعن مشتری.
سلمان ساوجی.
قیمت و عزت کافور شکسته نشود گر ز کافور به آید بسوی موش پنیر.
ناصرخسرو.
قیمت هر آدمی بقدر همت اوست.
(از شیخ ابواسحاق ابراهیم بن داود از امثال و حکم ص1170 از تاریخ گزیده).
قیمت همیان و کیسه از زر است بی زری همیان و کیسه ابتر است.
مولوی (از امثال و حکم).

قیمتی.

[مَ] (ص نسبی) منسوب به قیمت، ارزش دار. بهادار. || پربها. ثمین. گرانبها. (آنندراج) :
من آنم که در پای خوکان نریزم
مر این قیمتی لفظ دُرّ دری را.ناصرخسرو.
و پاره ای جامهء قیمتی از آن مرد بزاز بخرید. (سندبادنامه).
اگر قیمتی دُرّ خواهی که باشی
به آموختن گوهر جان بپرور.سعدی.
چندین هزار اطلس زربفت قیمتی
پوشیده در تنعم وآنگه دریده گیر.سعدی.
وگر قیمتی گوهری غم مدار
که ضایع نگرداندت روزگار.سعدی.
- قیمتی گردیدن؛ بهادار شدن. ارزش پیدا کردن. گرانبها شدن :
قیمتی گردی اگر فضل و هنر گیری از او
قیمت مرد بدانی که بفضل و هنر است.
ناصرخسرو.

قیمر.

[قَ مُ] (اِخ) قلعه ای است در جبال بین موصل و خلاط. جماعتی از اعیان امراء موصل و خلاد که از نژاد اکرادند بدان منسوبند. صاحب آن قلعه را ابوالفوارس گویند. (از معجم البلدان).

قیمری.

[قَ مَ] (اِخ) حسین بن علی. ملقب به ناصرالدین. امیر کردی الاصل صاحب قیمریه جوانیه در دمشق بود و مدرسه قیمریه را بنیاد کرد و همو بود که شام را بملک ناصر صاحب حلب تسلیم کرد هنگامی که توران شاه بن صالح ایوب در مصر بقتل رسید. وی بسال 665 ه . ق. در گذشت. (المجموعة الباجیة خطی) (الاعلام زرکلی ج1 ص255 و ج2 ص803).

قیمس.

[مُ] (اِخ)(1) یکی از دو تن که از مصر به یونان رفت و خط را به یونانیان آموخت. ابن الندیم گوید: در یکی از تواریخ قدیمه خوانده ام که یونانیان در قدیم خط نمیدانستند تا آنکه دو تن از مصر بدانجا وارد شدند که یکی قیمس و دیگری اغنور نام داشت و با آنان شانزده حرف بود و با آن حروف یونانیان به نوشتن پرداختند و سپس یکی از آن دو چهار حرف دیگر استنباط کرد و آنگاه مرد دیگری بنام سمونیدس چهار حرف دیگر بدانها افزود که تعداد آنها به بیست وچهار حرف بالغ گردید. (الفهرست چ مصر ص 23). در فرهنگ ایران باستان آمده: ابن الندیم این داستان را درست یاد کرده قیمس و اغنور همان کدمس(2) و اگنور(3) هستند و سیمونیدس(4) کسی است که در داستان پیدایش خط در یونان از او نام برده میشود. همچنین پلامدس(5) در داستان سازندهء برخی از حروف یونانی است. فرقی که میان داستان یونانی و نوشتهء ابن الندیم موجود است این است که آن دو مرد از فنیقیه بودند نه از مصر و دیگر اینکه الفبای فنیقی دارای 22 حرف است نه 16 حرف. (از فرهنگ ایران باستان ص 145).
(1) - Kadmos.
(2) - Kadmos.
(3) - Agenor.
(4) - Simonides.
(5) - Palamedes.

قیمق.

[قَ مَ] (ترکی، اِ) روغن که بر روی شیر جوشیده بندد. رجوع به قیماق و قیماغ شود.

قیمولیا.

(اِ) نوعی از گل است و آن را به عربی حجرالرخام گویند و آن مانند صفحه های رخام بود و سفید و خوشبوی میباشد و از آن بوی کافور می آید. چون تازه باشد آن را حجرالشغاف نیز گویند. (برهان).

قیمولیا.

[ ] (اِخ) جزیره ای است(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ile de Cimole.

قیمومت.

[قَ مَ] (ع اِمص) سرپرستی. قیمی. قیم بودن. (فرهنگ فارسی معین): هنوز بعض کشورهای ضعیف تحت قیمومت دولتهای بزرگند. قیمومت مانند «شیخوخت» در هیچیک از منابعی که در دسترس ماست دیده نمیشود و اص این وزن به اجوف یایی اختصاص دارد و حال آنکه قیمومت واوی است و از واوی فقط چهار کلمه آمده است (در عربی): «کینونت»، «دیمومت»، «هیعوعت» و «سیدودت». (فرهنگ فارسی معین از حاشیهء استادان محمد نورالحسن و محمد محیی الدین عبدالحمید و محمد الرفراف بر شرح رضی الدین بر شافیهء ابن الحاجب چ قاهره 1358 ه . ق. ج 1 ص 152). از سوی دیگر «قیمومیت» هم که مستعمل است درست نیست. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح حقوق) نوعی از ولایت است. در فرهنگ حقوقی آمده: ولایت بمعنی اخص (ولایت قهری) و آن ولایت پدر و جد پدری و وصی منصوب از طرف یکی از آنهاست بر طفل و بر غیررشید و مجنون بشرطی که عدم رشد یا جنون او متصل به صغر باشد. محجوری که به صفات بالا نباشد ولایت را نسبت به او قیمومت نامند. (فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی). راجع به قیمومت در هفت باب گفتگو میشود: 1 - محجورینی که برای آنها نصب قیم میشود. 2 - دادگاه صالح و نصب قیم. 3 - تکالیف و اختیارات قیم. 4 - نظارت دادستان در اعمال قیم. 5 - مسئولیت. 6 - عزل قیم. 7 - پایان قیمومت. برای شرح این هفت رجوع به حقوق مدنی تألیف امامی ج 5 صص 283 - 284 به بعد و قیمومیت شود

قیمومیت.

[قَ می یَ] (از ع، اِمص)کلمه ای است مجعول بمعنی قیم بودن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قیمومت شود.

قیمون.

[قَ] (اِخ) قلعه ای است نزدیک رمله از توابع فلسطین. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قیمة.

[قَیْ یِ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث قیِّم. (اقرب الموارد). || راست و معتدل. (منتهی الارب). دیانت مستقیم. (اقرب الموارد). و بهمین معنی است قول خدای تعالی : و ذلک دین القیمة. (قرآن 98/5). و مؤنث آورد آن را زیرا اراده کرد بدان ملت حنفیه اسلام را. (منتهی الارب).

قیمة.

[مَ] (ع اِ) ارز هر چیزی. (منتهی الارب). بها در برابر کالا. (از اقرب الموارد). نرخ. ارزش. ج، قِیَم. (منتهی الارب). رجوع به قیمت شود. || ثبات و دوام بر چیزی: ما له قیمة؛ ای ثبات و دوام علی امر. (اقرب الموارد). یعنی او را ارزی نیست و این در حق شخصی گویند که بر چیزی نپاید و بچیزی نیرزد. (منتهی الارب).
|| قیمة الانسان؛ بالا و قد و قامت او. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیمه.

[قَ / قِ مَ / مِ] (ترکی، اِ) گوشت ریزریزکرده یا چرخ شده. || خورش که با گوشت خردکرده تهیه کنند. طرز تهیه آن بدینگونه است که یک کیلو گوشت را ریز خرد و یا از چرخ رد کنند. ابتدا قدری پیاز در روغن سرخ نمایند و پیاز را بیرون آورده گوشت را در همان روغن سرخ کنند، سپس 300 گرم لپه را تفت داده در آب داخل کنند و آنگاه نمک و ادویه و پیازهای سرخ شده را در آن ریزند و چون پخته شود ممکن است آب گوجه فرنگی هم به آن اضافه کنند و یا اگر خواهند سیب زمینی را پس از خلال یا خرد کردن سرخ کرده نزدیک برداشتن خورش در آن میریزند. بعضی بعنوان ترشی غوره در قیمه کنند یا چند دانه لیمو عمانی خشک را سوراخ کرده در قیمه اندازند. (فرهنگ فارسی معین).
- قیمهء سرموری؛ نوعی از قیمه که بسیار خرد و باریک کنند. (آنندراج) :
گر بزلف عنبرین دل گاه گاهم میکشد
قیمهء سرموری آن خط سیاهم میکشد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
دلم از حلقهء زلفش ننهد پای برون
گر کشد قیمهء سرموریش آن خط سیاه.
عبدالغنی قبول (از آنندراج).
- قیمه شوربا؛ نوعی از شوربا. (آنندراج).
- قیمه و قرمه (قورمه) کردن؛ بقصد کشت کسی را زدن. (فرهنگ فارسی معین).

قیمه پلاو.

[قَ / قِ مَ / مِ پَ] (اِ مرکب)رجوع به قیمه پلو شود.

قیمه پلو.

[قَ / قِ مَ / مِ پُ لُ] (اِ مرکب)نوعی پلو. طرز تهیه آن بدینگونه است که گوشت را قیمه کرده بعد از سرخ شدن پیاز در روغن، قیمه را میریزند و چون قیمه سرخ شود آب در آن ریزند بحدی که پخته گردد و پس از پخته شدن که به روغن آمد آن را در لای پلو گذارند. (فرهنگ فارسی معین).

قیمه ریزه.

[قَ / قِ مَ / مِ زَ / زِ] (اِ مرکب)خورش قیمه و گوشت بسیار ریزه شده (یا چرخ کرده) که آن را سرخ کنند و خورش سازند یا بصورت قلقلی درآورند. (فرهنگ فارسی معین).

قیمه قیمه کردن.

[قَ مَ قَ مَ / قِ مِ قِ مِ کَ دَ] (مص مرکب) ریزریز کردن. خردخرد کردن چیزی را (گوشت و جز آن). (فرهنگ فارسی معین) :
نمیدهد دل روشن ز دست همواری
برنگ کچکرش از تیغ قیمه قیمه کنند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| کسی یا چیزی را له و لورده کردن. (فرهنگ فارسی معین). || سخت زخم زدن. سخت مجروح کردن (چاقوکشان در مقام تهدید بحریف خود گویند: قیمه قیمه ات میکنم). (فرهنگ فارسی معین).

قیمه کردن.

[قَ / قِ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب) ریز کردن. خرد کردن. (فرهنگ فارسی معین).

قیمی.

[می ی] (ع ص نسبی) نسبت است به قیمت. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فقه) در برابر مثلی. غیرمثلی.

قین.

[قَ] (ع مص) نیکو و راست کردن آهنگر آهن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قان القین الحدید؛ سواه. (اقرب الموارد). || فراهم آوردن شکافتگی چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قان الشی ء؛ لمه. (اقرب الموارد). || نیکو کردن. (منتهی الارب). اصلاح کردن. قان الاناء؛ اصلحه. (اقرب الموارد). || آرایش کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آفریدن. (منتهی الارب). قان الله فلاناً علی کذا؛ خلقه. (اقرب الموارد). || (اِ) بنده. ج، قیان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آهنگر. (منتهی الارب). آهنگر. و بر هر سازنده ای اطلاق گردد و در لسان آمده: «القین؛ الصانع». (از اقرب الموارد). ج، اقیان، قیون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) آهنگری. (منتهی الارب).

قین.

[قَ / قِ] (ترکی، اِ) شکنجه. عذاب. (فرهنگ فارسی معین) : هر کس را از محل اختفاء بیرون میکشیدند، بعد از قین و شکنجه و اخذ مال همان شربت شهادت می چشانیدند. (فرهنگ فارسی معین از عالم آراء ص 413).

قین.

[قَ] (اِخ) آب و زمینی است از فزاره. در اینجا واقعه ای مشهور در زمان عبدالملک بن مروان اتفاق افتاد. رجوع به معجم البلدان شود.

قین.

[قَ] (اِخ) دهی است در عثَّر در یمن. (از معجم البلدان). دهی است به یمن از جملهء قراء عُثَّر. (منتهی الارب).

قینا.

(اِ) بر وزن مینا، نوعی از بقلة الحمقاست که به فارسی خرفه گویند. (برهان)(1). || بیخی است طبی که در هندوستان روید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - اصل القینا China, Esquine Squineبیخی طبی در هندوستان. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج2 ص434).

قیناب.

[قَ] (ع اِ) قانب. (منتهی الارب). رجوع به قانب شود.

قینابار.

[] (معرب، اِ) رجوع به قیناباری شود.

قیناباری.

[] (معرب، اِ)(1) از یونانی کیناباری. به معنی زنجفر است. قینابار. قیناری. قیناماری. قینامار. (فهرست مخزن الادویه). زنجفر عملی، زنجفر مصنوعی. و آن را از گوگرد و زیبق کنند، با وزن متساوی. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - Kinnabary.

قیناری.

[] (معرب، اِ) از یونانی. رجوع به قیناباری شود.

قینامار.

[] (معرب، اِ) از یونانی کیناباری. رجوع به قیناباری شود.

قیناماری.

[] (معرب، اِ) از یونانی کیناباری. رجوع به قیناباری شود.

قینان.

[قَ] (ع اِ) جای قید از دست و پای ستور یا خاص است بشتر. (منتهی الارب).

قینان.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان برزرود بخش حومهء شهرستان اصفهان، متصل به شهر و یکی از محلات اصفهان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

قینان.

[] (اِخ) ابن انوش بن شیث آدم وصی انوش بود و نهصدوبیست سال عمر یافت. وی سازندهء شهر بابل یکی از مدائن هفتگانهء عراق است. در نزهة القلوب ج 3 ص27 آمده: بابل از اقلیم سوم است و از مداین به عراق و بر کنار فرات... قینان بن انوش ساخت و طهمورث دیوبند تجدید عمارتش کرد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص24، 25، 130 و تاریخ سیستان ص42 شود.

قینر.

[قِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی، سکنهء آن 275 تن. آب آن از آقچای و چشمه و محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و اتومبیل از آن می توان برد. این ده در دو محل بفاصله 2500 گز به نام قینر بالا و پائین مشهور است. سکنهء قینر پایین 145 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قینر.

[قِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند، سکنهء آن 579 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، سکنهء آن 259 تن. آب آن از چشمه و در بهار از رودخانهء محلی. محصول آن غلات، گردو و مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 120 تن. آب آن از رود جیران و چشمه. محصول آن غلات، بادام و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 124 تن. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل بفاصله 500 گز به نام قینرجه بالا و پایین مشهور است. سکنهء قینرجه بالا 34 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشگین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو، سکنهء آن 326 تن. آب آن از مشگین چای. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 361 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش تکاب شهرستان مراغه، سکنهء آن 401 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قینرجه.

[قِ نَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان سپاه منصور شهرستان بیجار، سکنهء آن 410 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

قینس.

[قَ نَ] (اِخ) صورتی از اقیانوس و مراد از آن بحر محیط است. دریای سوم از دریاهای هفتگانه زمین. رجوع به نشوء اللغة العربیة ص 83، 84 شود.

قینقاع.

[قَ نُ / نَ / نِ] (اِخ) نام گروهی از یهودیان مدینه است. بازاری به آنان منسوب و بنام سوق بنی قینقاع مشهور است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

قینوش.

[] (اِخ) بنت برکائیل بن محوائیل. مادر حضرت نوح پیغمبر علیه السلام است. رجوع به تاریخ سیستان ص 42 شود.

قینة.

[قَ نَ] (ع اِ) داه سرودگوی یا عام است. (منتهی الارب). و ابوعمره گوید هر بنده را عرب قین و هر کنیز را قینه خواند. کنیز و خواننده و گویند کنیز خواننده باشد یا نباشد. (از اقرب الموارد). || کون یا مهرهء پشت نزدیک کون یا مابین هر دو سرین یا مغاکچه ای که آنجاست. || و از اسب، گوی است مابین اسفل سرین که متصل ران است و در آن جای است گوی. || زن مشاطه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قینة.

[قَیْ یِ نَ] (اِخ) دهی است به دمشق و در قدیم مقابل باب صغیر بود و در این روزها بستانها و باغهاست. (منتهی الارب).

قینی.

[قَ ی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به بَلقَین از بنی اسد و اصل آن بنوالقین است مثل بلحارث در بنوالحارث و این از موارد شاذ تخفیف است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قینیة.

[قَ یَ] (اِخ) دهی بوده مقابل باب الصغیر شهر دمشق که اینک بصورت باغستان هایی درآمده است. گروهی از دانشمندان در آنجا سکونت گزیده اند. (از معجم البلدان). رجوع به قینه شود.

قیو.

[قَ یُوو] (ع ص) بسیار قی کننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قَیوء شود.

قیوء .

[قَ] (ع ص) بسیار قی کننده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به قَیُّو شود. || داروی قی آرنده. (منتهی الارب).

قیوان.

[قَ] (اِخ) موضعی است در صعده از بلاد خولان یمن. حارث بن عمرو خولانی دربارهء آن اشعاری دارد. (از معجم البلدان). شهری است در یمن مر خولان را. (منتهی الارب).

قیود.

[قُ] (ع اِ) جِ قید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة) (شرح قاموس). رجوع به قید شود.

قیور.

[قَیْ یو] (ع ص) گمنام و ناشناخته نسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیوص.

[قُ] (ع ص، اِ) جِ قَیص، بانگ کننده. (منتهی الارب). رجوع به قیص شود.

قیوظ.

[قُ] (ع اِ) جِ قیظ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به قیظ شود.

قیول.

[قَ] (ع اِ) شیر که نیمروزان خورند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیولة.

[قَ لَ] (ع اِ) ناقه ای که بند کنند تا در نیمروز دوشند و شیر خورند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

قیوم.

[قَیْ یو] (ع ص) بیمانند و بی همتا. (منتهی الارب). بسیار قائم. (فرهنگ فارسی معین).

قیوم.

[قَیْ یو] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (منتهی الارب).

قیومی.

[قَیْ یو] (حامص) قیوم بودن. قائم بالذات بودن. پایندگی. (فرهنگ فارسی معین).

قیومیت.

[قَیْ یو می یَ] (ع مص جعلی، اِمص) قیوم بودن. قائم بالذات بودن. (فرهنگ فارسی معین) : هرچه در عقل محال است، الله بر آن قادر بر کمال است و در قدرت بی احتیال است، و در قیومیت بی گشتن حال است. (فرهنگ فارسی معین از کشف الاسرار ج 2 ص 507).

قیون.

[قُ] (ع اِ) جِ قَین، آهنگر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به قین شود.

قیوند.

[وَ] (اِ) بر وزن، ریوند، بمعنی قاوند است که پیه قاوندی باشد و آن روغنی باشد منجمد که از دانه گیرند، مانند فندق. درد پشت و سرفهء کهنه را که مادهء آن از سردی باشد نافع است و تخم قیوندی که در کتب طبی نوشته اند همان است. (برهان).

قیه بلاغی.

[قَ یَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، سکنهء آن 419 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، توتون، کرچک، نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه جیک.

[یَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

قیه چمن.

[قَ یَ چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 192 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه دبی.

[قَ یَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر، سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب، گردو و توت. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه قشلاق.

[قَ یَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، سکنهء آن 496 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه قشلاق.

[قَ یَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، سکنهء آن 147 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه قشلاقی.

[قَ یَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، سکنهء آن 123 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و مختصر حبوب و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

قیه کشیدن.

[یَ / یِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) آوازی خاص که در جشن های عروسی و غیره کشند و بیشتر اکراد و الوار و روستائیان. (یادداشت مؤلف). جیغ کشیدن بهنگام جشن (مانند عروسی، مخصوصاً از طرف زنان). (فرهنگ فارسی معین).

قیهل.

[قَ هَ] (ع اِ) پیکر. || دیدار و روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).(1) قیهلة. و از این باب است قول علی علیه السلام: و اجعل حندوریتک الی قیهلی؛ ای وجهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - اقرب الموارد این دو معنی را یکجا آورده، نویسد: القیهل و القیهله، الطلعة والوجه.

قیهلة.

[قَ هَ لَ] (ع اِ) پیکر. || دیدار و روی. (منتهی الارب). رجوع به قیهل شود.

قیه لی.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. آب آن از شهرچای. محصول آن غلات، چغندر و حبوب. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».