لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ک

ک.

(حرف) حرف بیست و پنجم از الفبای فارسی و بیست و دوم از حروف هجای عرب و یازدهم از حروف ابجد و نام آن کاف است. و در حساب جُمَّل آن را بیست گیرند و برای تشخیص از کاف پارسی یا «گ» آن را کاف تازی و کاف عربی گویند، و آن از حروف مصمته و مائیه و هم از حروف مکسور است، و علامت خاصه است برای «کالسّابق» یعنی حکم آیه یا کلمه ای از قرآن که علامت «ک» بالای آن نهاده باشد بهنگام وقف و وصل در حکم آیه یا کلمهء سابق است.
ابدالها:
در فارسی گاه بدلِ «ب» آید:
کرغست = برغست.
کوف = بوف.
ترنج = برنج.
و گاه به «پ» بدل شود:
کرنج = پرنج.
و گاه بدل به «ج» گردد:
کفک = کفج.
و در تعریب نیز گاهی بدل به «ج» گردد:
زاک (زاگ) = زاج.
اوزکند (اوزگند) = اوزجند.
کبک = قبج.
پیک = فیج.
و گاه در فارسی به «چ» بدل شود:
پوک = پوچ.
کرک = کرچ.
کمچه = چمچه.
کلباسه = چلپاسه.
انچوکک = انچوچک.
و گاه بدلِ «خ» آید:
نارکوک = نارخوک.
کمان = خمان.
کم = خم.
کرنا = خرنا.
کوسه = خوسه. (در کوسه گلین و رکوب کوسج و خوسه)
شاماکچه = شاماخچه.
و در تعریف نیز بدلِ «خ» آید:
کنده = خندق.
کسری = خسرو.
و گاه در فارسی بدل به «ز» شود:
مکیدن = مزیدن.
کن = زن. (برابر مرد).
و گاه بدل به «ش» گردد:
کولا = شولا.
کالی پوش (گالی پوش) = شالی پوش.
و در تعریب نیز گاه بدل به «ش» شود:
پَرَک = افراشه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و گاه در فارسی به «غ» بدل شود:
شکا = شغا.
زاک = زاغ.
چکندر (چگندر) = چغندر.
چکوک (چگوگ) = چغوک.
و گاه به «ف» بدل گردد:
کون = فون. (در لهجه های فارسی).
در تعریب گاه بدلِ «ق» آید:
تریاک = تریاق.
کبک = قبج.
کاشان = قاسان.
کرته = قرطه:
تن همان خاک گران و سیه است ارچند
شاره و ابفت کنی قرطه و شلوارش.
ناصرخسرو.
و در تعریب گاه بدلِ «گِ» آید:
کنز = گنج.
کزر = گزر.
و گاه در آخر کلمات فارسی بدل «هاء وقف» آید:
ببک = ببه. (مردم چشم).
تک = ته.
چنبرک = چنبره.
چوبک = چوبه.
جوجک = جوجه.
کارنامک = کارنامه.
نامک = نامه.
و گاه بدلِ «ی» آید:
شدکار = شدیار.
حرف «ک» در عربی گاهی به «تاء» بدل گردد:
کِلَّه = تِلَّه.
حاکم = حاتم.
قلک = قلتُ. (صبح الاعشی ج 1 ص 190).
و بدلِ «جیم» آید:
کُلّ = جُلّ.
کمل = جمل. (صبح الاعشی ج 1 ص 190).
و عرب حمیر به «ش» بدل کند:
قلت لک = قلت لش. (صبح الاعشی ج 1 ص 190).
و گاه بدل به «قاف» گردد:
چوبک = شوبق.
بلعک = بلعق.
|| بنابر مشهور، استعمال کاف دو قسم است: یکی آنکه در رسم الخط دراز نویسند چنانکه در مفردات مقرر است و در آخر کلمات واقع میشود، پس ماقبل او اگر از حروف مده نیست در این صورت همیشه مفتوح خواهد بود و اگر از حروف مده است همیشه ساکن، کما لایخفی. (آنندراج). اینک نمونه ای از کلمات مختوم به کاف ماقبل مفتوح: آبک، آتشک، آدمک، آسیابک، آلوئک، آلونک، اسپرک، اشکلک، انگشتک، ایبک، ایلک، بابک، باهک، بادبادک، بالشتک، بغلک، بورک، بیجک، پاپک، پستک، پشتک، پشمک، پفک، پنج پایک، پنیرک، پوشک، پولک، ترتیزک، ترشک، تره تندک، تلخک، تفک، تنبک، توتک، تولک، تیرک، جگرک، جندک، چارک، چاهک، چپک، چربک، چشمک، چکاوک، چگلک، چله ریسک، چنبرک، چندک، چنگلک، چوچک، چیچک، خرک، خروسک، خشتک، خنبک، خنجک، خوش خوشک، خیارک، درختک دانا، درمک، دستک، دستک و دنبک، دگنک، دلقک، دنبک، دیبک، دیرک، رندک، رنگینک، رودک، روشنک، ریدک، زالک (ترشی)، زردک، زردمرغک، زلزالک، زنبورک، سارک، سالک، سرک کشیدن، سفیدک، سمعک، سنگک، سوتک، سیبک، سیخک، شارک، شاهک، شب پرک، شب چراغک، شکرک، شکسته زبانک، شکلک، شوشک، شولک، شیرک شدن، شیشک، طبلک، طلحک، عروسک، عینک، غابک، غلطک، غلک، غم درکنک، غوزک، غولک، فندک، فوتک، قاشقک، قلک، قنبرک، قندک، کالک، کپلک، کپنک، کتک، کرمک، کلک، کمک (کمکی بهترم)، کوبک، کورک، کوهک، گرمک، گورب بافک، گیلک، لالک، لنبک، لنگک، لیتک، لیسک، مامک، متلک، مرغک، مستک، ملخک، منجک، میخک، ناخنک، نارنجک، ناوک، نرمک نرمک، نم نمک، نی لبک، والک، ورگشک. دوم آنکه بهای ملفوظ نویسند و این همیشه مکسور میباشد و از این است که گاهی این هاء را به یاء بدل کنند چون کاشکی که در اصل کاشکه بوده. (آنندراج). باید دانست این تبدیل از رسم الخط قدیم ناشی شده زیرا لفظ «که» را در گذشته کاتبان «کی» مینوشته اند و در نتیجه کلمهء «کاشکه» مرکب از «کاش» و «که» در کتابت قدیم «کاشکی» نوشته میشده و با یاء مجهول (به اشباع کسره) تلفظ میگردیده و به همین ترتیب در اشعار آمده است:
چند بازی بر بساط آرزو نرد امید
چند کاری در زمین کاشکی تخم اگر.
امیرمعزی.
کاشکی قیمت انفاس بدانندی خلق
تا دمی چند که مانده است غنیمت شمرند.
سعدی.
|| (پسوند) کاف قسم اول بمعانی مختلف استعمال شود:
کاف تصغیر - گاه نشانهء تصغیر باشد:
انگشتک :
اندر محال و هزل زبانت دراز بود
وندر زکاة دستت و انگشتکان قصیر.
ناصرخسرو.
بانگک :
پوپک دیدم بحوالی سرخس
بانگک خود برده به ابر اندرا.رودکی.
پسرک : چشمش در میان نظارگیان بر پسری افتاد چرکین جامه بقدر دوانزده ساله، اما سخت نیکوروی و طرفه و زیبا بود، تمام خلقت، معتدل قامت، عنان بازکشید و گفت این پسرک را پیش من آرید. (نوروزنامه ص 75). گفت: چه پیشه می آموزی؟ گفت: قرآن حفظ میکنم. فرمود تا آن پسرک را بسرا بردند. چون سلطان فرود آمد پسرک را پیش خواند و ازو هر چیزی پرسید و چند کارش فرمود. (نوروزنامه ص 75).
تبریزک : نام دیهی در آذربایگان و پیداست که مقصود از آن «تبریز کوچک» میباشد. همین حال را دارد «اردبیله» و «سیستانه» و «مغانک» و «شهرستانک» که آبادیها در خلخال و تویسرکان و دماوند و تهران می باشد. (کافنامهء کسروی ص 13). و رجوع به مفهوم (جایگاه) در ذیل همین مدخل شود.
چادرک :
چادرکی دیدم رنگین بر او
رنگ بسی گونه بر آن چادرا.رودکی.
چوبک : بمعنی چوب کوچک یا چوب باریک، به زبان ترکی رفته و در آنجا از روی تغییرهائی که ترکان به کلمه های فارسی میداده اند «چوبوق» گردیده که ما آن را به این شکل در فرهنگهای ترکی از جمله در «دیوان لغات الترک» محمود کاشغری مییابیم. (کافنامه ص 12).
خارک :
آدمی را که خارکی در پای
نرود طرفه جانور باشد.سعدی.
خالک :
اندر آن چاه دلم زنده بدان خالک بود
ورنه تا اکنون بودی شده ده باره تباه.
فرخی.
خرجینک : خرجینکی بود که کتاب در آن می نهادم بفروختم و از بهای آن درمکی چند سیاه در کاغذی کردم که به گرمابه دهم تا باشد که ما را دمکی زیادت تر در گرمابه بگذارد. (سفرنامهء ناصرخسرو).
دخترک :
بخواست دخترکی خوبروی گوهرنام
چو درج گوهرش از چشم مردمان بنهفت.
سعدی.
شاخک :
شاخکی تازه برآورد صبا بر لب جوی
چشم بر هم بزدی سرو سهی بالا شد.سعدی.
شهرک : شهرک را بمعنی شهر کوچک مؤلفان پیشین بکار برده اند. (کافنامه ص 12).
طوطیک :
گربه ای برجست ناگه بر دکان
بهر موشی طوطیک از بیم جان.مولوی.
کارک :
ای پسر جور مکن کارک ما دار بساز
به ازین کن نظر و کار(1) من و خویش بهاز.
قریع الدهر.
کرمک :
مگر دیده باشی که در باغ و راغ
بتابد بشب کرمکی چون چراغ.سعدی.
کودکک :
آمد آنگاه چنان چون متکبر ملکی
تا ببیند که چه بوده ست به هر کودککی.
منوچهری.
صحبت کودکک ساده زنخ را مالک
نیز کرده است ترا رخصت و داده ست جواز.
ناصرخسرو.
مرغک :
از حال نباتی برسیدم بستوری
یک چند همی بودم چون مرغک بی پر.
ناصرخسرو.
باید دانست که بکار بردن کاف به این معنی قیاسی است، به عبارت دیگر ما میتوانیم در هر کلمه ای آن را آورده و معنی کوچکی (تصغیر) از آن بخواهیم، مث بگوئیم: دیوارکی پدید آوردم، دخترکی دیدم، مرغک را ببین و بسیار مانند اینها. (کافنامه ص 15).
|| گاهی نشانهء تحقیر باشد:
اشترک : و این حارث شوی حلیمه را اشترکی بود که از وی شیر دوشیدی. (ترجمهء طبری بلعمی).
پسرک : زن بود و فرزند و شوی و دو دختر چون این پسرک آمده بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
جغدک :
در مدینهء علم ایزد جغدکان را جای نیست
جغدکان از شارسانها قصد زی ویران کنند.
ناصرخسرو.
جهودک :
چون زبون کرد آن جهودک جمله را
فتنه ای انگیخت از مکر و دها.مولوی.
خرک : و خرکی بود ماده و لاغر و ضعیف. (ترجمهء طبری بلعمی).
ای بسا اسب تیزرو که بماند
خرک لنگ جان بمنزل برد.(گلستان).
روبهک :
ای روبهک چرا ننشستی بجای خویش
با شیر پنجه کردی و دیدی سزای خویش.
سعدی.
گر می نوشد گدا بمیری برسد
ور روبهکی خورد بشیری برسد.خیام.
سیبک :
طفل را سیبکی دهند بنقش
بستانند از او نگین بدخش.سعدی.
طبیبک : و پس بپرسش خود امیر آمد و وی به اشاره خدمت کرد خفته و طبیبک چون بند و طناب آورد و گفت این پای بشکست و هر روز طبیب را میپرسید امیر. (تاریخ بیهقی).
مامک :
پیرزنی موی سیه کرده بود
گفتمش ای مامک دیرینه روز.(گلستان).
مردک : وی از خشم برآشفت و مردکی پرمنش و ژاژخای و باد گرفته بود. (تاریخ بیهقی).
مردکی خشک مغز را دیدم
رفته در پوستین صاحب جاه.
سعدی (گلستان).
مردکی را چشم درد خاست. (گلستان).
وزیرک :
آن وزیرک از حسد بودش نژاد
تا به باطل گوش و بینی باد داد.مولوی.
این معنی نیز قیاسی است که به هر کجا ما میتوانیم کاف بر کلمه افزوده از آن معنی بی ارجی (تحقیر) را بخواهیم. (کافنامه ص 15).
|| نشانهء کمی و تقلیل و کوتاهی و اندکی باشد:
آبک :
مرغ که آبکی خورد سر سوی آسمان کند
گویی اشارتیست این بهر دعای شاه را.
خاقانی.
بهترک :
ریش فرهاد بهترک بودی
گرنه شیرین نمک پراکندی.سعدی.
پیشترک :
پیشترک زین که کسی داشتم
شمع شب افروز بسی داشتم.نظامی.
چندگهک :
هیچ مشو غره گر اوباش را
چندگهک نعمت یا دولت است.ناصرخسرو.
دیرترک : برفت تا آب آرد دیرترک ماند. (راحة الصدور ص76).
روزک :
سریر جهانداری آنجا نهاد
بر او روزکی چند بنشست شاد.نظامی.
روزکی چندم از سیاه و سپید
عشوه بر عشوه داد و من بامید.نظامی.
زبان بگشای چون گل روزکی چند
کزین کردند سوسن را زبان بند.نظامی.
مصلحت دید بازداشتنش
روزکی ده فروگذاشتنش.نظامی.
روزکی چند از برای مصلحت
با همند اندر وفا و مرحمت.مولوی.
روزک چندی سخن کوتاه کرد
مرد بقال از ندامت آه کرد.مولوی.
روزکی چند باش تا بخورد
خاک مغز سر خیال اندیش.(گلستان).
شبک :
گر من شبکی زان تو باشم چه شود
خاری ز گلستان تو باشم چه شود.سعدی.
نهانک :
چون نشنوی که دهر چه گوید همی ترا
از رازهای ربّ نهانک بزیر لب.ناصرخسرو.
این معنی نیز قیاسی است و با افزودن پسوند کاف معنی تقلیل و کمی حاصل شود. || گاهی معنی تعظیم و بزرگ داشت و اعزاز و اظهار محبت میدهد:
بابک :
پسر گفتش ای بابک نامجوی
یکی مشکلم را جوابی بگوی.
سعدی (بوستان).
مامک :
پس از گریه مرد پراکنده روز
بدو گفت کای مامک دلفروز.(گلستان).
و بعضی همین بیت را برای معنی دلسوزی و ترحم شاهد آورده اند، چنانکه بیاید. || گاهی نشان لطافت و ظرافت و عشق و عطوفت است:
چشمک و (یاقوتک) :
دو چشمک پر ز بند چشم بندان
دو یاقوتک همیشه خندخندان
یکی مر تندرستان را غم و درد
یکی را بوی [ داروی ] درد دردمندان.
بلعباس امامی (از المعجم).
رویک :
تو چو یکی زنگی ناخوب و پیر
دخترکان تو همه خوش و شاب
تا تو نیایی ننمایند هیچ
دخترکان رویکها از حجاب.ناصرخسرو.
زلفک :
ای از آن چون چراغ پیشانی
ای از آن زلفک شکست و مکست.رودکی.
تا برنهاد زلفک شوریده را بخط
اندر فتاد گرد همه شهر شور و شر.
عماره (از صحاح الفرس).
با سر همچو شیر نیز مخوان
غزل زلفک سیاه چو قیر.ناصرخسرو.
صفت چند گویی ز شمشاد و لاله
رخ چون مه و زلفک عنبری را.ناصرخسرو.
نازکک :
ای نازکک میان و همه تن چو پرنیان
ترسم که در رکوع ترا بگسلد میان.
خسروی.
|| گاهی به نشان شفقت و رقت و ترحم آید:
ساده دلک :
مایهء غالیه مشک است بداند همه کس
تو ندانسته ای ای ساده دلک چندین گاه.
فرخی.
مؤلف آنندراج آرد: در مقام ترحم نیز آرند چون طفلک و فرزندک و آنانکه از عالم تحقیق بهره ندارند در صورت جمع بکاف فارسی خوانند چنانچه در این بیت شیخ شیراز :
برو تا ز خوانت نصیبی دهند
که فرزندگانت نظر در رهند.
و در بعضی نسخ است مصراع: که فرزندگانت بسختی درند؛ و این قافیه نمیتواند شد مگر آنکه مصرع اول چنین باشد مصراع:
برو تا ز خوانت نصیبی برند - انتهی.
طفلک :
بیندیش از آن طفلک بی پدر.سعدی.
مامک :
پس از گریه مرد پراکنده روز
بدو گفت کای مامک دلفروز.
سعدی (از کافنامه در معنی دلسوزی).
این معنی نیز قیاسی است. (کافنامه ص 16).
|| گاهی مانند هاء بجای الف و لام عهد ذهنی یا ذکری عرب آید: پسرک، دخترک، زنک، مردک: پسرک میگفت، دخترک نزدیک بود بحوض بیفتد. زنک را طلاق گفته. مردک آمد شما نبودید :
کنیزک بخندید و آمد دوان
به بانو بگفت ای مه بانوان
جوانی دژم ره زده بر در است
که گویی بچهر از تو نیکوتر است.اسدی.
|| افادهء معنی نسبت و تشبیه کند: پستانک، پشتک، پشمک، پولک، جولاهک، چشمک، چنگلک، دستک، ناخنک، مخملک. مؤلف آنندراج آرد: افادهء معنی نسبت و تشبیه نیز کند چون چوشک بجیم فارسی و واو معروف و شین معجمه کوزهء لوله دار - مأخوذ از چوشیدن که بمعنی مکیدن است، و پردک بفتح بای فارسی چیستان و لغز، زیرا که معنی در وی پنهان باشد بیشتر از آنکه در کلمات دیگر. در این صورت پرد مخفف پرده بمعنی پوشش بود؛ و تیرک وجعی که مانند تیر و جوالدوز در اعضاء می خلد؛ و خشتک پارچهء چهار گوشه که در زیر بغل جامه و میان تنبان بدوزند و این مجاز مشهور است؛ و کودک(2) و ریدک(3) مرکب است از کود ورید که بمعنی فضله و نجاست است و چون اطفال بیهوش در ریدن اختیار ندارند چنین خوانده اند و این تحقیق هرچند در ظاهر مکروه است لیکن بیان واقع را چه چاره، غایتش بر پسر امرد و نابالغ اطلاق کنند (!) :
شادباش و می ستان از ساقیان و ریدکان
ساقیان سیم ساعد ریدکان سیم ساق.
منوچهری.
ز پردکهای دور از کار بسته
که از فکرش دل داناست خسته.امیرخسرو.
چون سنگ درون گرده گردد مدرک
از درد زند گرده چو ناوک تیرک
در گردهء کس چو باد گردد مدرک
نافع باشد کما و اسبوس و نمک.
یوسفی متطبب.
کاف در این معنی نیز قیاسی است که ما میتوانیم در هر کجا پسوند را به آخر کلمه ای آورده مانندگی را مقصود بداریم. چیزی که هست رواج این معنی امروز در میان فارسی زبانان کم است. (کافنامه ص 22). || چون در آخر مفرد امر حاضر درآید مانند هاء علامت آلت است: غلطک (غلتک).
|| معنی کیفیت و چگونگی وضع و حال:
نرمک (بنرمی) :
نرمک او را سلام کردم، وی
کرد در من نگه بچشم آغیل.حکاک.
چو موی از سر مرزبان باز کرد
بدو مرزبان نرمک آواز کرد.نظامی.
در جزوهء کافنامهء کسروی که مجموعاً هیجده معنی برای کاف پسوند و هاء پسوند (هاء بدل از کاف) توأم با هم آمده و بعض آنها را در معانی فوق الذکر هم توان دید، معانی زیر نیز برای کلمات مختوم بکاف بیان شده است که باختصار نقل میشود: || پدید آوردن صفت از فعل: بردک، بندک، کندک - بندک (بنده) از مصدر بندن(4) که شکل دیگر بستن بوده و چون در زمانهای باستان هر که را در جنگ دستگیرمیساختند دست بسته بخانه می آوردند و به بندگی نگه میداشتند از اینجا آن نام پیدا شده. اما برده که آن نیز به همین معنی است بگمان ما شکل دیگر «بنده» باشد(5) زیرا در پهلوی راء و نون به یک شکل نوشته میشود و چه بسا در خواندن بهمدیگر تبدیل می یابد چنانکه این حال در ریشهء «کردن» و «بکن» پیداست که پیاپی نون و راء بهم تبدیل مییابد. شکل پهلوی آن کلمه را ما میتوانیم هم «بردک» و هم «بندک» بخوانیم. «خندق» که ما از عربی میگیریم بر آن سان که خود قاموس نویسان عربی نوشته اند اصل آن «کندک» فارسی و از ریشهء «کندن» است. این معنی هم برای کاف قیاسی است و شاید بیشتر از هر معنای دیگری به کار میرود و از اینجاست که کاف در همه جا «هاء» گردیده و از خود آن کمتر نشانی بازمانده.
|| پدید آوردن اسم از صفت: ترک (تره)، زردک، سرخک، کالک، گرمک، نغزک. برای این نام (نغزک) داستانی نوشته اند که می آوریم: گویا «امبه» را در فارسی «ام» میخوانده اند و چون این کلمه در ترکی معنای خوبی ندارد سلطان محمود غزنوی میگوید «میوه ای بدین نغزی چرا با چنان نام زشتی خوانده شود» و اینست که آن را «نغزک» نام میدهد که این نام شهرت دارد و شاعری در هند سروده :
نغزک خوش مغز کن بوستان
خوبترین میوهء هندوستان.
|| پدید آوردن اسم از بانگ(6): بدبدک، پفک، تفک (تفنگ) :
تفکها اندر آن صحرای خونخوار
شرارافشان همه چون شعلهء نار
زبس دود تفک بر آسمان شد
رخ خورشید در ظلمت نهان شد.
سوتک، غرغرک، فشک (فشنگ).
|| پدید آوردن نام مصدر: غلغلک.
|| معنی جایگاه: انجیرک (دیهی در کرمانشاه). بادامک (در بسیاری جاها از جمله بادامک قزوین). بیدک (نام چندین آبادی از جمله یکی در دماوند و دیگری در فارس)، توتک (آبادی در پیرامون تهران)، تشک (دیهی در فارس)، خواتونک (در فارس)، گیلک (در فارس است و گویا نشیمن گیلان بوده است).
|| معنی مادینگی: ... یکی از معنی های کاف همین بوده که مادینه را از نرینه جدا گرداند... در تاریخهای یونانی نام «روخشانا» معروف است و او دختری است که بگفتهء یونانیان پدرش پادشاه بلخ و بگفتهء شاهنامه پدر وی دارا آخرین پادشاه هخامنشی بوده و به هرحال زن اسکندر ماکیدونی(7) گردیده است در کتابهای فارسی آن را «روشنک» گردانیده اند چنانکه فردوسی میگوید :
کجا مادرش روشنک نام کرد
جهان را بدو شاد و پدرام کرد.
... از آنسوی ما آگاهی داریم که مردان را هم «روخشن» یا «روشن» مینامیده اند چنانکه پلوتارخ کسی را به این نام رکسانس(8) یاد میکند که ثمیستوکلیس یونانی در دربار ارتخشیر(9) دیده. پس این دلیل دیگری است که در فارسی تفاوت میانهء زن و مرد با کاف گذارده میشده است - انتهی. این شاهد تنها، کافی برای استنتاج نیست و محتاج بتأیید شواهد است.
|| گاه بمعنی «چون» و «بگونه» و «بسان» آید :
دوش متواریک بوقت سحر
اندر آمد بخیمه آن دلبر.فرخی.
یعنی متواری سان، متواری گونه، چون متواری.
|| گاه با گاف قافیه آید :
ذکر موسی بهر روپوش است لیک
نور موسی نقد تست ای مرده ریگ.مولوی.
و رجوع به گ در همین لغت نامه شود.
|| در پاره ای کلمات بطور زائد آید: پرستو، پرستوک. رکو، رکوک. زلو، زلوک. و زیادت کاف در بعضی اعلام (!) هم آمده چون بالشک «تکیه» و برناک بالفتح(10) و قیل بالضم «جوان» و کفک «کفک آب». (آنندراج).
|| گاهی برای وزن شعر و ظاهراً بدون آنکه معنائی داشته باشد می آید :
چون گسی کردمت بدستک خویش
گنه خویش بر تو افکندم
خانه از روی تو تهی کردم
دیده از خون دل بیاکندم.
(احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج3 ص1007).
اندرین حسب رودکی گویی
عاریت داد بیتکی چندم.
|| (موصول) کاف قسم دوم (کاف مکسور) که آن را در هر حال مخفف «که = کی» باید شمرد، گاه ساکن باشد: آنجاک، آنجا که :
ما را که کند مسلم آنجاک
خورشید نمیشود مسلم.خاقانی.
آنک، آنکه :
یک لخت خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.عماره.
ازیراک، ازیراکه. الاّک، الاّ که :
پای طلب از روش فروماند
می بینم و چاره نیست الاّک
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهء کار خویش گیرم.سعدی.
چنانک، چنانکه :
ز دانا نیست پنهان جان چنانک از چشم بینایی
ز نادانست پنهان جان چنانک از گوش کر الحان.
ناصرخسرو.
خداوندا سنائی را سنائی ده تو در حکمت
چنانک از وی برشک آید روان بوعلی سینا.
سنائی.
زیراک، زیرا که. زمانک، زمانکه :
باسماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانک
بر فلک پروین پدید آید چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
همچنانک، همچنانکه :
نقصان و طعنه بر تو روا نیست همچنانک
چون و چرا به ایزد بی چون و بی چرا.
معزی.
و کاف ساکنه مخفف «که» گاه به آخر فعل متصل شود :
دردا که بخیره عمر بگذشت
ای دل تو مرا نمیگذاریک.سعدی.
|| کاف مکسور چون به اول کلمهء مسبوق بحرف مصوت (حرف علّه) متصل شود قبول حرکت آن حرف کند و بدین سبب گاهی مفتوح و مضموم نیز خوانده شود. بعنوان مثال در کلمات زیر مفتوح است:
کآبرا، که آبرا :
آتش لاله چرا افروخت آب چشم ابر
کابرا از خاصیت آتش نشانی آمده ست.
سنائی.
کآمد، که آمد :
فخر رهی بدان دو سیه چشمکان تست
کآمد پدید زیر نقاب از بر دو خد.
(اسرارالتوحید).
کاحمد، که احمد :
همچنان باز از خراسان آمدی بر پشت پیل
کاحمد مرسل بسوی جنت آمد از براق.
منوچهری.
کاندر، که اندر :
باز سپید روضهء انسی چه فایده
کاندر طلب چو بال بریده کبوتری.سعدی.
در کلمات مسبوق بهمزهء مکسور، مکسور آید (حالت اصلی):
کاقبال، که اقبال :
با ملک او وزارت او سازوار شد
کاقبال با وزارت او سازوار باد.مسعودسعد.
کامروز، که امروز :
بگشادی بشادی و فرخی
ای جان جهان آستین خی
کامروز بشادی فرا رسید
تاج شعرا خواجه فرّخی.
مظفری (از لغت فرس نسخهء نخجوانی).
کامشب، که امشب :
زان برفروز کامشب اندر حصار باشد
او را حصار میرا، مرخ و عفار باشد.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 21).
در کلمات مسبوق بهمزهء مضموم، مضموم آید:کو، که او :
کسی کو دهد از تن خویش داد
نبایدش رفتن بر داوران.منوچهری.
عاشقی کو در میان خویش بربسته ست جان
بسته است از زلف معشوقان کمر شمشیر تنگ.
منوچهری.
پیشوای دو جهان قافله سالار وجود
کوست مقصود ز یاسین و مراد از طاها.
فخرالدین هندوشاه نخجوانی (ازصحاح الفرس).
برای تفصیل این انواع رجوع به لغت «که» شود.
رسم الخط:
در خط تبع مرکب است از دال و یاء معکوس و باء مطرود. او از سه خط است: مستلقی، منکب، مقوّس و مقدار فراخی میانهء او باید که یک نقطه باشد و بانسی و وحشی نویسند. و کاف در محقق منبسط باشد و در ثلث منتصب و در نسخ هر دو گونه شاید، (از نفایس الفنون ج1 ص11). داعی الاسلام در فرهنگ نظام آرد: در میان نقایص خط فارسی ما یکی این هم هست که کاف مشترک میان عربی و فارسی با گاف مخصوص فارسی یک شکل نوشته میشوند بجهت اینکه هنگام گرفتن خط عربی برای فارسی سنجیدن آوازهای زبان فارسی و تطبیق کردن حروف عربی با آنها در کار نبوده و چون در عربی آواز گاف فارسی نبوده که حرف داشته باشد همان حرف کاف عربی را برای گاف هم نوشتند و نتیجه این شد که غیر از اهل زبان کسی نمیتواند کاف و گاف را درست بخواند و اهل زبان هم در لفظی که نشنیده است گیر میکند. کتابهای چاپ ایران هم دارای نقص مذکور بودند، هندیها که فارسی زبان علمی شان است نه تکلمی، زودتر ملتفت نقص شده اینطور اصلاح کردند که کاف مشترک میان عربی و فارسی را بحال خود گذاشته بر گاف مخصوص یک سرکش اضافه کردند(11). روزنامهء فارسی حکمت که سی و پنج سال قبل در قاهرهء مصر چاپ میشد ملتفت نقص شده و از اصلاح هندیها بی خبر بوده بعکس هندیها کرد و از آن وقت بعضی از روزنامه نگاران و نویسندگان ایران به اصلاح هندی عمل میکنند و بعضی به اصلاح مصری - انتهی.
(1) - ن ل: حال. (شاعران بی دیوان ص 331).
(2) - کودک در پهلوی kotak (صغیر) همریشهء کوچک و کوتاه است. (حاشیه برهان قاطع مصحح دکتر معین).
(3) - پهلوی retak (پسر، غلام جوان)، قیاس شود: گیلکی rey، مازندارانی rika (پسر). (حاشیهبرهان قاطع چ معین).
(4) - چنین مصدری در متون یافته نشد.
(5) - چنین نیست. رجوع باصل این کلمه در برهان قاطع چ معین شود.
(6) - مراد صوت است.
(7) - مقدونی.
(8) - Roxanes. (9) - اردشیر.
(10) - از پهلوی است. رجوع به برهان قاطع چ معین (برنا و برناک) شود.
(11) - در ایران از قرنها پیش بین این دو فرق گذاشته اند، بدین نحو که کاف با سه نقطه در بالا، گاف (کاف فارسی) شناخته میشده، و بعد سه نقطه تبدیل به سرکج شده است.

ک.

[کاف] (ع حرف) یکی از حروف هجا است، مذکر آید و مؤنث مانند سایر حروف و نیز کاف در زبان عرب حرف جار است که جهت تشبیه آید، نحو: زید کالاسد. و تعلیل نزدیک قومی و منه قوله تعالی : کما ارسلنا فیکم رسو (قرآن 2/151)؛ ای لاجل ارسالی و قوله: و اذکروه کما هدیکم (قرآن 2/198)؛ ای لاجل هدایته. و یکانّه لایفلح الکافرون (قرآن 28/82)؛ ای اعجب لعدم فلاحهم.
و استعلاء، نحو: کن کما انت علیه. و کخیر فی جواب من قال: کیف انت؟
و جهت مبادرت بشرط که به «ما» متصل شود، نحو: سلم کما تدخل و صل کما یدخل الوقت. ذکره ابن الخباز فی النهایة.
و تأکید، و آن زائد باشد، نحو: لیس کمثله شی ء (قرآن 42/11).
و گاهی بموقع اسم آید و جر کند بمرادفت مثل، و بر آن حرف جر هم داخل شود، و استعمال این کاف نزد سیبویه بی ضرورت درست نباشد، کقوله ع: یضحکن عن کالبرد المنهم.
|| (ضمیر) و ضمیر خطاب منصوب و مجرور نحو: ماودعک ربک و ما قلی (قرآن 93/3)، پس جهت مذکر فتحه دهند و جهت مؤنث کسره.
و کاف حرف خطاب یا اسم اشاره و آن را حظی از اعراب نیست کقولک: ذلک و تلک و اولئک. و یا ضمیر منفصل منصوب نحو: ایاک و ایاکما و با بعض اسماء افعال نحو:حیهلک و رویدک و النجاءک و لارایت بمعنی اخبرنی نحو ارایتک هذا الذی کرمت علی. (منتهی الارب). و رجوع به قطر المحیط و اقرب الموارد شود.

کآن.

(موصول + ضمیر اشاره) گاه در رسم خط فارسی «کهء» موصول با اسم اشارهء آن یا این یا برخی از حروف اضافه یا ضمایر به صورت کاف تنها درمی آید و با کلمهء پس از خود ترکیب می شود بدینسان: کان، کاین، کز، کش، کت (که آن، که این، که از، که اش، که ات) :
و آن شب تیره کآن ستاره برفت
و آمد از آسمان بگوش تراک.خسروانی.
از او گر نوشته بمن بر بدیست
نگردد بپرهیز کآن ایزدیست.فردوسی.
ز توران و از هند و از چین و روم
ز هر کشوری کآن بد آباد بوم.فردوسی.
بسی راغ کآن رزمگاه من است
به هر سو نشان سپاه من است.فردوسی.
کسی را کآن سخن در گوش رفتی
گر افلاطون بدی از هوش رفتی.نظامی.
بجان تا بدین گنگ بار از شگفت
چه بینیم کان یاد باید گرفت.اسدی.
مبر گفت غم کآن کنم کت هواست
به هر روی فرمان و رایت رواست.اسدی.
و رجوع به «که» و «آن» شود. || (پسوند) کان در کلمهء نیاکان بر خلاف تصور برخی علامت جمع نیست بلکه فقط «ان» علامت جمع است و «ک» دنبالهء کلمهء نیا است که در پهلوی نیاک(1) و جمع آن نیاکان بوده است. رجوع به کلمهء نیا در برهان و حواشی آقای دکتر معین شود.
(1) - Niyak.

کا.

(اِخ) امیرکابن و ورداسف یکی از حکام غیرمستقل طبرستان (312 ه . ق. / 925 م). || ابن امیر «کا» معاصر قابوس بن وشمگیر بوده است. (مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص 146).

کاء .

(ع ص) ضعیف. جبان. (صراح اللغة). || سست و بددل. کاءَة بالتاء و کیی و کیاة بفتحهما مثله. (منتهی الارب). || (مص) ترسیدن. (منتهی الارب).

کائد.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از کید. مکّار. (غیاث) (آنندراج).

کائدیه.

[ءِی یَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. 52 هزارگزی شمال خاوری اهواز. ده هزارگزی جنوب شوسهء مسجدسلیمان به اهواز، دشت، گرمسیر. سکنه آن 130 تن، شیعه زبان، فارسی و عربی است. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کائع.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از کیع. ترسنده از چیزی. بددل شونده. کاع. ج، کاعة. (منتهی الارب).

کائن.

[ءِ] (ع ص) موجودشونده. (از منتخب) (غیاث). موجود. هست.
- کائن بودن؛ موجود بودن. تکوین شدن.
- کائن شدن؛ مستقر شدن. استقرار یافتن. استوار شدن.
|| واقع شونده: المقدر کائن. || چند. کایّن. (منتهی الارب). مؤلف غیاث آرد: مشتق از کون بالفتح که بمعنی بودن و هست شدن است و کَأَیّن بفتح کاف و همزه و تشدید تحتانی مکسور و سکون نون و کائن به کسر همزه بر وزن ضامن و کائی بسکون همزه و یای تحتانی مکسور منون و کیئن و کی ء بفتح کاف و سکون تحتانی و همزهء مکسور منون و کاء بفتح کاف و سکون همزه، این هر پنج الفاظ در حقیقت گویا که یک لفظ است بمعنی کم خبریه و معنی کم خبریه لفظ بسیار باشد چنانکه کم رجل عندی؛ بسیار مرداند نزدیک من، پس معنی کائن رجل عندی همین است و احتراز از کم استفهامیه کرده است و معنی کم استفهامیه لفظ چند است چنانچه کم رج عندک؛ یعنی چند مرداند نزدیک تو. کائن اصل همه است و باقی هرچهار لفظ مذکوره متنوعه شده اند از آن. (غیاث) (آنندراج).

کائنات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ کائنه و کائن. موجودات و مخلوقات. (غیاث) (آنندراج). || موالید ثلاثه. (بحر الجواهر). || آفریدگان. تمام چیزهائی که وجود دارند. ممکنات :
زینسوی آفرینش و زان سوی کائنات
بیرون و اندرون زمانه مجاورند.
ناصرخسرو.
جام کیخسرو است خاطر من
که کند راز کائنات اظهار.خاقانی.
بجان عاقلهء کائنات یعنی تو
که کائنات قشوراند و حضرت تو لُباب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 158).
دل گرسنه درآمد بر خوان کائنات
چون شبهتی بدید، برون رفت ناشتا.
خاقانی.
زیرنشین علمت کائنات
ما بتو قایم چو تو قائم بذات.نظامی.
حدیث سعدی اگر کائنات بپسندد
بهیچ کار نیاید اگر تو نپسندی.سعدی.
گشاید دری بر دل از واردات
فشاند سر دست بر کائنات.
سعدی (بوستان).
اجل کائنات از روی ظاهر آدمی است و اذلّ موجودات سگ. (گلستان).

کائنات الجو.

[ءِ تُلْ جَوو] (ع اِ مرکب) هر حادثه که در فضا افتد چون رعد و برق و قوس و قزح و صاعقه و مه و گردباد و فلق شمالی و هاله و شهب و احجار سماوی و نیازک و برف و طوفان و ذنب السرحان و فلق و شفق و مانند آن.

کائنات جو.

[ءِ تِ جَوو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به کائنات الجوّ شود.

کائناً ما کان.

[ءِ نَنْ] (ع ق مرکب) هر چه باشد : و غیر هستی کائناً ماکان محتاج است به هستی. (ملامحسن فیض).

کائناً من کان.

[ءِ نَنْ مَ] (ع ق مرکب) هر که باشد :
کائناً من کان خاک در تست
که ز خاک اینهمه کائن تو کنی.خاقانی.
و مال ایتام و غائب را نیکو محافظت نماید و بیرون از او کائناً من کان هیچ آفریده در میان کار او درنیاید و کسی را که او در زندان شرع کرده باشد هیچ آفریده آن زندانی را بیرون نیارد. (تاریخ غازانی ص 218).

کائن و من کان.

[ءِ نُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از مخلوقات. (غیاث) (آنندراج). رجوع به کائناً من کان شود.

کائنة.

[ءِ نَ] (ع ص، اِ) مؤنث کائن. حادثه. || چیز نوپیدا که سابق نبوده باشد. (آنندراج). ج، کائنات.

کائوتچو.

[] (اِ) رجوع به کائوچو شود.

کائوتچوک.

[] (اِ) رجوع به کائوچو شود.

کائوتسونگ.

[ئُتْ سُنْ] (اِخ)(1) امپراطور چین که پیروز سوم از سلسلهء ساسانی برای به دست آوردن تاج و تخت نیاکان خویش از او یاری خواست. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 198 شود.
(1) - Kao-Tsong.

کائوچو.

(اِ)(1) کائوتچو. کائوچوک. کائوتچوک. در تداول هنود امریکا بر موادی که از درخت هیفا(2) بیرون می آید و نوعی صمغ است اطلاق میشود و در زبان هنود امریکا بمعنی «اشکهای درخت» است. این کلمه را در عربی امروزی «مطاط» میگویند. (از کتاب هذه اندونیسیا. چاپ قاهره). درختی است که از شیرهء آن لاستیک سازند. (فرهنگ نظام در ذیل کائوچو).
ژدیا صمغی است که از بسیاری از درختان امریکا و آسیا و افریقا به دست می آید و آن مادهء چسبناک و کشداری است که از شکافی که بدرخت داده شود فروچکد، کائوچو، نامی که به این گونه صمغ داده شده از لغات امریکای جنوبی است. (هرمزدنامهء پورداود ص 186). در کتاب گیاه شناسی آمده است: اگر ساقه یا برگ بعضی از نباتات از قبیل شنگ، انجیر، فرفیون و شقایق را قطع کنیم مایع سفیدرنگی بنام شیرآبه(3) از آن خارج میگردد. این مایع در مجاری مخصوصی بنام لوله های شیرآبه(4) قرار دارد. رنگ آن اغلب سفید شیری میباشد ولی گاهی مانند شیرآبهء خرزهره بیرنگ و یا مانند شیرابهء مامیران(5)نارنجی است. شیرآبه دارای مواد مختلفی از قبیل صمغها، چربی ها، نشاسته های غیر قابل جذب و استخوانی شکل، گوتاپرکا(6) و کائوچو(7) میباشد و قسمت اعظم آن را آب تشکیل میدهد. بعد چنین اضافه میکند: نگارنده شمه ای دربارهء گیاههای کائوچوئی ایران تحت عنوان بررسیهای میکروشیمیائی چند گیاه کائوچوئی ایران از قبیل پرخ(8) و شنگ چزه(9) و بیدار(10) و لباشیر(11) و درخت لور(12) و استبرق(13) مطالعاتی نموده ام. از نتیجهء این مطالعات چنین استنباط میشود که شیرآبهء نباتات کائوچوئی در مجاورت هوا منعقد میشود و در این قسمت منعقد شده است که مادهء کائوچوکی بانضمام مواد مختلفهء دیگری از قبیل چربیها و صمغها و مواد پروتید وجود دارد. فرمولهای شیمیائی کائوچوی خالص (C10 H17) n، (C10 H16) n، n (C10 H34)و غیره میباشد. معرفهای آن با معرفهای مواد پروتید و لیپیدها و صمغها و تانن ها کاملا مشابه است. معرف را سپایل کائوچوک را نیز مانند مواد پروتید و تانن و بعضی صمغ ها و کلوکزیدها و الکالوئیدها قرمز رنگ میسازد. سودان، شارلاخ، عصارهء ارلئآن، کلروفیل و دیمتیل امیدواز و بنزول آن را مانند لیپیدها رنگ آمیزی مینماید و بالاخره اسید اسمیک نیز آن را مانند لیپیدها و مواد مازوئی به رنگ قهوه ای درمی آورد و در اثر آن اسید اسمیک احیا شده و به رنگ قهوه ای روی کائوچوک رسوب مینماید. کائوچو نیز مانند لیپیدها با برم ترکیب شده و تترابرومیت دو کائوچو C10 H16 Br4تولید میگردد. بنزین، سولفوردوکربن، اتروکلروفرم کائوچو را مانند لیپیدها حل مینماید ولی آب و الکل و گلیسیرین و مواد قلیائی و اسیدهای رقیق در آن بی اثر میباشد. کائوچو بعکس لیپیدها و مواد چربی صابونی نمیشود و بدینطریق از آنها متمایز میگردد. کائوچوک دارای قابلیت ارتجاع است و مانند خمیر ورآمده در اثر فشار به حالت اول برمیگردد برمی کردن (ترکیب کردن با برم) کائوچو از مطالعات علمای شوروی محسوب میشود. نتایج حاصله از این روش تاکنون در مطبوعات آنها ذکر نشده است ولی نگارنده در ضمن مطالعات خود اهمیت آن را دریافتم و خلاصهء آن را ذی درج مینمایم: تترابرومیت دوکائوچو که در نتیجهء این فعل و انفعال به دست می آید شفاف و مشابه شیشه است و قهوه ای رنگ میباشد و در حلالهای معمولی کائوچوک از قبیل اتر، کلروفرم، بنزول، و سولفور دوکربن غیرقابل حل است و اگرچه چربی ها نیز با برم ترکیب میشوند و در حلالهای فوق غیرقابل حل میباشند، ولی تمایز آنها در آنست که اسید کلریدریک غلیظ در لیپیدهایی که با برم ترکیب میشوند مؤثر میباشد و آنها را حل میسازد، در صورتی که در تترابرومیت دوکائوچو کاملا بی اثر میباشد و بوسیلهء آن از لیپیدها کاملا متمایز میگردد. برای آنکه قابلیت ارتجاع کائوچوک در لوله های شیرآبه کمتر گردد و در موقع تهیهء برش و مقطع تولید ناراحتی ننماید شی ء مورد مطالعه را چند روز بدواً در محلول الکلی %15 برم قرار دهید و در جای خنکی حفظ نمائید (برای تهیهء این محلول برم را قطره قطره در الکل اضافه نمائید و در جریان آب سرد و یا یخچال قرار دهید) بعداً شی ء را با الکل شسته و به تهیهء مقاطع پردازید.
برشها را مدت 24 ساعت در آب ژاول قرار دهید تا مواد پروتیدی آنها زایل گردد سپس برای خنثی کردن اثر قلیائی آب ژاول، آنها را با محلول %10 اسید استیک و سپس با آب مقطر چندین بار شست و شو دهید و مدت پنج دقیقه در یک قطره گلیسیرین خالص داخل کنید، بعد از گلیسیرین خارج ساخته در چند قطره گلیسیرین برمه اشباع و غلیظ که روی لام قرار داده اید داخل سازید و روی آن را با لامل بپوشانید و در محل خنک و تاریکی قرار دهید. پس از 12 ساعت مقاطع را در الکل کاملا شست و شو دهید تا اثرات برم بکلی زایل گردد. بعد آن را مدت 24 ساعت در مخلوطی بمقدار متساوی از الکل و کلروفرم قرار دهید، سپس از مخلوط فوق خارج نموده با الکل شسته و در بم دو کانادا و یا ژلاتین گلیسرینه بطور دائم نگاهداری نمائید - انتهی. رجوع شود به گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 181. || یکی از انواع علک.
(1) - Caoutchouc.
(2) - Hevea.
(3) - Latex.
(4) - Tubes laticiferes.
(5) - Chelidonium majus. (6) - Gutta percha - گوتاپرکا ماده ای است مشابه کائوچو و بیشتر صفات کائوچو را دارا میباشد و دارای فرمول (C10H16) m و (C10H17) n میباشد. بنابراین از ترکیبات ایزومر کائوچو خالص محسوب میگردد یعنی در فرمولهای آمپریک با کائوچو مشابه بوده و در ساختمان مولکولی با آن اختلاف دارد، از این ماده در صنعت بعنوان ایزولاتور و عایق استفاده میشود و برای پوشش سیمهای برق و تهیهء بارانی و همچنین لوازم جراحی بکار میرود.
(7) - Caoutchouc.
(8) - Euphorbia larica.
(9) - Scorzonera, Tortuosissima.
(10) - Euphorbia tirrucalli.
(11) - Daemia Cordata.
(12) - Ficus bengalensis.
(13) - Calotropis procera.

کائوچوئی.

(ص نسبی) آنچه از کائوچوک به دست آید. || (اِ) نامی است که باغبانان ما، به «فیکوس الاستیکا»(1) داده اند.
(1) - Ficus elastica.

کائوچوک.

(اِ) رجوع به کائوچو شود.

کائوکیو.

[ءُ] (اِخ)(1) نام قدیم ایغورها. سعید نفیسی در احوال و اشعار رودکی ج 1 ص192 آرد: نام طایفه ای دیگر در تاریخ چین ظاهر میشود که مورخین چینی ایشان را «هوئئی هه»(2) می نامند. شکی نیست که این طایفه از نژاد ایرانی مخلوط با نژاد ترک بوده و ایغورهای امروز از همان نژادند که آنها را در تاریخ چین نخست «کائوکیو» و سپس «تیه له»(3) نامیده اند.
(1) - Kao Kiu.
(2) - Huei He.
(3) - Tie - Le.

کائولباخ.

(اِخ)(1) گیوم دُ. نقاش آلمانی، متولد در ارولسن(2) (1805 - 1870 م.). مؤلف «جنگ هونها».
(1) - Guillaume de Kaulbach.
(2) - Arolsen.

کائولن.

[ءُ لَ] (اِ)(1) کائولن یا خاک چینی، سیلیکات قلیائی آلومینیوم است که دارای چند ملکول آب است و تقریباً خالص میباشد. گردی است بسیار نرم، سفید، مایل بخاکستری کمی قابض و در آب و اسیدهای رقیق و سرد غیرمحلول است. دیاستازهای گوارشی و مایع های مختلف بدن در روی آن بلاتأثیر میباشد. کائولن بعلت غیرمحلول بودنش یک طبقه محافظ و عایقی در روی مخاط معده تشکیل میدهد و بدین طریق زخمهای معده در زیر آن به آسانی التیام می پذیرد. کائولن بوی مدفوع را نیز از بین می برد، و تا اندازه ای دفع آن را تنظیم میکند. به همین علت آن را برای درمان اسهال و همچنین برای مداوای یبوست هایی که علتشان خراش و زخم مخاط روده باشد در تورم حادّ روده و در اسهال ها و بعنوان پانسمان داخلی در روده ها و معده و در خارج در روی زخمها بکار می برند. در تمام موارد استعمال مادهء مزبور باید کائولن سترون شده باشد. در داخل ممکن است در حیوانات کوچک بمقدار 2 تا 10 گرم در روز داد، ارژیل(2) یا گل رس مخلوطی است از پلی سیلیکات قلیایی آلومینیم و شن و اکسید دوفرو نسبةً دارای خاصیت قابض میباشد. (از درمان شناسی تألیف احمد عطائی ج 1 صص 455 - 456).
(1) - Caolin.
(2) - Argile.

کائولی.

[ءُ] (اِخ)(1) ایبراهم. شاعر انگلیسی متولد در لندن (1618 - 1667 م.).
(1) - Abraham Cowley.

کائون پور.

[ءُ پُ] (اِخ)(1) شهری از هند (ایالات متحدهء اگره - اود) دارای 220000 تن سکنه. صنعت آن کارخانهء پنبه ریسی. بسال 1857 م. سربازان قشون هندوستان، اروپائیان را در این شهر قتل عام کردند.
(1) - Cawn Pore.

کائونیتس.

[ءُ] (اِخ)(1) (امیر...) رجل سیاسی اطریشی در عهد شارل ششم و ماری ترز. متولد در وین. وی عهدنامهء اکس لاشاپل را امضاء کرد (1748 م.) و در طول جنگ هفت ساله با فرانسه اتحاد داشت. (1711 - 1794 م.).
(1) - Vencelas, Antoine, Prince de Kaunitz.

کائی.

(اِخ) دهی از دهستان دشت بخش سلوانا شهرستان ارومیه، واقع در 5500گزی شمال باختری سلوانا و 2500گزی شمال راه ارابه رو جرمی به دکار. دامنه، سردسیر، سالم، سکنهء آن 141 تن کردی، آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کائید کلب علی.

[کَ بِ عَ] (اِخ) مؤلف مجمل التواریخ آرد: در ناحیهء بروجرد کائید کلب علی نام شخص بی نام و نشان در آن اوان با جمعی از متجنده و اوباش یکدل و یک زبان گشته، بتاخت و تاز محالات و نهب و غارت مسافرین دست تعدی از آستین بی قباحتی برآورده لوای شرارت و فساد در میدان بی شرمی برپا نموده چند صباحی از راه تهور و شجاعت خود را مشهور آفاق گردانید چنانچه جمعیت او در عرصهء قلیل بده دوازده هزار سوار و پیاده رسید. سلیم خان افشار قرقلو که در آن اوان از جانب ابراهیم شاه به سرداری عراق مقرر بود با لشکر جرار بعزم تنبیه کائید مذکور وارد آن دیار و لازمهء حزم و احتیاط به کار برده، کائید موصوف از راه جهالت و غرور متهورانه با جمعیت خود به مقابله پرداخت. بعد از صف آرائی، کلب علی خود هم با چند نفر توسن جلادت را در میدان حرب بجولان درآورده از جانب سردار هم جمعی به میدان آمده حرب صعبی اتفاق افتاد که دوست و دشمن برکائید تحسین و آفرین کردند نزدیک به آن رسید که پای ثبات و قرار لشکر سردار از جا به در رود که گلوله ای به اسب کلب علی رسیده با اسب درغلطید. سردار با لشکر خود یکبار تکاورانگیز گشته تاخت بر او و لشکرش آورده کلب علی خود بقید کمند غازیان سردار گرفتار گردیده سپاه او که برهنه پایان وادی نادانی بودند قتیل سیف غازیان سردار و بقیة السیف راه اوطان خود پیمودند. کلب علی مذکور را بنزد سردار برده همان وقت او را گردن زده به سرای عدم فرستادند. (مجمل التواریخ تألیف گلستانه چ مدرس رضوی ص 124).

کائیس.

(اِخ) دهی از دهستان شهر ویران، بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در بیست ویک هزارگزی شمال خاوری مهاباد و شش هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. جلگه با هوای معتدل مالاریائی. سکنه 121 تن. زبان کردی. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، توتون، چغندر، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کائیف.

(اِخ)(1) قیافا. روحانی بزرگ یهودی که موجب محکومیت مسیح گردید و حواریون را شکنجه داد. نام کائیف در این مثل فرانسوی آمده است(2): «کسی را از نزد کائیف بسوی پیلات(3) فرستادن» که کنایه ای است از تذبذب و تردید روحانی بزرگ یهودیان در ایام مصائب مسیح.
(1) - Caiphe.
(2) - Renvoyer quelqu'un de Caiphe a Pilate.
(3) - حاکم ناحیهء یهودیه از طرف رومیان.

کائی فونگ.

(اِخ)(1) پایتخت سلسلهء سلاطین کین از زردپوستان منچو. اقبال آشتیانی در تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت ص 6 نویسد: در آخر قرن ششم هجری آسیای شرقی و سواحل اقیانوس کبیر یعنی دو مملکت کره و چین اصلی بین دو سلسلهء سلطنتی تقسیم میشده: یکی سلسلهء سلاطین کین که رؤسای یکدسته از زردپوستان منچو بودند که بر ختا یعنی چین شمالی مسلط آمده و بر آن سرزمین حکومت میکردند و نسبت به چینی ها قومی خارجی محسوب میشدند. پایتخت این سلسله گاهی شهر پکینگ (پکن) بود و گاهی شهر کائی فونگ در کنار نهر زرد (هونگهو). نیز در صفحهء 147 نویسد: سبتای سردار معروف چنگیز پایتخت چین یعنی کائی فونگ را محصور و در سال 631 ه . ق. مفتوح ساخت.
(1) - Cai - Foung.

کائیک.

(اِخ)(1) نام رودی در مسیر حرکت لشکر خشایارشا به یونان. در تاریخ ایران باستان تألیف پیرنیا ص 722 آمده: پس از آن این سپاه از لیدیه خارج شده به طرف رود کائیک رفته داخل می سیّه گشت و بعد در حالی که کانه(2) را در طرف چپ داشت به آتارنه شهر کارِن(3) رهسپار شد.
(1) - Caique.
(2) - Cane.
(3) - Carene.

کائیمان.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی تمساح در شط های آمریکا و چین که پوزه ای دراز دارد. درازی خود جانور تا 6 گز هم میرسد. پوستش در صنعت ساغری بسیار مستعمل است.
(1) - Caiman.

کائیمان.

(اِخ)(1) مجمع الجزایر انگلیس تابع ژامائیک (یکی از جزایر آنتیل در جنوب کوبا متعلق بدولت انگلیس). جمعیت 5900 تن. حاکم نشین جرج تاون(2).
(1) - Caimans.
(2) - Georgetown.

کائی نارجی.

(اِخ)(1) (کوچک...) دهی از بلغار (دوبرودجه) [ 1904 ] که در آن عهدنامهء مشهور ترک و روس به سال 1774م. به امضاء رسید.
(1) - Kutchuk Kainardji.

کائی نان.

(اِخ)(1) پسر اِنوس(2) یکی از آباءالاولین پیش از طوفان نوح.
(1) - Cainan.
(2) - Enos.

کائینه.

[نَ] (اِ) مؤلف آنندراج آرد: بر وزن آئینه. امر کردن باشد بشخصی که چشم از من مگردان و با من باش و به این معنی کایینه با دو یای حطی هم بنظر آمده. این کلمه مصحف «کابنه» است. رجوع به برهان چ معین و «کابنه» در همین لغت نامه شود.

کائیوند.

[ئی وَ] (اِخ) یکی از دو تیرهء طایفهء دورگی بختیاری موسوم به آسترکی. رجوع به آسترکی شود.

کاب.

(اِ) پیاله ای است دراز هشت پهلو. || لاف. || گاو. (ناظم الاطباء).

کاب.

(انگلیسی، اِ)(1) نوعی از درشکهء یک اسبه که دو چرخ دارد. نخست در انگلستان آن را ساخته اند. محل نشستن راننده در عقب درشکه در جائی بلند تعبیه شده است.
(1) - Cab.

کاب.

(اِخ) شهری وسط است (از روم) [ آسیای صغیر ] و هوایش سرد است و از اقلیم پنجم است. حقوق دیوانیش بیست و دو هزار و صد دینار است. (نزهة القلوب المقالة الثالثه ص 98).

کاب.

(اِخ)(1) ریچارد. وی یکی از نسخه های وندیداد را که جرج بوچیر (یا باوچر)(2) از پارسیان هند در سال 1718 م. به دست آورد، در سال 1723 به انگلستان برد و به کتابخانهء بودلین(3) تقدیم نمود. این نسخه هنوز در همان کتابخانه به این علامت و شماره محفوظ است Bodl. Or. 321 (از تاریخ ادبی ایران، تألیف براون ترجمهء علی پاشا صالح ج1 ص70).
(1) - Richard Cobbe.
(2) - George Boutchier (Bowcher).
(3) - Bodleian.

کاب.

[بُ] (اِخ) سانسکریت کاویه(1). یکی از مننترات(2) بنات النعش در نزد هندوان. (تحقیق ماللهند ج 1 ص 198).
(1) - ka - vya.
(2) - Manvantara.

کاباروس.

(اِخ)(1) فرانسوا کنت دُ. رجل اقتصادی اسپانیولی و اص فرانسوی، متولد در بایون(2) (1752 - 1810 م.) دختر وی موسوم به ترزادوکاباروس [ تَ رِ دُ ] همسر تالین(3) عضو مجلس کنوانسیون بود.
(1) - Cabarrus, Francois Comte de.
(2) - Bayonne.
(3) - Tallien.

کاباره.

[رَ / رِ] (اِ) بعضی فرهنگهای اخیر این صورت را بمعنی غار و شکاف و جای تاریک آورده اند. این لغت همان «کاباره» با کاف فارسی است و با کاف تازی صحیح نمی نماید. رجوع به «گاباره» شود.

کاباره.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) میکده. دکان مشروب فروشی (شراب فروشی). خرابات. حانوت. میخانه. شرابخانه.
(1) - Cabaret.

کابازاله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 21500 گزی شمال خاوری مهاباد و پنج هزارگزی شمال باختری شوسهء مهاباد به میاندوآب. جلگه با هوای معتدل مالاریائی، سکنهء آن 334 تن و زبان آنان کردی. آب آن از رودخانهء مهاباد و چشمه و محصول آنجا غلات، چغندر، حبوبات، توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کابال.

(اِخ)(1) قباله. قبالا(2). قبله. در عبری بمعنی سنت و روایت. شرح و تفسیر رمزی تورات در نزد یهودیان که از عهد آدم یا ابراهیم ببعد توسط گروهی از مطلعان جمع و تدوین شده است.
(1) - Cabale. Cab(b)alaدر انگلیسی
(2) - Kabbalah,

کابالرو.

[لِ] (اِخ) نام چهار تن از نجبای ایرانی در «سفرنامهء ایران» نوشتهء دن خوان. (از تاریخ ادبیات ایران تألیف پروفسور براون ج 4 ترجمهء رشید یاسمی ص 3).

کابالیان.

(اِخ) نام مردم یکی از ایالات ایران (به اعتبار تقسیم بندی مالی نه سیاسی) در دورهء هخامنشی به روایت هرودُت. (از ایران باستان ص 736، 1417، 1472).

کابان.

(اِخ)(1) (له...) کرسی کانتن اَرِیِژ، از ناحیت فوا، واقع در ساحل اَرِیِژ. سکنه 362 تن. دارای کارخانه های ذوب آهن است.
(1) - Les Cabannes.

کابانل.

[نِ] (اِخ)(1) الکساندر. نقاش و شبیه ساز فرانسوی متولد در مون پلیه (1832 - 1889 م.).
(1) - Cabanel, Alexandre.

کابانیس.

(اِخ)(1) ژرژ. طبیب فرانسوی متولد در کُسناک (کورز) دوست میرابو، شاگرد و پیرو کندیاک. وی صاحب رساله ای است بنام «طبیعت و اخلاق بشر» که شهرت بسیار یافته است. (1757 - 1807 م.).
(1) - Cabanis, Georges.

کابت.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از کبت. هلاک سازنده. به روی دراندازنده. بر زمین افکننده. بر روی افکننده :
اباحسن لاتبعدّن و کلنا
لهلکک مفجوع له الحزن کابت.
فلم یتفقدنی من العلم واحد
هراق اناءالعلم بعدک کابت.
ابواحمد یحیی بن علی منجم (در رثاء ثابت بن قره).
برای سایر ابیات این رثاء رجوع به ثابت بن قره شود.

کابت.

[بَ] (اِخ) کابة. موضعی است به بلاد تمیم یا آبی. (منتهی الارب).

کابح.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از کبح. رجوع به کبح شود. || پیش آینده از آن چیز که فال بد میگیری از وی. ج، کوابح. (منتهی الارب).

کابد.

[بِ] (ع اِمص) رنجکشی جهت چیزی. اسم است کباد را. (منتهی الارب).

کابدول.

(اِخ) دهی از دهستان شرامین بخش دهخوارقان شهرستان تبریز، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری بخش و 15 هزارگزی راه شوسهء تبریز به دهخوارقان. جلگه با هوای معتدل. سکنهء آن 111 تن و آب آن از چشمه است. محصول آنجا غلات، حبوبات، سردرختی، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص 403).

کابر.

[بِ] (ع ص) بزرگ. یقال توارثوا کابراً عن کابر؛ ای کبیراً عن کبیر فی العز و الشرف. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به کابراً عن کابر شود.

کابرات.

(اِخ) رجوع بقلعهء کابرات شود.

کابراً عن کابرٍ.

[بِ رَنْ عَ بِ رِنْ] (ع ق مرکب) بزرگ از بزرگ. || پدر در پدر از بزرگان : اموال و اسلحهء ایشان که کابراً عن کابر بل کافراً عن کافر میراث رسیده بود بغنیمت بیاوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

کابرال.

(اِخ)(1) پدرو الوارز. بحرپیمای پرتقالی که برزیل را به سال 1500 م. کشف کرد.
(1) - Cabral, Pedro Alvarez.

کابررا.

[رِ] (اِخ)(1) جزیرهء کوچکی است از بالئار. شهرت آن بسبب ناملایماتی است که سربازان محبوس فرانسوی در آنجا پس از «بلن»(2) در فاصلهء سالهای 1808 تا 1813م. تحمل کردند.
(1) - Cabrera.
(2) - Bailen.

کابرکوب.

(اِ) نوعی گرز از سنگ. جمع عربی آن کابرکوبات است.

کابره.

[بَ رَ] (اِخ)(1) شهری به سودان بر ساحل نیجر نزدیک تنبکتو. (ابن بطوطه).
(1) - Kabara.

کابریا.

(اِخ)(1) موضعی در آسیای صغیر قدیم : مهرداد بمحل کابریا عقب نشست. در این جا او دو شکست خورد با دو هزار نفر فرار کرده به ارمنستان رفت و به تیگران پادشاه ارمنستان که دامادش بود پناهنده شد. (ایران باستان ج 3 ص 2141). همینکه مردم پنت از مراجعت او [ مهرداد ] آگاه شدند همه مانند یک تن به کمک او قیام کردند و بر اثر این احوال تری یاریوس رئیس ساخلوی رومی در پنت، فرار کرده به کابریا رفت ولی در آنجا قبل از اینکه لوکولوس به کمک او برسد با تمامی سپاهش معدوم گشت. (از ایران باستان ج 3 ص 2143).
(1) - Cabria.

کابریر دگ.

[یِ دِ] (اِخ)(1) کمونی از وُکولوس بخش اپت. 300 تن سکنه. قتل عام وُدُوا (یکی از سلک های کفرآمیز نصاری) بدانجا بود.
(1) - Cabrieres - d'aigues.

کابریله.

[یُ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) درشکهء سبک چهارچرخه که عموماً دارای کروک است.
(1) - Cabriolet.

کابس.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از کبس. رجوع به کبس شود. || دونده. یقال جاء فلان کابساً؛ ای شاداً؛ یعنی دوان آمد. (منتهی الارب). || عابسٌ کابس، از اتباع است. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

کابس.

[بِ] (اِخ) ابن ربیعة تابعی است. و کان یشبه برسول الله صلی الله علیه و آله و سلم. (منتهی الارب).

کابسة.

[بِ سَ] (ع ص) ارنبة کابسة؛ نوک بینی بر لب فرودآمده. (منتهی الارب). المقبلة علی الشفة العلیا. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

کابسیر.

(اِخ)(1) نام یکی از معابر مشهور سلسلهء جبال برانس (پیرنه). (الحلل السندسیه ج 2 ص 110).
(1) - Capcir.

کابشتل.

[بِ تَ] (اِخ) از سانسکریت کاپشتلا(1) یکی از مواضع واقع در میانهء هندوستان طبق سنگهت. (تحقیق ماللهند بیرونی ص 153 سطر 11).
(1) - Kapishthala.

کابک.

[بُ] (اِ) کابوک. آشیان مرغان را گویند عموماً و آشیان کبوتر و مرغ خانگی و گنجشکی که در خانه آشیان داشته باشد خصوصاً. (برهان قاطع): شریجة؛ کابک کبوتران که از نی ساخته باشند. (منتهی الارب) :
چو کبتر تبسی خانه کرده هر کابک
چو مار سغدی ره یافته به هر کاواک(1).
سوزنی.
آنکه طبعش در کبوتر خانهء روحانیان
از بروج رفرف افلاک کابک میکند.
سیف اسفرنگی.
بقصر جاهش ار پرد پرستک
کند از شهپر سیمرغ کابک.
سراج الدین راجی.
|| زنبیل مانندی را نیز گویند که در خانه ها آویزند تا کبوتر در آن تخم کند و بچه برآرد. (برهان): جدیله؛ کابک کبوتران. (منتهی الارب). || رفیده را نیز گفته اند و آن لته ای چند باشد که بر روی هم دوزند مانند گرد بالشی و خمیر نان را تنک ساخته بر روی آن گسترانند و بر تنور چسبانند. (برهان).
(1) - ن ل:
چو کبتر نبطی خایه کرده در کابک
چو مار سندی ره یافته بهر کاواک.

کابک فروش.

[بُ فُ] (نف مرکب)فروشندهء کابک. جدّال. (منتهی الارب).

کابل.

(فرانسوی، اِ)(1) مفتولهای فلزی لفاف دار و سیمهای زیرزمینی و زیردریائی که برای برق و تلگراف و تلفن بکار دارند.
-کابل تلفن؛ سیم زیرزمینی مخصوص تلفن.
(1) - Cable.

کابل.

[بُ] (اِخ) شهر مهم و پایتخت افغانستان در 43 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و 69 درجه و 13 دقیقهء طول شرقی، در 1762 گزی فوق سطح دریا واقع در نجدی حاصلخیز و پر آب و جمعیت آن در حدود 150000 تن است. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کابل بنقل از دائرة المعارف اسلام). مؤلف حدودالعالم زیر عنوان «سخن اندر ناحیت حدود خراسان و شهرهای وی» آرد: شهرکی است و او را حصاری است محکم و معروف به استواری و اندر وی مسلمانانند و هندوانند و اندر وی بتخانه هاست و رای قنوج را ملک تمام نگردد تا زیارت این بتخانه نکند و لوای ملکش اینجا بندند. (حدود العالم چ سید جلال الدین طهرانی ص 64). یاقوت در معجم البلدان آرد: کابل در اقلیم سوم است. طول آن از جانب مغرب صد درجه و عرض آن از جانب جنوب 28 درجه باشد. و اصطخری آرد: خلج صنفی از ترکانند که از دیرباز در سرزمین کابل که بین هند و نواحی سجستان در ظهر غوز است افتاده اند و آنان خداوندان نعمت اند و در لباس و زبان همانند ترکانند، و کابل ناحیه ای است و شهر بزرگ آن اوهند. و من با مردی از عقلای سیستان که شهرها و راه های آن ناحیت را گردش کرده بود ملاقات کردم و او از دیده های خود گفت کابل ولایتی است بزرگ میان هند و غزنه با مرغزارهای وسیع و نسبت آن به هند بیشتر است و این سخن نزد من درست آمد.
و اما گفتهء ابن فقیه که کابل از ثغور طخارستان است از صواب دور نباشد و شاید طخارستان در مثلث شرقی آن ناحیت است.
ابن فقیه آرد: کابل از ثغور طخارستان و از شهرهای آن: واذان وخواش و خشک وجزه است و گوید: به کابل عود و نارگیل و زعفران و اهلیلج بود. چه آن سرزمین [ در آب و هوا ]با هند برابر است و خراج آن دو هزار هزار و پانصد هزار درهم بود و از کنیزکان دو هزار سر که بهای آنان ششصدهزار درهم بود. مسلمانان بروزگار بنی مروان بدآنجا غزو کردند و آن ناحیت بگشودند و مردم آن سرزمین مسلمانند. یاقوت گوید: اگر غیر ساحلی بود رواست. و عبیداللهبن قیس الرقیات گفت:
و لقد غالنی شیب و کانت
فی شبیب مغیلة و مغاله
غلبت امه علیه اباه
فهو کالکابلی اشبه خاله.
و قال فرعون بن عبدالرحمن یعرف بابن سلکه من بنی تمیم بن مر:
وددت مخافة الحجاج انی
به کابل فی است شیطان رجیم.
و قال الاعشی و سمی اهل کابل کابلا :
و لقد شربت الخمر تر -
کض حولنا ترک و کابل
کدم الذبیح غریبة
مما یعتق اهل بابل
باکرتها حولی ذووال
آکال من بکربن وائل.(معجم البلدان).
مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: کابل نام پایتخت افغانستان کنونی است و در سمت شرقی ایران در ساحل نهری که به همین نام میخوانند به ارتفاع 1917 گز، در 800 هزارگزی مشرق هرات و 515 هزارگزی جنوب شرقی بلخ واقع است، در 34 درجه و سی دقیقهء عرض شمالی و 66 درجه و 64 دقیقهء طول شرقی. جمعیتش بر 60000 تن بالغ گردد. این شهر در انتهای شرقی جلگه ای پهناور، بر زاویه ای که از پیچ و خم دو رشتهء کوه بوجود آمده قرار دارد و محیط دایره اش بطول یک ساعت راه میرسید. سور قدیمی شهر ویران است، تنها پایه هایش جلوه ای دارند و از اینرو جلو شهر باز است و فقط در انتهای جنوب شرقی، یک قلعهء داخلی محکم موسوم به «بالاحصار» وجود دارد ولی تپه های اطراف بر آن حاکمند، و این قلعهء اندرونی، قصبهء جداگانه ای است که کاخ حکومت و دوائر دولتی در آن واقعند. بازار و باغ و باغچه های خرم و قریب هزار خانه در بر دارد، و اصل شهر حاوی پنج هزار خانه باشد و در اطرافش محلات جدید چندی هم دیده میشود که یکی از آن محله ها مسکن ایرانیان و ترکمانانی میباشد که نادرشاه آنان را بدینجا کوچانیده است و به قزلباش شهرت دارند. شهر را به محلات و محلات را بکویها تقسیم کرده اند و دروازه ها دارند که شبها آن دروازه ها را می بندند کوچه هایش تنگ و تاریک است، زیباترین بناهای این شهر عبارت است از بازار آن که ساختهء علی مردان خان میباشد، و این مکان را هم بسال 1842 م. انگلستان بتوپ بسته بویرانه مبدل گردانیدند. شهر گرمابه های بسیار دارد و روی نهری که از میان شهر میگذرد چند پل دیده میشود. این محل یک نقطهء مهم تجاری میان هندوستان و ترکستان و ایران است و در محل اجتماع چندین راه کاروان رو قرار گرفته و به همین جهت جنب و جوشی در بازارگانی آن محسوس است.
کابل از بلاد بسیار قدیمی دنیاست و در زمان اسکندر وجود داشته است. در آثار مورخان عهد اسکندر و در جغرافیای بطلمیوس از آن به نام «قابوره» و «اورتوسپاته» یاد شده. در شاهنامهء فردوسی مکرر از کابل و کابلستان نام برده شده است. در دولت غزنویان شهر غزنه بتدریج اهمیت یافت و کابل عقب ماند. بابرشاه این شهر را مجدداً پایتخت قرار داد و به تعمیر و آرایش آن پرداخت. آرامگاه این پادشاه هم در همین شهر است و بعدها شهر قندهار مرکزیت یافت و اخیراً خانان حکومت حاضر کابل را مقر حکومت خود قرار دادند و قریب صد سال است که این شهر سمت مرکزیت کشور افغانستان را پیدا کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
لقب شهر کابل دارالملک و دارالسلطنه است.
راهنمای کابل(1)
الف - جغرافیای شهر کابل:
منطقهء کابل عبارت از مجموعه ای از وادیهای سرسبز و شاداب و پر نفوس است که ارتفاع آن از سطح دریا از هزار تا دو هزار گز (3300 تا 6500 فوت [ پا ]) تفاوت میکند. شهر کابل در میان این وادیهای حاصلخیز به عرض 34درجه و 30 دقیقهء شمالی و طول 69 درجه و 18 دقیقهء شرقی در دامنهء کوه های «آسمائی» و «شیردروازه» به ارتفاع شش هزار فوت قرار گرفته است. در میان کوه آسمائی (6790 فوت) و شیر دروازه (7166 فوت) شهر کابل شکل مثلثی را گرفته که رأس آن بجانب غربی، جائی که دو کوه با هم بسیار نزدیک میشوند، قرار دارد. بین دو کوه گذرگاهی است که وادی چهاردهی (نوی کابل) را به کابل قدیم می پیوندد و رودخانهء کابل از آن عبور میکند. در زمان قدیم اطراف شهر را حصار مستحکمی احاطه می کرد که بوسیلهء هفت دروازه با خارج ارتباط داشت. تماشای این دیوار اهمیت تاریخی شهر را بخوبی مینمایاند. از قلهء کوه منظرهء با شکوه و شاداب وادی، با سلسلهء کوه هائی که اطراف آن را احاطه کرده بنظر می آید. رود کابل از میان آن با پیچ و خم جالب توجه میگذرد. شهر کابل که در دو طرف این رودخانه بنا شده محیطی قریب 8 میل دارد و چون دو طرف آن محدود می شود طبعاً شهر به وسعت خود در طرف شمال و جنوب شرقی رودخانه افزوده است.
ب - آب و هوای کابل:
آب و هوای کابل تابع وضع عمومی کشور افغانستان است و چون این کشور تقریباً در وسط آسیا واقع است پس عرض و طول جغرافیائی و ارتفاع و امتداد کوه ها و دوری از دریا همه از عواملی بشمار میروند که در آب و هوای افغانستان تأثیر دارد.
با وضع جغرافیائی که افغانستان دارد مناطق مختلف آن آب و هوای متنوع دارد و کابل هرچند از دریا بسیار دور و تابع آب و هوای بری است، معهذا توازن در فصول اربعهء آن برقرار است و هر سه ماه تغییر فصل به صورت منظم پیدا میشود. فصل بهار از ماه حمل (مارچ، اپریل) آغاز میشود و تا پایان جوزا (می، جون) منظماً ادامه دارد. در این فصل میتوان آن را فصل نمو و انبساط خواند هوا عطرآگین و فضا دلکش میگردد و از حیث آب و هوا این سه ماه برازنده ترین و نشاط انگیزترین فصلهای کابل میباشد. از ماه سرطان (جون، جولای) تا آخر سنبله (اگست، سپتمبر) و موقع تابستان گرمترین ایام کابل بشمار میرود، اما گرما نه به اندازه ای است که خسته کننده باشد و مردم را از کار و فعالیت مانع گردد. در ماه میزان (سپتمبر و اکتبر) خزان آغاز می گردد و تا پایان ماه قوس (نومبر، دسمبر) ادامه دارد. خزان فصل برداشتن محصول و جمع آوری میوه است و کابل از این حیث در این فصل امتیاز فراوانی دارد و ارزانی در همین موقع میباشد. سه ماه اخیر سال، جدی (دسمبر، جنوری)، دلو (جنوری - فبروری) و حوت (فبروری، مارچ) فصل زمستان کابل است که سرمای بسیار و نزول برف تا پایان آن ادامه مییابد.
ج - زراعت در کابل:
چون آب و هوای کابل و نواحی آن معتدل میباشد در زمستان تمام قسمت های آن از برف پوشیده میشود و در تابستان خرم است. باران کمتر میبارد و قسمت اعظم زراعت معمو آبی است. در خاک این منطقه آزوت و فسفور زیاد است، بنابراین اراضی کابل بسیار حاصلخیز است و برای پرورش و نمو انواع و اقسام غله و سبزیجات و میوه خاصّه در مناطق معتدله مستعد است. در اینجا بتذکر آنچه تعلق به کابل و نواحی آن دارد می پردازیم:
1 - چهاردهی (گوشهء غرب و جنوب غرب) شهرآرا و وزیرآباد و غیره (شمال و شمال غرب).
2 - پغمان (گوشهء شمال غرب).
3 - ده سبز، تبخاک، شیوه کی و غیره (گوشهء شمال شرق، شرق و جنوب شرق). غلات: گندم، جو، جواری، گل جو، ارزن و غیره.
انواع سبزی: لبلبو، شلغم، زردک، ترب، پیاز، گندنا، گشنیز، لوبیا، بادنجان سیاه و سرخ، تره، بادرنگ، کدو و غیره است. کابل از حیث باغداری نیز بسیار حاصلخیز است و انواع میوه های منطقهء معتدله در آن پرورش می یابد.
میوه های سردرختی و زیردرختی معروف کابل عبارت است از:
سیب، تاک، آلو، آلوبالو، گیلاس، قیسی، آلوبخارا، شفتالو، بادام، چارمغز، انگور، خربوزه و تربوز، توت،توت زمینی و غیره.
دو قسم گندم در چهاردهی شهرت دارد: گندم لچک، گندم خاردار. در هر دو نوع چون مقدار آزوت زیاد است قوهء غذائیهء آن بسیار میباشد. چهاردهی بداشتن چنار عرعر شهرت دارد. عرعر یکی از محصولات عمدهء دهاقین چهاردهی است و چوب آن که محکم و بادوام است برای ساختمان های شهر کابل و نواحی چهاردهی بکار برده میشود، بعلاوه عرعر در خرمی وادی چهاردهی سهم بسزائی دارد. منطقهء چهاردهی بسیار شاداب و اهالی آن زراعت پیشه میباشند. اراضی آن توسط جوی «بهسود» و جوی «ختگوت» آبیاری میشود، بعلاوه در آبیاری از کاریز نیز استفاده میکنند.
حد متوسط آب تحت الارضی در کابل 2 متر (6 فوت) است. سمت جنوب شرقی چهاردهی موسوم به چهار آسیاب است که وادی شاداب و حاصلخیز میباشد. هرچند زراعت آن مثل زراعت چهاردهی است اما حاصلخیزی آن بقدر چهاردهی نیست. در چهاردهی چنار عرعر و در چهار آسیاب باغهای اقسام انگور و فالیزکاری زیاد است. در چهاردهی بجز عرعر درختانی مانند اکاسی نیله چنار، سفیدار، بید، سنجد، نیز بخوبی میروید.
پغمان:
اگرچه زراعت غلات در پغمان انجام میگیرد اما بعضی جایهای آن مانند چهاردهی بواسطهء سردی هوا و ارتفاع آن حاصل نمیدهد آب و هوای مرطوب آن بخصوص برای توسعهء جنگل اهمیت دارد. درختان چارمغز و پنجه چنار که ریشه شان در اعماق زمین فرومیرود در زمین ریگزار پغمان بخوبی میروید.
منطقهء سوم کابل یعنی ده سبز، تبخاک، شیوه کی و غیره که در سمت شمال شرق، شرق و جنوب شرقی کابل واقع شده، محصولات فراوان دارد. زمین ده سبز برای زراعت فالیز بسیار مستعد است و خربوزهء آن شهرت تام دارد. باغ، نسبت بچهاردهی در آن کمتر دیده میشود. تبخاک نیز برای زرع غلات و فالیز خوبست و اراضی بسیار دارد، اما زمین این منطقه برای باغ متناسب نیست. شیوه کی و بینی حصار که متصل به کابل است دارای باغهای میوه و اراضی نسبةً حاصلخیز میباشد.
د - صنایع در کابل:
کابل قرنها پیش از مسیح مرکز مهم بازرگانی آسیای میانه بوده است و در عین حال مرکز مهم صنایع رایج وقت شمرده میشد، اما در اثر لشکرکشی ها و جنگها بصنایع کابل خسارات وارد شده است. و نیز در اثر تجارت و ورود اموال ماشینی بازار صنایع محلی کابل کساد شده است و در حالی که انتظار میرفت صنایع وطنی کاملا از بین برود حکومت نقشهء صنعتی را ترتیب و اهالی را تشویق و ترغیب نمود تا مؤسسات صنعتی را بوجود آورند، کارخانه هائی بر پا کردند و سکنه را تا اندازهء ممکن از محصولات خارجی مستغنی ساختند. صنایع دستی و محلی کابل بدین قرار است:
آهنگری، کاردگری، حلبی سازی، میخچه گری، نعلبندی، مسگری، برنج کاری، ریخته گری، رویگری، زرگری، گلیت کاری، پتوبافی، ابریشم بافی، بافت منسوجات نخی، دباغت، پیزار، بوت موزه، چپلی دوزی، سراجی، خیاطی، کلاه دوزی، خامک دوزی، پخته دوزی، سیم دوزی، زردوزی، چرمه دوزی، چکنی دوزی، گل دوزی برجسته، پوستین دوزی، کاشی سازی، نجاری، خرّاطی. (صنایع غذایی مانند: نان پزی، کلچه پزی، شربت، مربا، ترشی، کنسرو، پنیرمسکه، قیماق و ماست سازی، قنادی و شکرریزی، شیرینی پزی) نقاشی مینیاتوری، رسامی، خطاطی، حکاکی، نقشه کشی، سوادکاری، میناکاری، عطرکشی، و عرق گیری، گل سازی، علاقه بندی، سنگتراشی، گچ ریزی، صحافی، رنگرزی، آئینه سازی، صابون پزی و غیره. و صنایع کوچک دیگر. این صنایع به علت تأثیری که در حیات اجتماعی دارد، رواج و خرید و فروش داشته و همه با قوت دست و بازو بوجود می آید.
ه - کابل برای سیاحان:
سیاحی که از طرف پیشاور به طرف کابل روان میشود همینکه از پل کم عرض و قدیمی «بگرامی» در سه میلی شهر کابل عبور کرد و دمی در باغ معروف آنجا که عمارت زیبای آن مشرف به رودخانهء لوگر است توقف نماید گوئی به داخل کابل درآمده، باغ و عمارت آن که اکثر خالی بنظر میرسد برای مسافر خسته، راحت گاه خوبیست. در حرکت از بگرامی به طرف شهر کابل اولین چیزی که جلب نظر مینماید «منارنجات» است که مسافر هنوز بدان نرسیده، در طرف راست خود میدان وسیع و زمردین «چمن حضوری» را می بیند که در انتهای کلوب رادیو واقع است. منارنجات که بر چار راهی واقع شده است یادگار خاتمهء اغتشاش سال 1308 شمسی 1929 م، و استقرار حکومت مرکزی از طرف نادرشاه است. سرک (خیابان و جاده) مقابل آن بداخل شهر کابل و بقسمت قدیمی آن متوجه است. جادهء جنوبی به طرف «بینی حصار» که از باغهای قریب کابل و از آن سرکی به سمت لوگر، سرزمین غله خیز، کشیده شده است، ممتد میباشد. بعلاوه سرکی هم به طرف قبرستان عمومی شهر کابل «شهدای صالحین» کشیده شده که به طرف شمال این سرک، بالاحصار معروف (ارگ شاهی و مقر سلطنت کابل که چند سال قبل از طرف انگلیسها خراب شده) واقع است و فع دانشکدهء جنگ در آن قرار دارد. تپهء زمرد با قلعهء مستحکم و قدیمی آن هنوز جالب توجه میباشد سرک مشجر شمالی که از جلو آپارتمانهای چندی عبور میکند، در حالی که طرف راست آن نهر «پل مستان» و عقب آن «چمن حضوری» قرار گرفته، به «تپهء مرنجان» منتهی میشود. جادهء بزرگی بنام جادهء میوند از قسمت وسط آپارتمانها آغاز میگردد که از شرق به غرب ممتد و یکی از جاده های تازه ساز است. در دو طرف آپارتمانها، مغازه های تجار و دکاکین بنا گردیده است. در خاتمهء آپارتمانها مسجد بزرگ عیدگاه واقع است که در ایام مساعد بودن هوا در این نمازگاه بزرگ، نماز عید از طرف تمام مسلمانان شهر و اطراف آن، گزارده میشود. ازینجا که بگذریم در جلو پل محمودخان «برج ساعت» نظر سیاح را جلب مینماید. در این پل چهار سرک با هم می پیوندد، سرکی که سمت راست به کنار رودخانه امتداد یافته به طرف تنگ غار، و سرک مقابل او بین شفاخانهء عسکری و کارته ولی (سمت راست) و وزارت جنگ (وزارت حربیه - سمت چپ) عبور میکند و به طرف میدان هوابازی کابل میرود. سرک سوم از جلو وزارت حربیه گذشته از دو طرف منار استقلال که یادگار ظفرمندی اردوی افغانی و تحصیل استقلال کشور است گشته، به ارگ یا مقر پادشاهی وصل میگردد. منار استقلال بسیار ساده و بی پیرایه است و همه ساله هفت شبانه روز جشن مجللی در اطراف آن برپا میگردد.
راه چهارم که سمت چپ رودخانه واقع است به سرپل خشتی که بازار معروف کابل است میرسد. گمرک کابل در همین راه و در جلو منار استقلال واقع شده است.
ارگ شاهی یا جایگاه سلطنتی که در حقیقت شهر کوچکی است با دیوارهای ضخیم و کنگره های مستحکم از دیگر قسمتهای شهر جدا میگردد. در داخل آن اقامتگاه شاه و خانوادهء شاهی، دارالتحریر شاهانه و گارد شاهی قرار دارد و چون از ساختمانهای قرن نوزده است سابقاً در اطراف خود خندق بزرگی هم داشت که اکنون نشانی از آن نیست. از جلو دروازهء ارگ شاهی سرک عریضی کشیده شده که شما از جلو دارالشورای ملی (سابق) و مدخل قصر شاهی (دلگشا) گذشته به میدان طیاره و در جنوب به چهار راه بزرگی که سابق گنبد کوتوالی در آنجا وجود داشت و اکنون «یادگار پشتونستان» در آنجا بنا شده است وصل گردیده، یک راه آن به طرف جنوب که سابق بازار ارگ و بازار کشمش فروشی نامیده میشد گذشته به پل خشتی و چوک «جادهء میوند» و شهر قدیمی میرود. بازار ارگ که عبارت از یک رشته دکانهای کمانی دار، در دو طرف جادهء تنگ ساخته شده بود اکنون بجای آن عمارات بزرگ و آپارتمانها بنا شده است و 20 سال قبل یکی از بازارهای با رونق کابل شمرده میشد. جادهء بزرگی که دو طرف آن درختان سبز، زیبائی خاصی به آن داده است تا میدان سینما میرود و موسوم است به «جادهء ابن سینا». به سمت راست این سرک، عمارات بانکها (بانک افغانستان و بانک ملی افغان) جوار هم قرار دارد که در حوالهء برات و مبادلهء اسعار برای مسافرین مهمترین نقطه است. از آن بالاتر عمارت کوچک ولی زیبای وزارت دربار قرار داد که مقابل آن بنای بزرگ دستگاه تلفن خودکار و هتل کابل (از طرف شرکت هتلها اداره میشود) واقع است. میدان سینما که در گوشهء شمال غربی آن عمارت سینمای کابل واقع است، به سمت غرب میدان عمارت زیبای وزارت فرهنگ و به طرف جنوب آن بازار شاهی با دکانها و مغازه های موزون قرار دارد. جاده ای که از بغل سینما عبور میکند از جلو وزارت فرهنگ میگذرد. این وزارت خانه در باغ بسیار معروف کابل موسوم به «بستان سرای» که باغ خاصهء اعلیحضرت امیرعبدالرحمن خان مرحوم و سالن مخصوص شاهی موسوم به قصر زرنگار و مقبرهء خود اعلیحضرت امیرعبدالرحمن خان هم در آن باغ است، قرار دارد. قصر زرنگار که چندی پیش مقرّ وزارت امور خارجهء افغانستان و امضای اولین معاهدهء افغانستان و انگلستان و برسمیت شناختن استقلال افغانستان در آن بوقوع پیوسته است، فع قرائت خانهء وزارت فرهنگ است و این باغ که در هر فصل سال طراوت و شادابی مخصوصی دارد از باغهای بسیار زیبای کابل بوده که اکنون در اثر کثرت آبادیهای اداری وزارت فرهنگ از وسعت آن کاسته شده و منظرهء طبیعی خود را از دست داده است. مقابل وزارت معارف دبیرستان استقلال جا دارد. از آن گذشته به چارراهی ده افغانان و تجارتخانه های بزرگ میرسیم. سرک روبرو ما را به شهر نو میرساند و بجنوب شرقی چارراهی، باغ معروف «گلستان سرای» که سابقاً محل تجمع وزارت خانه ها بود (و حالا مدرسهء دخترانه ای بنام زرغونه لیسه در آن جای دارد) واقع است و در سمت چپ این سرک مرکز حکمران شهر یعنی والی کابل و محاکم عدلیه و ژاندارمری کابل میباشد. از این سرک گذشته به میدان وسیع میرسیم از آنجا میتوانیم خود را به شهر نو که عبارت از یک سلسله خانه های جدیدالبناست و در میان چار دیواری های بلند کوچه های نسبتاً تنگ واقع شده برسانیم. به طرف جنوب سرک عمومی که بسوی شمال مغرب میرود ادارهء مستقل قبایل و مدرسهء دخترانه بنام «ملالی لیسه» است که مقابل آن عمارت وزارت داخله و از آن گذشته به «شهرآرا» و «برکی» میرسیم که در اینجا سرک بدو حصه تقسیم و حصهء روبرو ما را به باغ نسوان و مرستون - مکتب ژاندارمه و پولیس - قرغه و پغمان میرساند. حصهء دوم به طرف راست، دور خورده، به سفارت انگلستان و ده کپک و به کوتل خیرخانه میرود، از اینجا اگر بعقب بسوی چارراهی «ده افغانان» که سابقاً محل تجمع وزارت خانه ها و حالا مدرسهء دخترانه میباشد برگردیم، سرک دیگری که به طرف شمال میرود از جلو پانوحای (یعنی فروشگاه مطبوعات)، سفارت کبرای پاکستان، وزارت امور خارجه صدارت عظمی، لیسه غازی (حالا وزارت عدلیه)، سفارت کبرای دولت فرانسه، مطبعهء دولتی (طرف راست)، سفارت کبرای ترکیه گذشته، به میدان طیاره می پیوندد که چندین راه کوچک هم از این جاده منفک و به شهرنو امتداد یافته است. از این راه میتوان به وکالة التجاری هند در کابل، سفارت ایران و وزارت مختاری دولت پادشاهی مصر و سفارت کبرای هندوستان رسید.
برگردیم به میدان سینما و بازار شاهی که جدیدترین دکانهای کابل در آن واقع است و تا پل باغ عمومی که پل سادهء آهنی است امتداد یافته. چاپخانه ها، مغازه ها، سلمانیها، خیاطیها را بیشتر در این جا میتوان یافت. عمارت دواخانهء مرکزی و مؤسسهء دندانسازی هم در آخر این جاده واقع است. در میدان پل باغ عمومی (که سابقاً استاسیون موتورهای سرویس و گاریها بود) همه وقت عدّه ای بسیار در تردد هستند. مقابل طرف جنوب، عمارت وزارت صحیه، بنای بلدیه، دائرهء نشریات رادیو و ریاست پوهنتون کابل و به طرف شرق آن وزارت مخابرات دیده میشود. رودخانهء کابل که با جریان غیرمنتظم از میان کابل عبور میکند شهر را فی الواقع به دو حصهء نو و قدیمی تقسیم مینماید. قسمت جنوب را میتوان قسمت کهنهء شهر خواند که جادهء میوند هم در همین قسمت احداث گردیده است، و حصهء شمال را قسمت جدید آن. به هرحال شهر کابل کلکسیون اضداد محتوی زندگانیهای مختلف قدیم و جدید و متوسط است. به هر دو طرف رودخانهء کابل بازارهائی کشیده شده که طرف شرق بداخلهء شهر و طرف غرب بجانب (نوی کابل) میرسد. از پل باغ عمومی هر دو سرک کنار دریا ما را به بازار سرپل میرساند. سرک شمالی و جنوبی خط رودخانه را تعقیب و با خم و پیچ آن خم و پیچ مییابد. جادهء جنوب تا بازار سر پل عبارت از یک سلسله آپارتمانهای جدید است. اما سرک شمالی آن را با وجودی که آپارتمانهای جدیدالشکل فراگرفته از چندسال قبل چندان خوش آیند بنظر نمیرسد اما کثرت خریداران و دکانهای خرد و بزرگ آن جالب توجه است. معاینه خانهء عمومی در عمارتهای دو مرتبه و ناظر به رودخانه قرار دارد در همین جاده قالی فروشها به تجارت اشتغال دارند. در عقب این جاده بازار تنگ و کهنه خیابان قرار دارد که دکانهای تنگ و تاریک آن نشان میدهد رونق آن در شکست است. در این بازار، چینی فروشی، بوت دوزی، بزازی و غیره و در قسمت آخر بازار که موسوم به کشمش فروشی است دکانهای فروش میوه وجود دارد که میوه ها به صورت خشک و یا تر در دکانها عرضه و از این دکانها سائر دکانداران شهر میوه میگیرند و میتوان بازار مذکور را بازار میوه فروشی نامید. بازار کشمش فروشی که به جادهء کنار لب دریا منتهی و به بازار سرپل ملحق میشود بازاری است تنگ، پائین تر از آن پاافزاردوزان و بنیه گران و چای و قندفروشان اند. سرای تجارتی و معروف «زرداد» در همین بازار است و در هر وقت ازدحام عبور و مرور اهالی مخصوصاً هنگام عصر و صبح بحدی است که رفت و آمد را برای عابرین مشکل میسازد. مسجد بزرگ و معروف این شهر موسوم به مسجد پل خشتی در همین جا واقع است که زبانزد خاص و عام است. در پایان این بازار تنگ که آن را گلوی شهر میتوان خواند به میدانی کم وسعت (که سرچوک مینامند) میرسیم که از آن قسمتی باقی مانده و بیشتر آن خراب و آپارتمانهای جدید سه مرتبه بجای آن تعمیر گردیده است. این میدان تقریباً شکل مثلث دارد. در رأس شمالی آن سرای تجارتی محمد قومی و در رأس شرقی آن راه چارچتهء معروف کابل است. در بین رأس جنوب و جنوب شرقی بازار عطاری واقع شده است. این راه به مندوی آرد و برنج و بعداً به شوربازار میرسد (ولی حالا اثری از آن مندوی نیست) «چارچتهء کابل» که از بازارهای قدیمی و مشتمل بر دکانهای کوچک پرمتاع است که بعد از هر چوک به یک چوک دیگری منتهی میشود، دکانداران آن، بزاز، زرگر، کلاه دوز و غیره اند. در چوک سوم که از دیگران کلانتر و وسیعتر است دو رسته دکانهای دیگر ساخته شده که در آنها اشیای کهنه و مستعمل را به فروش میرسانند و معروف به کهنه فروشی است و این رسته ها را به سه بازار قسمت کرده اند. عقب دکانهای کهنه فروشی بازار پوستین دوزی است که تجار پوستین به انواع و اقسام پوستین مشغول داد و ستد هستند. مقابل این بازار آئینه فروشی است که در آن انواع آئینه ها و شیشه ها فروخته میشود. پس از آن بازار مسگران شروع می شود. و در وسط این دو بازار، سرای های تجارتی و دکانهای سمساری است که جلب توجه میکند و از این جا که بگذریم به بازارهای مسگری، چارسوق، ریکاخانه، سراجی، آهنگری، خرده فروشی، تخته پل، شوربازار و کتاب فروشی میرسیم. این بازارها راه عبور و مرور عمومی و بعد از یک دورهء بیضوی شکل دوباره به «تیلی گذر» و سرچوک میپیوندد.
اکثر این بازارهای قدیمی که از آنها نام برده شد بنا بر احداث جادهء میوند و فراخ ساختن «بازار پل خشتی» بعضی بکلی و بعضی دیگر جزءً از بین رفته اند و در عوض دکانهای جدید و آپارتمانها بنا گردیده است.
بازار چارچتهء مشهور کابل از آثار علیمردان خان، صوبه دار کابلی است که در عهد شاه جهان بنا گردیده.
در این اواخر از طرف بلدیهء شهر، چته های آن برداشته شده است. شوربازار، بازار بسیار قدیمی کابل و مسجد علیا که سابقاً به مسجد اورنک زیب شهرت داشت و اورنگ زیب پادشاه مقتدر مغولی هند آن را با مسجد گذری واقع در بازار سراجی بنا کرده، نیز در همین بازار است. شوربازار از تخته پل، با بالاحصار (قلعهء شاهی سابق) وصل و بواسطهء ازدحام و گرمی سود و سودا، این نام را بخود گرفته بود. تخته پل که شوربازار را با بالاحصار وصل میکرد جسری بود که در هنگام ضرورت برداشته و قلعهء شاهی بالاحصار در هنگام خطر در بین خندق پهناور اطراف قرار گرفته از دستبرد محفوظ میماند ولی حالا آن بازار تقریباً وضع متروکی را بخود گرفته است. بازار کفش دوزی که در وسط شوربازار قرار داشت (حالا بجز نام و نشانی از آن باقی نمانده) مرکز عمدهء تهیهء کفش های ساخت کابل بود که به ارمغان به بازارهای هندوستان میرفت. از پل باغ عمومی به طرف غرب نیز به هر دو طرف رودخانه، سرک کشیده شده که در سمت شمال عموماً تجارتخانه ها و دکانهای خیاطان و در سمت جنوب «لیسهء حبیبه» و دکانهای کلاه دوزان و خیاطان است. لیسهء حبیبه یکی از مکاتب متوسطهء قدیمی شهر و از مکاتب جدید است.
در پایان هر دو بازار مسجد زیبای «شاه دو شمشیره» علیه الرحمة با منارهای بلند و وضع مقبول خود به نظر میرسد که به طرف راست آن یعنی شمالی، سرک زیارتگاه شاه دو شمشیره و عقب زیارت گاه، فاکولتهء حقوق، پشتنی، بانک بازرگانی و مقر ریاست «دباختر آژانس» واقع است و جادهء باریکی که از جنب آن به طرف کوه آسمائی میرود ما را به نخاس سابق و بالاکوه «ده افغانان» رهبری میکند.
در انجام سرک جنوبی، سفارت کبرای دولت جمهوری اتحادیهء شوروی، در بین باغ معروف جهان آرا که از باغهای تاریخی کابل است جا دارد. جاده ای که از پهلوی سفارت شوروی و رودخانه میگذرد به سینمای پامیر که در قسمت اول جادهء میوند واقع است میرسد و از آنجا بکوچه های چند اول و گذرگاه میرود.
اما سرک شمالی آن بعد از زیارت گاه شاه دو شمشیره از جلو «لیسهء نجات» (به طرف جنوب)، مکتب میکانیکی و شرکت سرویس (به طرف شمال) گذشته بماشینخانه (که آلات حربی در آن ساخته می شود) میرسد در عقب آن کارخانهء پشمینه بافی کابل قرار دارد، و مقابل آن یعنی (به طرف چپ) شفاخانهء بلدی معروف به شفاخانهء ابن سینا واقع است. این جاده معروف به جادهء سپه سالار است که در انتهای آن عمارت منفردی که از دو طرف آن سرک میگذرد، در وسط راه قد علم مینماید. عمارت مذکور سابقاً مخصوص کتابخانهء ریاست مطبوعات بوده و در عقب آن پل سنگی موسوم به پل (هارتن) ساخته شده که مسافر را به طرف گذرگاه و باغ معروف بابرشاه رهبری میکند. سرک دیگری که از مقابل عمارت مذکور میگذرد به طرف راست آن عمارت جدیدی سره میاشت (هلال احمر) بنا گردیده است.
بعد از آن به ده مزنگ و «کارتهء 4» که محلهء چهارم شهر نوی کابل است میرسد. این سرک در حالی که از پهلوی منار یادگار (علم و جهل) و ادارهء شرکت سهامی حمل و نقل و محبس عمومی میگذرد از دو طرف، منار یادگار (عبدالوکیل خان شهید) را دربرگرفته از آنجا رو به طرف جنوب از جوار کارخانه بزرگ حجاری و نجاری گذشته بقصر بزرگ و معروف «دارالامان» که فع مرکز وزارت خانه های کابل و پارلمان اعیان و باغ عالیشانی است، به خط مستقیم میرود و در اینجا وزارت اقتصاد ملی، وزارت فوائد عامه، وزارت مالیه و مهمان خانهء دولتی، موزهء کابل و کارخانهء گوگردسازی ساخته شده است.
سرک مقابل منار و یادگار عبدالوکیل خان، یعنی سرک غربی، از بین بازار دهمزنگ عبور و از جلو استاسیون برق، شیرشامینه، دیپوی ادویه، و لیسهء دارالمعلمین، لیسهء ابن سینا «میرویس میدان» گذشته راهی به طرف قندهار و راهی به طرف پغمان میرود و از آن راهی، به طرف فاکولتهء طب، شفاخانهء علی آباد، شفاخانهء عقلی و عصبی، وزارت زراعت و تربیه خانهء حیوانات و سیلوی مرکزی جدا میشود. چون از عمارت مخصوص کتابخانهء سابق مطبوعات به بالا رویم به جائی میرسیم که از طرف شمال، دنبالهء کوه آسمائی و از جنوب دنبالهء کوه شیر دروازه، با دیوارهای مارپیچ گلی که بر بالای آن به صورت حیرت آوری ساخته شده و باروی دیوار شهر را تشکیل میدهد، بهم بسیار نزدیک میشوند. تماشای این دیوارها و استحکام آن یک بار انسان را به ازمنهء بسیار قدیم برده کابل را در برابر هجوم حمله آوران نشان میدهد. بعلاوه لین دوانی (سیمکشی) برق بالای کوه های مذکور که تازه از طرف بلدیهء شهر و شرکت تنویرات (برق) بعمل آمده است شامگاهان الی الصباح، چراغهای روشن آن بر قشنگی طبیعی شهر افزوده مسافرین را که از راه هوا به کابل می آیند پذیرائی و راهنمایی مینماید. رودخانهء کابل از بین این تنگی میگذرد و دیوارهای کوه از هر دو طرف تا پایان دامنه هنوز استوار است. قسمت های پائین آن در اثر مرور زمان از بین رفته است، از جملهء آنها هفت دروازهء کابل است. دو دروازه که عبارت از دروازهء «دهمزنگ» و دروازه گذرگاه باشد در همین منطقه و دروازهء دهمزنگ به طرف شمال رودخانه زیر پوزهء کوه آسمائی، و دروازه گذرگاه به طرف جنوب وزیرپوزهء کوه شیردروازه واقع بوده است وقتی از این تنگنا بگذریم وادی خرم و سرسبز چهاردهی در بین یک دائرهء دیوارهای طبیعی کوه ها جلوه گر میشود. این وادی که بعرض 8 میل و طول 12 میل است بقدری سرسبز و شاداب است که باغ و غیر باغ را نمیتوان تشخیص داد، و میتوان همهء آن را یک قطعه باغ بسیار بزرگ خواند، در گوشهء شمال شرقی این وادی شاداب، باغ بابر شاه و در شرق، باغ معروف چهل ستون و در جنوب شرقی باغهای معروف و خوش آب و هوای گلباغ وجود دارد در وسط، قصر معظم نوی کابل و در عقب آن بفاصله تقریباً دو کیلومتر قصر بلندپایه ای که بر تپهء «تاج بیگ» ناظر این وادی شاداب و خرم است بنا شده است در پای قصر بزرگ مؤسسات دولتی دیگری هست و از آنجمله موزهء کابل که برای سیاحان خارجی قابل تماشا میباشد. «نوی کابل» در همین وادی شاداب واقع است که محلهء چهارم (کارته 4) آن آباد و بقیهء آن نیز زیر نقشه و تعمیر و در شرف آباد شدن است.
و - مؤسسات فرهنگ کابل:
کابل چون مرکز افغانستان است لذا بیشتر مؤسسات فرهنگی مملکت در آن موجود است و ما ذی بشرح آن می پردازیم.
1 - یونیورستی کابل (پوهنتون): سرزمین افغانستان زادگاه دانشمندان و شعرای بسیار بوده است اما در قرون اخیر نظر به بحرانهای سیاسی، علم و معرفت در این مملکت رو به ضعف گذاشت ولی از پنجاه و چند سال به این طرف اساس معارف با اصول جدید و سیستماتیک آغاز یافته، مکاتب ابتدائی برای تعلیم اجباری در هر طرف مملکت تأسیس شده و سپس مکاتب رشدی و اعدادی بوجود آمد تا اینکه بنیهء تعلیمی و فارغ التحصیلان اعدادی بجائی رسید که لازم شد شعبه ای از تحصیلات عالیه باز شود.
سپس در سال 1311 ه . ق. / 1931 م. (عصر نادرشاهی) نخستین پایهء یونیورستی کابل نهاده شد و فاکولتهء طبی کابل تأسیس گردید. در سال 1317 ه . ق. / 1938 م. (یعنی در عصر اعلیحضرت المتوکل علی الله محمدظاهرشاه) فاکولته حقوق و علوم سیاسی و در سنهء 1322 ه . ق. / 1943 م. فاکولتهء سیانس و در سال 1323 ه . ق. / 1944 م. فاکولتهء ادبیات تأسیس گردید. وجود این فاکولته ها سبب شد که دولت افغانستان قدم بزرگتری بردارد و بنیاد یونیورستی کابل را بگذارد. بدین قرار در سال 1325 ه . ق. / 1945 م. محفل بزرگی برای تأسیس یونیورستی کابل منعقد شد. بر طبق اصولنامه که دارد این یونیورستی (پوهنتون)، دارای فاکولته های (پوهنجی) ذیل میباشد:
1 - فاکولتهء سیانس (دانشکدهء علوم).
2 - فاکولتهء ادبیات
3 - فاکولتهء طب و شعب و فروع آن
4 - فاکولتهء حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی، سپس فاکولتهء دواسازی و فاکولتهء شرعیات یکی بعد از دیگری بوجود آمد. علاوه برآن، مؤسسات فرهنگی و مسلکی ذیل هم در دائرهء یونیورستی کابل موجود است:
1 - دارالمعلمین عالی
2 - مدارس صنایع نفیسه
3 - دارالعلوم عربیه.
ممکن است یونیورستی کابل عندالاقتضاء مدارس و شعبات مسلکی دیگری هم دائر کند. یونیورستی کابل دارای شخصیت حقوقی است و نمایندگی آن بعهدهء رئیس پوهنتون است و از لحاظ اداری و مالی مستقل و فعلا «مستقیماً» نزد وزیر معارف مسئول است.
2 - یونیورستی حربی (حربی پوهنتون) (دانشگاه جنگ) یونیورستی حربی برای تحصیلات عالی حربی و شقوق مختلفهء حربی در بالاحصار کابل تأسیس شده است که شاگردان در آن بعد از طی دورهء لیسهء حربی بتحصیل عالی حربی، اشتغال مینمایند هرچند تمام شعبات آن هنوز تکمیل نشده اما در تربیت اردوی افغانستان و پیشرفت فنون عسکری نقش بزرگی دارد. فارغ التحصیلان این پوهنتون از چندین سال است که به کار مشغولند.
3 - دولت افغانستان برای ترویج و ترقی علوم و تربیت افراد مملکت تنها به وزارت معارف و تحصیلات سیستماتیک اکتفا نکرده ادارهء مطبوعات را تأسیس نمود تا جمعیت موجوده را زیر تأثیر و تبلیغ و علم و دانش قرار دهد. این اداره از سال 1318 شروع به کار نمود. شعبات عمدهء آن عبارت است:
الف - نشریات: مدیریت عمومی نشرات، ناظر و کنترل جمیع نشرات کشور است تا در پیشرفت و ترقی ذهنی افراد مملکت مفید و ممد باشد. جرائد و مجلات را در امور مربوطه معاونت میکند و موجب سهولت ارتباط آنها با جرائد و مجلات خارجی میگردد. تهیه چاپ و نشر کتب مفید حیاتی از طرف دولت به دست این شعبه است. انعقاد کنفرانسها و خطابه ها در مجامع عام و مراقبت و کنترل مبارزه با بیسوادی و تأسیس دوره های مبارزه با بیسوادی از وظائف عمده ادارهء مطبوعات شمرده میشود. بعلاوه این موسسه برای معرفی افغانستان در خارج وظیفهء بزرگ دیگری بدوش دارد و بدان مشغول است. امتیاز تأسیس و نشر اخبار و مجلات از این شعبه داده میشود.
ب - پشتوتولنه: این مؤسسه که در حقیقت انجمن ادبی کابل است شعبه ای از اکادمی افغان میباشد.
(مؤسسات پشتوتولنه - انجمن تاریخ و آریانا دائرة المعارف که از بدو تأسیس تا ابتدای سال جاری مربوط بادارهء مستقل مطبوعات بود نظر به تشکیلات جدید مربوط بوزارت معارف گردید و کماکان فعالیت دارد).
وظیفهء این مؤسسات احیا و ترویج و تعمیم زبان پشتو، جمع لغات و آثار و اشعار و مراقبت دوره های زبان پشتو است. این مؤسسه از روز تأسیس تا کنون در این وظیفه جدیت زیاد نموده، کتب و رسایل و کتب لغت و غیره نشر نموده است. مجلهء کابل که قبلا بزبان فارسی و پشتو نشر میشد فعلا از طرف این مؤسسه بزبان پشتو انتشار می یابد.
شعبه ای از این مؤسسه مشغول جمع آوری لغات و اصطلاحات زبانهای محلی افغانستان مانند پشه ای، نورستانی و غیره است. سالنامهء کابل که از سال 1311 تاکنون مرتباً حاوی یک سلسله معلومات مفید درخصوص افغانستان میباشد از خدمات برجستهء این مؤسسه شمرده میشود.
اکنون سالنامهء کابل از طرف مدیریت عمومی نشریات ادارهء مستقل مطبوعات نشر میشود.
ه - کتابخانه ها:
ادارهء مطبوعات علاوه بر سایر نشریات و خدمات، به تأسیس یک کتابخانهء منظم نیز پرداخته که قرائت خانهء آن همه روزه برای استفاده کنندگان باز است. گرچه این کتابخانه هنوز ابتدائی است ولی چندین هزار جلد کتاب بزبانهای مختلف و علوم متنوع دارد. همچنین کتابخانهء وزارت معارف که ذخائر بیشتری دارد مرجع اهل علم و تتبع شمرده میشود. این دو کتابخانه علاوه بر کتابخانه های مکاتب و دانشکده ها است چه آن کتابخانه ها بیشتر مخصوص دانشکده ها و مکاتب است.
و - رادیو کابل:
در کابل فعلا یکدستگاه موج متوسط بقوهء 20 کیلو وات موجود است که از طرف ادارهء مطبوعات اداره میشود. مقصد عمدهء این مؤسسه، نشر مسائل ضروریه و عام المنفعه و هدف آن بالا بردن سطح معلومات عوام است. برنامهء نشریاتی آن: معلومات تاریخی و جغرافیایی، زراعت، تجارت و صنعت، امور جاریهء کشور، خبرهای جهان، تفسیر جریانات سیاسی عالم و اجرای موزیک وطنی و خارجی است. دستگاه های صوت پراکنی آن در مراکز عمدهء ولایات موجود و توسط لودسپیکرها در اطراف و اکناف مملکت، نشریات آن پخش میشود. استودیوی آن در مرکز شهر و مقابل پل باغ عمومی است. ولی برودکاستنگ هوس (پخش صوت) آن در «یکه توت» میباشد. مردم افغانستان علاقهء زیاد به شنیدن نشریات این مؤسسه دارند و هم در نظر است دستگاه های قوی تری از موج متوسط و موج کوتاه بکار انداخته شود و بتواند صدای خود را تا دورترین نقاط جهان برساند. قسمت تکنیکی رادیوی کابل در این اواخر مربوط بوزارت مخابرات گردیده و شق نشراتی آن به صورت مؤسسه ای درآمده است که از طرف ادارهء مطبوعات حمایت میشود.
ز - موزهء کابل:
رسماً در سال 1297 در باغ بالا تأسیس شد و امروز در دارالامان در نزدیکی قصر بزرگ وزارت خانه ها عمارت معین دو مرتبه دارد. وزارت معارف عم موزه را به دو حصهء اتنوگرافی و باستان شناسی، تقسیم کرده است. موزهء کابل از نقطهء نظر علمای باستان شناسی یکی از موزه های مهم و قابل توجه آسیا است که مخصوصاً آثار و مجسمه های گریکوبودیک (یونانی - بودایی)، آن را در دنیا ممتاز ساخته است. حفریاتی که در این سالهای اخیر توسط هیئت فرانسوی شده است سرمایهء معنوی موزهء کابل را زیادتر کرده است. از حفریات هده، بگرام، فندقستان، سرخ کوتل و دیگر نقاط مملکت آثاری به دست آمده که ذخیرهء آثار قبل از اسلام موزهء کابل را وسعت داده و این آثار جلب توجه سیاحان و مدققان خارجی را که به افغانستان آمده اند کرده است آثار اسلامی موزهء کابل نیز از حیث قیمت و اهمیت مخصوصاً در شق صنایع ظریفه (خطاطی - رسامی - تزئینات) و سکه ها و آلات و ادوات فلزی قابل اعتنا است.
کتابخانهء زیبای آن دارای کتب خطی است که بعضاً منحصربفرد میباشد.
ح - مؤسسه انجمن خیریهء نسوان:
برای زنان افغانی در کابل مؤسسهء نسوان تشکیل شده که شعبات مختلف، از قبیل دوره های تحصیلی دوخت، زبان و پرستاری و غیره در آن تأسیس گردیده، بانوان به صورت مجانی و با تأدیه حق عضویت، عضو آن شناخته شده اند. هدف اصلی آن آشنا گردانیدن نسوان است بوظائف حقیقی و زندگی نوین عصری و ترتیب منزل و بچه داری و غیره. روزبروز کار این مؤسسه در ترقی است. ممکن است با پیشرفت و ترقی این مؤسسه شعبات آن در شهرهای دیگر افغانستان نیز دائر گردد.
ط - مؤسسهء روزنتون (حمایت اطفال): مؤسسهء حمایت اطفال افغانی در افغانستان از زمان سلطنت امیر حبیب الله خان تأسیس گردیده است. که بنام (یتیم خانه) یاد میشد در عصر امان الله خان مؤسسهء مذکور تعطیل شد و دوباره در زمان سلطنت نادرشاه این مؤسسه بنام (دارالایتام) افتتاح گردید و عده ای از اطفال بی بضاعت و یتیم را که از طرف حکومت اداره میشدند در مؤسسهء مذکور جمع و به تعلیم و تربیت آنان در داخل مؤسسه پرداختند. چون به مقتضای وقت که باید مؤسسهء مذکور به صورت جدید درآید، در جوزای 1327 حکومت افغانستان مؤسسهء مذکور را بنام (روزنتون) افتتاح کرد و شعبات داخلی آن را وسعت کافی بخشید.
ی - مؤسسهء خیریهء کودکستان (وروکتون): اگرچه مؤسسهء کودکستان جزء مؤسسهء حمایت اطفال (روزنتون) میباشد اما بواسطهء آنکه فعلا در مرکز سلطنت، مؤسسهء کودکستان افتتاح گردیده، عده ای از اطفال را که سنشان بین دو و هفت سال میباشد در مؤسسه تحت تربیت گرفته اند.
یا - مؤسسات صحی کابل:
مرکز عمدهء مؤسسات صحی، وزارت صحیه است و مؤسسات عمدهء صحی عبارت است از: شفاخانه های بزرگ مردانه و زنانه، معاینه خانه ها (در هر گوشه و کنار شهر) سناتوریم مردانه و زنانه، باکترولوژی، فاکولتهء طب (دانشکده پزشکی، مکاتب مسلکی، دواسازی، بیطاری، پرستاری (این قسمت ها از حیث اداره به پوهنتون مربوط است) دندانسازی های مردانه و زنانه مجانی و غیرمجانی، دواخانه های بزرگ دولتی، عمده فروشی دارو و دواخانه های شخصی. برای ادارهء صحت اهالی، وزارت صحیه دائماً به نشر مضامین صحی در مجلهء ماهانه ای که از دائرهء نشریات این وزارت بنام (روغتیا پیام تندرستی) نشر و توزیع میگردد مشغول است. بعضی رسایل غیرمرتب نیز عنداللزوم چاپ و نشر میگردد.
یب - مرستون (دارالمساکین):
مرستون مؤسسه ای است خیریه که در سال 1325 وزارت اقتصاد ملی به تأسیس آن اقدام کرده است و پس از آنکه طرح آن مراتب قانونی را طی کرد یعنی بتصویب هیئت وزراء و پارلمان مملکت رسید، بلافاصله دائر گردید و اینک تعداد معتنابهی از مساکین و اشخاص قابل حمایت را تربیت مینماید. مشمولین این مؤسسه عموماً از دو دسته اشخاص متشکل میباشد یکی آنان که فشار حیات و محیط ایشان را فقیر و بینوا ساخته و قادر به تأمین وسایل زندگی خود نمیباشند. و دوم گداها. گروه اول بعد از تحقیقات لازمه داخل مرستون میگردند و گروه دوم توسط پولیس و موظفان مؤسسه جمع آوری گردیده داخل مؤسسه میشوند و یا بضمانت اصولی که دوباره گدائی نکنند از مؤسسه خارج میگردند. بینوایان و مستحقان که در این مؤسسه پذیرفته میشوند بمنزلهء عضو عاطل و تنبل، اوقات خود را بسر نبرده هر فرد از زن و مرد یا طفل فراخور حال و استعداد و توانائی خود به کار واداشته میشوند بجز معلولین و معیوبین که عجالةً هیچ کاری از آنها ساخته نیست دیگر هیچ فرد بیکار موجود نمیباشد. کارهای این مؤسسه عبارت است از شعبات مستقلی از قبیل خیاطی، نجاری، بوت دوزی، گل کاری و غیره. اطفال خردسال که سن شان بین 6 - 7 باشد داخل مؤسسهء کودکستان و بالاتر از آنها دسته ای در صفوف داخلی مؤسسه تحت تعلیم قرار میگیرند و دسته ای داخل مکاتب ابتدائی میشوند. عمارت مرستون که قبلا به قلعهء حشمت خان (انتهای جنوب غربی علاقهء بلدیه کابل) بوده بعمارت جدید، که در سپین کلی (افشار)، در 5 کیلومتری غرب کابل، واقع و دارای پانصد جریب زمین میباشد نقل مکان نمود. علاوه بر 1000 جریب از زمین های ریزه کوهستان (تعلق بحکومتی کلان شمالی) را که حکومت به مؤسسهء مذکور بخشیده و مورد استفاده قرار گرفته است. مؤسسه در نظر دارد در بعضی از ولایات بزرگ افغانستان هم اراضی خریداری کند و شعبات خود را در آنجا دایر گرداند. مأمورین داخلی مرستون موظفند امور ارتزاقی، ملبوسات، ظروف، تنظیمات، محروقات، صحی، حمل و نقل، اسپورت مخابراتی، تنویر (برق) و خدمات مساکین را تحت تفتیش قرار داده در آسایش و راحت آنها بکوشند.
یج - مؤسسهء هلال احمر افغانی (سره میاشت): این مؤسسهء خیریه به تاریخ اسد 1325 تأسیس شد و سرمایهء آن که از طریق نوع دوستی بطور اعانه و تبرع جمع آوری گردیده است تا حال از معاونت های لازمه برای مصیبت زدگان داخلی و خارجی خودداری نکرده مساعدت ها و کمک های شایانی به آنان نموده است.
ید - کابل مرکز اقتصادی افغانستان:
مرکز اقتصادی کشور افغانستان نیز کابل است. مؤسسات عمدهء اقتصادی در این شهر میباشد. وزارت اقتصاد ملی که رهبر جمیع شقوق اقتصادی ملت است در برقراری ارتباط اقتصادی و تجارتی و یافتن بازار برای فروش امتعهء افغانی در دنیای خارج، جستجوی منافع شایسته برای احتیاجات داخلی، راهنمائی تجار و مؤسسات تجارتی کشور، تأسیس مؤسسات صناعتی مخصوصاً صنایعی که به زراعت تکیه دارد نیز توجه دارد و فع در کابل دو بانک عمده که یکی را بانک افغانستان و دیگری را بانک ملی می نامند، در اثر رهنمائی وزارت اقتصاد ملی بوجود آمده اند. بانک افغانستان بانک مرکزی مملکت و امتیاز چاپ اسکناس را دارد. سیاست پولی مملکت در زیر نظر دولت به بانک مذکور سپرده شده است تا در انتظام نرخ و جریان بازار پول و خریدو فروش اسعار خارجه مسئول باشد. بانک ملی که نخستین بانک مملکت است دربارهء مسائل بانکی و تجارت و صنعت رول بزرگی دارد. فعلا هر دو بانک (بانک افغانستان - بانک ملی) در دو عمارت معظم، جوارهم قرار دارد - شعبات بانک ملی در مراکز مهمهء تجارتی مانند لندن و نیویورک و هند موجود است. علاوه بر بانکهای مذکور تأسیس کسه عمرانی (که ما آن را بانک رهنی و تعمیراتی هم میتوانیم بنامیم) در سال 1326 روی کار آمده است، که بسرمایه 30 میلیون افغانی وارد فعالیت شده و تا حال در عمران مملکت و رفع احتیاج اهالی بی خانمان کمک مؤثری بعمل آورده است و همینکه کسه مذکوره سیر تحولی خود را پیمود و معاملات قرضهء او در حدود (50) میلیون افغانی برسد، اسم (بانک رهنی) را بخود خواهد گرفت. بعلاوه «دکرهنی اولاسی صنایعو بانک» (بانک زراعتی و صنایع روستائی) تأسیس شده و به پیشرفت هر دو مقصد عمده در فعالیت است. دیگر «دپشتنی تجارتی بانک» هم بمنظور پیشرفت سطح اقتصادی و انکشاف تجارت داخلی و خارجی کشور بوجود آمده است.
یه - ورزش در کابل:
ورزش و بازیها در کابل دو قسم است: محلی و قدیمی و دیگر ورزش بین المللی. بازیهای قدیمی و عمده عبارت از پهلوانی و چوب بازی و «میربده کان» میباشد. در پهلوانی باید پهلوان بدن خود را قوی گرداند و چالهای مخصوص این فن را با زور و توان بدنی یکی کرده خود را برای مسابقه ها مهیا گرداند. این ورزش در کابل مخصوصاً علاقه مند و تماشاگر بسیار دارد و همه ساله مخصوصاً در ایام جشن استقلال، مسابقه دهندگان صحنه های نمایش را ترتیب میدهند و گاهی این مسابقه ها بین پهلوانان افغانی و پهلوانان خارجی هم صورت میگیرد. چوب بازی یک اسپورت قدیمی است که در آن با چوب شمشیر مانند، و سپر چرمی، بازی میکنند. مقصود از آن مهارت پیدا کردن در شمشیربازی است. «میربده کان» بازی خوب و مجموعی اسپورتی است و بنظر متخصصین اسپورت بر فوتبال و والیبال و غیره رجحان دارد. اساس این بازی اینست: دوکپتان بازی از بین بازی کنندگان «بده ها» (پارتیر) را انتخاب میکنند صورت انتخاب بسیار دلچسب است: بازی کنندگان جوره جوره، در نزد میر (کپتان) بازی، با نامهای مستعار از قبیل زمین و آسمان، سبزه و درخت ، طلا و نقره، شمشیر و خنجر، و غیره حاضر شده بعد از تکرار جمله های فورمولی مخصوص، از «میرها» درخواست انتخاب میکنند. میرها بنوبت یکی را انتخاب و بدین صورت بده تعیین میگردد و بعد از تعیین بده ها بازی آغاز میشود و بازی به دست یکطرف بواسطهء تر و خشکی، یا شیر و خطی که از روی تصادف پیدا میشود، شروع میگردد. این بازی با توپ شبیه توپ کرکت (که اکثراً چکن دوزی میباشد) و دنده، شروع میشود. دنده به دست بازی کنندگان است که هر عضو بنوبت به تعداد معین، دنده را گرفته و توپ را که توپ دهندگان می اندازند، میزنند، اعضای توپ دهندگان در سرتاسر میدان نظر به اهمیت جایها، تقسیم میشوند و کارشان اینست که توپ را از هوا بگیرند و حریفهائی را که، مطابق قانون بازی، بعد از توپ زدن مجبوراند تا آن سر میدان رفته و بازگردند تا حق دوباره توپ زدن را پیدا کنند، نگذارند با توپ قبل از رسیدن بمحل مخصوص، بزنند. هرگاه یکی از اعضای توپ دهنده، با توپ، حریف را در حالی که بمحل خود رسیده بکوبد، سائر اعضای او مجبورند خود را به دو طرف میدان بمحلهای مخصوص برسانند تا از طرف مقابل با توپ کوبیده نگردند که دوباره رون بازی را از دست ندهند.
اسپورتهای بین المللی از قبیل ورزشهای انفرادی و قهرمانی مخصوصاً در مکاتب رواج دارد. وزارت معارف با تأسیس مکتب اسپورت و تربیهء معلمین اسپورت، به توسعه و نشر آن میکوشد. از بازیهای خارج خانه فوتبال، والیبال، تنیس، هندبال، باسکتبال، هاکی، کرکت و از بازیهای داخل خانه، پینگ پونگ، بلیارد، معمول است مسابقه های بسیار، همه ساله صورت میگیرد.
برای تعمیم و رواج اسپورت به صورت اصولی و بین المللی در وزارت معارف، ادارهء اسپورت نو و در صدارت عظمی، ادارهء المپیک قرار دارد که هم وی مصروف انتظام پروگرام اسپورت میگردد. از بازیهای تفریحی شطرنج، نردبازی، قطعه بازی (با انواع بازیهای آن) و غیره معمول است. شطرنج مخصوصاً طرف توجه بسیار اهالی است و همهء شطرنج بازان کشور برای مسابقه دعوت میشوند.
یو - جشن ها و اعیاد در کابل:
اولین روز سال شمسی «میلهء قلبه کشی» رسماً از طرف بلدیهء شهر و ریاست زراعت گرفته میشود. این جشن سابق عموماً در دامنهء کوه علی آباد (مشهور بدامنهء سخی) دائر و مراسم آن عموماً از طرف صدراعظم مملکت افتتاح میگردید. اما از چند سال به این طرف مراسم مذکور در «باغ بابرشاه» منعقد میشود. بعد از نهال نشانی و خطابه ها، نمایش حیوانات بعمل می آید سپس به انواع بازیهای ملی و تفریحی پرداخته روز را به خوشی میگذرانند. جشن استقلال که بمناسبت تحصیل استقلال کشور صورت میگیرد، هر سال در مرکز کابل مراسم و ترتیبات مخصوص دارد. روز ششم جوزا روز رسمی و تاریخی آن است. در هفتهء اول ماه سنبله هفتهء جشن و سرور ملی قرار داده شده، روزهای جشن و هفتهء شادمانی برنامه های خاصی دارد که قب از طرف ادارهء جشن انتشار می یابد.
ملت افغان چون عموماً مسلمان است، لذا در سال دو عید مذهبی دارد. عید رمضان که پس از ماه مبارک رمضان سه روز میباشد و عید قربان از 9 الی 12 ذیحجه. چهار روز تعطیل عمومی است و مراسم عید که بعد از ادای نماز مخصوص در نمازگاه بزرگ ادا میشود آغاز میگردد. 12ربیع الاول مولود حضرت رسول اکرم (ص) و تعطیل عمومی میباشد.
«میله جبه» که از جملهء جشن های ملی است در جمعه های ماه حوت که زمستان در شرف سپری شدن میباشد و بوی بهار می آید دائر میگردد. جایگاه انعقاد جشن دامنهء کوه علی آباد است. این جشن ها با روز اول سال نو و «میله قلبه کشی» اختتام مییابد. جشن اطفال در 7 جوزا گرفته میشود، 18 سنبله تأسیس شورای ملی و آزادی عمومی است، 23 میزان جشن نجات وطن برقرار میگردد.
یز - جایهای دیدنی:
شهر کابل جایهای دیدنی و باغهای زیبا دارد که بیشتر از این باغها مربوط به مؤسسات دولتی میباشد. اما امکنهء قابل تماشا از نظر یک سیاح، حوالی و اطراف شهر کهنهء کابل است و ما بذکر مهمترین آنها میپردازیم.
1 - چهاردهی: چهاردهی که آن را میتوان باغی بزرگ نامید، جاهای قابل دید و تفریح گاههای بسیار دارد که اهم آنها بقرار ذیل است:
الف - باغ بابرشاه: باغ بابرشاه در گوشهء شمال شرقی منطقهء چاردهی بفاصله دو میل دور از شهر واقع است و یکی از باغهای تاریخی است. این باغ بر دامنهء کوه شیردروازه یعنی کوهی که قسمت جنوب و جنوب غربی شهر قدیم را تشکیل داده است، افتاده و بانی آن بابر معروف از شاهان بزرگ سلسلهء مغول هند است. بابرشاه، شهر کابل را بسیار دوست داشت و چون آب و هوای آن مطبوع طبع او واقع شده بود به تعمیر این باغ پرداخت. علاقه مندی وی به کابل چندان زیاد بود که وقتی که در «آگره» وفات کرد این سرزمین را از خاطر نبرد و وصیت کرد که جسد او را در کهسار کابل در آغوش خاکی که بدان از دل و جان محبت داشته، بسپارند. تابوت او را از هند به افغانستان آوردند و در قسمت علیای باغ مذکور دفن کردند. در کابل آثار بابرشاه و اخلاف او بسیار دیده میشود که علاوه بر باغ بابرشاه باغ علم و گنج امروز است (باغی که ماشین خانهء حربی در یک قسمت آن بنا گردیده) که بابر آن را بنام (جهان آرا) در 925 ه . ق. طرح نموده بود بعلاوه در سنگ کلانی که در حصهء قلعهء هزارهء کابل به کوه شیردروازه متعلق بود در سنهء 914 ه . ق. تخت سنگی برای خود ساخت و از آنجا به تماشای مناظر می پرداخت. گویند یک حوض سنگی بالای آن تخت ساخته و در آن فرد ذیل را که زادهء طبع خود اوست حک کرده بود:
نوروز و نوبهار و بت دلربا خوشست
بابر بعیش کوش که عالم دوباره نیست.
در سنهء 1016 ه . ق. که جهانگیر برای تماشای کابل آمده بود بر این تخت سنگی حوض دیگری کنده و در تکیه گاه آن عبارت ذیل را نقر نمود: «تختگاه پادشاه بلاد هفت اقلیم نورالدین جهانگیر پادشاه بن جلال الدین اکبرشاه» و حوض سنگی آن تخت را، به موزهء کابل نقل کرده اند. اما خود آن سنگ که بعضی آن را تخت همایون و بعضی دیگر، تخت سفر میگفتند، در یکی از شبهای ماه حمل 1308 ه . ش، از کوه جدا شد و در معبر عام افتاد. همچنین عمارت سابق مسجدشاه دو شمشیره، آباد کردهء نصرالدین همایون بابرشاه بوده است. باغی که امروز در آن سفارت شوروی سکنی دارد در سنهء 1016 در مقابل باغ جهان آرای بابر (باغ عالم گنج) جهانگیر نواسهء او طرح کرده موسوم به شهرآرا کرده بود. مسجد سنگی باغ بابر تعمیر کردهء شهاب الدین شاه جهان است که در سنهء 1056 آباد نموده است، در حال حاضر نسبةً زیباست و حوض آب تنی آن که تازه احداث گردیده همه روزه در بهار و تابستان برای قبول زائرین مفتوح است. علاوه بر آن حوض دومی پائین تر از حوض اول ساخته شده است و موقع تابستان که برای آب تنی ازدحام میشود علاقمندان از آن هم استفاده میکنند.
ب - چهلستون: چهلستون (در 4 میلی طرف جنوب غربی کابل) نیز از باغهای بسیار معروف و دارای عمارات زیباست و روی تپه ای در حوالی قریهء «اندکی» قرار گرفته و بر چهاردهی ناظر میباشد.
ج - گلباغ: از باغهای مشهور قریب کابل و 7 میل از شهر کابل مسافت دارد. جای با نزهت و خوش آب و هوائی است. رود کابل از بین آن عبور میکند و بر قشنگی آن می افزاید. دارای اقسام میوه و انواع گل و جایهای تفریح است.
د - باغ سپه سالار: بقدر تقریباً یک کیلومتر دورتر از گلباغ قسمت شرقی باغ سپه سالار با عمارت زیبایی به سبک جدید که بر فراز تپهء بلندی ساخته شده جلب نظر میکند. این باغ نیز از باغهای مهم و دیدنی کابل است چه از حیث منظره و چه از حیث گل و درخت و سبزه.
ه - قصر بزرگ دارالامان: از عمارات مهم کابل است که در وسط باغی واقع شده و بقدر 5 میل از شهر قدیم دور است. این قصر بزرگ که بطرز متینی ساخته شده در تمام کابل نظیر ندارد.
و - تپهء تاج بخش: در عقب قصر بزرگ بفاصله تقریباً دو کیلومتر، روی تپهء بلندی که تپهء تاجبخش گفته میشود، یکی از قصرهای دولتی قرار دارد که زیبائی و طراوت گلهای آن محرک احساسات لطیف است.
2 - پغمان: صیفیه پغمان در 27 کیلومتری غرب کابل به ارتفاع 14076 فوت از سطح دریا واقع شده است و در حقیقت باغ بسیار زیبا و بزرگی در کابل محسوب میشود. از جملهء باغهای قشنگ و عالی پغمان این چند باغ بیشتر مهم و جالب توجه است: باغ شاهی پغمان، باغ عمومی پغمان، بالا باغ، باغ وزیر دربار، قصر ستاره.
3 - سمت شمالی: سمت شمالی کابل که موسوم به کوهدامن و کوهستان است منطقهء بسیار زیبای نزدیک کابل است. همینکه مسافر از کوتل خیرخانه (10 میلی شهر) گذشت به این وادی شاداب و حاصلخیز که طول آن پنجاه میل و عرض آن از پانزده تا بیست میل است میرسد. کشمش و انگور که از کابل به پاکستان و هندوستان فرستاده میشود اغلب از این منطقه حاصل میشود. نزدیکترین درهء کوهدامن، شکر دره است که بقدر 15 میل دور از کابل واقع است. از آن ببعد گل دره، فرزه، با آبشارهای زیبای خود، ظاهر میشود. بفاصله 33 میل دور از شهر کابل، وادی معروف استالف که شباهت بسیار به پغمان دارد واقع است و باغهای پر میوه دارد. صنعت کلالی و کاشی سازی در این منطقه ترقی و شهرت دارد. پس از آن بجبل السراج میرسیم که 45 میل دور از شهر، محل نصب اولین کارخانهء برق آبی است و از آنجا به شهر برق داده می شود. کارخانهء نساجی و نختابی هم در آنجا تأسیس گردیده است.
کارخانهء سمنت سازی هم در همین منطقه احداث گردیده است. در پنجاه میلی کابل از حبل السراج گذشته تفرجگاه معروف «گلبهار» است که دو رودخانهء «پنجشیر» و «شتل» خروشان و غلطان در آن بهم می پیوندد. گلبهار مخصوصاً در فصل بهار به شکار ماهی و فراوانی توت شهرت دارد. کارخانهء بزرگ نساجی در قسمت شیرخان خیل گلبهار ساخته شده است. سرک پنجشیر که تازه احداث گردیده از گلبهار جدا و جنب رودخانهء خروشنده و سهمگین پنجشیر امتداد دارد.
4 - پنجشیر: این درهء خوش آب و هوا که از گلبهار بعد از قطع مسافت تقریباً 27 کیلومتر بمقر حکومتی آنجا (رخه) پنجشیر می پیوندد، یکی از جاهای دیدنی نزدیک کابل است.
مقر حکومتی دارای بازار مختصری میباشد که آبادیهای اهالی بر کنار دریای پنجشیر و بر فراز کوه ها، بر زیبائی آن افزوده است. در فصل بهار و تابستان اهالی کابل برای خوردن توت وشکار ماهی به آنجا میروند. از رخه به بعد که سرک تا (بازارک) چهار کیلومتر و نیم دور از رخه، بر کنار دریای پنجشیر امتداد یافته است. برای شکار ماهی و تفریح ایام تابستان جای مناسبی است. این جاده چون راه پیاده رو و کاروان رو سابق ولایت «قطغن» و بدخشان بود مسافر اسب سوار و پیاده میتواند از این راه بعد از عبور از منازل دو آب سفید، چبر، کوتل خاواک، به اندر آب، اولین ناحیهء ولایت «قطغن» برسد. کوتل خاواک که در فصل زمستان برف گیر میباشد، مسافرین میتوانند شب را در منازل رعیتی آنجا بسر برند و با مساعدت هوا بمسافرت خود ادامه بدهند.
5 - بامیان: یکی از مواضع مهم و تاریخی که با داشتن مجسمه های بزرگ شهرت جهانی یافته و مدققین و مورخین جهت تماشای آن از اقطار جهان می آیند، بامیان است. بامیان از کابل 145 میل فاصله دارد. از حد بلوله بالاتر، جادهء نو بدو حصه تقسیم میشود: یکی به طرف مزار شریف و دیگری بجانب بامیان میرود. بامیان در یک وادی کوهستانی واقع است و ارتفاعش از سطح دریا 8480 فوت، تخمین شده است بامیان چون به راه بزرگ تجارتی که از رود آمو و تا سند میرفت پیوسته بود، مرکزیت تجاری داشت. زائر چینی که در هنگام عظمت و شهرت، به زیارت آن نائل شده است این شهر را بنام (فان ین با) یاد کرده و بشرح و تعریف آن پرداخته است.
بامیان مرکز عمدهء آئین بودا و معروف ترین زیارتگاههای بودائیها بوده، بتهای 53 متری و 35 متری آن از عتائق بی نظیر جهان، مخصوصاً یادگارهای آئین بودائی است.
مجسمهء بودا در قدیم الوان زرّین داشت که تلالؤ آن چشم را خیره میکرد. در عهد لشکرکشی های چنگیز بامیان که مشتمل بر چندین شهر (شهر ضحاک و غلغله و آبادیهای دیگر بود) بواسطهء کشته شدن نواسهء چنگیز قهراً و برای انتقام خراب شد. خرابه های شهر ضحاک و غلغله و غیره و افسانه های حیرت انگیز آن انسان را غرق در دریای تفکرات و تخیلات قرون گذشته میگرداند سرتاسر دره از آثار و علایم آبادانی و مدنیت قدیم پر است.
6 - بند امیر: قریب 45 کیلومتر دورتر از بامیان و در بین کوه های بلند و ملون به الوان عجیب، واقع است که هجده نهر بلخ هم سرچشمهء خود را از همین بند میگیرد. (پایان گزارش سفارت کبرای افغانستان) :
همه کابل و دنبرومای هند
ز دریای چین تا به دریای سند
(شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 144).
سوی کشور هندوان کرد رای
سوی کابل و دنبر و مرغ و مای.
(ایضاً ص149).
ز زابل به کابل رسید آن زمان
گرازان و خندان و دل شادمان.
(ایضاً ص149).
ز ضحاک تازی گهر داشتی
ز کابل همه بوم و برداشتی.
(ایضاً ص149).
چو آگه شد از کار دستان سام
ز کابل بیامد بهنگام بام.(ایضاً ص149).
که زال سپهبد به کابل نبود
زمین پر ز خرگاه و لشکر نبود.
(ایضاً ص162).
سواری بکردار آذرگشسپ
ز کابل سوی سام شد بر دو اسپ.
(ایضاً ص172).
شود شاه ایران بدین خشمناک
ز کابل برآرد بخورشید خاک.
(ایضاً ص179).
ز کابل برآید بخورشید دود
نماند برین بوم کشت و درود.
(ایضاً ص182).
به هندوستان اندر آتش فروز
همه کاخ مهراب [ و ] کابل بسوز.
(ایضاً ص189).
خروشان ز کابل همی رفت زال
فروهشته لفج و برآورده یال.
(ایضاً ص190).
نشستم به کابل بفرمان تو
نگه داشتم رای و پیمان تو.(ایضاً ص192).
بارّه میانم بدو نیمه کن
ز کابل مپیمای با من سخن.
(ایضاً ص193).
مرا گفت بردار آمل کنی
سزاتر که آهنگ کابل کنی.(ایضاً ص197).
به کابل چو این داستان فاش گشت
سر مرزبان پر ز پرخاش گشت.
(ایضاً ص198).
ز کابل که با سام یارد چخید؟
که خواهد همی زخم گرزش چشید؟
(ایضاً ص198).
سر بیگناهان کابل چه کرد
کجا اندر آورد باید بگرد.(ایضاً ص202).
دل بیگناهان کابل مسوز
کزین تیرگی اندر آید بروز.(ایضاً ص203).
به کابل چو تو شهریار آوریم
همه پیش تو جان نثار آوریم.
(ایضاً ص204).
به کابل دگر سام را هر چه بود
ز کاخ و ز باغ و ز کشت و درود.
(ایضاً ص205).
به کابل بباش و به شادی بمان
ازین پس مترس از بد بدگمان.
(ایضاً ص205).
سواری به کابل برافگند زود
بمهراب گفت آن کجا رفته بود.
(ایضاً ص214).
فرستاده تازان به کابل رسید
وزو شاه کابل سخنها شنید.(ایضاً ص215).
چنین گفت کامد ز کابل پیام
پیمبر زنی بود سیندخت نام.
(ایضاً ص217).
به کابل رسیدند خندان و شاد
سخنهای دیرینه کردند یاد.(ایضاً ص219).
پس آنگاه سیندخت آنجا بماند
خود و لشکرش سوی کابل براند.
(ایضاً ص321).
به کابل درون گشت مهراب شاد
بمژده بدرویش دینار داد.(ایضاً ص225).
وزین روی کابل بمهراب ده
سراسر سنانت بزهر آب ده.(ج2 ص312).
ز افراسیاب ار بخواهی رواست
چنان بت بکشمیر و کابل کجاست؟
(ج3 ص607).
سپه سر بسر بر در پیلتن
ز کشمیر و کابل شدند انجمن.
(ایضاً ص682).
ابا زال سام نریمان بهم
بزرگان کابل همه بیش و کم.
(ایضاً ص767).
ز کشمیر و از کابل و نیمروز
همه سرفرازان گیتی فروز.(ایضاً ص788).
(1) - شرحی که تحت عنوان راهنمای کابل آمده در زمان چاپ اول لغت نامه از طرف سفارت افغانستان تهیه و تنظیم شده و با مختصر اصلاحاتی به چاپ رسیده است.

کابل.

[بُ] (اِخ) (نهر...) نام نهری است در افغانستان در حدود صد هزارگزی مغرب کابل، از دامنه های «کوه بابا» سرچشمه گرفته اول بنام «جوی شیر» بسوی مشرق روان گردد و پس از عبور از میان شهر به نهر «لوکار» متصل و بسیار بزرگ شود. سپس دشت حاصلخیز و زیبای کابل را سیراب نماید و آنگاه به نهر «باران» که از دو نهر «بندشیر» و «کوربند» بوجود آمده، از طرف شمال و دامنه های «هندوکوه» جاری میشود، می پیوندد و وارد دره های کوهها میگردد و آنگاه در دشت دیگری ظاهر شود و از طرف راست به سرخ رود و از سوی چپ بچند نهر جاری از «کافرستان» بخصوص به نهر «خونار» متصل شود و از برابر «جلال آباد» جاری گردد و سرانجام از «بغاز خیبر» گذشته از حدود هند تجاوز نماید و با نهر «سوات» که از طرف شمال جاری میشود متحد گردد و بچند شعبه منقسم گشته از حدّ پیشاور میگذرد و روبروی شهر «آتوک» وارد «سند» شود. طول مجرای نهر کابل بر 500 هزار گز بالغ گردد و حوضه اش از طرف شمال به «هندوکوه» و از جهت جنوب به «سفیدکوه» محدود میشود، قسمت غربیش دامنه های مرتفع و قسمت شرقیش دشتهای پست است. مجرایش بسیار عریض و جریانش بسیار تند میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

کابلج.

[لِ] (اِ) انگشت کوچک دست و پا باشد و به عربی خنصر گویند. (برهان). انگشت کوچک مطلقا. شمس فخری بمعنی انگشت کوچک دست آورده و گفته :
چون به استحقاق، شاهی ممالک زان اوست
خاتم ملک سلیمان دارد اندر کابلج.
و حق آن است که بمعنی مطلق انگشت کوچک است و خصوصیت دست از قرینهء مقام ناشی شده. (انجمن آرا) (آنندراج). این لغت مخفف کابلیج است. رجوع به کابلیج شود.

کابلچ.

[لِ] (اِ) لغتی در کابلج. رجوع به کابلج و کابلیج شود.

کابل خدای.

[بُ خُ] (ص مرکب، اِ مرکب)پادشاه کابل :
برون رفت مهراب کابل خدای
سوی خیمهء زال زابل خدای.فردوسی.
به یک دست مهراب کابل خدای
بیکدست گستهم جنگی بپای.فردوسی.
چهارم چو مهراب کابل خدای
که سالار شاهست با فر و رای.فردوسی.
همی رفت مهراب کابل خدای
سوی خیمهء زال زابل خدای.فردوسی.
بدستوری بازگشتن بجای
شدن شادمان پیش کابل خدای.
فردوسی.

کابل دره.

[بُ دَ رَ] (اِخ) ناحیتی که امروزه در جغرافیا کابل دره نامیده میشود در قدیم عبارت بوده از نواحی رود کابل تا به رود سند، پیشاور پایتخت آن بوده است. این مملکت در کتیبهء بیستون و نقش رستم در عهد هخامنشیان بفرس هخامنشی گندارا(1) نامیده شده است. مشتبه نشود بمملکت قندهار که در اوستا هَرَخوائیتی و در کتیبهء هخامنشی هَراَووَتی(2) نامیده شده است. (یشتها، تفسیر پورداود ج2 ص35).
(1) - Gandara.
(2) - Harauvati.

کابلستان.

[بُ لِ / لَ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام گوید: نامی است که وقتی از اوقات به خطهء وسیع و مرتفع اطلاق میشد که قسمت شمال شرقی افغانستان و مرکزش کابل را در بر داشت و شامل قسمت عمده از حوضهء نهر کابل بود. زابلستان هم در طرف جنوب غربیش قرار داشت. در شاهنامه اغلب تفاوتی بین این دو نام [ کابل، کابلستان ] داده نمیشود. بعض جغرافیانویسان هم این دو نام را یکی میدانند، اما از شاهنامه چنین برمی آید که یکجا نیست بلکه دو جاست. آئین اکبری هم این فکر را تأیید میکند. (قاموس الاعلام ترکی).
پرستندگان را سوی گلستان
فرستد همی ماه کابلستان.
(شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 157).
خرامان ز کابلستان آمدیم
بر شاه زابلستان آمدیم.(ایضاً ص 158).
سپهبد خرامید تا گلستان
بنزد کنیزان کابلستان.(ایضاً ص 159).
وزان چون بهشت برین گلستان
نگردد تهی روی کابلستان.(ایضاً ص 183).
چو کابلستان را بخواهد بسود
نخستین سر من بباید درود.
(ایضاً ص 190).
چنان ماه بیند به کابلستان
چو سرو سهی بر سرش گلستان.
(ایضاً ص 197).
چو شد زال فرخ ز کابلستان
ببد سام یکزخم در گلستان.
(ایضاً ص 198).
شوید و به گنجور دستان دهید
بنام مه کابلستان نهید.(ایضاً ص 201).
همه کابلستان شد آراسته
پر از رنگ و بوی و پر از خواسته.
(ایضاً ص 216).
شه کابلستان گرفت آفرین
چه بر سام و بر زال زر همچنین.
(ایضاً ص 218).
یکی جشن کردند در گلستان
ز کابلستان تا به زابلستان.(ایضاً ص 225).
تو با گرز داران زابلستان
دلیران و گردان کابلستان.(ج 4 ص 911).
به زابلستان و به کابلستان
نه ایوان بود نیز و نه گلستان.
(ایضاً ص 959).
که او راست تا هست زابلستان
همان بست و غزنین و کابلستان.
(ج 6 ص 1637).
ز کابلستان تا به زابلستان
زمین شد بکردار غلغلستان.
(ایضاً ص 1742).

کابلشاه.

[بُ] (ص مرکب، اِ مرکب) لقب عام ملوک کابل. رجوع به کابلشه شود. خواندمیر در تاریخ حبیب السیر آرد: رستم دستان که از اکثر افراد انسان بکمال شجاعت و مردانگی و وفور بسالت و فرزانگی ممتاز و مستثنی بود برادری داشت شغاد [ نام ] که در اشتعال نیران شرارت و فساد بی شبه و نظیر مینمود و دختر حاکم کابل را به حبالهء نکاح آورده در آن ولایت بسر میبرد و نوبتی والی کابل از ننگ خراج گذاری و شغاد از غایت حسد و مردم آزاری با یکدیگر از رستم آغاز شکایت کردند و قاصد جان جهان پهلوان گشته و با هم مواضعه در میان آورده، شاه کابل شغاد را از مملکت اخراج کرد و شغاد به سیستان شتافته رستم دستان از وی پرسید که سبب نزاع میان تو و حاکم کابل چه بود. شغاد جواب داد که در آن اوان که رسول شما جهت طلب خراج به کابل آمد اثر کراهیت در ناصیهء حال کابلشاه ظاهر گشت در اداء مال طریق تعلل و اهمال مسلوک میداشت و چون من او را از مخالفت شما تخویف نمودم برآشفته به اخراج من فرمان داد، و رستم از استماع این سخن خشمناک شده به اجتماع سپاه حکم فرمود تا به طرف کابل رفته آن بوالفضول را گوشمال دهد. شغاد گفت حاکم کابل را آن مقدار قوت نیست که دفع او را بجمعیت لشکر موقوف باید داشت. اگر شما تنها عنان عزیمت بدان جانب معطوف فرمائید بمجرد شنیدن این خبر کابلشاه فرار برقرار اختیار مینماید یا با تیغ و کفن بخدمت تهمتن میشتابد و رستم به سخن آن غدار فریفته شده جریده عازم کابل گشت و شغاد خفیه کس نزد حاکم کابل فرستاده او را از توجه رستم اعلام داد و کابلشاه بموجبی که با شغاد قرار داده بود در راه چهارباغی که در آن ولایت داشت فرمود تا آبار حفر نمودند و در هر چاهی آلات قتل مثل ژوبین و خنجر و شمشیر و ششپر تعبیه کردند و سرهای چاه را به خس و خاشاک بپوشانیدند و چون رستم بنواحی کابل رسید کابلشاه سر و پا برهنه بمراسم استقبال استعجال فرمود و روی نیاز بر خاک نهاده بلوازم پیشکش و نثار پرداخت. رستم گفت از تو خبری به من رسانیده اند که بر تقدیر وقوع از دست من جان نخواهی برد. والی کابل سوگند یاد کرد که آنچه از باب خلاف من بسمع اشرف رسیده غیرواقع است. رستم گفت سر و پای خود را بپوش. جواب داد که تا ملتمس من مبذول نیابد دستار نبندم و موزه نپوشم. رستم پرسید که چه التماس داری؟ گفت میخواهم که باغ مرا بشرف نزول اجلال بیارایی تا فراخور حال بسنت ضیافت قیام نمایم و رستم بقبول این مدعا زبان گشاده کابلشاه به احتیاط تمام پیش پیش او میرفت و رستم از کید و مکر کابلشاه و برادر غافل بوده بی دهشت رخش میراند که ناگاه در چاهی افتاد و اکثر اعضایش از نوک سیف و سنان مجروح گشته خود را به لطایف الحیل بسر چاه رسانید، و در آنحال که جهان پهلوان مجروح و نالان بر سر چاه خفته بود شغاد شرارت نژاد، شماتت کنان پیش او رفت. رستم او را گفت که تیر و کمانی نزد من بگذار که اگر سبعی قصد من نماید ضرر او را دفع کنم. شغاد بموجب فرموده عمل نموده رستم با وجود ناتوانی تیر بر کمان نهاد و شغاد از بیم جان درختی را پناه ساخت.
نظم
چو رستم چنان دید بفراخت دست
چنان خسته از تیر بگشاد شست
درخت و برادر بهم بر بدوخت
بهنگام رفتن دلش برفروخت
شغاد از پس زخم او آه کرد
تهمتن بدو درد کوتاه کرد
چنین گفت رستم که یزدان سپاس
که بودم همه سال یزدان شناس
کزین پس که جانم رسیده به لب
بر این کین من ناگذشته دو شب.
مرا زور داد او که از مرگ پیش
ازین بی وفا خواستم کین خویش
بگفت این و جانش برآمد ز تن
برو زار و گریان شدند انجمن
و چون خبر مرگ رستم در ولایت نیمروز شایع شد ولدش فرامرز لشکری پرتهور جمع آورده عازم کابل شد و کابلشاه با سپاه رزم خواه در برابر آمده حربی عظیم دست داد و فرامرز نصرت یافت و کابلشاه کشته گشته بعالم آخرت شتافت و چون فرامرز انتقام تمام از کابلیان کشید کالبد رستم را به سیستان رسانیده در سردابه ای مدفون گردانید. (حبیب السیر چ 1 تهران جزء دویم از ج 1 صص 73 - 74 و چ خیام ج 1 صص 205 - 206).

کابلشه.

[بُ شَهْ] (ص مرکب، اِ مرکب)کابلشاه. رجوع به کابلشاه شود :
فرومانده کابلشه از غم بدرد
ز شیدسب کین کش بترسید مرد.
(گرشاسب نامه).

کابل کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)کشیدن کابل. سیمهای زیرزمینی برای برق و تلفن و غیره کشیدن.

کابلی.

[بُ] (ص نسبی) منسوب به کابل: رقص کابلی، خنجر کابلی، اهلیلج کابلی :
کنون چنبری گشت پشت یلی
نتابد همی خنجر کابلی.فردوسی.
درفش درفشان پس پشت او
یکی کابلی تیغ در مشت او.فردوسی.
بقلب اندرون چند از ایشان بکشت
چو بیچاره تر گشت بنمود پشت.فردوسی.
ز ترکان بسی در پس پشت اوی
یکی کابلی تیغ در مشت اوی.
فردوسی.

کابلی.

[بُ] (ص نسبی، اِ) بمعنی اهلیلج کابلی است. (دزی ج2 ص434). و رجوع به اهلیلج شود. || ماهون(1) درختی به امریکا. (دزی ایضاً).
(1) - Acajou.

کابلی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان تحت جلگه بخش فدیشه شهرستان نیشابور، واقع در 16 هزارگزی شمال فدیشه. جلگه، معتدل، سکنهء آن 343 تن است آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کابلی.

[بُ] (اِخ) برادر محمدخان قورجی. (تاریخ شاهی ص 326).

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابوالحسین محمد بن الحسین کابلی. از اهل بلخ است. ابوالفضل فلکی کابلی گفت: بدو برخوردم و از جهمیه بود. وی از یزیدبن هارون و ابی عبدالله الرحمن (کذا) باهلی و سفین بن عیینة و غیر ایشان روایت کرد و در روز چهارشنبه نیمهء محرم درگذشت. سمعانی گوید: تاریخ مرگ او را در کتاب طبقات العلماء بلخ چنین دیدم و باقی تاریخ از کتاب بریده شده بود و شاید در حدود سنهء 250 بود. (الانساب سمعانی ورق 469 الف). در معجم البلدان آمده که او بسال 250 مرد. (معجم البلدان ذیل لغت کابل).

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابوالفضل فلکی. رجوع به فلکی شود.

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابوبکر محمد بن علی بن...(1)کابلی از اهل اصفهان است و شاید اصل وی از کابل باشد. شیخی صالح و سدید است. او از ابوالقاسم علی بن عبدالرحمن بن علیک نیشابوری استماع حدیث کرد و من از او در اصفهان حدیث شنیدم. (الانساب سمعانی ورق 469 الف).
(1) - در متن فاصله است.

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن الحسن بن الحسن بن ماهان مروزی معروف به کابلی. وی در بغداد ساکن شد و ثقه بود. وی از عبدالعزیزبن عبدالله الاویسی و عاصم بن علی و ابراهیم بن موسی القراء روایت کرد، و یحیی بن محمد بن صاعد و محمد بن مخلد و ابوعمروبن السماک و احمدبن کامل الشجری از او روایت کرده اند و دارقطنی او را توثیق کرده و ابوالحسین بن المنادی از او یاد کرده و گفته است وی در بغداد بسال 277 ه . ق. درگذشت. او اندک حفظ بود و در نزد مردم در مذهب و روایت محمود نبود. (الانساب سمعانی ورق 469 الف).

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن عباس کابلی. وی از ابراهیم بن اسماعیل بن محمد بن المعقب حدیث کرد و ابوعبدالله مخلد الدوری از او. و همین مخلد گفته است که تاریخ وفات او رجب سال 271 ه . ق. بود. (معجم البلدان ذیل لغت کابل).

کابلی.

[بُ] (اِخ) ابومجاهد علی بن مجاهدبن مسلم بن رفیع الرازی معروف به ابن الکابلی. بندهء حکیم بن جمله از قبیلهء عبدالقیس بود. وارد بغداد شد و در آن از محمد بن اسحاق بن بشار و جعدبن ابی الجعد و غیر ایشان روایت کرد و از او صلت بن مسعودالجحدری و احمدبن حنبل و زیادبن ایوب روایت کردند و یحیی بن معین گفت: ابومجاهد کابلی را در باب هیثم دیدم و او را بد نیافتم و از او چیزی ننوشتم و یحیی بن الضریس او را به کذب متهم ساخت و این مطلب را عبدالرحمن بن ابی حاتم در کتاب «الجرح والتعدیل» آورده است. (الانساب سمعانی ورق 469 الف).
یاقوت در معجم البلدان گوید: بخاری آرد، وی از اسیران کابل است و می افزاید که او از موسی بن عبیدة الربذی و عنبسة نیز روایت کرده است. (از معجم البلدان ذیل لغت کابل).

کابلی.

[بُ] (اِخ) ضیاءالدین محمود. رجوع به ضیاءالدین محمودالکابلی (حکیم) شود.

کابلی بیگم.

[بُ گُ] (اِخ) دختر میرزا الغ بیگ بن میرزا سلطان ابوسعید و منکوحهء قنبرمیرزا کوکلتاش. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص380).

کابلیج.

(اِ) کابلج. کابلیچ. کابلچ. کالوج. انگشت کهین پای. (فرهنگ اسدی) :
یا به کفش اندر بکفت و آبله شد کابلیج
از بسی غمها ببسته عمر گل پا را بپا (کذا)(1).
عسجدی (از فرهنگ اسدی چ پاول هرن).
انگشت کهین را گویند و آن را بتازی خنصر میخوانند. (جهانگیری چ لکنهو ج 1 ص 185). انگشت کوچک دست و پا باشد. (برهان). رشیدی بمعنی انگشت کوچک دست گفته چنانکه شمس فخری منظوم کرده :
چون به استحقاق شاهی ممالک زان اوست
خاتم ملک سلیمان دارد اندر کابلیج.
هم رشیدی گفته که مطلق انگشت کوچک است خصوصیت دست از قرینهء مقام ناشی شده و آن را کریشک نیز گویند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).
(1) - از بسی غمهای تو تا تو مگر کی آئیا. (لغت فرس اسدی نسخهء نخجوانی).

کابلیچ.

(اِ) انگشت کهین باشد. (صحاح الفرس نسخهء طاعتی). کابلیج. رجوع به همین کلمه شود.

کابلی هرا.

[بُ ؟] (هندی، اِ مرکب) به هندی اهلیلج کابلی است.

کابن.

[بِ] (اِ) بمعنی کابین. (آنندراج).

کابنه.

[بِ نَ / نِ] (اِ) بمعنی چشم باشد چنانکه هر گاه گویند «کابنه بدو دار» مراد آن باشد که چشم ازو برمگردان و از نظر نینداز(1). (برهان) :
ای شهنشاهی که مهر چرخ را
هست روشن از وجودت کابنه.
شمس فخری.
و بعضی به یای حطی گفته اند و این شعر نظامی عروضی شاهد آورده اند:
قطعه:
بنشین و بشنو از من سه بیت هجو خویش
تا برجهد ز خشم دو چشمت ز کاینه
گویی که مثل خودنشناسم در این جهان
اکنون چو می بباید گفتن هرآینه
کز خام قلتبانی و ز روسبی زنی
همتای خود نبینی الا در آینه.
و در این تأمل است چه کابنه به بای موحده نیز قافیهء هرآینه و آینه تواند شد لیکن در این شعر بمعنی چشم خانه ظاهر میشود. (رشیدی). || در بعض مآخذ بمعنی مهر آمده و ظاهراً از (کابین) گرفته اند.
(1) - کردی مستعار از فارسی kabine (منظره). (حاشیهء لغت کابنه در برهان قاطع چ معین).

کابو.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام عامیانهء ماهیهای مختلف، بخصوص نوعی از ماهی کفال که سر بزرگ دارد و در آبهای مدیترانه و قناتهای عمومی زندگانی میکند.
(1) - Cabot.

کابو.

[بُ] (اِخ)(1) ژان. در اصل ونیزی (1451 تا حدود 1498 م.). || پسر او، سباستین کاب(2) (متولد در بریستول در 1470 و متوفی پس از سال 1555 م.) بحرپیمایان نامدار، که در زمان سلطنت هانری هفتم و هانری هشتم، پادشاهان انگلستان میزیسته و ارض جدید لابرادور را در 1497 کشف کردند.
(1) - Cabot.
(2) - Sebastien Cabot.

کابور.

(اِخ) شهری به هندوستان. (دمشقی).

کابورگ.

(اِخ)(1) کمونی در کالوادو از ناحیهء کان. سکنه 2036 تن، دارای راه آهن و حمامهای دریایی.
(1) - Cabourg.

کابوس.

(اِ) مأخوذ از کلمهء لاتینی انکبوس(1). استنبه. باروک. بخت. بختک. بَرخَفج. بَرخَفَج. بینی گلی. (فرهنگ نظام). جاثوم. جثام. (منتهی الارب). خانق. (بحر الجواهر). خرخجیون. خرنجک. خرونجک (شاید ووروجک که زنها به اطفال شیطان میگویند اصلش این کلمه باشد). خفتک. خفتو. خفتوک. خفج. خفجا. خفرنج. خورخجیون. (برهان). دئثان. (منتهی الارب). درفنجک. دیونسبرک. (مهذب الاسماء) (دهار). سکاچه. ضاغوط. ضاغوطه. طیاف. فرنجک. فرانج. (برهان). کرنجو. (فرهنگ اسدی) (برهان). گوشاسب. نئدل (از ابن بری در تاج العروس). نیدل. نیدلان. یرخفج. (مصحف برخفج)(2). علتی است که مردم اندر خواب پندارد که شخصی گران بر سینهء او افتاده و او را میفشارد و نفس او تنگ شود و خواهد که بجنبد و آواز دهد، نه آواز تواند داد و نه تواند جنبید و بیم باشد که خفه شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آنچه به شب مردم خفته را فراگیرد و او در آن حالت نتواند جنبش کرد و آن مقدمهء صرع است. (منتهی الارب در: ک ب س). الکابوس، مایقع علی الانسان باللیل لایقدر معه ان یتحرک و هو مقدمة للصرع، و قال بعضهم لااحسبه عربیاً. ج، کوابیس. (اقرب الموارد). حالتی است که مرد خفته را فرومیگیرد و آن چنان باشد که آدمی شکل مهیب یا هنگامه آفتی در خواب دیده میترسد بنهجی که بدن همه گران معلوم میشود و خروش کردن به آواز درست هم نمی تواند، و اکثر بودن این حالت را، اطباء مقدمهء صرع نوشته اند و این را ضاغوطه و نیدلان نیز نامند و به فارسی سکاچه گویند. از منتخب و لطایف و شروح نصاب (غیاث). || دیوی که مردم را در خواب فروگیرد. به اعتقاد عوام جنی است که بر روی آدم می افتد. (فرهنگ نظام). || شبح :
گه چو کابوسی نماید ماه را
گه نماید روضه قعر چاه را.مولوی.
|| نوعی از آرامش. (از منتهی الارب). || (ص) احمق و ابله باشد. (اوبهی). ابله و نادان نیز نوشته اند. (غیاث).
(1) - Incubusکه فرانسویان Incube را از آن گرفته اند.
(2) - Cauchmar.

کابوس.

(اِخ) کبوجیه در قرون بعد کبوج، کبوز، کبوس و کابوس (قابوس) شده. (ایران باستان ج 1 ص 479). و رجوع به قابوس و کبوجیه شود.

کابوسک.

[سَ] (اِ) شیص. (مهذب الاسماء). و آن خرمائی است که هسته اش سخت نشود و از جنس ردی خرماست. رجوع به (منتهی الارب: شیص) و رجوع به خاره کابوسک و کابوشک شود.

کابوشک.

[شَ] (اِ) کابوسک: فاخر؛ خرما کابوشک. (مهذب الاسماء).

کابوک.

(اِ) کابک. جای مرغ خانگی بود. (لغت فرس). آشیانهء مرغان. || چیزی که مانند زنبیل در میان خانه بیاویزند تا کبوتر بچه در آن کند. (لغت فرس) :
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی (؟) و بیوگند موی زرد(1)
کابوک را نشاید (نپاید؟ نخواهد؟) و شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد.
ابوشکور.
چو کبتر تبتی خانه کرده هر کابوک.
سوزنی (از رشیدی در لغت کبتر).
تو پروریدهء کابوک آسمان بودی
از آن قرار نکردی در آشیانهء پست.انوری.
نیز رجوع به کاپوک شود. || رفیده. و آن گرد بالشی است که خمیر را بر زبر آن پهن کرده و بر تنور بندند. و به این معنی شاید مصحف کمایوک باشد. (حاشیهء لغت کابوک، برهان قاطع چ معین).
(1) - ن ل: هموار کرد موی و شدش مویگان زرد.

کابول.

(ع اِ) رسن دام. (منتهی الارب). دام. رسن شکارگیر. رسن شکارکن.

کابول.

(اِخ) کابل. پایتخت افغانستان. رجوع به کابل شود.

کابول.

(اِخ) دهی است میان طبریه و عکا. (منتهی الارب). موضعی است در اشیر. (صحیفهء یوشع 19:27) و همان کابول حالیه است که بمسافت ده میل به طرف جنوب شرقی عکا واقع است. (قاموس کتاب مقدس). || اسم مقاطعه ای است که سلیمان بحیرام داد. (سفر اول پادشاهان 9:10 - 13) که دارای بیست شهر بود و آن در جلیل در شرق عکا واقع است و این لفظ در اصل عبرانی دارای معنی مخصوصی نمیباشد. (قاموس کتاب مقدس).

کابولج.

[لَ] (اِخ) دهی از کجور از نواحی فیروزکلا و علوی کلا. (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص 109).

کابولی.

(ص نسبی) منسوب به کابول. کابلی. || کابلی. کاولی. کولی. لولی. رجوع به لغت لولی شود :
یک سیه رو دیو کابولی زنی
گشت بر شهزاده ناگه رهزنی.مثنوی.

کابة.

[بَ] (اِخ) موضعی است ببلاد تمیم یا آبی است. (منتهی الارب).

کابی.

(ع ص) بلند و مرتفع. || بر روی افتاده. (منتهی الارب). || خاک ریزان و روان. یقال: فلان کابی الرماد؛ ای عظیمه منهال(1). (منتهی الارب) (قطر المحیط). و من المجاز (هو کابی الرماد)؛ ای (عظیمه) مجتمعه فی المواقد منهال لکثرته؛ ای مضیاف. (تاج العروس). || آتش زنه که آتش از او بیرون نیاید.
(1) - در اصل ینهال.

کابی.

(اِخ) هیثم بن کابی. محدث است. (منتهی الارب).

کابی.

(اِخ) کاوه. کاوهء آهنگر. (مفاتیح العلوم خوارزمی) : چون این ظلم (ضحاک) و قتل جوانان بدین سبب مستمر گشت، کابی آهنگری اصفهانی از بهر آنکه دو پسر آن کشته بود خروج کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 35). رجل من قریة کولانه یسمی کابی، خرج علی بیوراسف. (مافروخی ص 40).
مردی بود از دیه کودلیه (کذا)(1) نام او کابی بر بیورسف پادشاه خروج کرد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 86). رجوع به کاوه شود.
(1) - رجوع بدو سطر قبل شود.

کابیان.

(اِخ) کاویان. درفش کاویان : و آن پوست پاره را به جواهر بیاراست و به فال گرفت و درفش کابیان نام نهاد و علامت او بود در همهء جنگها. (فارسنامهء ابن البلخی ص 35).

کابیدن.

[دَ] (مص) کاویدن. کندن. || خراشیدن. || شکافتن. (برهان). || کابیدن با، مکابره :
خدائی که کوه سهند آفرید
ترا داد بینی چو کوه سراب
نئی کوهکن چند کابانیش
نگهدار ادب با بزرگان مکاب.
کمال خجندی (از آنندراج و انجمن آرای ناصری).

کابیرج.

[رَ] (اِخ) از سانسکریت کاوریا(1). موضعی است در جنوب هند، از سنگهت. (تحقیق ماللهند بیرونی ص 154). و رجوع بفهرست همان کتاب شود.
(1) - Kauverya.

کابیشه.

[شَ / شِ] (اِ) گل کاجیره را گویند و از آن چیزها رنگ کنند و به عربی عصفر خوانند. (برهان). رجوع به کاجیره شود. به هندی کسنبه گویند. (آنندراج).

کابیل.

(اِخ) لقب عام ملوک نوبه. (آثارالباقیه).

کابیله.

[لَ / لِ] (اِ) هاون باشد. (صحاح الفرس). هاون بود. (سه نسخه از لغت فرس) (اوبهی). هاون چوبین بود. (فرهنگ اسدی چ پاول هرن) :
خایگان تو چو کابیله شده ست
رنگ او چون کون پاتیله شده ست.طیان.
ولی اگر کابیله هم بمعنی هاون آمده باشد، در این بیت طیان (که شاهد منحصر آن است و اول دفعه هم در فرهنگ مشهور بفرهنگ اسدی آن را مثال قرار داده اند) کابیله بمعنی هاون آمدن غریب است چه تشبیه خایه به هاون در جوانی و پیری، صحت و مرض، گرما و سرما تصور شدنی نیست و من گمان میکنم در شعر طیان کلمه ای شبیه به «گانیله» مخفف «گاونیله» مانند «گاواره» و امثال آن بوده و مؤلف فرهنگ اسدی چنانکه در جاهای متعدد دیگر کتاب خود - بغلط حدس زده، کابیله خوانده و معنی هاون بدان داده است و الله اعلم و «گاونیله» پوزهء بزرگ دارد و همان است که فرانسویان آن را نیلگو(1)گویند. ولی طبق حاشیهء لغت فرس نسخهء نخجوانی
جایگاه تو چو کابیله شده است. کابیله بمعنی هاون درست است. و جایگاه بمعنی اِست و نشیمن است. || هرچیز که در آن غله بکوبند عموماً و داروکوب عطاران را گویند که هاون سنگی باشد خصوصاً و به عربی مهراس خوانند. (برهان) (آنندراج). داروکوب را گویند. (جهانگیری). و رجوع به داروکوب شود.
(1) - Nilgot.

کابین.

(اِ)(1) کابین کلمهء فارسی و «کبین» آذری از این کلمه است. بضع. مهر. (دهار). صداق. (مهذب الاسماء). صُدُقَة. نحل. نحله. (منتهی الارب). دست پیمان. مهریه. شیربها. عقر. (دهار). علیقه. علاقه. (منتهی الارب). کاوین. (مهذب الاسماء). صَدُقَة. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). اجر. نکاح. مهر زنان باشد. (لغت فرس) (صحاح الفرس). مهر زنان را گویند و آن مبلغی باشد که در هنگام عقد بستن و نکاح کردن زنان مقرر کنند. (برهان). زری که به هنگام نکاح به ذمّهء مرد مقرر کنند، به عربی آن را مهر گویند، از برهان و سراج و رشیدی؛ و بعضی بمعنی مهر مؤجل نوشته اند. (غیاث) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) :
این جهان نوعروس را ماند
رطل کابینش گیر و باده بیار.خسروی.
زنان پارسا از شوی گردند
به کابین دیدن او را خریدار.فرخی.
ز بهر آنکه ببینند روی خوبش را
زنان بشوی ببخشند هر زمان کابین.فرخی.
بباید علی الحال کابینش کرد
بیرزد به کابین چنین دختری
بود نقد کابین او اینکه تو
کنی سجدهء شکر چون شاکری.منوچهری.
عروسی است می شادی آیین او
که شاید خرد داد کابین اوی.
(گرشاسب نامه).
ای پسرجان و تنت شهره زناشویند
شوی جانست و زنش تنت و خرد کابین.
ناصرخسرو.
عاقل ندهد درین چنین کابین
راضی نشود بصره و صدره.ناصرخسرو.
طمع جانت کند گرچه بدو کابین
گنج قارون بنهی با سپه قارن.ناصرخسرو.
دنیا عروس وار بیاراید
پیشت چو یافت از تو بدین کابین.
ناصرخسرو.
به چه ماند به عروسی، عالم
که سبکروح گران کابین است
شاه او زیبد منصور سعید
که هم این خسرو، آن شیرین است.
ابوالفرج رونی.
یک رضای شاه شاه آمد عروس طبع را
از کرم کابین عذرا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
خاتون وار ملک فریدونش خوان که نیست
کابین این عروس کم از گنج کاویان.
خاقانی.
گرچه ناهید ورچه پروین اند
از در ذم و اهل نفرین اند
سبب جنگ و ننگ و آزارند
علت رنج و خرج کابین اند.
(سندبادنامه ص 257).
به کابین خسرو رضا داده ایم
که از تخمهء خسروان زاده ایم.نظامی.
نقل است که در حال حیات همهء مال به درویشان داد. وقتی او را مهمانی آمد هرچه داشت خرج کرد و گفت مهمانان فرستادگان خدای اند. زن با وی بخصومت بیرون آمد. گفت زنی که در این معنی با من خصومت کند نشاید کابین به وی داد و طلاق دادش. (تذکرة الاولیاء عطار).
چون درافتادند اندر جستجو
بعد از آن دربست و کابین جست او.
مولوی.
با جوانی چو لعبت سیمین
مهر بستش بمبلغی کابین.سعدی.
به ده دینارم از قید خلاص کرد و با خویشتن به حلب برد و دختری که داشت به نکاح من درآورد به کابین صد دینار. (گلستان). یکی را زنی صاحب جمال جوان درگذشت و مادرزن فرتوت به علت کابین در خانه متمکن بماند. (گلستان).
ساقیا دیوانه ای چون من کجا در بر کشد
دختر رز را که نقد عقل کابین کرده اند.
حافظ.
عقر؛ کابین که بشبههء وطی یا به وطی غضب واجب شود. (منتهی الارب).
(1) - کردی مستعار kabin (هدایائی که در روز نامزدی بنامزد دهند). (حاشیهء لغت کابین، از برهان قاطع چ معین).

کابین خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) طلب مهر: تمهیر؛ کابین خواستن و کابین ساختن. (منتهی الارب).

کابین دادن.

[دَ] (مص مرکب) مهر دادن. مهریه دادن.

کابین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) نکاح کردن. به عقد ازدواج درآوردن. به مهر دادن: مهر المرأة مهراً؛ کابین آن کرد و داد کابین آن را. (منتهی الارب) :
بباید علی الحال کابینش کرد
بیرزد به کابین چنین دختری.منوچهری.

کابین نامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) قبالهء نکاح. عقدنامه.

کابینه.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) اطاق دفتر. دفتر. || هیئت وزیران. مجموع وزراء. دولت. || مستراح. مبال (در تداول). به هر سه معنی در فارسی مستعمل است.
(1) - Cabinet.

کاپ.

(اِخ)(1) مستعمرهء انگلیسی در افریقای جنوبی که شامل منتهی الیه آن میگردد و جبال در اکِنبِرگ و نیوولد آن را فراگرفته است. حاکم نشین آن کاپ(2) و شهر عمدهء آن پورت الیزابت و کیمبرلی است. ناحیتی است فلاحتی و به تربیت اغنام و احشام میپردازد و دارای معادن الماس و طلا است. مساحت آن 717313 هزار گز مربع و جمعیت آن 3530000 تن میباشد.
(1) - Cap.
(2) - Le Cap.

کاپ.

(اِخ)(1) کِیپ تاون(2). حاکم نشین ایالت کاپ (اتحادیهء افریقای جنوبی). بندری است فعال در منتهی الیه جنوبی قارهء افریقا در ساحل خلیج تابل و در 50 هزارگزی دماغهء بون اسپرانس (امیدنیک) جمعیت آن 344000 هزار تن است. در سال 1650 به دست هلندیها ایجاد شده و از سال 1806 وابسته بانگلیس است.
(1) - Le Cap.
(2) - Capetown.

کاپا.

(اِ)(1) نام حرف دهم است از حروف یونانی و نمایندهء ستاره های قدر دهم (در هیئت و نجوم) و صورت آن این است: X .
(1) - Kappa.

کاپادس.

[دُ] (اِخ)(1) کاپادوس. قبادوقیا. قبادوقیه. کاپادوکیه. از ساتراپهای (خشثرپاون) ده گانهء آسیای صغیر که از شمال به بحر اسود و از مغرب به پالافلاگنی و از مشرق به ارمنستان محدود و شامل ناحیهء واقعه بین هالیس و فرات بوده، مسقط الرأس استرابن جغرافیادان معروف این ایالت است و آن به دو قسمت کاپادوس کبیر و کاپادوس صغیر تقسیم میشود. رجوع به کاپادوکیه شود.
(1) - Cappadoce.

کاپادس صغیر.

[دُ سِ صَ] (اِخ) یک قسمت از تقسیمات دوگانهء ایالت کاپادس یا قبادوقیا (کاپادوکیه در آسیای صغیر). رجوع به کاپادس شود.

کاپادس کبیر.

[دُ سِ کَ] (اِخ) یک قسمت از تقسیمات دوگانهء ساتراپی (خشثرپاون) کاپادس یا قبادوقیا و مصب رود هالیس که از شطوط مهم آن ناحیه است در آنجا واقع میباشد. یونانیها اهالی آنجا را شامیان سفید مینامیدند. رجوع به کاپادس شود.

کاپادکی.

[دُ] (اِخ) رجوع به کاپادوکیه شود.

کاپادکیه.

[دُ یِ] (اِخ) رجوع به کاپادوکیه شود.

کاپادوکی.

(اِخ) رجوع به کاپادوکیه شود.

کاپادوکیه.

[دُ یِ] (اِخ) قبادوقیه. قبادوقیا. کاپادس. کاپادوس. کاپادوکیه. کاپادوکیه یونانی شدهء «کَت پَ توکَ»(1) پارسی قدیم است و داریوش اول در کتیبه های بیستون و نقش رستم و تخت جمشید این مملکت را چنین نامیده. کاپادوکیه در قسمت شرقی آسیای صغیر واقع و حدود آن چنین بود در شمال دریای سیاه، در جنوب کوههای توروس(2) کیلکیه. از طرف مشرق رود فرات و از سمت مغرب رود هالیس (قزل ایرماق کنونی). بیشتر این مملکت فلاتی است مسطح، که روییدنی کم دارد و آب و هوای آن بری(3) است. قسمت های حاصلخیزش در طرف جنوب شرقی در دامنهء کوهها به طرف فرات است و در شمال در سواحل دریای سیاه. این قسمت شمالی را نویسندگان و مورخین قدیم پُنت کاپادوکی یا باختصار پُنت نامیده اند. از رودهای مملکت رود هالیس (قزل ایرماق) و ایریس (یا شیل ایرماق) قابل ذکر است و برود دوم رود پرآب لیکوس(4) میریزد (لیکوس را بازاب بزرگ یا علیا مطابقت داده اند. م.). این رودها قابل کشتی رانی نیست. تاریخ کاپادوکیه قبل از قرن سیزدهم ق.م. مجهول است، ولی در این قرن این مملکت مورد حمله هیت ها واقع شد و از این عهد آثاری در کاپادوکیه هست، بعد آسوریها به این مملکت آمدند و بعضی تصور میکنند که نام سوریه که یونانیها به ولایتی نزدیک سی نوپ داده بودند و نیز آنکه بعدها یونانیها کاپادوکیه و لکُو سیری(5) یعنی سوریهء سفید مینامیدند، از تسلط آسوریها بر این مملکت بوده است. بعد از انقراض آسور، کاپادوکیه جزو دولت ماد شد و پس از آن جزو دولت هخامنشی. لیکائونیّه(6) که بعدها قسمتی از آسیای صغیر گردید، در ابتداء جزو کاپادوکیه بود. زیرا اهالی آن از حیث زبان و اخلاق و عادات تفاوت با اهالی کاپادوکیه نداشتند. در باب مردم کاپادوکیه عقیدهء اهل فن این است که هند و اروپائی یا آریائی بطور اعم بوده اند، مذهبشان بمذاهب مردمان غربی آسیای صغیر شباهت داشته و خدایان این مردم که اختصاص بخودشان داشت عبارت بودند از:
1 - خدای آسمان، که کیفر نقض قول را میداد.
2 - خدای ماه.
3 - ربة النوع بزرگ طبیعت که (ما) مینامیدند. در موقع باده نوشی ها برای ستایش این ربة النوع مردان بخودشان زخم میزدند و دختران ناموسشان را قربان میکردند. مذهب پارسی ها هم به اینجا سرایت کرده بود. خدای پارسی ها را ستایش میکردند و اسامی ماهها پارسی بود.
بنابرآثار، درجهء تمدن این مردم پست به نظر می آید. شهرها کم اند و اهالی غالباً مملوک نجباء یا معابد میباشند. اسامی شهرهائی که در تاریخ ذکر میشود چنین است: تیانا، مازاکا(7)، آماسیا(8) بر رود ایریس، ولی در عوض عدهء دهات و قصبات بزرگ زیاد بود. از زمانی که کاپادوکیه جزء دولت هخامنشی شد، بیشتر در تاریخ معروف گردید و از ولات پارسی در این مملکت، اسم داتام بیشتر شهرت دارد. (شرح قضایای او در ایران باستان صص 1311 - 1148 آمده است).
اسکندر به کاپادوکیه دست نزد و آریارات پادشاه آن استقلال خود را حفظ کرد، ولی بعد از فوت اسکندر چنانکه در جای خود ذکر شد، پردیکاس با آریارات جنگید و او را گرفته کشت. پس از آن کاپادوکیه از دست به دست میگشت، تا مقارن اوایل قرن سوم قبل از میلاد آزاد شد و استقلال خود را بازیافت. در این زمان کاپادوکیه بده ایالت تقسیم میشد. دیودور سیسیلی راجع بتاریخ کاپادوکیه چنین گوید. (قطعه ای از کتاب 31): «پادشاهان کاپادوکیه که نسبشان را به کوروش میرسانند و نیز گویند، که از نژاد هفت نفر پارسی اند، که سمردیس (گئومات) مغ را کشتند. (شرح قضایای گئومات در ایران باستان چ 1 صص 516 - 536 آمده است). در باب سلسلهء نسبشان عقیدهء آنها چنین است: آتُس سا خواهر کبوجیه پدر کوروش زن فارناک (فارناس) پادشاه کاپادوکیه شد (دیودورکبوجیه را کامبیز نوشته، شرح این تصحیف در ایران باستان چ 1 صص 478 - 479 دیده شود).
و پسری آورد گالوس(9) نام. او پسری داشت موسوم به سمردیس، که پدر آرتامن بود (چون سمردیس یونانی شدهء بَردَی است پس باید گفت بَردَی نام. م.) اَرتامن پسری داشت موسوم به آنافاس، که از حیث شجاعت و جسارت شهرتی داشت و یکی از کشندگان سمردیس مُغ بشمار میرفت. (اطلاعاتی که دیودور میدهد در اینجا با کتیبهء بیستون داریوش اول موافقت نمیکند، زیرا شاه مزبور این اسم را ذکر نکرده است. رجوع شود به ایران باستان چ 1 ص 534). از این جهت است که پادشاهان کاپادوکیه نسبشان را به کوروش و آنافاس میرسانند و گویند، که آنافاس در ازای خدمت، والی کاپادوکیه شد با این امتیاز، که از دادن مالیات معفو باشد. آنافاس پسری داشت نیز آنافاس نام و این شخص دو پسر از خود گذاشت داتام و آریم نِه(10). داتام به تخت نشست (از اینجا معلوم است، که کاپادوکیه پادشاهان دست نشانده داشته).
او از جهت شجاعت و حسن اداره اش نامی بود، با پارسیها جنگ درخشانی کرده و در دشت نبرد مرد. (این روایت دیودور با روایت کرنلیوس نپوس(11) که در ایران باستان چ 1 صص 1141 - 1148 ذکر شد، موافقت ندارد، زیرا داتام که در تمام جنگها غالب آمد بالاخره به دست مهرداد خائن کشته شد. م.) بعد از داتام پسر او آریامنس(12) به جایش نشست و او پدر آریارات و هولوفرن(13) نامان بود.
آریامنس پس از عمر پنجاه ساله درگذشت، بی اینکه کاری، که در خاطرها بماند، کرده باشد. پس از او پسر بزرگترش آریارات به تخت نشست و گویند، که چون او برادرش را فوق العاده دوست می داشت، وی را به بلندترین مقام رسانید.
بعد او را به کمک پارسیها بجنگ مصریها فرستاد و هولوفِرن در ازای رشادتهائی، که کرده بود، مورد عنایت های مخصوص اُخُس (اردشیر سوم) گردیده با افتخار برگشت وقتی که مرد، دو پسرداشت: آریارات و آری سس(14). چون برادر هولوفرن یعنی پادشاه کاپادوکیه وارثی نداشت، آریارات پسر ارشد هولوفرن را پسر خود خواند. در این زمان اسکندر مقدونی با پارسیها جنگید و بعد مُرد. پس از آن پردیکاس نایب السلطنهء مقدونی اِوْمن را برای حکومت به کاپادوکیه فرستاد و او این مملکت و ممالک مجاور را به اطاعت درآورد. در این وقت آریارات، پسر آخرین پادشاه کاپادوکیه، مأیوس گشته با دوستانش به ارمنستان رفت. مدت کمی پس از آن، چون پردیکاس و اِوْمن کشته شدند و آن تی گون و سلکوس در جاهای دیگر مشغول بودند، آریارات از ارْدُآت(15) پادشاه ارمنستان قوه ای گرفته آمین تاس سردار مقدونی را کشت و مقدونیها را از کاپادوکیه رانده تخت موروثی را به دست آورد، آریارات سه پسر داشت که بزرگترشان آریامِنس بعد از پدر به تخت نشست. این شخص با آن تیوخوس سلوکی که عنوان «خداوند» داشت وصلت کرد، یعنی برای پسر بزرگترش آریارات نام ستراتونیس دختر آن تیوخوس را گرفت و چون اولاد خود را خیلی دوست میداشت آریارات را در زمان حیات خود تاج بر سر گذارد و در اداره کردن مملکت با خود شریک کرد. آریارات پس از فوت پدر بخودی خود به سلطنت رسید وقتی که میمرد، تخت را برای پسرش، که آریارات نام داشت و در صغر سن بوده، گذارد. او دختر آن تیوخوس کبیر (سوم) را، که آن تیوخیس نام داشت، گرفت و این زن خیلی حیله ور بود، توضیح آنکه چون اولادی نداشت به شوهرش وانمود، که دو پسر دارد: آریارات و هولوفرن ولی پس از چندی، برخلاف انتظار، حامله گشته دو دختر آورد و نیز پسری، که او را مهرداد نامیدند. در این وقت او به شوهرش اعلام کرد، که او را به اشتباه انداخته بود و سابقاً اولادی نداشته و از دو پسر دروغی، ارشدش را، با حقوق کمی به روم فرستاد و کوچکتر را به یونته. این کار کرد، تا این پسرها با پسر حقیقی او در سر تخت منازعه نکنند. مهرداد هم پس از اینکه به رشد رسید خود را آریارات نامید. او تربیت یونانی یافته بود و صفات خوبی داشت».
«مهرداد پدرش را خیلی دوست داشت، پدرش هم او را نیز، محبت پدر و فرزند چنان بود، که پدرش خواست او را در زمان حیات خود بر تخت نشاند ولی پسر نپذیرفت و گفت، که تا والدینش زنده هستند، سلطنت نخواهد کرد، این مهرداد را یونانیها از جهت محبتش به پدر فیلوپاتُر(16) خوانده اند مهرداد بعد از پدر بتخت نشست، او را از جهت رفتار خوب و ترقیّاتش در فلسفه زیاد میستودند کاپادوکیه، که از برای یونانیها مملکتی مجهول بود از این زمان مقر اشخاصی با معرفت گردید. این پادشاه با رومیها هم عهد مودت و اتحاد را تجدید کرد، صحبت از پادشاهان کاپادوکیه که نسبشان را به کوروش میرسانیدند دیگر بس است» (بعد دیودور به مطالب دیگر میگذرد).
در قطعهء دیگر از کتاب 31 خود دیودور باز از کاپادوکیه صحبت کرده چنین گوید: «آریارات، که لقب فیلوپاتُر داشت (یعنی مهردادی، که ذکرش گذشت) چون بتخت اجدادش نشست برای پدرش مراسم دفن باشکوهی ترتیب داد، به دوستان و سران سپاه و تمام تبعه اش عطوفت های زیاد کرد و مورد محبت جمعی گردید میتروبازان(17) را آریارات بر تخت اجدادش نشانید، آرتاکسیاس پادشاه ارمنستان، بی اینکه خست و حرص خود را پنهان دارد، رسولانی نزد آریارات فرستاده خواهش کرد، که با او همداستان شده یکی از دو جوانی را که در اختیارش بودند، بکشد و سوفِن(18) را تصرف کند. ولی آریارات از این پیشنهاد، که دلالت بر بی همتی میکرد، تنفری زیاد اظهار و رسولان را توبیخ و ملامت کرده، نامه ای به آرتاکسیاس نوشت و به او توصیه کرد، از این سوء قصد بپرهیزد، این اقدام آریارات باعث ستایشی بزرگ برای او شد و میتروبازان بواسطهء درستی و تقوی آریارات بر تخت اجدادش نشست» (از فحوای کلام دیودور معلوم است، که میتروبازان پادشاه سوفن بوده و بحمایت آریارات به تخت موروثی رسیده - سوفِن چنانکه بالاتر گفته شد نام ارمنستان کوچک بود. م).
بعد دیودور در قطعه ای از کتاب سی و یکمش راجع به این پادشاه کاپادوکیه چنین نوشته: در اُلمپیاد یکصدوپنجاه وپنجم آریارات تاجی از ده هزار سکه طلا بوسیلهء سفرائی به روم فرستاد، تا محبّت خود را به رومیها بنماید و اظهار بدارد که از جهت دوستی با رومی ها از وصلتی با خانواده دِمتریوس (پادشاه مقدونی) امتناع ورزید چون فرستادهء روم گراکخوس(19) اظهارات سفراء را تصدیق کرد، سنای روم آریارات را بسیار ستود و تاج را پذیرفته هدایائی گرانبهاتر برای آریارات فرستاد. در همین وقت سفرائی دِمتریوس را به سنا وارد کردند. آنها هم تاجی از ده هزار سکهء طلا با قاتلین اُکتاو(20) در زنجیر آورده بودند سنا مدتی شور کرده، که چه کند بالاخره تاج را پذیرفت، ولی قاتلین را که ایزوکرات و لِپ تین نام داشتند، ردّ کرد». (از قضیهء دمتریوس، چون راجع به تاریخ مقدونیه و روم است میگذریم، ولی باید گفت، که سالی که دیودور راجع به فرستادن سفرای کاپادوکیه به روم ذکر میکند، یعنی اُلمپیاد 155 با سلطنت دمتریوس مطابقت ندارد، زیرا این تاریخ سنهء 156 ق.م. میشود و سلطنت دِمتریوس دوم پادشاه مقدونی را بین 239 و 229 ق.م. میدانند. این هم معلوم است، که مقصود دیودور از دمتریوس، دمتریوس اول پولی اُرسِت(21) پسر آن تیگون، که ذکرش بالاتر گذشت، نبوده زیرا او بین 294 و 287 سلطنت کرد. م.) باز قطعه ای از کتاب 31 دیودور: «هولوفرن، چون برادر خود آریارات را از کاپادوکیه راند، نتوانست مملکتش را اداره و محبت مردم را جلب کند. او به پول حریص بود و اشخاصی زیاد هلاک کرد. او به تیموته(22) تاجی بقیمت پنجاه تالان(23) داد و تاجی دیگر به ارزش 65 تالان(24)به دمتریوس داد و افزود، که وقتی دیگر به آنها چهارصد تالان خواهد داد. بعد، چون دید، که مردم کاپادوکیه از او ناراضی اند، بنای غارت اموال آنها را گذارد و دارائی اشخاص ممتاز را ضبط کرد. پس از اینکه بدین منوال پولی زیاد جمع کرد چهارصد تالان به مردم پری یِن یان(25)بودیعه سپرد، تا در موقع بوالهوسی های اقبال به کارش آید: اهالی پری یِن یان بعدها این پول را به او رد کردند....» نیز قطعه ای از کتاب 31 مورّخ مزبور: «همینکه هولوفرن دید، که کارهایش رو به انحطاط است، سربازان اجیر را مرخص کرد، زیرا از شورش آنها بیمناک بود و چون در این زمان پول نداشت، معبد ژوپیتر (خدای بزرگ رومیها) را غارت کرد. این معبد بر کوهی آریادنه(26) نام واقع و از دیرزمانی پناهگاه (بست) بود. او این معبد را غارت کرده، حقوق عقب افتادهء زیردستانش را پرداخت.»
چنین است مضامین نوشته های دیودور، که به ما رسیده است از تاریخ ازمنهء بعد کاپادوکیه معلوم است که آریارات سوم لقب مقدس داشت (221 - 163 ق.م.) او بمعیت آن تیوخوس سلوکی با روم جنگید بعد از شکست آن تیوخوس مجبور گردید، سهمی از غرامات جنگ را به عهده بگیرد. پس از آن او متحد باوفای پرگام و روم شد. در 182 ق.م. منازعهء او با فرناک پادشاه پنت باعث جنگی در آسیای صغیر گردید، که بتمام دول آن سرایت کرد (شرحش پائین تر بیاید). در نتیجهء آریارات قسمت های ارمنستان را، که در تصرف داشت، به ارمنستان بزرگ و سوفِن واگذارد بعد از فوت آریارات چهارم (156 - 131) کاپادوکیه دچار اغتشاشات داخلی گردیده، در تحت نفوذ دولت پنت درآمد، ولی پس از اینکه پومپه سردار روم مهرداد ششم پنت را شکست داد، کاپادوکیه تابع روم گردید و خانوادهء آریو بَرْزَن ایرانی از طرف رومیها بسلطنت برقرار شد.
آن تونیوس یکی از زمامداران سه گانهء روم، که معاصر اوکتاویوس اوگوست(27) و لپید(28) بود، حکومت را به آرخه لائوس پسر سردار مهرداد داد و او چندی در کاپادوکیه ریاست داشت تا در زمان تی بریوس(29) امپراطور روم، کاپادوکیه ایالتی از دولت روم گردید و پس از تقسیم دولت روم بقسمت شرقی و غربی ایالتی از دولت بیزانس بود، تا سلجوقیها روی کار آمدند و این مملکت را جزء دولت خود کردند. کاپادوکیه از جهت بودنش در مدت قرونی زیاد در تحت ادارهء رومیها و دولت بیزانس، وقتی که به سلجوقی ها رسید، یونانی شده بود، ولی آثار کمی که از یونانیّت به دست آمده، معلوم میدارد، که تمدن یونانی در اینجا هم بعمق نرفته است. چون از پادشاهان کاپادوکیه اشخاص زیاد آریارات نام داشتند، برای احتراز از التباس و اشتباه خواننده در فهرستی جداگانه، که پائین تر بیاید، اسامی آنها را موافق تاریخ سلطنتشان با اعداد ترتیبی ذکر کرده ایم. (زیرا چنانکه کراراً گفته شد در عهد قدیم ذکر اسامی پادشاهان با اعداد ترتیبی معمول نبود).
دولت پنت کاپادوکی - یکی از سلسله های پادشاهانی که نسبشان را به پارسیها میرسانیدند و واقعاً هم پارسی نژاد بودند، دودمان پادشاهان پنت بود، چنانکه بالاتر گفته شد. پنت به آن قسمتی از کاپادوکیه اطلاق میشد، که در کنار دریای سیاه واقع است و به همین جهت پنت را صحیحاً کاپادوکیه پنتی مینامیدند(30). از اجداد این سلسله، یعنی نخستین جدی که نامش در تاریخ ذکر میشود مهرداد نامی بود پسر اُرُن توبات(31) بعضی نسبت او را به یکی از رؤساء شش خانوادهء درجهء اول پارسی که در واقعهء بردیای دروغی از هم قسمهای داریوش بودند میرسانند (بوشه لِکْلِرْکْ، تاریخ سلوکیها)(32) و برخی گویند که نسب او بخود داریوش میرسد (آپ پیان، جنگهای مهرداد، کتاب 12، بند 112 و بعد) ممکن است که هر دو روایت صحیح باشد، زیرا چنانکه میدانیم شاهان هخامنشی زنان خود را از میان خانوادهء درجهء اول پارسی انتخاب میکردند و بنابراین ممکن بود که نسب مهرداد به داریوش و هم به یکی از رؤساء خانواده های مذکور منتهی شده باشد. نیاکان مهرداد از ولات پارسی بشمار میرفتند و در اداره شان محلهای زیادی در کنار دریای سیاه داشتند. خود مهرداد در زمان اردشیر دوم (با حافظه) هخامنشی یک شهر یونانی را که در کنار دریای مرمره واقع و موسوم به کیوس(33) بود گرفت (تقریباً 387 ق.م.) و بعد تمایلی زیاد بتمدن یونانی یافت، چنانکه نوشته اند به خرج خود مجسمه ای برای افلاطون بساخت و آن را در آکادمی(34)آتن گذارد. پسر این مهرداد آریوبَرْزَن نام داشت و بقدری محب یونانیها بود که آنها عنوان افتخاری «آتنی» و «اسپارتی» به او دادند. پس از آن آری برزن بامید کمک یونانیها با سه سردار ایران یعنی اَرته باذ(35) و داتام و اُرونت(36) همدست شده بر اردشیر دوم یاغی شد، ولی اشخاص مذکور بزودی دریافتند که امیدشان بیجا بوده زیرا یونانیها نتوانستند کمکی مؤثر بکنند و دربار ایران آری برزن و تمامی متحدین او را شکست داده، قوای آنها را تارومار ساخت. مهرداد پسر آریوبرزَن، که باید مهرداد دومش نامید به اشارهء اردشیر دوم هخامنشی دامی برای داتام گسترد و چنانکه گذشت خائنانه او را کشت بعد به پدرش خیانت کرده او را به اردشیر سوم تسلیم کرد.
پس از آن دیگر اطلاع مهمی از این خانواده تا زمان اسکندر نداریم. در این وقت که اسکندر به آسیا آمد شهر کیوس را از مهرداد گرفت ولی او تمکین نکرد و چون اسکندر دشمنی نیرومند مانند داریوش سوم در مقابل خود میدید، اعتناء به امرائی مانند مهرداد نکرد، بخصوص که مهرداد در دور از راهی که اسکندر می پیمود اقامت داشت. پس از فوت اسکندر وقتی که جانشینان بهم افتادند مهرداد طرفدار آن تی گون گردید ولی یکسال قبل از جنگ ایپ سوس، یعنی در 302 ق.م. آن تی گون از مهرداد ظنین شده گمان برد که امیر ایرانی با دشمن او کاساندر، راهی دارد و او را گرفته کشت.
مهرداد سوم - پسر این مهرداد که نیز مهرداد نام داشت (مهرداد سوم) دوست صمیمی دمتریوس پسر آن تی گون گردید. پلوتارک راجع به این مهرداد چنین گوید (دمتریوس، بند 5): او نسبت به آن تی گون خیلی متواضع بود و رفتارش نشان نمیداد که بدخواه او باشد ولی از جهت خوابی که آن تی گون دید از او هم بدگمان شد. آن تی گون شبی در خواب دید که تخم طلا می افشاند و این بذرافشانی حاصل طلا میدهد. بعد او از این مزرعه رفت و چون برگشت دید که خوشه ها را تمام چیده اند و شنید که گفتند: «طلاها را مهرداد ربود و به طرف دریای سیاه فرار کرد». بر اثر این خواب آن تی گون دمتریوس را نزد خود خواند و پس از اینکه بقید قسم قول گرفت که راز او را به مهرداد نگوید، خوابش را برای او بیان کرده گفت که باید مهرداد را هم مانند پدرش نابود ساخت. دمتریوس از آنجا که رفیق مهرداد بود از این تصمیم پدرش مغموم گشت و چون نمیتوانست بواسطهء قسمی که خورده بود شفاهاً چیزی به مهرداد بگوید او را صحبت کنان به کناری کشید و در آنجا با نوک نیزه اش بر زمین نوشت: «مهرداد فرار کن». پس از آن مهرداد دریافت که برای او خطری هست و شبانه فرار کرده به کاپادوکیه رفت و در آنجا مملکتی به دست آورده مؤسس سلسله ای شد که در نسل هشتم به دست رومیها معدوم گردید. آن تی گون، چون کارهای مهم دیگر داشت فرصت نیافت او را تعقیب کند و بزودی در جنگ ایپ سوس شکست خورده کشته شد (301 ق.م.). بعد، وقتی که لیزیماک و سلکوس و کاساندر بتقسیم ترکهء آن تی گون مشغول بودند مهرداد از موقع استفاده کرده وادی رود هالیس (قزل ایرماق) را که قسمت هائی از کاپادوکیه و پافلاگونیه شامل بود تصرف کرد و بعد چون دید که اقبال با سلکوس است قبل از جنگ کوروپدیون(37) طرفدار او گردید و پس از آن خود را پادشاه خواند. پس از جنگ مزبور سلکوس خواست این سلسلهء جدید را براندازد و با این مقصود لشکری به سرداری دیودور بقصد او فرستاد، ولی مهرداد سپاهی از شهر هراکله (اِرِکْله) بکمک طلبید و سردار مزبور را شکست داد. بعد چیزی نگذشت که سلکوس را بطلمیوس کرائونوس کشت و پسرش آن تیوخوس بقدری گرفتار تشکیلات و ترتیبات دولت جوان سلوکی بود که فرصت نیافت به مهرداد بپردازد. بنابرآنچه گفته شد مهرداد سوم از این خانواده اول کسی بود که خود را پادشاه خواند، از این جهت است که او را بعضی مهرداد اول گویند و برخی مهرداد سوم، ما ترتیب آخری را متابعت کرده ایم. باری آن تیوخوس از راه مآل اندیشی نخواست با مهرداد سوم درافتد و استقلال او را در پُنت شناخت. بعد دیری نگذشت که مهرداد هم حق شناسی خود را به او نمود، توضیح آنکه بطلمیوس دوم پادشاه مصر خواست تمامی قسمت های آسیای صغیر را تصاحب کند و لشکری به آن طرف فرستاد، آن تیوخوس بموقع کاری برای دفاع مستملکات خود نکرد ولی مهرداد سپاهی از گالی هائی که ذکرشان گذشت آراسته مصریها را شکست داد و کشتی های آنها را خراب کرده لنگرهای کشتی ها بیادگار این فتح برگرفت. پس از آن سپاهیان اجیرگالی در آسیای صغیر برقرار شدند و کرسی ولایتشان را که به اسم گالی ها گالاثیا(38) نام داشت. آنکورا(39) نامیدند و آنکورا در یونانی بمعنی لنگر کشتی است. (این شهر را اکنون آنقره نامند و چنانکه معلوم است پایتخت ترکیه میباشد).
در 266 ق.م. مهرداد سوم درگذشت و پسرش آریوبَرْزَن بجای او نشست. او در شهر آماستریس (هُماشَتْر) را به قلمرو سلطنت خود ضمیمه کرد ولی جالب توجه است که خود را دست نشاندهء خانوادهء سلوکی دانست و ضرب سکهء طلا را موقوف داشت. جانشینان او هم همین سیاست را دنبال کردند. جهت درست معلوم نیست ولی میتوان حدس زد که خانوادهء مهرداد با مردم گالی دائماً در جنگ و ستیز بودند و نمیتوانستند با سلوکی ها هم درافتند.
مهرداد چهارم - آریوبَرْزَن در 249 ق.م. درگذشت و پسرش مهرداد چهارم که نوجوان بود گرفتار یاغیگری سپاهیان اجیرش یعنی گالی ها گردید ولی ده سال پس از جلوس به تخت توانست ترتیبی به دولت خود داده اطاعت نظامی را در سپاهش استوار کند. ضمناً باید گفت که هراکله در موقع گرفتاریهای مهرداد چهارم کمک های گرانبها به او کرد.
در زمان مهرداد چهارم عادات جدیدی در این دودمان داخل شد وبالاخره این سلسلهء ایرانی را یونانی کرد. جهت از جمله این بود که خانوادهء پادشاهان پنت با سلوکیها وصلت کرد و مهرداد چهارم لااُدیس دختر آن تیوخوس دوم خواهر سِلکوس دوم را گرفت و فریگیهء علیا، جهیز زنش گردید. پس از آن برادر کوچکتر سِلوکس که آن تیوخوس هیراکس(40) نام داشت، بتحریک مادرش بر برادر بزرگتر یاغی شد و مهرداد به کمک آن تیوخوس شتافته از جهت رشادت سپاهیان اجیرگالی در آنقره شکست فاحش به سِلکوس داد. در این جنگ بیست هزار نفر مقدونی تلف شدند و زن غیرعقدی سِلوکس که میستا(41) نام داشت، اسیر گردید. او را به بازار برده در شهر رُدِس فرستادند ولی چون خود را معرفی کرد رودسی ها او را شناختند و بازخریده نزد سِلکوس روانه داشتند.
پس از سلکوس دوم آن تیوخوس مذکور به تخت نشست، اما خوش بخت نبود، زیرا در جنگی با مردم گالی کشته شد و پس از او آن تیوخوس سوم که کبیرش خوانده اند به تخت سلوکی رسید. در این وقت پسرعموی او، آخه لائوس نام، بر او یاغی شد و خود را پادشاه آسیای صغیر خواند و چون مهرداد چهارم نمیدانست کدام یک از طرفین فاتح خواهد شد به هر یک از دو پادشاه مزبور یکی از دختران خود را داد ولی بزودی آخه لائوس اسیر و معدوم گردید و زن او از اهمیت افتاد، اما زن آن تیوخوس چون ملکه ماند مورد ملاحظهء مهرداد بود و از این جهت این پادشاه پنت متحد بسیار نزدیک داماد خود گردید. بعد در 190 ق.م. آن تیوخوس از رومیها در ماگنزی شکست خورد و مهرداد باز از راه احتیاط منتظر وقایع شده کمکی به وی نکرد. پس از چندی مهرداد از مرضی درگذشت و یک دولت مشکّل نیرومندی برای پسر خود فرناک گذاشت. مدت سلطنت مهرداد چهارم را شصت سال نوشته اند.
فرناک اول - این پادشاه پُنت در 183 ق.م. شهر سی نوپ یونانی را گرفت و سواحل دریای سیاه را بتصرف درآورده به گالاثیا دست انداخت ولی بعد، از سپاه کاپادوکی و پرگامی شکست خورد. موقع فرناک خیلی باریک بود، اما دخالت رومیها او را نجات داد. توضیح آنکه رومیها، چون نمیخواستند دولتی نیرومند در آسیا باشد، اُومِنس پادشاه پرگام را مجبور کردند قشون خود را از پنت بیرون برد. این دخالت سنای روم تمام پادشاهان آسیای صغیر را دچار تشویش و اضطراب کرد و بر اثر آن پنج پادشاه یعنی پادشاهان پرگام، کاپادوکیه، بی تی نیه، ارمنستان و پنت بین خودشان عهد صلح ابدی بستند. فرناک در 169 ق.م. درگذشت. از مورخین عهد قدیم پولی بیوس او را خیلی بد توصیف کرده، چنانکه گوید: از تمامی پادشاهانی که قبل از من بودند غدّاری مانند او نبود. (کتاب 27، فصل 17، بندا).
مهرداد پنجم - پس از فرناک برادر او مهرداد بتخت نشست. او را اورگت(42)میخواندند که به یونانی بمعنی خیّر است. از او چیزی در تاریخ نمانده جز اینکه لااُدیس دختر آن تیوخوس چهارم را که ملقب به اِپی فان بود گرفت، و از این نکاح پسری تولد یافت که مهردادش نامیدند. در 121 ق.م. مهرداد پنجم را در سی نوپ کشتند و پسر او را که در تاریخ معروف به مهرداد اِوْپاتُر یا مهرداد ششم است بر تخت نشانیدند. -(اِوْپاتُر به یونانی یعنی دارای پدر خوب). این پادشاه پنت که از نوادر روزگار بود دشمن نیرومندی برای رومیها گردید و کارهائی کرد که واقعاً حیرت آور است و اگر کوچکی پنت و بزرگی روم را در نظر گیریم شاید بی نظیر باشد. او را هان نیبال(43) ثانوی گفته اند. (هان نیبال یکی از سه بزرگتر سردار تاریخ عالم است که از طرف دولت قرطاجنه لشکر به ایطالیا کشید و روزگار رومیها را تیره و تاریک کرد. لشکرکشی های او از کوههای پیرنه و آلپ(44)در زمستان و شکستهای پی درپی که برومی ها داد از شاهکارهای فنون جنگی است). شرح کارهای او در اینجا خارج از موضوع میباشد اما شرح احوال مهرداد ششم این است:
مهرداد ششم - این پادشاه در سن دوازده سالگی به تخت نشست در بدو سلطنت احوالی داشت بس مشوّش و دلخراش نه فقط نزدیکان و مستحفظین او میخواستند به هر وسیله، که باشد، او را از تخت دور کنند، بل مادرش هم بر ضد او بود، بالاخره او در میان آن همه شداید طاقت فرسا مجبور گردید فرار کرده، سرگردان از جائی بجائی برود. نه منزل و مأوائی داشت و نه پناهگاهی. هفت سال تمام به این وضع گذرانید و در این مدت چیزهای زیاد آموخت، اولا در اسب سواری و تیراندازی سرآمد اقران خود گردید، در فن شکار کسی حریف او نمیشد. از حیث جثه و زورمندی مثل و مانند نداشت چنانکه یک نفر رومی نمیتوانست سِلاح او را در بر کند. مهرداد میتوانست روزی یکصد میل راه بپیماید(45) و گردونه ای را که به 76 اسب قوی می بستند بخوبی اداره کند و زبانهائی را که در مملکت او حرف میزدند آموخته بود و روان حرف میزد و حال آنکه عدهء این زبانها و لهجه ها را 22 نوشته اند. مُحبّ صنایع یونان بود، مخصوصاً موسیقی یونانی را بسیار دوست می داشت و ادبیات یونانی را خوب میدانست. اطلاعات زیادی هم از انواع جواهر و اسباب و اشیاء عتیقه داشت و کلیتةً وقتی که در صفات گوناگون او چنانکه از تاریخ معلوم است، می نگریم به این عقیده میشویم که از اجداد خود از طرف پدر و مادر یعنی از ایرانیهای قدیم و نیز از مقدونیها ارث برده بود. اکنون باید دید که چه کرد.
وقتی که مهرداد پس از هفت سال دربدری بمملکت خود برگشت و زمام امور را به دست گرفت، صلاح خود را در آن ندید که با روم طرف شود و تمام توجه خود را به تسخیر ولایاتی که در شمال و مشرق دریای سیاه واقع بود، معطوف داشت، در این راه یونانیهای قریم(46) و کنار دریای آزووْ از دل و جان بکمک او شتافتند زیرا شهرهای اینها همواره در معرض تاخت و تاز مردمان وحشی شمال از قبیل سکاها و سارماتها بود و یونانیهای مزبور مهرداد را یک نفر مقدونی میدانستند. او او زبان یونانی را بخوبی حرف میزد و دیگر تشکیلات و ترتیبات لشکر او به همان طرز و اسلوب فالانژهای مقدونی بود و بالاخره دو سردار نامی او یعنی دیوفانت و نئوپ تولِم(47) یونانی بودند.
مهرداد بزودی نشان داد که سرداری است ماهر و زیرک چه با لشکری مرکب از ده هزار نفر یک قشون هشتاد هزار نفری مردمان سکائی و سارماتی را شکست داد بر اثر این فتح شهرهای یونانی او را آقای خود دانستند و حدود مملکت این پادشاه را سواحل شمالی دریای سیاه به رود عظیم دنیپر(48) رسید. پس از آن مهرداد بتوسعهء مملکت خود در آسیای صغیر پرداخته ارمنستان کوچک را ضمیمه کرد، تیگران پادشاه ارمنستان را محرک شد که پارتیها را از آنجا بیرون کند و برای اتحاد دختر خود را که کلئوپاتر نام داشت به تیگران داد سپس کمی بازور و گاهی با حیله و تزویر صاحب کاپادوکیه و پافلاگونیه گردید و پس از بیست سال سلطنت بقدری قوی شد که در آسیای صغیر کسی نمیتوانست با او طرف شود و پس از آن تیوخوس کبیر احدی به این مقام نرسیده بود. پادشاهان آسیای صغیر که ممالکشان را از دست داده بودند شکایت مهرداد را به روم بردند ولی روم در این وقت بواسطهء جنگهای داخلی یا اجتماعی(49)نمیتوانست کاری بکند.
پس از چندی بالاخره دولت روم سولا(50) را مأمور کرد که به آسیای صغیر رفته مهرداد را بتخلیهء کاپادوکیه و پافلاگونیه مجبور گرداند. پادشاه پُنت مأمور روم را خیلی گرم پذیرفت و هر دو صفحه را تخلیه کرده وعده داد که قریم را هم تخلیه کند ولی همین که سولا از آسیای صغیر رفت مهرداد هر دو صفحهء مذکور را از نو اشغال کرد و بتوسعهء ممالک خود از طرف قریم ادامه داد. دولت روم باز مأموری آکِویلیوس(51) نام به آسیای صغیر فرستاده و مهرداد معذرت خواست ولی چون مأمور روم از مقدار هدایای مهرداد راضی نبود راپورت مساعدی به دولت روم نداد و این نکته باعث شد که دولت مذکور بپادشاه پُنت اعلان جنگ کرد.
جنگ اول با روم
این جنگ برای رومیها مشکل بود زیرا تمام آسیای صغیر طرفدار سلسلهء ایرانی گردید. یونانیها که از حکومت روم ناراضی بودند، حتی خود رومیهائی که تحصیلداران عوارض بشمار میرفتند و نیز کسانی از رومیها که منافعشان علیه پُنت را اقتضاء میکرد تماماً طالب فتح مهردادبودند. در بهار 88 ق.م. لشکر مهرداد به سرداری آرخه لائوس و نه اُپ تولِم یونانی بی تی نیه را اشغال کرد وپس از آن دیری نگذشت که تمام آسیای صغیر در تحت فرمان پادشاه پُنت درآمد. بر اثر این وقایع آکِ ویلیوس رومی را گرفته نزد مهرداد آوردند و او خیلی بیرحمانه با او رفتار کرد. توضیح آنکه گفت: چون این رومی از طلا هیچگاه سیر نمیشد در حلق او چندان طلای ذوب شده بریزند تا شکمش از طلا پر شود این امر اجراء شد و پس از آن مهرداد شقاوتی نسبت به رومیها بروز داد که در تاریخ کمتر نظیر دارد وقتی که در اِفِس بود امر کرد ایطالیائیها و رومیهای آسیای صغیر را قتل عام کنند و بر اثر این حکم 80000 (و به روایتی 150000) ایطالیائی و رومی را نابود کردند. شکی نبود که بعض مقتولین بواسطهء حرص بی پایانی که برای غارت اموال مردم ابراز کرده بودند باعث این کشتار گشتند ولی مردم زیادی هم بی تقصیر قربانی حرص و طمع رومیهای غارتگر شدند به هرحال باید گفت که این قتل عام نام مهرداد ششم را پست کرده و او را از پادشاهانی میدانند که در شقاوت کمتر نظیر داشته اند.
پس از آن مهرداد چون دید که از طرف رومیها حرکتی نمیشود بخیال تصرف تخت اسکندر افتاد و پسر خود را با لشکری جرّار به اروپا فرستاد. او با بهره مندی تراکیه و مقدونیه را از قواء دشمن جاروب کرد و در همان اوان بحریهء مهرداد کشتی های روم را از بحر الجزایر براند. بزودی پس از این بهره مندی ها آتن و شبه جزیرهء پلوپونس از جهت نارضامندی از رومیها با طیب خاطر طرفدار مهرداد شدند و از عجایب روزگار اینکه همان یونان که با خشایارشا آن جنگهای نامی را کرد اکنون با شعف و شادی یکی از اعقاب این شاه را به آقائی پذیرفت بهره مندی های مهرداد دوام داشت تا آنکه در 87 ق.م. سولا با لشکری مرکب از 30000 نفر مأمور دفع او شد. این سردار رومی در اِپیر پیاده شده با سرعت خود را بیونان وسطی رسانید بعد آخِه لائوس سردار مهرداد را شکست داده، آتن را محاصره کرد. آتنی ها سخت پا فشردند ولی بالاخره مجبور گشتند تسلیم شوند در این وقت وضع سولاهم در روم خوب نبود، زیرا دشمنانش سخت به او حمله میکردند و اگر مهرداد میگذاشت سرداران او جنگ دفاعی پیش گرفته امرار وقت کنند سولا بواسطهء طول مدت مجبور میگشت بجای خود کسی را معین کرده به ایطالیا برود و با این پیش آمد کارهای مهرداد بهتر میشد ولی چون پادشاه پُنت دور از میدان جنگ بود و نمیتوانست قضایا را خوب بسنجد به سرداران خود امر کرد به سولاّ حمله کنند. در نتیجه فالانژهای پُنت نتوانستند از عهدهء لژیونهای رومی برآیند.
در خِرونه(52) واقع در بِ اُسی یونان شکستی بزرگ نصیب قشون مهرداد گردید و این فتح باعث شد که سولاّ به سمت سرداری باقی بماند (86 ق.م.) سال بعد سولاّ فتح دیگری در اُرخومِن(53) در اسپارت کرد و یونان مجبور شد از نو متحد روم گردد. پس از آن مهرداد درخواست صلح کرد و عهدی بسته شد که بموجب آن پادشاه پُنت از نتیجهء فتوحاتش دست کشید و بعنوان غرامت سه هزار تالان(54)پرداخت (84 ق.م.).
جنگ دوم
ده سال از قضایائی که ذکر شد گذشت و این مدّت را مهرداد صرف تجدید قوای خود کرد تا از نو برومیها بتازد و آنها را از آسیای صغیر براند دولت روم هرچند از تدارکات مهرداد آگاه بود ولی بواسطهء نزاع داخلی بین مارکوس ماریوس(55) و سولاّّ قادر نبود حرکتی کند، بالاخره سرتوریوس(56)، یکی از سرداران ماریوس در اسپانیا به مهرداد پیشنهاد کرد که او طرفدار ماریوس گردد و در عوض چهار ولایت: بی تی نیه، پافلاگونیه، کالاثیّه و کاپادوکیه از آن او باشد. مهرداد تصور کرد که چنین موقعی را نباید از دست بدهد بنابراین طرفدار ماریوس گردیده به سنای روم اعلان جنگ داد و نتیجه فتوحات سابق خود را از نو به دست آورد. از طرف دیگر سرتوریوس از طرف مارکوس ماریوس مأمور شد تشکیلات نظامی قشون مهرداد را تکمیل کند ولی در این وقت در اسپانیا سرتوریوس را کشتند و دولت روم هم تمام توجه خود را به طرف مهرداد معطوف داشت. بر اثر این وضع لوکولوس(57) با لشکری مأمور شد که کار مهرداد را بسازد. (این شخص در تاریخ معروف است از این حیث که سفرهء رنگین داشته و ضیافت های بزرگ و درخشان میداده نیز باید گفت که سردار قابلی هم بود). قبل از ورود لوکولوس به آسیای صغیر، مهرداد سردار رومی را، که مارکوس کوتّا(58) نام داشت در خشکی و دریا (در کالسدون یا قاضی کوی کنونی) شکست داد و شهر سی زیکوس(59) را محاصره کرد تصمیم مهرداد بر تسخیر این شهر برای او شوم بود.
لوکوس در جائی ارودی خود را زد، که خطوط ارتباطیهء لشکر مهرداد را تهدید میکرد در همین احوال بحریهء پُنت که در دریای سیاه بی منازع بود بواسطهء طوفانی از کار افتاد و لشکر پُنت دوچار گرسنگی و نیز قحطی آذوقه شد. بر اثر این وضع دویست هزار نفر از لشکر مهرداد تلف شد و مابقی را او بکشتی هائی نشانده به طرف سی نوپ راند. لوکولوس او را دنبال کرد و مهرداد بمحل کابریا(60) عقب نشست و در اینجا او دو شکست خورد با دو هزار نفر فرار کرده به ارمنستان رفت و به تیگران پادشاه ارمنستان که دامادش بود پناهنده شد اما لوکولوس به پُنت درآمده با پافشاری چند شهر ساحلی آن را گرفت و این جنگها دوسال به طول انجامید بعد سردار رومی از تیگران خواست که مهرداد را تسلیم کند ولی او این تکلیف را رد کرد و لوکولوس داخل ارمنستان شده شهر تیگرانو ثِرث(61) را محاصره کرد.
تیگران با قوهء زیادی به کمک شهر مزبور شتافت و چون کمی عدهء رومیها را دید گفت: این عده برای سفارتی خیلی زیاد و برای جنگ کم است. با وجود این از عدّّهء کم رومیها شکست خورد. پس از آن تیگران میخواست صلحی با رومیها منعقد دارد، ولی مهرداد مانع شد و فرماندهی لشکر ارمنی را بزور به دست گرفت، در این زمان مهرداد شصت سال داشت و با وجود این در سواری و جنگ بخصوص در جنگ تن بتن چنان مهیب بود که بالاتر ذکرش گذشت، مهرداد سواره نظامی تشکیل کرد که به لژیون های رومی آسیب زیاد میرسانید و هرچند رومیها میکوشیدند که با او در دشت نبرد روبرو شوند، موفق نمیشدند مهرداد همان اسلوب را به کار میبرد که معروف بجنگ گریز است و سواران، پارتی با همین اسلوب کراراً نسبت به لژیونهای نیرومند رومی فاتح گشتند. اگر چه لوکولوس میتوانست در مقابل چنین سواره نظامی سواره نظامی هم از رومیها تشکیل کند ولی چنین نکرد زیرا گرفتاریهائی برای او پیش آمد: چون اموال مردم را غارت و خودش آن را ضبط میکرد در روم از او ناراضی شدند. از طرف دیگر در میان لژیونهای رومی نخوت لوکولوس و اطاعت نظامی شدیدی که او از زیردستان میخواست، باعث نارضامندی زیاد گردید و برادرزنش، که پوبلیوس کلودیوس(62)نام داشت پرداخت به این که شورشی بر ضدّ او برپا کند در این احوال لوکولوس خواست کار نمایانی بکند و با این مقصود به ارمنستان حمله کرد ولی فصل زمستان و برف و یخ زیاد در اینجاهای عاری از آذوقه، اردوی رومی را مختل و ضعیف گردانید و نزدیک بود شورشی روی دهد که سردار رومی حکم عقب نشینی را داد، مهرداد که بیدار کار خود بود بیدرنگ از موقع استفاده کرده به پس قراول رومیها حمله برد و پس از غلبه بی مانع داخل مملکت خود شد همین که مردم پُنت از مراجعت او آگاه شدند همه مانند یکنفر بکمک او قیام کردند وبر اثر این احوال تری یاریوس(63) رئیس ساخلوی رومی از پنت فرار کرده به کابریا(64)رفت ولی در آنجا قبل از اینکه لوکولوس بکمک او برسد، با تمامی سپاهش معدوم گشت. پس از آن مهرداد باز پادشاه پُنت گردید. اینکه سهل است بی تی نیه و کاپادوکیه هم او را آقای خودشان دانستند. با این وضع سردار رومی نتوانست کاری بکند و چاره را در این دید که عقب نشسته به طرف سواحل دریا برود (73 ق.م.). رومیها برای او کمکی نفرستادند زیرا اغتشاشات داخلی و جنگ با راه زنان دریائی سیسیل و کریت مانع بود و دزدان مزبور قوّتی بزرگ یافته خطوط ارتباطیهء بحریهء روم را قطع کرده بودند. باری مهرداد هشت سال تمام از طرف رومیها نگرانی نداشت و لوکولوس جرئت نمیکرد به وی حمله کند. چون مهرداد هم نمیخواست رومیها را بجنگ بطلبد پیش قراولان هر دو طرف در مقابل یکدیگر ایستاده بودند بی اینکه جدالی کنند.
جنگ سوم
اوضاع چنین بود تا در روم، پومپه(65) روی کار آمد و دزدان دریائی را قلع و قمع کرد. پس از آن او به سمت سرداری لشکر روم به آسیا آمد و برخلاف سلفش از کارهای دیپلوماسی آغاز کرد.
اول قدمی که برداشت این بود که با دولت ایران یعنی پارتیها داخل مذاکره شده آنها را برطرف کرد. بعد اشخاصی را نزد تیگران پادشاه ارمنستان که پسر تیگران مذکور و از طرف مادر نوهء مهرداد بود فرستاد تا بین نوه و جد نقاری تولید کنند و آنها بهره مند شدند. بر اثر این اقدامات مهرداد تنها ماند و پومپه در 66 ق.م. با لشکری زیاد از سرحد دولت پنت گذشت در ابتداء مهرداد از در صلح وارد شد و بعد چون دید که پومپه برای بستن پیمانی حاضر نیست همان اسلوب جنگ و گریز را پیش گرفت یعنی عقب نشینی اختیار کرد و در همان حال برومیها آسیب زیاد میرسانید. پومپه چون از رفتار لوکولوس آموخته بود که نباید داخل ارمنستان گردیده در بیغوله های این مملکت دچار آنهمه مرارت شود راه دیگری پیش گرفته مهرداد را تا رود لیکوس(66)(زاب بزرگ یا علیا) تعقیب و کنار جنوبی رود مزبور را اشغال کرد، مهرداد هم در مقابل او اردو زد در اینجا پومپه دسته ای فرستاد که راه عقب نشینی مهرداد را بگیرد و بعد منتظر شد تا دستهء دیگر راه ارمنستان را برای مهرداد سد کرد. پس از آن حکم یورش را داد و مهرداد باز عقب نشست و بدستهء دومی که راه بین دو قشون واقع شده شکست خورد و بنه و خزانهء او به دست رومیها افتاد ولی خود پادشاه پنت با کمی از هواخواهان و زن غیرعقدی خود از میان گیرودار جسته به طرف ارمنستان رفت، بعد بزودی معلوم شد، که مهرداد در ارمنستان پناهگاهی نخواهد داشت زیرا پادشاه ارامنه تازه از جنگی با پارتیها پس از مرارت های زیاد خلاصی یافته بود و نمیخواست با رومیها داخل جنگی جدید شود. این بود که با آنها داخل مذاکره شده قیمتی برای سر مهرداد معین کرد ولی پادشاه پنت بموقع آگاه شده به طرف قفقازیه گریخت و از آنجا به طرف دریای آزوو رفت. در ابتداء پومپه تصور کرد که تعقیب او آسان است و تا رود فاریس(67)(ریون کنونی) او را تعقیب کرد ولی به او نرسید. در این حال غضب خود را متوجهء تیگران کرده شهر آرتاکساتا را که پایتخت ارمنستان بود گرفت و این دولت را مجبور کرد خسارتی بمبلغ ششهزار تالان (380000 ریال) بپردازد. خود ارمنستان هم تابع روم گردید. بعد پومپه خواست مهرداد را دستگیر کند و با این مقصود تا رود کورا (کوروش) تاخت و با مردم آلان که ذکرشان پائین تر بیاید جنگ کرد. بعد به طرف دریای سیاه رفت و باز اثری از مهرداد نیافت. در این حال تصمیم کرد به طرف دریای خزر برود ولیکن در عرض راه دید که باید با مارها جنگ کند(68)و خسارت زیادی هم از مردمان کوهستانی گرجستان به او رسید. این بود که بی بهره مندی برگشت اما مهرداد بشبه جزیرهء قریم رفت و پسرش را که مارخارس(69) نام داشت وبر پدرش یاغی شده خود را پادشاه پارتی کاپیوم(70) میخواند شکست داد و از نو پادشاه آن شد (سابقاً هم این محل جزو مستملکات پنت بشمار میرفت). در این وقت مهرداد یک پیر مرد بقاعده بود ولی برعکس دیگران هرقدر سنش بالا میرفت گوئی بر جد و همت او می افزود زیرا با سالخوردگی که داشت ذره ای از پای نمی نشست و همواره نقشه های بزرگ برای طرف شدن با رومیها میکشید. از جمله آنکه لشکری مرکب از 36000 نفر سکائی به ترتیب لژیونهای رومی تشکیل کرد (معلمین و مشاقان این سپاه رومیهای فراری بودند) و بعد بحریه ای هم ترتیب داده در صدد برآمد که از راه اروپای شرقی و جنوب شرقی و آلپ های یولیانی بنفس ایطالیا حمله برد. این نقشه بقدری عجیب و متهورانه بود که همینکه افشاء شد باعث بهت و تشویش سربازان او گردید زیرا هیچ نمیتوانستند تصور کنند که او در این کار بهره مند گردد. بزودی این حال سربازان او بیأسی شدید و پس از آن بشورشی مبدل گردید فرناک پسر مهرداد از موقع استفاده کرده در رأس شورشیان قرار گرفت و بر پدر یاغی شد. مهرداد در این وقت بواسطهء مرضی نتوانست کاری کند و شورشیان او را محاصره کردند او در ابتداء خواست داخل مذاکره شده جان خود را نجات دهد ولی پسرش راضی نشد بالاخره موقعی رسید که وضع مهرداد کام یأس آور گردید و او تصمیم کرد که با زهر بحیات خود خاتمه دهد تا به دست دشمنانش نیفتد. بر اثر این تصمیم زهری را که از زمان شکست آخریش با خود داشت در کاسه ای ریخت و حاضر شد که آن را بیاشامد ولی در این وقت دو دختر او مهرداد و نسا(71)نامان، که یکی از آنها نامزد پادشاه مصر بود دیگری نامزد پادشاه قبرس نزد پدر آمده اصرار کردند که با پدرشان بمیرند تا در تحت اختیار مطلق برادر واقع نشوند. مهرداد راضی شد و آنها از کاسهء زهر آشامیدند و درگذشتند. بعد مهرداد از همان کاسه آشامید ولی زهر اثر نکرد زیرا دیرگاهی از ترس اینکه او را مسموم کنند زهر میخورد تا طبیعتش را بزهر عادت دهد. مهرداد چون از اثر زهر چیزی احساس نکرد گردشی زیاد کرد تا مگر کمکی بزهر کند، این اقدام هم مفید نیفتاد. در اینحال او به یکی از صاحبمنصبان خود که گالی بود و بی تووتیوس(72) نام داشت رجوع کرد و از او خواستار شد که آخرین خدمت را به او کرده نابودش سازد تا نقشهء دشمنانش عقیم بماند (یعنی دشمنانش وجد و شعف به دست آوردن او را نداشته باشند). صاحب منصب مزبور از خواهش مهرداد در اندوه شد ولی بالاخره نتوانست تمنای او را ردّ کند و شمشیر خود را کشیده در دل مهرداد فروبرد. فرناک نعش پدرش را نزد پومپه فرستاد و او با وجود اینکه مهرداد را بدترین دشمن خود و رومی ها میدانست، خودش را جوانمردتر از فرناک نسبت به مهرداد نشان داده، امر کرد جنازهء او را دفن کنند. پس از آن او فرناک را در بوسفور کیمری که در کنار بوغاز کرچ کنونی واقع بود به سمت پادشاه کوچکی شناخت و لشکر خود را برداشته بسوریه رفت. چنین بود مرگ مهرداد که در 69 سالگی درگذشت و از دولت کوچک پنت مملکتی ساخت، که وسیع و قوی بود. چنانکه چهل سال تمام در مقابل رومی های ایستاد و هرچندگاهی از رومیها شکست خورد ولی در عوض به سرداران مجرّب رومی هم مانند کاسیوس(73)، مانیوس آکویلیوس(74)، اُپ پیوس(75)، کتّا(76)، تریاریوس(77)، شکست های فاحش داد. مکرر در جنگها زخم برداشت ولی دائماً عزم و همتش با مهارت جنگی او مقابلی میکرد. مرگ او باعث جشن های ملی در روم گردید و رسول پومپه وقتی که خبر مرگ او را برای رومیها می برد سر خود را با تاجی از برگهای درخت غار(78) زینت داد (نوعی از برگهای این درخت امتیازی بود که بفاتحین داده میشد).
و بعد وقتی که پومپه خواست مراسم فتح خود را چنانکه در روم معمول بود بگیرد چیزی که تمام انظار اهالی روم را بخود جلب میکرد صورت مهرداد بود که بر بستر مرگ دخترانش افتاده درگذشته بود این جشن ها و این مراسم فتح و اظهار و شعف از خودکشی پادشاهی بود، که در پیری همه او را رها کرده بودند.
دربارهء مهرداد ششم باید گفت، که تبعه اش او را بسیار دوست داشتند زیرا اهالی آسیای صغیر او را از اعقاب داریوش بزرگ میدانستند و وقتی آنها تبعهء این شاه بودند یونانیهای اروپا و آسیای صغیر نیز به او میگرویدند زیرا خون مقدونی و یونانی هم در عروقش جاری بود و بعلاوه زبان یونانی را دوست میداشت. از نویسندگان قرون اخیر راسین(79) شاعر و ادیب معروف فرانسوی از قرن هفدهم در نمایش حزن انگیز(80) او را بطور مؤثری ستوده و این تصنیف خود را «مهرداد»(81) نامیده(82) چنانکه بالاتر گفته شد: لقب مهرداد فیلوپاتر (محب پدر) بود و او را بمناسبت این لقب اوپاتُر بزرگ نیز میخوانند (اوْپاتُر بیونانی یعنی کسی که پدر خوب دارد) در دورهء استیلای عنصر مقدونی و یونانی بر مشرق، مهرداد قویترین شخصی است که مشرق بوجود آورد ولی چنانکه از حیث قوت و چابکی و عزم در عصر خود نظیر نداشت متأسفانه در شقاوت هم بی نظیر بود. در خاتمه زائد نیست بیفزائیم که جنگهای او را آب پیان(83) شرح داده و ما هم بیشتر روایات او را پیروی کرده ایم. مهرداد ششم اولاد زیاد داشته و اسامی نوزده تن آنان معلوم است:
آریارات پادشاه کاپادوکیه، ارتافرن، ماخارس پادشاه بوسفور قریم، فرناک که دست نشاندهء رومیها گردید. از دختران اسامی اینها ذکر شده: آتِناایس، نسا، مهرداد، دری په تی نا، کلئوپاتر زن تیگران پادشاه ارمنی، اِوْپاتُرا، اُرْساباریس، لااُدیسه، لااُدیسه، مهرداد، آرکاثیاس، کسی فار، اُکزاثر، داریوش، کوروش(84). (یوستی، نامهای ایرانی ص 401 چ ماربورگ سنهء 1895 م.) (از ایران باستان چ سال 1317 صص 2121 - 2149).
(1) - Katpatuka.
(2) - Taurus.
(3) - Continental.
(4) - Lycus.
(5) - Leucosyrie.
(6) - Lycaonin.
(7) - Mazaca.
(8) - Amasia.
(9) - Gallus.
(10) - Arimne.
(11) - Cornelius Nepos.
(12) - Ariamnes.
(13) - Holopherne.
(14) - Aryses.
(15) - Ardoate. .(محبّ پدر)
(16) - Philopator
(17) - Mithrobazanes.
(18) - Sophene.
(19) - Gracchus.
(20) - Octave.
(21) - Demetrius Poliorcete.
(22) - Timothe. (23) - 280 هزار فرنگ طلا یا 1400000 ریال.
(24) - 336 هزار فرنگ طلا یا 1680000 ریال.
(25) - Prieiniens.
(26) - Ariadne.
(27) - Octavius Augustus.
(28) - Lepide.
(29) - Tiberius.
(30) - Cappadoce Pontique.
(31) - Mithridates fils d'Orontobates.
(32) - Boucher, Leclercque, Histoire des Seleucides.
(33) - Cios. (جائیکه افلاطون تدریس
(34) - Academie میکرده).
(35) - Artabazos.
(36) - Oronte.
(37) - Koropedion.
(38) - Galatia. (39) - Ancyra(«ث» را باید «کاف» خواند، زیرا رومیها بجای کاف یونانی این حرف را مینوشتند. ایگرگ هم در یونانی تلفظ «u» فرانسوی را داشت).
(40) - Antiochus Hierax.
(41) - Mysta. .(نیکوکار)
(42) - Evergetes
(43) - Hannibale.
(44) - Pyrenees, Alpes. (45) - تقریباً 26 فرسنگ.
(46) - Crimee.
(47) - Diophantus, Neoptoleme.
(48) - Dnieper.
(49) - Guerre sociale.
(50) - Sulla.
(51) - Aquilius.
(52) - Cheronee.
(53) - Orchomene. (54) - تقریباً هفده میلیون فرنگ طلا یا 85 میلیون ریال.
(55) - Marcus Marius.
(56) - Sertorius.
(57) - Lucullus.
(58) - Marcus Cotta.
(59) - Cizicus.
(60) - Cabria. (61) - Tigranocerte(ثِرْتْ در زبان ارمنی گِرْد پارسی است، بنابراین تیگرانو ثِرْتْ، یعنی قلعهء تیگران، این شهر در نزدیکی بتلیس کنونی بود، خرابه های آن را اکنون اَسکی شهر نامند).
(62) - Publius Cludius.
(63) - Triarius.
(64) - Cabria.
(65) - Pompee.
(66) - Lycus.
(67) - Pharis, (68) - باید مقصود دشت مغان باشد، که در تابستان مار زیاد دارد.
(69) - Marchares.
(70) - Particapaeium.
(71) - Mithridate et Nyssa.
(72) - Bituitus.
(73) - L. Cassius.
(74) - Manius Aquilius.
(75) - Oppius.
(76) - Cetta.
(77) - Triarius.
(78) - Laurier.
(79) - Racine.
(80) - Tragedie.
(81) - Mithridate. (82) - اینک ترجمهء منثور یک قطعه از تصنیف راسین که موسوم به مهرداد است: «تا توانستم انتقام خود را از روم کشیدم. فقط از مرگ من رشتهء نقشه های من گسیخت. چون دشمن رومی و ظلم او بودم ننگ تابعیت او را هیچگاه نپذیرفتم. میتوانم بر خود ببالم که در میان اشخاص نامی که همچو من با روم کینه ورزیده اند نه رومی بر کسی ببهائی گرانتر غالب آمد و نه کسی روزگار او را بیش از من تیره و تاریک کرد».
(83) - آب پیان نویسندهء یونانی است.
(84) - Athenais, Nyssa, Drypetina
Mithridatis, Cleopatre, Eupatora,Orsabaris, Laodice, Laodice,Mithridatis, Arkathias, Xiphares,Oxathres, Dareios, Kyros.

کاپاندو.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «اود»، بخش کاراکاسون، واقع در ساحل «اود». سکنه 1612 تن. راه آهن دارد.
(1) - Capendu.

کاپانه.

[نِ] (اِخ)(1) یکی از سرداران هفتگانه که «تب»(2) را محاصره کردند.
(1) - Capanee.
(2) - Thebes.

کاپ برتن.

[رِ تُ] (اِخ)(1) کمون «لاند»، بخش «داکس». سکنه 2954 تن. محل استحمام است.
(1) - Cap - Breton.

کاپ برتن.

[رِ تُ] (اِخ)(1) جزیره ای از کانادا. نزدیک بغاز «سن لوران». شهر عمدهء آن سیدنی است استخراج زغال سنگ و آهن و تصفیهء فلزات و صید ماهی، شغل مهم اهالی آن است.
(1) - (ildu) Cap - Breton.

کاپ پادس.

[دُ] (اِخ)(1) رجوع به «کاپادوکیه» شود.
(1) - Cappadoce.

کاپ پنی.

[کاپْ پُ] (اِخ)(1) خانوادهء معروف فلورانس. - ژینوکاپ نی(2) مدافع نظامی جمهوری شد (1350 - 1420 م.) ژینوکاپ پنی، رجل سیاسی و مورخ، متولد در فلورانس (1792 - 1876 م.).
(1) - Capponi.
(2) - Gino Capponi.

کاپت.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1)، کاپوت. کلاه زنانه. || کلاه قاضی. || پالتوی باشلق دار. || کروک درشکه و اتومبیل. || در تداول ایرانیان بیشتر به معنی اخیر و نیز بحفاظی گفته میشود که در مقاربت به کار می برند.
(1) - Capote.

کاپتون.

[پِ تُ] (اِخ)(1) کیپ تاون. رجوع به کاپ شود.
(1) - Capetown.

کاپدل.

[دِ] (اِخ)(1) کمون «آلپ ماریتیم» بخش «نیس». جمعیت 3444 تن. راه آهن. محل استحمام.
(1) - Cap - d'ail.

کاپ دناک گار.

[دِ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «اویرون» بخش «ویلفرانش». جمعیت 5519 تن. دارای راه آهن و انواع کنسرو.
(1) - Capdenac - Gare.

کاپرارا.

(اِخ) ژان باتیست کاپرارا(1). کاردینال ایتالیائی متولد در «بولونی»، وی از جانب «پی هفتم» در فرانسه سفارت داشت و قرار داد 1801 م. را منعقد کرد و ناپلئون اول پادشاه ایتالیا را تقدیس نمود. (1733 - 1810 م.).
(1) - Jean - Baptiste Caprara.

کاپرتو.

[پُ رِتْ تُ] (اِخ)(1) موضعی در ایتالیا (ونسی ژولین) واقع در ساحل «ایسونزو». شکست ایتالیائیان از اطریشیان و آلمانها در این محل وقوع یافت (اکتبر 1917 م.).
(1) - Caporetto.

کاپررا.

[رِ] (اِخ)(1) جزیره ای کوچک واقع در ساحل شمال شرقی «ساردنی». این جزیره بسبب اقامت «گاریبالدی» در آن معروف و نامدار شده است.
(1) - Caprera.

کاپری.

(اِخ) کاپره(1). جزیرهء دریای «تیرنین»(2) در خلیج ناپل، که «تیبر» سالهای آخر عمر خود را بدانجا گذرانید. خاطرهء حیات شهوی و توأم با لذائذی که تیبر در «کاپره» سپری کرد سبب شده است که این کلمه اغلب برای تعیین محل لذائذ استعمال و علی الخصوص به مکانی اطلاق شود که اختصاص به خوشگذرانیها و عیش و عشرت و التذاذ نفسانی داشته باشد.
(1) - Capri, Capree.
(2) - Tyrrhenienne.

کاپریکرن.

[کُ] (اِخ)(1) جدی. دهمین صورت منطقة البروج که مربوط به دورهء شامل 22 دسامبر تا 20 ژانویه است. صورت فلکی منطقة البروج. رجوع به جدی شود.
(1) - Capricorne.

کاپریوس.

(اِخ)(1) نام رودی است که آن را زاب سفلی گویند. رجوع به ایران باستان ج 2 ص 2429 شود. (1) - Caprius.

کاپری وی دی کاپرارادی

[مُ تِ کو کُ] (اِخ)(1) لئون، کنت دُ. ژنرال و رجل سیاسی پروسی. متولد در «شارلوتنبورگ». وی ریاست امیرالبحری و سپس شانسلیهء امپراطوری گردید. (1831 - 1899).
(1) - G. Leon, Comte de Caprivi di Caprara di Montecuccoli.

کاپستان.

[پِ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «هرولت» بخش «بزیه» واقع در ساحل مِدی، نزدیک آبگیر کاپستان. جمعیت 4039 تن. انواع شراب.
(1) - Capestang.

کاپسوار.

[پُ] (اِخ)(1) کاپُشوار. شهری از مجارستان در ساحل «کاپوس» شعبهء رود دانوب. سکنه 33000 تن، قند، محصولات شیمیائی.
(1) - Kaposvar.

کاپسول.

(فرانسوی، اِ)(1) کپسول. به لغت «کپسول» رجوع شود.
(1) - Capsule.

کاپسین.

[پِ یَ] (اِخ)(1) سومین خاندان از پادشاهان فرانسه که از «هوگ کاپه»(2) آغاز میگردد و به سه شاخه تقسیم میشود: اول کاپسین مستقیم از «هوگ کاپه» تا شارل چهارم «لوبل» (987 - 1328 م.)، دوم «کاپسین والوا»(3) از «فیلیپ چهارم» تا هانری سوم» (1328 - 1589 م.)، سوم «کاپسین بوربون»(4) از «هانری چهارم» تا «لوئی فیلیپ» (1589 - 1848 م.).
(1) - Capetiens.
(2) - Hugues Capet.
(3) - Capetiens Valois.
(4) - Capetiens Bourbons.

کاپسیو.

[یُ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «ژیروند» بخش «لانگن». واقع در ساحل «گانیر»، شعبهء جنوبی «گارُن». جمعیت آن 1638 تن است. دارای راه آهن، رزین، عطر و تربانتین.
(1) - Captieux.

کاپ کاست کاسل.

(اِخ)(1) کاپ کوست. شهری از افریقای انگلیس (ساحل طلائی). واقع در کرانهء خلیج «گینه»، جمعیت آن 17000 تن است.
(1) - Cape - Coast - Castle.

کاپل.

[پِ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «اِن» بخش «وِروَن». سکنه آن 2126 تن است.
(1) - La Capelle.

کاپلن.

[پِ لِ] (اِخ)(1) کمون بلژیک (آنورس)، جمعیت آن 6500 تن است.
(1) - Cappellen.

کاپلو.

[پِ ل لُ] (اِخ) (بیناکا)(1) بانوئی از اهل ونیز. وی هوشیار ولی لاابالی بود و با تحریکات خویش زوجهء «فرانسوا دومدیسی»(2) گردید. (حدود 1542 - 1587 م.).
(1) - Binaca Capello, Cappello.
(2) - Francois de Medicis.

کاپلوش.

[پِ] (اِخ)(1) دژخیم پاریس (از 1411 تا 1418 م.). یکی از سران حرس «بورگینیون» در عهد شارل ششم. به امر «ژان بیباک» وی را گردن زدند.
(1) - Capeluche.

کاپو.

(اِخ)(1) شهری به ایتالیا (ایالت ناپل). واقع در ساحل «ولتورن» جمعیت 13140 تن. آنیبال این شهر را به تصرف درآورد (215) آن را اقامتگاه زمستانی لشکریان خود قرار داد. و این شهر در قدیم لذت بخش ترین مقام در تمام نقاط ایتالیا بود و به همین سبب لشکر آنیبال بصفت «غرقه در لذائذ کاپو» متهم گردید و این اصطلاح چنین معنی میدهد: «اتلاف وقتی گرانبها در لذات».
(1) - Capoue.

کاپو.

(اِخ) (آلفرد)(1) روزنامه نویس و نویسندهء رمان دراماتیک. متولد در «اِکس» (1858 - 1922 م.). تألیفات او عبارت است از «ون»(2) و «دو آموزشگاه»(3) و غیره. آثار وی حاکی از فلسفه ای نشاط انگیز و تحقیری ترحم آمیز است.
(1) - Alfred Capus.
(2) - La Veine.
(3) - Les Deux ecoles.

کاپوت.

(فرانسوی، اِ) رجوع به کاپُت شود.

کاپو دیستریا.

[پُ تِ] (اِخ) ژان آنتوان کنت دوکاپو دیستریا(1) متولد در «کرفو». وی تأثیر مهمی در طغیان یونانیان ضد ترکیه داشت و زمانی دیکتاتور یونانیان شورشی گردید، اما در «نوپلی» بقتل رسید (1776 - 1831).
(1) - Jean - Antoine, Comte de Capo Distria.

کاپور.

(هندی، اِ) به هندی اسم کافور است.(1) (فهرست مخزن الادویه).
(1) - در سانسکریت kappura. (رجوع به برهان قاطع مصحح دکتر محمد معین حاشیهء لغت کافور شود).

کاپ ور.

[وِ] (اِخ)(1) (جزایر) مجمع الجزایر پرتقال در اقیانوس اطلس در مغرب «سنگال»، جمعیت 149800 تن است. دارای آب و هوای مطبوع، کرسی آن «پورتوپرابا» است در جزیرهء «سانتیاگو».
(1) - Cap vert.

کاپورتالا.

(اِخ)(1) سابقاً امیرنشین هند انگلیس جزو پنجاب. جمعیت 268000 تن. کرسی آن نیز «کاپورتالا» نام دارد که جمعیت آن 16000 تن است.
(1) - Kapourthala.

کاپورن.

[وِ] (اِخ)(1) کمونی از «هت پیرنه» (پیرنهء علیا)، بخش «بانیر دوبیگور». جمعیت آن 830 تن است. راه آهن و آبهای گرم معدنی دارد.
(1) - Capverne.

کاپوسن.

[سَ] (ص، اِ)(1) راهب کبوشی. کبوشین. کشیشی، از فرقهء «سن فرانسوا»(2).
(1) - Capucin.
(2) - Saint - Francois.

کاپوسین.

(فرانسوی، اِ)(1) نام فرانسوی قسمی گل تزیینی از نوع غرانیون(2) (شمعدانی) و آن نزدیک به نوع لادن است. رجوع به لادن شود.
(1) - Capucine.
(2) - Geranium.

کاپوک.

(اِ) کابوک. جای مرغ خانگی و کبوتر بود :
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و شدش مویگان زرد(1)
کاپوک را(2) نشاید و شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود بازگرد گرد.
ابوشکور (از لغت فرس اسدی نسخهء نخجوانی).
مؤلف فرهنگ نظام در ذیل لغت «کابوک» آرد: از کتاب نصاب محمدیه چنین برمی آید که کابوک بمعنی مطلق زنبیل هم هست که گوید، مصراع:
زنبیل و یارق، کاپوک و یاره.
و در نسخهء خطی قدیم که نزد من است با «پ» (فارسی) نوشته شده. رجوع به کابوک شود.
(1) - ن ل: هُموار کرد موی و نبد مویکانش زرد؛ لغت فرس چ اقبال ص 270: هموار کرد موی و بیوگند موی زرد.
(2) - در لغت فرس چ اقبال ص 270: کابوک را.

کاپول.

(اِخ) نام قدیم کشور کابل. از جاهائی که از گرشاسب اطلاعی به دست می آید بند اول فرگرد نهم وندیداد است که گوید: «هفتمین کشوری که من اهورمزدا بیافریدم واکرته(1) میباشد اهریمن بدکنش در آنجا خنه ثئیتی(2) پری را که بگرشاسب پیوست بیافرید» واکرته اسم قدیم کشور کابل است. در گزارش پهلوی اوستا این کلمه بکاپول ترجمه گردیده، اما لفظ خنه ثئیتی بقول بارتولمه ایرانی نیست و نمیدانیم معنی لغوی آن چیست، فقط اطلاع داریم که یکی از پتیاره های کابلی است که گرشاسب فریفتهء او شده بود و در بند 5 از فرگرد 19 وندیداد نیز از او یاد شده است (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی تألیف دکتر معین ص 421).
(1) - Vaekereta.
(2) - Xnathaiti.

کاپول.

(اِخ)(1) ویکتور. آوازه خوان فرانسوی متولد در تولوز (1839 - 1924 م.). نام وی بنوعی آرایش موی سر اطلاق شده است.
(1) - Victor Capoul.

کاپوله.

[لِ] (اِخ)(1) خانواده ای معروف ژیبلین(2) از «وِرُن» در ایتالیا که از دستهء مخالفان پاپ و طرفدار امپراطور آلمان و دشمن «مونتگوس» بودند. «رومئو و ژولیت»(3) به همین خانواده بستگی داشته اند.
(1) - Les Capulets. (2) - Gibeline نامی که در ایتالیا به طرفداران امپراطوران آلمان بمخالفت گلفها Guelfes و طرفداران پاپ ها و استقلال ایتالیا میدادند.
(3) - Romeo et Juliette.

کاپه.

[پِ] (اِخ)(1) لقب «هوگ»(2) نخستین پادشاه از سومین خاندان سلاطین فرانسه. لوئی شانزدهم را پس از انقلاب دهم اوت رسماً بدین نام خواندند.
(1) - Capet.
(2) - Hugues.

کاپیتال.

(فرانسوی، اِ)(1) سرمایه. دارائی. || پایتخت. کرسی نشین. حاکم نشین.
(1) - Capitale.

کاپیتالیست.

(فرانسوی، ص، اِ)(1)سرمایه دار. دارای مایه و سرمایه.
(1) - Capitaliste.

کاپیتالیسم.

(فرانسوی، اِ)(1) سرمایه داری.
(1) - Capitalisme.

کاپیتان.

(فرانسوی، اِ)(1) کاپیتن. رجوع بکاپیتن شود.
(1) - Capitaine.

کاپیتان.

(اِخ)(1) قهرمان کمدی ایتالیائی از قبیل دلقکان و مسخرگان.
(1) - Capitan.

کاپیتانات.

(اِخ)(1) سرزمینی از ایتالیای جنوبی که امروز در ایالت «فوژیا» است.
(1) - La Capitanate.

کاپیتلاسیون.

[تُ] (فرانسوی، اِ)کاپیتولاسیون. رجوع به کاپیتولاسیون شود.

کاپیتن.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) کاپیتان. کاپتان. قاپوتان. ناخدای کشتی. || (اصطلاح نظامی) سروان. سلطان. || فرمانده. (نظام).
(1) - Capitaine.

کاپیتو.

[تُ] (اِخ)(1) کایوس اتیوس. وقایع نگار رومی عهد اغسطس (اگوست).
(1) - Caius Ateius Capito.

کاپیتولاسیون.

[تُ یُ] (فرانسوی، اِ)(1)کاپیتلاسیون. حقی که به اتباع خارجیان در مملکتی دهند مبنی بر اینکه در محاکم خود آن مملکت محاکمه نشوند، بلکه در محاکم مربوط به دولت خود محاکمه گردند. در رسالهء «حقوق بین الملل خصوصی» چ 1 صفحهء 35 آمده: در اواخر قرن پانزدهم روابط تجارتی بین مغرب و مشرق زمین رو به توسعه نهاد و در نتیجهء این توسعه بازرگانان اروپائی رو به مشرق زمین آوردند و ارتباط آنها با اهالی ممالک مختلف، یک رشته مسائل حقوقی را پیش آورد که طرفین برای حلّ و فصل آنها راهی در نظر گرفتند که آن راه به «کاپیتولاسیون» معروف است. اکنون باید دید کاپیتولاسیون که روابط بین المللی ممالک مختلف را با ممالک شرقی معین کرده است دارای چه معنی بوده و منشأ و پیدایش آن از کجاست؟
معنای کاپیتولاسیون - برای کاپیتولاسیون معانی مختلفی ذکر شده است که مهمترین آن معانی زیر است:
1 - کاپیتولاسیون در لغت به معنای فصل بندی و طبقه بندی مطالب است.
2 - بعضی از اروپائیان میگویند که کاپیتولاسیون بمعنای متارکهء جنگ است زیرا مسلمانان معتقدند که بین کفار و مسلمین هیچوقت صلح دایمی نباید وجود داشته باشد و به همین جهت این معاهدات در واقع جنگ بین کفار و مسلمین را متارکه کرده و بطور موقت صلحی بین آنان برقرار میسازد.
3 - کاپیتولاسیون عبارت است از معاهداتی که بموجب آن بیگانگان حق اقامت در کشور دیگری را برای خود تحصیل و از برخی حقوق و مزایا بطور اختصاصی بهره مند میشوند و به عبارت دیگر کاپیتولاسیون عبارت است از حق قضاوت خارجیان در کشور بیگانه. از این سه معنی که در فوق مذکور شد فقط معنای اخیر کاپیتولاسیون مورد نظر ما است.
پیدایش کاپیتولاسیون - راجع به تاریخ پیدایش کاپیتولاسیون بین مورخین اختلاف نظر است. مورخین ایتالیائی معتقدند که اولین مرتبه در سال 1453 م. پس از فتح قسطنطنیه بیگانگان توانستند که کاپیتولاسیون را بنفع اتباع خود از دولت عثمانی بگیرند ولی در حقیقت باید منشأ کاپیتولاسیون را در سال 1535 دانست زیرا در آن زمان فرانسوای دوم پادشاه فرانسه موفق شد با پادشاهی عثمانی سلیمان پاشا، معاهده ای منعقد کند که آن معاده بعداً بوسیلهء سلاطین دیگر تکمیل گردید و مخصوصاً در سال 1740 معاهدهء مزبور بخوبی تکمیل شد و بموجب آن معاهدات: خارجیان و مخصوصاً فرانسویان موفق شدند که خود را از قضاوت محاکم ترک، معاف نموده و در داخل کشور عثمانی بمحاکم فرانسوی که برای این منظور تشکیل شده بود مراجعه نمایند. برای اینکه بطور خلاصه از مدلول این معاهدات مطلع شویم لازم است بطور اختصار موارد مختلفی را که در این معاهدات پیش بینی شده است در اینجا مورد بحث قرار دهیم.
بر طبق این معاهدات باید موارد ذیل را مورد مطالعه قرار داد:
1 - مسائل حقوقی و تجاری.
2 - مسائل جزائی.
1 - مسائل حقوقی و تجاری: در صورتی که اختلاف مربوط به امور حقوقی و تجاری باشد باید با توجه به طرفین اختلاف، تکلیف محاکم را معین کرد.
الف - در صورتی که طرفین اختلاف، هر دو فرانسوی باشند محاکم عثمانی بهیچ وجه صلاحیت رسیدگی باختلاف را ندارند بنابراین با وجود اینکه اختلاف در خاک کشور عثمانی بعمل آمده صلاحیت رسیدگی بقنسول فرانسه و محاکم فرانسوی واگذار شده بود.
ب - در صورتی که اختلاف میان تبعهء عثمانی و یکنفر از اتباع فرانسه پیش آید، در این صورت محاکم عثمانی صلاحیت رسیدگی دارند. منتهی برای اینکه محاکمه بتواند جریان پیدا کند باید با حضور قنسول فرانسه به آن اختلاف رسیدگی شود.
ج - اگر اختلاف میان دو نفر بیگانه باشد که یکی فرانسوی، و دیگری تبعهء دولت خارجی باشد در این صورت نیز محاکم عثمانی بهیچ وجه صلاحیت رسیدگی به این قبیل دعاوی را ندارند.
2 - مسائل مربوط به امور جزائی: در صورتی که مجرم یا متهم بیگانه بود در این صورت نیز محاکم عثمانی بهیچ وجه صلاحیت رسیدگی به این قسمت را نداشتند اگرچه جرم در داخل خاک کشور عثمانی واقع شده بود. با توجه به این موارد ملاحظه میشود که در داخل کشور عثمانی در مقابل محاکم ملی محاکم بیگانه ای نیز وجود داشته است و این خود یک لطمهء بزرگی به استقلال قضائی آن کشور وارد می آورد.
اکنون باید معلوم داشت که چطور شد که امپراطور عثمانی با قدرت و تسلطی که داشت رضایت به چنین امری داد در صورتی که در آن موقع هیچ اجباری برای امضای چنان معاهده ای در کار نبود؟ راجع بعلل و جهات امضای این معاهده بین علمای علم حقوق اختلاف نظر موجود است بعضی از ایشان معتقدند که چون میان تمدن مسیحی و اسلامی فاصلهء زیادی وجود داشت و از طرفی روابط بازرگانی ایجاب مینمود که افراد این ممالک با یکدیگر ارتباط داشته باشند ناچار طرفین درصدد پیدایش وسیله ای بودند که این ارتباطات را در تحت نظم و مقرراتی درآورند و به این جهت متوسل بمعاهدهء کاپیتولاسیون شدند. برخی دیگر از علمای حقوق و مورخین میگویند که منشأ پیدایش کاپیتولاسیون را، نباید در این دانست که مابین تمدن اسلامی و مسیحی فاصلهء زیادی بوده است، بلکه منشأ کاپیتولاسیون را باید در خود قوانین اسلام پیدا کرد زیرا مطابق فقه اسلامی اگر اشخاصی خارج از مذهب برای رفع اختلافات خود میخواستند بمحاکم مذهبی خود مراجعه نمایند، هیچ مانع و رادعی برای آنها موجود نبود و بنابراین اگر پادشاه عثمانی راضی به امضای چنین معاهده ای شده است، مقصودش این نبوده که امتیاز خاصی به بیگانگان بدهد، بلکه قانون اسلام چنین موضوعی را تجویز مینمود، منتهی چون از نظر اقتصادی سلطان عثمانی مایل بود که بیگانگان ارتباط بازرگانی داشته باشند ناچار برای تأمین منافع اقتصادی کشورش تن به امضای چنین معاهده ای داد و آن را امضاء نمود. استقلال و ملیت بهیچ وجه معنی و مفهوم امروزی را نداشت، پس میتوان بجرأت گفت که پادشاه عثمانی با امضای چنین معاهده ای در مقابل تاریخ و ملت خود مقصر نیست، بلکه بیگانگان بعداً از حسن نیت پادشاه عثمانی سوء استفاده کرده و معاهدهء کاپیتولاسیون را وسیلهء اعمال اغراض شخصی و سیاست استعماری قرار دادند بطوری که معاهدهء کاپیتولاسیون یکی از موجبات اصلی و مهم بدبختی ملت ترک را فراهم نمود.
تأثیر کاپیتولاسیون در ایران: معاهدات کاپیتولاسیون که دولت عثمانی در سالهای 1535 و 1740 با بیگانگان منعقد کرد بهیچ وجه تأثیری در ایران نداشت زیرا ایران از حیث مذهب و ملیت کام از دولت عثمانی جدا بود و میتوان گفت که تا سال 1828 بهیچ وجه عم معاهدهء کاپیتولاسیون با هیچ دولتی منعقد ننمود ولی قبل از پیدایش کاپیتولاسیون در ایران بیگانگان زیاد به ایران آمد و رفت میکردند و موفق شدند که فرامینی از پادشاهان ایران به دست آورند که با توجه به این فرامین میتوان تا اندازه ای وضع اجانب را، قبل از برقراری کاپیتولاسیون در ایران روشن نمود. کشور ایران نظر بموقعیت خاص جغرافیائی که داشته و دارد همیشه مورد توجه بیگانگان بوده و مخصوصاً اهمیت آن از قرن هفدهم ببعد فوق العاده زیاد شده است. بیگانگانی که سابقا به ایران آمد و رفت میکردند عبارت بودند از انگلیسها، فرانسویها، هلندیها، اسپانیولیها و پرتقالیها. چون این ممالک در آن موقع بیشتر به ایجاد روابط تجارتی اهمیت میدادند برای جلب منفعت و پیدا نمودن بازار تجارت به طرف مشرق زمین مخصوصاً ایران که مسیر اروپا و آسیا بود متوجه شدند. از این مسافرین که به ایران آمدند مطابق مدارکی که موجود است انگلیسها و فرانسویها توانستند از پادشاهان ایران فرامینی بگیرند. بنابراین لازم است که بطور اختصار راجع به مسافرت انگلیسها و فرانسویها و فرامین و معاهداتی که به دست آورده اند، چند کلمه ای متذکر شویم:
1 - مسافرین انگلیسی: تعداد مسافرین انگلیسی که از انگلستان به ایران آمدند زیاد بود ولی مهمتر از همه مسافرین برادران شرلی هستند که در سال 1600 م. به ایران آمدند و در واقع میتوان ابتدای مراودهء ایران و انگلستان را از همین تاریخ دانست. برادران شرلی پس از ورود به ایران در نتیجهء مذاکرات زیادی که با شاه عباس نمودند موفق شدند فرمانی از پادشاه به دست آورند که بموجب آن اتباع انگلستان و سایر مسیحیان بتوانند آزادانه بکشور ایران آمد و رفت نموده و توقف نمایند و بعلاوه از حیث جان و مال و مذهب در امان باشند و پادشاه ایران نیز در این معاهده متعهد شد که همه گونه مساعدت به مسیحیان بنماید و حتی بر طبق این فرمان فرمانداران و قضات موظف بودند که دربارهء اتباع انگلیس از هیچگونه مساعدتی دریغ ننمایند. بالاخره به مسیحیان اجازه داده شده بود که مراسم مذهبی در کمال اطمینان و آزادی بطور آشکار در ایران انجام دهند و به هر نوع تجارتی که بخواهند اشتغال ورزند.
2 - مسافرین فرانسوی: در سال 1626 میلادی ریشیلیو صدراعظم فرانسه نماینده ای به ایران فرستاد و بعد از ریشیلیو، کلبر برای برقراری روابط سیاسی و تجاری به ایران هیئتی بنزد شاه عباس فرستاد، این مأمورین موفق شدند که فرمانی از شاه دریافت نمایند مبنی بر اینکه اتباع فرانسه از پرداخت حقوق گمرکی معاف باشند ولی در این موقع چون هلندی ها و انگلیسی ها در ایران رقابت زیاد با فرانسویان میکردند اقداماتی نمودند که نظر پادشاهان ایران از فرانسویان برگشت و در نتیجه این عدم موفقیت فرانسویان چندین سال از فکر برقراری روابط سیاسی و تجاری با ایران منصرف شدند ولی در سال 1703 م. کمپانی فرانسوی هندوستان بفکر افتاد نماینده ای بنزد شاه سلطان حسین بفرستد، این نماینده به ایران آمد ولی مذاکرات او بجائی نرسید تا اینکه در سال 1708 لوئی چهاردهم نمایندهء مخصوصی بنام «لوئی میشل» به ایران فرستاد، تصادفاً ورود این نماینده موقعی بود که پادشاه ایران قصد تصرف مسقط را داشت سفیر فرانسه از این موقعیت استفاده نمود و به شاه ایران وعده داد که کشتی های فرانسه را به کمک پادشاه ایران بفرستد و در نتیجهء این وعده پادشاه ایران راضی شد که معاهده ای امضاء نماید که اگر بمواد این معاهده دقت شود معلوم می گردد که تمام مواردی که در معاهدهء کاپیتولاسیون عثمانی ذکر شده است در آن معاهده نیز مسطور است شاه ایران پس از مراجعت نمایندهء فرانسه هرچه منتظر رسیدن کشتی های فرانسه شد خبری از آنها نیامد تا اینکه شاه ایران برای مطالبهء ایفای بعهد نماینده ای به نام رضابیگ به فرانسه فرستاد و بالاخره در تاریخ 1715، رضابیگ معاهده ای را که در سال 1708 نماینده فرانسه در ایران به امضاء رسانیده بود تکمیل و امضاء نمود، چون این معاهده در ورسای پایتخت فرانسه به امضاء رسید به «معاهدهء ورسای» معروف شده است. در این معاهده تمام مواد کاپیتولاسیون موجود است ولی باید دانست که معاهدهء مذکور بهیچ وجه جنبهء قانونی نداشته و از درجهء اعتبار ساقط بوده است بچند علت: اولا - رضابیگ بهیچ وجه مأموریت امضای چنین معاهده ای را نداشته است.
ثانیاً - معاهدهء مزبور مورد تصویب پادشاه ایران واقع نشده بود تا اینکه در سال 1722 که قنسول فرانسه در شیراز در موقعی که شاه سلطان حسین دچار فتنهء افغان بود آن را به امضای پادشاه رسانید.
ثانیاً - از همه مهمتر آنکه خود دولت فرانسه هم بهیچ وجه از این معاهده استفاده نکرده و آن را مورد استفاده قرار نداده است زیرا فرانسویان در نتیجهء انقلابات داخلی مجبور شدند که برای مدت مدیدی خاک ایران را ترک نمایند و این موضوع بخوبی از قانون 1836 که مربوط به اجرای احکام صادره از ممالکی که رژیم کاپیتولاسیون در آن برقرار است واضح و آشکار میشود، زیرا در آن قانون بهیچ وجه نامی از ایران برده نشده است و ذکری نیز از معاهدات 1708 و 1715 و 1723 بعمل نیامده.
فقط در سال 1858 بموجب قانون خاصی، قانون 1836 را دربارهء احکام صادره در ایران نیز مجری شمرده است، زیرا این قانون سه سال بعد از امضای معاهدهء کاپیتولاسیون 1855 در فرانسه بوده است. اکنون باید معلوم نمود که معاهدهء 1722 اولین معاهدهء کاپیتولاسیون در ایران است یا اینکه منشأ پیدایش کاپیتولاسیون را باید در معاهدهء دیگری جستجو نمود؟
از آنچه که راجع به قانونی بودن معاهدهء 1722 در فوق ذکر شد معلوم میشود که منشأ کاپیتولاسیون قرارداد مزبور نبوده و باید منشأ آن را در قرارداد دیگری یافت.
منشأ رژیم کاپیتولاسیون در ایران: منشأ رژیم کاپیتولاسیون را در ایران بطور قطع باید معاهدهء ترکمن چای مورخ 10 فوریه 1828 دانست. معاهدهء انگلستان بیشتر از 13 سال نتوانست برای کشور ایران صلح نسبی را تأمین کند و پس از آن مدت مجدداً کشور و ملت ستمدیدهء ایران مورد تاخت و تاز سربازان روسیه تزاری قرار گرفت. در آن موقع وضع دربار ایران کاملا آشفته و رجال بدبخت ایران نیز گرفتار اختلافات شخصی و جلب منافع خصوصی بودند بیگانگان نیز که همیشه در کمین و منتظر چنین فرصتهائی هستند از این موقعیت آشفته استفاده نموده و مجدداً به کشور ایران حمله نمودند در نتیجه این جنگ و این اختلافات به قشون ایران شکستی سخت وارد آمد و در نتیجه دولت تزاری روسیه هرچه خواست ارادهء خود را بر ملت ایران تحمیل نمود. علاوه بر خسارات مادی و جانی استقلال ایران نیز در نتیجه برقراری کاپیتولاسیون بکلی از بین رفت این معاهده مدت یک قرن سیاست خارجی ایران را با بیگانگان تعیین کرده و بعداً نیز هر کشوری با ایران معاهده ای منعقد نمود پایه و اساس آن را معاهدهء ترکمن چای قرار داد. چون مواد و فصول معاهده ترکمانچای حائز اهمیت است، لازم است که چند مادهء آن عیناً در اینجا نقل شود.
عهدنامهء ترکمانچای - چند ماده از عهدنامهء تجارتی بین ایران و روس و ترکمن چای بتاریخ 22 فوریه 1828 مطابق 5 شعبان 1343:
فصل اول - چون طرفین معظمین متعاهدین مایل هستند که اتباع خود را از کلیهء فواید و منافعی که از آزادی تجارت حاصل میشود بهره مند سازند لهذا مقررات ذیل را مقرر داشتند: اتباع روس که دارای تذکرهء صحیح بوده باشند میتوانند در تمام نقاط خاک ایران به تجارت اشتغال ورزیده و نیز بدول همجوار آن مملکت بروند در ازای آن رعایای ایران هم میتوانند که از دریای خزر و یا از سرحد خشکی که فاصل بین دولتین است مال التجارهء خود را بروسیه وارد کرده و بمعارضه رسانند و نیز در روسیه متاع دیگر خریده و بخارجه حمل کنند. مومی الیهم در ممالک اعلیحضرت امپراطور روس از تمام حقوق و امتیازاتی که به رعایای دول کاملة الوداد داده شده است بهره مند خواهند بود.
در صورت وفات یکی از اتباع روس در ایران اموال منقوله و غیرمنقولهء او نظر بتعلق برعیت دولت دوست، بالتمام به اقوام یا شرکاء او داده میشود و مشارالیهم در صورتی که صلاح بدانند حق خواهند داشت که اموال مزبوره را انتقال و انتزاع دهند در صورت فقدان اقوام یا شرکاء اختیار اموال مذکوره به سفارت یا قنسول روس مقیم ایران واگذار خواهد شد بدون اینکه از طرف کارگزاران محل، مخالفتی بظهور برسد.
فصل پنجم - چون موافق رسوم جاریهء مملکت ایران اتباع خارجه به اشکال، خانه و مغازه و امکنهء وضع مال التجاره برای اجاره پیدا مینمایند لهذا اتباع روس علاوه بر حق اجاره مجاز میباشند که خانه برای سکونت، و مغازه و امکنه برای وضع مال التجاره بحیطهء ملکیت درآورند.
کارگزاران دولت علیه ایران مأذون نیستند که عنفاً داخل خانه و مغازه و امکنهء مزبوره شوند. در صورت لزوم باید به استیذان وزیرمختار یا شارژدافر یا قنسول روس مراجعه نمایند و مشارالیهم دورگمن (مترجم) یا یکی از اجزای خود را مأمور خواهند کرد که در موقع معاینهء خانه یا مال التجاره حضور بهمرسانند.
فصل هفتم - تمام امور متنازع فیها و مرافعاتی که بین اتباع روس به وقوع میرسد موافق قوانین و رسوم دولت روسیه فقط برسیدگی و حکم سفارت یا قنسولهای اعلیحضرت امپراطور روس رجوع خواهد شد و همچنین است اختلافات و دعاوی واقعهء مابین اتباع روس و اتباع مملکت دیگر در صورتی که طرفین بحکومت مشارالیهم تراضی نمایند اختلاف و مرافعاتی که مابین اتباع ایران و روس بظهور میرسد مراجعه بمحاکم ایران شده رسیدگی و حکم آن باید در حضور دورگمن (مترجم) سفارت یا قنسولگری بعمل آید. به این قبیل دعاوی که بر وفق قانون عدالت ختم شده است، مجدداً رسیدگی نمیشود اگر تجدید نظر لزوماً اقتضاء نمود باید باستحضار وزیر مختار یا شارژدافر یا قنسول روس و در حضور دورگمن سفارت و یا قنسولگری در یکی از دفترخانه های اعلیحضرت شاهنشاه ایران که در تبریز و تهران منعقد است، تجدید رسیدگی بعمل آمده حکم داده شود.
فصل هشتم - چون وزیر مختار و شارژدافر قنسول حق قضاوت دربارهء هموطنان خود دارند لذا در صورتی که مابین اتباع روس قتل و جنایتی به وقوع رسد رسیدگی و محاکمهء آن راجع به مشارالیهم خواهد بود. اگر شخصی از اتباع روس یا اتباع مملکت دیگری متهم به جنایتی گردید مورد هیچ تعرض و مزاحمت نخواهد گردید مگر در صورتی که شرکت او در جنایت مدلل و ثابت شود و در این صورت و نیز در صورتی که تبعهء روس بشخصه منسوب بمجرمیت شده باشد محاکم مملکتی نباید بدون حضور مأموری از طرف سفارت یا قنسول به مسئلهء جنایت رسیدگی کرده و حکم دهد و اگر در محل وقوع جنحه، سفارت یا قنسولگری وجود ندارد کارگزاران آنجا مجرم را بمحلی اعزام خواهند داشت که در آنجا قنسول یا مأموری از طرف روسیه برقرار شده باشد. حاکم و قاضی محل، استشهاداتی که بر علیه و له شخص مظنون است تحصیل کرده و امضاء مینماید و این دو قسم استشهاد که بدین ترتیب نوشته شده و بمحل محاکمه فرستاده میشود، نوشتهء معتبر دعوی محسوب خواهد شد مگر اینکه شخص مقصر خلاف و عدم صحت آن را بطور واضح ثابت نماید.
پس از اینکه کما هو حقه تقصیر شخص مجرم به ثبوت رسید و حکم صادر شد مومی الیه بوزیر مختار یا شارژدافر یا قنسول روس تسلیم خواهد شد که بروسیه فرستاده شده و در آنجا موافق قوانین، سیاست شود.
فصل نهم - طرفین معظمین متعاهدین اهتمام خواهند داشت که شرایط این عهدنامه طابق النعل معمول و مجری گردد. حکام ولایات و رؤسا و سایر مأمورین دولتین در هیچ موقع از مفاد آن تمرد نخواهند نمود والا جداً مسئول و در صورتی که مجدداً از مفاد آن تخلف کرده و کما هو حقه خلاف ایشان محقق گردید مستلزم عزل خواهند بود.
از تمام فصول و مواد قرارداد مهم ترکمان چای از همه مهمتر فصل هفتم و هشتم این معاهده است زیرا بیشتر این دو فصل است که بکلی استقلال قضائی ایران را از بین برده است، برای روشن شدن مطلب لازم است که مواد مختلف ذیل را در نظر گرفت: اول قسمتهای حقوقی.
طبق فصل هفتم معاهدهء ترکمانچای برای تعیین تکلیف اختلافات مربوط بمسائل حقوقی باید سه مورد مختلف را مورد توجه و دقت قرار داد:
الف - در صورتی که اختلاف میان دو نفر بیگانه که هر دو از اتباع روسیه اند بوجود آید محاکم ایران بهیچ وجه صلاحیت رسیدگی به چنین اختلافی را ندارند. بنابراین برای رفع اختلافات، محاکم روسیه در اینگونه موارد صلاحیت رسیدگی دارند.
ب - اگر اختلاف مابین دو نفر بیگانه اتفاق افتد که یکی از آنها روس باشد در این صورت نیز محاکم ایران صلاحیت دخالت و رسیدگی را ندارند منتهی معاهدهء ترکمانچای صراحتاً برای رسیدگی به چنین دعوائی محکمه ای را معین ننموده و فقط به سلب صلاحیت از محاکم ایران اکتفا کرده است منتهی بر طبق اصول کلی در این مورد محکمهء صلاحیتدار محکمه ای بوده است که مدعی علیه تابعیت آن دولت را داشته است و به عبارت دیگر مشخص تعیین محکمهء صلاحیت دار تابیعت مدعی علیه است.
ج - در صورتی که اختلاف بین تبعهء ایران و تبعهء روسیه وقوع یابد در این صورت محاکم ایران صلاحیت رسیدگی را داشته اند منتهی در این مورد نیز محاکم ایران کاملا آزاد نبوده اند و برای اینکه بتوانند صحیحاً محاکمات و اختلافات را رسیدگی کنند حضور قنسول یا نمایندهء دولت متبوع طرف (روسیه) برای رسیدگی و صدور حکم ضروری بوده و محاکم ایران بی حضور ایشان نمی توانسته اند باختلاف رسیدگی کنند.
دوم قسمتهای جزائی - در امور جزائی فصل هشتم معاهدهء ترکمانچای تکلیف را روشن و معین کرده است - در این موارد بهیچ وجه محاکم ایرانی صلاحیت رسیدگی بجنایات و جنحه هائی که اتباع خارجه در خاک ایران مرتکب میشوند نداشت این قسمت علاوه بر اینکه برخلاف فلسفهء وضع قوانین جزائی بود لطمهء بزرگی به استقلال قضائی ایران وارد می آورد و حتی در صورتی که یک نفر تبعهء روس با تبعهء دولت دیگر پس از محاکمات محکوم میشدند باز مجازات در ایران بعمل نمی آمد و طبق قسمت اخیر فصل هشتم میبایست محکوم را به دولت روسیه تسلیم نمایند تا بعداً در کشور روسیه مجازات شود.
معاهدهء ترکمانچای موجب شد که سایر دول هم، رژیم کاپیتولاسیون را بنفع اتباع خود در ایران تقاضا نمایند و بالاخره دول خارجه نیز موفق شدند که معاهدات کاپیتولاسیون را بنفع اتباع خود در ایران برقرار کنند، منتهی برخی از دول موفق شدند که معاهداتی با ایران منعقد کرده و صراحةً از رژیم کاپیتولاسیون در ایران استفاده کنند ولی برخی دیگر فقط در معاهدات قناعت بذکر شرط کاملة الوداد مینمودند و بعداً باستناد چنین شرطی از مقررات و معاهدات کاپیتولاسیون استفاده میکردند. بنابراین معاهدات منعقد پس از سال 1828 را میتوان به دو قسمت تقسیم نمود:
اول - معاهداتی که دولت ایران با دول خارجه منعقد نموده و بوسیلهء آنها صراحتاً رژیم کاپیتولاسیون را در ایران برقرار کرده که مهمترین آن معاهدات بقرار زیر است:
1 - معاهدهء دوستی و تجاری بین ایران و اسپانیا در قسطنطنیه - 4 مارس 1842 امضاء شده (ماده 5).
2 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و فرانسه 12 ژوئیه 1855 در تهران (ماده 5).
3 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و آمریکا در 13 دسامبر 1856. در قسطنطنیه امضاء شده.
4 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و اطریش و هنگری در پاریس 17 مارس 1857 (مادهء 9 و 12).
5 - معاهدهء تجارتی بین ایران و بلژیک در بروکسل 31 ژوئیه 1858 (مادهء 5).
6 - معاهدهء دوستی و تجارتی و بحر پیمائی بین ایران و یونان در قسطنطنیه 28 اکتبر 1861 (مادهء 9).
7 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و ایتالیا، تهران 24 سپتامبر 1862 (مادهء 5).
دوم - معاهداتی که در آنها دول باستناد شرط دول کاملة الوداد از رژیم کاپیتولاسیون استفاده کردند:
1 - معاهدهء صلح بین ایران و انگلستان منعقدهء در پاریس 14 مارس 1847 (مادهء 9).
2 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و هلند و اسکاندیناوی در پاریس - سوم ژوئیهء 1857 (مادهء 3).
3 - معاهدهء دوستی بین ایران و دانمارک - پاریس 13 نوامبر 1857 (مادهء 3).
4 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و سوئد و نروژ در پاریس 17 نوامبر 1857 (مادهء 3).
5 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و سویس - ژنو 23 ژوئیهء 1878 (مادهء 3).
6 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و جمهوری آرژانتین در بلژیک 27 ژوئیهء 1902 (مادهء 3).
7 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و جمهوری ممالک متحدهء مکزیک در واشنگتن 14 مه 1903 (مادهء 3).
8 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و جمهوری شیلی، واشنگتن 30مارس 1902 (مادهء 6).
9 - معاهدهء دوستی و تجارتی بین ایران و برزیل ریودو ژانیرو، 16 ژوئن 1908 (مادهء 4).
مضار کاپیتولاسیون: برقراری کاپیتولاسیون در ایران برای دولت و ملت ایران بسیار گران تمام شد بطوری که این قسمت باعث شد که بیگانگان در کلیهء شئون ملی و اجتماعی ما دخالت کنند. بطور خلاصه معایب و مضار کاپیتولاسیون را میتوان بطریق ذیل شرح داد:
1 - از نظر سیاست داخلی.
معاهدهء کاپیتولاسیون وسیله ای شد که همیشه دول بیگانه مخصوصاً دول بزرگ همجوار در امور داخلی ما دخالت نمایندو بدینوسیله برای خود نفوذی تحصیل نمایند بطوری که شیرازهء کار کشور ایران را از هم گسیخته بودند و ملت ایران در نتیجهء اعمال نفوذ ایشان بهیچ وجه قادر به کوچکترین عمل و اصلاحی در داخلهء کشور خود نبودند.
2 - از نظر سیاست خارجی: نظر به اینکه بیگانگان بهانه ای برای مداخلهء در کارهای ایران داشتند این قسمت موجب نقار و رنجش دایمی در روابط بین المللی ایران با دول خارجه را فراهم می نمود. در صورتی که برای حسن روابط بین المللی همیشه باید جریانات طوری باشد که حتی الامکان از سوء تفاهم جلوگیری شود.
3 - از نظر اقتصادی: دخالت بیگانگان در امور ایران علاوه بر اینکه استقلال قضائی ایران را از بین برده بود از طرفی نیز موجب انحطاط اوضاع اقتصادی ایران را فراهم می نمود. زیرا بیگانگان و مخصوصاً دول قوی بدولت ایران اجازه نمیدادند که کوچکترین اقدامی برای بهبود وضع اقتصادی و عمومی کشور بعمل آورد.
4 - از نظر قضائی: معاهدات کاپیتولاسیون کاملا دستگاههای قضائی ایران را فلج نموده بود زیرا بطوری که مشاهده شد در غالب موارد و اختلافات، محاکم ایران صلاحیت رسیدگی نداشتند و در موارد استثنائی هم که صلاحیت رسیدگی به آنها داده شده بود حق نداشتند به اختلاف بتنهائی رسیدگی کنند بلکه جریان محاکمه بایستی در حضور قنسول یا نمایندهء دولت بیگانه انجام شود. بدیهی است که در چنین وضعی قضات ایران بهیچ وجه آزادی کامل و استقلال رای نداشتند.
5 - از نظر حقوق بین الملل: وجود معاهدات کاپیتولاسیون استثنائی بود، بر اصل کلی تساوی ملل در روابط بین الملل. بعلاوه بقای این استثناء خلاف تحولات و ترقیاتی بود که حقوق بین الملل در قرون اخیر نموده بود، بنابراین چه از نظر اصول کلی حقوق بین الملل و چه از نظر پیشرفت و ترقی که حقوق بین الملل نموده بود بقای کاپیتولاسیون یک وضع غیرعادی و برخلاف شئون ملی ما بود.
6 - از نظر مالی: اگر چه در معاهدات کاپیتولاسیون برای محاکمهء بیگانگان محاکم خاصی پیش بینی نشده بود ولی دولت ایران برای اینکه دایماً در تحت فشار دول بیگانه بود ناچار شد که برای رسیدگی به امور بیگانگان محاکم خصوصی بنام کارگزاری ایجاد نماید. ایجاد این محاکم اضافی، مخارج عمده و سنگینی برای بودجهء ضعیف دولت ایران بود. با توجه به این معایب و مضار بود که همیشه وطن پرستان و آزادیخواهان ایرانی آرزو میکردند که روزی رژیم کاپیتولاسیون در ایران لغو شود بنابراین لازم است که بطور خلاصه و اختصار معلوم کنیم که چه مقدماتی برای لغو کاپیتولاسیون لازم بود تا اینکه بتوان کاپیتولاسیون را در ایران لغو نمود.
مقدمات الغای کاپیتوسیون: در نتیجهء ضعف حکومت مرکزی و هرج و مرج داخلی ملت ایران یک قرن تمام دچار فشار دخالت بیگانگان در امور داخلی خود بوده، بطوری که کوچکترین قدمی در راه اصلاحات کشور بدون رضایت بیگانگان برداشته نمیشد. متأسفانه پادشاهان و رجال نالایق ایران به استثنای عدهء معدودی جز خوشگذرانی و استفادهء شخصی از کشورداری چیزی نمی فهمیدند. مملکت نیز دچار فئودالیته و حکومت اقطاعی بوده، بطوری که ایالات و ولایات ایران ظاهراً جزو حکومت مرکزی بودند ولی در حقیقت هر قسمت آن، حکومت مخصوصی تشکیل میداد. دول خارجی نیز از این هرج و مرج و اختلافات داخلی استفاده می نمودند بطوری که علناً بخیال تقسیم و تصرف ایران افتادند برای اجرای این منظور شواهد و مدارک زیادی موجود است که مهمترین آنها معاهدات سال 1907 و 1919 است. در سال 1907 رقابت روسیه و انگلستان در ایران تبدیل برفاقت شد و نتیجهء این دوستی معاهدهء منحوس 1907 است بموجب این معاهده برای ایران از استقلال جز نامی باقی نمانده بود و در حقیقت با امضای این معاهده استقلال ایران بکلی از بین رفت و رسماً کشور ایران به دو منطقه نفوذ تقسیم شد. قشون و مالیهء کشور بموجب این معاهده تحت نظر بیگانگان درآمد. خوشبختانه در نتیجه اختلافات بین المللی و بروز جنگ 1914 این معاهده بمرحلهء عمل درنیامد ولی باز نفوذ رقابت روسیه و انگلستان در ایران باقی ماند تا اینکه در سال 1917 در روسیه انقلابی بوجود آمد که در نتیجه حکومت استبدادی تزار سرنگون گردید. چون دولت شوروی در این موقع گرفتار جنگهای داخلی بود، انگلستان که خود را در ایران بدون رقیب دید بفکر افتاد که کام ایران را در تحت تصرف خود درآورد در نتیجهء همین فکر در زمان زمامداری وثوق الدوله موفق شد که قرارداد مشئوم 1919 را بدون اجازه و مشورت پارلمان امضاء نماید. امضای این قرارداد لطمهء بزرگی به استقلال و حق حاکمیت ایران وارد آورد ولی خوشبختانه این قرارداد در نتیجهء تغییر اوضاع بین المللی و همت مردان وطن پرست بمورد عمل در نیامد ولی برای اینکه دولت ایران بتواند درخواست الغای کاپیتولاسیون را بنماید لازم بود که ابتدا به هرج و مرج داخلی خاتمه داده شود و حکومت مرکزی بمعنای واقعی حکومت در ایران تشکیل شود و از طرفی هم برای اینکه بیگانگان را بتوان مستقیماً بدستگاه های قضائی ایران امیدوار نمود لازم بود که مقرراتی برای تشکیل محاکم و سایر روابط وضع و برقرار شود.
پس از کودتای 1919 (1299) وضع داخلی ایران بتدریج رو به آرامش نهاد و دولت از نظر داخلی وضع ثابتی پیدا کردو کم کم شروع به اصلاحات نمود. اصلاحاتی را که از نظر قضائی در ایران قبل از حذف کاپیتولاسیون شده است میتوان بطریق زیر خلاصه نمود: قبل از انقلاب مشروطیت محاکم قضائی بمعنای امروزی محاکم وجود نداشته است.
حکام شرع و حکام عرف اختلافات بین مردم را بر طبق قوانین اسلامی رسیدگی کرده و رتق و فتق میدادند پادشاهان مستبد ایران نیز برای حفظ اقتدار و سلطنت خود مایل نبودند که محاکم قضائی اصو در ایران وجود داشته باشد. برای اولین مرتبه قانون اساسی که نتیجهء انقلاب مشروطیت بود اصولی برای قوهء قضائیه اعلام نموده است که از نظر اهمیت مهمترین آنها را در اینجا ذکر می کنیم:
اصل 71 - دیوان عدالت عظمی و محاکم عدلیه مرجع رسمی تظلمات عمومی هستند و قضاوت در امور شرعیه با عدول مجتهدین جامع الشرایط است.
اصل 72 - منازعات راجعه بحقوق سیاسیه مربوط بمحاکم عدلیه است مگر در مواقعی که قانون استثناء نماید.
اصل 73 - تعیین محاکم عرفیه منوط بحکم قانون است و کسی نمیتواند به هیچ اسم و رسم محکمه ای برخلاف مقررات قانون تشکیل نماید.
اصل 74 - هیچ محکمه ای ممکن نیست منعقد گردد مگر بحکم قانون.
اصل 75 - در تمام مملکت فقط یک دیوان خانهء تمیز برای امور عرفیه دایر خواهد بود آنهم در شهر پایتخت و این دیوانخانهء تمیز در هیچ محاکمه ای ابتداءً رسیدگی نمیکند مگر در محاکماتی که راجع به وزراء باشد.
اصل 76 - انعقاد کلیهء محاکمات علنی است مگر آنکه علنی بودن آن مخلّ نظم یا منافی عصمت باشد در این صورت لزوم اخفا را محکمه اعلان مینماید.
اصل 77 - دربارهء تقصیرات سیاسیه و مطبوعات چنانچه محرمانه بودن محاکمات صلاح باشد باید به اتفاق آراء جمیع اعضاء محاکمه بشود.
اصل 78 - احکام صادره از محاکم باید مدلل و موجه و محتوی فصول قانونیه که بر طبق آنها حکم صادر شده است بوده و علناً قرائت شود.
اصل 79 - در موارد تقصیرات سیاسیه و مطبوعات هیئت منصفین در محاکم حاضر خواهند بود.
اصل 80 - رؤساء و اعضای محاکم عدلیه به ترتیبی که قانون عدلیه معین میکند منتخب و بموجب فرمان همایونی منصوب میشوند.
اصل 81 - هیچ حاکم محکمهء عدلیه را نمیتوان از شغل خود موقتاً یا دائماً بدون محاکمه و ثبوت تقصیر تغییر داد مگر اینکه خودش استعفا نماید.
اصل 82 - تبدیل مأموریت حاکم محکمهء عدلیه ممکن نمیشود مگر برضای خود او.
اصل 83 - تعیین مدعی العموم با تصویب حاکم شرع در عهدهء پادشاه است.
اصل 84 - مقرری اعضای محاکم عدلیه بموجب قانون تعیین خواهد شد.
اصل 85 - رؤسای محاکم عدلیه نمیتوانند قبول خدمات موظفهء دولتی را بنمایند مگر اینکه آن خدمت را مجاناً بر عهده گیرند و مخالف قانون هم نباشد.
اصل 86 - در هر کرسی ایالتی یک محکمهء استیناف برای امور عدلیه مقرر خواهد شد به ترتیبی که در قوانین عدلیه مصرح است.
اصل 87 - حکمیت منازعه در حدود ادارات و مشاغل دولتی بموجب مقررات قانون بمحکمهء تمیز راجع است.
اصل 89 - دیوانخانهء عدلیه و محکمه ها وقتی احکام و نظامنامه های عمومی و ایالتی و ولایتی و بلدی را مجری خواهند داشت که آنها مطابق با قانون باشند.
بدبختانه این اصول که بوسیلهء قانون اساسی اعلام شده بود فوراً بمورد عمل و اجرا گذاشته نشد و برای اینکه این اصول به مورد اجرا و عمل درآید لازم بود که قوهء مقننه قوانین دیگری وضع نماید. قوه مقننه بتدریج شروع بوضع قوانین نمود که تاریخ آنها را بطور اختصار در اینجا متذکر میشویم:
در سال 1911 م. / 1290 ه . ش. قانون تشکیلات عدلیه بتصویب مجلس شورایملی رسید. در سال 1912 م. / 1291 ه . ش. قانون اصول جزائی بتصویب رسید. دو قانونی که در فوق ذکر شد فقط مربوط به تشریفات و تشکیلات محاکم بود ولی قوانینی که محاکم بتوانند روی آن احکام خود را صادر نمایند هنوز بتصویب نرسیده بود.
در سال 1925 م. / 1303 ه . ش. قانون تجارت بتصویب رسید. در سال 1926 م. / 23 دی 1304 ه . ش.) قانون جزای عمومی تصویب شد. علاوه بر وضع این قوانین برای اینکه دیگر برای بیگانگان ایرادی به تشکیلات عدلیه نماند مرحوم داور وزیر دادگستری وقت در روز 20 بهمن ماه 1305 عدلیه را منحل نمود - دستور انحلال عدلیه به این عبارت صادر شده است.
«کلیه تشکلایت دادگستری موجود در تهران از فردا منحل است. 5 شنبه 20 بهمن ماه 1305 وزیر عدلیه - داور» بعداً مرحوم داور برای تشکیلات عدلیه در مجلس شورای ملی درخواست اختیارات نمود و این اختیارات بموجب مادهء واحده که در تاریخ 27 بهمن 1305 بتصویب مجلس شواری ملی رسیده است، به وزیر عدلیه داده شده است.
«مادهء واحده - وزیر عدلیه مجاز است بوسیلهء کمیسیون هائی مرکب از اشخاصی بصیرموادی راجع به اصلاح اصول تشکیلات و محاکمات و استخدام عدلیه تهیه و بموقع اجرا گذارد تا پس از آزمایش مدت 6 ماه در عمل بمجلس شورایملی پیشنهاد نماید کمیسیونهای مذکور چهار ماه پس از تصویب این قانون منحل میشود مواد فعلی اصول تشکیلات و محاکمات و استخدام عدلیه مادام که بوسیلهء کمیسیون های فوق الذکر به تصویب مجلس شورای ملی یا کمیسیون عدلیه تغییر نکرده بقوت خود باقی است. در عین حال مواد مصوبهء کمیسیونها موقتاً معمول بها خواهد بود. کمیسیون های فوق برای اجرای موادی که تصویب می نمایند مدتی تعیین میکند که پس از انقضای آن مواد مصوبه بموقع اجراء گذاشته میشود و... پس از ابلاغ کمیسیونها در آن مورد دیگر حق تجدید نظر نخواهند داشت.
تبصره - وزیر عدلیه میتواند اشخاصی را که لازم میداند اعم از اینکه سابقهء استخدامی دولت داشته باشند یا نه برای موسسات اداری و محاکم عدلیه انتخاب نموده و موسسات و محاکم را از آن اشخاص دایر نماید.
«این اختیارات برای مدت چهار ماه از تاریخ تصویب این قانون است.»
نکته ای را که باید تذکر داد این است که در ضمن اقدامات برای تدوین حقوق جدید در ایران در سال 1919 م. / 1298 ه . ش. دانشکدهء حقوق برای مطالعهء حقوق جدید تأسیس گردید که بعداً به «دانشکدهء حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی» معروف شده است.
الغای کاپیتولاسیون: لغو کاپیتولاسیون همیشه آرزوی دولت و ملت ایران بوده است و این میل و آرزوی ایرانیان پس از سال 1914 م. که دولت ترکیه حذف کاپیتولاسیون را بدون رضایت بیگانگان اعلام نمود، شدیدتر شد و از آن تاریخ ببعد حذف کاپیتولاسیون یکی از مواد مهم مرامنامه های احزاب ایران شد. در سال 1917 کابینهء صمصام السلطنه حذف کاپیتولاسیون را بطور یکطرفه اعلام نمود ولی دول خارجه تماماً به این امر اعتراض نمودند.
در سال 1919 موقعی که کنفرانس صلح در ورسای منعقد بود دولت ایران هیئتی برای عرض مطالب ایران به کنفرانس صلح اعزام داشت ولی در این کنفرانس نمایندگان ایران را به هیچ وجه نپذیرفتند. تزلزل پایهء کاپیتولاسیون را حقاً باید در معاهده ای که بین دولت ایران و دولت شوروی منعقد شده است جستجو نمود زیرا همانطوری که معاهدهء کاپیتولاسیون بوسیلهء معاهدهء ترکمان چای در ایران تحمیل گردید همانطور در 1921 کاپیتولاسیون و مقررات دیگری که بین ایران و روسیه منعقد شده بود بکلی از بین رفت. بنابر این چون معاهدهء 1921 صراحةً حذف کاپیتولاسیون را اعلام میدارد لازم است که مهمترین مواد آن را در اینجا نقل کنیم:
معاهدهء 1921 - قسمتی از معاهدهء منعقده بین دولت ایران و دولت اتحاد جماهیرشوروی در 1921:
فصل اول - دولت شوروی مطابق بیانیه های خود راجع بمبانی سیاست روسیه نسبت به ملت ایران مندرجه در مراسلات 14 ژانویه 1918 و 26 ژوئن 1919 یک مرتبهء دیگر رسماً اعلام مینماید که از سیاست جابرانه ای که دولت های مستعمراتی روسیه که به ارادهء کارگران و دهاقین این مملکت سرنگون شدند نسبت به ایران تعقیب مینمودند قطعاً صرفنظر می نماید.
نظر به آنچه گفته شد با اشتیاق به اینکه ملت ایران مستقل و سعادتمند شده و بتواند آزادانه در دارائی خود تصرفات لازمه نماید، دولت شوروی روسیه تمام معاهدات و مقاولات و قراردادهائی را که دولت تزاری روسیه با ایران منعقد نموده و حقوق ملت ایران را تضییق مینمود، ملغی و از درجهءاعتبار ساقط شده اعلام مینماید.
فصل دوم - دولت روسیهء شوروی از سیاست های روسیهء تزاری که بدون رضایت ملل آسیا و به بهانهء تأمین استقلال ملل مزبوره با سایر ممالک اروپا، در باب مشرق معاهداتی منعقد می نمودند و بالنتیجه منجر به استهلاک آن میگردید اظهار تنفر می نماید. این سیاست جنایت کارانه را که نه تنها استقلال ممالک آسیا را منهدم می نمود، بلکه ملل زندهء مشرق را طعمهء حرص غارتگران اروپائی و تعدیات مرتب آنها قرار میداد دولت شوروی روسیه، بدون هیچ شرطی نفی مینماید. نظر به آنچه که گفته شد و مطابق اصل مذکوره در فصل اول و چهارم این معاهده، دولت شوروی روسیه استنکاف خود را از مشارکت در هر نوع اقدام که منجر به تضییق و محفوظ نماندن سیاست ایران بشود اعلام میدارد و کلیهء معاهدات و قراردادهائی را که دولت سابق روسیه با ممالک ثالثی بضرر ایران و راجع به آن منعقد نموده است ملغی و از درجهء اعتبار ساقط میداند.
فصل چهارم - با تصدیق اینکه هر یک از ملل حق دارد مقدرات سیاسی خود را بلامانع و آزادانه حل نماید هر یک از طرفین معظمین متعاهدتین از مداخلهء در امور داخلی طرف مقابل صرفنظر کرده و جداً خودداری خواهند نمود.
فصل هشتم- دولت شوروی روسیه انصراف قطعی خود را از سیاست اقتصادی که حکومت تزاری روسیه در مشرق تعقیب می نمود و بدولت ایران نه فقط از نقطهء نظر توسعهء اقتصادی و ترقی ملت بلکه برای اسارت سیاسی ایران میداد اعلام می نماید. بنابراین دولت شوروی از هر نوع حقوق خود نسبت بقروضی که دولت تزاری به ایران داده است صرفنظر کرده و اینگونه استقراض ها را نسخ شده و غیر قابل تأدیه میشمارد.
همچنین دولت شوروی روسیه از تمام تقاضاهای راجع به انتفاع از عواید مملکتی ایران که وثیقه استقراض های مذکور بودند صرفنظر می نماید.
فصل نهم - دولت شوروی روسیه نظر به اعلان نفی سیاست مستعمراتی سرمایه داری که باعث بدبختی ها و خونریزیهای بیشمار بوده و میباشد از انتفاع از کارهای اقتصادی روسیهء تزاری که قصد آنها اسارت اقتصادی ایران بود صرفنظر می نماید و بنابراین دولت شوروی روسیه تمام نقدینه و اشیاء قیمتی و کلیهء مطالبات و بدهی بانگ استقراضی ایران و همچنین کلیهء دارائی منقول و غیرمنقول بانگ مزبور را در خاک ایران بملکیت کامل ملت ایران واگذار می نماید - توضیح آنکه در شهرهائی که مقررات قنسولگریهای روسیه تأسیس شوند و در آنجا خانه های متعلق به بانک استقراضی ایران وجود داشته و مطابق همین فصل نه، منتقل به دولت ایران میشوند دولت ایران رضایت میدهد که یکی از آن خانه ها را مجاناًبرای استفاده مطابق انتخاب دولت شوروی روسیه برای محل قنسولگری روسیه واگذار نماید.
فصل دوازدهم. - دولت شوروی روسیه پس از آنکه رسماً از استفادهء از فواید اقتصادی که مبنی بر تفوق نظامی بود صرفنظر نموده اعلان می نماید که علاوه بر آنچه در فصول 9 و 10 ذکر شد سایر امتیازات نیز که دولت سابق تزاری عنفا برای خود و اتباع خود از دولت ایران گرفته بود از درجهء اعتبار ساقط میباشد.
دولت شوروی از زمان امضای این عهدنامه تمام امتیازات مذکوره را اعم از آنکه بموقع اجرا گذارده شده باشد و یا گذارده نشده باشد و تمام اراضی را که بواسطهء آن امتیازات تحصیل شده اند بدولت ایران که نمایندهء ملت ایران است واگذار می نماید از اراضی مالکینی که در ایران متعلق بدولت سابق بوده محوطهء سفارت روس در تهران و در زرگنده با تمام ابنیه و اثاثیه موجود در آنها و همچنین محوطه ها و ابنیه و اثاثیه «ژنرال قنسولگری»ها و قنسولگریها و «ویس کنسولگری»های سابق روسیه در ایران در تصرف روسیه باقی می ماند - توضیح اینکه دولت شوروی روسیه از حق اداره کردن قریهء زرگنده که متعلق بدولت سابق تزاری بوده صرفنظر می نماید.
فصل شانزدهم- نظر بمندرجات مراسلهء دولت شوروی به تاریخ 25 ژوئن 1919 راجع به ابطال قضاوت قنسولها - اتباع روسیه ساکن ایران و همچنین اتباع ایران ساکن روسیه از تاریخ امضاء این معاهده دارای حقوق متساوی با سکنهء محل بوده و تابع قوانین مملکت متوقف فیها، خواهند بود و بتمام کارهای قضائی آنها در محاکم محلی رسیدگی خواهد شد.
فصل هفدهم - اتباع ایران در روسیه و همچنین اتباع روسیه در ایران از خدمت نظام و تأدیهء هر نوع مالیات نظامی با عوارض نظامی معاف هستند.
فصل هیجدهم - اتباع روسیه در ایران در آزادی مسافرت در داخلهء مملکت، دارای حقوقی میباشند که باتباع دول کاملة الوداد بغیر از دول متحده با روسیه واگذار میشود. با وجود اینکه اساس کاپیتولاسیون که معاهدهء ترکمانچای بود به این ترتیب پایه و ریشهء آن متزلزل گردید معذلک سایر دول باستناد اینکه هنوز اصلاحات و تشکیلات قضائی در ایران طوری نیست که اتباع بیگانه کام حمایت شوند با الغای کاپیتولاسیون موافقت نکردند ولی همانطور که قب متذکر شدیم از 1921 م. ببعد دولت ایران مشغول اصلاحات و تشکیلات قضائی گردید به ترتیبی که پس از اینکه مرحوم داور اختیاراتی برای اصلاحات عدلیه گرفت محاکم جدیدی تشکیل شد و قوانین تازه ای از قبیل قانون تجارت، قانون جزای عمومی و قانون مدنی وضع و تدوین گردید بطوری که در همان روزی که قضات جدید بحضور پادشاه وقت معرفی گردیدند ششم اردیبهشت ماه 1306 دستخطی مبنی بر الغای کاپیتولاسیون به مضمونی که در ذیل بنظر میرسد خطاب برئیس الوزاری وقت مرحوم مستوفی الممالک صادر فرمودند:
«جناب اشرف رئیس الوزارء
در این موقع که تشکیلات جدید عدلیه شروع میشود لازم میدانم ارادهء خود را در باب الغاء کاپیتولاسیون که اهمیت آن از نقطهء نظر حفظ شئون و حقوق مملکت دارای کمال اهمیت است خاطرنشان هیئت دولت نمایم که از طرف دولت موجبات عملی شدن آن فراهم گردد. بنابراین جناب اشرف مأمور است که موجبات اجرای این مقصود را فراهم سازد. رضاشاه پهلوی»
پس از صدور این فرمان کفیل وزارت امورخارجهء وقت آقای پاکروان در تاریخ دهم مه 1927 / 19 اردیبهشت ماه 1306 نامهء ذیل را برای وزراء مختار دول بیگانه در ایران فرستاد:
«آقای وزیر مختار محترم
چنانکه خاطر محترم آن جناب مستحضر گردیده است اراده سنیهء اعلیحضرت شاهنشاه متبوع مفخم دوستدار بر این قرار گرفته است که قضاوت قنسولها و مزایای اتباع خارجه در مملکت ایران که معمو به حقوق کاپیتولاسیون تعبیر میشود موقوف و ملغی گردد و البته تصدیق میفرمائید که تغییرات کلی در اوضاع این مملکت و افکار عامه روی داده و اجرای این نیت را ایجاب می نماید و از طرف دیگر دولت ایران همواره عهود و مواثیق خود را صورت خارجی دادند ضمناً آمالی را که از روی اختیار بدون اجبار و اکراه قبول نموده محترم شمرده و حتی الامکان از نقض آنها احتراز دارد بنابراین اولیای این دولت چنین در نظر گرفته اند که عهدنامه هائی را که با دول متحابه دارند برای نیل بحصول مقصود مقدس ملوکانه که امروزه آمال و آرزوی ملت ایران است تجدید کنند علیهذا با کمال افتخار به اطلاع خاطر محترم آنجناب رسانیده اعلام میکنم که اولیای دولت دوستدار عهدنامه هائی را که بین دولت ایران و دولت فخیمه... که در تاریخ... منعقد گردیده بموجب فصل... از همان عهدنامه فسخ می نمایدو کمال مسرت را خواهند داشت که در عرض مدت یک سال که هنوز معاهده موجود معتبر و مجری خواهد بود دولت متبوعهء آنجناب بجهت عقد معاهدهء جدید با دولت ایران اقدام مقتضی بنماید که از تاریخ دهم مه 1928 که معاهدهء حالیه ملغی و بی اثر خواهد بود روابط حسنهء موجوده بین دولتین و ملتین انقطاع نیابد. خواهشمند است مراتب فوق را لطفاً به اطلاع دولت متبوعهء خودتان برسانید.
در خاتمه موقع را غنیمت شمرده و احترامات فائقه را تجدید می نمایم. پاکروان».
یکسال بعد یعنی روز دهم مه 1928 م. / بیستم اردیبهشت ماه 1307 ه . ش. رئیس الوزرای وقت (مخبرالسلطنهء هدایت) در مجلس حاضر شد و راجع به الغای کاپیتولاسیون چنین اظهار داشت: «در یکسال قبل برای اجرای ارادهء سنیه همایونی دولت تعهد الغای کاپیتولاسیون را کرد و رئیس دولت وقت این تعهد را به عرض مجلس شورای ملی رسانید. امروز بنده افتخار دارم که انجام آن تعهد را به عرض مجلس شورای ملی برسانم، لاتفرق بین احداً من الملل، همه در تحت یک قانون و به یک محکمه رجوع خواهند شد. ضمناً اظهار مسرت میشود، از ممالک و دولی که در این مسئله حسن نیت خودشان را ابراز کرده اند.»
پس از نطق رئیس الوزراء مرحوم مؤتمن الملک پیرنیا رئیس مجلس وقت چنین اظهار داشت:
«خبری را که آقای رئیس الوزراء به مجلس دادند در واقع یک بشارت عظیمی است که قلوب ما را مملو از احساسات میکند - مسرت و خوش وقتی ما نه تنها برای این است که یکی از آمال دیرینهء ملی ما امروز وجود خارجی پیدا میکند بلکه خوشوقت هستم که وقوع یک همچو قضیه ای تخم آمال جدیدی در قلوب مردم خواهد کاشت برای اینکه ایجاد آمال و آرزو در بین مردم فقط بصرف نطق و نصیحت نمیشود و وقتی اشخاصی پیدا شدند که یکی از آمال مردم را صورت خارجی دادند ضمناً آمالی را که در حال انحطاط و یأس است تقویت کرده و آمال جدیدی هم در قلوب آنها ایجاد میکنند.
حال در مقابل عزم متین اعلیحضرت همایونی که برای تحکیم بزرگترین رکن استقلال ملی فرمودند قلباً و صمیمانه تشکر میکنم و به هیئت دولت تبریک میگویم که برای پیشرفت یک همچو منظور مقدس راه حلی اندیشیدند و فداکاری و جدیت کردند که قابل تقدیر و مسرت و سرمشق است. بنده هم قطع دارم که ملت ایران ولو در مسائل خیلی دقیق و باریک همیشه منافع حقیقی خودش را از منافع صوری و ظاهری خوب تمیز میدهد و این خبر را با کمال خوشوقتی و شعف تلقی خواهد کرد و با احساسات ما شریک خواهند بود و از شما نمایندگان ملت هم ممنون باید باشند و خواهند بود برای اینکه مثل نمایندگان ادوار سابقه وقتی که عزت و غیرت ملی پایش بمیان آمد تمام اختلافات را کنار میگذارند و از نظریات حزبی و دستجاتی صرفنظر میکنند و با کمال جدیت یکدل و یک جهت با هیئت دولت در این امر همراهی خواهید کرد.»
پس از تاریخ 1928 دیگر معاهدهء کاپیتولاسیون بهیچ وجه وجود خارجی نداشت و تمام دول، لغو کاپیتولاسیون را بدون اعتراض قبول کردند. فقط دولت فرانسه و دولت اسپانی از اینکه دولت ایران یکجانبه معاهدهء کاپیتولاسیون را لغو کرده بودند اعتراض نمودند.
دولت ایران به استناد شرطی که از قدیم در روابط بین المللی موجود است یعنی اینکه اگر معاهده ای در موقعی منعقد شده است که اوضاع و احوال و خصوصیاتی موجود بوده که بعداً آن اوضاع و احوال بکلی تغییر کرده باشد هر یک از طرفین معاهده میتوانند آن معاهده را ملغی نمایند اعتراض ایشان را وارد ندانست و پس از رد اعتراض آنان از طرف دولت ایران فرانسه و اسپانی نیز از اعتراض صرفنظر نمودند. بنابراین دیگر معاهدهء کاپیتولاسیون از تاریخ فوق الذکر بهیچوجه در ایران وجود نداشت. پس از اینکه کاپیتولاسیون ملغی شد باز دول خارجه راضی نشدند برای وضع اتباع خود معاهدات دایمی منعقد کنند و بنابراین ناچار با دولت ایران معاهدات موقتی منعقد کردند که ما میتوانیم این دوره راه «دورهء موقت» بنامیم.
دورهء موقت - پس از دهم مه 1928 بهیچوجه اثری از کاپیتولاسیون در ایران باقی نماند و بیگانگان برای اینکه وضع حقوقی اتباع خود را در ایران معین نمایند توسل به معاهدات موقتی جستند. این معاهدات بچندین صورت نوشته شده است: بعضی از آنها به صورت معاهدات موقتی یک ساله و برخی به صورت مقاوله نامه بدون قید مدت معین، منتهی طرفین فسخ آن را با اخطار قبلی در ظرف یک ماه برای خود ممکن شمردند - در مدت موقت وضع اتباع بیگانه برخلاف دورهء کاپیتولاسیون کام تابع قوانین ایران بوده و بهیچوجه برای محاکمات آنها اختیار و تشریفات خاصی وجود نداشت.
بنابراین بر طبق این معاهدات بیگانگان میتوانستند آزادانه به ایران وارد و در آنجا توقف یا اقامت نمایند و در صورتی که اختلافاتی داشتند میتوانستند به محاکم ایرانی مراجعه نمایند و بعلاوه مادهء 7 قانون مدنی از حیث احوال شخصی تابع قوانین دولت متبوعهء خود بودند. مثلا مادهء دوم معاهدهء موقت مابین ایران و دولت بلژیک مورّخ دهم مه 1928 مطابق با 25 اردیبهشت ماه 1307 چنین مقرر میدارد:
«از تاریخ 10 مه 1928 اتباع ایران در خاک اتحاد بلژیک و لوکزامبورک و همچنین اتباع بلژیک و لوکزامبورک در خاک ایران، بر طبق قواعد و رسوم بین المللی و روی اساس معاملهء متقابله کاملا پذیرفته شده و مطابق قواعد و رسوم مزبور با آنها رفتار خواهد شد. اتباع هر یک از دولتین راجع به شخص و اموال و حقوق و منافع خود از حمایت قوانین و مصادر امور مملکتی بنحو اکمل بهره مند میگردند و نسبت به آنها از هر حیث همان رفتاری میشود که بطورکلی دربارهء اتباع داخله معمول میگردد بدون اینکه اتباع مزبور بتوانند معامله ای را که فقط مختص اتباع داخله باشد و کلیهء اتباع خارجه از آن مستثنی هستند دربارهء خود تقاضا نماید.
راجع به احوال شخصیهء هر یک از افراد طرفین معظمین متعاهدین در خاک طرف دیگر تابع مقررات و قوانین دولت متبوعهء خود میباشند راجع به اموال غیرمنقول و حقوق مربوطهء به آن موافقت حاصل است که اتباع بلژیک و لوکزامبورک در خاک ایران فقط مجاز میباشند اموال غیرمنقول را که برای سکونت و تجارت و صنعت آنها لازم باشد تحصیل یا اشغال (اجاره) یا تصرف نمایند. اتباع هر یک از طرفین معظمین متعاهدین در خاک طرف متعاهد دیگر مخصوصاً از هر گونه الزام شخصی یا بیگاری یا تحمیلات نظامی و همچنین از ادای هر قسم هدایای ملی و قرضه های اجباری و مالیاتهای استثنائی که بواسطهء احتیاجات نظامی تحمیل شده باشد معاف میباشند و مصادرات اموال منصفانه جبران خواهد شد.
شرکتهای تجارتی که مرکز آنها در خاک یکی از طرفین است و در آنجا بر طبق قوانین جاریهء آن مملکت تشکیل شده باشد هویت و اهلیّت حقوقی آنها در خاک طرف متعاهد دیگر شناخته خواهد شد و میتوانند در آنجا به شرط موافقت با قوانین محلی مستقر شده و به هر نوع تجارت که به موجب این قرارداد به اتباع مملکت متبوعهء آن شرکت اجازه داده شده، اشتغال ورزند معهذا به استناد این حق شرکتهای مزبوره اجازهء آن تجارتی را ندارند که حق اشتغال دولت متبوعهء آنها به تجارت مزبوره فقط به سبب منافعی است که مشارالیهم با رعایت قوانین محلی در شرکتهای داخلی دارند و همچنین آن شرکتها نمی توانند استفاده از حقوقی را که مختص شرکتهای داخلی است و کلیهء شرکتهای خارجی از آن مستثنی هستند دعوی نمایند».
مادهء چهارم قرارداد مذکور مقرر میدارد که: «این قرارداد موقتی به تصویب خواهد رسید و نسخ مصوبهء آن هرچه زودتر در تهران مبادله خواهد شد و تا دهم مه 1929 م. خواهد بود.
بنابراین با توجه به این معاهدات که ذکر همهء آنها در اینجا لزومی ندارد بیگانگان در دورهء موقت کام تابع قوانین داخلی ایران بوده و از نظر جزائی بین اتباع داخلی و بیگانه، برعکس دورهء کاپیتولاسیون هیچ تفاوتی موجود نیست و طبق این قوانین وضع استثنائی که اتباع بیگانه داشتند بکلی از بین رفته و دولت ایران مثل سایر ملل شروع به انعقاد قراردادهای اقامتی نمود که کام استقلال و شئون ملی آن را محفوظ میداشت. (حقوق بین الملل خصوصی برنامهء سال سوم قضائی و سیاسی دانشکدهء حقوق. تقریرات عبدالله معظمی چ 1 صص 35 - 54).
(1) - Capitulation.

کاپیتولن.

[تُ لَ] (اِخ)(1) تارپین(2) یکی از تلهای هفتگانه در روم قدیم. کاپیتول(3). رجوع به کاپیتولیوم شود.
(1) - Capitolin.
(2) - Tarpeien.
(3) - Capitole.

کاپیتولیوم.

[تُ] (اِخ) (به فرانسه کاپیتول)(1). تلی بود در قسمت غربی روم قدیم که قریب 40 ذرع ارتفاع داشت و رومیان بر فراز آن ژوپیتر را معبدی ساخته بودند. (از تمدن قدیم ترجمهء نصرالله فلسفی ص493).
(1) - Capitole.

کاپیسترانو.

[نُ] (اِخ)(1) ژان دو. کشیشی از فرقهء سن فرانسوا داسیس، که مخالف پیروان عقاید مذهبی «ژان هوس» بود. وی به سال 1456، «ژان هونیاد» را که در بلگراد به دفاع در مقابل ترکان برخاسته بود یاری کرد (1385 - 1456 م.).
(1) - Capistrano, Jean de.

کاپیلاواستو.

(اِخ)(1) پایتخت کشور پادشاهی ساکیا و مسقط الرأس «بودا ساکیامونی». خرابه های آن بسال 1895 م. کشف شده است.
(1) - Kapilavastu.

کاپیلر.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) پر سیاوشان. (کارآموزی داروسازی ص 188). و رجوع به «پر سیاوش» و «پر سیاوشان» شود.
(1) - Capillaire.

کاپیله.

[لَ / لِ] (اِ) کابیله. رجوع به کابیله شود.

کات.

(اِ) نوعی از برنج است که در ولایت شوشتر بهم میرسد. گویند چون آن را بکارند تا هفت سال بار دهد. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا). این معنی را «محیط اعظم» هم ذکر کرده لیکن در ایران امروز چنان برنج شنیده نشده و در قرابادین ها در ذیل لفظ برنج چنان قسم از برنج نیست و خود محیط اعظم هم در ذیل برنج ذکر نکرده است. (فرهنگ نظام). || به معنی قطره هم بنظر آمده است. (برهان). در فرهنگ دساتیر آمده که کات قطره باشد خواه از آب یا از باران و غیره. (انجمن آرا). به این معنی برساختهء دساتیر [ است ] . (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || در هند چیزی باشد که آن را با پان خورند و پان برگی است معروف که بر زخمها نیز پاشند خشک سازند. (برهان). عصارهء چوب درختی که با برگ تنبول خورند. (جهانگیری) (غیاث). مؤلف فرهنگ نظام آرد: در محیط اعظم معنی دیگری هم برای لفظ کات نوشته که دوائی است مأخوذ از جوشاندن چوب یک درخت خاردار کهیرنام و همان را هندیها با برگ تنبول خورند و «کتهه» نامند. - انتهی. || به معنی کده و حائط است. یاقوت میگوید: «نوز» بمعنی نو و جدید است به لغت خوارزمی و کات بمعنی حائط و قریهء «نوزکات» بمعنی حائط جدید است. رجوع به کت و کث شود. || زاج. زاغ. زاگ. رجوع به کات کبود شود.

کات.

(اِخ) نام شهری در خوارزم در شرقی جیحون مقابل گرگانج. یاقوت در معجم البلدان در ذیل کاث [ = کات ] گوید: معنی الکاث بلغة اهل خوارزم الحائط فی الصحراء من غیران یحیط به شی ء و هی بلدة کبیرة من نواحی خوارزم الا انها من شرقی جیحون جمیع نواحی خوارزم و انما هی من ناحیة جیحون الغربیة و بین کاث و گرگانج مدینة خوارزم عشرون فرسخاً. (معجم البلدان و برهان قاطع چ معین). نام شهری است از ولایت خراسان و بعضی گویند از ماوراءالنهر. (برهان). مؤلف مرآت البلدان آرد: خوارزم را اقلیم پنجم گرفته اند و در عهد سلاطین خوارزمیه خاصه سلطان محمد خوارزمشاه که ایران و توران در حکم او درآمده بود آن ملک در نهایت آبادانی و معموریت بود و در زمان مغول خراب شد. بعد باز به تدریج رو به آبادانی نهاد و اکنون آباد است. قرای خوب و قلاع مرغوب دارد و پنج قلعه حاکم نشین، خیوق و هزار اسب و اور کنج و کات و خانکاه از بلاد قدیمهء آن مملکت بوده است. (مرآت البلدان ج 2 ص 54) : خدم ابوعلی در ربقهء متابعت ایلمنکو منتظم بودند پیش(1) خوارزمشاه فرستاد تا چون طوق پیرامن شهر کات که نشیمن خوارزم شاه بود درآمدند، و از هر جانبی فوجی کمین بگشادند و اذناب و رجاله و اتباع خوارزمشاه را به تیغ انتقام فرا بگرفتند و بعضی را بکشتند(2) و دیگران را آواره گردانیدند و خوارزمشاه را به دست آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی طبع تهران ص 161 با مقابلهء با نسخهء خطی مؤلف). فرغانه ولایتی است از اقلیم پنجم، نوشیروان عادل ساخت و در آن دیار از هر خانه مردی را آنجا برد آن را «هرخانه» خواند و بکثرت استعمال فرغانه شد دارالملکش اکنون اندگان است... اما در زمان ماقبل کات و کاسان و اخسیکث بوده است. (نزهة القلوب المقالة الثالثه ص 246). شهر کات را نیز جرجانیه خوانده اند. (نزهة القلوب المقالة الثالثه ص258).
و حقیقت حال آن جماعت چنان بود که ایشان از ولایت کات مال عظیم به نزدیک این امیر (امیربیان) میبردند. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص 207). آن سوار گفت آن جماعت که از کات آمدند خبر شما را به پدر شیخ شما رسانیدند. (انیس الطالبین ص 209). پیغام داد که کات و خیوق تعلق با لوس جغتای دارد باید که آن را بدیوان سیورغتمش خان بازگذاری تا طریق موافقت بین الجانبین مسلوک باشد. (حبیب السیر ج 3 چ خیام ص 421). پسرش سلطان محمود به موافقت ابواسحاق ولد خضر یسوری به خوارزم شتافتند و یوسف صوفی را آن مقدار وسوسه کردند که رقم بطلان بر صحیفهء عهد و پیمان حضرت صاحبقران کشیده تاخت به ولایت کات برد. (حبیب السیر ایضاً ج 3 ص 423).
آخر ای خاک خراسان داد یزدانت نجات
از بلای غیرت (غبرت؟) خاک ره گرگانج و کات.
انوری.
ای فتنهء خوارزم که در اصل ز کاتی
بخشا به فقیران خود از وصل ز کاتی.
رضاقلی هدایت.
و در خوارزم و در کات و اکابر، از آن [ از توت ] دوشاب خاص الخاص گیرند. (فلاحت نامه).
(1) - ن ل: بسر.
(2) - ن ل: بستند.

کاتاانی.

[اُ] (اِخ)(1) نام ولایتی در کیلیکیه: اردشیر امر کرد «داتام» قوهء خود را علیه آسْپیس والی کاتااُنی به کار برد والی مزبور نظر به اینکه ایالت او دارای معابر تنگ و جنگلهای زیاد بود و با قوّهء کم میتوانست در مقابل لشکر زیاد پافشارد یاغی شده مالیاتی را که برای دربار حمل میکردند ضبط کرده بود. (ایران باستان ج 2 ص 1143).
(1) - Cataonie.

کاتاانیی.

[اُ] (ص نسبی) منسوب به کاتاانی(1) از پس آنها سپاهیان فریگیه و کاتاانییان(2) حرکت میکردند و در صفوف آخری پارتیها، که اکنون در پارت مسکن دارند. (ایران باستان ج 2 ص 1381).
(1) - Cataonien. (2) - در اصل: کاتااونیان.

کاتابولیسم.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) مجموعهء پدیده های تغییر مواد غذائی در فردی زنده. دکتر علی کاتوزیان در «فیزیولوژی» نویسد: تغذیهء حقیقی عبارت از تبادلاتی است که بین محیط داخلی و نسوج بدن صورت میگیرد. از طرفی سلولها مواد غذائی را از خون گرفته و برای اعمال حیاتی و نمو خود مصرف مینمایند و ازطرف دیگر مواد سوخته و زائد را بخون میریزند. به عبارت دیگر تغذیه دارای دو مرحله است: در مرحلهء اول سلولها مواد غذائی را جذب کرده و آنها را به صورت مواد شیمیائی ترکیبی خود درآورده و جزء ساختمان پروتوپلاسم خود ذخیره میکنند این مرحله را که در آن اعمال سنتز و ساختمانی صورت میگیرد آنابولیسم(2) یا همانندی مینامند. در مرحلهء ثانی که به کاتابولیسم(3) موسوم است، سلولها مواد پروتوپلاسمی خود را تجزیه کرده و سوزانیده و فضولات حاصله را به محیط داخلی دفع می کنند. (از فیزیولوژی ج1 ص243).
(1) - Catabolisme.
(2) - Anabolisme.
(3) - Catabolisme, Desassimilation.

کاتابولیک.

[بُ] (فرانسوی، ص)(1) مربوط و متعلق به کاتابولیسم. دکتر خبیری در کتاب وراثت نویسد: بالا رفتن درجهء حرارت که مصرف انرژتیک مادهء زنده را زیاد میکند یعنی بر کیفیات کاتابولیک افزوده میشود برای تشکیل غده های تناسلی نر مساعد میباشد. پائین رفتن درجهء حرارت در حالی که مصرف انرژی را کم میکند و کیفیات آنابولیک(2) را زیاد میکند سیر تغییر یاخته های ژرمینال را به طرف ماده شدن که قادر به ذخیره کردن مادهء غذائی است مساعد میسازد. (بیولوژی «وراثت» تألیف دکتر عزت الله خبیری ص 259).
(1) - Catabolique.
(2) - Anabolique.

کاتار.

(اِخ)(1) از کلمهء یونانی به معنی تصفیه شده ها. فرقه ای از زنادقه در قرون وسطی از اصل اسلاو که در فرانسه به صورت «البیژوا»(2) درآمدند. آثار مانویت در این فرقه دیده میشود.
(1) - Cathares.
(2) - Albigeois.

کاتاکمب.

[کُ] (اِخ)(1) نام قبرستان های زیرزمینی که عیسویان تا دورهء کنستانتین مورد استفاده قرار میدادند. کاتاکمب های رُم که شامل راهروها و اطاقها و دهلیزها هستند مشهورند و معروفترین آنها عبارتند از کاتاکمبهای «کالیست»، «سنت انیه»، «اوسترانیم»، «پری سیل». این قبرستانها در حقیقت از طرف عیسویان نه برای اختفای مقابر بلکه به منظور منحرف ساختن نظر عامه و برای استتار آداب و مراسم مذهبی تشییع جنازه ها به کار میرفت. نقاشیهای این مقابر از لحاظ تاریخ بدوی مسیحیت بسیار ممتع و سودمند است بعضی از این قبرستانها در ناپل و سرقسطه (سیراکوز) و غیره موجود است. نیز در پاریس کاتاکمبهائی نظیر آنچه در رم بوده، پیدا شده است.
(1) - Catacombe.

کاتالانی.

(اِخ)(1) (انژلیکا) مغنیهء ایطالیائی متولد در «سینیگاگلیا» (1779 - 1819).
(1) - Catalani, Angelica.

کاتالپا.

(اِ)(1) درختی است زیبا دارای تنهء کوتاه و برگهای پهن و گل های سفید که در کنار نهرها و در سایه، خوب میروید. چوبش سبک و قهوه ای رنگ است و از آن برای تیر استفاده میکنند. در مجاورت خاک دوام بسیار دارد.
(1) - Catalpa.

کاتالگ.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) فهرست. فهرست کتابها و مال التجاره و غیر آنها.
(1) - Catalogue.

کاتالنی.

[لُ] (اِخ)(1) نام لاتین «شالون - سور - مارن». مردم آن از اقوام گل (غالیا) بلژیک هستند.
(1) - Catalauni.

کاتالونی.

[لُنْیْ] (اِخ)(1) نقطه ای از اسپانیا که در کتب مسلمین به نام «کتلونیه» یاد شده و کرسی آن برشلونة است. رجوع به اسپانیا در همین لغت نامه و رجوع به کتلونیه شود.
(1) - Catalogne.

کاتامارکا.

(اِخ)(1) شهر شمالی جمهوری آرژانتین، در سرحد شیلی. سکنه 14000 تن.
(1) - Catamarca.

کاتان.

(اِخ)(1) شهر و بندر صقلیه (سیسیل) در ساحل شرقی که اغلب اوقات از آتشفشان «اتنا» خراب و ویران میگردد. سکنه 245700 تن است. محصول آنجا پوست حیوانات. انواع میوه و شراب و روغن نباتی است.
(1) - Catane.

کاتان زارو.

[رُ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا (کالابر). سکنه 44000 تن است.
(1) - Catanzaro.

کاتانس.

[نِ] (اِخ)(1) نام یکی از دو تن باقیماندهء سردسته های شورشیان پارِتاک (پارتاکن) که اسکندر، کراتِر را مأمور دفع آنها کرد. (از ایران باستان ج 2ص 1757).
(1) - Catanes.

کاتاین.

[یَ] (اِخ) در سانسکریت کاتینه(1)یکی از فرزندان براهم که در تألیف کتاب سمرت شرکت کرده اند. (تحقیق ماللهند بیرونی ص 63).
(1) - Katyana.

کاتب.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از کتابت. نویسنده(1). (برهان) (منتهی الارب) (آنندراج). دبیر. (مهذب الاسماء) (آنندراج). منشی نثر. (آنندراج). منشی. مترسل. آنکه مطالب خویش فصیح و بلیغ نویسد.(2) ج، کاتبین، کاتبون، کُتّاب، کَتَبَه : او کاتب ابن الکاتب و نقاب ابن النقاب و بحر ابن السحاب بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). کاتب باید که دراک بود و اسرار کاتبی معلوم دارد. (قابوسنامه چ روبن لیوی ص 119). عبدالجبار خوجانی که خطیب خوجان بود قصه نیکو دانستی و ادیبی بود و کاتب جلد و زیرک و تمام رأی و به همه کار کافی. (ایضاً ص 121). احمد رافع یعقوبی کاتب حضرت امیر خراسان بود. (ایضاً ص 121). کاشکی من هرگز کاتب نبودمی تا دوستی با چندین علم و فضل به خطّ من کشته نشدی. (ایضاً ص 121). هرگاه که معانی متابع الفاظ افتد سخن دراز شود و کاتب را مکثار خوانند و المکثار مهذار. (چهارمقاله چ لیدن ص 13). هر کاتب که این کتب دارد و مطالعهء آن فرونگذارد خطر را تشحیذ کند و دماغ را صقال دهد و طبع را برافروزد و سخن را به بالا کشد و دبیر بدو معروف شود. (ایضاً ص 13).
از خط کاتب قدر بر سر حرف حکم تو
چرخ چو جزم نحویان حلقه شد از مدوری.
خاقانی.
|| دانا. (منتهی الارب) (آنندراج). || استاد خیک دوز را نیز گویند. (برهان). مشک دوز. (مهذب الاسماء). دوزندهء مشک. (ناظم الاطباء). || آنکه نسخه های کتاب نویسد(3). مستنسخ. || مؤلف قاموس کتاب مقدس آرد: کاتب (یاد آورنده) منصب اعلی درجه در بارگاه داود و سلیمان (دوم سموئل 8:16 و اول پادشاهان 4:3) و پادشاهان یهودا بوده است (دوم پادشاهان 18:18 و 26 و 37 و دوم تواریخ ایام 34:8 و 9) علاوه بر داشتن منصب وقایع نگاری(4) چنان مینماید که کاتب مشیر پادشاه نیز بوده است. (اشعیا 37:3 و 22) و در اوقات جنگ و زمان تعمیرات هیکل هم مأمور امور مذکوره بوده.
(1) - رجوع به نویسنده شود.
(2) - معادل ecrivain در زبان فرانسه.
(3) - Copiste.
(4) - Scribe.

کاتب.

[تِ] (اِخ) شاعری است. آذر بیگدلی آرد: کلامش دردآمیز و شورانگیز است اما از حالش چیزی معلوم نیست از اشعارش این دو شعر انتخاب شد:
دی جانب صحرا خواند آن ترک پسر ما را
مشکل که کسی بیند در شهر دگر ما را.
*
ترسم که کند محنت هجر تو هلاکم
جائی که تو هرگز نبری راه بخاکم.
(آتشکدهء آذر در فصل شاعران عراق عجم).
در قاموس الاعلام ترکی آمده که وی یکی از شاعران ایرانی و اهل یزد بود و به سال 930 ه . ق. در لاهور جهان را بدرود گفت. سپس سالی بیک بیت اخیر را به نام وی نقل کرده است.

کاتب.

[تِ] (اِخ) ابوالهیثم خالدبن یزیدالبغدادی (متوفی در حدود 270 ه . ق. / 881 م.). وی کاتب و شاعر و از اهل بغداد و اصلش از خراسان و یکی از نویسندگان لشکری در زمان معتصم عباسی بود در آخر عمر سودا بر او چیره شد. شعرش رقیق و عذب و از مدح و هجا خالی است. اکثر سخنان او غزل و نسیب است و دیوان شعر (مخطوط) دارد. (فوات الوفیات ج1 ص149) (الاعلام زرکلی ج1 ص287 و ج3 ص807).

کاتب.

[تِ] (اِخ) ابونصر. فقط نامش معلوم شده و زمان وفات و لطائف سخنان (او) به دست نیامده و به حدود واسط مدفون است. (از تاریخ گزیده چ پروفسور براون ص 749).

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن ابی طاهر طیفور مروزی خراسانی بغدادی وراق کاتب مکنی به ابوالفضل. رجوع به ابن ابی طاهر و ریحانة الادب ج 3 ص 330 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن حسن مالقی مکنی به ابی جعفر. رجوع به احمدبن حسن مالقی در این لغت نامه و ریحانة الادب ج3 ص330 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن حسین بن یحیی بن سعید ملقب به بدیع الزمان همدانی. رجوع باحمدبن حسین بن یحیی در این لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 330 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن عبدالعزیزبن هشام بن خلف بن غزوان، ادیب نحوی لغوی عروضی قاری کاتب منشی بلیغ شاعر، مکنی به ابوالعباس و معروف به ابن هشام و ابن خلف، از اکابر قرّاء و اساتید نحو بوده و در عروض وحل معما دستی توانا داشته است و سه ارجوزه در خط و قرائت و نحو و شرح شواهد ایضاح ابوعلی فارسی در نحو از تألیفات و آثار قلمی او بوده و از اشعار اوست:
الحمد لله علی ما اری
کاننی فی زمنی حالم
یسود اقوام علی جهلهم
ولایسود الماجد العالم.
و وفاتش بعد از سال پانصد و پنجاه و سیم هجرت و سالش نامعلوم است. (ریحانة الادب ج3 ص330 و ج6 ص199). و رجوع به ابوالعباس احمدبن عبدالعزیزبن هشام شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن عبدالله بن الحسن بن احمدبن یحیی بن عبدالله الانصاری المالقی. رجوع به احمدبن عبدالله و ریحانة الادب ج3 ص330 و ص429 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن محمد بن فضل دینوری مکنی به ابی الفضل و مشهور به ابن خازن. رجوع به احمدبن محمد... در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج3 ص330 و ج5 ص320 شود و رجوع به «ابن خازن ابوالفضل» شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) احمدبن یحیی بن جابر ابن داود البلاذری. رجوع به احمدبن یحیی... و ریحانة الادب ج 3 ص 330 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) بدیع. طرادبن علی بن عبدالعزیز ابوفراس السلمی الدمشقی. رجوع به بدیع (کاتب) و طرادبن علی شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) تاج الدین یحیی بن منصوربن جراح کاتب منشی مکنی به ابوالحسن از فضلای ادبا و ادبای فضلا بود و مدتی در دیار مصر زیسته و خطی بس خوب داشته است و در نیمهء شعبان ششصد و شانزده از هجرت در هفتاد و شش سالگی درگذشت. (ریحانة الادب ج 3 ص 335 و ج 1 ص 200). و نیز رجوع به ابن خلکان چاپ تهران (ج 2 ص 403).

کاتب.

[تِ] (اِخ) (پهلوان...) مترجم مجالس النفائس آرد: هم اشعار و مصنفات آن حضرت(1) (امیر علیشیر) را کتابت میکند و این مطلع از اوست :
عید است و مرا بی مه خود خرمئی نیست
خلقی همه در شادی و چون من غمئی نیست.
(ترجمهء مجالس النفائس ص 88).
رجوع به مجالس النفائس صص 262 - 263 شود.
(1) - حضرت مخدومی نوری (ترجمهء مجالس النفائس ص 262).

کاتب.

[تِ] (اِخ) حسن بن مفضل بن سهلان رامهرمزی مکنی به ابومحمد از اکابر و اعیان شیعه و وزراء سلطان الدولهء دیلمی (404 - 415) و از جملهء کتاب و منشیان شیعه معدود است و در سال 412 ه . ق. مقتول گردید. (ریحانة الادب ص332).

کاتب.

[تِ] (اِخ) حسین بن اسحاق. رجوع به ابن کرنیب و ریحانة الادب ج3 ص333 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) عبدالحمید بن یحیی بن سعد العامری (متوفی 132 ه . ق.). وی عالم بادب و از ائمهء کتاب و از اهل شام بود. بدو در بلاغت مثل زده میشود و منشیان در رسائل از او بهره میگیرند. رسائل وی در حدود هزار برگ میشود و بعضی از آنها بطبع رسیده است. وی نخستین کسی است که نامه را بدرازا کشید و تحمیدات را در فصل های نامه معمول کرد. او از مقربان مروان بن محمد (آخر ملوک بنی امیه در شام) و دائم همراه او بود، تا مروان زوال دولت خود را نزدیک دید و به وی گفت تو نیازمندی به دشمن من بگروی و غدر خود را نسبت به من آشکار کنی و همانا اعجاب آنها به ادب تو و نیاز ایشان به کتابت تو آنها را ناچار به ابراز حسن ظن به تو میکند. پس عبدالحمید از جدائی از او ابا کرد تا با وی در بوصیر (در مصر) کشته شد. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 481 و ج 3 ص 807). کنیه اش ابوغالب بود. کاتب بلیغ و منشی فصیح و از مشاهیر ائمه انشاء و کتاب و فنون ادبیه و در فصاحت مکتوبات و بلاغت منشآت بی بدل بود و جملهء «فتحت الرسائل بعبدالحمید و ختمت بابن العمید» از امثال سایره و مشهوره بوده است رسائل و منشآت او مدوّن و مرجع استفادهء جمعی وافر از مترسلین و اهل انشاء بوده است و اصول او را اتخاذ مینمودند. وقتی یکی از گماشتگان مروان آخرین خلیفهء اموی غلامی سیاه رنگ به او اهدا کرد که کماً و کیفاً مخالف میل مروان بود پس بعبدالحمید گفت مکتوبی در توبیخ آن گماشته بنگارد. پس عبدالحمید نوشت: لو وجدت لوناً شراً من السواد و عدداً اقل من الواحد لاهدیته و السلام. و عبدالحمید درجمیع وقایع مروان حاضر و در هنگام مغلوبیت و فراری بودن او از ابومسلم خراسانی نیز از وی مفارقت نکرد و هماره راه وفا و صداقت همی پیمود تا روز دوشنبهء سیزدهم ذیحجهء سال یکصد و سی و دویم هجرت هر دو در مصر مقتول گردیدند یا بنوشتهء بعضی عبدالحمید در موقع قتل مروان در جزیره مختفی گردید و در نتیجهء سعایت دستگیر شد و بصاحب شرطه (رئیس نظمیه) تسلیم گردید و او نیز لگنی تافته بر سرش نهاد تا جان داد، و یا به امر ابوجعفر منصور دومین خلیفهء عباسی احضار گردید و وقوع تمامی دواهی را بدو منتسب داشت و بدان بهانه امر داد که دستها و پایهایش را بریدند و سر از تنش جدا کردند. (از ریحانة الادب ج 3 ص 334). و نیز رجوع شود به ابن خلکان ج 1 ص 332 و قاموس الاعلام ترکی ج 4 ص 3065.

کاتب.

[تِ] (اِخ) عبدالله بن مقفع. رجوع به عبدالله بن مقفع و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) علی بن جعفربن علی معروف به ابن القطاع. رجوع به ابن قطاع ابوالقاسم و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) علی بن هلال معروف به ابن البواب. رجوع به ابن بواب در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) عمر بن هبة الله معروف به ابن العدیم. رجوع به ابن العدیم در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) فریدالدین. مؤلف لباب الالباب آرد: الاجل فخرالکتاب فریدالدین الکاتب از افاضل کتاب و اماثل جهان و آثار فضل او در عالم پدید و ذات او در فنون هنر چون لقب فرید، نظمی رایق و نثری رایع، طبایع سلیم را نظم معجز او چون روح درخورآمده و مجروحان سلیم را مفرح نثر او تریاق اکبر، و این ترجیع بند که در هر بیتی و از آن صنعتی لازم دارد و در هر خانه یک چیز را رعایت کند از نتایج طبع اوست، میگوید ترجیع؛
از پای درفتادم وز دست رفت کارم
اندوه بست پایم نگرفت دست یارم
تا دست برد عشقش کرده ست پای بندم
او دست می فشاند من پای میفشارم
دستم نداد دولت تا پای او ببوسم
گر زیر پایم آرد هم دست ازو ندارم
دست اجل که با او کس پایدار ناید
گر پای من نگیرد آخر بدستش آرم
چون دستگیر دارم از پای درنیایم
در دست و پایش افتم نالم ز روزگارم
از خسرو معظم مسعودبن محمد
انصاف خود بجویم یکره زیادت از حد
ای برده شب قرارم روزی برم نیائی
کارم به یک شب آمد آخر چه روز آئی
روزم چو شب شد از غم تدبیر من نسازی
یک شب دلم نجوئی روزی برم نیائی
روزم به آخر آمد نامد شب وصالت
روزی مگر ندارد شبهای بی نوائی
نی شب بروز دارم امید زندگانی
نی روز دانم از شب از محنت جدائی
کارم بروز و شب شد از بهر شاه دایم
در روز مدح خوانی در شب غزلسرائی
سلطان دادگستر شاهنشه مظفر
کو ملک راست وارث هم از پدر هم از جد
ای جان و دل ببرده در دست غم نهاده
آزرم جان نجسته انصاف دل نداده
جان را عنا فزوده دل را جفا نموده
بر جان کمان کشیده در دل کمین نهاده
نگزاردند حقت جان و دلم بخدمت
جان پیش تو نشسته دل بر سر ایستاده
چون جان و دل عزیزی هرچند در غم تو
جانم همی بکاهد چون رنج دل ز باده
تا در دلم سپردی جان از غمم ببردی
دل شد سوار محنت جان شد ز پا پیاده
خدمت برش جهانی نی نی جهان ستانی
شاهی که هست قدرش برتر ز فرق فرقد
آن آفتاب بخشش و آن سایهء کرامت
چون آفتاب و سایه پایسته تا قیامت
جاه چو آفتابش بر هر که سایه بان شد
چون آفتاب تابد در سایهء سلامت
با سایهء جمالش با آفتاب قدرش
در آفتاب و سایه صدبار شد غرامت
با آفتاب و سایه بذل و امان او کرد
در آفتاب تابش در سایه استقامت
دشمن ز هول سایهء تیغ چو آفتابش
چون آفتاب و سایه آفاق شد علامت.
(لباب الالباب ج1 صص152 - 153).
در سنهء خمس و ثلثین و خمسمائه (535 ه . ق.) به جنگ سپاه خطای رفت [ منظور سلطان سنجر است ] لشکرش مخالفت کردند. سلطان منهزم شد و ماوراءالنهر از تصرف او بیرون رفت و در قبضهء کفار آمد و از لشکر سلطان خلقی بیشمار کشته شد. فریدالدین کاتب در این حال گفت :
بیت:
شاها ز سنان تو جهان شدراست (کذا)
تیغ تو چهل سال ز اعدا کین خواست
ور چشم بدی رسید آن هم ز قضاست
کانکس که به یک حال بمانده ست خداست.
(تاریخ گزیده ص 459 چ براون).

کاتب.

[تِ] (اِخ) قدامة بن جعفر. رجوع به کاتب بغدادی شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) کشاجم. رجوع به کشاجم محمد شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن جعفر کاتب نعمانی، مکنی به ابوعبدالله از ثقات مشایخ حدیث امامیهء قرن چهارم هجری و عظیم القدر و رفیع المنزله و کثیرالروایه و از تلامذهء محمد بن یعقوب کلینی بود و از آن شیخ جلیل و محمد بن عبدالله حمیری و علی بن حسین مسعودی و بعضی از اجلاّی دیگر روایت کرد و در کلمات اهل فن به عالم ربانی موصوف و به نعمانی و ابن ابی زینب یا ابن زینب معروف است و جد مادری وزیر مغربی بود، و فاطمه مادر وزیر مذکور نعمانی بوده است. از تألیفات اوست:
1 - تفسیر قرآن مجید که به تفسیر نعمانی معروف است.
2 - جامع الاخبار.
3 - الرد علی الاسمعیلیه.
4 - کتاب الغیبه که در غیبت حضرت ولی عصر عجل الله فرجه و به غیبت نعمانی معروف است و در ایران چاپ شده است.
5 - کتاب الفرائض.
6 - نثراللئالی، و سید مرتضی در رسالهء ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه خود که در ایران چاپ شده از تفسیر مذکور نقل کرده است و بنقل معتمد در بحارالانوار مجلسی نیز از آن نقل میکند و ظاهر بعضی آنکه این تفسیر نعمانی فقط در تفسیر ناسخ و منسوخ آیات قرآنی است نه تمام قرآن و مخفی نماند که نعمانی به شهر نعمان نامی بین واسط و بغداد و یا بدیهی نعمان نام از مصر منسوب است و اخیراً ببغداد و سپس بشام رفت و هم در آنجا وفات یافت و سال آن معلوم نیست. (ریحانة الادب ج 3 ص 344 و ج 5 ص 226). و نیز رجوع شود به امل الاَمل و روضات الجنات (ص 555) و مستدرک الوسائل (ص 525) و هدیة الاحباب (ص 46).

کاتب.

[تِ] (اِخ) محمد بن حسین بن عمید معروف به ابن العمید. رجوع به ابن عمید ابوالفضل محمد بن العمید در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) محمد بن عبده. رجوع به همین نام در همین لغت نامه و فهرست چهارمقاله و تعلیقات آن چ معین شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) محمد بن عبیدالله. رجوع به ابن تعاویذی ابوالفتح و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) محمد بن علی معروف به ابن مقله. رجوع به ابن مقله و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب.

[تِ] (اِخ) مولانا انیسی. در خط نسخ تعلیق بطرز خود استاد عالمیان است و کسی مثل او ننوشته مگر برادرش و مولانا بسیار جامع فضایل و کمالات انسانیه بود و کسی نظیر او نبود و این مطلع ازوست:
مطلع
دل بکوی تو جوان آمد و اکنون پیرست
وه که خاک سر کوی تو چه دامنگیر است.
و له ایضاً
سر زلف ماه رویان چه خوش است باز کردن
گله های روز هجران بشب دراز کردن.
(ترجمهء مجالس النفائس ص 301).

کاتب.

[تِ] (اِخ) مولانا حبیب. شخصی ادیب لبیب است و در صنعت کتابت شهرت دارد و خویش مولانا فتح الله کاتب است و این شعر از اوست:
چو بلبل با غم گلچهرهء خود شادئی دارم
قدش را بنده ام وز سرو باغ آزادئی دارم.
(ترجمهء مجالس النفائس ص 394).

کاتب.

[تِ] (اِخ) مولانا صدر(1) مردی آشفته روزگار بود و بیشتر اوقات خود را صرف خدمت اتراک میکرد ولی اگر لوندئی میسر میشد نه از خط و نه از شعر یاد می آورد و شراب او را چنان مغلوب ساخته بود که به هیچ کار اختیار نداشت. این مطلع ازوست:
مطلع
هرگز دل ما را بغمی شاد نکردی
کشتی دگران را و مرا یاد نکردی.
در شهر هرات فوت شد. (ترجمهء مجالس النفائس ص 44).
(1) - حیدر کاتب (دو نسخهء ترکی).

کاتب.

[تِ] (اِخ) مولانا فتح الله، از جملهء کاتبان بی نظیر مسلم است و جمیع خطوط از غبار و ثلث و غیرهما به یک قلم مینویسد در غایت خوبی و زیبائی و کسی بسیار خوش صحبت است و بسیار اشعار استادان یاد دارد و سلطان صاحب قران از تبریز به استانبول آورده و اول کاتب معتبر شاه اسماعیل صوفی بوده و حالی کاتب سلطان روم است ولیکن چون فضایل اعتباری ندارد او نیز اعتباری ندارد و معیشت بسهولت نمیگذراند و مولانا به افلاس کریم است و شعر نیکو میگوید و این شعر از اوست:
شعر
چه شد ای بیوفا کز ما نکردی یاد و بگذشتی
چراغ عیش ما کشتی روان چون باد و بگذشتی.
و له
بدور آن دهن ای غنچه به که لب نگشائی
که پرده ات بدرد آخر و بهیچ برائی.
(ترجمهء مجالس النفائس ص 393).

کاتب.

[تِ] (اِخ) مولانا یوسف شاه. کاتب تخلص میکرده زیرا که به صنعت کتابت شهرت داشته و از جملهء ظرفای شهر هری بود. در میان ایشان به ظرافت ممتاز مینمود و این مطلع نیکو ازوست:
مطلع
ای جدا گشته که دوری ز بر همنفسان
ما در این شهر بدین روز، تو در شهر کسان!
(ترجمهء مجالس النفایس ص 210).

کاتب ازلی.

[تِ بِ اَ زَ] (اِخ) مراد حق سبحانه و تعالی [ است ] . (آنندراج).

کاتب اسرار.

[تِ بِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاتب سر. رجوع به همین کلمه شود. || محرر.

کاتب اسکافی.

[تِ اِ] (اِخ) ابوعلی محمد بن احمدبن جنید بغدادی مشهور به ابن جنید. از اعاظم فقهای امامیه و اکابر علمای دینیه و از مشایخ شیخ مفید و مشایخ نجاشی و شیخ طوسی بوده و نخستین کسی است که باب اجتهاد را مفتوح ساخته و احکام شریعت را بر روی آن اساس و اعمال فقهیه مبتنی ساخته و یا آنکه در این موضوع حسن بن ابی عقیل را اقتفا جسته، این است که این دو فقیه جلیل در اغلب احکام فقهیه و فتاوی دینیه موافق هم بوده و از ایشان به قدیمین تعبیر نمایند و صاحب ترجمه راه افراط پیموده و قیاس را حجت میدانسته است و این است که اختلافات وی در احکام فقهیه به همین جهت محل توجه فقها نبوده و کتابهای او را متروک داشته و کان لم یکن پنداشته اند لکن دور نیست که استدلالات او با قیاسات عقلیه در بعضی از مسائل فقهیه بعد از استدلال به کتاب و سنت محض از راه الزام خصم و اتمام حجت باشد و بس، چنانچه محقق در معتبر و کثیری از اجله همین رویه را معمول داشته اند و تحقیق حق در این مسئله و صحت نسبت عمل به قیاس و عدم صحت آن خارج از موضوع کتاب است و پوشیده نماند که اسکافی مصنفات بسیاری قریب به چهل یا پنجاه کتاب در فقه و اصول و کلام و ادبیة و غیرها داشته و بعضی از آنها را ثبت اوراق مینماید: 1 - احکام الارش 2 - احکام الصلوة 3 - احکام الطلاق 4 - الاحمدی فی الفقه المحمدی 5 - الارتیاع فی تحریم الفقاع 6 - ازالة الران عن قلوب الاخوان 7 - استخراج المراد من مختلف الخطاب. 8 - الاستنفار الی الجهاد 9 - الاستیفاء 10 - الاسری 11 - الاسفار فی الرد علی المویدة 12 - الاشارات الی ماینکره العوام 13 - اشکال جملة المواریث 14 - اظهار ما ستره اهل العناد من الروایة عن ائمة العترة فی امرالاجتهاد. 15 - الافهام لاصول الاحکام 16 - الالفه در کلام 17 - الفی مسئله. 18 - امثال القرآن. 19 - الایناس بائمة الناس. 20 - البشارة و النذارة. 21 - تبصرة العارف ونقدالزایف در فقه اثناعشری و حاوی احتجاج بر مذهب حق و رد معارضات مخالفین در احکام میباشد. 26 - حدائق القدس. 27 - قدس الطور و ینبوع النور فی معنی الصلوة علی النبی (ص) و غیر اینها. باری صاحب ترجمه را به جهت مهارتی که در اصول املا و انشا داشته کاتب هم میگفتند که در اصطلاح قدما دارای این صناعت را به همین لقب ملقب میداشته اند و در سال سیصد و هشتاد و یک از هجرت (381 ه . ق.) که سال وفات صدوق است فوت کرد و کلمهء شفا ماده تاریخ وفاتش میباشد و در نخبة المقال در باب محمدین که پدرشان احمد است گوید؛
سبط الجنید لکاتب الاسکافی
عنه المفید افقه الاشراف
رجوع به ابن جنید و خاندان نوبختی ص117 و ریحانة الادب ج3 ص330 و ج1 ص70 شود.

کاتب اسکافی.

[تِ اِ] (اِخ) محمد بن همام بن سهل یا سهیل کاتب مکنی به ابوعلی شیخ اجل اقدم ثقه و جلیل القدر و کثیرالروایه و از مشایخ شیعه و در هر فنی از فنون علمیه مقدم بوده و از معاصرین محمد بن یعقوب کلینی میباشد و کتاب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار از اوست و در سال سیصد و سی و دویم یا ششم از هجرت (232 یا 236 ه . ق) در بغداد عازم گلزار جنت گردیده و در مقابر قریش مدفون و جد وی از مجوسیت به اسلام آمده بوده است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 330 و ج 1 ص 71).

کاتب اصفهانی.

[تِ اِ فَ] (اِخ) محمد بن صفی الدین ابی الفرج محمد بن نفیس الدین ابی الرجاء حامدبن محمد بن عبدالله بن علی بن محمود اصفهانی مکنی به ابوعبدالله و ملقب به کاتب و معروف به کاتب اصفهانی و عماد کاتب و ابن اخی العزیز. از اکابر فقها و ادبای شافعیهء اواخر قرن ششم هجرت که در سال پانصد و نوزدهم هجرت در اصفهان تولد یافته و در بغداد نشو و نما کرده و در مدرسهء نظامیهء آنجا فقه و حدیث و ادبیات را فراگرفته، پس به بلاد متفرقه مسافرتها کرده و عاقبت در شام به وزارت صلاح الدین ایوبی نایل گردیده تا در روز دوشنبهء اول رمضان سال پانصد و نود و هفتم هجرت در دمشق درگذشته و در مقابر صوفیه مدفون شد، و از تألیفات او است:
1 - البرق الشامی در تاریخ و هفت مجلد است.
2 - خریدة القصر و جریدة اهل العصر که مشهور است و شامل شرح حال و آثار بعضی از ادبا و شعرای قرن ششم هجرت میباشد.
3 - دیوان دوبیت (رباعی) که کوچک است.
4 - دیوان الرسائل.
5 - دیوان شعر که چهار مجلد است.
6 - زبدة النصرة و نخبة العصرة که ملخص کتاب نصرة الفتره مذکور در ذیل است و در پاریس و لیدن چاپ شده.
7 - العتبی و العقبی که عتبی الزمان نیز گویند.
8 - الفتح القسی فی الفتح القدسی که در مصر و لیدن چاپ شده و این کتاب را بعد از تألیف بنظر قاضی فاضل رسانده و او نیز به تبدیل نام اصلی آن کتاب (القدح القسی فی الفتح القدسی) که خود عمادالدین بدان موسومش داشته بوده امر کرد که به همین اسم فتح القسی اش مسمی دارد.
9 - القدح القسی که مذکور شده.
10 - نحلة الرحلة.
11 - نصرة الفترة و عصرة القطره در تاریخ سلجوقیان و وزراء و اکابر آن دولت و ظهور ترک بوده کتاب زبدة النصرة مذکور فوق نیز ملخص همین کتاب است؛ و از اشعار عمادالدین است:
اقنع ولاتطمع فان الغنی
کماله فی عزة النفس
فانه ینقص بدرالدجی
لاخده الضوء من الشمس
(ریحانة الادب ج3 ص330 و صص128-129).

کاتب الخلیفه.

[تِ بُلْ خَ فَ] (ع اِ مرکب)در اصطلاح درایه از الفاظ ذمّ و قدح است.

کاتب الدرج.

[تِ بُدْ دَ] (ع اِ مرکب)رجوع به کاتب درج شود.

کاتب الدست.

[تِ بُدْ دَ] (ع اِ مرکب)رجوع به کاتب دست شود.

کاتب السر.

[تِ بُسْ سِرر] (ع اِ مرکب)رجوع به کاتب سر شود.

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ)نظام الدین سلطان علی مشهدی که به القاب «قبلة الکتاب»، «زبدة الکتاب»، «سلطان الخطاطین»، «کاتب السلطانی» (یا کاتب السلطان) خوانده شده، ظاهراً به سال 841 در مشهد متولد شده است در این شهر کسب کمالات کرده، به سال 865، از طرف سلطان ابوسعید گورکانی به هرات دعوت شد و پس از مرگ او در دربار سلطان حسین میرزا بایقرا به کتابت مشغول و مدت چهل سال ملازم وکاتب مقرر این امیر بود و هنگام مرگ او به مشهد بازگشت تا در سال 926 به سن هشتاد و پنج سالگی درگذشت و در جوار مزار حضرت رضا مدفون گردید. سلطانعلی در خط نستعلیق شاگرد اظهر بود و معروفترین شاگردان وی سلطان محمد نور و سلطان محمدخندان و سلطان محمد ابریشمی و علاءالدین محمد و زین الدین محمد و محمد قاسم می باشند. (فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق ص 1 و 2). و رجوع به کاتب السلطان میرعلی هروی شود.

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ) میرزا علی اکبر تفرشی ملقب به کاتب السلطان از خوشنویسان دربار فتحعلیشاه بوده و بسال 1245 درگذشته است. (فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهء ملی ص12).

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ) میرزا محمدحسین ملقب به کاتب السلطان ابن حاج محمدعلی تاجر شیرازی. در شیراز کسب کمالات کرده و از خوشنویسان مقرر دربار ناصرالدین شاه و یکی از بهترین نستعلیق نویسان قرن اخیر است که خط او با خوشترین خطوط اساتید برابری مینماید. نسخهء شش دفتر مثنوی که برای ناصرالدین شاه کتابت کرده یکی از نفایس خطوط نستعلیق است. وی تا زمان جلوس مظفرالدین شاه نیز از کتّاب سرکاری بوده و در کتابی که به امر مظفرالدین شاه کتابت کرده «کاتب الحضرة السلطانی، مستوفی دیوان اعلی» رقم کرده است. از آثار او تا تاریخ 1316 نیز دیده شده و پس از آن معلوم نشد تا چه زمانی میزیسته است. (فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهء ملی ص 16).

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ) میرزا محمدحسین طهرانی ملقب به کاتب السلطان، از کتّاب دربار محمد شاه و ناصرالدین شاه، در خط نستعلیق استاد بود و خط شکسته را درست می نوشت. میرزا محمدحسن تا سال 1270 حیات داشته و تاریخ وفاتش معلوم نیست. (فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهء ملی ص13).

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ)میرعلی هروی مشهدی. عباس اقبال آشتیانی در مجلهء یادگار نویسد: به تصدیق خبرگان فن یکی از بزرگترین استادان خط نستعلیق میرعلی هروی مشهدی است که قریب پنجاه سال در مشهد و هرات و بخارا به تعلیم این شعبهء ظریف از خط فارسی و تحریر نسخ و قطعات آن مشغول بوده تا آنجا که در مهارت در کتابت نستعلیق ثالث میرعلی تبریزی واضع این خط و قبلة الکتاب نظام الدین سلطانعلی مشهدی شده و به واسطهء هنر خود از روزگار اقبال و ادبار بسیار دیده است.
میر علی اص از مردم هرات و از سادات حسینی آنجاست. ظهور او با ایامی مقارن شده است که استادی خط نستعلیق در سراسر خراسان سلطانعلی مشهدی را مسلم بوده و این استاد خوش شیوه و شاگردان او در مشهد و سایر بلاد خراسان و ماوراءالنهر به تعلیم این خط مشغول بوده اند.
نظام الدین سلطانعلی مشهدی ملقب به قبلة الکتاب که در دستگاه سلطان حسین میرزا بایقرا (873 - 911 ه . ق.) و وزیر هنر پرورش امیرعلی شیر نوائی (844 - 906) میزیسته و از معاشرین و دوستان شاعر به علت طول اقامت در مشهد، میرعلی هروی به مشهدی نیز شهرت یافته است.
لاهیجی مؤلف تذکرة الخطاطین در احوال میرعلی هروی چنین می نویسد: در مشهد مقدس خدمت سلطانعلی رسید و مشق و تعلیم گرفت و در آنجا نشو و نما یافت، جلی و خفی و قطعه نویسی را به درجهء اعلی رسانید و خط را بر پایهء بلند نهاد که دست هیچ خطاط به آن نمیرسید. از جمله یادگار او در این زمان این اشعار است که به قلم جلی نوشته و در دارالسیادة بر در دارالحفاظ نصب فرموده:
سلام علی آل طه و یاسین
سلام علی آل خیرالنسایین. (کذا).
الی آخر، هفت شعر است و در آخر اسم خود چنین رقم کرده است: «خادم آل علی، میر علی الحسینی».
مقطع این غزل را نوشته است؛
چو جائی رسد لذت تیغ قهرش
چه غم گر مخالف خورد خنجر کین.
و این دو بیت را که جناب میر در باب تاریخ این کتابت فرموده به قلم متوسط از هر جانب صفحه ای در پائین در مصراع محرف نوشته:
قطعه:
ماند در صفحهء ایام ز مشکین قلمم
یادگاری که بگویند از او اهل قلم
بهر تاریخ مه و سال کتابت امروز
ده ذیحجه نگر کلک قضا کرده رقم.
شهیر مولانا عبدالرحمن جامی (817 - 898) بوده و در تاریخ دهم ربیع الاول 926 فوت کرده به دو واسطه شاگرد میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق است به این معنی که سلطانعلی مشهدی این خط را در پیش اظهر تبریزی(1) تعلیم گرفته و اظهر شاگرد جعفر تبریزی(2) است و جعفر شاگرد مستقیم میرعلی تبریزی واضع نستعلیق. میرعلی هروی ابتدا در هرات در پیش یکی از شاگردان سلطانعلی مشهدی یعنی زین الدین محمود مشق میکرد و چون استعداد و مایه ای در این راه ظاهر کرد عازم مشهد شد تا مستقیماً از سلطانعلی تعلیم بگیرد. میرعلی مدتها در مشهد ماند و در زیر دست استاد مسلم خراسان نشو و نما یافت و طولی نکشید که خود در این فن استادی سرآمد شد و با استاد دم برابری و همسری زد.
اگر چنانچه محتمل به نظر می آمد «قضا» مادهء تاریخ این قطعه باشد از آن چنین برمی آید که در سال 901 میرعلی هروی هنوز در مشهد ساکن بوده است. قاضی نورالله در مجالس المؤمنین میگوید که: «چون خط او به کمال رسید با مولانا سلطانعلی در مقام دعوی شد و اهل عصر جانب مولانا گرفتند و آخر او، سه قطعه از مولانا سلطانعلی گرفته تقلید کرد تا با قطعه های مولانا پیش او بردند مولانا متحیر شد که آیا خطّ او کدام است و بعد از تأمل بسیار خط ملامیرعلی را برداشت(3)».
نصرآبادی در تذکرهء خود گوید:
«بعضی خط او را به خط ملاسلطانعلی ترجیح میدهند و بعضی برخلاف این گفته عزیزی، شعری که یک مصراعش این است در باب ایشان گفته:
در رتبه هیچ میر به سلطان نمیرسد،
مجم خط را به مرتبهء اعلی رسانیده(4)».
امیرعلیشیر در مجالس النفایس در باب میرعلی نوشته که: «خط نسخ تعلیق را در غایت خوبی می نویسد بمرتبه ای که کسی هرگز نظیر او ننوشته(5)».
میرعلی هروی پس از آنکه در تحریر نستعلیق استاد و مبرز شد به موطن اصلی خود هرات که در این تاریخ بر اثر وجود سلطان حسین میرزا بایقرا و امیرعلیشیر نوائی مجمع ارباب ذوق و صنعت و کانون هنر و کمال بود شتافت و در آنجا مقیم شد و در سایهء حمایت این امیر و وزیر هنر دوست قرار یافت اما چون مردی صوفی مشرب و اهل طاعت و عبادت بود زیاد گرد این در و آن در نمیگشت و به تصدیق امیرعلیشیر در مجالس النفایس: «در کنجی منزوی نشسته و در بروی غیر بسته و روز و شب به طاعت و عبادت مشغول» میزیست.
پس از فوت سلطانحسین میرزا بایقرا که در 911 اتفاق افتاده میرعلی هروی مخدوم و مشوّق معینی نداشته تا آنکه شاه اسماعیل صفوی در سال 919 بر هرات استیلا یافت و مولد میرعلی تحت ادارهء مستقیم شاهزادگان صفوی و حکام پادشاه ایران قرار یافت از جمله مدتی از تشویق و حمایت خواجه کریم الدین حبیب الله ساوجی وزیر خراسان و مخدوم خواندمیر که حبیب السیر را بنام او بانجام رسانده متنعم بوده و این وزیر هنرپرور که در 928 بادارهء امور هرات منصوب و در 932 مقتول شده میرعلی هروی را منظور نظر خود داشته و میرعلی او را مدح میگفته این مطلع و رباعی را مؤلف حبیب السیر از او در مدح خواجه حبیب الله نقل میکند؛
دلا بگو غم و دردم اگر بیابی راه
به پیش آصف عالی گهر حبیب الله.
رباعی
ای ذات تو فیض بخش با اهل طلب
وز حسن تو گردیده فزون ذوق طرب
تو معدن ملک جودی و دیده نهند
صاحب جاهان بپایت از عین ادب(6).
نمونه های خط نستعلیق میرعلی هروی بشکل کتاب و قطعه بالنسبه زیاد در دست است، کتبی که بخط اوست غالباً مثنویات شعرای مشهور است مانند مثنویات جامی و روضة الانوار خواجو و گوی و چوگان عارفی و قطعات غالباً از اشعار خود اوست. از جملهء نفایس خط میرعلی پنج مثنوی است از سبعهء جامی که آن را او در سال 928 بانجام رسانده و در آخر آن «علی الحسین الهروی» رقم کرده است. این نسخه بسیار نفیس در کتابخانهء گلستان طهران موجود است.
یک نسخهء گرانبهای دیگر از خط دست میرعلی ایضاً در کتابخانهء گلستان هست که رقم آخر آن بجهاتی برای روشن ساختن ترجمهء احوال این خوشنویس زبردست اهمیت دارد و آن نسخه که روضة الانوار خواجو است در آخر چنین رقم دارد:
«به تاریخ سنهء سبع و عشرین و تسعمائه کتبه العبدالمذنب علی الکاتب السلطانی غفر ذنوبه ببلدة هراة».
از این نوشته مسلم میشود که در سال 927 میرعلی هنوز در هرات میزیسته و در آن تاریخ به لقب «الکاتب السلطانی» نیز ملقب بوده است. این لقب را ظاهراً سلطان حسین میرزا بایقرا به میرعلی داده بود زیرا که در این ایام کسی دیگر را نمیشناسیم که در سرزمین خراسان و مشرق ایران به لقب سلطانی خوانده شود.
در سال935 که عبیدخان ازبک سردار سپاه ازبکیهء ماوراءالنهر بخراسان تاخت و به هرات نزدیک شد ابوالنصر سام میرزا برادر شاه طهماسب اول و مؤلف تذکرهء تحفهء سامی و للهء او حسین خان شاملو بمصلحت دید خواجه اسحاق شهابی سیاوشانی کلانتر هرات این شهر را ترک کردند و عبیدخان به هرات وارد گردید و هنگام فرار از آن شهر از جمله غنایمی که از هرات ببخارا برد جمعی از بزرگان اعیان و اهل کمال و هنر آنجا بود، میرعلی هروی و خواجه اسحاق سابق الذکر از جملهء ایشان بودند.
میرعلی که طبعی صوفی منش و عزلت گزین داشت از این انتقال قهری از وطن مألوف بشهری دور دست آنهم در میان جماعت ازبک متعصب بسیار غمگین و شکسته خاطر شد اما چون پای جان در میان بود از تحمل شداید این غربت چاره نداشت. صاحب مجالس المؤمنین نویسد:
«ملامیرعلی را عبیدخان ازبک با اکثر فضلای هرات قهراً و جبراً ببخارا برد و تا آخر عمر در آنجا بعذاب صحبت او و اولاد فاسدالاعتقاد او گرفتار بود و هرچند رعایت بسیار از ایشان می یافت بمقتضای فطرت اصلی شکایت از توطن آنجا میکرد». در موقع انتقال میرعلی به بخارا سلطنت ماوراءالنهر در دست کوچونجی یا کوچم خان (916 - 937 ه . ق.) جانشین محمدخان شیبانی یعنی شیبک خان بود. بعد از مردن کوچم خان پسرش ابوسعید (937 - 940) و بعد از او عبیدخان مذکور که برادرزادهء شیبک خان مؤسس این سلسله است پادشاه شدند. میرعلی هروی در تاریخ جلوس عبیدخان قطعه ای دارد که آن را بخط خود نوشته و آن در مرقع گلشن متعلق به کتابخانهء گلستان مضبوط است و قطعهء مزبور این است.
شکرلله که بتوفیق خدای
گشت امروز جهان رشک جنان
خسروی خان زمان شد که باوست
فخر شاهان شرف خلق زمان
حامی ملت و دین نبوی
ماحی اهل فساد و عصیان
معدن حلم و حیا بحر سخا
خسرو ملکت عدل و احسان
سال تاریخ ز دل جستم گفت :
«والی ملک عبیدالله خان = 940»
و رقم آخر آن این است: «لکاتبه الفقیر المذنب علی الکاتب» میرعلی در ایام عبیدخان در کتابخانهء او و پس از آن در دستگاه پسران وی مخصوصاً عبدالعزیز خان بکتابت مشغول بود اما چنانکه قاضی نورالله میگوید هیچ وقت از اقامت در بخارا خوشدل نبود و پیوسته از گرفتاری خود در آنجا می نالید قطعهء ذیل که بسیار مشهور شده و آن را میرعلی در همین ایام گفته و بخطی بسیار زیبا نوشته حاکی این حالت اوست:
عمری از مشق دو تا بود قدم همچون چنگ(7)
تا که خط من درویش(8) بدین قانون شد
طالب من همه شاهان جهانند و مرا
چون گدایان(9) جگر از بهر معیشت خون شد(10)
سوخت از غصه درونم چکنم چون سازم
که مرا نیست از این شهر ره بیرون شد.
این قطعهء سه بیتی که رقم آخر آن «الفقیر الحقیر المذنب میرعلی الکاتب غفرالله ذنوبه و سترعیوبه فی سنة 944 ببلدة بخارا» است بخط میرعلی در مرقع گلشن باقی است. از قطعات دیگری که در همین مرقع گلشن بخط میرعلی هست قطعه ای است از او در تاریخ بنای مدرسه ای در بخارا بتوسط میرعرب که 942 تاریخ بنای آن است بشرح ذیل:
میرعرب قطب زمان غوث دهر
ساخت چنین مدرسه ای بوالعجب
بوالعجب اینست که تاریخ اوست
«مدرسهء عالی میرعرب = 942».
در مرقع گلشن قطعات متعددی است به خط میرعلی فارسی و ترکی که بعضی از آنها تاریخ کتابت و نام شهری که میرعلی آنها را در آنجا نوشته (فقط بخارا) هست و آنها را میرعلی یا میرعلی کاتب السلطانی یا علی الکاتب یا فقیر میرعلی یا فقیر علی رقم نموده و مؤخرتری آنها از جهت تاریخ قطعه ای است با این رقم:
کتبه العبد المذنب الفقیر میرعلی الکاتب السلطانی غفرالله ذنوبه فی شهور سنهء ثمان و اربعین و تسعمائه ببلدة بخارا.»
آخرین نسخه ای که از لحاظ تاریخ کتابت، نگارنده از آن اطلاع دارد رسالهء کوچک صد پند لقمان است متعلق بکتابخانهء گلستان با این رقم: «کتبه العبد المذنب میرعلی غفرالله ذنوبه ربیع الاول سنهء 950» و از اینجا مسلم می شود که میرعلی تا اوایل سال 950 مسلماً در حیات بوده است. تاریخ فوت او را باختلاف در 925(11) و 940(12) و 951(13) و 957(14) و 966(15)نوشته اند.
925 و 940 بدلایلی که در فوق گذشت و شهادت نوشته های تاریخ داری که از او باقی است بکلی مردود است.951 نیز نباید صحیح باشد زیرا که سام میرزا در تحفهء سامی که در957 تألیف شده در باب میرعلی چنین می نویسد که: «میگویند که در این وقت باصره اش ضعفی پیدا کرده...» و مفهوم این معنی ظاهراً آن است که در 957 میرعلی هنوز حیات داشته فقط باصره اش ضعفی پیدا کرده بوده است. بنابراین میرعلی بایستی در 957 یا 966 وفات کرده باشد و 966 اگرچه قدری دور مینماید ولی محال نیست.
چنانکه در حاشیهء چهار همین صفحه یادآور شده ایم کلیهء منابعی که از میرعلی هروی ذکری کرده اند در نقل آن قطعهء معروف او این بیت را اضافه دارند:
این بلا بر سرم از حسن خط آمد امروز
وه که خط سلسلهء پای من مجنون شد
چنانکه در عکس خط میرعلی مشاهده میشود(16) این بیت نیست یا آن را دیگران افزوده اند و یا آنکه در قطعات دیگری که میرعلی مشق کرده آن را خود افزوده است. به هرحال باید دانست که «ریو» مؤلف فاضل فهرست نسخ فارسی در موزهء بریتانیا در تقریر احوال میرعلی از مشاهدهء مصراع دوم این بیت گرفتار سهو عجیبی شده به این معنی که از ملاحظهء: «وه که خط سلسلهء پای من مجنون شد» چنین استنباط کرده است که تخلص میرعلی در شعر «مجنون» بوده و بر اثر همین استنباط خطا میرعلی هروی را همان میرعلی مجنون هروی معروف به مجنون چپ نویس پسر کمال الدین رفیقی یکی دانسته و تعجب میکندکه چرا خواندمیر در حبیب السیر مولانا مجنون پسر کمال الدین رفیقی را در جزء شعرا و خطاطان عهد سلطان حسین بایقرا آورده و میرعلی کاتب را که بعقیدهء او همان مجنون هروی است علیحده در عداد نستعلیق نویسان عهد شاه اسماعیل ذکر کرده و این دو تن را یکی نشمرده است. البته حق با مؤلف حبیب السیر است چه میرعلی مجنون هروی چپ نویس که در 951 ه . ق. وفات کرده اگرچه به امیر علی هروی استاد نستعلیق همشهری و هم اسم و معاصر و مانند او نستعلیق نویس و شاعر است لیکن بکلی شخصی است غیراو و گذشته از خواندمیر دیگران همانند امیرعلیشیر در مجالس النفایس و سام میرزا در تحفهء سامی و لاهیجی در تذکرة الخطاطین همه شرح حالی جداگانه از او نوشته اند. سام میرزا در حق او مینویسد:
«از خوش طبعان هرات است و در خط چپ بی بدل بود و خط دیگر اختراع کرده بود و آن را توأمان نام نهاده بود وصورت آن خط چنان بود که در دو صورت خط در او خوانا بود؛
توأمان مخترع مجنون شد
کز قلم چهره گشائیها کرد
تا شدم مخترع و صورتکش
خطکم صورتکی پید ا کرد
رسالهء نظمی باسم من در بحر لیلی و مجنون بسته بود و در قاعدهء خطی او تعریف چگونگی قلم و سیاهی و رنگ کردن کاغذ و مایتفق بهادررنگ کردن کاغذ، از آنها بیتی بخاطر بود نوشته شد:
رنگی که صفای خط در آنست
از آب حنا و زعفرانست.
این دو مطلع از اوست؛
«بیوفا بودی از اول من ترا نشناختم
حیف از این عمری که در پای تو ضایع ساختم.
ایضاً؛
فیروزهء سپهر در انگشترین تست
روی زمین تمام بزیر نگین تست(17).
لاهیجی در تذکرة الخطاطین پس از ذکر کمال الدین محمود رفیقی هروی که مردی خوشنویس و لطیف طبع و شاعر بود گوید که: «مجنون چپ نویس پسر رفیقی میباشد از جملهء نویسندگان مقرر دارالسلطنهء هرات بوده و نستعلیق را با مزه و پخته مینوشت. خطی از خود اختراع کرده بود که از کلمات او صورت انسانی یا حیوانی بهم میرسید از جمله این مصراع را که: «نرخ شکر و قند شکست از شکرستان» از دو طرف نوشته بود به صورت سر چهارآدمی که بر زیر هم بوده باشد و در نهایت امتیاز صورت و خط بود و در شعر مجنون تخلص مینمود، کتاب ناز و نیاز از اوست، لیلی و مجنونی هم به اسم سام میرزای صفوی موشح ساخته و گفته و در مدح شاه طهماسب بزرگ قصاید بسیار و رساله ای در تعلیم آداب خط بتفصیل دارد»(18)
اینک شرحی که خواندمیر از او در حبیب السیر نوشته(19): «مجنون چپ نویس هروی ولد مولانا کمال الدین محمود رفیقی است که بحسن خط و لطف طبع اتصاف داشت و مولانا مجنون بغایت درویش وش و فانی مشرب است و اشعارش سلیس و هموار اتفاق میافتد» سپس همان دو شعری را که از تحفهء سامی نقل کردیم به نام او می آورد.
امیر علیشیر او را مشهدی میخواند و میگوید که: «خوش طبع بود و از حسن خط حسن حظ داشت و خط باژگونه را نیکو مینوشت چنانکه همه کس از آن تعجب مینمود و این مطلع از اوست:
بوعظ میروم و زار زار میگریم
بدین بهانه ز هجران یار میگریم.»
مجنون چپ نویس هروی چنانکه نقل کردیم در فن تعلیم خط کتبی داشته از جمله منظومه ایسیت بنام «رسم الخط» که شعر ابتدای آن اینست:
بیا ای خامه انشای رقم کن
بنام کاتب لوح و قلم کن
و تاریخ آن اینست:
چو از رسم خطش تاریخ دادم
از آنش نام رسم الخط نهادم.
که با 909 برابر میشود و آن را مجنون بنام «سلطان مظفّر» که «گلی از گلبن چنگیزخانی» بود و ظاهراً غرضش یکی از شاهزادگان ازبکیهء ماوراءالنهر است منظوم ساخته. دیگر رسالهء «خط و سواد» و رساله ای دیگر بنام «وضع نسخ و تعلیق» و انتساب این رسالهء سوم به او مسلم نیست(20). وفات مجنون هروی بسال951 واقع شده(21) و کسانی که 951 را سال فوت میرعلی هروی معروف دانسته اند ظاهراً به همین علت خلط نام و نشان او با مجنون هروی بوده است.
به شرحی که سابقاً اشاره کردیم عبیدخان ازبک در موقعی که به سال 935 میرعلی هروی و جمعی دیگر از هنرمندان و فضلای هرات را به قهر به بخارا فرستاد از جمله خواجه اسحاق شهابی سیاوشانی کلانتر هرات را نیز با زن و فرزند به آن شهر روانه نمود. خواجه اسحاق پسری داشت محمودنام. پدر او را در بخارا بتعلیم خط نزد میرعلی واداشت و محمود سیاوشانی بزودی چنان در تحریر نستعلیق مخصوصاً در تقلید خط و نقل خطوط اساتید و شبیه سازی مهارت یافت که کمتر کسی میتوانست خطوط او را از خطوط استادان فن تمیز دهد «و در خدمت میرخط را بجائی رسانید که بعضی خط او را ترجیح میدادند و میر میفرموده شاگردی پیدا کرده ام که از من بهتر مینویسد وقتی میرعلی از او رنجید و این قطعه را در حق او گفت:
خواجه محمود اگر چه یک چندی
بود شاگرد این حقیر فقیر
یاد دادم به او ز قلت عقل
هرچه دانستم از قلیل و کثیر
بهر تعلیم او دلم خون شد
تا خطش یافت صورت تحریر
در حق او نرفت تقصیری
لیکن او هم نمیکند تقصیر
هرچه خود مینویسد از بد و نیک
جمله را میکند بنام حقیر(22).
«گویند خواجه محمود این قطعه را شنید و گفت مولانا نیک و بد را غلط گفته من آنچه بد می نویسم بنام او می کنم، اگر چه واقعی باشد.
هرچند صورت مطایبه و ظرافتی دارد اما نهایت مرتبه بی ادبیست(23)».
اگرچه میرعلی هروی شاگردان متعدد داشته ولی مشهورترین تعلیم یافتگان او یکی همین خواجه محمود شهابی است دیگری میر سید احمد مشهدی معروف باحمد شمع ریز.
صاحب عالم آرای عباسی در باب این دو شاگرد میرعلی چنین مینویسد: «و سر آمد خوشنویسان عصر باعتقاد اهل هرات و جمهور مردم خراسان و عراق مولانا محمودبن اسحاق سیاوشانی است و ثانی احمد شمع ریز که هر دو شاگردان بیواسطهء مولانا میرعلی اند.
در آن عصر کسی نستعلیق را به نزاکت و اندام مولانا محمود ننوشت و اهل هرات خطّ میرسید احمد را بهتر میدانند و اعتقادشان آن است که جناب مولانا او را رخصت داده بود که قطعه ای بنام مولانا بنویسد اما اهل مشهد این معنی را مسلم نمیدارند... و میرسید احمد را بهتر از او میشمارند الحق جناب میر از خوشنویسان بی بدل و قطعه نویس بی قرینه بود و در عراق بلکه تمامی آفاق شهرت تمام داشت و اصحاب خط را اعتقاد تمام در او، قطعهء او را به اطراف و اکناف عالم خصوصاً هند و ماوراءالنهر و روم میبرند. و جمعی کثیر شاگردی او کرده از او فیض یافتند اما در آخر تغییر روش داده تصرفات نمود که پسندیدهء طبع ارباب تمیز نبود»(24) از این دو شاگرد میرعلی هروی صاحب تذکرة الخطاطین خواجه محمودبن اسحاق شهابی سیاوشانی را چنین معرفی مینماید: «خواجه بعد از چند مدت که در آنجا (یعنی بخارا) بسر برد دلگیر شده به امّالبلاد بلخ آمد و در آنجا ساکن گردید و جمعیت زیاد بهم رسانید احتیاج به کتابت و قطعه نویسی نداشت لکن با سلاطین مصاحب بود و ساز ارغنون را نیکو مینواخت و بیشتر از لهو و لعب میلافید، هر کس به دیدن او میرفت قطعه ای از خط خود به او تکلیف میکرد این بیت از اوست که در قطعه ها بسیار نوشته:
بود این مشق محمود شهابی
که مثلش در جهان هرگز نیابی.
وفات این خواجه محمود در هرات اتفاق افتاد ولی سال فوتش به دست نیست. اما میراحمد حسینی مشهدی که پدرش در خدمت آستانهء رضویه بخدمت شمع ریزی اشتغال داشته و به همین جهت هم باحمد شمع ریز مشهور شد سرآمد شاگردان میرعلی هروی است و او پس از آنکه عبیداللهخان میرعلی را به بخارا برد با لباس مبدل و پای پیاده از هرات خود را به پایتخت ازبکان رساند تا در خدمت میرعلی تکمیل خط کند و به همین قصد مدتی در کتابخانهء عبیدالله خان پیش استاد بسر برد تا آنکه خود استاد شد و بخدمت شاه طهماسب اول پیوست و مال و منال بسیار یافت و چون این شاه بعللی نسبت به او بی لطف شد خدمت والی مازندران را اختیار نمود و پس از فوت شاه طهماسب در قزوین خدمت شاه اسماعیل ثانی را درک نمود سپس به مازندران برگشت و در آنجا بسال986 فوت کرد. میر معز کاشی که خود نیز از خوشنویسان مشهور است در مادّهء تاریخ فوت میرسید احمد مشهدی و مولانا محمد حسین تبریزی که او نیز از استادان مسلم نستعلیق بوده و با امیراحمد در یک سال فوت کرده گوید:
مزید خطهء خطّ سید احمد مشهد
که دست قدرتش از روی خط گشود نقاب
وحید دهر محمدحسین تبریزی
که از سحاب قلم میفشاند درّ خوشاب
ز رشحهء قلم مشکبار این هر دو
چو شد صحائف آفاق جمله زینت یاب
ز حاکمی که بود عامل دفاتر عمر
رسید حکم نویسندهء اجل بشتاب
قلم کشید بر اوراق عمر این هر دو
برات زندگی هر دو را نمود خراب
معزّی از پی تاریخ شد بفکر شبی
در این خیال چو خوابش ربود دید بخواب
که این دو کاتب قدرت نویس را تاریخ
نوشت کاتب تقدیر: «قبلة الکتاب 986»(25)میرعلی هروی مثل هر هنرمند دیگری که طرف اقبال و توجه عمومی گردد محسود جمعی از همکاران کم ظرف کم مایهء زمان خویش نیز قرار گرفته و ایشان به تعریض و آزار او بعضی شعرها ساخته و نسبت به او زبان درازیهائی کرده اند از آن جمله قاسم بن شادیشاه از خوشنویسان خراسان (متوفی سال 905) است که در باب میرعلی هروی این قطعه را سروده:
گر آن کاتب که دارد دعوی خط
هوای خودپسندی برده هوشش
از آن رو خط او اصلی ندارد
که تعلیم کسی نشنیده گوشش.
میرعلی در جواب او این قطعه را میگوید و اشاره میکند به این که قاسم شادیشاه جز نقل خط دیگران هنری ندارد:
پسر ناقبول شادیشاه
چون پدر ناقبول و منکوب است
خط بی نقل او نباشد خوب
اگر آن نقل میکند خوبست(26).
میرعلی هروی علاوه بر استادی در خط نستعلیق چنانکه مترجمین احوال او نوشته اند در تصوف و انشا و فنّ معمی نیز مهارتی داشته و تذکره نویسان از او قطعاتی بالنسبه لطیف و معمیاتی نقل کرده اند از جملهء اشعار او این چند قطعه مشهور است:
چهل سال عمرم بخط شد تلف
سر زلف خط نامد آسان به کف
ز مشقش دمی هر که فارغ نشست
چو رنگ حنا رفت خطش ز دست.
*
اگر نگشت دل من تنور آتش عشق
چرا ز دیدهء من خاست دمبدم طوفان
اگر نه چشم من ابر است و چهرهء تو چو گل
چرا ز گریهء من آن همی شود خندان
اگر نه یزدان درمان و درد از تو سرشت
چرا دو چشم تو درد آمده ست و هم درمان
اگر نه هست نشان از دهان تو سخنت
چرا به بی سخنی باشدت نهفته دهان
اگر نه غالیه دان آمد آن دهان چو قند
چرا ز غالیه دارد بگرد خویش نشان
اگر نه هست اثر برمیان تو کمرت
چرا چو بی کمری نایدت پدید میان
اگر نباشد ایمان نهفته اندر کفر
چرا نهفته رخ تو بکفر در ایمان(27)
*
ای که در وادی خط صرف کنی نقد حیات
بشنو این نکته و چون من بنشین فارغ بال
پنج چیز است که تا جمع نگردد با هم
هست خطاط شدن نزد خرد امر محال
دقت طبع و وقوفی ز خط و قوّت دست
طاقت محنت و اسباب کتابت بکمال
گر از این پنج یکی راست قصوری حاصل
ندهد فایده گر سعی نمائی صد سال(28).
وفات میرعلی در بخارا اتفاق افتاده و مقبرهء او در فتح آباد بخارا جنب مزار سیف الدین باخرزی قرار داشته است(29).
این قطعه نیز بخط میرعلی هروی در مرقع گلشن هست و ظاهراً از خود اوست:
هنوز آنچنان هستم از لطف حق
که باطل نگردانم الحق ورق
چو پیشینیان گر مسلم نیم
ز اشباه و اقران ولی کم نیم
در این عصر جز دشمن بی خرد
نمانده ست بر خطم انگشت رد
چو حرفم برآید درست از قلم
مرا از همه حرف گیران چه غم.
«کتبه میرعلی الکاتب».
میرعلی در آداب مشق و تعلیم خط نوشته هائی داشته از آن جمله است رسالهء «مداد الخطوط» که در جلد دوم تذکرة الخطاطین میرزای سنگلاخ بطبع رسیده است. (مجلهء یادگار سال اول شمارهء 3 صص 17 - 31). نیز رجوع شود به ص 3 و 4 از فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهء ملی.
(1) - اظهر تبریزی در اوایل عمر از تبریز به هرات و کرمان و یزد و اصفهان سفر کرد و مدتی در این نواحی ماند سپس بشیراز و از آنجا ببصره و بغداد و مکه و شام و حلب و بیت المقدس سفر نمود و بسال 880 ه .ق. در بیت المقدس مرد (خط و خطاطان ص 187). یک قطعه خط بخط نستعلیق خفی از او در جزء مرقع گلشن متعلق بکتابخانهء گلستان هست و رقم آخر آن این است: «کتبه الفقیر - المحتاج الی رحمة الله تعالی و غفرانه اظهر احسن الله احواله فی الدارین».
(2) - جعفر تبریزی رئیس خوشنویسان دربار میرزا بایسنقر (802 - 837 ه .ق.) بود و او را به همین جهت انتساب به بایسنقر، جعفر بایسنقری می گفتند. اصل شاهنامهء بایسنقری بخط او در کتابخانهء گلستان هست که 833 تاریخ دارد و کاتب آنرا، جعفر بایسنقری رقم کرده. برای احوال او رجوع کنید به تذکرهء دولتشاه ص350 و حبیب السیر ج3 جزء سیم ص150 و خط و خطاطان. (ص192 - 183).
(3) - در آخر مجلس دهم.
(4) - تذکرهء نصرآبادی ص 525.
(5) - ترجمهء فارسی مجالس النفایس از حکیم بن شاه قزوینی (نسخهء خطی نگارنده).
(6) - حبیب السیر ج 3 جزء چهارم ص 118.
(7) - در خط و خطاطان و سایر منابعی که این قطعه را نقل کرده اند این مصرع چنین است:
پشتم از مشق دو تا گشت و قدم همچون چنگ.
(8) - در این منابع: «بیچاره» بجای «درویش».
(9) - ایضاً در این منابع: «در بخارا» بجای: «چون گدایان».
(10) - در منابع مذکور این بیت اضافه است:
این بلا بر سرم از حسن خط آمد امروز
وه که خط سلسلهء پای من مجنون شد.
(11) - شاهد صادق.
(12) - تذکرة الخطاطین لاهیجی.
(13) - ریو در فهرست نسخ فارسی موزهء بریتانیا ج 2 ص 531 بنقل از ازدارن.
(14) - ریو در فهرست نسخ فارسی موزهء بریتانیا ج 2 ص 531 بنقل از ازدارن.
(15) - خط و خطاطان ص 210.
(16) - در مجلهء یادگار عکس این قطعهء میرعلی کلیشه شده است که نقل آن در این کتاب میسر نگردید.
(17) - تحفهء سامی ص 84 - 85 .
(18) - تذکرة الخطاطین (نسخهءخطی نگارنده).
(19) - ج 3 جزء سوم ص 350.
(20) - برای شرح این سه رساله رجوع کنید بفهرست نسخ فارسی موزهء بریتانیا از ریو ص 531 - 532 ج 2.
(21) - دانشمندان آذربایجان مرحوم تربیت ص 197.
(22) - مجالس المؤمنین و خط و خطاطان و عالم آرای عباسی و تذکرة الخطاطین.
(23) - عالم آرای عباسی ص 125
(24) - عالم آرا ص 215.
(25) - تذکرهء تقی الدّین در شرح حال میر معز کاشی (نسخهء خطی نگارنده).
(26) - خط و خطاطان صص 210 - 211.
(27) - خط و خطاطان ص 210.
(28) - خط و خطاطان ص 211.
(29) - مجالس المؤمنین (در شرح حال میرعلی).

کاتب السلطان.

[تِ بُسْ سُ] (اِخ) (یا کاتب السلطانی) میرمحمد شریف، خواهرزادهء میرعبدالله است و میرعبدالله او را بجای فرزند تربیت کرده، هنگام مرگ او را جانشین خود ساخته بود. وی با وجود کمالات انزوا گزیده و از خطاطی اعاشه میکرد. سال وفاتش در مرآة العالم 1054 ذکر شده که البته سهو و لااقل تا چهارسال بعد که تاریخ تحریر این قطعات است حیات داشته است. (فهرست نمایشگاه خطوط خوش نستعلیق کتابخانهء ملی ص9).

کاتب المحجوب.

[تِ بُلْ مَ] (اِخ)عنوانی که ینی الطرابلسی «جرجی» از نویسندگان مجلهء المباحث در طرابلس، در ترجمهء تاریخ التمدن الحدیث تألیف شارل سنیوبس بخود داده است. تاریخ حرب فرنسا و المانیا، تاریخ سوریا، عجائب البحر و محاصیلة التجاریة. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1538 و 1954).

کاتب الوالی.

[تِ بُلْ] (ع اِ مرکب) در اصطلاح درایه از الفاظ قدح و ذمّ است.

کاتب الوحی.

[تِ بُلْ وَحْیْ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) کاتب وحی. رجوع به کاتب وحی شود :
کاتب الوحی گل به آب حیات
به شقایق بخون نوشته برات.
نظامی (هفت پیکر چ وحید دستگردی ص317).
|| (اِخ) لقب رجالی زیدبن ثابت است. (ریحانة الادب ج3 ص335).

کاتب الهی.

[تِ اِ لا] (اِخ) میرزا محمدشفیع وصال شیرازی. رجوع به وصال شیرازی شود.

کاتب بستی.

[تِ بِ بُ] (اِخ) علی بن محمد بن حسین بن یوسف بن محمد بن عبدالعزیز معروف به ابوالفتح بستی. رجوع به ابوالفتح بستی در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 330 شود.

کاتب بغدادی.

[تِ بِ بَ] (اِخ)حسین بن احمدبن حجاج یا احمدبن محمد بن جعفربن حجاج شیعی امامی کاتب بغدادی نیلی مکنی به ابوعبدالله معروف به ابن الحجاج، ادیبی است فاضل و شاعری ماهر و با سیدمرتضی و سید رضی معاصر و در عهد دیالمه از اکابر و از شعرای صمیمی اهل بیت رسالت (ص) و اشعارش طبیعی و خالی از تصنع و کلفت بوده و گویند که ابن الحجاج و امرؤالقیس در فن شاعری در یک درجه بوده و هر یک مخترع طریق خاصی بوده اند و ثالثی ندارند و ابن الحجاج در هجو اعداء دین هم اشعاری گفته ولکن غالب اشعارش در هزل و مطایبه بوده و در جد نیز اشعار بسیاری دارد. روزی بحسب دعوت بهمراهی جمعی مهمان رفته و احضار غذا در خانهء میزبان قدری دیر شد، پس ابن الحجاج این دو شعر را انشاء نمود:
یا ذاهباً فی داره جائیا
من غیر معنی لاولا فائدة
قد جن اضیافک من جوعهم
فاقرء علیهم سورة المائدة.
و قصیدهء فائیهء او که هشت اندر هشت و به شصت و چهار بیت مشتمل و در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع) سروده مشهور و از لطائف قصائد بوده و بعضی از ابیات آن را محض تبرک و تیمن زینت بخش اوراق می نماید:
یا صاحب القبة البیضا علی النجف
من زار قبرک و استشفی لدیک شفی
زوروا اباالحسن الهادی لعلکم
تحظون بالاجر و الاقبال والزلف
اذا وصلت فاحرم قبل مدخله
ملبّیا واسع سعیا حوله وطف
حتی اذا طفت سبعا حول قبته
تأمل الباب تلقا وجهه فقف
و قل سلام من الله السلام علی
اهل السلام و اهل العلم و الشرف
انی اتیتک یا مولای من بلدی
مستمسکا من حبال الحق بالطرف
راج بانک یا مولای تشفع لی
و تسقنی من رحیق شافی اللهف
لانک العروة الوثقی فمن علقت
بها یداه فلن یشقی و لم یخف
و انک الایة الکبری التی ظهرت
للعارفین بانواع من الطرف
وقصة الطائر المشوی عن انس
تخبر بما نصه المختار من شرف
لا قدس الله قوماً قال قائلهم
بخ بخ لک من فضل و من شرف
و بایعوک بخم ثم اکّدها
محمد بمقال منه غیر خفی
عاقوک و اطرحوا قول النبی و لم
یمنعهم قوله هذا قوله هذا اخی خلفی
هذا ولیّکم بعدی فمن علقت
به یداه فلن یخشی و لم یخف.
تا آنکه عنان قلم را به طرف ابن سکره محمد بن عبدالله که منافرت مابین ایشان مثل منافرت جریر و فرزدق معروف است معطوف داشته و گوید:
قل لابن سکرة ذی البخل و الخرف
عن ابن حجاج قولا غیر منحرف
یا ابن البغایا الزوانی العاهرات و من
سلقلقاتهم قد حضن من خلف
تا آنکه در آخر قصیده گوید:
بحب حیدرة الکرار مفتخری
به شرفت و هذا منتهی شرفی.
و یک مجلد از دیوان ابن الحجاج که حاوی قصائد دالیه و رائیهء او است در موزهء بریتانیا موجود است و بعضی گوید دیوان ابن الحجاج حسین ده مجلد بوده و سیدرضی آن را منتخب کرده و «الحسن من شعر الحسین» نامیده و بدیع اسطرلابی هم آن دیوان را به یکصد و چهل و یک باب که هر بابی در یکی از فنون شعریه است مرتب نموده و آن را درة التاج فی شعر ابن الحجاج نام کرده است و نسخهء آن در پاریس است. باری از نوادر قضایا که در روضات الجنات از کتاب درالنضید سیدجلیل القدر زین الدین علی بن عبدالحمید نجفی حسین صاحب کتاب الانوارالمضیئة نقل کرده و دلیل غایت جلالت و تقرب ابن الحجاج نزد خانوادهء عصمت (ع) میباشد آن که: پس از آنکه سلطان مسعودبن بویه دیلمی در نجف حصار صحن مقدس مرتضوی (ع) را بنا نهاد و از تعمیرات قبهء مبارکه فراغت یافت داخل حرم مبارک شد و با کمال ادب نشست و در آن حال ابن الحجاج در مقابلش دم در مبارک حرم ایستاد و شروع بخواندن همین قصیدهء فائیه کرد تا به هجویات بعضی از معاندین که در ضمن قصیده بوده رسید، پس سیدمرتضی که نیز حاضر بود در غلظت شد و از خواندن آنها در حضور مبارک حضرت امیرالمؤمنین (ع) صریحاً نهی فرمود. ابن الحجاج نیز در همان جا قطع کلام نمود و شب آن حضرت را در خواب دید که تسلیت خاطرش داد و فرمود دلتنگ مباش که سیدمرتضی را امر کردیم برای اعتذار بخانهء تو آید و تو استقبالش مکن که او بتو وارد شود. تصادفاً همان شب سید نیز حضرت رسالت (ص) و ائمهء اطهار (ع) را در خواب دید و سلام داد ولکن توجهی ندید و از این جهت افسرده شد و عرض نمود که ای موالی من، من بنده و فرزند شما هستم بچه سبب سزاوار این عدم توجه شده ام؟ فرمودند محض بجهت شکستن خاطر شاعر ما ابن الحجاج، اینک بمنزلش برو و اعتذار نما و نزد ابن بویه اش ببر و خاطر ابن بویه را نیز از عنایتی که دربارهء وی داریم مستحضر گردان. پس سید از خواب بیدار شد و حسب الامر دردم برخاست و رفت و در حجرهء ابن الحجاج را زد. پس ابن الحجاج او را بخواند که یا سیدی همان کسی که ترا نزد من فرستاده مرا نیز امر کرده است که استقبالت نکنم. سید گفت بلی اطاعت امر ایشان واجب است. پس سید وارد شد و اعتذار نمود و او را پیش ابن بویه برده و قصهء خوابی را که دیده بودند بدو نقل کردند و مشمول انعام وی گردیده و به امر او همان قصیده را از اول تا آخر فروخواند. باری ابن الحجاج روز سه شنبهء بیست و هفتم جمادی الاَخر سال 391 ه . ق. در شهر نیل بین بغداد و کوفه وفات یافت و به وصیت خودش جنازه اش به بغداد نقل و در سمت پایین پای حضرت امام موسی بن جعفر (ع) دفن و بر قبر او نوشتند: و کلبهم باسط ذراعیه بالوصید(1) و سیدرضی قصیده ای در مرثیه اش انشاء نموده است (از ریحانة الادب ج3 ص330 و ج5 ص303-304). و نیز رجوع شود به ابن حجاج ابوعبدالله حسین بن احمدبن محمد بن جعفر در همین لغت نامه و کتاب روضات الجنات (ص239) و هدیة الاحباب (ص54) و تاریخ ابن خلکان (ج1 ص170) و معجم الادباء (ج9 ص206) و مجالس المؤمنین (ص228).
(1) - قرآن 18/18.

کاتب بغدادی.

[تِ بِ بَ] (اِخ)قدامة بن جعفربن قدامة مکنی به ابوالفرج از مشاهیر شعرا و ادبا و فصحا و بلغا و فضلای فلاسفهء اوائل قرن چهارم هجرت و بخصوص در منطق مشار بالبنان و در بلاغت بی بدل و وحید زمان خود و در بدایت حال نصرانی مذهب بود و به دست هفدهمین خلیفهء عباسی مکتفی بالله 289 - 295 ه . ق. بشرف اسلام مشرف و در عهد دولت عباسیه بمقامات عالی رسید. از تألیفات او است:
1 - تریاق الفکر (از کشف الظنون) یا دریاق الفکر (از معجم الادباء) و تریاق یا دریاق دوائی است دافع سمومات که از اجزای بسیاری که گویند هفتاد و دو جزء است ترکیب یافته.
2 - جلاءالحزن.
3 - الخراج که کتابی است خوب و هر آنچه را که محتاج الیه کاتب است حاوی است و در لیدن چاپ شده است.
4 - زهرالربیع فی الاخبار.
5 - السیاسة.
6 - صابون الغم (از معجم الادباء) یا صابون الفم (از کشف الظنون).
7 - صرف الهم
8 - صناعة الجدل
9 - نزهة القلوب و زادالمسافر
10 - نقدالشعر فی البدیع که حاوی بیست نوع از محسنات بدیعیه بوده و معاصر او ابن المعتز واضع علم بدیع هفده نوع از آنها را جمع کرده و در هفت نوع هر دو متفق و سیزده نوع دیگر قدامه متفرد و مجموع آنها بالغ به سی نوع بوده و دیگر ادبا در تألیف و گردآوری محسنات بدیعیه بعد از ایشان بدیشان تبعیت کردند و موافق آنچه در شرح حال صفی الدین حلی مذکور است تا صد و پنجاه بلکه بیشتر از آنها را بقید بیان آورده اند.
11 - نقدالنثر که یک نسخهء خطی آن در اسکوریال موجود است و این هر دو کتاب آخری در اسلامبول چاپ شده.
و در اعیان الشیعه و بعض موارد دیگر تشیع قدامة مصرح است و به همین کتاب آخری نیز استظهار کرده اند. وفات قدامه بنوشتهء کشف الظنون در ذیل لغت نزهة القلوب بسال (310 ه . ق.) بوده ولی موافق آنچه در معجم الادباء از ابوحیان نقل شده وی در سال سیصدوبیست هنوز در قید حیات بوده است. نیز از ابن الجوزی نقل کرده که وفات قدامه بسال (337 ه . ق.) اتفاق افتاده است و بعد از این نقل گوید که ابن الجوزی کثیر التخلیط بوده و اعتمادی به متفردات او ندارم.
ناگفته نماند در معجم الادباء از بعض اهل ادب نقل شده که قدامة کاتب آل بویه بوده و او را در این قول بجهالت نسبت داده است بدلیل اینکه قدامه قدیم العهد بوده و زمان ثعلب و مبرد و ابن قتیبه و نظائر ایشان را دریافته است. نگارنده گوید (مؤلف ریحانة الادب): قول این بعض استبعادی ندارد و بتصدیق خود یاقوت چنانچه مذکور داشتیم قدامه در سال (320 ه . ق.) زنده بوده و شاید چند سال دیگر بعد از آن نیز عمر کرده و کاتب آل بویه که اول سلطنت ایشان را سال سیصد و بیست و یک نوشته اند بوده باشد و این قول بعض قول ابن الجوزی را - که بنقل خود یاقوت وفات قدامه را سال (337 ه . ق.) دانسته تأیید مینماید. (از ریحانة الادب ج 3 ص 331).
نیز رجوع شود به لغت ابوالفرج ابن قدامة در همین لغت نامه و معجم الادباء (ج 17 ص 12) و آداب اللغة العربیه (ج 2 ص 172) و بعض مواضع الذریعة.

کاتب بغدادی.

[تِ بِ بَ] (اِخ)محمدبن ابی یعقوب اسحاق الندیم معروف به ابن الندیم. رجوع به همین نام در همین لغت نامه و ج3 ص331 ریحانة الادب شود.

کاتب بغدادی.

[تِ بِ بَ] (اِخ)محمدبن حسن بن محمد بن علی بن حمدون کاتب بغدادی که کنیه اش ابوالمعالی و لقبش کافی الکفاة است. از فضلاء و ادبا بوده و کتاب تذکرهء او که در اشعار و نوادر و تاریخ و ادبیات است مشهور و در رشتهء خود بی نظیر و در روز سه شنبهء یازدهم ذی القعدهء پانصد و شصت و دو یا هفت از هجرت (562 یا 567 ه . ق) در بغداد در زمان مستنجد بالله سی و دومین خلیفهء عباسی (555 - 556 ه . ق) که بجهت بعضی از محتویات کتاب مذکورش زندانی بوده درگذشته و در مقابر قریش مدفون گردید و خانواده اش هم در فضل و ریاست مشهور و کتاب مذکور او را گاهی تذکرهء حمدونیه گفته و گاهی تذکرة الادب نامیده و گاهی تذکرهء ابن حمدون خوانده اند.
(از ریحانة الادب ج3 ص331 و ج1 ص182). و نیز رجوع شود به ابن خلکان ج2 ص96 و الذریعه ج4 ص26.

کاتب بغدادی.

[تِ بِ بَ] (اِخ)محمدبن همام بن سهل یا سهیل کاتب مکنی به ابوعلی. رجوع به کاتب اسکافی محمد بن همام شود.

کاتب بلاذری.

[تِ بِ بَ ذَ] (اِخ)احمدبن یحیی بن جابربن داود البلاذری. رجوع به احمدبن یحیی ... در همین لغت نامه و ص332ج 3 ریحانة الادب شود.

کاتب بن امیر.

[تِ بِ نِ اَ] (اِخ) امیر کاتب بن امیر عمر بن امیر غازی قوام الدین ابوحنیفة الاتقانی. وی در بغداد و دمشق درس گفت و سپس به مصر آمد و در جامع ماردانی و در صرغتمشیه در آغاز افتتاحش بتدریس پرداخت. او رئیس مذهب حنفیه و در فقه و لغت و عربیت بارع بود. او راست: شرح الهدایة و شرح الاخسیکتی و رسالة فی عدم صحة الجمعة فی موضعین من البلد. تولد او در ماه شوال سال 685 و مرگ او در شوّال سال 758 اتفاق افتاده است. (اخبارالمصر والقاهرة ج 1 ص 216).

کاتب بن وداعه.

[تِ بِ نِ ؟] (اِخ)علاءالدین علی بن المظفر الکندی الوداعی. یکی از مشاهیر ادبای عرب است و در علم حدیث و قرائت هم ید طولی داشت او بسال 640 ه . ق. متولد و بسال710 در بستانیه وفات یافت. برای استماع حدیث به سیاحت پرداخت و در دمشق اقامت گزید. در نظم و نثر مهارت تام داشت وصاحب معلومات مبسوط در اخبار و اشعار عرب بود. تألیفی مرکب از 50 مجلد موسوم به «التذکرة الکندیة» دارد. ابن خلکان گوید نسخه ای از این اثر بخط خود او در «سماطیه؟» محفوظ میباشد. وی پیرو مذهب شیعه بود. (قاموس الاعلام).

کاتب جان.

[تِ بِ] (اِخ) کنایه از حضرت باری تعالی است جل جلاله. (برهان) (آنندراج).

کاتب جرجرائی.

[تِ بِ جَ جَ] (اِخ)احمدبن محمد بن احمدبن طرخان کندی جرجرائی کاتب منشی از ثقات شیعه که صحیح السماع بوده و مؤلف کتاب ایمان ابیطالب میباشد و معاصر و صدیقش نجاشی متوفی بسال 450 ه . ق. بعد از توصیف او به اوصاف مذکوره گوید: به دست شخص معروف به ابن العباس محض بزعم علوی بودن او مقتول گردید و صحیح السماع در اصطلاح رجالی عبارت از کسی است که فقط از ثقه روایت کرده و یا از کسی روایت میکند که او از غیر ثقه روایت نمیکند، و جرجرائی به فتح هر دو جیم منسوب به شهری جرجرا نام است بین واسط و بغداد و از توابع نهروان که آنهم مثل اکثر بلاد دیگر نهروان خراب شده. (ریحانة الادب ج 3 ص 432).

کاتب جزری.

[تِ بِ جَ زَ ری ی] (اِخ)نصراللهبن ابی الکرام. رجوع به ابن اثیر در همین لغت نامه و ج 3 ص 332 ریحانة الادب شود.

کاتب جوینی.

[تِ بِ جُ وَ] (اِخ)حسن بن علی بن ابراهیم بغدادی جوینی الاصل خطاط کاتب مشهور مکنی به ابوعلی و ملقب به فخرالکتاب، خطش در نهایت جودت بود و اکثر کتابها را که در دست مردم بوده به اجرت بسیار گران استنساخ نموده است. در شام از ندمای اتابک زنگی بود و بعد از وفات او نزد پسرش نورالدین محمود مقرب گردید و عاقبت به مصر رفت و اقامت گزید و در سال586 ه . ق. در قاهره درگذشت. (ریحانة الادب ج 3 ص 332 و ج 1 ص 290). رجوع شود به ابن خلکان چ تهران (ج 1 ص 158) و ابوعلی حسن بن علی جوینی کاتب در همین لغت نامه.

کاتب چلبی.

[تِ چَ لَ] (اِخ) سالی به یک آرد: لقب الحاج مصطفی بن عبدالله مؤلف کشف الظنون است. وی یکی از مشاهیر علماء عثمانی و فرزند مردی سپاهی است. بسال (1000 ه . ق.) در استانبول تولد یافته و نزد علمای معروف عصر خود مانند قاضی زاده، اعرج مصطفی، کرد عبدالله، محمد ولی بتحصیل علم و ادب پرداخته اما زیّ علما را در بر نمیکرده است. در ادبیات السنهء ثلاثه مهارت تامه داشت و علم حدیث و تفسیر و منطق را آموخت و از یک استاد خارجی که اص از اهالی هلند و خود از جملهء شرقشناسان بود و برای تکمیل السنهء شرقی به استانبول آمده و قبول دین اسلام کرده بود علوم ریاضی و جغرافیا و فنون دیگر را بخوبی فراگرفت و به درجه ای رسید که مایهء افتخار عثمانیان گردید و نام خود را در آثار بسیار مهم و سودمندی که از خویش بیادگار گذاشت مخلد گردانید. بسال1039 سمت عضویت اطاق بازرسی عالی را در باب عالی یافت. در عصر سلطان مرادخان رابع در سفرهای جنگی همدان و بغداد بهمراه اردوی سلطان بود و در ایام قشلاق کردن اردو، بقصد ایفای حج بجانب حجاز عزیمت کرد. نیز در سفر «روان» حضور داشت و پس از بازگشت به استانبول تمام اوقات خود را بمطالعه و تألیف منحصر کرد و آثار زیر را بوجود آورد:
1 - تقویم التاریخ - در تاریخ عمومی که اخبار و حوادث گذشته فهرست وار از ابتداء خلقت تا زمان مؤلف در آن ذکر گردیده.
2 - فذلکه - در تاریخ عثمانی مشتمل بر حوادث چندساله.
3 - تحفة الکبار فی اسفار البحار - در تاریخ کلیهء محاربات بحری دولت عثمانی با سایر دول.
4 - جهان نما - مشتمل بر جغرافیای ممالک عثمانی و اکثر جهت آسیا.
5 - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون که اثری است گرانبها و آن را به زبان عربی تألیف کرده است.
وفات چلبی بسال 1067 اتفاق افتاده وی شخصاً اشتغال بعلم و ادب را بر همه چیز ترجیح میداده و بمناسبت مأموریت خود به «کاتب چلبی» و «حاجی خلیفه» شهرت یافته است و کلمهء اخیررا اروپائیان بتحریف، «حاجی قالفه» کرده اند. کلیهء آثارش مهم و قابل توجه است اما کشف الظنون را قابل ستایش و تقدیس باید شمرد، زیرا که پیش از وی کسی چنین اثری نیاورده و او در این کار پیشقدم دیگران گردیده است. هنگام ایجاد چاپخانه در کشور (عثمانی)، اکثر آثارش را بچاپ رسانیدند اما کشف الظنون را در مصر و اخیراً در اینجا (مقصود ترکیه است) طبع کردند. نیز در 1835 م. در لیپزیک با ترجمهء لاتینی و فهرستی مفصل در 6 جلد آن را بچاپ رسانده و انتشار داده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
عباس اقبال مدیر مجلهء یادگار دربارهء کتاب کشف الظنون نویسد:
کتاب بسیار مشهور «کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون» تألیف مصطفی بن عبدالله استنبولی معروف به حاجی خلیفه و کاتب چلبی متوفی بسال 1067 ه . ق. که یکی از مهمترین اسباب کار هر محقق و متتبعی است که در تاریخ و ادبیات ملل اسلامی و شرح احوال و آثار نویسندگان وشعرای عرب و ایرانی و ترک کار میکند بار اول در فاصلهء سالهای 1835 و 1858 بهمت مستشرق علامهء آلمانی گوستاوفلوگل در هفت جلد با ترجمهء لاتینی در شهر لایپزیک آلمان بطبع رسیده، بار دوم این کتاب را در سال 1274 ه . ق. در مصر و بار سوم در سال 1311 ه . ق. در استنبول بچاپ رسانده اند. چاپ فلوگل از دو چاپ مصر و استنبول صحیح تر و کاملتر است بخصوص که طابع آن بروش اروپائی در طبع این کتاب چند نسخه را با یکدیگر مقابله کرده و تمام کتبی را که حاجی خلیفه شرح نموده نمرهء ترتیبی گذاشته و در آخر جلد هفتم فهرست کاملی از اعلام آن به دست داده بعلاوه در آخر جلد ششم در این چاپ فلوگل یکی از ذیلهائی را که دیگران بعدها بر کشف الظنون نوشته اند یعنی کتاب آثار نو تألیف حنیف زاده را به چاپ رسانده و در جلد هفتم فهرست کتب مدرسهء ازهر و مدرسهء ابی الذهب مصر و کتابخانهء رودس را با چند فهرست از کتابخانه های استانبول گنجانده است.
اما در چاپ مصر که چاپ قدیم استانبول نیز از روی آن بعمل آمده علاوه بر اغلاط عدیدهء کثیره در غالب مواضع جای سالهای وفات سفید است و ذکر یک عده کتابی در آنجا آمده که زمان تألیف آنها مؤخر بر تاریخ فوت حاجی خلیفه مؤلف کشف الظنون است. این قسمت ها الحاقی است و آنها را بعضی از خوانندگان از ذیلهای دیگران بر کشف الظنون استخراج کرده و در این کتاب داخل نموده اند.
دولت ترکیه از سال1941 م. همت بطبع جدیدی از کشف الظنون که چاپ چهارم آن خواهد بود گماشته و نقشهء طابعین این است که پس از طبع اصل کتاب سه ذیلی را هم که دیگران بعد از حاجی خلیفه بر کشف الظنون نوشته اند بزیور طبع بیارایند.
تا این تاریخ اصل کتاب در دو مجلد بزرگ حاوی 2056 ستون (هر دو ستون یک صفحه) در سال 1941 و 1943 در استانبول در مطبعهء وزارت معارف دولت ترکیه در کمال نفاست و دقت و صحت بطبع رسیده و کار چاپ ذیلهای آن در جریان است(1).
برای آنکه معرفت خوانندگان ما به احوال کتاب کشف الظنون و مؤلف آن و کیفیت این چاپ جدید و ذیلهای آن بیشتر شود مقدمه ای را که طابعین آن نوشته اند ذی خلاصه میکنیم. نویسندگان مقدمهء این چاپ جدید پس از ذکر مقدماتی در باب کتبی که مسلمین در اقسام علوم و اسامی مصنفین به عربی تألیف کرده اند چنین می نویسند:
«حاجی خلیفه مدت بیست سال به کار نوشتن کتاب خود مشغول بود و در این کتاب خود نزدیک به 15000 نام کتاب و رساله و قریب به 9500 اسم مؤلف را گرد آورده و در باب سیصد علم و فن سخن رانده است. چون مسودهء خود را بانجام رساند و بر علما عرضه داشت همه آن را کام پسندیدند و او را بر آن داشتند که کتاب را از سواد ببیاض آرد و او به این کار مشغول شد ولی چون بحرف دال و بکلمهء «دروس» رسید مرگش فرارسید و از این ماده تا آخر کتاب همچنان پاکنویس نشده ماند و به دست شاگرد مؤلف یعنی جارالله ولی الدین افندی که کتابخانه ای داشت افتاد و او آن را در کتابخانهء خود حفظ کرد چنانکه همچنان امروز باقی است و اگر کسی امروز قسمتی را که تا کلمهء دروس پاکنویس شده با این بقیه که بحالت سواد است ضمیمه کند یک دورهء کتاب کشف الظنون کامل به خط مصنف اصلی خواهد دید و دو صفحه که در این چاپ عکس آنها به دست داده شده یکی از قسمت پاکنویس شده است دیگری از قسمت مسوده و هردو چنانکه گفتیم به خط مؤلف اصلی است و از ملاحظهء همانها مطالعه کننده در خواهد یافت که ما در استخراج صحیح عبارت از این سطور و حروف مسوده که بسیار درهم و برهم است چقدر رنج برده و تا چه حد دقت بخرج داده ایم.
امری که باید خاطر خوانندگان را به آن متوجه سازیم اینکه از اصل کتاب اوراقی در مادهء علم الفقه و اسامی کتبی که در این رشته تألیف شده افتاده بود و فلوگل در چاپ اول برای رفع این نقیصه عین عبارت کتاب مفتاح السعاده را در این خصوص در طبع خود گنجانده و در دو چاپ مصر و استانبول هم همین کار را نموده اند لیکن خوشبختانه ما این اوراق افتاده را بین کتابهای شیخ علامه اسماعیل صائب سنجر مرحوم به دست آوردیم و آن را بتمامی در جای خود گذاشتیم، جارالله ولی الدین افندی مذکور در پشت نسخهء مسوده ای که تحت شمارهء 1619 در کتابخانهء او باقی است چنین نوشته: بدان که این کتاب موسوم است بکشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون تألیف استاد من حاجی خلیفه مشهور بکاتب چلبی استانبولی که پس از تألیف کتاب تا آخر فقط قسمتی را که بمادهء «دروس» میرسد پاکنویس کرد و در سال 1067 برحمت ایزدی پیوست و کتاب از آن ماده تا آخر همچنان بحال سواد ماند سپس شش تن بقیه را پاکنویس کردند لیکن این پاکنویس چنانکه باید صورت نگرفته است و آن مسوده که بخط مؤلف است در این جلد باقی است رحمه الله تعالی و من قسمت پاکنویس شده را تا کلمهء دروس در یک جلد کامل در قسطنطنیه دیده ام و موجود است. کشف الظنون را استاد متبحر ما سیدحسین عباسی بنهانی حلبی که بعد از 1095 در حلب مرده از جهت عبارت مختصر کرده ولی اسامی زیادی بر آن افزوده... و این کتاب اختصار بنهانی بتمامه در کتابخانهء یگی جامع استنبول تحت شمارهء 815 موجود است و آن را مؤلف خود التذکار جامع الاَثار نامیده».
طابعین پس از آن گویند که کسانی در پاکنویس کردن مسودهء مؤلف رنج برده اند از عهدهء این کار پر زحمت برنیامده و چنانکه جارالله و بنهانی اشاره کرده اند چنانکه باید شایستگی این عمل را نداشته اند بعلاوه حواشی بسیار مفید مؤلف و مطالبی که او خود از کتب دیگران نقل کرده از قلم انداخته اند ولی ما جمیع این حواشی و نقلها را با کمال دقت و جهد در ضبط آورده و هیچ نکته را نینداخته ایم.
کشف الظنون چندین ذیل دارد: اول کسی که بر آن ذیلی نوشته عزتی افندی معروف به دشنه زاده است که در 1092 فوت کرده و ذیل او از سواد به بیاض نیامده بعد از او جیارشیخی ابراهیم افندی (متوفی 1092) سپس احمد طاهرافندی معروف به حنیف زاده (متوفی 1217) ذیلی بر آن نوشته شامل قریب 5000 اسم بنام آثار نو. از کسانی دیگر که بر کشف الظنون ذیل نوشته اند یکی نیز شیخ الاسلام عارف حکمت بک (متوفی 1275) است ولی این ذیل فقط تا حرف جیم به انجام رسیده. یکی از جامعترین ذیلهای کشف الظنون کتاب «ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون» است تألیف مرحوم اسماعیل پاشای بغدادی که از صاحب منصبان متقاعد دائرهء پلیس استنبول بود و در 1339 فوت کرده و اسماعیل پاشا مدت سی سال متوالی به این کار مشغول بود و با کتب چاپ قریب 19000 کتاب بر اسامی کتب کشف الظنون افزوده و او مؤلف کتاب دیگری است به اسم «هدیة العارفین فی اسماءالمؤلفین و آثار المصنفین» در دو جلد مشتمل براحوال مؤلفین از صدر اسلام ببعد با اسامی و کنیه ها و نام مؤلفات ایشان و استاد ما علامهء مرحوم اسماعیل صائب سنجر مدیر کتابخانهء عمومی در آستانه و معلم جامع بایزید ثانی نیز ذیلی بر آن نوشته.
دولت ترکیه چنین تصمیم گرفته است که کشف الظنون را از روی خط مؤلف بحذف اضافات و رسائلی که جزء آن نیست طبع کند و ذیلهای آن را هم بعد بر آن ضمیمه سازد. ذیل اسماعیل پاشا نزد افراد خاندان او بود و دولت آن را با کتاب هدیة العارفین از ایشان خرید و ذیل اسماعیل صائب سنجر را نیز دو سال قبل از خود او ابتیاع نمود و ذیل شیخ الاسلام عارف حکمت بک در تصرف دولت بود جلد اول را به اشتراک استاد خود مرحوم اسماعیل صائب سنجر چنانکه من و همکارم بای رفعت بیکله کلیسی در مقدمه نوشته ایم شروع کردیم لیکن استاد ما در این اثنا بجوار رحمت حق رفت... سه ذیل را که نام بردیم پس از طبع تمام کتاب بچاپ خواهیم رساند».
محمد شرف الدین بالتقایا از مدرسین مدرسهء ادبیات استنبول. اما باز جای افسوس است که طابعین این چاپ جدید فهرست های اعلام و نام مؤلفین را که فلوگل برای چاپ اول ترتیب داده حذف کرده و مثل این است که این کار را بیفایده شمرده اند... (مجلهء یادگار سال اول شمارهء 10 صص72 - 75). نیز رجوع شود به کلمهء حاج خلیفه و ریحانة الادب ج3 ص332.
(1) - ذیل مزبور در دو مجلد بنام ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون در سال های 1364 و 1366 در استانبول چاپ و منتشر شده است. (یادداشت لغت نامه).

کاتب خراسانی.

[تِ بِ خُ] (اِخ)محمدبن عثمان. نوشته اند که معاصر حکیم عنصری بلخی و شاگرد ابوالفرج سگزی بوده و غالباً به خمول میل مینموده زیاده از حالش اطلاعی نیست. ازوست:
من قصایده:
ای دوست عاشق از بر تو زار میرود
دل پر ز رنج و حسرت و تیمار میرود
بی یار و دل منم خنک آنکس که در جهان
با دل همی خرامد و با یار میرود
خوبی همه بمجلس تو آید ای عجب
آری سزا بنزد سزاوار میرود
من تغزّلاته:
حلقه حلقه مشک دارد بر کنار ارغوان
توده توده لاله کارد بر کنار ضیمران
تیره گشت از خدّ او ماه دو هفته بر فلک
طیره گشت از قدّ او سرو سهی در بوستان
گه سخن گوید بمجلس چون عطارد بیدهن
گه کمربندد به میدان همچو جوزا بی میان
جز زنخدانش شنیدستی ز سیم ساده گوی
غیر زلفش دیده ای از مشک سوده صولجان.
پوشیده نماناد این چند بیت از این تغزّل بنام دیگری نیز مذکور و مسطور است ولی در تذکرهء درویش حسین نوری کاشانی بنام وی دیده شد و با وجود شبهه ثبت گردید العلم عندالله. (مجمع الفصحاء ج1 ص485). چنین شخصی در لباب الالباب و تذکرهء دولتشاه یاد نشده، و ظاهراً هویت او با محمد بن عثمان عتبی کاتب (لباب الالباب ج2 ص287) معاصر بهرامشاه خلط شده است.

کاتب خوارزمی.

[تِ بِ خوا / خا رَ](اِخ) محمد بن عباس معروف به ابوبکر خوارزمی. رجوع به ابوبکر خوارزمی در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 333 شود.

کاتب درج.

[تِ بِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاتب الدرج. نویسنده ای را گویند که شغل او فقط نوشتن احکام بر روی کاغذی است که آن را درج گویند. (دزی ج 1 ص 431): و کتب للکامل بن العادل القاضی امین الدین سلیمان المعروف بکاتب الدرج الی ان توفیّ. (صبح الاعشی ج 1 ص 97).

کاتب دست.

[تِ بِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاتب الدست یا موقع الدست [ مُ وَ ق قِ عُ ] نویسنده ای را گویند که هنگام عرض مظالم و خواندن شکایات وارده حضور شاه بر مسندی نشیند و توقیعات و اوامر شاهانه را ذیل عرایض بنویسد. (دزی ج 1 ص 441). قال ابن الطویر: «و کانوا یلقبونه (ای صاحب دیوان الانشاء) فی الدولة الفاطمیة بالدیار المصریة کاتب الدّست». (صبح الاعشی ج 1 ص 103). و رجوع به کاتب سرو صبح الاعشی ج 1 ص 104 و ص 53 شود.

کاتب دمشقی.

[تِ بِ دِ مَ] (اِخ) احمدبن محمد بن علی بن یحیی بن صدقهء تغلبی، ادیب شاعر کاتب دمشقی مکنی به ابوعبدالله از مشاهیر ادبا و شعراء دمشق اوائل قرن ششم هجرت و دیوانش مشهور و اشعارش در غایت جودت و ملاحت است. در بلاد بسیاری سیاحت ها کرد و مدایحی گفت و ببلاد عجم نیز رفت و در حلب با ابن حیوس ملاقات کرد و شعر خود را بدو اظهار داشت و ابن حیوس نیز بعد از تحسین بسیار گفت که این جوان خبر مرگ به من داد زیرا بحکم تجربه هر کسی در فنی مهارت یافت و بمقامی عالی رسید دلیل وفات استاد سابق آن فن میباشد و یک مرتبه نیز در نهایت بدبختی وارد حلب شد و این دو بیت را به ابن حیوس نوشت و استرحام نمود؛
لم یبق عندی مایباع بحبة
و کفاک علما منظری عن مخبری
الا بقیة ماء وجه صنتها
عن ان یباع و این این المشتری.
پس ابن حیوس مستحضر شد و گفت که اگر در مصراع آخری و انت نعم المشتری میگفت بهتر بود و در رمضان 517 ه . ق. در شصت وهفت سالگی درگذشت. (ریحانة الادب ج 3 ص 333 و ج 5 ص 334). و نیز رجوع شود به ابن خیاط ابوعبدالله در همین لغت نامه و ابن خلکان چ تهران (ج 1 ص 47) و کنی و القاب قمی (ج 1 ص 270).

کاتب رومی.

[تِ بِ] (اِخ) ابوالحسین جوهربن عبدالله معروف به (کاتب رومی) سردار بزرگ فاطمیه از غلامان معز فاطمی و از بزرگان زمان خود بود. در دولت فاطمی خدمت های بزرگ انجام داد و آثار پسندیده بیادگار گذارد. بنای شهر قاهره و جامع الازهر از یادگارهای معروف اوست. قاهره را پس از فتح مصر بنا کرد و بنام معز یا قاهرهء معزیه معروف شد و عمارت جامع الازهر را در 17 رمضان 361 بپایان رسانید. وی اول کسی است که مذهب تشیع و تبجیل آل علی علیهم السلام را در مصر رواج داد، شنبهء 14 ربیع الاول 358 از افریقا بقصد تسخیر مصر حرکت کرد و سه شنبهء 12 روز مانده به آخر شعبان همین سال مصر را از دست اخشیدیان بگرفت و روز جمعه ده روز مانده به آخر شعبان به منبر رفت و خطبه ای بنام معز خواند و مژدهء فتح بدو فرستاد، کارها در این نواحی به دست جوهر اداره میشد تا جمعهء 17 محرم 364. و در این تاریخ معزول شد و روز پنجشنبه ده روز به آخر ذی القعدهء 381 در مصر وفات یافت و همهء شعرا او را مرثیه گفتند و مآثرش را در اشعار یاد کردند. معز در سال 361 از دارالملک منصوریه بیرون آمد و در سال 362 وارد قاهره گردید. حسین بن جوهر هم یکی از سرداران بزرگ فاطمیان در عصرالحاکم بامرالله (386 - 411) بود و در سال 401 با جمعی از بستگانش کشته شد (وقایع مزبور در ابن خلکان و تاریخ مصر بشرح آمده است) (غزالی نامه ص28).
چون خاطر المعزلدین الله از ضبط ممالک موروثی فراغت یافت ابوالحسن جوهربن عبدالله را که در سلک غلامانش منتظم بود و به کاتب رومی اشتهار داشت در سنهء سبع و اربعین و ثلاث مائه بغایت تربیت و رعایت سرافراز ساخته با لشکری گران بصوب اقصی بلاد مغرب فرستاد، و جوهر تا ساحل دریای اوقیانوس و جزایر خالدات رفته آن ولایت را به تحت تصرف درآورد و مظفر و منصور با غنایم موفور بخدمت المعزلدین الله بازگشت... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 452).

کاتب زاده.

[تِ دَ] (اِخ) محمد رفیع افندی. یکی از خوشنویسان مشهور عثمانی است. خط نستعلیق را بدرجهء میرعماد رسانیده بود. خطوط و رقعات زیاد در نور عثمانی و جاهای دیگر دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

کاتب زهری.

[تِ بِ زُ هَ] (اِخ) محمد بن سعد مکنی به ابوعبدالله. رجوع به نام ابن سعد و ابوعبدالله محمد و ریحانة الادب ج 3 ص 333 شود.

کاتب سر.

[تِ بِ سِرر] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاتب السر. کنایه از منشی. (آنندراج). منشی اسرار و رازهای نهانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به کاتب شود: و انتهی الامر (ای امر لقب متولی دیوان الرسائل فی الدولة الفاطمیة بکاتب الدست) الی اوائل الدولة الترکیة والحال فی ذلک مختلف، فتارة یلی الدیوان کاتب الدیوان واحداً یعبر عنه بکاتب الدست و ربما یعبر عنه بکاتب الدرج و تارة یلیه جماعة یعبر عنهم بکتاب الدست، و یقال انهم کانوا فی ایام الظاهر بیبرس ثلاثة نفر، ارفعهم درجة القاضی محی الدین بن عبدالظاهر فی ایام المنصور قلاوون علی ما تقدم ذکر. فلقّب بکاتب السر و نقل لقب کاتب الدست الی طبقة دونه من کتاب الدیوان، و استمر ذلک لقباً علی کل من ولی الدیوان الی زماننا. (صبح الاعشی ص 104). و رجوع به همان کتاب ص 97 و 98 شود.

کاتب سر.

[تِ بِ سِرر] (اِخ) احمدبن حسن یکی از خطاطان مشهور عثمانی است. در عصر سلطان احمدخان ثالث سرمحرر بود. در خط ثلث و نسخ مهارت خاصی داشت و چندین نسخه از مصحف شریف نوشت و به دست خود تذهیب کاری کرد و بمدینهء منوره هدیه نمود. وفاتش بسال1170 ه . ق. بود. (قاموس الاعلام ترکی).

کاتب سرشت.

[تِ سِ رِ] (ص مرکب)آنکه ذاتاً نویسنده است. آنکه فطرةً کاتب باشد :
بفرمود تا مرد کاتب سرشت
به آب رزان نکته ها را نبشت.نظامی.

کاتب سلطانی.

[تِ بِ سُ] (اِخ) رجوع به کاتب السلطان میرعلی هروی شود.

کاتب سیاری.

[تِ بِ سَیْ یا] (اِخ)احمدبن محمد بن سیاربن عبدالله کاتب بصری مکنی به ابوعبدالله، در زمان حضرت امام حسن عسکری (ع) متوفی 260 هجری از نویسندگان آل طاهر و ضعیف الحدیث و مردودالروایه و فاسدالمذهب و تناسخی المشرب بود. از تألیفات اوست:
1- ثواب القرآن 2- الطب 3- الغارات 4- القراآت 5- النوادر یا نوادرالقرآن و وفات او بنوشتهء منهج المقال در سال 368 ه . ق. اتفاق افتاده است ولی این تاریخ با تاریخ زندگانی مذکور او که مصرح به خود او و دیگر مشایخ رجال است بالفرض منافی هم نباشد بسیار مستبعد است بلکه ظاهر کلام بعضی از علمای رجال این است که احمد زمان امام جواد علیه السلام را نیز درک کرده است. (ریحانة الادب ج 3 ص 333 و ج 2 ص 247).

کاتب شریشی.

[تِ بِ شَ] (اِخ) احمدبن عبدالمؤمن شریشی. رجوع به احمدبن عبدالمؤمن در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 333 شود.

کاتب طغرائی.

[تِ بِ طُ] (اِخ)حسین بن علی بن محمد بن عبدالصمد اصفهانی ملقب به فخرالکتاب رجوع به طغرائی حسین در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 333 شود.

کاتب عتابی.

[تِ بِ عَتْ تا] (اِخ)محمدبن علی بن ابراهیم زبرج مکنی به ابومنصور و معروف به عتابی ادیب نحوی لغوی از مشاهیر نحویین بود و فنون ادبیه را از شریف ابوالسعادات هبة الله ابن الشجری و ابومنصور موهوب ابن الجوالیقی و دیگر اکابر وقت اخذ کرد و احادیث بسیاری از مشایخ وقت خود استماع نمود و خط خوب صحیح و ملیحی هم داشته و کتب بسیاری را استنساخ نمود و هر کتابی که بخط وی بودی محل اعتنا و رغبت فضلا میبود، و با ابن الخشاب نحوی مناظرات و منافراتی داشت، و در شب سه شنبهء بیست و پنجم جمادی الاولی سال پانصد و پنجاه و شش ه . ق. در هفتادودوسالگی درگذشت. لفظ عتابی با فتح و تشدید منسوب به عتابیین است که یکی از محلات بغداد یا ناحیه ای است در سمت غربی آن (ریحانة الادب ج 3 ص 334 و ص 67) و نیز رجوع شود به ابومنصور محمد بن ابراهیم و معجم الادباء چ مصر ج 18 ص 251 و ابن خلکان ج 2 ص 99 و قاموس الاعلام ترکی ج 4 ص 3123 شود.

کاتب قزوینی.

[تِ بِ قَزْ] (اِخ)محمدبن ابی عمران موسی بن علی کاتب قزوینی از علمای امامیهء قرن پنجم هجرت که ثقه و صحیح الروایه بود و از تألیفات اوست:
1- الرد علی الاسماعیلیه. 2- الطرائف. 3- قرب الاسناد. 4- الموجز المختصر من الفاظ سید البشر، و سال وفاتش معلوم نیست. نجاشی متوفی در سال 450 ه . ق. گوید که این شیخ را دیدم ولکن اتفاق نیفتاد که چیزی از او استماع کرده باشم. (ریحانة الادب ج 3 ص 344 و ج 5 ص 155). و نیز رجوع شود به تنقیح المقال و هدیة الاحباب ص 35.

کاتب مسبحی.

[تِ بِ مُ سَبْ بِ حی ی] (اِخ) محمد بن ابی القاسم عبدالله یا عبدالله بن احمدبن اسماعیل بن عبدالعزیز کاتب حرانی الاصل مصری المولد ملقب به عزالملک و معروف به مسبحی و امیر مختار از فضلای نامدار و مشاهیر مورخین بود و در سال 398 ه . ق. بعمل کتابت حاکم بن عزیز از ملوک فاطمیه منصوب شد. سپس بحکومت بعضی از بلاد مصر رسید و محرم اسرار حاکم مذکور گردید و تشیع او از کتاب شذور الذهب غیره منقول است و با اینکه در زیّ لشکریان و اهل نظام بوده دارای کمالات و معارف بسیار و تألیفات مفیده میباشد:
1 - الامثلة للدول المقبلة فی الحساب والنجوم.
2 - تاریخ مصر که بسیار مبسوط و سیزده هزار ورق در دوازده مجلد و تمامی احوال مصر و خلفا و امرا و ملوک و ادبا و نیل و عجائب آن را حاوی است.
3 - درک البغیة فی وصف الادیان والعبادات.
4 - الراح والارتیاح.
5 - الشجن والسکن فی اخبار اهل الهوی
6 - الطعام والادام.
7 - قصص الانبیاء و احوالهم.
8 - مختارالاغانی.
9 - المفاتحة والمناکحة فی انواع الجماع.
10 - نوادرالاخبار و غرائب الاَثار و غیرها. و وفات مسبحی در ماه ربیع الاَخر چهارصد و بیستم هجرت واقع گردید و در ذریعه و روضات و چند جا از کشف الظنون نیز به همین سال تصریح کرده و در عنوان مفاتحة از کشف الظنون چهارصد و بیست و سیم و در عنوان امثله سیصد و نود و پنجم ضبط کرده و این آخری اشتباه است و بیست و سیم بودن نیز علاوه بر دیگران مخالف تصریحات عدیدهء خود کشف الظنون است و مدت عمر او نیز بنوشتهء روضات نود وسه سال بوده لیکن کلام قاموس الاعلام و عنوان امثله از ذریعه در پنجاه و پنج بودن عمرش صریح است. باری از سمعانی نقل شده که لفظ مسبحی بصیغهء فاعل از تسبیح منسوب به جد است (یعنی حرف سیم آن حرف «ب» ابجدی است) پس اینکه در قاموس الاعلام صاحب ترجمه را به مسیحی عنوان کرده که حرف سیم آن (ی) حطی باشد اشتباه محض و مخالف سمعانی و کتب تراجم است. (ریحانة الادب ج 3 ص 334 و ج 4 ص 18). و نیز رجوع شود به الذریعه و کشف الظنون و روضات الجنات ص 717 و تاریخ ابن خلکان چ تهران ج 2 ص 94 و قاموس الاعلام ترکی ج 6 ص 4285.

کاتب مفجع.

[تِ بِ مُ فَجْ جَ] (اِخ)محمدبن عبدالله الکاتب البصری. رجوع به همین نام در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج3 ص334 و ج4 ص55 و 56 شود.

کاتب ملکی.

[تِ بِ مَ لِ] (اِخ) یاقوت بن عبدالله ابوالدر (ریحانة الادب ج3 ص334 و ج4 ص82). رجوع به ابوالدر یاقوت و رجوع به یاقوت بن عبدالله ابوالدر در همین لغت نامه شود.

کاتب واقدی.

[تِ بِ قِ] (اِخ) محمد بن سعد. رجوع به ابن سعد ابوعبدالله ... در همین لغت نامه و ریحانة الادب ج 3 ص 334 شود.

کاتب وحی.

[تِ بِ وَحْیْ] (اِخ) هر یک از نویسندگان رسول (ص) که آیات قرآنی نازلهء به رسول را می نوشتند. در تجارب السلف نام این نویسندگان چنین آمده: رسول (ص) را ده کاتب بود. بعضی وحی می نوشتند و بعضی حساب صدقات و بردگان که از غزوات آوردندی: اول عثمان بن عفان(1)، دویم علی بن ابیطالب، سیم خالدبن سعیدبن العاص، چهارم برادرش ابان بن سعید، پنجم العلاءبن الحضرمی، ششم ابی بن کعب، هفتم زیدبن ثابت، هشتم عبدالله بن سعد، نهم معاویه، دهم حنظلهء اسیدی. (تجارب السلف ص 6) :
بپیش کاتب وحیش دوات دار خرد
به فرق حاجب بارش نثار بار خدا.خاقانی.
(1) - کاتب وحی کنایه از عثمان بن عفان است. (برهان) (آنندراج).

کاتبی.

[تِ] (اِ) نوعی از جامه که آستین آن کوتاه باشد و نیمهء آستین و زنجیره از آن است. (آنندراج). نوعی از جامهء آستین کوتاه. (ناظم الاطباء).

کاتبی.

[تِ] (حامص) کتابت کردن. کاتب بودن.

کاتبی.

[تِ] (اِخ) از شاعران عثمانی است که در قرن دهم هجری میزیسته و از اهالی بروسه بود و خطوط مختلف را در نهایت خوبی مینوشت. (قاموس الاعلام ترکی).

کاتبی.

[تِ] (اِخ) حسن. یکی از شاعران عثمانی در قرن دهم ه . ق. است در دربار نشو و نما یافته و به نیابت کاتب دیوان و رئیس الکتاب رسید. (قاموس الاعلام ترکی).

کاتبی.

[تِ] (اِخ) سیدی علی الغلطه وی متوفی 970. او را دیوانی است ترکی. رجوع به کشف الظنون چ 2 استانبول ج 1 ستون 807 شود.

کاتبی انقروی.

[تِ یِ اَ قَ رَ] (اِخ) ناظم محمد بن ولی بن رضی الدین. رجوع به انقروی شود.

کاتبی ترشیزی.

[تِ یِ تُ] (اِخ)محمدبن عبدالله ملقب به شمس الدین. دولتشاه سمرقندی در طبقهء ششم از تذکرهء خود احوال او را ذیل عنوان «قدوة الفضلاء و اُسوة الشعراء مولانا محمد کاتبی نورالله مرقده» چنین نویسد:
هدایت ازلی در شیوهء سخن گذاری مساعد طبع فیاض او بوده که از بحر معانی چندین لاَلی خسروانی از رشحات کلک گوهربار او ترشح یافته، ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء،(1)معانی غریبه صید دام او شده و توسن تند نکته دانی طبع شریف او را رام گردیده، با وجود لطافت طبع و سخن وری مذاق او را جامی از خمخانهء عرفان چشانیده اند، بلکه از لای وادی فقر به سرحد یقینش رسانیده، نام و شهرت دنیا در نظر همتش خسی نمودی و شاعر طامع بنزد او ناکسی بودی، و شاهد این حال در تجنیسات ده باب بقلم دررنثار رسیده بدین منوال:
ابیات
شاعر آید نام تو سنجر کند
تا قماش و سیم و توسن جر کند
رو حدیث بی ریا را مدح گوی
خاک ره بر فرق مرد مدح گوی
نام مولانا کاتبی محمد است ابن عبدالله و مولد و منشای او قریهء طرق و راوش بوده که آن موضع از اعمال ترشیز است و مابین نیشابور و ترشیز واقع شده است و کاتبی در ابتدای حال به نیشابور آمده و از مولانا سیمی خط تعلیم گرفتی و کاتبی خوش نویس شد. وجه تخلص کاتبی بدان جهت تواند بود و در علم شعر نیز وقوف یافت و غزلهای مصنوع و مطبوع گفتی و مولانا سیمی از آنجا که شیوهء ابنای روزگار است بروزگار او حاسد شده بر او دل گران گردید و به عداوت او برخاست. مولانا کاتبی به فراست آن گرانی را دریافت و از نیشابور قصد دارالسلطنهء هرات نمود و همواره بی تعین و تکلف گردیدی و به شعر و شاعری مشغول بودی اگر چه استحقاق تصدر داشت اما در صف نعال ظرفاء بسر می برد. سلطان بایسنغر میرزا او را جواب قصیدهء خلاق المعانی کمال الدین اسماعیل اصفهانی فرمود که مطلع آن قصیده این است:
سزد که تاجور آید ببوستان نرگس
که هست در چمن و باغ مرزبان نرگس
و او جواب کمال را در حد کمال بیان کرده همانا اقران و اکفا از حسد قدم از جادهء انصاف بیرون نهاده سخن او را وزنی ننهاده اند، از این ضجرت و ملامت بخواندن ابیات ظهیر متسلی گشت:
هنر نهفته چو عنقا بماند ز آنکه نماند
کسی که بازشناسد همای را از خاد
هزار بیت بگفتم که آب از آن بچکید
که جز ز دیده دگر آبم از کسی نگشاد
هزار دامن گوهر نثارشان کردم
که هیچ کس شبهی در کنار من ننهاد
و از دل ماندگی سفر اختیار کرد و به جانب استراباد و گیلان و از آنجا به دارالملک شیروان افتاد، ملک زادهء اعظم امیر شیخ ابراهیم شیروانی تغمده الله بغفرانه او را نگاه داشت و تربیتی کلی فرمودی و زر دادی و او از غایت ناپروائی بکار دنیا در اندک فرصتی آن مال را برانداختی و تلف ساختی. گویند که امیر شیخ ابراهیم صلهء قصیدهء ردیف گل که من بعد آن قصیده بتمام نوشته خواهد شد، مولانا کاتبی را ده هزار دینار شیروانی کرم نمود و او در کاروان سرای شماخی به یکماه آن نقد را پریشان ساخت و به شعراء و ظرفاء می بخشید و به فقرا و صلحاء قسمت می نمود و بعضی نیز از او میدزدیدند. روزی خادم را فرمود تا طبخی کند از جملهء آن نقد بهای یک من آرد موجود نبود این قطعه فرمود:
مطبخی را دی طلب کردم که بغرائی پزد
تا شود ز آن آش کار ما و مهمان ساخته
گفت لحم و دنبه گر یابم که خواهد داد آرد
گفتم آن کو آسیای چرخ گردان ساخته
بعضی از احباب و مصاحبان او را ملامت نمودند که پادشاهی در این نزدیک ترا ده هزار دینار داده باشد و تو اکنون بهای یک من آرد نداری، مبادا که سلطان از این طور منکر تو گردد، مولانا کاتبی فرمود که اگر من بدین مال تحویل دار و خازن شاهم جواب محاسبهء او بگویم والا او احسانی به من نمود که یک تن بودم و من به هزار تن آن مال را قسمت نمودم، هرگاه که آن احسان از من بازخواهد من نیز بدان کس حواله نمایم که مستحقان را به من دلالت کرده و این بیت بر مصاحبان خواند و گفت ای احباب:
بیت
زر از برای خرج کند سکه دار پهن
بدبخت مردکی که ورا گرد میکند
ای دوستان شما غم گنجینهء شیروان شاه مخورید که بدین تهی نخواهد شد و نیز غم من ندارید و بر مفلسی من دلتنگ مباشید که گنج معانی من همراه دارم و از مایهء مروت مفلس نخواهم بود و بعد از آن مولانا کاتبی از دیار شیروان به ملک آذربایجان افتاد و در مدح اسکندربن قرایوسف قصیده ای غرا انشاء کرد و آن ترکمان جلف به غور سخن او نرسید و بدو زیاده التفات و احسانی نفرمود، از تراکمه و اسکندر ملول شده این قطعه در حق اسکندربن قرایوسف ترکمان گوید:
هجو
زن و فرزند ترکمان را گاد
همچو مادر سکندر بدرای
آنچه ناگاده مانده بود از وی
داد گادن بلشکر چغتای.
و از تبریز عزیمت اصفهان نموده بصحبت شریف مفخر الفضلاء والمحققین خواجه صاین الدین ترکه علیه الرحمه مشرف شده و در علم تصوف پیش خواجه رساله ها گذرانید و تربیتها یافت و شناخت و کسب و کمال حاصل ساخت و از دنیا و مافیها معرض شد و به اجازت آن بزرگ دیگر بار عازم دارالمرز گشت و از سخنان او بوی فقر و نسیم فنا به دماغ خستگان طلب و عنا میرسد و من نتایج طبعه:
غزل
ای خوش آنروز که از ننگ تن و جان برهم
هر تعلق که بجز عشق بود ز آن برهم
دردسر تابکی و زحمت سامان تا چند
ترک سر گیرم و از زحمت سامان برهم
برو ای رشتهء جان سوزن عیسی بکف آر
تا بدوزم دل و از چاک گریبان برهم
کاتبی نیست خیالات جهان جز خوابی
ناله ای کن که از این خواب پریشان برهم
و انصاف آن است که در اقسام سخن وری کاتبی صاحب فضل است و در این تذکره واجب نمود از قصاید و غزلیات او ثبت نمودن تا خود نموداری باشد. این قصیدهء مبارکه از نتایج طبع فیاض اوست نور مرقده.
قصیده
باز با صد برگ آمد جانب گلزار گل
همچو نرگس گشت منظور اولوالابصار گل
آب گل را شیشه از قندیل عرش اولی که هست
شبنم باغ جمال احمد مختار گل
گاه پوشد سرخ گاهی سبز در فصل ربیع
چون گل و شمشاد باغ حیدر کرار گل
بهر عزل عامل منصوب و نصب نامیه
آل تمغائیست از سلطان دریا بار گل
می رباید گل بعیاری ز بلبل نقد صبر
سرخ عیاریست پنداری زهی عیار گل
بیضه ها آورد بلبل چشم گل چون سرخ دید
تا کند آن نرگس بیمار را تیمار گل
در خسوفی کاش بودی بسته دست ماهتاب
تا ندیدی داغهای سرخ بر رخسار گل
در چمن هر برگ گل روی عزیزی دیگرست
ای عزیز من روا نبود که داری خوار گل
خشتی از فیروزه دارد خشتی از یاقوت سرخ
همچو قصر خسرو خوش خلق نیکوکار گل
دوش بلبل این غزل میخواند از سرو بلند
غرق شبنم شد بگلشن ز آب این اشعار گل
کای دهانت غنچه و خط سبزه و رخسار گل
سنبلت را دوست نرگس لاله ات را یار گل
از پر سوفار تیرت هست ترکی عشوه ساز
کوزده پر بر سر از شوخی و بر دستار گل
بر سر کوی تو بی بال و پرم تارفته ای
باغ بلبل را قفس باشد چو بندد بار گل
زخم رخسارم بدور چشم مستت دور نیست
جز گلی می نشکفد در گلشن خمار گل
پای چون گل می نهی در باغ بر روی سمن
زآن همی ترسم که یابد از سمن آزار گل
ای صبا نقش قدمهای سگ کویش مروب
خار راه ما مگرد و بهر ما بگذار گل
گشت گلشن همچو باغ از نو بهار عدل شاه
تا درد چون غنچه از هم پردهء پندار گل
کعبهء دین شاه ابراهیم کاندر بادیه
از نسیم خلق او آرد مغیلان بار گل
ای موالید از نبات باغ قدرت یک سه برگ
وی عناصر از گلستان جلالت چار گل
وصف خلقت گر کند افسونگری افسون مار
مار شاخ گل شود ز افسون و نقش مار گل
در زمان نوبهار عدل و ابر رحمتت
باغ را از خار پرچین شد در و دیوار گل
حاسدت گر پا نهد بر روی گل در گلستان
سازدش از ریزه های شیشه پای افگار گل
زهره ابریشم دهد از چنگ تا دوزد سهیل
بازداران ترا بر بهلهء بلغار گل
تیر عدلت راست بر رغم کمان چرخ تیر
خار پیکان غنچه پر بلبل و سوفار گل
هر نفس دست صبا دانی ورق گردان چراست
وصف خلقت همچو بلبل میکند تکرار گل
کاتبی در باغ وصف گلشن خلقت نوشت
شد دواتش لاله و خط سنبل و طومار گل
خسروا بهر وشاق بکر گوهر بار نظم
کرده ام منظوم همچون گوهر شهوار گل
خار(2) این گلزارم و آورده ام رنگین گلی
نیست آوردن عجب شاها بهار از خار(3) گل
کلک من آورد همچون شاخ گل گلهای تر
بلکه شاخ گل نیارد بار این مقدار گل
چون زند گلبانک بر الفاظ رنگین معنیم
هست گویا بلبلی کوراست در منقار گل
معنی رنگین و نازک بین در ابیات بلند
این چنین پیوند کم گیرد به اسفیدار گل
نوبهار نظم من قایم مقام گل بسست
همچو دی از باغ اکنون گو پس هر خار گل
همچو عطار از گلستان نشابورم ولی
خار صحرای نشابورم من و عطار گل
بیش ازین آهوست خواندن قصهء گل بر خطا
زآنکه تصدیع آورد چون نافهء تاتار گل
روزگاری باد عمرت را چنان با امتداد
هر ربیعی از فصولش آورد صدبار گل.
و من وارداته سقی الله روضته:
دیدم بخرابات سحرگه من مخمور
خورشید قدح پیش مهی بر طبق نور
سلطان خرابات بدوران شده نزدیک
نزدیک نشینان حرم صف زده از دور
عیسی نفسی بود در آن مجلس تجرید
بگرفت مرا دست که ای عاشق مهجور
از گوش بکش پنبهء غفلت چو صراحی
تسبیح شنو از دل هر دانهء انگور
در حشر که بی نور شود مشعل خورشید
روشن شود آتشکدهء ما ز دم صور
منشور من ای کاتبی از عرش نوشتند
اینک قلم و لوح گواه خط منشور.
و له ایضاً لله دَرّ قائله:
روز وصل آمد که میجستم نشانش سالها
غم کجا خواهد شدن ای من ضمانش سالها
شد بدل هجران به وصل و داغ و غم دارم هنوز
زخم به گردد ولی ماند نشانش سالها
کی شوند از لعل ساقی سیر سرمستان عشق
گر شراب اینست نوشیدن توانش سالها
آبرو داریم ازو ای کاتبی پاینده باد
بر سر ما سایهء سرو روانش سالها.
و له ایضاً من وارداته:
هزار آتش جان سوز در دلم پیداست
اگر نه لشکر عشق آمد این چه آتشهاست
برون ز کون و مکان عشق را بسی سخن است
کجاست گوش حریفان و این سخن ز کجاست
ز شهر عقل بصحرای عشق منزل گیر
که شیر چرخ سگ آهوان این صحراست
برون مرو ز سراپردهء فلک ای ماه
مراد خواه که سلطان درون پرده سراست
شهید میکده چون شمع سالها سر خویش
فکنده دید بتیغ و هنوز بر سر پاست
پر است کون و مکان از صدای نغمهء عشق
بپرس کاتبی از کلک خویش کین چه صداست.
لطایف و اشعار مولانا کاتبی زیاده از آن است که این تذکره تحمل آن تواند کرد و در مناقب و مدایح ملوک قصاید غرا دارد و مشهور و بین الفضلا مذکور است و بار دویم رخت از عراق عجم به دیار طبرستان و دارالمرز کشید و در شهر استراباد اقامت نمود بزرگان و حکام آن دیار بدو خوش بودند و در هنگام فراغت و انزوا به جواب خمسهء شیخ نظامی مشغول بوده چنانچه مشهورست که اکثر کتاب مخزن الاسرار را جواب گفته بر وجهی که پسندیدهء اکابر است اما بروزگار فضل و اکتساب گردون ستمکار قصد ودیعت حیات او نمود و در وبای عام که در اطراف در شهور سنهء تسع و ثلثین و ثمانمائه (839 ه . ق.) واقع بود آن فاضل غریب مظلوم در استراباد دعوت حق را لبیک اجابت گفت و از این بیشهء پراندیشهء جهان رمید و بمرغزار فرح بخش جنان رسید رحمة الله علیه و در وبا و حدت طاعون این قطعه فرمود:
ز آتش قهر وبا گردید ناگاهان خراب
استرابادی که خاکش بود خوش بوتر ز مشک
و اندرو از پیر و برنا هیچ تن باقی نماند
آتش اندر بیشه چون افتد نه تر ماند نه خشک.
و مرقد منور مولانا کاتبی در خطهء استراباد است در بیرون مزار متبرک امام زاده معصوم که موسوم است به نه گوران و بعد غزلیات و مقطعات و قصاید او را چندین نسخهء مثنوی است مثل مجمع البحرین و ده باب تجنیسات و حسن و عشق و ناظر و منظور و بهرام و گل اندام و غیر ذلک. (تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی چ اروپا صص 381 - 390) مترجم کتاب مجالس النفائس آرد: بی نظیر زمان خودبوده و شعر به انواع مختلفه گفته و اختراعات انواع دیگر نیز کرده و کتاب... «ذوالبحرین» و «ذوالقافیتین... از اختراعات اوست... اگر تربیت سلطانی مثل سلطان صاحب قران سلطان حسین مییافت کمال او زیب و زین خوبتر مییافت ولیکن از ضعف طالع این دولت نیافت. این مطلع از غزلیات اوست:
ز چشم و دل بدن خاکیم در آتش و آبست
بچشم بین و بدل رحم کن که کار خرابست
و این مطلع نیز از قصاید اوست:
مطلع
ای راست رو قضا بکمان تو چون خدنگ
بر ترکش تو چرخ مرصع دم پلنگ.
و این بیت نیز از مثنوی اوست:
بیت:
شب پره از گنبد فیروزه گون
رفته بفیروزهء گنبد درون
و این دو بیت از مرثیهء او نیکوست:
مطلع
این سرخی شفق که برین چرخ بیوفاست
هر شام عکس خون شهیدان کربلاست
چرخ پلنگ رنگ چرا کرده روبهی
با شیرزاده ای که سگش آهوی خطاست.
کاتبی به پسری عاشق بود، چنانکه عادت آن بلاد است، از خری مولانا روزی به کلهء گاوی بازی میکرده و آن کلهء گاو را در میان گلهء خران بر آسمان می انداخته از قضا آن کلهء گاو در میان آن خران بر سر جوان او فروآمده و آن جوان را از ضرب آن کله مغز کله فاسد گشته و استخوان سرش شکسته و از این درد آن جوان مرده و مولانا چون هلاک جوان خود به دست خود دیده، خود را نیز هلاک کرده و از غم والم عشق خلاص گردیده و قبر او در استراباد است. (مجالس النفایس صص 186 - 187).
مؤلف مجمع الفصحاء آرد:
... در سنهء 838 در استراباد درگذشته. از قصاید و غزلیات و مثنویاتش قدری نوشته شد:
ما کاروانئیم و جهان کاروانسرا
در کاروانسرا نکند کاروان سرا.
*
ای راست رو قضا بکمان تو چون خدنگ
بر ابرش(4) تو چتر مرصع دم پلنگ
مرغابیان جوهر دریای تیغ تو
هر یک بروز معرکه صیاد صد نهنگ.
*
هیچکس یکسر مو از دهنت آگه نیست
دم از آنجا نتوان زد که سخن را ره نیست.
*
چو خیر و شر نه بدست منست یکسر مو
اگر ثواب ندارم مرا گناهی نیست.
*
دلا جان باختن دعوی مکن چندانکه یار آید
شود معلوم کار هر کسی چون وقت کار آید.
*
ز چشم اهل نظر کسب کن حیات ابد
که آب خضر در این جویبار میگذرد.
*
پی درد تو مهمانخانه ای ساخت
چو برهم زد قضا آب و گل من.
*
پس از هلاک چو هر ذره ام فتد جائی
بود بمهر تو هر ذره را تماشائی.
مثنوی.
ای شده از قدرت تو ماء و طین
لوحهء دیباچهء دنیا و دین
قهر تو بی برگی ساز جهان
پیش تو پیدا همه راز جهان
مسکن عشاق تو شهر بلاست
شربت مشتاق تو زهر فناست
طالب این گلشن دنیا مباش
خار ره اندر ره عقبی مباش
درگذر از لالهء باغ امل
سوزش دل بنگر و داغ اجل
بادهء این مصطبه قهر است و بس
شربت این مشربه زهر است و بس.
(مجمع الفصحاء ج 2 ص 28).
مؤلف ریحانة الادب نویسد:
«... در سال هشتصد و سی و هشتم یا نهم یا چهل و چهارم یا چهل و نهم(5) و یا در حدود پنجاهم هجرت در وبای عمومی درگذشته و علاوه بر اختلاف تذکره ها که در تاریخ وفات او دارند در کشف الظنون هم مختلف و در بعض مواضع تاریخ دویمی و بعض دیگر سیمی و در جائی هم تاریخ آخری را نوشته است... از بعض اشعارش تشیع او استظهار میشود و از ابیات قصیده ای است که در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع) گفته:
ای دل سخن ز دست و دل بوتراب کن
آباد ساز کعبه و خیبر خراب کن
خاک عدو به باد ده از گرد دلدلش
از ذکر تیغ او جگر خصم آب کن
با هر که آن جناب گرفت انس انس گیر
وز هر که اجتناب نمود اجتناب کن
تسبیح خارجی که نه در ذکر حیدر است
در گردن سگان جهنم طناب کن
سرچشمه گر بجز اسدالله باشدت
بشکن سبوی جسم و سفال گلاب کن.
و مناجات و اشعار و قصائدی در مناقب ائمهء اطهار علیهم السلام است بدو منسوب و از بعض اشعار او شایبهء جبریت هم ظاهر میگردد:
چو خیر و شر نه بدست من است یک سر مو
اگر ثواب ندارم مرا گناهی نیست.
همین صاحب ترجمه محمد بن عبدالله کاتبی ترشیزی را گاهی بمناسبت اصل و نژاد وی نیشابوری هم گویند چنانچه بمناسبت منشأ و مولد که شهر ترشیز بوده ترشیزی گویند ودر ضمن تألیفات و آثار قلمی او نیز ذی اشاره خواهد شد و در مجالس المؤمنین نیز کاتبی نیشابوری عنوان کرده و این شعر را نیز بدو نسبت داده:
همچو عطار از گلستان نشابورم ولی
خار صحرای نشابورم من و عطار گل
و بعد از آن از تذکرهء دولتشاه نقل کرده که مولد و منشأ وی شهر ترشیز است و این کلام مجالس المؤمینن هم صریح است در اینکه همین کاتبی ترشیزی صاحب عنوان را نیشابوری گفتن نیز صحیح است و ترشیز نیز بنوشتهء بعضی از توابع نیشابور بوده است و این مطلب هم صحت هر دو نسبت را شاهد صادق می باشد.
از آثار قلمی محمد بن عبدالله کاتبی است:
1 - بهرام و گل اندام که منظومه ای است فارسی و در کشف الظنون و مجمع الفصحاء آن را به محمد بن عبدالله کاتبی منصوب داشته لکن در اولی به نیشابوری و در دویمی به ترشیزی موصوف میدارد.
2 - حسن و عشق که مثنویی لطیف و فارسی است.
3 - دیوان اشعار که به دیوان کاتبی معروف و یک نسخه از آن که حاوی غزلیات و مقطعات و بعضی از رباعیات است و مجموع آن در حدود یک هزار بیت است بشمارهء 279 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است.
4 - مجمع البحرین که منظومه ای است ذوبحرین و ذوقافیتین.
5 - محب و محبوب.
6 - ناظر و منظور یا ناصر و منصور که هر دو از مثنویات لطیفهء فارسی او است و نیز رجوع به تذکرهء آتشکده ص 71 و فرهنگ آنندراج ذیل لغت کاتبی و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ ادبیات براون ج 3 و فهرست تاریخ عصر حافظ و غیره شود.
(1) - قرآن 57/21.
(2) - در تذکرهء دولتشاه (ص 170): خاک
(3) - در تذکرهء دولتشاه: ماه بهار از کار.
(4) - مجالس النفائس: ترکش. این مطلع پیش از این نیز از این کتاب نقل شده.
(5) - در اصل: هشتاد و نهم.

کاتبی شیرازی.

[تِ یِ] (اِخ) محمد بن عبدالله، چنین است در ریاض العارفین تألیف رضاقلی خان هدایت چ 1305 ه . ق. ص 128 و رجال حبیب السیر ص 113 و صحیح «کاتبی ترشیزی» است چنانکه گذشت. و رجوع به این لغت شود.

کاتبی قزوینی.

[تِ یِ قَزْ] (اِخ) علی بن عمر بن علی شافعی ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن وابوالمعالی و معروف به دبیران و کاتبی قزوینی و موصوف به علامه از اکابر علما و حکما و دانشمندان رصد و ریاضیات شافعیه که به منطق و هندسه و فنون حکمت عارف و در آلات رصدیه ماهر و متبحر بود و از اساتید معقولی علامهء حلی و قطب الدین محمود شیرازی و از تلامذهء خواجه نصیر طوسی و از کسانی بوده که در سال ششصد و پنجاه و هفتم هجرت بحسب پیشنهاد خواجه به امر هلاکوخان برای کمک و شرکت در عمل رصدخانه در مراغه احضار شده بودند و کاتبی در قزوین تدریس کرده و حوزهء درس او مجمع افاضل بوده و به تشیع هم رغبتی وافر داشته تا روزی مسائل بسیاری از مشکلات کلامیه از خواجه در حالتی که در مهیای سواری بوده پرسیده و خواجه نیز در همان حال همهء آنها را جوابی شافی داد. پس کاتبی خیال کرد کسی که فهم و ذکاوت و احاطه وجودت او بدین پایه باشد دور نباشد که امر مذهب را نیز با امثال این گونه مطالب عالیهء دور از افهام عامه مشتبه سازد، پس بدین خیال فاسد از آن حزم و رغبت مفرط که به تشیع داشته منصرف گردید و از مصنفات کابتی است:
1 - بحرالفوائد فی شرح عین القواعد که شرح مزجی کتاب عین القواعد مذکور ذیل است.
2 - جامع الدقائق فی کشف الحقائق در منطق و کتابی است بزرگ و حاوی تمام اصول و فروع علم منطق است.
3 - حکمة العین که مباحث الهیات و طبیعیات حکمت را جامع است و اکابر فریقین حواشی و شروح بسیاری بر آن نوشته اند و علامهء حلی نیز شرحی بنام ایضاح المقاصد بر آن نوشته.
4 - الشمسیة در منطق که برای خواجه شمس الدین صاحب دیوان جوینی تألیف کرده و ملاسعد تفتازانی و قطب الدین رازی محمد و دیگر اکابر شروح بسیاری بر آن نوشته اند و شرح قطب الدین به تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الشمسیة موسوم و معروف ترین شروح شمسیه است و بارها در ایران و غیره چاپ شده از کتب درسی طلاب است.
5 - عین القواعد در منطق و حکمت.
و وفات کاتبی در سال 675 ه . ق. واقع گردید و در قاموس الاعلام کاتبی را «کاشی» نوشته و آن اشتباه و یا سهوالقلم کاتب است. (ریحانة الادب ج3 ص336). و نیز رجوع شود به کشف الاسرار و روضات الجنات ص610 و هدیة الاحباب ص222 و قاموس الاعلام ج6 ص4568 و غیره و تاریخ مفصل مغول ص503.

کاتبین.

[تِ] (ع ص، اِ) جِ کاتب در حالت نصبی و جری. نویسندگان.
-کرام الکاتبین؛ فرشتگان نویسندهء کارهای خوب و بد :
تو پنداری که بدگو رفت و جان برد
حسابش با کرام الکاتبین است.حافظ.

کاتبی نیشابوری.

[تِ یِ] (اِخ) همان کاتبی ترشیزی است که بعضی او را نیشابوری نوشته اند. رجوع به «کاتبی ترشیزی» شود.

کاتپاتوکا.

(اِخ)(1) کاپادوکیه در آسیای صغیر. در آن آتشکده ای بوده است که استرابون جغرافی دان دربارهء آن چنین مینویسد و به مراسم «برسم گرفتن» ایرانیان قدیم اشاره میکند: «مغان در آنجا آتشی که هرگز خاموش نمیشود نگاهداری میکنند و هر روز در آتشکده تقریباً یک ساعت در مقابل آتش سرود میخوانند. یک بسته چوب در دست میگیرند و پرده ای تا بپائین خانه می آویزند که لبهای آنانرا می پوشاند». مقصود از بستهء چوب برسم و مراد از پرده پنام است. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی تألیف دکتر معین ص260). رجوع به کاپادوکیه و کاپادس شود.
(1) - Katpatuka.

کات تارو.

[رُ] (اِخ)(1) نام ایتالیائی «کوتور»(2)، بندر یوگسلاوی در ساحل ادریاتیک (دالماسی)، در خلیج مصب های کات تارو، دارای پنج هزار سکنه.
(1) - Cattaro.
(2) - Kotor.

کات تگا.

[تْ تِ] (اِخ)(1) بغاز بین سوئد و دانمارک که بدریای شمال توسط «اسکاژراک» و بدریای بالتیک توسط «سوند» و «بلت» می پیوندد.
(1) - Cattegat.

کات تنوم.

[تْ تِ نُ] (اِخ)(1) حاکم نشین بخش (موسل) ناحیهء «تینویل است» در ساحل رود موسل، دارای 880 تن سکنه.
(1) - Cattenom.

کات توویس.

[تْ تُ] (اِخ)(1) شهری از لهستان، مرکز سیلزی لهستانی، دارای 135000 سکنه، مرکز بزرگ استخراج و تصفیهء فلزات است.
(1) - Kattowice.

کاتدره.

[تِ رَ] (معرب، اِ) معرب از یونانی خاثذره(1)، مقر اسقف. (دزی ج 2 ص 434).
(1) - Xathedhra.

کاتربرا.

(اِخ)(1) قریه ای از بلژیک (برابان). در آنجا جنگ مارشال «نی» با انگلیسیان در 16 ژوئن 1815 شب پیش مصاف واترلو صورت گرفت. آلبرماله نویسد: « ... خطا از جانب مارشال نی بود توضیح آنکه امپراطور ناپلئون به او دستور داده بود که در ساعت اول جنگ محل تقاطع طرق «کاتربرا» را بگیرد که ولینگتون نتواند بمدد بلوخر بیاید. سپس قسمتی از قوای خود را به ریاست دروه درلون(2) روانه کند که از پشت سر بپروسیها حمله آورد، اما «نی» دیر حرکت کرد و وقتی رسید که انگلیسیان محل کاتربرا را گرفته بودند. آنگاه برای راندن آنها از محل مزبور دروه درلون را ببازپس خواند. مشارالیه در حین دخول به میدان جنگ لینیی فرمان مارشال نی را دریافت و مجبور شد پس رفته و تمام روز را بطی طریق و زد و خورد بیهوده صرف کرده و وقتی به کاتربرا رسید که شب شده و قهراً آتش جنگ خاموش گشته بود. این حرکت نامناسب کار ناپلئون را خراب کرد و حملهء قطعی را که میخواست ببرد بتأخیر انداخت..» (تاریخ قرن هیجدهم و انقلاب کبیر فرانسه تألیف آلبرماله ترجمهء رشید یاسمی ص 682).
(1) - Quatre - Bras.
(2) - Drouet d' erlon.

کاترسان.

[رِ] (اِخ)(1) نوعی از سنا (سنای چهارصد نفره) مؤَسَّس در آتن، توسط «سولون» که بجای آن «کلیستن» مجالس پانصد نفره را برقرار کرد.
(1) - Quatre - Cents.

کاترفاژ دو برئو.

[دُ بْرِ / بِ رِ ءُ] (اِخ)(1)ژان لوئی ارمان دُ. طبیعی دان فرانسوی و انسان شناس. متولد در بِرتِزِن (گارد) (1810 - 1892 م.).
(1) - Quatrefages de Breau, Jean
Louis - Armand de.

کاترکانتون.

[تُنْ] (اِخ)(1) (دریاچهء) (به آلمانی فیروالدشتترسه)(2) دریاچهء سوئیس که رود «رس»(3) در آن میریزد، و آن میان بخشهای «اوری» و «انتروالد» و «شویتز» و «لوسرن» واقع در درهء مارپیچی که از کوهها بوجود آمده محصور است و مناظر عالی و دلکش در اطراف آن وجود دارد. گاهی این محل را «دریاچهء لوسرن» نیز خوانند.
(1) - Quatre - Canton (Lac des).
(2) - Vierwaldstattersee.
(3) - Reuss.

کاترمر.

[رُ مِ] (اِخ)(1) اتین مستشرق فرانسوی، متولد در پاریس (1782 - 1857). وی شاگرد «دی ساسی» و عهده دار قسمت مخطوطات شرقی کتابخانهء پاریس بوده است. از کارهای معروف او نشر مقدمهء ابن خلدون و ترجمهء آن به زبان فرانسوی است. نیز وی قسمتی از کتاب جامع التواریخ را که مربوط بعهد هلاکو است طبع و ترجمه کرد. مقالات سودمند و گرانبهایی از او در مجلهء آسیائی طبع شده است.
(1) - Quatremere, Etienne.

کاترمر دو کنسی.

[رُ مِ دُ کَ] (اِخ)(1)انتوان کریزستم. دانشمند باستانشناس فرانسوی متولد در پاریس (1755 - 1849 م.).
(1) - Quatremere de Quincy, Antoine
Chrysostome.

کاتریلین.

[یُنْ] (فرانسوی، عدد، اِ)(1) هزار تریلین.
(1) - Quatrillion.

کاترین اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ) امپراطریس روسیه و زن پطر کبیر و جانشین او. آلبرماله در تاریخ خود نویسد: «پطر کبیر برای اینکه مبادا پسر فرزند مقتولش آلکسیس وارث سلطنت بشود در سال 1721 م. اصول و رسوم مربوطهء به وراثت تاج و تخت را ملغی کرده اعلام نمود که من بعد تعیین ولیعهد بمیل خود تسار است و در این انتخاب تابع هیچ سابقه و رسمی نخواهد بود، لکن مرگ مجال نداد که جانشین خود را معین کند. زنش کاترین بمدد منچیکوف که سابقاً کاترین رختشوی خانهء او بود به هر یک از افراد قراولان خاصه سی روبل رشوه داده و بکمک آنها امپراطریس یا ملکهء روسیه شد. تا سال 1762 تقریباً هر وقت تغییر در سلطنت رخ میداد به همین روش بود و تا 27 سال قانون جانشینی تسار و وراثت تخت و تاج عبارت بود از زور و رشوه و در وصف این احوال یکی از سفرای فرانسه مقیم روسیه چه درست گفته است: «اینجا مالک الرقاب کسی است که یا سرنیزه یا زرناب یا انباری پر از عرق دارد» دورهء فرمانروائی کاترین شش ماه بود، پس از او تاج سلطنت به پسر آلکسیس موسوم به پطر ثانی رسید (1727 - 1730) که دوازده سال بیش نداشت و منچیکوف میخواست او را داماد خود سازد اما منچیکوف مغضوب و به سیبریه تبعید گردید...» (تاریخ قرن هیجدهم و انقلاب کبیر تألیف آلبرماله ترجمهء رشید یاسمی ص91 - 92).

کاترین پار.

[تِ] (اِخ)(1) ملکهء انگلستان. ششمین و آخرین زن هانری هشتم (1512 - 1548).
(1) - Catherine Parr.

کاترین داراگون.

[تِ گُ] (اِخ)(1) زن اول هانری هشتم، پادشاه انگلیس، که شوهر او پس از هیجده سال زناشوئی بر آن شد که او را طلاق گوید و آن بولین یکی از ندیمه های ملکه را بزنی بگیرد و در این باب موافقت پاپ را خواست ولی پاپ بدین کار رضا نداد. تصادمات ناشی از این امر یکی از علل اختلافات مذهبی در انگلیس گردید. وی مادر ماری تودر است (1485 - 1536).
(1) - Catherine d'Aragon.

کاترین دالکساندری (سنت).

[تِ لِ (سَ)] (اِخ)(1) حامیه دختران جوان، شهادت در حوالی سال 307 م. ذکران وی در 25 نوامبر است.
(1) - Catherine d'Alexandrie (Sainte).

کاترین دو ژن (سنت).

[تِ دُ ژِ (سَ)](اِخ)(1) دختر «ژاک فیشی» نائب السلطنهء ناپل (1447 - 1510).
(1) - Catherine de Genes (Sainte).

کاترین دو سین (سنت).

[تِ دُ یِ (سِ)] (اِخ)(1) مقدسهء ایتالیائی از خواهران «پنیتانس دوسن دومینیک» که بعلت جذبات و الهامات خود شهرت دارد (1347 - 1380 م.). وی همان است که پاپ «گرگوار یازدهم» او را به ترک «اوینیون» و حرکت به «رم» وادار کرد. ذکران وی در 30 آوریل است.
(1) - Catherine de Sienne (Sainte).

کاترین دوم.

[تِ نِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) ملقب بکبیر. آلبرماله در تاریخ خود نویسد: «پطر سوم شش ماه پادشاهی کرد. زنی داشت به نام کاترین که بر حسب عدم تجانس فطری و به علت برتری فکر و هوشش پطر او را دوست نمیداشت و اهانت و خواری بسیار بر او وارد میکرد و در ملاء عام او را نافهم و بی شعور خطاب میکرد و میگفت روزی کاترین را از نزد خود رانده و محبوبهء روسی خویش را بمقام او ارتقاء خواهد داد و یکی از سفرای فرانسه راجع به محبوبهء مذکوره نوشته است که «این زن به یکی از خدمتکاران مهمانخانهء پست شباهت دارد». کاترین با چندتن از صاحبمنصبان مخصوصاً سه برادر موسوم به اُرلف همدست شده روز 9 ژوئیه 1762 م. صبح بسیار زودی که پطر از پطرزبورگ خارج و در یکی از قصور اطراف ساکن بود، افواج گارد را حرکت داد و به نیروی آنها خود را امپراطریس خواند. پطر که ناگهان چنین ضربت هولناکی خورد بکلی خود را باخته و مقاومت چندانی نکرد، از جائی که بود در کشتی نشسته رو به شهر سن پطرزبورک نهاد. چون میخواست قدم به خشکی گذارده وارد ارگ شود قراولی فریاد برآورد: «سیاهی کیستی؟» پطر جواب داد: «امپراطور است» قراول گفت: «امپراطوری در کار نیست به دریا برگرد!» پطر اطاعت نمود. پس از آن به کاترین پیشنهاد کرد که سلطنت روسیه را تقسیم کنند، کاترین جوابی نداد و (پطر) مجبور شد استعفاء بدهد یا بقول فردریک دوم «مثل طفلی که او را بخوابگاه میفرستند» سر به زیر افکنده رو به بستر نهد، چهار روز بعد خبر مرگش منتشر شد و علت آن را قسمی از قولنج بواسیر که عوارض آن متوجه دماغ گردیده» ذکر کردند و در حقیقت اعوان کاترین او را زهر داده بودند.
کاترین دوم: کاترین دوم در سی وسه سالگی به پادشاهی رسید و سی و سه سال هم سلطنت راند (9 ژوئیهء 1762 - 17 نوامبر 1796) هوشی سرشار و جسارت و عزمی بکمال و حرص و جاه طلبی فوق العاده داشت. در اوقاتی که ملکه الیزابت حیات داشت و کاترین زن ولیعهد بود به خیال سلطنت افتاد و بسفیر انگلستان چنین میگفت: «من مصمم شده ام یا بمیرم یا بسلطنت برسم» پس جد بلیغ میکرد که نسب آلمانیش را مستور داشته خود را محبوب القلوب روسها کند. عاقبت بمقصود نایل شد و این زن آلمانی از تمام ملکه های روسیه روسی تر گردید.
کاترین در زندگانی بسیار ساده بود، غالباً محض اینکه زن خدمتکار را صبح زود از خواب بیدار نکند خود چراغ را روشن میساخت. هیچوقت از خاطر نمی برد که هنگام دخول به روسیه از خانم های درجهء ادنی و مبتلا به فقر و فاقه بوده است و اظهار خضوع و فروتنی کامل میکرد، از این جهت ملازمانی که در خدمتش محرمیت داشتند بشوق هرچه تمامتر به او خدمت میکردند و فدائی او محسوب میشدند. کاترین معلومات کافیه داشت چون یکنفر زن فرانسوی بنام کاردِل(2) او را تربیت کرده بود با ادبیات فرانسه مأنوس و به نویسندگان فرانسه عاشق بود. در لیاقت حکمرانی هم از هیچیک از معاصرین خود مثل فردریک دوم و ماری ترز و ژوزف دوم عقب نمیماند. گاهی در روز پانزده ساعت کار میکرد و در تمام مدت سلطنتش بقول یکی از شعرای روسیه «دیده بانی بود که هیچوقت عوض نمیشد» یعنی در کارها چنان مراقبت داشت که لمحه ای فارغ از دیدبانی نمیگردید. در عزم و ثبات نظیر پطر کبیر بود و بعلاوه در خویشتن داری و وقار به حدی مهارت و قدرت داشت که زیردستان را نیز به احترام اوامر و تقلید حفاظ و وقار خود وادار میکرد. نومیدی و یأس در او راه نمی یافت و حتی در مقابل عظیمترین مخاطرات و سخت ترین شکست ها چنان ثبات و امیدی نشان میداد که اتباع مردد خود را هم دلیر و مصمم ساخته و نایل بفتح و فیروزی میکرد.
فن تبلیغ و کسب شهرت: کاترین مثل بازیگران تئاتر در نمایش کارهای خود مهارت داشت، مث محض آنکه صیت قدرت و عظمت خود را در اقصای ممالک فرنگستان منتشر سازد پانزده سال مرتباً با ولتر مکاتبه مینمود (1763 - 1778 م.) و از این نویسندهء معروف تمجید فراوان میکرد و قیمت رسالاتی که در حق او می نوشت به اضعاف میپرداخت و چون خبر یافت که دیدرو(3) از نویسندگان فرانسه تنگدست شده است محض مساعدت به او کتابخانه اش را خریداری کرد مشروط بر اینکه کتب مزبور در پاریس بماند و دیدرو کماکان متحفظ آن بوده و از طرف امپراطریس وظیفهء کتابداری را منظماً دریافت بدارد، و دالامبر(4) نویسندهء فرانسوی را نیز مربی پسر خود پول اوّل(5) قرار داد و به این وسیله تمام فلاسفهء فرانسه را که آن وقت مجرای نشر شهرت و تبلیغات محسوب میشدند طرفدار خویش ساخت و واقعاً فلاسفهء مزبور نیز اجر کاترین را ضایع نکردند و بخوبی او را پاداش دادند.
کاترین در سالهای اول سلطنت خود (1767) هیئتی مرکب از ششصد نفر نمایندهء جمیع طبقات و اصناف روسیه فراهم آورد و تشکیل این هیئت را اهمیت بسیار داده در عالم مشهور نمود. دستور این هیئت تهیهء قانونی مبتنی بر اصول آزادی و حریت مذهبی و مساوات اجتماعی بود که فلاسفه و مؤلفین دایرة المعارف فرانسه مبلغ و ناشر آن محسوب میشدند. کاترین شخصاً مقدمه ای بر این قانون نوشته بود بنام «دستور» که مطالبش مأخوذ از کلمات مونتسکیو فرانسوی و بکاریا(6) ایطالیائی بود، مث این عبارت «ملت برای سلطان نیست بلکه سلطان برای خدمت او است، مساوات افراد ملت یعنی مطیع بودن به قانون واحد».
یکی از روسهائی که طرفدار حکومت قدیمه بود میگفت: «این عبارت حصارهای بلند را از پای می افکند!» در فرانسه انتشار «دستور» کاترین ممنوع شد. این هیئت دو سال دوام یافت و چون متن دستور امپراطوریس را در مجلس قرائت کردند همگی از فرط رقت و شوق به گریه افتادند. آن انجمن دویست بار جلسهء رسمی تشکیل داد و در هر باب مباحثات طویل کرد لکن تصمیمی نگرفت. سفرای فرانسه و انگلستان بدون اینکه صراحةً بر زبان بیاورند این هیئت را فیمابین خود انجمن بازیگران و مجمع شوخی و تقلید مینامیدند. لکن وُلتر و مؤلفین دایرة المعارف فرانسه که ظاهر امور را میدیدند کاترین را ستایش نموده وی را سمیرامیس شمال(7) و شهریار آزادی خواه بزرگوار میخواندند.
رعایا و شورش پوگاچف(8): اما در نفس الامر عهد سلطنت کاترین برای رعیت موجب مزید بدبختی و سنگینی بار اسارت شد و کار رعیت به بندگی و بردگی کشید. مثلا دهقانان را از حق تظلم مستقیم به پادشاه محروم داشتند یعنی مردم دهات حق نداشتند در مقابل ظلم و جور ارباب و ملاکین خود شکایتی به پادشاه بکنند و مالکین را حق دادند که بلاشرط و بلاحد هر قسم سخره و بیگاری که بخواهند از رعیت بگیرند و آنان را مثل حیوانات بفروشند و از زمین و زراعت خود دور سازند و بموجب فرمانهای کاترین خرید و فروش رعیت چنان مرسوم شد که در جراید اعلان میکردند. مثلا در 1798 روزنامهء سن پطرزبورگ این اعلان را منتشر ساخت: «یکنفر سامانی و یک رأس گاو اصیل بفروش میرسد» شورش رعایا که از سنهء 1771 تا 1773 بالا گرفت و مشرق روسیه را بر هم زد و نزدیک بود منجر به انقلاب عمومی بشود و در نتیجه فقر و بدبختی طبقه موجیک(9) بظهور پیوست. دامن زن این اغتشاش یکی از قزاقهای فراری بود پوگاچف نام که میگفت من پطر سوم هستم که از چنگ جلاد رها شده و به این نواحی آمده ام. پوگاچف از ناحیهء اورال طلوع کرد و در اطراف رود ولگا قریب پنج سال با سپاه روس مقاومت نمود. رعیت آن نواحی با او یار شدند و بمدد او برخاستند. پوگاچف قسمتی از قشون دولت را مغلوب ساخت و شهر قازان(10) را متصرف شده به باد غارت داد و ملاکین را بدار آویخت و هرجا گذشت حکومت ملی تأسیس نمود. وقتی چنان قوت گرفت که میترسیدند به مسکو حمله بیاورد و بنابر حسابی که کرده بودند اگر پوگاچف به آن حدود می آمد صدهزار رعیت بمدد او برمیخاست. عاقبت همراهان پوگاچف خیانت کردند و او را تسلیم نمودند. مأمورین دولت او را به سن پطرزبورگ آورده بمجازات رسانیدند.
حکومت داخلی: مهمترین کار کاترین تنظیم ادارات کشوری و قضائی بود. مملکت را به پنجاه ایالت تقسیم کرد و این تقسیم تا زمان ما برقرار ماند. در روسیه مثل انگلستان امور قضائی و اداری مخلوط و مشتبه بود. کاترین وظایف هر قسمت را جدا و معین کرد و بمأمورین مخصوص سپرد (1775).
کاترین در مورد تشکیلات قضائی اصول مساوات و عدالتی را که اظهار میکرد فراموش نمود و برای هر طبقه از طبقات مردم محاکم خاصی تشکیل داد مثلا نجبا و توانگران و رعایای آزاد هر یک محکمهء ممتاز و مخصوص داشتند، اما برای رعایای زرخرید بهیچوجه محکمه ای تعیین نشد.
استعمار: از کارهای درخشان و پر فایدهء کاترین مسکون کردن ولایات خالی السکنهء روسیه بود کاترین نیز بشیوهء امرای پروس اتباع ممالک خارجه را دعوت نموده و در ایالات جنوبی مثل اوکرن(11) و ولگا(12) جای میداد. مأمورین موظف دائمی از طرف کاترین در آلمان بدعوت مردم اشتغال داشتند و هزار هزار مردمان زارع و صنعت پیشه را بروسیه کوچ میدادند. این مهاجرین که بخرج دولت مسافرت کرده وارد خاک روسیه میشدند هر یک خانه و باغی و دوابی چند و اسباب و ابزار کشت و زرع مییافتند. پس از ده سال توقف خانه و باغ ملک طلق آنها میشد و در سال اول ورود کمک خرج روزنه ای که معاش آنها را تأمین کند از دولت دریافت میکردند. به این ترتیب قریب دویست شهر و قصبه در جنوب روسیه آباد شد. مدیر امور مربوطه بمهاجرت پوتامکین(13) نام داشت که از محارم و محبوبان کاترین محسوب میشد و بعد از پوتامکین مقربان و محارم ملکه سمت رسمیت یافتند و اشغال رسمی مملکتی بعهدهء آنان محول شد. چنانکه در دربار لوی پانزدهم زنان مقرب و محبوب پادشاه زمامدار امور گشتند. پوتامکین که از دودمانی نجیب بود در موقع طلوع انقلاب 1762 در فوج گارد درجهء صاحبمنصبی جزء داشت. کاترین او را ابتداء برتبهء کنت سپس بمقام پرنسی رسانید و در اسرار خود محرم ساخت. افکار پوتامکین متشتت و بی انتظام بود لکن هوشی تند و قوهء ابتکار و اختراعی فوق العاده داشت. پوتامکین قورخانهء خرسون(14) را در کنار رود دنیپر ساخت و شهر سباستوپول(15) را در شبه جزیرهء کریمه بنا نهاد. وقتی که پوتامکین شروع بجلب مهاجرین کرد در تمام اراضی جنوبی روسیه دویست هزار نفر سکنه نبود و چون او در سال1791 وفات نمود جمعیت آن نواحی بهشتصد هزار نفر رسید. سیاست خارجه: اهمیت و عظمت دورهء سلطنت کاترین در سیاست خارجهء اوست. کاترین به متابعت پطر کبیر همت بر آن گماشت که روسیه را به اروپای غربی نزدیک کند. عثمانی ولهستان را که چون سدی سدید میان روسیه و اروپا حایل بودند از میان برداشته و مملکت را از طرف جنوب بدریای مدیترانه و از جانب مغرب به اطریش و آلمان برساند، همانطور که غلبه بر سوئد پطر کبیر را دارای «جلوخانی» مشرف بر بحر بالتیک ساخت در زمان کاترین دوم هم روسیه دارای «جلوخان» دیگر شد و پس از تجزیهء دولت لهستان که میان پروس، اطریش و روس تقسیم گردید (1772 - 1795) کاملاً با اروپای مرکزی ارتباط و اتصال یافت. اما در مقابل اقدامات کاترین در سمت جنوب و سرحدات عثمانی به نتیجهء مهمی نرسید، میخواست عثمانی را هم مثل لهستان تجزیه کند و در اسلامبول دولتی یونانی تشکیل بدهد که سلطنتش با نوهء دوم او باشد لکن موفق نشد چرا که دول معظمه که از سرعت ترقی و توسعهء روس بیمناک بودند بالاتفاق در صدد جلوگیری او برآمدند. عاقبت کاترین دو جنگ بزرگ با عثمانیان کرد: یکی (از سال 1768 - 1774) و دیگر (از سال1788 تا 1792) و اگرچه نتوانست راهی بدریای مدیترانه باز کند اما شبه جزیرهء کریمه و تمام سواحل شمالی بحر سیاه را در قفقاز الی رود دنیپر بتصرف درآورد.
کاترین در سن 67 سالگی سکته کرد و مرگ او مصادف شد با 17 نوامبر 1796 که ناپلئون بناپارت بفتح معروف آرکول نایل آمد. در عهد سلطنت این ملکه روسیه از سمت جنوب و مغرب مالک اراضی وسیعه شد که جمعاً وسعت آن با خاک فرانسه برابر و جمعیتش قریب هفت میلیون بود. (تاریخ قرن هیجدهم و انقلاب کبیر فرانسه تألیف آلبرماله ترجمهء رشید یاسمی صص 94 - 101).
(1) - Catherine II, La Grande.
(2) - Mlle Cardel.
(3) - Diderot.
(4) - D'Alembert.
(5) - Paul I.
(6) - Beccaria.
(7) - Semiramis du Nord.
(8) - Pougatchef.
(9) - Moujiks.
(10) - Kasan.
(11) - Ukraine.
(12) - Volga.
(13) - Potemkin.
(14) - Kherson.
(15) - Sebastopol.

کاترین دو مدیسی.

[تِ دُ مِ] (اِخ)(1)دختر لوران دو مدیسی، متولد در فلورانس، زن هانری دوم و مادر فرانسوای دوم (1519 - 1589 م.). آلبرماله در تاریخ خود از او چنین نویسد:
کاترین دومدیسی و اغماض مذهبی: فرانسوای دویم پس از یکسال پادشاهی وفات یافت (دسامبر 1560) و کاترین دومدیسی مادرش، بعنوان نایب السلطنهء شارل نهم دویمین فرزند هانری دویم که ده سال بیشتر نداشت به حل و عقد امور پرداخت و سیاست جدیدی پیش گرفت. وی برادرزادهء پاپ لئون دهم از اعضای خاندان بزرگ مدیسی بود و چهل و یکسال از عمرش میگذشت. شوهرش هانری دویم همواره او را از کارها دور نگاه میداشت ولیکن وی فرمان روائی میخواست. کاترین پابند چیزی نبود و در فتنه انگیزی زبردستی ایطالیائی می نمود. در امور سیاست و دولت بینا بود و چنان می پنداشت که شور و شر کاتولیک ها و کالونیها هر دو ممکن است قدرت شاه را یکباره در خطر افکند، خود در باب مذهب قیدی نداشت. گفته اند که کاترین میکوشید تا «قدرت پادشاهی را از اقتدارات فرقه های مذهبی مهمتر و برتر کند و آن را وسیلهء صلح قرار دهد» و به همین نظر سعی میکرد که برای خیر و صلاح شاه و مملکت میان کاتولیکها و پروتستانها مودت و صفا بماند و اغماض مذهبی پایدار شود.
میشل دولوپی تال(2): میشل دولوپی تال، صدر اعظم مملکت، در اجرای این سیاست با کاترین همراهی میکرد چرا که پیرمردی عاقل و نرمخو بود و به سختگیری عقیده نداشت. میگفت: «کارد را در مقابل فهم و ادراک ارزشی نیست» و میخواست در جنگ با کسانی که بمذهب جدید گرویده بودند «سلاح محبت و احسان» به کار برده شود. مینویسد: «این اسامی زشت فرقه، حزب، دسته، معتقد کالون، پیرولوتر، هواخواه پاپ را از میان برداریم و در کلمهء عیسوی تغییر و تبدیلی ندهیم.»
مجلس پواسی(3) فرمان ژانویه: چنانکه شارل کن در سرزمین آلمان کوشش کرد که در دیت «اوگس بورگ» بنیان مسالمت و آشتی مستحکم شود کاترین دومدیسی و میشل دولوپی تال هم مانند او اول جد و جهد کردند که بین کاتولیکها و پروتستانها صلح افتد و به این عزم مجمعی از روحانیان کاتولیک و پروتستان تشکیل دادند که بنام مجلس پواسی معروف است. در این انجمن موافقتی روی ننمود (سپتامبر 1561) پس کاترین فرمان ژانویه را صادر کرد (17ژانویه 1562) و به موجب آن به پروتستانها اجازه داد که در اطراف شهرها و در دهکده ها به آزادی مراسم مذهبی خود را به انجام برسانند.
قتل عام واسی(4). فرمان ژانویه که اساس به اغماض مذهبی را بنا نهاد میتوانست صلح و آرامش را برقرار کند، اما نه کاتولیکها و نه پروتستانها هیچ یک به اغماض مذهبی عقیده نداشتند. در جنوب پیروان کالون میکوشیدند تا کاتولیکها را به زور به مذهب جدید درآورند. کمی بعد از تشکیل پواسی پروتستانها در «مون توبان»(5) بضرب شلاق و چوب کاتولیکها را بمجلس وعظ میبردند. در «مون پلیه»(6) در کلیسای اعظم را بستند و چندین کاتولیک را کشتند. یک ماه پس از صدور فرمان ژانویه، روز یکشنبهء اول مارس 1562، هنگامی که دوک دوگیز از واسی عبور میکرد، پانصد نفر پروتستان در انبار گندمی بدعا خواندن مشغول بودند، نزدیک در انبار میان نوکران دوک و پروتستان ها نزاعی برخاست. پروتستانها خود را در خطر انگاشتند و بایشان سنگ انداختند. کاتولیکها نیز در مقابل شلیک کردند و کار نزاع بکشتار کشید و بعوض چند نفر کاتولیک که مجروح شده بودند از پروتستانها بیست و سه تن مقتول و بیشتر از صد نفر مجروح گشتند، و همین جدال مقدمهء جنگهای مذهبی شد. (تاریخ قرون جدید تألیف آلبرماله ترجمهء سید فخرالدین شادمان ص135 - 137).
(1) - Catherine de Medicis.
(2) - Michel de l'Hopital.
(3) - Poissy.
(4) - Vassy.
(5) - Montauban.
(6) - Montpellier.

کاترینو زنو.

[تِ نُ زِ نُ] (اِخ)(1) یکی از سفراء جمهوری ونیز در دربار اوزون حسن. او را سفرنامه ای است که سفیر دیگری بنام «راموزیو»(2) مقدمه ای بر آن نگاشته و از اوزون حسن ستایش فراوان کرده است. (از سعدی تا جامی ص441 و 445).
(1) - Caterino Zeno.
(2) - Ramusio.

کاترین هوارد.

[تِ هُ] (اِخ)(1) پنجمین زن هانری هشتم که او را طلاق گفت تا با «آن دُکَلِو» ازدواج کند. وی به سال 1522 م. تولد یافت و بسال 1541 بر تخت سلطنت جلوس کرد و بسال 1542 او را گردن زدند.
(1) - Caterine Howard.

کات سفید.

[تِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ترهتی بضم اول و سکون ثانی و ضم ها و کسر فوقانی. (الفاظ الادویه ص 74). رجوع به کات شود.

کاتف.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از کتف. ناخوش دارنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

کاتف.

[تِ] (ع اِ) ملخی که تازه بپریدن آمده باشد کاتف نامند و واحد آن را کاتفة گویند. (ناظم الاطباء).

کات کبود.

[تِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زاج کبود. زنگ مس(1). ترکیبی از جوهر گوگرد و مس یعنی سولفات مس. (ناظم الاطباء). بلخچ. مادهء کانی که برای سبز نگاه داشتن سبزیها و ترشیها بکار برند. از این ماده در شاهرود و بعض نقاط خراسان و آذربایجان یافت شود. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص 44).
(1) - Sulfate de cuivre.

کات گلابی.

[تِ گُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کات هندی(1). کاد هندی.
(1) - Uncaria gambier, Cachou.

کات گوت.

(انگلیسی، اِ)(1) زهی که از امعاء بز یا گربه سازند و در جراحی مستعمل است.
(در فرانسه هم معمول است).
(1) - Catgut

کاتلیک.

[تُ] (فرانسوی، ص، اِ) رجوع به کاتولیک شود.

کاتم.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از کتم. درزدوز. (منتهی الارب) (آنندراج). || پنهان کننده. (مهذب الاسماء). پوشنده. رجوع به پوشنده شود. آدم محرم. سرپوش. || نهفته. سرٌ کاتمٌ؛ راز نهان داشته. (منتهی الارب) (آنندراج). || قوسٌ کاتمٌ؛ بمعنی قوس کتیم است. (منتهی الارب). کمان از چوب ناشکافته یا کمان سوفارناکرده. (آنندراج). کاتمة، مثله. (منتهی الارب) (آنندراج).

کاتم السر.

[تِ مُسْ سِرر] (ع اِ مرکب)رجوع به کاتم سر شود.

کاتم سر.

[تِ مِ سِرر] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاتب سر و اعلم ان العامه یبدلون الباء من کاتب السر بمیم، فیقولون کاتم السرّ و هو صحیح المعنی اما لانّ یکتم سرّالملک او من باب ابدال الباء بالمیم علی لغة ربیعة و ان کانوا لایعرفون الثانی. (صبح الاعشی ص104).

کاتمة.

[تِ مَ] (ع ص) کاتم. رجوع به کاتم شود. کمان از چوب ناشکافته. کمان سوفار ناکرده. (منتهی الارب).

کاتن.

[تُ] (اِخ)(1) رجوع به «کاتو» شود.
(1) - Caton.

کاتن.

[تِ] (اِخ)(1) نام یکی از دو تن محارم «بسوس» کشندهء داریوش که در تسلیم او به اسکندر با وی همداستان شد. مهارت او در تیراندازی بقدری بود که مرغ را در حال پرش میزد و با وجود اینکه ایرانیان در تیراندازی معروف بودند او را تیرانداز ماهر میدانستند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1698 - 1699).
(1) - Catenes.

کاتنتر.

[تَ تَ] (اِخ)(1) کتابی به سانسکریت تألیف «شرب برم» هندی. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ص 65 شود.
(1) - Katantra.

کاتو.

[تُ] (اِخ)(1) (بزرگ) کاتوی بزرگ یکی از معاریف روم قدیم است که در سال 235 ق.م. قدم بعرصهء وجود نهاد و در 142 ق.م. بمرد. کاتو در زراعت و جنگ و حقوق به وطن خویش خدمات بسیار کرد و چون در سال 184 بمقام حکومت «احصاء» رسید در برانداختن زندگانی آمیخته بتجملی که مردم روم آغاز کرده بودند و موجب فساد آن شهر بود کوشش بسیار کرد. سپس از جانب روم مأمور شد که به افریقا رود و در اختلافی که بین «مازی نیسا» و کارتاژ (قرطاجنه) پدید آمده بود حکم شد. کاتو چون در آن سفر عظمت و قدرت کارتاژ را مشاهده کرد و آن قدرت را منافی مصالح وطن خویش دید بمخالفت شهر مزبور کمر بست و آتش جنگ روم و کارتاژ را دامن زد. همیشه خطابه های خویش را در سنا بدین جمله ختم میکرد که «علاوه بر آنچه گفتم کارتاژ را نیز ویران بایدکرد» کاتو را کتاب گرانبهائی در «اساس روم» بوده است که اکنون در دست نیست لکن کتاب دیگر وی در باب «زراعت» موجود و از آثار ذیقیمت روم قدیم بشمار است. (تمدن قدیم ترجمهء نصرالله فلسفی ص 493).
(1) - Caton.

کاتو.

[تُ] (اِخ)(1) در قدیم آن را لوکاتو کامبرزی(2) میگفتند. کرسی بخش نُر(3)، از ناحیهء کامبرِه ، واقع در ساحل سِل، آب راههء اِسکُو دارای 8427 تن سکنه. راه آهن از آن گذرد. دارای آبجوسازی، برودری، منسوجات پشمی است.
(1) - Cateau.
(2) - Le Cateau Cambresis.
(3) - Nord.

کاتود.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) کاتد. فرهنگستان ایران بجای این کلمه لغت «فرود» را برگزیده است. (واژه های نو. فرهنگستان ایران 1319).
(1) - Cathode.

کاتوده.

[دَ / دِ] (ص) لغتی در کاتوره. (برهان). رجوع به کاتوره شود.

کاتور.

(ص) در لغت فرس اسدی چ هرن آمده: کانور (با نون) شیفته سار باشد. خفاف گوید :
چه چیز است آنکه با زرّ است و با زور
همی سازد بکار سازش گور
بگور اندر شود ناگه پیاده
برون آید سوار از گور کانور.
(لغت فرس چ هرن ص 36).
و ظاهراً «کانور» مصحف کاتور و لغتی است در کاتوره. شعوری این کلمه را «کاتوار» بضم تاء مثناة ضبط کرده و شاهدی از شمس فخری آورده که شاهد «کاتوره» است بدین صورت:
دوستش عاقل است و پابرجا
دشمنش ابله است(1) و کاتوره.
(شعوری ج 2 ص 236).
رجوع به کاتوره شود.
(1) - ن ل: ابلهست.

کاتوره.

[رَ / رِ] (ص) سرگشته. (لغت فرس نسخهء خطی متعلق به مرحوم اقبال) (صحاح الفرس) (معیار جمالی) (اوبهی) (برهان)(1). شیفته سار. حیران. سرگردان بود همچون آسیمه. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
آن بلبل کاتورهء برجسته ز مطموره
چون دستهء طنبوره گیرد شجر از چنگل.
منوچهری.
دوستش عاقل است و پابرجای
دشمنش ابله است(2) و کاتوره.شمس فخری.
|| (اِ) آسیمگی. سرگردانی :
هیچ راحت می نبینم در سرود و رود تو
غیر از این فریاد کز وی خلق را کاتوره خاست.
رودکی.
مؤلف فرهنگ انجمن آرا گوید: فخر قواس بزای معجمه بمعنی گرانی آورده و این بیت (فوق) رودکی را شاهد کرده... و برای زای معجمه وقتی شاهد شود که قافیهء بیت معلوم باشد. || دوار. سرگیجه. || مؤلف برهان گوید: بمعنی کارآگاه هم هست که منهی و اخبار رساننده باشد. این معنی اشتباه است، زیرا در صحاح الفرس (نسخهء کتابخانهء مؤلف) پس از شرح کلمهء «کاتوره» آمده: کارآگاه، منهی باشد که اخبار باز رساند و کارآگاه لغتی است مستقل و معنی آن بمعنی کاتوره داده شده.
(1) - قیاس شود با کلمهء سانسکریت katara(ترسو، کم رو، گیج، مضطرب). (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کاتوره).
(2) - ن ل: جاهلست.

کاتوزه.

[زَ / زِ] (ص، اِ) لغتی در کاتوزی. رجوع به کاتوزی شود.

کاتوزه.

[زَ / زِ] (اِ) مصحف کاتوره. رجوع به کاتوره شود :
هیچ راحت می نبینم در سرود و رود تو
غیر زین فریاد کز وی خلق را کاتوزه خاست.
(احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1051) و برای زاء معجمه وقتی شاهد شود که قافیهء بیت معلوم باشد. (آنندراج در لغت کاتوره).

کاتوزی.

(ص، اِ) زاهد و عابد را گویند و بباید دانست جمشید که طوایف انام را بر چهار قسم کرد یکی را کاتوزی نام نهاد و فرمود که بروند و در کوه ها و مغارها جای سازند و بعبادت خدای تعالی و کسب علوم مشغول باشند و دیگری را نیساری و گفت که سپاهگری کنند و جمعی را نسودی لقب داد و بکشت و زراعت کردن امر فرمود و طبقه ای را اهنوخوشی خواند و گفت که به انواع حرفت ها بپردازند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). در حاشیهء برهان قاطع چ معین آمده: این اصطلاح را از شاهنامه گرفته اند. فردوسی گوید :
ز هر پیشه در انجمن گرد کرد (جمشید)
بدین اندرون سال پنجاه خورد
گروهی که کاتوزیان خوانیش
برسم پرستندگان دانیش...
(شاهنامهء چ بروخیم ج 1 ص 24).
کاتوزیان جمع «کاتوزی» است و «کاتوز» یا «کاتوزی» بهیچوجه در ریشهء زبانهای ایرانی دیده نمیشود و قطعاً در اصل کلمهء دیگری بوده است که کاتبان بدین صورت درآورده اند، با امعان نظر در سه اصطلاح دیگر که فردوسی در ابیات بعد آورده (نیساریان، بسودی، اهنوخوشی) تصور میرود که فردوسی کلمهء مورد بحث را بشکل پهلوی آن یعنی «آتوریان» استعمال کرده باشد که بمعنی آتوربانان و آذربانان است یعنی نگاهبانان آتش و آتشکده، به عبارت دیگر موبدان، بنابراین مصراع فردوسی را چنین باید خواند: گروهی که آتوریان خوانیش - همچنین میتوان کلمهء «آتوربان» را - که به همین معنی و مفرد است در مصراع فردوسی جای داد. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کاتوزی). و رجوع به مزدیسنا صص 401 - 406 شود.

کاتوزیان.

(اِ) جمع کاتوزی. رجوع به لغت کاتوزی شود.

کاتوس.

(اِخ)(1) حاکم نشین «لو»، بخش «کااور» در ساحل شعبهء شط لو. سکنه 778 تن. دارای راه آهن.
(1) - Catus.

کاتوش.

[تُ] (اِخ)(1) (مرکز) واقع در شمال غربی شبه جزیرهء یوکاتان (مکزیک).
(1) - Catoche.

کاتوکامبرزی.

[تُ رِ] (اِخ) (صلح) نام عهدنامهء صلح (3 آوریل 1559) که پس از شش جنگ که بین خاندان فرانسه و اطریش درگرفت برقرار شد.
آلبرماله نویسد: بموجب معاهدهء مذکور که پادشاه اسپانیا و فرانسه و انگلیس و امپراطور آلمان در آن شرکت جستند شاه فرانسه (هانری دویم) از ادعای خود که بر ایطالیا داشت چشم پوشید و دیگر جز قلعه ای چند در دامنهء کوههای آلپ چیزی را مالک نبود ولیکن در قسمت شمال سه شهر مس و تول و وردن را برای خود نگاهداشت. انگلیسیها نیز بندر کاله را به او واگذاشتد. اما پادشاه اسپانیا هم در عوض ناپل و میلان را بتصرف خویش درآورد و جانشینان وی آن دو ناحیه را صدو پنجاه سال در دست داشتند و هم بموجب صلح کاتوکامبرزی برای بقای صلح و آشتی فیلیپ دویم دختر هانری دویم را بزنی گرفت و هنگام عروسی در پاریس بساط عیش و سرور بسیار چیده شد و در جشنی از جشن های نظامی که هانری هم در آن شرکت داشت نیزهء حریفش شکست و یک پاره چوب بچشمش خورد و شاه فرانسه چند روز بعد از این جراحت که یافت درگذشت. (تاریخ قرون جدید تألیف آلبرماله ترجمهء سید فخرالدین شادمان ص 93 - 94).

کاتول.

(اِخ)(1) کایوس والریوس. شاعر لاتن، متولد در «ورنون» حدود سال 84 ق.م. و متوفی پس از سال 47 ق.م. مجموعهء اشعار او بنام «لپیتالم دوتتیس اِ دو پله»(2) و قطعات غنائی بسیارش که همه حاکی از ظرافت و تبحر و آزاداندیشی بسیار است، از عشق شدید به معشوقه اش که «لسبی»(3) نامیده میشد مایه گرفته است.
(1) - Caius Valerius Catulle.
(2) - L' Epithalame de Thetis et de Pelee.
(3) - Lesbie.

کاتولیسیسم.

[تُ] (اِخ)(1) جاثلیقیه. مذهب کاتولیک. مذهب جاثلیق. (از برهان قاطع چ معین ج 2 حاشیهء ص 552).
(1) - Catholicisme.

کاتولیک.

[تُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1) از یونانی کاثولیکوس(2) بمعنی عام و جامع و به پیشوای اسقفان اطلاق شود. امروز کاتولیک به فرقه ای از مسیحیان که پاپ را پیشوای دین خود دانند گفته میشود. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت جاثلیق).
(1) - Catholique.
(2) - Katholikos.

کاتولیک روم.

[تُ کِ] (اِخ)(1) نام یکی از دو شعبهء مهم کلیسای مسیح. و. م. میلر نویسد: کلیسا هم مانند دولت دارای تشکیلات مفصلی بود. ظاهراً تمام اسقفان مساوی بودند ولی حقیقةً اسقفان مراکز بزرگ امپراطوری متدرجاً دارای قدرت مخصوصی بر کلیساهای اطراف خود گردیدند. بدین طور اسقفان اسکندریه، انطاکیه، قسطنطنیه، و روم رؤسای کلیسا شدند. اسقفان سه کلیسای اول موسوم به پتریارخ(2) و اسقف روم به پاپ یعنی پدر ملقب گردیدند. تعجبی نیست که پاپ روم متدرجاً مقام مخصوصی در کلیسا حائز گردید. زیرا پطرس و پولس در روم شهیدشدند و این شهر برای سالیان دراز پایتخت امپراطوری مقتدری بود. بعلاوه کلیسای روم از زمانی که پولس رسالهء برجستهء خود را بدانجا نوشت از برای ایمان و قدوسیّت و غیرتش در تمام دنیای مسیحیت شهرت و اعتبار داشت (روم 1:8) ازطرف دیگر بعضی از اسقفان روم صاحب استعداد مخصوصی نیز بودند و در مناقشات آریان و غیره که در کلیسا بظهور رسید چنان عاقلانه رفتار کردند که مورد تحسین و تمجید تمامی کلیساها واقع شدند ولی پاپها به ریاست بزرگترین کلیسای دنیا هم قانع نشده کم کم متمایل به تسلط بر کل کلیسای مسیح گردیدند و مدعای خود را از انجیل متی باب 16:18 گرفته آن را به طور غلط تفسیر نمودند و ادعا کردند که چون عیسی مسیح پطرس را جانشین خود نمود و او اولین اسقف شهر روم بود بنابراین اسقفان روم بایستی جانشین پطرس بوده در روی زمین بجای خود مسیح بر کلیسا سلطنت نمایند. لیو(3) که در قرن پنجم مقام پاپی را حائز و یکی از بزرگترین اشخاص زمان خود بود با کمال نیرومندی مدعی ریاست بر تمام کلیسای مسیح شد. بیشتر از اسقفان مغرب ادعای او را قبول نمودند ولی در مشرق پتریارخهای قسطنطنیه و انطاکیه و اسقفان کلیسای ایران از شناسائی ریاست و مقام پاپی وی امتناع ورزیدند. این امتناع باعث شد که جدائی بین کلیساهای لاتینی زبان مغرب و کلیساهای یونانی و سریانی زبان مشرق پیدا شود. بالاخره چون قسطنطنیه و روم در امور سیاسی از هم جدا شدند، کلیسای یونانی زبان هم کام از کلیسای روم مجزا گردید. این دو شعبهء مهم کلیسای مسیح تا امروزه هم ازیکدیگر منفصلند. یکی کلیسای ارتدکس یونانی(4)است و خصوصاً در یونان و روسیه منتشر میباشد و دیگری کلیسای کاتولیک روم(5)میباشد که اقتدارش بیشتر در اروپا و آمریکاست. این دو کلیسا در اصل عقیده با یکدیگر موافق بودند ولی مسئلهء قدرت عمومی پاپ بالاخره باعث اختلاف آنها گردید. (تاریخ کلیسای قدیم در امپراطوری روم و ایران تألیف و. م. میلر ترجمهء علی نخستین بمساعدت عباس آرین پور صص 249 - 251).
(1) - Roman Catholic. (2) - Patriarch معنی لغوی پتریارخ «پدر یا مؤسس یک نژاد» است (کتاب اعمال رسولان 7:8) این لغت ابتدا بتمام اسقفان اطلاق میشد و بعدها مخصوص این سه اسقف مهم گردید.
(3) - Leo.
(4) - Greek Orthodox.
(5) - Roman Catholic.

کاتولیکوس.

(اِ) لفظ یونانی بمعنی عمومی است و معرب آن جاثلیق است. رجوع به کاتولیک شود. || لقب عام اسقفان مدائن. (تاریخ کلیسای قدیم(1) تألیف میلر ص 274).
(1) - رجوع به آخر مادهء قبل شود.

کاتون.

(اِخ) مؤلف حدود العالم در «سخن اندر ناحیت خراسان» نویسد: شهرکی است، آب ایشان از چاه است و از باران. و از او اسبان نیک خیزد». (حدود العالم چ سید جلال الدین طهرانی ص 57).

کاتون بزرگ.

[نِ بُ زُ] (اِخ) یا قدیم(1) از مشاهیر خطباء روم که در حفظ اصول قدیم تعصب داشت و رومیان را به زندگانی سخت و خشن و جنگ و ستیز با قرطاجنه (کارتاژ) که دشمن روم بود دعوت میکرد (238 - 142 ق.م.) در اعلام المنجد (چاپ 1956) این اسم «کاتوالاکبر» ذکر شده است. رجوع بکاتو شود.
(1) - Caton l'Ancien.

کاتون دو تیک.

[تُ] (اِخ)(1) نوادهء کاتون بزرگ. وی بسال95 ق.م. تولد یافت و به خلاف قیصر از آزادی و مجلس شیوخ دفاع میکرد. وی پس از شکست «تاپسوس» به سال 64 ق.م. با شمشیر خود، خود را بکشت. زندگانی و مرگ او مثل جزم و ثبات است.
(1) - Caton d'Utique.

کاته گات.

[تِ] (اِخ)(1) بغاز بین سوئد و دانمارک که به دریای شمال بوسیلهء «اسکاژراک» و به «بالتیک» توسط «سوند» و «بلتس ها» می پیوندد.
(1) - Cattegat.

کاتی.

(ص نسبی) منسوب به کات (قوم). (فرهنگ لغات شاهنامه تألیف دکتر شفق ص 211). || (اِ) نردبان (بلهجهء طبری).

کاتیان.

(اِخ) نام ولایتی قدیم در هند. اسکندر... بولایت کاتیان درآمد در اینجا عادتی است که زنان را با شوهران متوفای آنها میسوزانند و این عادت در میان بربرها از وقتی برقرار شده که زنی شوهر خود را زهر داده. (ایران باستان چ 1 ج2 ص1803). و رجوع به اسکندر شود.

کاتیک.

(اِ) بچهء مرغ که هنوز بتخم نیامده (در گیلان و دیلمان).

کاتی لینا.

(اِخ)(1) یکی از افراد طبقهء پاتریسیوس روم قدیم بود که بواسطهء قبایح اعمال و جنایات فراوان خود را بدنام ساخت. کاتی لینا در سال 63 ق.م. با جمعی از نجبای ورشکست روم، بر آن شد که چیچرو کنسول روم را هلاک سازد و شهر را غارت کند، لیکن چیچرو در سنا پرده از کار وی بگرفت و کاتی لینا ناچار بگریخت و در اتروریا سپاهی فراهم ساخت لیکن سرانجام مغلوب و مقتول شد. (تمدن قدیم تألیف فوستل دوکولانژ فرانسوی، ترجمهء نصرالله فلسفی ص 493).
(1) - Lucus Sergus Catilina.

کاتینا.

(اِخ)(1) نیکلا دو. مارشال فرانسوی، متولد در پاریس و یکی از بهترین فرماندهان عصر لوئی چهاردهم. وی «دوک ساووا» را در «استافورد» به سال 1690 م. و در «مارسی»(2) به سال 1693 مغلوب ساخت و خود را لایق کارهای مهم نشان داد. و چون مردی متفکر بود و جان سربازان خود را عزیز میداشت و بی جهت آنان را بکشتن نمیداد سربازانش او را «پدر فکر» نام دادند. او از خود «یادداشتها» باقی گذاشته است. (1637 - 1712).
(1) - Nicolas de Catinat.
(2) - Marseille.

کاث.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه = کث = کت: نوزکاث.

کاث.

(اِخ) کاج. کاظ. (اعلام المنجد). از شهرهای خوارزم و از قلاع خمسهء آن بوده. سابق آبادی تمام داشته اکنون حد وسط است. نیز رجوع به لغت کات شود.

کاث.

[کاث ث] (ع اِ) آنچه بروید از دانه های افتاده وقت درو. (منتهی الارب). اسم غلهء خرد است. (فهرست مخزن الادویه). غلهء خودروی. (مهذب الاسماء).

کاثب.

[ثِ] (اِخ) موضعی است و کوهی. (منتهی الارب).

کاثبه.

[ثِ بَ] (ع اِ) پیش شانه جای اسب. ج، اکثاب. (منتهی الارب).

کاثر.

[ثِ] (ع ص) بسیار. یقال: عدد کاثر؛ ای کثیر. (منتهی الارب).

کاثران.

[] (اِ) اسم هندی قطران است. رجوع به قطران شود.

کاثعة.

[ثِ عَ] (ع ص) شفةٌ کاثعةٌ؛ لب سرخ یا ستبر پر از خون و لثةٌ کاثعةٌ کذلک. و شفةٌ کاثعةٌ باثعةٌ؛ لب ستبر. (منتهی الارب).

کاثمة.

[ثِ مَ] (ع ص) کماة کاثمة؛ سماروغ درشت. (منتهی الارب).

کاثیاوار.

(اِخ)(1) یکی از مصب های رود سند (در هندوستان) است. (ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص 158).
(1) - Kathiavar.

کاج.

(ق) کاچ. کاش. کاشکی. افسوس. لیت. (برهان). یا لیت. (اوبهی). افسوس کردن در کارها :
ای کاج که بر من اوفتادی
خاکی که مرا به باد دادی.نظامی.
کاج بیرون نیامدی سلطان
تا ندیدی گدای بازارش.سعدی.
آن عزیزان چو زنده می نشدند
کاج اینان دگر بمردندی.سعدی.
کاج(1) کانروز که در پای تو شد خار اجل
دست گیتی بزدی تیغ هلاکم بر سر.سعدی.
کاج کان دلبر عیار که من کشتهء اویم
بار دیگر بگذشتی که کند زنده ببویم.
سعدی.
کاج با دل هزار جان بودی
تا فدا کردمی بدیدارش.سعدی.
ای کاج ز در درآمدی دوست
تا دیدهء دشمنان بکندی.سعدی.
پادشاهی ملک بخشی همچو او
کاج بودی در همه آفاق کاج.
شمس فخری.
تعبیر رفت یار سفر کرده میرسد
ای کاج هرچه زودتر از در درآمدی.حافظ.
فتاد در دل حافظ هوای چون تو شهی
کمینه ذرّهء خاک در تو بودی کاج.حافظ.
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت
ای کاج که من بودمی آن بندهء مقبل.حافظ.
(1) - ن ل: کاش:

کاج.

(اِ) چک. تپانچه. قفا. سیلی. سیلی و گردنی. (برهان). پس گردنی. پشت گردنی. کشیده. لت :
گوئی که منم مهتر بازار نمدها
بس کاج خورد مهتر بازار و زبگر.منجیک.
مرد را گشت گردن و سر و پشت
سر بسر کوفته به کاج و به مشت.عنصری.
چون رشوه بزیر زانویش در شد
صد کاج قوی بتارکش بر زن.ناصرخسرو.
گر میان پیش میر بگشایند
حق ایشان بکاج بگذارند.ناصرخسرو.
از پیت کوس خورده کوه به تیر
وز تکت کاچ خورده باد شمال.مسعودسعد.
همچو دزدان به کتف بسته آونگ دراز.
دزد نی، چوب خورد کاج خورده مسخره نی.
سوزنی.
نهاده دام قوافی ز بهر صید صلت
سزای آنکه قفاشان شود بکاج ادیم.سوزنی.
ما را دو مهتر است که ار کاج درخوهیم
بی رنج و منت تو برسانند بی شمار.سوزنی.
ز چاکاچاک کاج حاجب بوم
قفا گه سرخ کرده راست استاد
بدان تا کاج خوردن پیشه گیرد
چو شاگردان پذیرد زخم استاد.سوزنی.
گُه گربه شود چون گربه غوشه
کند از آرزوی کاج فریاد.سوزنی.
اگر صبوح کند کاج باشد و مطراق
همی زنندش چندانکه بشکند سر و تار.
سوزنی.
تحفهء تست و عطای تو عطیه بر ما
ما همه ساله ورا کاج بیاد تو خوریم.
سوزنی.
نی چون تو کسی که آب تتماج خورد
در مصطبه ها بغل زند کاج خورد.سوزنی.
او بوق من به هار مزعفر همی کند
من یال او بکاج معصفر همی کنم.سوزنی.
چو جلق زد بحریفان زبان دراز کند
ز بهر کاج حریفان کند دراز قفا.سوزنی.
کز در کاج باشی ار ناری
خط نان و رساله و خط چاچ
بسخا و بزرگواری خویش
ببر از یال من چکاچک کاج
کاج صمصام را سزد بر یال
سوزنی را ترانه بر ره چاج.سوزنی.
از قاضی کفندره دستار برگرفت
وز من همین و آنگه کاجی میان تار.
سوزنی.
کسی کو گردن تسلیم دارد
ز کرّمنای ما دارد دو صد تاج
اگر هستی فروشد عقل سرکش
بزن بر گردنش آنگه دو صد کاج.
مولوی (از آنندراج).

کاج.

(ص) کاژ. لوچ. احول. دوبین :
اخ اخی برداشتی ای گیج کاج
تا که کالای بدت یابد رواج.مولوی.
این قضا را هم قضا داند علاج
عقل خلقان در قضا گیج است و کاج.
مولوی.

کاج.

(اِ) پوست سبز بادام و پسته و غیر آنها در تکلم خراسان. (فرهنگ نظام).

کاج.

(اِ) صنوبر. سرو سیاه. ناژ. نوژ. ناج. ناجو. ارزه. نوج (نوح). شوخ. درخت راتینج. درخت راتینه. شجرة الراتینج. نشک. وُهل. کاز. کاژ. تنوب. نام درختی باشد که آن را به عربی صنوبرالصغار خوانند و آن تخمی است مثلث و سه گوشه، طعم آن به چلغوزه نزدیک است. نام فارسی درخت صنوبر است که نام دیگرش ناژو است. درختی است خوش قامت که در شعر مشبه به قد معشوق است و شباهت بسرو دارد. (فرهنگ نظام). کاج(1) یکی از انواع تیرهء مخروطیان است که برگهای دائمی دارد و برگهای سوزنی آن سه بسه در غلافی قرار گرفته است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 301). کاج درختی است از تیرهء پیناسه(2) و از جنس پینوس از این جنس در جنگلهای اروپا و امریکا گونه های بسیار متعدد یافت میشود ولی در ایران کاج درخت جنگلی شمرده نمیشود و با اینکه گونه های چندی از آن در باغها یافت میشود، دو گونه را در اینجا نام می بریم:
1 - کاج الداریکا(3) این گونه در باغهای تهران و فلات ایران فراوانتر از گونه های دیگر است.
2 - کاج کاشفی - که شاید نام علمی آن (کاج طویل الورق)(4) باشد در لاهیجان موجود است و بنام کاشف السلطنه که آن را به ایران آورده است کاج کاشفی نامیده میشود. این گونه از لحاظ چوب خیلی بر گونهء اولی برتری دارد. دو گونه کاج نیگرا(5) و بروتا(6) از ترکیه توسط ادارهء کل جنگلها به ایران آورده و کاشته شده است (از جنگل شناسی ج 1 ص 258). همین کتاب در ص 281 زیر عنوان: «برخی درختان جنگلی بیگانه» می آورد:
1 - (کاج سیلوستریس)(7) گونه ای کاج است که برای جنگل کاری زمینهای ناتوان بسیار شایستگی دارد و در جنگلهای اروپا بفراوانی دیده میشود. درختی است روشنائی پسند با شاخ و برگ کم و هرگونه آب و هوائی را تحمل میکند عمق ریشهء آن بسته بژرفای خاک است در کوهستانها و زمینهای شنی بچهل متر ارتفاع و 20/1 متر قطر میرسد و در نقاط سرد و در ارتفاعات بکندی میروید و چوبش خوب است. در جلگه و نقاط گرم بتندی میروید و چوب آن ارزش چندانی ندارد برای ساختمان شیروانی و تیر تلگراف و تلفون بکار میرود. در معادن نیز مصرف میشود. زغالش نیز خوب است. خمیر چوب آن نیز در کاغذ سازی مصرف میشود. اینگونه کاج را بهتر است آمیخته با پهن برگها مانند مازو و راش بکارند. 3 - (کاج ماریتیما)(8)گونه ای کاج است که آهک گریز میباشد و در هوای گرم و خشک خوب پایداری میکند. این درخت که در اروپا بسیار فراوان است برای ثابت نگاه داشتن تپه های شنی کاشته میشود. سرمای بیش از 15 درجه را تحمل نمیکند ریشه های آن هم سطحی و هم ژرف میباشند به ارتفاع 30 متر و قطر 20/1 متر میرسد چوبش متوسط است. برای تهیهء تراورس، تیر تلگراف، و تیر تونلی (برای معادن) مصرف میشود. از صمغ آن تربانتین(9)استخراج میکنند.
3 - (کاج استربوس)(10) گونه ای کاج است که در امریکا فراوان میباشد به چهل متر ارتفاع و 20/1 متر قطر میرسد امریکائیان آن را کاج سفید مینامند برای جنگل کاری باتلاقها خیلی خوب است چوبش در ساختمان بکار میرود برای کشتی سازی نیز مصرف میگردد. خیلی سبک است (وزن مخصوص آن 3854 ر. میباشد) (از جنگل شناسی ج1 ص281 - 282) درختان سایه پسند و پرشاخ وبرگ برای جنگل کاری خالص مناسبترند. درختانی مانند مازو و کاج نیز با اینکه سایه پسند نیستند چون دارای چوب گرانبهائی میباشند میتوان خالص کاشت. (جنگل شناسی ج2 ص31).
(1) - Pinus.
(2) - Pinaceae.
(3) - P. eldarica.
(4) - P. longifolia.
(5) - P. Nigra.
(6) - P. Bruta.
(7) - P. Sylvestris, P. Sylvestre.
(8) - P. maritima.
(9) - Terebenthine.
(10) - P. Strobus.

کاج.

(اِخ) نام قصبه ای در پشت کوه :
سروبالائی هوای کاج کرد
دین و دل از عاشقان تاراج کرد.
بقال قهوه رخی.

کاج.

(اِخ) رباطی است میان قم و ری که آن را دیرکاج گویند. (جهانگیری) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

کاج.

(اِخ) دهی از دهستان بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری رزن و 3هزارگزی خاور قروه. جلگه. سردسیر. مالاریائی، سکنه 1450 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، انگور. حبوبات، صیفی. لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. دبستان و قلعه خرابهء قدیمی و سه باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاج.

(اِخ) دهی از دهستان پشت کوه بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 8هزارگزی شمال اردل و 9 هزارگزی راه عمومی مالرو. کنار رودخانهء کوهرنگ جلگه. معتدل. سکنه 1089 تن است. زبان آنان فارسی لری. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و تریاک و پنبه و انگور و بادام و پشم و روغن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاج.

(اِخ) دهی کوچکی است از دهستان براآن. بخش حومه شهرستان اصفهان، واقع در 18هزارگزی جنوب خاور اصفهان و یک هزارگزی شمال زاینده رود. جلگه. معتدل. سکنهء آن 77 تن است زبان آنان فارسی. آب آن از زاینده رود و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاج آباد.

(اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان نائین، واقع در 24 هزارگزی باختر نائین و ده هزارگزی جنوب شوسهء نائین به اردستان. جلگه. معتدل. سکنهء آن 103 تن است. زبان آنان فارسی. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاجار.

(اِ) کاچار. رجوع به کاچار شود.

کاجاکوه.

(اِخ) موضعی است در مشرق زاهدان.

کاجان.

(اِخ) دهی جزء دهستان تاررود بخش حومهء شهرستان دماوند، واقع در پانزده هزارگزی جنوب باختر دماوند و شش هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به دماوند. در جلگهء معتدل و سکنهء آن 248 تن و زبان آنان فارسی است. آب آن از رودخانه تاررود و محصول آن غلات، بنشن، گردو، انگور، قیسی و شغل اهالی زراعت و باغبانی و جاجیم بافی. مزرعه ورجه و کوه باستول جزء این ده است. راه آن مالرو و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاجان.

(اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در 2 هزارگزی باختر سیاهکل جلگه. معتدل مرطوب. مالاریائی. سکنهء آن 177 تن زبان آنان گیلگی فارسی است. آب آن از رودخانهء شمرود. محصول آنجا برنج، ابریشم، چای. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کاج بن.

[بُ] (اِ مرکب) درخت کاج.

کاج خمره ای.

[جِ خُ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی کاج(1). (جنگل شناسی ج 2 فهرست آخر کتاب ص 31). قسمی کاج که بشکل خمره است.
(1) - Biota orientalis.

کاج خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)سیلی خوار :
آسترباف نهالین ممرخ (؟) بوده ای
زندنیچی باف گشتی و بغل زن کاج خوار.
سوزنی.

کاج خواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب) سیلی خواری :
بدان تا کاج خواری پیشه گیرد
چو شاگردان پذیرد زخم استاد.سوزنی.

کاج خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) سیلی خوردن :
همچو دزدان بکنب بسته ای آونگ دراز
دزد نی چوب خورد، کاج خورد مسخره نی.
سوزنی (در لغز طبل).

کاج خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (ن مف مرکب) کنایه از دو چیز است: اول کنایه از سیلی خورده، دویم کنایه از پشت داده، چنانکه انوری گفته :
نه چرخ و چرخ ازو کاج خورده در جنبش
نه کوه و کوه ازو کوس خورده بر بالا.
(انجمن آرای ناصری).

کاج درخت.

[دِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در یازده هزارگزی جنوب باختری تربت حیدریه سر راه مالرو تربت حیدریه به کاشمر. دامنه، معتدل، سکنه 317 تن. زبان آنان فارسی آب آن از قنات. و محصولات آنجا غلات و تریاک و میوه جات، پنبه، ابریشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاج دریائی.

[جِ دَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی کاج که میوه های مخروطی آن درازتر از میوه های معمولی است. (از گیاه شناسی حسین گل گلاب ص 301).
(1) - Pinus maritime.

کاجر.

[] (هندی، اِ) اسم هندی تخم زردک است. (تحفهء حکیم مؤمن). اسم هندی جزر است. (فهرست مخزن الادویه). گزر. زردک. هویج. این کلمه در زبان اردو به صورت «گاجرا» آمده. رجوع بکاجرا و فرهنگ رازی ص 78شود.

کاجر.

[جَ] (اِخ) قریه ای است در دوفرسخی نسف (نخشب) و عده ای از محدثین و ائمه از آنجا برخاسته اند. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجرا.

[] (هندی، اِ) اسم هندی زردک است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کاجر شود.

کاجرمه.

[] (اِخ) قریه ای است در ناحیهء رودبار تهران که در اطراف آن معادن زغال سنگ و آهن موجود است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 354 و جغرافیای اقتصادی ص 39 و 230).

کاجری.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به کاجر. رجوع به کاجر شود.

کاجری.

[جَ] (اِخ) ابواحمد محمد بن جعفربن محمد بن عصمة کاجری. وی از اباسهل هارون بن احمدالاسترابادی و اباجعفر محمد بن عبدالله الفقیه الهندوانی و ابالفوارس احمدبن محمد جمعة النسفی و دیگران حدیث شنید. ابوالعیاذ المستغفری از او روایت دارد. وی در رجب سنهء 411 درگذشت. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجری.

[جَ] (اِخ) ابوسلمة احمدبن محمد بن عیسی بن سلیمان بن داود کاجری. وی از لیث بن نصر کاجری حدیث شنید و ابوتراب اسماعیل بن طاهر النسفی از او روایت دارد و جز وی کسی از او حدیث نشنیده. وی روز جمعه پس از نماز درگذشت و روز شنبه دو روز مانده از ماه محرم سال 410 بخاک سپرده شد. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجری.

[جَ ری ی] (اِخ) ابومحمد عبدالرحمن بن لیث بن نصربن یوسف بن ابراهیم بن ثابت. وی از پدر خود محمد بن ابی طالب بن زکریا و عبدالمؤمن بن خلق که هر دو نسفی هستند روایت دارد و ابوجعفر عبدالملک ابن عبدالله الخزاعی الهروی و غیره از او روایت کرده اند. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجستان.

[جِ] (اِ مرکب) باغ کاج. زمینی که از او درختان کاج فراوان روییده باشد.

کاج سوزنی.

[جِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی کاج.
(1) - Epicea, Picea excelsa.

کاجغر.

[غَ] (اِخ) کاچغر. کاشغر. رجوع به کاشغر شود.

کاجغری.

[غَ] (ص نسبی) منسوب است به کاجغر. رجوع به کاجغر شود.

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن یوسف البارانی. وی از ابوالحسن علی بن ابراهیم ادیب کاجری حدیث کند. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن یوسف البهری. وی از ابوالطیب طاهربن حسین روایت دارد و المعی از او روایت کند. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن ابراهیم الادیب الکاجغری، محدث است و ابواسحاق ابراهیم بن یوسف بارانی کاجغری از وی حدیث کند. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابوالفضل ادریس بن فلوح الحاج، وی از محمد بن عبدالله بن حسین روایت کند والمعی ازو روایت دارد. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابوالمظفر ابراهیم بن ابی ابراهیم ادیب، وی از ابویعقوب یوسف بن عاصم روایت کند و المعی کاجغری از او سماع دارد. (انساب سمعانی ورق 470 الف).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابوصابر ایوب بن ملال فقیه. وی از ابوالحرب محمد بن خلف روایت کند و المعی از او روایت دارد. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) ابوموسی الیاس بن عبدالله المؤذن. وی از محمد بن یحیی بن سراقه حدیث کند والمعی از او سماع دارد. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاجغری.

[غَ] (اِخ) عبدالغافربن حسین المعی. وی از ابواسحاق ابراهیم بن یوسف کاجغری و گروهی دیگر روایت دارد. (ایضاً انساب سمعانی ورق 470 الف و ب).

کاجک.

[جَ] (اِ) کاچک. رجوع به کاچک شود.

کاج کاشفی.

[جِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاج منسوب به کاشف السلطنه. رجوع به کاج شود.

کاجکی.

(ق) بمعنی کاشکی است مرکب از کاج و که = کی. (آنندراج) :
که ای کاجکی دیده بودی مرا
که یزدان رخ خود نمودی مرا.فردوسی(1).
خردمندان پیشین راست گفتند
مرا خود کاجکی مادر نزادی.سعدی.
(1) - به فهرست ولف رجوع شود.

کاجل.

[] (هندی، اِ) اسم هندی دوده است که بچشم کشند. (فهرست مخزن الادویه). اسم هندی اثمد است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کاجلون.

[] (هندی، اِ) به هندی زبدالقواریر است. (فهرست مخزن الادویه).

کاجنکان.

[] (اِخ) موضعی است از نواحی شاه جهان. متوجه دفع مخالفان گشته (خاقان منصور) با شصت نفر از بهادران به برجی که به طرف کاجنکان است برآمد و مردمی را که در آن طرف فصیل بودند بزخم پیکان دیده منهزم ساخت. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 117).

کاجو.

(اِخ) حاکم جانب غربی بغداد: و والوا کاجو الجانب الغربی و جعل الجانب الشرقی الی ابی الفتح تتج الحجری و اخیه ابی الفوارس سخرباس شرکة بینهما. (کتاب الاوراق صولی ص 82).
... و فی هذاالشهر مات المعروف بزنجی الکاتب و کان مقدما فی الکتبة مذ ایام احمدبن محمد بن الفرات و هوالّذی اصطعنه و کان کاجو و ینال انحدر الی ابن رایق فوصلها و رجعاثم انحدر کاجو و ماکرو و تکنجور و صافی قوادالساجیه. (ایضاً کتاب الاوراق صولی ص 85).

کاجو.

(اِخ) (رودِ ...) رود کاجو از بگیربند سرچشمه گرفته وارد خلیج گواتر میشود و از شعبات رود سرباز که از رودهای حوضهء خلیج فارس است میباشد. (جغرافیای طبیعی کیهان ص 74 و 80).

کاجول.

(اِ) کاچول. کچول. رجوع به کاچول شود.

کاجوی.

(اِخ) (امیر ...) از دلاوران درگاه دانشمند بهادر. دانشمند بهادر را این کلمات خوش آمد به رفتن حصار راغب و مایل گشت پسر خود لاغری را پیش خواند و گفت با بیست تن از شجعان سپاه و مبارزان درگاه بحصار رود و در عقب او کاجوی را با ده مرد دیگر بفرستاد و پس از وی منکوی را با جماعتی دیگر روانهء حصار گردانید چون امیرزاده لاغری بحصار درآمد جمال الدین محمد سام به بشاشت تمام او را به بارگاه ملک فخرالدین درآورد و متعاقب کاجوی و منکوی، در مدت یک ساعت قریب هشتاد مرد دلاور دانشمند حاضر شدند شراب و نقل و مایحتاج مجلس مهیا گردانیده بودند ایشان را بشراب مشغول گردانید ساعت بساعت جمال الدین سام پیش ایشان آمد و نعمتی دیگر می آورد و خدمتی میکرد لاغری و کاجوی او را میستودند و او کاسه میداشت و در اثنای آن حال کاجوی نیم مست از خرگاه بیرون آمد و به اسم تفرج مناظره بر ابراج حصار به هر طرفی می افکند ناگاه چهارتن از دلاوران غوری را دید که با سلاح تمام در پس خم گردش دیوار در کمین نشسته بودند جمال الدین محمد را گفت ای پهلوان این طایفه چه کسانند مگر بجهت گرفتن ما مرد در کمین نشانده، جمال الدین محمدسام گفت هرگز مباد که من با خاندان شما بد اندیشم چماقی بگرفت و حمله به آن مردان کرد و ایشان را باده مرد دیگر بفرمود تا از حصار بیرون کردند و این خبر بدانشمند بهادر رسید که جمال الدین محمد سام جماعتی را که سلاح پوشیده بودند بزخم چماق از حصار بیرون کرد دانشمند بهادر از آن معنی شادمان گشت و مطمئن خاطر شد... (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ص 32).

کاجه.

[جَ / جِ] (اِ) کاچه. کچه. رجوع به کاچه شود.

کاجی.

(هندی، اِ) اسم هندی تخم زردک است. (تحفهء حکیم مؤمن). اسم فارسی حسوی است که از برور سازند. (فهرست مخزن الادویه).

کاجی.

(حامص) لوچی. حَوَل. دوبینی.

کاجیا.

(اِ) به سریانی ابن عرس است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ابن عرس شود.

کاجیره.

[رَ / رِ] (اِ) کاچیره. کاژیره. کافشه. رجوع به کافشه شود. گل رنگ. بَهرَم. بهرمان. کاغاله. گل کاغاله. عُصفر معصفر. کاکیان. خسق. خسک. دانه ای باشد سفید که از آن روغن کشند و به عربی آن دانه را احریض و گل آن را معصفر گویند و بعضی گویند احریض گل کاجیره است. (برهان). به فارسی قرطم است. (فهرست مخزن الادویه). اسم فارسی احریض است، لغت دیلمی است و کافشه فارسی آن است و گل آن معروف است و به صفات مفیده موصوف است. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). قرطم(1) که گلهای آن تشکل دیهیم های بزرگ در بالای ساقه میدهد گلبرگهای آن نارنجی رنگ و آنها را به نام گل رنگ در رنگرزی بکار میبرند دانه های آن را کافشه و کاجیره مینامند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 261). تخم گل زردی است شبیه به زعفران، در معالجه های زنانه ضماد و مرهم از آن سازند.
(1) - Garthamus.

کاچ.

(اِ) کاج. آبگینه را گویند و خشت و ظرف گلی را که بر زبر آن آبگینه ریخته باشند کاچی نامند. (جهانگیری). شیشهء صلایه کرده را نیز گویند که کاسه گران بر روی طبق و کاسهء ناپخته مالند. (برهان). || تارک سر و فرق سر را نیز گویند. (برهان). در شرفنامه بمعنی سر آمده که او را تارک و چکاد نیز گویند. (رشیدی). || (ق) بمعنی افسوس و کاش و کاشکی هم باشد. (برهان). || (اِ) بمعنی قفا زدن و گردنی هم هست. (برهان). سیلی باشد که بر قفا زنند. (رشیدی) :
مرد را کرد گردن و سر و پشت
سر بسر کوفته بکاچ و بمشت.عنصری.
ز انتقام شیخ ابواسحاق رفت
از جهان ظلم و تعدی خورده کاچ.
شمس فخری.
|| درخت صنوبر را نیز گویند. (رشیدی) :
از تف محنت دل اعدای او
شاخ شاخ آمد بسان بار کاچ.شمس فخری.
نیز رجوع به کاج شود.

کاچ.

(اِخ) نام ناحیتی به هندوستان که از نهر جَکش مشروب گردد. (ماللهند بیرونی ص131).

کاچار.

(اِ) آلات باشد از آن خانه و هر چیز. (لغت فرس اسدی). آلات هر چیز باشد. (اوبهی). اسباب خانه را گویند. (جهانگیری). آلات و ادوات و ضروریات و مایحتاج خانه را گویند از هر چیز که باشد. (برهان) :
اکنون سور است و مردم آید بسیار
کار شگرف است و صحن ساخته کاچار.
نجیبی.
تا میان بسته اند پیش امیر
در تک و تاز کار و کاچارند.ناصرخسرو.
نگه کن شگفتی بمستان بستان
که هریک چه بازار و کاچار دارد!
ناصرخسرو.
اصل جنبش چرا نگوئی چیست؟
چون نجوئی که این چه کاچار است؟
ناصرخسرو.
در طلب آنچه نیاید بدست
زیر و زبر کردی کاچار خویش.
ناصرخسرو.
این دیو هزیمتی است زینجا در
منگر تو بدانکه ساخت کاچاری.
ناصرخسرو (دیوان ص 469).
و رجوع به کاچال شود.

کاچاکوه.

(اِخ) از کوه های واقعه بین سرخس و بندر گواتر که در شمال لادنه جای دارد. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 56).

کاچال.

(اِ) آلات خانه باشد چون فرش و اوانی، و سیار (سپار) همین باشد. (فرهنگ اسدی چ هرن ص 80). آلات خانه باشد از هر نوعی. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال). آلات خانه بود از هر لونی که باشد از قماش و آنچه بدان ماند. (اوبهی).
بمعنی کاچار است که آلات و ضروریات خانه باشد از هر گونه و بمعنی متاع و اسباب هم آمده است. (برهان) :
زود بردند و آزمودندش
همه کاچالها(1) نمودندش.عنصری.
بخواست آتش و آن کنده را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاچال.
بهرامی.
ز ترکتاز حوادث در این فتن ما را
نه خانه ماند و نه مانه، نه رخت و نی کاچال.
شمس فخری.
مؤلف گوید: بگمانم مصحف کاخال باشد منسوب به کاخ مثل چنگال منسوب به چنگ و نظایر آن و نسخه بدل هم در شعر عنصری در فرهنگ اسدی چ هرن کاخال هست. تحقیقاتی من در کاچال و کاخال کرده ام. رجوع به کاخال شود. بعد از آن کلمهء کاچار را در نسخهء حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی یافتم، ازینرو گمان میکنم کاچار و کاچال و کاخال هر سه صحیح باشد.
(1) - ن ل: کاخالها.

کاچالان.

(اِخ) ده قشلاقی جزء دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران. فع بدون سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاچ خوردن.

[خوَر / خُرْ دَ] (مص مرکب) کاج خوردن. رجوع به کاج خوردن شود.

کاچره.

[چِ رَ / رِ] (اِ) کاچیره. رجوع به کاچیره (کاجیره) شود. کافشه. (ناظم الاطباء).

کاچغر.

[غَ] (اِخ) کاجغر. بر وزن و معنی کاشغر است و آن شهری باشد از ماوراءالنهر و بعضی گویند چاچ همان است که(1) کمان خوب از آنجا می آورند. (برهان). بر وزن و معنی کاشغر است و آن شهری باشد معروف. (آنندراج). مؤلف فرهنگ نظام وجه اشتقاق ذیل را برای آن ساخته است: ممکن است کاشغر مبدل آن باشد چه کاج بمعنی شیشه است و «غر» مبدل «گر» و معنی مجموع شیشه گر و وجه تسمیه شاید بودن کارخانهء شیشه سازی در آن شهر بوده. - انتهی. نیز رجوع به کاشغر شود.
(1) - چاچ نزدیک تاشکند فعلی در ازبکستان است.

کاچک.

[چَ] (اِ) تارک سر را گویند که فرق سر و میان سر باشد. (برهان) :
زخم خوردن بکاچک اندر رزم
خوشتر از طعنهء عدو صدبار.
عزیز مشتملی (فرهنگ نظام)(1).
|| (اِ مصغر) مصغر کاچه که زنخ باشد. (آنندراج) :
کاچک و ریشک و ثناخوانی
کبرک و عجبک و سخندانی.
سنائی (از جهانگیری).
(1) - در آنندراج: مستحلی.

کاچکی.

(ق) کاجکی. کاشکی. کاج. کاچ. کاش. لیت. (ترجمان القرآن) :
خوشدل آن شد که باشدش یاری
گر بود کاچکی چنان باری.نظامی.

کاچکینه.

[نَ / نِ] (اِ) مرغی است سیاه و سفید که آن را به عربی عقعق گویند. (شعوری ج 2 ص 257 الف). رجوع به عکعک و عقعق شود.

کاچوره.

[رَ / رِ] (اِ) بمعنی کاجیره. (آنندراج). رجوع به کاجیره شود.

کاچول.

(اِ) کاجول. کچول. رقص. کون و کچول. کون جنبانیدن باشد یعنی حرکت دادن سرین بوقت رقصیدن و مسخرگی کردن. (برهان) :
از آن جمله پنجاه من بار کرد
چو رقاص کاچول بسیار کرد.
(دستورنامهء نزاری قهستانی چ روسیه، 1923).

کاچه.

[چَ / چِ] (اِ) زنخ باشد و شیرازیان کچه خوانند. (جهانگیری). || بمعنی چانه و زنخ باشد که موضع برآمدن ریش است. (برهان). کاجه. چانه. ذقن. || بمعنی خوشی و طرب آمده است. زراتشت بهرام گفته :
چو نامه نزد «چنگرنگهاچه» آمد
دلش در شادی و در کاچه آمد.
(از جهانگیری).

کاچی.

(اِ)(1) بر وزن و معنی کاشی است. (برهان) (آنندراج). و آن سفالی باشد که شیشهء صلایه کرده بر روی آن مالیده و پخته باشند. (برهان). کاشی و لعاب از شیشهء صلایه کرده که بر روی سفال اندود نموده در کوره پزند. (ناظم الاطباء). || کاجی. حریقه. قابولا. صمحلّه. نجیره. عاقولا. عصیده (امروز در عراق عرب). سخینه. آردهاله. (زمخشری). نفیته. (مهذب الاسماء) (بحر الجواهر). حلوای روانی را نیز گویند که از دواها و تخمهای گرم پزند. (برهان). شلهء شیر و شله ای که از شیره و یا شکر و آرد و روغن سازند ویژه برای زچه. (ناظم الاطباء). طعامی از آرد سرخ کرده و روغن و زعفران یا زردچوبه و بیشتر زچگان را پزند. آرد بوداده با روغن که از آن حلوائی پزند. (در گناباد خراسان) :
صحن کاچی چو پر از روغن و دوشاب بود
نرساند بگلو لقمهء آن هیچ آزار.
بسحاق اطعمه.
بهر کاچیّ و عدس در خانه ای باشم مقیم
با کماج گرم و یخنی من که باشم در سفر.
بسحاق اطعمه.
کاچی نتوان پخت از این تخم که کشتیم
کیپا نتوان دوخت از این رشته که رشتیم.
بسحاق اطعمه (از آنندراج و انجمن آرای ناصری).
کاچیش وزیر و رشته نایب
لِفتی حاجب، هریسه دربان.
فخرالدین منوچهر.
-امثال: کاچی به از هیچی است. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - از کاچ + ی (نسبت)، قیاس شود با کاشی. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

کاچیره.

[رَ / رِ] (اِ) کاجیره. رجوع به کاجیره شود. کافشه. (ناظم الاطباء).

کاچیک.

(اِ) عصیده. خوش نرم. کوله. (زمخشری). معجون و ریچاری که از عسل سازند و شیرهء انگور و شیره ای که از مویز سازند. (ناظم الاطباء).

کاچینه.

[نَ / نِ] (اِ) کاچره. (شعوری). کافشه. (ناظم الاطباء).

کاح.

(ع اِ) سرکوه. بن کوه. کیح مثله. ج، اکیاح و کیوح. (منتهی الارب). وسعت کوه. (ناظم الاطباء).

کاحبة.

[حِ بَ] (ع ص) کثیرة. (منتهی الارب). دراهم کاحبة؛ درهمهای بسیار و کذلک غیرها من الاشیاء. (ناظم الاطباء). || آتش بلندشعله. (منتهی الارب).

کاحص.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از کحوص. زنندهء بپای خود. || نشان محو شونده. ج، کواحص: اطلالٌ کواحص؛ آثار خانهء محو و ناپدید. (منتهی الارب).

کاحصة.

[حِ صَ] (ع ص) مؤنث کاحص. ج، کواحص. (ناظم الاطباء). رجوع به کاحص شود.

کاحط.

[حِ] (ع ص) عامٌ کاحطٌ؛ سال خشک بی باران. (منتهی الارب).

کاحل.

[حِ] (ع ص) سرمه نهنده به چشم. کحّال. (المنجد).

کاخ.

(اِ) کوشک باشد. (لغت فرس اسدی). منظر باشد و کوشک را نیز گویند. (صحاح الفرس). کوشک بلند. صرح. (زمخشری). کوشک و قصر و عمارت بلند باشد. (برهان). خانه، اطاق، کوشک و خانه های چند رویهم برافراشته. قصری که در بستان سازند. اسپرلوس. رجوع به اسپرلوس شود :
چه شهر شهر بدو اندرون سرای سرای
چه کاخ کاخ بدو اندرون بهار بهار.رودکی.
از ایوان گشتاسپ تا پیش کاخ
درختی گشن بیخ و بسیارشاخ.دقیقی.
ای منظره و کاخ برآورده به خورشید
تا گنبد گردان بکشیده سر ایوان.دقیقی.
ز یک میل کرد آفریدون نگاه
یکی کاخ دید اندر آن شهر شاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 52).
به اسپ اندر آمد به کاخ بزرگ
جهان ناسپرده جوان سترگ.(ایضاً ص 53).
بکاخ اندر آمد دوان کندرو
در ایوان یکی تاجور دید نو.(ایضاً ص 55).
ز بی راه مر کاخ را بام و در
گرفت و بکین اندر آورد سر.
(ایضاً ص 58).
هم از رشک ضحاک شد چاره جوی
ز لشکر سوی کاخ بنهاد روی.
(ایضاً ص 59).
برسم کیان تاج و تخت بهی
بیاراست باکاخ شاهنشهی.(ایضاً ص 62).
یکی کاخ آراسته چون بهشت
همه از زر و سیم افگنده خشت.
(ایضاً ص 72).
فرود آورید اندر آن کاخشان
چو شب روز شد کرد گستاخشان.
(ایضاً ص 72).
چو آمد بکاخ گران مایه باز
بپیش جهان داور آمد براز.(ایضاً ص76).
چو آیی بکاخ فریدون فرود
نخستین ز هر دو پسر ده درود.
(ایضاً ص 80).
برون آمد از کاخ شاپور گرد
فرستادهء سلم را پیش برد.(ایضاً ص 98).
سپهر برین کاخ ایوان اوست
بهشت برین روی خندان اوست.
(ایضاً ص 102).
یکی کاخ بد تارک اندر سماک
نه از دست رنج و نه از سنگ و خاک.
(ایضاً ص 137).
چنین گفت گوینده با پهلوان
که از کاخ مهراب روشن روان...
(ایضاً ص 157).
نباید شدن تان سوی کاخ باز
بدان تا پیامی فرستم براز.(ایضاً ص 159).
پرستنده گفتا چو فرمان دهی
بتازیم تا کاخ سرو سهی.(ایضاً ص 161).
رسیدند خوبان بدرگاه کاخ
بدست اندرون هر یک از گل دوشاخ.
(ایضاً ص 161).
نبینید کز کاخ کابل خدای
بزین اندر آرد بشبگیر پای.
(ایضاً ص 162).
سپهبد سوی کاخ بنهاد روی
چنانچون بود مردم جفت جوی.
(ایضاً ص 164).
ز بالا کمند اندر افکند زال
فرود آمد از کاخ فرخ همال.
(ایضاً ص 167).
همه کاخ مهراب مهر منست
زمینش چو گردان سپهر منست.
(ایضاً ص 169).
وزان جا بکاخ اندر آمد دژم
همی بود با درد و اندوه و غم
در کاخ بر خویشتن بر ببست
از اندیشگان شد بکردار مست.
(ایضاً ص 178).
از این کاخ آباد و این بوستان
از این کامگاری دل دوستان.
(ایضاً ص 180).
به هندوستان اندر آتش فروز
همه کاخ مهراب و کابل بسوز.
(ایضاً ص 189).
که ویران کنی کاخ آباد من
چنین داد خواهی همی داد من.
(ایضاً ص 192).
چماند بکاخ من اندر سمند
سرم بر شود بآسمان بلند.
(ایضاً ص 204).
به کابل دگر سام را هرچه بود
ز کاخ و ز باغ و ز کشت و درود.
(ایضاً ص 205).
بزرگان سوی کاخ شاه آمدند
کمربسته و با کلاه آمدند.(ایضاً ص 213).
چو بشنید سیندخت گفتار اوی
به آرایش کاخ بنهاد روی.(ایضاً ص 215).
بزرگان کشورش با دست بند
کشیدند صف پیش کاخ بلند.
(ایضاً ص 220).
همه کاخها تخت زرین نهاد
نشستند و خوردند و بودند شاد.
(ایضاً ص 229).
چو شد ساخته کار جنگ آزمای
بکاخ آمد اغریرث رهنمای.
(ایضاً ص 249).
سپاه و جهاندار بیرون شدند
ز کاخ همایون بهامون شدند.
(ایضاً ص 251).
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاخال.
بهرامی.
جهان جای بقا نیست به آسانی بگذار
بایوان چه بری رنج و بکاخ و ستن آوند(1).
طیان.
چون در او خذلان عصیان تو ای شه راه یافت
کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خاد.
فرخی.
بر کاخهای او اثر دولت قدیم
پیداتر است ز آتش بر تیغ کوهسار.فرخی.
هر روز شادی نو بیناد و رامشی
زین باغ جنت آئین وین کاخ کرخ وار(2).
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 128).
شهریاری که خلاف تو کند زود فتد
از سمن زار بخارستان وز کاخ بکاز.فرخی.
کاخ او پرنیان جادوفش
باغ او پر فغان کبک خرام.فرخی
سختم عجب آید که چگونه بردش خواب
آن را که بکاخ اندر یک شیشه شرابست؟
منوچهری.
اندر عجم نبود بمردی کسی چو نصر
بگذشتش از سهیل سر برج و کاخ و قصر.
منوچهری.
کاخی که دیدم چون ارم خرّمتر از روی صنم
دیوار او بینم بخم مانندهء پشت شمن.
امیر معزّی.
یک مشت خاکی از چه در بند کاخ و کوخی
برگ از خدا طلب کن بگذار شاخ و شوخی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 937).
اگر در پیش کاخ او سواریت آرزو آید
چو طفلان خوابگه بگذار و زی میدان مردان شو.
خاقانی.
دنیا که دو روزه کاخ و کوخی است
در راه محمدی کلوخی است.
خاقانی (از انجمن آرا).
جهدی بکن چو زلزلهء صور دررسد
شاه دل تو کرده بود کاخ را رها.خاقانی.
ساختی کاخ سلیمان جای بانوی سبا
پس بدست مرغ کویم دادی احسنت ای ملک!
خاقانی.
از آن سرد آمد این کاخ دلاویز
که تا جاگرم کردی گویدت خیز.
نظامی (از انجمن آرا).
چه سود از دزدی آنگه توبه کردن
که نتوانی کمند انداخت بر کاخ.
سعدی (گلستان).
|| بمعنی باران هم آمده است که عربان مطر خوانند. (برهان). کاخه. رجوع به کاخه شود. بمعنی آینده از آسمان است که صفت باران است. (فرهنگ نظام).
(1) - ن ل: بستاوند.
(2) - ن ل: کوخ وار.

کاخ.

(ع اِ) کازه ای از نی و کلک و مانند آن بی روزن. ج، کیخان و اکواخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). (الکوخ و الکاخ بیتٌ مسنمٌ) ای له سنام و هو فارسی و الکرخ ایضاً بیت (من قصب بلا کوة). (تاج العروس).

کاخ.

(اِخ) قصبه ای باشد در خراسان از مضافات تون. (برهان). امروز کاخک گویند. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کاخ).

کاخ آپادانا.

[خِ] (اِخ) از کاخهای دورهء هخامنشیان در تخت جمشید. در رسالهء «شرح اجمالی آثار تخت جمشید» آمده: کاخ عظیمی است که ستونهای بلند و پلکانهای مفصل آن مهمترین آثار موجود تخت جمشید بشمار میرود. کاخ مزبور از طرف شمال و مشرق بحیاط وسیعی مشرف بوده در هر یک از آن دو سمت پلکانهای مفصلی داشته است.
پلکان شمالی چون از قدیم الایام بیرون از خاک بوده خرابی و آسیب زیاد به آن وارد آمده است و پلکان شرقی چون طی قرون متمادی خاک آن را فراگرفته سالمتر و بهتر باقی مانده است. رجوع بدو شکل زیر شود.
در هر دو پلکان سراسر یک بدنه صف افسران و سربازان و مراسم مربوط بسلام ارتش شاهنشاهان هخامنشی نموده شده. در ردیف بالا نقش عرابه ها و اسبهای سلطنتی و کرسی مخصوص شاهنشاه و در دو ردیف پائین، تصویر افسران و بزرگان دربار یک درمیان یکی پارس و یکی مادی بنظر میرسد و در قسمت جلو صورت عده ای از سربازان جاویدان که سربازان خاص شاهنشاه بوده اند در سه ردیف دیده میشود. در بدنهء وسط پلکان نقش هشت سرباز نیزه دار که باز یکی پارسی و یکی مادی باشد حجاری گردیده است. در بدنهء بزرگ دیگر بیست و سه مجلس، هر مجلس شامل تصویر نمایندگان یکی از ملل تابعهء ایران با لباس و هیئت مخصوص و هدایائی که جهت شاهنشاه عرضه میدارند ترتیب داده شده است. دست نفر مقدم هر دسته از نمایندگان را یک حاجب پارسی یا مادی گرفته برای باریافتن بحضور شاهنشاه میبرد و پشت سر وی سایر نمایندگان آن ملت هدایای خود را می آورند. وضع نقوش برجسته را در پلکانهای دو ایوان شمالی و شرقی آپادانا طوری ترتیب داده اند که مانند تمام نقوش برجستهء تخت جمشید در یک طرف جانب راست و در طرف دیگر پهلوی چپ اشخاص بخوبی نمودار باشد و بدین ترتیب برای علاقه مندان بمطالعهء وضع لباس ملل مختلف و افسران هخامنشی موضوع های بسیار شیرین و دلچسب فراهم میباشد.
شرح نقوش برجستهء ملل تابع ایران بر بدنهء پلکان بزرگ جبههء شرقی آپادانا: چون یکی از جالب ترین و دلنشین ترین آثار تخت جمشید همین قسمت اخیر یعنی بیست و سه مجلس شامل تصاویر ملل تابعهء ایران در حال عرضه داشت هدایای خود و باریافتن به حضور شاهنشاه هخامنشی میباشد، لذا از روی نقوش بدنهء بزرگ پلکان شرقی آپادانا، در قسمتی که تصاویر ملل مزبور نموده شده است نظر به سالمتر ماندن آنها ذی بمعرفی هر یک از اقوام تابع ایران می پردازد: همانطور که فوقاً اشاره نمود تصاویر این ملل در بیست و سه مجلس ترتیب داده شده. از این بیست و سه مجلس هفت مجلس در ردیف بالا قرار دارد: مجلس اول نمایندگان مادیان، مجلس دوّم نمایندگان خوزیان، مجلس سوم پارتیان، مجلس چهارم. ملتی شبیه به پارتیان یعنی سغدیان یا باختریان، مجلس پنجم مصریان (که نیمهء بالای بدنشان ریخته و از میان رفته است. (در مجلس ششم و هفتم ظاهراً نمایندگان زرنکا (سیستان کنونی) و خوارزمیان نمودار هستند.
در ردیف دوم شش ملت نموده شده است؛ ردیف جلوترنمایندگان ارامنه با اسب و ظرف گرانبها؛ پشت سر آنها بابلیان که گاو کوهاندار از جملهء هدایای ایشان است؛ پس از آن نمایندگان مجلس سیلیسی (؟) در آسیای صغیر که دو رأس قوچ ممتاز ضمن هدایای خود می آورند و بعد از آن. سکائیان تیزخود سپس آشوریان و در آخر سکائیان هوم ورک دیده میشوند. ردیف سوم شامل پنج ملت بوده، ابتدا نمایندگان فنیقیه با ظروف گرانبها و عرابهء عالی؛ سپس مردم کاپادوکیه (؟) در آسیای صغیر؛ پس از آن نمایندگان یونانیان سارد و بعد مردم هاروواتی یعنی اهالی رخج در افغانستان (رجوع به شکل بالای همینصفحه شود). و بالاخره هندیان دیده میشوند. پنج ملت دیگر هم روی دیوارهء پلکان بر بالای نقش شیر و گاو نموده گشته که بترتیب از بالا بپائین شامل نمایندگان سکودرا یعنی ساکنین تراکیه و مشرق مقدونیه و سپس تازیان و پس از آن ملتی شبیه آشوریان بوده در منتهی الیه دیوارهء پله نمایندگان پونتی (سومالی کنونی) و حبشیان که آخرین قوم تابع شاهنشاهی ایران بشمار میرفته و داس و زرافه هدیهء ایشان میباشد، حجاری شده است(1).
آثار آتش سوزی اسکندر در قسمت جنوبی همین بدنه که نقش ملل تابع ایران بر آن حجاری گشته و همچنین بر روی پله منتهی الیه جنوبی آن بخوبی پدیدار است.
توضیح دربارهء اینکه بیست و سه مجلس فوق از لحاظ مدرک عظمت و قدرت میهن ما در عصر شاهنشاهان هخامنشی تا چه پایه اهمیت دارد در اینجا زائد بنظر میرسد ضمناً طرز لباس و درجهء تمدن و صنعت ملل تابع ایران از روی نقوش و هدایای هر کدام معلوم گشته اطلاعات کم نظیری را در این باره به اختیار علاقه مندان میگذارد و شرح این قسمت در اینجا موجب اطناب مطلب خواهد بود.
بر طرفین بدنه های هر یک از پلکانهای آپادانا کتیبه هائی بخط میخی دیده میشود. در لوحهء یک طرف متن پارسی و در لوحهء دیگر متنهای بابلی و عیلامی است و مضمون آن بطور خلاصه از احداث پلکانها و نقوش روی آنها بفرمان خشایارشا حکایت مینماید.
نقشهء اجمالی کاخ آپادانا بدین قرار بوده که از پلکانهای شمالی و شرقی هر کدام به ایوانی بزرگ بالا میرفته اند. هر یک از ایوانهای مزبور دارای دوازده ستون سنگی بلند بارتفاع 18 متر بوده. از ایوان شمالی به وسیلهء دو آستانه و از ایوان شرقی بوسیلهء یک آستانه بدرون تالار بزرگ کاخ میرفته اند. این کاخ ایوان سومی هم به طرف مغرب داشته کهچشم انداز آن رو بجلگهء پهناور مرودشت بوده مانند ایوان شرقی بوسیلهء یک آستانهء بزرگ به تالار مرکزی مربوط میگردیده است. تالار بزرگ مرکزی کاخ دارای شش ردیف در شش ردیف جمعاً 36 عدد ستون سنگی بزرگ بوده هر ضلع تالار 70 و 60 متر طول داشته در چهار طرف آن دیوار خشتی که قطر آن بطور متوسط 5 متر و نیم بوده قرار گرفته تالار مرکزی را از سه ایوان فوق الذکر مشخص مینموده است بدینقرار کاخ آپادانا عبارت از تالار بزرگی در وسط با 36 ستون و ایوانهائی در شمال و مشرق و مغرب هر کدام دارای 12 ستون بوده بوسیلهء پلکانهای مفصل و معظمی از جانب شمال و مشرق بحیاط شمالی و شرقی کاخ مربوط میگشته است از طرف جنوب تالار هم دو آستانهء در بزرگ پدیدار است که بقسمتهای عقب تالار مربوط میشود. با مختصر دقتی در محل دیوارهای خشتی اطراف تالار محل آبروها و ناودانها ملاحظه میگردد. این آبروها به مجرای عظیم زیرزمینی مربوط میشود که بطول چند کیلومتر در زیر صفهء تخت جمشید در دل صخره ایجاد گشته محل جریان و خروج فاضل آب کاخهای تخت جمشید بوده است.
محل کشف الواح زر و سیم در کاخ آپادانا: در هر یک از چهار گوشهء تالار مرکزی آپادانا درست زیر زاویه دیوار خشتی اطراف تالار جعبهء سنگی حاوی لوحی از زر و لوحی از سیم وجود داشته که به امر داریوش پیش از ساختمان دیوار آنها را نهاده بودند. دو عدد از این جعبه ها با الواح آنها در زمانهای قدیم ضمن خاکبرداریها و تجسسهای فراوانی که طی قرون متمادی در آثار تخت جمشید بعمل آورده اند کشف شده و از میان رفته است. دو جعبهء دیگر که در گوشه های شمال شرقی و جنوب شرقی تالار قرار داشت. در شهریور سال 1312 بوسیله آقای کرفترمعاون و معمار هیئت علمی تخت جمشید کشف گردید، و اینک یک جعبهء سنگی با یک لوح زر و یک لوح سیم در موزهء سلطنتی کاخ مرمر و یک جعبهء سنگی و یک لوح زر و یک لوح سیم دیگر در موزهء ایران باستان نگهداری میشود. مضمون کتیبهء الواح مزبور بدینقرار است:
«داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر ویشتاسپ هخامنشی. داریوش شاه گوید اینست کشوری که من دارم از سکستان آن طرف سغد تا کوشا (حبشه)، از هند تا سارد که آن را اهورا مزدا بزرگترین خدایان به من داده است. اهورا مزدا مرا و خاندانم را پاس دارد (حفظ کند).» از این کتیبه برمی آید که ساختمان کاخ آپادانا در زمان داریوش آغاز گشته تالار مرکزی آن در زمان همان شهریار ساخته شده، قسمتهای دیگر تا زمان خشایارشا بطول انجامیده است و به همین سبب کتیبهء پلکانهای بزرگ آن بنام خشایارشا نقر گردیده اند.
ستونهای آپادانا در تالار مرکزی و ایوان شمالی شبیه ستونهای عمارت مدخل بوده بر فراز آنها سرستون هائی دارای دو پیکر گاو استوار بوده است و اینک در حیاط شمالی کاخ مزبور یکی از این نوع سر ستون ها که شکسته و آسیب زیاد دیده است موجود است و تا حدی چگونگی آن را مینمایاند. ایوانهای غربی و شرقی تنها دارای سر ستونهائی به شکل گاو یا شیر بوده، سر ستونهای تزئینی دیگر نداشته و نمونهء یکی از سرستونهای ایوان شرقی مشتمل بر دو سر پیکر شیر که بواسطهء رگهء طبیعی سنگ هنگام ساختمان کاخ و ایوان آپادانا از نصب آن خودداری و در کف حیاط به پهلو خوابانده شده بود. در فروردین سال 1321 در گوشهء شمال شرقی حیاط آپادانا به دست آمد و آن را در همان محل از پهلو بلند کرده بر کف زمین قرار دادند و اکنون همانجا نگهداری میشود (رجوع بشکل زیر شود). (از شرح اجمالی آثار تخت جمشید تألیف سیدمحمدتقی مصطفوی صص 4 - 10). نیز رجوع به آپادانا، اپادانا، اپدانه، در همین لغت نامه و گزارشهای باستان شناسی از نشریات ادارهء کل باستان شناسی ج3 صص64 - 68 شود.
(1) - معرفی ملتهای مزبور بشرح فوق در برخی مواد مستند باظهارات دانشمند فقید پرفسور هرتسفلد است که نگارنده [ آقای مصطفوی، نویسنده این عبارات ] بیش از دو سال در تخت جمشید با او در تماس بوده از اطلاعات ذیقیمتش بهره مند میشدم و از طرف دیگر در دخمهء جنوبی تخت جمشید نام هر یک از نمایندگان ملل تابعه که تخت شاهی را بر بالای دست گرفته اند بر زبر نقش هر کدام نگاشته شده است. و اینجانب آنها را از نزدیک بدقت دیده و خوانده ام تا اطلاعات خویش را بقدر امکان در این مورد توأم با اطمینان بیشتر بعرض علاقه مندان برسانم.

کاخ آینه خانه.

[خِ یِ نَ / نِ، نَ / نِ] (اِخ)از ابنیهء عهد صفوی در اصفهان. در گزارشهای باستان شناسی آمده: عمارت آئینه خانه بفاصلهء تقریباً پنجاه متر در مشرق کارخانهء هفت دست فعلی و شصت متر فاصله از رودخانهء زاینده رود به سمت پل خواجو واقع بوده و مشتمل بر تالاری شگفت و عالی بوده است که دوازده یا هیجده ستون دوازده متری از چوب سدر طاق مجلل آن را نگاهداری میکرده است و ترتیب چوب بست طاق آن نیز مانند چهلستون بوده است. نقشهء عمارت آینه خانه تقریباً مانند چهلستون ولی کوچکتر از آن بوده و طول عمارت 24 متر و عرض آن 21 متر و چهارستون مرکزی آن مانند چهار ستون مرکزی عمارت چهلستون بر روی چهارپایهء سنگی حجاری شده بشکل چهارشیر قرار داشته که در گوشه های حوض وسط تالار واقع میشده است، و از دهان چهار شیر مجاور حوض آب بداخل حوض جهش میکرده (دو پایه از چهار ستون مرکزی آینه خانه که یکی از آنها نسبةً سالم مانده است اکنون در وسط دو باغچهء گلکاری طرفین خیابان مدخل چهلستون زینت افزای باغچه های مزبور میباشد و در نظر است با چهارپایهء مجسمه های سنگی چهارگوشهء حوض چهلستون که باقیمانده های یک عمارت دیگر منهدم شدهء صفوی به نام «سرپوشیده» است در محل مناسبی در عمارت چهلستون نگاهداری شود). نمای تالار آینه خانه به سمت شمال رودخانهء زاینده رود بوده یک سالن بزرگ بعد از ایوان با گنبدی عالی داشته که از دو طرف بوسیلهء درهای نقاشی و پنجره های مشبک مسدود میشده است و اطراف آن اطاقهای دیگری بوده، کف عمارت از تخته سنگهای بزرگ مفروش بوده که بوسیلهء پلکانهای سنگی به نهری سنگی که دورتادور عمارت میگردید منتهی میشده است. تزئینات این عمارت شامل قابهای مزین، کتیبه ها، نقاشیها، طلاکاریها وتزئینات بلورین بوده و همهء دیوارها و سقف آن از آینه هائی تزئین میشده که یکپارچه بوده و طول آنها از یک متر و نیم تا دو متر و نیم و عرض آنها کمتر از یک متر نبوده است. انعکاس رودخانهء زاینده رود و بیشه های ساحل شمالی آن در آینه ها منظره ای بی نهایت جالب و دلکش بوجود می آورده و بی اختیار تماشاچیان را به تحسین و تمجید وامیداشته است. این عمارت در سال 1319 قمری منهدم گردیده است. (گزارشهای باستان شناسی ج3 صص199 - 201).

کاخال.

(اِ) اثاث البیت. فرش و اوانی. آلات خانه. مبل. در فرهنگها همه جا این کلمه را «کاجال» یا «کاچال» ضبط کرده اند، تنها در لغت فرس چ پاول هورن برای «کاچال» نسخه بدل «کاخال» با خاء معجمه نیز هست و برای «کاچالها» در شعر عنصری :
زود بردند و آزمودندش
همه کاچالها نمودندش
نسخه بدل «کاحالها» با حاء حطی است و من گمان میکنم این کلمه کاخال باشد با خاء معجمه نه «کاجال» و نه «کاچال» و نه «کاحال» و مرکب است از کاخ بمعنی کوشک و قصر و غیره و «ال» حرف نسبت و این معنی را گذشته از اینکه نسخه بدل اسدی پاول هورن تأیید میکند، بودن لفظ کاخ در بیت بهرامی بقصد جناس، مؤید دیگری است و مصراع بهرامی هم که در فرهنگها شاهد «کاچال» آورده اند، شاید در اصل اینطور بوده :
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه تاج ماند و نه تخت و نه کاخ و نه کاخال
و کاتب تحریف کرده باشد. رجوع به کاچال و کاچار و آل شود.

کاخ اخشید.

[خِ اَ] (اِخ) آقای سعید نفیسی نوشته اند: «... جایگاه «اخشید» پادشاه سمرقند و کاخهای وی در آنجا (مایمرغ(1)) بود و این روستا در میان جبال ساودار و ورغسر بود که منتهی میشد به سمرقند و در مجاورت سنجر فغن و در آن منبر نبود و در این روستای مایمرغ مکانی بود به اسم «ریودد»(2)و آن قریه ای بود مکان اخشید ملک سمرقند و کاخهای اخشید در آن بود...» (احوال و اشعار رودکی، سعید نفیسی ج 1 ص 136).
(1) - از المقدسی ص 278.
(2) - rivdad.

کاخ اردوان.

[خِ اَ دَ] (اِخ) در بیت ذیل آمده :
آبیست پیش خنجر او تیغ اردشیر
خاکیست پیش منظر او کاخ اردوان.
خواجوی کرمانی.
در سلسلهء اشکانی پنج اردوان بود و مراد خواجو قصر یکی از آنان است.

کاخ پادشاهان بخارا.

[خِ دِ نِ بُ](اِخ) آقای سعید نفیسی نوشته اند: «کاخ پادشاهان بخارا در موضع ریگستان بود از دروازهء غربی کهندز تا بدروازهء معبد که همان دروازهء ریگستان باشد. نصربن احمد سامانی بریگستان سرائی ساخت بسیار نیکو و مال بسیار در آن بکار برد و هم در آن سرای عمال مملکت را سرایها ساخت و هر عاملی را جداگانه دیوانی بود بر در سلطان چون دیوان وزیر و دیوان مستوفی و دیوان عمیدالملک و دیوان صاحب شرط و دیوان صاحب برید و دیوان مشرف و دیوان مملکة خاص و دیوان محتسب و دیوان اوقاف و دیوان قضا.» (احوال و اشعار رودکی، ج1 ص89).

کاخت.

[خِ] (اِخ) شهری از گرجستان. کاخت و کارتیل نام دو شهر از گرجستان بوده است. (انجمن آرای ناصری). و رجوع به تذکرة الملوک چ 2 ص 5 و ص 76 و مجمل التواریخ ابوالحسن گلستانه ص 348 و 349 شود. شراب این ولایت معروف است نیز رجوع به کارتیل شود.

کاخ تچر.

[خِ تَ چَ] (اِخ) یا کاخ کوچک داریوش. از کاخهای دورهء هخامنشیان در تخت جمشید. در رسالهء «شرح اجمالی آثار تخت جمشید» آمده: بقایای کاخ کوچک داریوش در کتیبه های میخی بنام تچر خوانده شده، بواسطهء شفافی مخصوص بعضی سنگهای آن بتالار آئینه معروف گردیده است. روی صخرهء طبیعی کوهستانی سکوئی که در حدود دو متر و نیم از کف زمین آپادانا بلندتر است از تخته سنگهای جسیم و منظم ترتیب داده برفراز آن کاخ کوچک داریوش را ساخته اند. نمای اصلی و مدخل بزرگ این کاخ رو بجنوب بوده، پشت آن به آپادانا است. و پلکان و مدخل فرعی دیگری از طرف مغرب یعنی از جانب جلگه دارد.
کاخ مزبور مشتمل بر ایوانی بزرگ در سمت جنوب است که همان مدخل بنا باشد و تالاری در عقب ایوان و اطاقهای کوچک و بزرگ در جوانب تالار و ایوان واقع میباشد. بوسیلهء پلکانهائی که در دو گوشهء ایوان کاخ قرار دارد به ایوان میرسند. این ایوان دارای دو ردیف، هر ردیف چهار ستون(1) با پایه های مربع سنگی بوده است. دو پایهء سنگی بلند در جانبین ایوان استوار بوده که یکی از آنها در محل خود پایدار و دیگری از کمر شکسته و به حیاط مقابل کاخ افتاده است. کتیبهء میخی بزبانهای فارسی قدیم و بابلی و عیلامی بر بالای این دو پایه نقر گردیده، از احداث کاخ به فرمان داریوش و تکمیل آن به امر خشایارشا حکایت مینماید. در هر یک از دو طرف ایوان یک طاقچهء سنگی و یک آستانهء سنگی دیده میشود. بر بالا و طرفین طاقچه های سنگی و همچنین بر بالای تمام پنجره های سنگی کاخ مزبور یک سطر کتیبهء میخی به زبانهای فارسی قدیم و بابلی و عیلامی نقر گشته که در آنها اشاره به ساختمان این آثار سنگی در خانهء داریوش شده است. بر دو آستانهء سنگی طرفین ایوان مانند نظائر آنها در کاخهای دیگر نقش برجستهء دو سرباز نیزه دار شاهی را حجاری کرده اند که نفر جلو سپر بلندی هم دارد. این آستانه ها به اطاقهای جنب ایوان که مقر سربازان نگهبان کاخ بوده مربوط میگشته است. ایوان و تالار کاخ بوسیلهء یک درگاه بزرگ و چهار پنجرهء سنگی با یکدیگر مربوط میشده است. روی بدنه های این درگاه نقش برجستهء شاهنشاه دیده میشود که از کاخ بیرون میرود و دو نفر خادم پشت سر او روانند: یکی از ایشان چتر بر بالای سرشهریار گرفته و دیگری حوله و اسباب دفع حشرات در دست دارد.
نام تچر در کتیبه های میخی بالای همین درگاه ذکر گشته از احداث آن بفرمان داریوش صحبت میدارد. برای توضیح کلمهء تچر، عین نظر پروفسور هرتسفلد که در رسالهء اطلال شهر پارسه نوشته شده و آقای مجتبی مینوی ترجمه نموده اند در اینجا نقل میگردد: این کلمه «تجر» یا «طرز» در زبان فرس جدید که اص بمعنی «قصر زمستانی» است، فی الحقیقة در میان تمامی ابنیهء صفه تنها این بناست که رو بجنوب است و این کیفیت در چنین آب و هوائی خیلی پر معنی است». (از متن فارسی رسالهء سابق الذکر ص 13)(2).
روی لباس شاه در این درگاهی یک طرف نام داریوش بوده که حک شده و از میان رفته است و طرف دیگر گوشه ای از حروف که نام خشایارشا را در بردارد پدیدار است و این قسمت میرساند که درست هنگام احداث نقوش همین درگاه داریوش فوت نموده خشایارشا جانشین وی گردیده است و تصویری که در بالا و روبرو و بنام داریوش معرفی گشته نام خشایارشا را بدان داده اند و چنین نکته ای در محلهای دیگر تخت جمشید وجود ندارد.
داخل تالار بموازات ایوان سه ردیف هر ردیف شامل چهار ستون قرار داشته که مانند ستونهای ایوان اثری از ته ستون چهارگوش یا بدنهء مدور آنها بر جا نمانده است. در شمال تالار و جوانب شرقی و غربی آن اطاقهای تابعهء کاخ قرار داشته بر بدنهء درگاه های شمالی تصویر شاهنشاه در حالی که وارد تالار میشود و یکی از خادمین پشت سر وی حوله و اسباب دفع پشه و مگس به دست گرفته است ملاحظه میگردد. خادم دیگر دستها را رویهم به حال احترام گذارده و این همان است که هنگام خروج شاه از کاخ چتر شاهی را بالای سر شاهنشاه میگیرد. روی نقوش شاه در این دو آستانه سوراخهائی است که محل نصب گردن بند و دست بند زر و گوهرهای کلاه بوده و بدین قرار تصویر شاهنشاه بهمان تزییناتی که همراه داشته جواهرنشان میشده است. محل نقش محاسن شهریار که از سنگ نفیس یکپارچه بوده نیز نمودار میباشد.
با دقت بیشتر بر پائین لباس داریوش نقوش ردیف شیرهای کوچکی هم ملاحظه میگردد که حاکی از نقاشی و رنگ آمیزی روی نقوش برجسته بوده و این نقوش حاشیهء زرین روی لباس داریوش را مینمایانده است(3).
بر بدنهء آستانه های سنگی دیگر کاخ تچر پیکار شاه با شیر و گاو و حیوان افسانه ای و همچنین خادمین با چراغ و عطردان و حوله وظرف آب نموده شده مانند سایر ابنیه و کاخهای تخت جمشید از روی نقشهء برجستهء هر محل چگونگی استفادهء از آن مکان معلوم می گردد. در درگاه های کوچک اطاقهای شرقی و غربی نقش برجستهء شاه در حالی که خنجر به دست راست گرفته با دست چپ شیری را خفه میکند دیده میشود و این نقش منحصراً در تچر مشاهده میگردد. پلکان غربی این کاخ دارای نقوش برجستهء چندی از ملل تابعه در حال عرضهء هدایای خود بوده کتیبهء میخی آن بنام اردشیر سوم میباشد و به همین جهت دانشمند فقید پروفسور هرتسفلد و عموم باستان شناسان دیگر اظهار عقیده کرده اند که این پلکان را اردشیر سوم به تچر الحاق نموده مدخل جدیدی بر کاخ مزبور افزوده است ولی آقای جواد زاکاتالی ضمن تحقیقات بسیار دقیقی که برای نقشه برداری و تهیهء نمونهء کوچک این آثار مینمودند مخصوصاً در تچر اطلاعات تازه و فراوانی به دست آورده اند که حکایت از تفسیر وضع اطاقهای شمالی آن بعد از داریوش مینماید و ضمناً معلوم داشته اند که پلکان و مدخل غربی تچر از ابتدای ساختمان این کاخ پیش بینی گردیده منتها به انجام نرسیده بود و چون در زمان اردشیر سوم پایان یافته کتیبهء آن بنام این شهریار نقر گشته است و شاید نقشه پلهء مورد نظر هم با آنچه در زمان اردشیر سوم ساخته اند اختلاف داشته است.
در پایان توضیحات مربوط بتالار آئینه ذکر این قسمت را هم لازم میداند که بر اثر خوبی و استحکام سنگهای این بنا در ادوار قدیم یادگار و نوشته های فراوان بر آن مرقوم داشته اند که بسیاری از آنها اهمیت تاریخی دارد و ذکر تمام این نوشته ها به تنهائی خود موضوع رسالهء جداگانه ای تواند بود که با توجه بتاریخ هر کدام توضیحات کافی دربارهء اشخاص و وقایع مذکور در آنها داده شود. عجالة برای نمونه دو متن ذیل را نقل مینماید:
1 - بر بدنهء شرقی درگاه سنگی بین ایوان و تالار سمت ایوان، این کتیبه در 8 سطر کوتاه بخط کوفی نقر گردیده است:
بسم الله حضرة الامیرالجلیل عضدالدولة فناخسروبن الحسن سنة اربع و اربعین و ثلثمائة فی منصرفه مظفراً من فتح اصفهان و اسرة ابن ماکان و کسرة جیش خراسان و احضر من قرأ ما فی هذه الاثار من الکتابة.
دو کتیبهء دیگر هم بخط کوفی نزدیک کتیبهء فوق موجود است یکی به همین تاریخ و به نام عضدالدوله که نام علی بن السری الکاتب الکرخی خوانندهء کتیبه های تخت جمشید در محضر عضدالدوله را در بر دارد و دیگری به نام ابونصربن عضدالدوله که با قشون عظیم خود در تاریخ 392 ه . ق. به تخت جمشید آمده است.
2 - بر بدنهء داخلی اولین پنجرهء بین ایوان و تالار تچر از طرف مشرق کتیبهء زیر بخط نسخ در 6 سطر نقر گشته است:
حضر شاهانشاه المعظم ملک الملوک محیی دین و غیاث عبادالله و قیم خلیفة الله ابوکالنجاربن سلطان الدوله معز امیرالمؤمنین اطال الله بقاءه هذاالمکان روز بهمن ماه آبان سنهء ثمان و ثلثین و اربع مائه متوجها بالطالع الاسعد الی کرمان و کان حضره فی سنة ثمان عشره و اربع مائه و هی سنة الفتح بفاروق. فاروق نام آبادی بزرگی در سه فرسخی تخت جمشید نزدیک جادهء اصفهان میباشد، در سال تاریخ فوق عیناً همانطور که در اصل کتیبه ذکر شده نقل گردیده است. پوشیده نماند که کتیبهء بالا برای تاریخ خط نسخ نیز واجد اهمیت مخصوص میباشد. مهمترین نوشته های دیگر شامل دو کتیبه بزبان پهلوی که در زمان شاپور دوم (309 - 379 م.) نگاشته شده و کتیبه های عربی و فارسی متعلق بسلاطین و امرا و بزرگان و رهگذران دیگر در قرون مختلف هجری خصوصاً قرن هفتم تا یازدهم بوده عموماً از عبور و توقف این اشخاص در تخت جمشید حکایت مینماید و مشتمل بر اشعار و عبارات مختلفی حاکی از تأثیر اطلال آنجا در ایشان میباشد و آخرین آنها که قابل ذکر است دو کتیبه به نام فرهاد میرزا و پسران اوست که مورخ بسال1294 و 1295 بوده، از خاکبرداری مفصل در آثار معظم تخت جمشید حکایت میکند.
کاخ تچر از سمت جنوب دارای حیاط وسیعی است که ایوان بزرگ کاخ نیز مشرف به این حیاط میباشد. دیوار سنگی پائین این ایوان دارای نقوش برجستهء سربازان و پیکار شیر و گاو بوده کتیبه ای به نام خشایارشا در سه لوحهء فارسی قدیم و بابلی و عیلامی بر آن نقر گردیده است.
طرف مشرق حیاط مزبور پلکان دو طرفه قرار دارد که از آن به حیاط کاخ کوچک خشایارشا (هدش) بالا میروند و کتیبهء آنهم به نام همین شهریار میباشد. در جانب جنوب حیاط تچر نیز مانند ضلع شمالی آن نقوش برجستهء سربازان و پیکار شیر و گاو و سه لوحهء کتیبهء میخی دیده میشود. منتهی کتیبه های ضلع جنوبی هر سه لوحه بزبان فارسی قدیم و به نام اردشیر سوم است.
علاوه بر نقوش برجستهء مزبور قطعات دیگر نقوش که ملل تابعه را در حال عرضهء هدایای خود نشان میدهد در منتهی الیه این دیوار و بطور پراکنده نزدیک دیوار و داخل حیاط دیده میشود... (از شرح اجمالی آثار تخت جمشید صص20 - 26) و نیز رجوع به گزارشهای باستان شناسی ج3 صص 65 - 66 شود.
(1) - راجع بستونهای کاخ کوچک تخت جمشید تقریباً عقیدهء کلی بر اینست که چوبی بوده است. نگارنده بدون انکار این عقیده توجه خوانندگان محترم را به این قسمت جلب مینماید که قطعات ستون و سرستونهای کوچک سنگی در نقاط مختلف تخت جمشید به دست آمده ولی تعداد آنها محدود میباشد و صورت استثنائی دارد. بنابراین اظهار عقیدهء قطعی که آیا تمام ستونهای کوچک هم سنگی بوده یا بعضی از آنها چوبی و بعضی دیگر سنگی بوده است نمیتوان کرد.
(2) - رجوع به حاشیهء «تجر» در برهان قاطع چ معین شود.
(3) - آثار رنگ آمیزی و نقاشی در چند قسمت از نقوش برجستهء تخت جمشید دیده شده است، از جمله ضمن خاکبرداریهای سال 1311 بر روی پا و کفش و لباس شاه و دو نفر مستخدم بر بدنهء دروازهء شمالی کاخ مرکزی رنگهای ارغوانی و آبی بخوبی نمودار شد و پس از چند سال بتدریج محو گردید و هنوز هم ذرات کوچک آن پدیدار است و همچنین بر دروازه های جنوبی تالار صدستون آثار رنگ ارغوانی و سبز موجود بوده، با دقت بیشتر میتوان آنها را مشاهده نمود.

کاخته.

[تَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در جهت مشرق از سیبری، در قضای ورخنه اودینسک(2) از ایالت ماوراء بایکال در کنار رودی مسمی به همین اسم که در 200 هزارگزی جنوب آن واقع گشته و وارد دریاچهء بایکال شود، و حدود 500 تن سکنه دارد.
(1) - Kiakhta.
(2) - Verkhne - Oudinsk.

کاخته.

[تَ] (اِخ) نام قریهء بزرگ و مرکز قضائی است در سنجاق ملاطیه از ولایت معمورة العزیز، در 65 هزارگزی جنوب شرقی ملاطیه در کنار نهری مسمی به همین اسم از توابع فرات. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاخته.

[تَ] (اِخ) (قضای ...) قضائی است در ولایت معمورة العزیز از طرف شمال با قضای ملاطیه، از طرف مغرب و جنوب غربی، بقضای حصن منصور و از جانب جنوب شرقی به ولایت دیار بکر و از سمت شمال شرقی به سنجاق خرپوست هم محدود میباشد و سکنهء آن مسلمان و ارمنی هستند. عده ای از سکنه کرد میباشند. اراضی اش ناهموار و غیر مسطح و بسیار حاصلخیز است. انگور و میوه های گوناگون در آن بعمل می آید. در فصل تابستان اهالی خانه های خویش را رها کرده در ییلاقها چادرنشینی مینمایند. حیوانات و مخصوصاً گوسفند فراوان است، از پشم آنها گلیم و قالی میبافند و آن بمرغوبی و خوبی آقچه طاغ نیست، در داخل این قضا پلی سنگی بسیار محکم و قدیمی و برخی از آثار عتیقهء دیگر نیز دیده میشود. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاخ تیسفون.

[خِ] (اِخ) قصر پادشاهان ساسانی و ایوان مدائن. رجوع به ایوان مدائن شود.

کاخج.

[خَ] (اِ) رنگ و لکه و داغ و چرک و آلایش. (ناظم الاطباء).

کاخ جهان نما.

[خِ جَ نُ / نِ / نَ] (اِخ) از ابنیهء دورهء صفوی. در گزارشهای باستان شناسی ج 3 آمده: عمارت منهدم شدهء جهان نما از ابنیهء شاه عباس کبیر بوده که در محل دروازهء دولت فعلی اصفهان مقابل کاخ فعلی شهرداری قرار داشته است. این عمارت برای بانوان حرم بنا شده بود که بتوانند بتماشای مراسمی از قبیل ورود سفرا و گردشها درباری بپردازند. طرف چپ این عمارت دروازهء شاهی و سمت راست آن مدخل حرمسرا قرار داشت که فقط شاه، زنان حرم و خواجه ها از آن رفت و آمد میکرده اند. (گزارشهای باستان شناسی ج 3 ص 203).

کاخ چهلستون.

[خِ چِ هِ سُ] (اِخ) از بناهای باشکوه عهد صفویه. در گزارش های باستان شناسی ج 3 آمده است: عمارت چهلستون به امر شاه عباس دوم در سال 1057 ه . ق. به اتمام رسیده است. شاه عباس دوم از سلاطین با ذوق صفوی و دوستدار عمران و آبادی بوده و به پیروی از جد کبیر خود شاه عباس اول به بنای قصور و احداث باغها و ساختمان پلها اقدام نموده و بسیاری از ابنیهء تاریخی اصفهان مانند کاخ چهلستون و پل خواجو و ابنیهء منهدم شدهء ساحل جنوبی زاینده رود مانند قصور هفت دست و آئینه خانه و نمکدان از ساختمانهای عصر او بوده است. تاریخ اتمام بنای چهلستون مصرع (مبارک ترین بناهای دنیا) است که در پیشانی عمارت مزبور و برفراز دو ستونی که تالار 18 ستون را به ایوان آئینه مربوط میکند مشاهده میشود.
روی عمارت مانند سایر عمارات و کاخهای سلطنتی صفویه به سمت مشرق است، و تا سال 1300 ه . ق. که تزئینات آن خراب نشده بود وضع آن بدین منوال بوده که از بالای سنگهای ازارهء مرمری منقش که اکنون هم موجود است تا سقف زیبای آئینه و موزائیک که خوش بختانه آنها نیز از دستبرد و تغییر و تبدیل مصون مانده اند، همهء دیوارها مانند شاه نشین فعلی که از آئینه و طلاکاری تزئین شده و جزء یکی از قسمتهای اصلی بنای موجود محسوب میشود سرتاسری پوشیده از قابهای بزرگ و کوچک آئینه و نقاشیها و شیشه های رنگین بوده است.
فلاندن(1) نقاش فرانسوی که بهمراهی معمار و باستانشناس فرانسوی کست(2) در سلطنت محمدشاه قاجار به ایران آمده و اصفهان و عمارات تاریخی آن را دیده است، در خصوص عمارت چهلستون پس از توصیف بنا میگوید: خیلی خوشحالم که این عمارت را بدون عیب و خرابی یافتم، باید شکر کرد که جنگها و اغتشاشات بدان آسیب نرسانده است. بنابراین یکصد و پانزده سال قبل که دو قرن تمام از ساختمان عمارت چهلستون در زمان شاه عباس دوم میگذشته عمارت مزبور سالم بوده و هیچگونه خرابی بعمد یا سهو در آن راه نیافته بوده است. عموم درها یکسره از خاتم و بعضیها منقش بنقوش دلربا بوده و پنجره های بالای آنها بسیار زیبا و فریبنده و تماشائی بوده است. ستونها که اکنون عاری از تزئینات است همه از آئینه های ریزهء لوزی شکل رنگارنگ مستور بوده. و نقاشی ها و مینیاتورهای قسمت های پائین سالن موزهء فعلی و اطاقهای طرفین ایوان آئینه و اطاق های فوقانی آنها و نقاشیهای دو ایوان شمالی و جنوبی و مینیاتورها که بعداً بوسیلهء ادارهء باستانشناسی از زیر قشر گچ خارج شده و بعضیها تعمیر گشته و بعضی دیگر به صورت اصلی نگاهداری شده همه صحیح و سالم و بدون هیچگونه عیب و نقصی جلب توجه سیاحان و تماشاچیان را مینموده و معرف کلک سحرآمیز نقاشان و هنرمندان ایران بوده است.
تا حدود 75 سال پیش نیز که مادام دیولافوا(3)عمارت مزبور را تماشا کرده و شرح آن را در سفرنامهء خویش نگاشته تزئینات مزبور بحال خود باقی بوده است، ولی از همین زمان و مقارن سال 1300 هجری بوده است که خرابی بسیار در این عمارت و سایر کاخهای صفویه راه یافته و بسیاری از تزئینات نفیس عمارت مزبور مانند آئینه های یکپارچه و درهای خاتم و منقش و پنجره های شگفت انگیز آن به باد تاراج رفته است.
آقای شیخ جابری انصاری دربارهء تزئینات چهلستون در صفحهء 346 کتاب خود به نام تاریخ اصفهان و ری و همه جهان (چ طهران 1321) چنین مینویسد: «خصوصاً آئینهء چهلستون نما یا جهان نمای دیوار بالای سر حوض که چندان بزرگ و عالی و شفاف و روشن بوده هرقدر جمعیت از درب ورود چهلستون که تا عمارت تقریباً یکصد و هشتاد متر فاصله داشت پیدا میشد عکس آن جماعت در آن آئینه بخوبی نمودار بود و دربها یکسره خاتم و پاره ای منقش بنقوش دلربا کار اساتید بزرگ و ستونها نیز به آئینه های ریزه و رنگارنگ با نقاشیهای قشنگ زینت افزا...» (از گزارشهای باستان شناسی ج3 صص194 - 198).
(1) - Flandin.
(2) - Coste.
(3) - Mme Dieulafoy.

کاخ خزانه.

[خِ خِ نَ] (اِخ) از ابنیهء دورهء هخامنشیان در تخت جمشید. در رسالهء «شرح اجمالی آثار تخت جمشید» آمده است: مهمترین قسمت های قابل ذکر ابنیهء تخت جمشید از شمال بجنوب عبارت است از یک تالار صد ستون که شامل بیست ردیف در پنج ردیف ستون باشد، یک تالار 99 ستون که ستونهای آن 9 ردیف در 11 ردیف قرار داشته است، و یک حیاط داخلی با چهار ایوان که در ایوان شرقی آن پشت به کوه نقش برجستهء داریوش و خشایارشا، کسی که صاحب مهمترین مناصب در دستگاه شاهنشاهی هخامنشی است و همچنین خادم مخصوص با اسلحه دار خاص شاهنشاه، و نیزه داران بر دیوار نصب بوده است. قسمتی از این نقش برجسته ریخته بود و آن را در ایوان عمارتی که تجدید ساختمان شده است گذارده اند و بقیهء آن در محل خود باقی بوده سایبانی جهت حفظ آن از گزند باران و باد و آفتاب ساخته شده است.
ایوان جنوبی همان حیاط هم دارای نقش برجسته ای نظیر نقش فوق ولی سالم و کاملتر بود و در سال 1317 ضمن نمونه های دیگری که از تخت جمشید جهت موزهء ایران باستان انتخاب شد منظور و به تهران حمل گردید.
از این حیاط که بگذریم حیاط دیگری بهمان ترتیب اما بدون نقش برجسته در جنوب آن قرار دارد و دو تالار یکی دارای شش ردیف در پنج ردیف جمعاً سی ستون و تالار دیگری دارای 4 ردیف در 5 ردیف جمعاً بیست ستون در یکطرف حیاط اخیر واقع بوده علاوه بر اینها اطاقهای بزرگ و کوچک و راهروهای متعدد در فواصل حیاطها و تالارهای فوق قرار داشته است علت اینکه ابنیهء مزبور را خزانهء تخت جمشید خوانده اند اینست که هنگام خاکبرداری آنها مقدار فراوانی ظروف سنگی کار مصر که تمام آنها عم شکسته و خرد شده و برخی از آنها کتیبه هائی به نام خشایارشا داشت و همچنین مجسمهء مرمری بسیار زیبای یک زن از نمونه های برجستهء کار یونان که متأسفانه سر آن شکسته و از میان رفته است، و مجسمهء مفرغی سه شیر که بهم متصل و ظاهراً پایهء گلدان یا چراغ و امثال آن بوده است، و آثار دیگری که جنبهءتزیین داشته در حکم اثاثیهء تجملی کاخ بشمار میرفت به دست آمد و آقای دکتر اشمیت (دانشمند امریکائی رئیس هیئت علمی تخت جمشید از 1314 تا 1318) چنین تشخیص داد که تالارهای صد ستون و 99 ستون فوق الذکر مانند تالار موزهء کاخ گلستان در تهران محل نگهداری نفائس سلطنتی و در واقع محل خزانهء شاهنشاهان هخامنشی بوده هنگام چپاول تخت جمشید لشکریان اسکندر آنچه توانسته اند برده اند و بقیه را شکسته و خرد نموده اند، و همان است که بشرح فوق کشف گردید و اینک، مقدار معدودی از ظروف سنگی که کم و بیش قطعات آنها به دست آمده و تا حدی کامل میباشد با مجسمهء مرمر و سه شیر مفرغی مزبور در غرفهء هخامنشی موزهء ایران باستان نگهداری میشود و قطعات فراوان ظروف دیگر با مقداری از این ظروف هم در موزهء تخت جمشید موجود و محفوظ است این نظریهء آقای دکتر اشمیت شایستهء توجه و مورد قبول بوده ضمناً وضع ابنیهء خزانه را میرساند که تا هنگام پایان یافتن ساختمان ابنیهء معظم آپادانا و صد ستون مراسم سلام دربار شاهنشاهان هخامنشی در تالارهای بزرگ قسمت خزانه انجام میگردیده است، زیرا این تالارها بخلاف کاخهای آپادانا و صد ستون دارای ستونهای عظیم سنگی و آستانه های در و پنجره و طاقچهء سنگی نبوده ساختمان آنها زودتر پایان می یافته است، و به همین جهت کف تمام ابنیهء خزانه همان مادهء قرمز رنگ مخصوص زمان داریوش میباشد در صورتی که کاخهای آپادانا و صدستون تا دوران خشایارشا و شاهنشاهان بعدی هنوز کاملا باتمام نرسیده بود و قسمت هائی از آنها مخصوصاً سر در نیمه تمام حیاط صد ستون به شرحی که در ابتدای این رساله مذکور افتاد در مراحل اولیهء ساختمانی بوده است... (شرح اجمالی آثار تخت جمشید صص34 - 37). و نیز رجوع به گزارش های باستان شناسی ج3 صص74 - 75 شود.

کاخ خشایارشا.

[خِ خَ] (اِخ) رجوع به کاخ هدش شود.

کاخ داریوش.

[خِ دارْ] (اِخ) رجوع به کاخ تچر شود.

کاخ داغوانی.

[خِ داغْ] (اِخ) ابواحمد الموفق بالله این دیه اسکجکت را بمقاطعه داد بمحمدبن طاهر (248 - 259 ه . ق.) امیر خراسان و او باز فروخت بسهل بن احمد داغوانی بخاری و بها گرفت و آنجا گرمابه ای ساخت و کاخی بزرگ بر گوشه ای بزیر لب رود و آن را کاخ داغوانی میخواندند. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 106).

کاخر.

[خَ] (اِ) علت یرقان را گویند. || آن زردی را نیز گفته اند که بر روی زراعت افتد و غله را ضایع کند. || بمعنی باران هم بنظر آمده است که عربان مطر خوانند. (برهان). رجوع به باران شود. بهمهء معانی مصحف «کاخه» است. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کاخر). نیز رجوع به لغت کاخه شود.

کاخ روم.

[خِ] (اِخ) میخواست (امیر شیخ حسن ایلکانی) که از بغداد بیرون آید و متوجهء قلعهء کاخ روم گردد، دلشاد خاتون و خواجه سرجان و قراحسن و جمال الدین ماماق مانع شدند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ص 178).

کاخرة.

[خِ رَ] (ع اِ) فرود از حلقهء مقعد. (منتهی الارب). فرود از حلقهء کون. (ناظم الاطباء).

کاخ سه دروازه.

[خِ سِ دَ زَ / زِ] (اِخ) یا کاخ سه دری (کاخ مرکزی تخت جمشید) از بناهای دورهء هخامنشیان. در رسالهء «شرح اجمالی آثار تخت جمشید» آمده است: در جنوب حیاط شرقی کاخ آپادانا یعنی حیاطی که بین کاخهای آپادانا و صدستون واقع شده است آثار کاخ جالب توجه دیگری هویدا است که بمناسبت سه دروازهء سنگی آن در کتابهای باستان شناسان متقدم به نام «کاخ سه دروازه» خوانده شده و نگارنده از لحاظ موقع و وضع آن نسبت بسایر کاخهای تخت جمشید با توجه بپلکان های عظیم و آثار مکشوفهء آن که در نتیجهء خاکبرداریهای سال 1311 ه . ش. پیدا شده است مناسبتر میداند آن را کاخ مرکزی تخت جمشید بخواند.
پیش از خاکبرداریهای تخت جمشید تنها آثار سه دروازهء سنگی سابق الذکر نمایان بوده چیزی دیگر از این کاخ دیده نمیشد. در پائیز سال 1311 ضمن عملیات خاکبرداری، به پلکان بزرگ دو طرفهء زیبائی برخوردند که راه اصلی ورود به کاخ مزبور بشمار میرود. این پلکان در جنوب حیاط شرقی آپادانا واقع گشته جبههء خارجی آن به نقوش برجستهء سربازان نیزه دار پارسی و مادی و هم چنین نقش شیر و گاو تزیین یافته سه لوحهء مربع مستطیل بمنظور نقر سه کتیبهء میخی مانند سایر پلکانها در آن تعبیه شده است منتهی فرصت اتمام کار پلکان و نقر کتیبه ها را نیافته اند. روی دیواره های جبههء داخلی پلکان یک طرف نقوش برجستهء افسران مادی و طرف دیگر نقوش برجسته افسران پارسی بطرزی بسیار ظریف و شیوا حجاری گردیده، افسران مزبور را در حال صحبت و نشاط که گل به دست گرفته و دست به دست هم داده اند نشان میدهد.
از پلکان مزبور که بالا بروند به ایوان شمالی کاخ مرکزی میرسند. این ایوان دارای دو ستون سنگی بوده بوسیلهء یکی از سه دروازهء کاخ بتالاری مربوط میگردد که دارای چهار ستون سنگی بوده قسمت مرکزی کاخ را تشکیل میداده است. هر سه دروازهء سنگی به این تالار مربوط بوده و دروازهء شمالی بطوری که گذشت آن را به ایوان و پلکان شمالی مربوط میساخته است و دروازهء شرقی به اطاقی میرفته است که فعلا از میان رفته آثار آن بجا نمانده است. بدنه های این دروازه شامل نقش برجستهء منحصر بفردی است که شاهنشاه را بر فراز اورنگ شهریاری در حالی که ولیعهد پشت سر وی ایستاده و 28 نفر نمایندهء 28 ملت تابع ایران تخت او را بالای دست نگاهداشته اند نشان میدهد.
دروازهء جنوبی که یک بدنهء آن فقط باقی مانده به ایوان جنوبی (نظیر و قرینهء ایوان شمالی) و حیاط کوچکی میرسیده است. روبروی دروازهء جنوبی در طرف دیگر حیاط مزبور پلکان بسیار کوچک و ظریفی وجود داشت که تخته سنگ زیرین و آستانهء سنگی بر بالای آن اکنون در محل خود باقی است. خود پلکان را در سال 1317 برای حفظ از آسیب باران و آفتاب و غیره و در عین حال ارائهء نمونه ای از حجاریهای ظریف تخت جمشید به موزهء ایران باستان انتقال داده و در غرفهء آثار هخامنشی موزهء مزبور بمعرض نمایش گذارده اند.
در مغرب همین حیاط ایوان دیگری با دو ستون سنگی کوچکتر وجود داشته که سر ستون آنها بشکل شیر بود و قسمتهائی از ستونهای مزبور کشف شد لکن چون در محل خود محفوظ نبود قسمتی بموزهء تخت جمشید و قسمتی هم در سال 1317 بغرفهء هخامنشی موزهء ایران باستان انتقال یافت. چون از انتقال پلکان کوچک و قطعات ستون کوچک کاخ مرکزی بموزهء ایران باستان صحبت بمیان آمد بیمورد نمیداند ذکر نماید که نیمهء یکی از سر ستونهای ایوان جنوبی همین کاخ نیز که تنها نمونهء نسبةً بهتر و سالمتر از سر ستونها دارای صورت انسان و بدنهء گاو بالداری بوده در تابستان سال 1311 درون حیاط جنوبی این کاخ کشف شد و در سال 1317 همراه آثار دیگری که از تخت جمشید برای موزهء ایران باستان انتخاب گردیده بموزهء مزبور منتقل گشت، و اینک در عین حال که مشتاقان دیدار نمونه هائی از آثار با عظمت و شاهکارهای هنری تخت جمشید در موزهء ایران باستان آنها را بسهولت می بینند دور از گزند باد و آفتاب و سایر عوامل طبیعی بنحوی محفوظ و مطمئن نگهداری میشود.
جانب شرقی کاخ مرکزی بواسطهء اختلاف سطح زیادی که با بناهای عقب آن داشته بکلی فرو ریخته و از میان رفته است، ولی آنچه بنظر نگارنده میتوان استنباط نمود این است که در حیاط جنوبی این کاخ روبروی ایوان غربی ایوان دیگری هم در سمت مشرق قرار داشته که شالدهء دو ستون سنگی کوچک آن باقی است. اجما باید گفت که کاخ مرکزی از شمال بحیاط شرقی کاخ آپادانا و از مغرب بوسیلهء اطاقها و راهروها بحیاط و ابنیهء جنوبی کاخ آپادانا و از جنوب به اطاقها و راهروهائی چند که اخیراً آثاری از آنها کشف شده است و از جانب مشرق بوسیلهء پلکانهای خشتی به اطاقها و ابنیهء تابعهء کاخ جنوبی مربوط میگشته است. بنابراین کاخ مزبور هم به کاخهای رسمی و بزرگ که در قسمت شمال صفه واقع گردیده، مربوط بوده و هم با کاخهای کوچک و ابنیهء خشتی مختلف که در جنوب و جنوب شرقی صفه واقع بوده ارتباط داشته است؛ و آنچه از نقوش برجستهء آن معلوم میشود نظر پروفسور هرتسفلد مبنی بر اینکه در این کاخ مراسم سلام خاص انعقاد مییافته تأیید میشود، بدینمعنی که در کاخهای آپادانا و صد ستون سلام عام با حضور و شرکت نمایندگان تمام ملتهای تابعهء ایران برگذار میشده، پس از انجام سلام عام افسران پارسی و مادی که نسبت به سایر ملل مقرب تر و دارای منزلتی بیشتر نزد شاهنشاه بوده اند در کاخ مرکزی بوضعی صمیمانه و بانشاط تر بار یافته، مراسم شادمانی عید را برگزار مینموده اند.
(سید محمدتقی مصطفوی. از شرح اجمالی آثار تخت جمشید ص 16 - 18).

کاخ شاپور اول.

[خِ رِ اَوْ وَ] (اِخ) در ویرانه های شهر بیشاپور (معروف به شاپور کازرون) چندین سال پیش هیئت علمی فرانسوی امتیاز خاکبرداری و حفاری علمی گرفت و چند موسم در آنجا کاوشهای دقیق انجام داد. در یک قسمت آتشکدهء بسیار زیبای معظم و در قسمت دیگر تالار وسیع کاخ شاپور اول را با نقوش موزائیک سنگی گرانبها کشف نمود و در یک سمت دو ستون فروافتاده با پایهء مجسمهء شاپور و نوشته های پهلوی بالا سرستون را از زیر خاک نمایان ساخت. (گزارش های باستان شناسی ج3 ص467).

کاخشتوان.

[خُ تُ] (اِخ) قریه ای از قراء بخارا در ماوراءالنهر. (معجم البلدان). احمدبن محمد بن نصر گوید : هنوز آن قوم مانده اند در ولایت کش و نخشب و بعضی از دیههای بخارا چون کوشک عمر و کوشک (کا) خشتوان و دیههء رزمان و ایشان از مقنع هیچ خبر ندارند. (تاریخ بخارا تألیف نرشخی ص 88).

کاخشتوانی.

[خُ تُ] (ص نسبی) منسوب به کاخشتوان. (انساب سمعانی ورق 470 ب). رجوع به کاخشتوان شود.

کاخشتوانی.

[خُ تُ] (اِخ) ابوبکر محمد بن سلیمان بن علی الکاخشتوانی البخاری معروف بمرد علم، ابومحمد عبدالعزیزبن محمد نخشبی حافظ ذکر او آورده و گوید اباذر بغدادی از او سماع دارد. وی در سال 449 وفات یافته. (از انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاخشموش.

(اِخ) نام یکی از اجداد زرتشت و در کتب دینی پهلوی (بندهش، دینکرد، زادسپرم) آن را چیخشموش یا کاخشموش(1) نوشته اند. (دکتر معین. مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، جدول مقابل ص 69).
(1) - cixshmush, kaxshmush.

کاخ شیرین.

[خِ] (اِخ) رجوع به قصر شیرین شود.

کاخ صاحبقرانیه.

[خِ حِ قَ نی یَ / یِ](اِخ) از کاخهای دورهء ناصری. محمدشاه غازی پدر ناصرالدین شاه در قلعهء محمدیه درگذشت. این قلعه که کاخ ییلاقی محمدشاه بشمار میرفت، کنار جادهء اوین، بفاصلهء دویست قدم در شمال غربی باغ فردوس واقع بود و تا چند سال پیش هنوز دیوارهای نیمه خراب اطاقهای آن باقی بود ولی امروز غیر از آثار خندقهای آن چیزی بجا نیست.
ناصرالدین شاه پس از مرگ پدر و آمدن به تهران چون از انجام مراسم عزاداری و تاجگذاری فراغت یافت یکروز، هنگامی که میخواستند وسائل رفتن وی را به ییلاق فراهم کنند «ایشیک آقاسی» را که رئیس تشریفات بشمار میرفت احضار کرد و گفتمن امسال از رفتن به ییلاق صرف نظر میکنم، قلعهء محمدیه گذشته از آنکه جائی گرم و کم آب است، مرا به یاد پدر تاجدار مرحومم میاندازد، دستور ده اطراف تهران را بازدید کنند، ببینند کجا بیشتر خوش آب و هوا و در تابستان خنکتر و باصفاتر است. «ایشیک آقاسی» پس از مدتی جستجو به عرض رسانید که هیچ جا را در میان ییلاقات تهران بهتر و مناسبتر از نیاوران نیافته است. روز بعد ناصرالدین شاه شخصاً به بازدید جائی که «ایشیک آقاسی» برگزیده بود رفت. او نیز آنجا را پسندید و دستور داد یک کاخ بزرگ ییلاقی، برای شخص شاه و چندین دستگاه عمارت چند اطاقه برای اندرون بنا کنند و اسم آن را نیز خودش «صاحبقرانیه» نهاد.
از آن پس صاحبقرانیه رسماً کاخ ییلاقی ناصرالدین شاه شد... ناصرالدین شاه از اواسط بهار هرچند روزی را در یکی از باغهای سلطنتی بسر میبرد، ابتدا به باغ شاه میرفت، و پس از آن سری به عشرت آباد میزد، و روزی چند در قصر قاجار و سپس در سلطنت آباد اقامت میکرد، و آنگاه به صاحبقرانیه میرفت، و در حدود یک ماه و گاهی اوقات دو ماه آنجا میماند و میگفت: «اقامت در هیچکدام از این قصرها و باغها مثل صاحبقرانیه به دلم نمی چسبد.»
ناصرالدین شاه حق داشت، هیچکدام از این قصرها که امروز از برخی از آنها اثری نیز باقی نمانده بزیبایی و کمال صاحبقرانیه نبود صاحبقرانیه هنوز هم با آنکه بیش از شصت سال از آغاز ساختمان آن میگذرد همان طراوت و زیبائی روزهای اول را دارد، هنوز هم وقتی شخص به تماشای آن میرود جلال و شکوه سلطنتهای افسانه ای را بخاطر می آورد، هنوز هم در تالار آئینهء بزرگ آن، در تالار جهان نما نقش مجالس عشرت و سلام های رسمی و غیر رسمی و شرفیابیهای پر تشریفات دوران سلطنت ناصرالدین شاه انعکاس دارد.
بر رویهم کاخ عظیم صاحبقرانیه از دو قسمت تشکیل شده: کاخ بزرگ و اندرون. کاخ بزرگ عبارت است از یک تالار آئینه و چندین اطاق دو طبقه، و اندرون در حال حاضر عبارت است از پانزده دستگاه عمارت مجزای سه اطاقه. در وسط کاخ، تالار بزرگ آئینه واقع است، یک پنجرهء بزرگ این تالار، به جانب جنوب شهر تهران باز میشود و پنجرهء شمالی به سوی کوه البرز نگاه میکند؛ و در دو طرف آن، دو در بزرگ منبت کاری، به دو راهرو وسیع باز میشود.
در تهران، در کاخ گلستان و در مجلس و در بسیاری از قصور سلطنتی تالار آئینه وجود دارد، اما مسلماً هیچیک از اینها به بزرگی و زیبائی و عظمت تالار جهان نمای صاحبقرانیه نیست. تالار جهان نما گوئی از در و دیوارش نور میبارد، مثل این است که آئینه های آن را از نور ساخته اند. از سقف آن نیز نور می بارد و شب که چهلچراغهای گرانبهای آن را نیز روشن کنند دیدگان بیننده را خیره میسازد. تالار جهان نما بر خلاف بقیهء اطاقها و زیرزمینهای صاحبقرانیه که همه پر از تابلوهای زیبای قیمتی و مبلهای عالی است تقریباً هیچ گونه زینتی ندارد، چه جلوهء طبیعی و جلال خود تالار چنان است که هر گونه زینتی را بی رونق میگرداند.
چنانکه گفتیم درهای شرق و غرب تالار به راهروهائی وسیع بازمیشود. در دو طرف این راهروها اطاقهای کوچک و بزرگی قرار دارد که در زمان قدیم درباریان و همراهان شاه در آن منزل میکردند، اما امروز همه به سبک جدید «مبله» شده و برای پذیرائی همراهان مهمانان عزیزی که در آنجا از ایشان پذیرائی میشود اختصاص یافته است.
کاخ صاحبقرانیه تا سال 1318 به صورت نخستین باقی بود. در این سال رضاشاه دستور داد که کاخ صاحبقرانیه را به صورت یک قصر جدید آبرومند درآورند. هشت ماه تمام شب و روز گروهی مهندس و نجار و نقاش و سیمکش به کار مشغول بودند. اطاقهای کوچک کاخ صاحبقرانیه همه به صورت جدیدترین اطاقها آرایش یافته لوازم آن نظیر چیزهائی است که در کاخهای افسانه ای توان یافت.
بعد از تالار جهان نما زیباترین اطاقهای کاخ اطاق خواب بزرگ آن است. ظاهراً در این اطاق هیچ چیز فوق العاده که نظیر آن را در جای دیگر یافت نشود وجود ندارد. در این اطاق یکی از شاهکارهای کمال الملک؛ تصویر یک زن برهنه، که کمال الملک آن را از روی یک تابلوی ایتالیائی کشیده دیده میشود. در اطاق سفره خانهء کاخ تابلوی دیگری نیز هست که نقاشی به نام «مهدی» از مراسم جشن آش پزان ناصرالدین شاه کشیده.
«آش پزان» از جشنهای دلپذیر بوده و ناصرالدین شاه به برگزاری آن علاقهء بسیار داشته است. این جشن همیشه پس از بازگشت شاه از پشت کوه در سرخ حصار برپا میشده است. روبروی تابلوئی که «مهدی» از مراسم آشپزان ناصرالدین شاه کشیده، تابلوی کوچک دیگری نصب است که اگر خطوط زیر آن را نخوانید و راهنما دربارهء آن توضیحی ندهد تصور میکنید یکی از نقاشان معروف کشیده اما این تابلو آب و رنگ نیست بلکه یک تابلوی پارچه ای است که در لیون از ابریشم لشته نشا بافته شده، اما چنان تار و پود آن ظریف و بافت آن عالی است که تقریباً کوچکترین تفاوتی با نقاشی آب و رنگ ندارد.
چنانکه گفتیم کاخ صاحبقرانیه غیر از قسمت اصلی که از تالار جهان نما و اطاقهای استراحت تشکیل میشود چندین دستگاه عمارت کوچک نیز دارد که در مسافرت های شاهانه، از همراهان میهمان اصلی در آنجا پذیرائی میشود. این عمارت ها که هر یک سه اطاق و یک حمام دارد در زمان سلطنت ناصرالدین شاه مخصوص زنان او بوده و در عهد وی عدهء این عمارات به پنجاه دستگاه میرسیده لیکن در زمان شاه فقید برای آنکه بر وسعت و زیبائی باغ صاحبقرانیه بیفزایند عده ای از آنها را که رو به ویرانی میرفت خراب کردند، و امروز بیش از 15 دستگاه آنها به اضافهء عمارت خوابگاه باقی نمانده است.
قسمت تحتانی کاخ مرکب از زیر زمینهائی است که درست مثل اطاقهای طبقهء فوقانی ساخته شده است. زیر تالار جهان نما زیر زمین بزرگی است که سفره خانهء بزرگ کاخ بشمار میرفته و ناصرالدین شاه همیشه ناهار را در آنجا میخورده است. (نقل باختصار از شمارهء بیست و چهارم اسفند ماه 1318، مجلهء اطلاعات ماهانه).
نیز در نشریهء ادارهء انتشارات در مقاله ای که با عنوان «کاخ صاحبقرانیه» نوشته شده آمده است:
نخستین روزی که کاخ صاحبقرانیه ساخته شد ناصرالدین شاه بهمراهی جمعی از خواص و درباریان خویش به کاخ صاحبقرانیه آمد. زیبائی کاخ و هوای نشاط بخش و درختان سرسبز و گلهای خوشرنگ طبع حساس شاه را برانگیخت و ناصرالدینشاه در وصف کاخ خواست شعری بسراید. با اینکه شاه گاهی که حالتی مییافت شعری میسرود در این روز نتوانست چیزی بسراید. یکی از خاصان گفت که اگر مصلحت بینید قاآنی را حاضر کنیم تا در وصف کاخ قصیده ای بگوید. شاه بعلت رنجشی که از قاآنی داشت موافقت نکرد.
خواجه ای که در کنار شاه ایستاده بود پیش دوید و با زبانی الکن گفت جان نثاری شعری ساخته ام اگر اجازت میفرمایند بخوانم. شاه گفت بخوان خواجه این بیت را خواند:
کاخ والای صاحبقران را
شاه ما ناصرالدین بنا کرد.
و هرچه کوشش کرد بقیه را نتوانست بگوید. شاه بسیار خندید و دستور داد تا مجسمهء او را بسازند و جلو قصر صاحبقرانیه بگذارند و هنوز این مجسمه در کاخ نیاوران دیده میشود! (از شماره 13 نشریهء ادارهء انتشارات و رادیو) و عکسهای کاخ صاحبقرانیه هم از این نشریه نقل گردیده است.

کاخ صدستون.

[خِ صَ سُ] (اِخ) از کاخهای تخت جمشید. در رسالهء «شرح اجمالی آثار تخت جمشید» آمده: کاخ صدستون در مشرق کاخ آپادانا واقع گشته از دیوار خشتی مشرق حیاط کاخ آپادانا کمی پائین تر از محل سر ستون شیر به حیاط بزرگی که در شمال کاخ صدستون واقع است میروند. در شمال حیاط مزبور بنای نیمه تمامی نظیر مدخل بزرگ تخت جمشید در دست ساختمان بوده که چهار پایهء ستون مربع و قطعات ستون و سر ستون و جزرهای عظیم الجثه در مراحل مختلف ساختمانی آن نمودار است. دروازهء شرقی مدخل بزرگ بوسیلهء راهرو روباز و گشاده ای به مدخل ناتمام کاخ صدستون مربوط و متصل میشد و اکنون وضع این راهرو با دیوارهای طرفین و یک ردیف اطاق پشت دیوار آن بخوبی هویداست و با مختصر دقتی میتوان چگونگی ارتباط مدخل اصلی تخت جمشید را با بنای نیمه تمام مدخل شمالی و حیاط صدستون ملاحظه نمود.
در سمت مشرق حیاط صدستون در پائین کوه نیز ایوانی دارای هشت ستون در یک ردیف وجود داشته که عقب آن تالاری دارای 8 ردیف در چهار ردیف جمعاً 32 ستون قرار گرفته بوده است. این تالار ظاهراً در روزهای سلام محل قرار گرفتن عرابه ها و اسبهای شاهی بوده. حیاطها و بناهای چندی هم که قرائن میرساند محل نگهداری اسبها و عرابه های شاهی بوده در طرف جنوب آن بین تالار صدستون و کوهستان در دنبال یکدیگر قرار گرفته مربوط و متصل به این تالار که خود از توابع کاخ صدستون بشمار میرود، بوده است(1).
ایوان و تالار اصلی کاخ صدستون در جنوب حیاط این کاخ قرار گرفته، ایوان آن بطول 56 متر و کسری و عرض بیش از شانزده متر و نیم، دارای دو ردیف ستون سنگی هر ردیف شامل هشت عدد ستون بوده در طرفین ایوان دو دیوار سنگی عظیم با پیکر گاوهای بزرگ نظیر گاوهای مدخل اصلی تخت جمشید وجود داشته است. قسمت سر و گردن مجسمهء گاوی که متعلق به دیوار غربی ایوان بوده بر روی خاکهای مجاور همان محل استوار و نصب گردیده است، و از آثار جالب توجه تخت جمشید بشمار میرود.
دو اطاق هم در طرفین همین ایوان وجود داشته محل سربازان محافظ کاخ بوده است و نقش سربازان بر درگاه سنگی آنها حجاری گشته است.
از این ایوان بوسیلهء دو دروازهء بلند و عریض سنگی به تالار بزرگ صدستون داخل میشوند طول و عرض این تالار 65 متر و نیم در 65 متر و نیم میباشد. بر روی هر یک از بدنه های دروازه های مزبور نقوش برجستهء پنج ردیف سربازان پارسی و مادی هر ردیف شامل صورت ده سرباز دیده میشود که پنج نفر رو به طرف راست و پنج نفر رو به طرف چپ قرار گرفته اند و بدین قرار هر ده نفر به وسط نگاه میکنند.در بالای پنج ردیف نقش سربازان صورت شاه را حجاری نموده اند که بر اورنگ شهریاری نشسته عصائی در دست راست و گلی در دست چپ دارد روبروی شاه یکی از بزرگان ماد که نزد شهریاران صاحب بزرگترین مقامات از قبیل فرماندهی کل لشکریان یا منصبی مانند نخست وزیری فعلی بوده بحال کرنش و احترام ایستاده است؛ بین شاه و او، دو مجمر یا عودسوزدیده میشود. کسی که پشت سر شخص مادی سابق الذکر ایستاده ظرفی دسته دار به دست گرفته مأمور افروختن عود واسپند یا مواد خوشبوی دیگر در دو مجمرمزبور میباشد. پشت صندلی شاهنشاه هم سه نفر قرار دارند: نفر اول یکی از مستخدمین شاه است و اسبابی که ظاهراً جهت دفع پشه و مگس بکار میرفته است در دست دارد. نفر دوم حامل سلاح یعنی اسلحه دار مخصوص شاه میباشد که خنجر زرین شاهنشاه را بکمر بسته، در دست راست تبر مخصوص شهریار را گرفته تیر و کمان خاص او را در جلد مخصوص آن بر پشت نگاهداشته است. نفر سوم یکی از نیزه داران خاص شهریاری را نشان میدهد که پهلوی اورنگ شاه ایستاده است. رویهمرفته میتوان حجاری بدنهء دو دروازهء شمالی تالار صدستون را نموداری از ترتیب صف سلام شاهنشاه هخامنشی در این تالار دانست که شاه بر اورنگ شهریاری نشسته سربازان بحال نظم و ترتیب ایستاده در میان صف سربازان که روبروی هم قرار گرفته اند راه عبور افسران و بزرگان جهت بار یافتن بحضور شاه وجود داشته است.
غیر از دو دروازهء مزبور هفت پنجره از تالار به ایوان شمالی باز میشده دو انتهای دیوار شمالی تالار هم چون باطاقهای جنبین ایوان برمیخورده احداث پنجره در آن صورت پذیر نبوده است، لذا در دو طرف دیوار مزبور طاقچهء سنگی قرار داده اند و بدین ترتیب فاصلهء بین کلیهء ده ردیف ستونهای تالار از طرف شمال به دروازه یا پنجرهء سنگی منتهی میگشته، فضای بین ردیف آخری ستونها و دیوارهای شرقی و غربی تالار نیز به طاقچهء سنگی میرسیده است.
دیوار جنوبی تالار دارای دو دروازهء بزرگ، نظیر دو دروازهء شمالی و روبروی آن بوده است، و بر روی بدنه های آنها تخت شاهنشاه حجاری شده، در زیر تخت نقش برجستهء 28 نفر نمایندهء 28 ملت تابع ایران احداث گشته، 14 نفر بر یک بدنه و 14 نفر بر بدنهء دیگر دروازه ایستاده تخت را بر بالای دست خود گرفته اند. بر فراز تخت شاهنشاه بر روی صندلی شاهی نشسته خادم مخصوص با اسباب دفع پشه و مگس پشت صندلی وی ایستاده است.
سایبان بالای تخت که بر اورنگ شهریار سایه می افکنده در روی بدنه های این دو دروازه بزرگتر و بهتر از دروازه های شمالی نمودار بوده نقوش برجستهء کوچک شیر و گاو و حاشیه های گل و بالهای تزیینی و منگوله های اطراف سایبان بخوبی نمایان است بر بالای همهء اینها شکل فروهر جلوه گری میکند.
با توجه به نقوش دروازهء شمالی و جنوبی تالار صدستون بخوبی میتوان دریافت که آنچه از مراسم سلام شاهنشاهان هخامنشی را در کاخ آپادانا بر دیوارهء پلکانهای عظیم آن مجسم ساخته اند، در تالار صدستون که فاقد پلکان بوده بطور اختصار و اشاره بر بدنهء دروازه های شمالی و جنوبی آن نموده اند و کاخهای آپادانا و صدستون هر دو محل انعقاد مراسم سلام عام بوده است. طی این مراسم شاهنشاه نمایندگان ملت های تابع ایران را پذیرفته افسران و صف لشکریان را بازدید مینموده است(2).
هر یک از دیوارهای شرقی و غربی تالار صدستون هم مانند دیوارهای شمالی و جنوبی آن دارای دو دروازهء سنگی منتهی کمی کوچکتر بوده بر روی بدنهء دروازهء آستانه های شرقی تالار یکجا پیکار شاه با حیوان افسانه ای شاخ و بالدار که سر و تنه و پای شیر و دم عقرب و پنجهء عقاب دارد، نموده شده، بر بدنهء آستانهء دیگر پیکار شاه با گاو کوهی حجاری گردیده است.
بر بدنهء آستانه های غربی یکجا پیکار شاه با حیوان افسانه ای که سر و بال و دم و پنجهء آن شبیه بمرغان شکاری و گردن و یال و تنه و پای آن به شیر میماند نموده شده، بر بدنهء آستانهء دیگر پیکار شاه با شیر را حجاری نموده اند. بدین ترتیب پیکارشاه با چهار حیوان که نمایندهء جدال او با مظاهر اهریمن باشد بر چهار آستانهء تالار صدستون نمایانده شده و کاخ صدستون تنها محلی از تخت جمشید است که چهار مظهر اهریمن بشرح بالا در آن حجاری گردیده است. در دو بنای دیگر از آثار تخت جمشید یعنی کاخ کوچک داریوش یا تالار آئینه و کاخی که تجدید ساختمان نموده اند، پیکار شاه فقط با سه نمونه از مظاهر فوق نموده شده است.
دیوارهای جنوبی و شرقی و غربی تالار ارهای جنوبی و شرقی و غربی تالار أ صدستون هر کدام دارای 9 طاقچهء سنگی در سمت تالار بوده پشت آنها اطاقهای باریک و درازی که در اطراف تالارهای بزرگ تخت جمشید معمول بوده قرار داشته است.
بطوری که در ابتدای توضیحات مربوط به کاخ صدستون ذکر شد در محوطهء بین ایوان و تالار مرکزی صدستون و کوهستان، حیاطهای شبیه یکدیگر و اطاقهای مختلفی وجود داشته که تماماً در سالهای اخیر توسط بنگاه علمی تخت جمشید خاکبرداری گردیده، قرائن امر بخوبی میرساند محل نگهداری اسبان وعرابه های شاهی بوده از لحاظ تکمیل نقشهء آثار معظم تخت جمشید و روشن کردن وضع ساختمانی این آثار اهمیت بخصوص دارد، و اکنون نیز خاکبرداری آن در خیابان غربی پای کوهستان و اطاقها و ابنیهء تو در توی گوشهء شمال شرقی صفه ادامه دارد. (از شرح اجمالی آثار تخت جمشید سیدمحمدتقی مصطفوی صص 10 - 15) و نیز رجوع به صدستون در حرف صاد از همین لغت نامه شود.
(1) - خاکبرداریهای قسمتی از مشرق و تمام قسمت شمالی حیاط آپادانا و کلیهء حیاط صدستون و راهرو و اطاقهای بین بنای مدخل اصلی و مدخل نیمه تمام فوق الذکر و همچنین تالار 32 ستون و حیاط ها و ساختمانهای مفصل جنوب آن که ارتفاع خاک آن از 3 تا 6 متر بود کلیةً از سال 1321 ه . ق. به بعد انجام گرفته، در زمرهء اقداماتی است که بنگاه علمی تخت جمشید تحت تصدی آقای سامی از محل اعتباراتی که وزارت فرهنگ ارسال داشته بعمل آورده است. این خاکبرداری در قسمت های شمال شرقی صفهء تخت جمشید در پائین کوه که منتهی الیه ابنیهء خشتی تابعهء کاخ صدستون بشمار میرود هنوز هم ادامه دارد.
(2) - آقای گدار ضمن سخنرانی خود در سال 1328 راجع بکاخ صدستون چنین اظهار عقیده نموده اند که با توجه بشکل سربازان که بر درگاهیهای شمالی تالار این کاخ حجاری شده و مانند کاخ آپادانا تصویر افسران بحال نشاط و صحبت در آنجا دیده نمیشود و نظر بوجود نداشتن راه مناسبی بین کاخ صدستون و آپادانا و از طرفی وجود ساختمانهای محل اسبها و عرابه ها در مشرق کاخ صدستون، چنین معلوم میشود که این کاخ مخصوص مراسم سلام لشکریان و تنها محل اجرای تشریفات نظامی بوده بار عام با شرکت افسران و نمایندگان ملل تابعه در کاخ پرشکوه آپادانا انجام میگرفته است. آقای دکتر گیرشمن دانشمند باستانشناس فرانسوی مانند اغلب باستان شناسان عقیده دارد که کاخ صدستون در زمان خشایارشا آغاز گشته نقوش برجستهء آن که مخصوصاً در دروازه های شمالی و جنوبی تالار در منتهای ظرافت و شیوائی میباشد در زمان اردشیر اول، جانشین خشایارشا حجاری شده است.

کاخ صفی آباد.

[خِ صَ] (اِخ) از کاخهای عهد صفویه در نزدیک بهشهر. (گزارشهای باستان شناسی ج 3 ص 403).

کاخک.

[] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش حومهء جویمند شهرستان گناباد. در جنوب باختری شهرستان گناباد واقع است. موقع دهستان کوهستانی و هوا معتدل میباشد. آب مزروعی دهستان از چشمه سار و قنوات تأمین میشود. ساکنین عموماً شیعه و زبان مادری آنها فارسی است. این دهستان در منطقهء گناباد محل ییلاقی بشمار میرود. از 13 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میگردد و نفوس آن در حدود 10376 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

کاخک.

[] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان کاخک بخش حومهء جویمند شهرستان گناباد، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری گناباد و 15هزارگزی باختر شوسهء عمومی بیرجند گناباد: دامنه، معتدل. سکنهء آن 4860 تن است. آب آن از قنات محصول آنجا غلات، زعفران، تریاک، ابریشم و شغل اهالی زراعت و کسب آنان قالیچه بافی. راه آن اتومبیل رو است. و دارای ادارات دولتی پست و تلگراف، دارائی، شهرداری، بهداری، درمانگاه، پاسگاه ژاندارمری، دفتر ازدواج و طلاق و دبستان. این قصبه بهترین محل ییلاقی و دارای درخت های کهن سال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاخک.

[] (اِخ) دهی از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. سی هزارگزی جنوب خاوری خوسف، سر راه شوسهء فرعی خوسف. جلگه، گرمسیر، سکنهء آن 343 تن است. شیعه، فارسی زبان، و قنات دارد. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. به اصطلاح محلی کاخوک نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج جغرافیایی ایران ج 9).

کاخ گلدسته.

[خِ گُ دَ تَ / تِ] (اِخ) از ابنیهء دورهء صفوی واقع در باغ گلدسته که سی هزار متر مساحت آن باغ بوده و کاخ گلدسته به نام این باغ خوانده شده است. (از گزارشهای باستان شناسی ص 205).

کاخ گلستان.

[خِ گُ لِ] (اِخ) (موزهء...) از ابنیهء دورهء ناصری. چهل سال پیش، در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه قاجار اص کوچکترین اثر از عمارات مفصل و زیبائی که امروز به نام کاخ گلستان معروف است وجود نداشت. بجای بنای مجلل کاخ کنونی، باغ بزرگ و زیبائی بود که شاه قاجار، از اندرون خود که حالا بعمارت خوابگاه معروف است و محل یکی از ادارات وزارت دارائی است، برای تفریح و تفرج بدانجا میرفت.
یک روز ناصرالدین شاه تصمیم گرفت که برای جواهر سلطنتی خود موزه ای بسازد، و یکهفته بعد از آنروز، که شاه چنین تصمیمی گرفته بود، در جائیکه اکنون کاخ گلستان برپاست چندین متر زمین را کندند تا شالدهء بنائی را که بزودی میبایست محل حفظ جواهر گرانبهای سلطنتی ایران گردد، بسازند.
ساختمان کاخ گلستان در حدود پنجسال طول کشید و در عرض این مدت هفته ای نبود که شاه در پایتخت باشد و شخصاً بسرکشی آن نرود و برای تسریع در اتمام آن دستوری تازه و مؤکد ندهد، هر وقت به آنجا می رفت میگفت: «کاش عمرم کفاف بدهد که این ساختمان را تمام کنم».
ساختمان کاخ در زمان همان شاه بپایان رسید و انتقال جواهر سلطنتی به تالار موزه آغاز گشت.
هنگامی که تمام جواهر، در جعبه آینه های بزرگ کاخ که در دیوار جای دارد چیده و آماده شد ناصرالدین شاه شخصاً برای افتتاح موزه رفت، و پس از بازدید قسمت های مختلف کاخ رو به همراهان کرد و گفت: «مثل اینکه موزهء بدی نشده است، دلم میخواهد عمرم وفا کند و خیلی بیش از اینها در تکمیل آن بکوشم.»
هنوز دو سال از افتتاح موزهء جواهر نگذشته بود که غوغای تحریم استعمال تنباکو برخاست. مردم برای تظلم و دادخواهی بکاخ شاهی پناه بردند و جار و جنجال بسیار برپا کردند و بدور باغها و کاخها ریختند، و آن وقت ناصرالدین شاه به این فکر افتاد که اگر سیل جمعیت بموزهء جواهر راه یابد و دُر و گوهرها را از دل قفسه های شیشه ای بیرون کشد چه میتوان کرد؟ در آنروزها ناصرالدین شاه، برای آنکه ذهن مردم را متوجه این موضوع نسازد نگرانی خود را پنهان داشت اما بمحض آنکه غوغای تنباکو خوابید به بهانهء اینکه، تالار موزه و کاخ تعمیر لازم دارد، دستور داد جواهر سلطنتی را جمع کرده در گاو صندوق های آهنین بگذارند و به یکی از سردابهای محکم اندرون کاخ سلطنتی ببرند و سپس برای آنکه موزه بر هم نخورد مقداری از ظروف و لوازم گرانبها و قدیمی را که در انبارهای سلطنتی موجود بود برای موزه فرستاد.
جواهر سلطنتی از آن پس، تا دوران سلطنت رضا شاه در خاندان قاجاریه بود، در این زمان قسمتی از آن برای پشتوانهء اسکناس به خزانهء جواهر بانک ملی انتقال یافت و قسمتی دیگر مجدداً بموزهء گلستان فرستاده شد.
یکبار دیگر در شهریور 1320 زنگ خطر بصدا درآمد و پس از فرونشستن آتش فتنه جواهر سلطنتی موزهء کاخ گلستان نیز البته بعنوان امانت به خزانهء جواهر بانک ملی منتقل شد.
امروز در موزهء کاخ گلستان حتی یک قطعه جواهر پیاده وجود ندارد، اما در عوض بر در و دیوار و زمین و سقف آن اشیاء عتیقهء گرانبها که متأسفانه از هیچکدام تاریخچهء صحیحی در دست نیست فراوان است.
در بالای تالار موزه، روبروی در ورودی دو تخت و یک صندلی مرصع در کنار هم گذاشته اند. بزرگترین این تختها، تخت طاوس نام دارد. که در زمان فتحعلی شاه ساخته شده است. میگویند فتحعلی شاه زنی اصفهانی به نام طاوس داشت که او را بیش از دیگر زنان خویش دوست میداشت و هنگامی که خواست او را به عقد خود درآورد دستور داد این تخت را بسازند تا مراسم عقدکنان در روی آن انجام گیرد.
هم اکنون مخده و متکای شاهی که فتحعلی شاه در مجالس طرب بر آن تکیه میزده بر روی تخت قرار دارد. بالای قسمت پشتی تخت، از طلای ناب چیزی بشکل خورشید ساخته اند و به همین مناسبت این تخت را تخت خورشید نیز مینامند. تخت طاوس فقط در زمان فتحعلی شاه در مجالس خوشی و بزم، جایگاه شاه بود و از آن پس، شاهان قاجار فقط هنگام تاجگذاری روی آن می نشستند. سمت چپ این تخت بزرگ، تخت دوپلهء کوچکی قرار دارد که آن را نیز بمناسبت شباهتی که قسمت پشت آن با بال و پر طاوس دارد تخت طاوس نامیده اند. این تخت را نادرشاه از سفر هندوستان جزء غنایم جنگی با خود آورده است و بر رویهم از حیث ارزش و داشتن جواهر گرانبها بر تخت طاوس که فتحعلی شاه ساخته برتری دارد، اما البته از حیث اندازه شاید از نصف تخت فتحعلی شاه هم کوچکتر باشد... در سمت راست تخت طاوس صندلی مرصع و میز کوچکی قرار دارد که به صندلی محمدشاه معروف است.
در موزهء گلستان تابلوهای نقاشی کار اساتید فن فراوان است. بیش از هفتاد تابلو کار استاد بزرگ مرحوم کمال الملک بر دیوارهای آن نصب شده که از همه زیباتر و گرانبهاتر و دیدنی تر تابلوی تالار گلستان است.
تالار گلستان که در کنار تالار موزه واقع است اطاقی بسیار بزرگ آینه کاری است که درهای آن بجانب حوض بزرگ باغ مصفای کاخ باز میشود. کمال الملک از گوشهء شمال غربی این تالار تصویر تمام آن را در حالی که ناصرالدین شاه در وسط تالار روی صندلی نشسته و به بیرون می نگرد کشیده است.
کمال الملک برای کشیدن این تابلو به یکی از عمارتهای جنوبی کاخ گلستان نقل مکان نمود و مدت هفت سال روی این شاهکار نفیس کارکرد. این تابلو چنان دقیق و رنگهای آن بقدری طبیعی است که تصور میرود طبیعت را چندین بار کوچک کرده در قابی زرین بدیوار کوبیده اند. استاد کمال الملکبرای آنکه این تابلو با حقیقت هیچ تفاوت نداشته باشد حتی عکس خودش را که در آینهء روبرو منعکس شده کشیده است و شاید این تنها تصویری باشد که نقاش در عین کشیدن یک منظره خودش را نیز نقش کرده است.
در موزهء کاخ گلستان هرچه هست ممتاز و نفیس و دیدنی است. در یکی از ویترینها یکدست سرویس غذاخوری دوازده نفری جای دارد. این سرویس که به سرویس ناپلئونی معروف است جنگهای مختلف ناپلئون را نشان میدهد یعنی بر هر پارچهء آن صحنه ای از جنگهای امپراطور معروف فرانسه نقاشی شده است.
فتحعلی شاه در زمان سلطنت خود به عنوان هدیه سه اسب اصیل و عالی: یکی سمند و یکی کرند و یکی سفید برای ناپلئون بناپارت فرستاد و بنوشتهء تاریخ نویسان و حکایت یادداشتهای شخصی ناپلئون، امپراطور فرانسه تمام جنگهای معروف و بزرگ خود را روی این اسب ها انجام داده است.
خود ناپلئون در جائی مینویسد: «من آن قدرها که میگویند شجاع نبودم، اسب سفید ایران مرا شجاع کرد.» و این اسب سفید هدیهء فتحعلی شاه که اکنون مومیائی آن در موزهء «لوور» نگهداری میشود همان است که در غالب تابلوهای ناپلئون زیر پای امپراطور فرانسه دیده میشود. در عکس یکی از سینی های این سرویس جلو پای اسب ناپلئون گلولهء توپی منفجر شده همهء اسبهای همراهان ناپلئون رم کرده اند اما اسب سفید با بی اعتنائی بسیار بر جای خود ایستاده بگلولهء توپ مینگرد.
در یکی دیگر از بشقابها، ناپلئون بر سر نعش اسب وفادار خود ایستاده با تأثر بدان مینگرد و در کف یکی از نعلبکی ها ناپلئون سوار بر اسب سمند کشتهء خویش توقف کرده است. این سرویس را ناپلئون بعنوان سپاسگزاری از هدیه های فتحعلی شاه برای وی فرستاده است. در ویترین روبرو، سرویس زیبای دیگری است که امپراطور روسیه برای فتحعلی شاه فرستاد و مهم این است که در عرض این مدت دراز کوچکترین صدمه ای به این سرویسها نرسیده است.
چند تابلو از مناظر فرنگ به سبک موزائیک ساخته شده در تالار مزبور دیده میشود، و هر یک مجموعه ای از سنگهای بسیار ریز رنگین است که در کنار هم چیده شده به شکل یک عمارت یا شخص یا یک پرندهء ظریف رنگین پروبال درآمده است. این تابلوها را که تعداد آنها پنج است مظفرالدین شاه در یکی از مسافرتهای اروپا در ایتالیا خرید. قیمت کوچکترین آنها در آن زمان 5 هزار تومان و بقیه یکی 7 هزار تومان بوده است.
غیر از 5 تابلو، یک تابلوی موزائیک دیگر نیز در تالار زیبای برلیان نصب است که منظرهءویرانهء یکی از میدانهای نمایش روم قدیم را نشان میدهد. این تابلو را دولت ایتالیا به ایران هدیه کرده است.
یکی دیگر از اشیاء تاریخی و دیدنی موزهء کاخ گلستان کلاه خود و سینه بند و زره و شمشیر و سپرشاه اسماعیل صفوی است.
چند قدم آن طرفتر کلاه خود معروف آقا محمدخان سرسلسلهء قاجاریه جای دارد.
این همان کلاهی است که در همه عکسها بر سر آقامحمدخان دیده میشود، جنس آن برخلاف تصور مس خالص است و روی آن را در ورامین میناکاری کرده اند، اما برخلاف ظاهرش بسیار سبک است.
از شرح قاب ها و قدح ها و شمشیرهای ساخت ایران و بشقاب و سرویسهای گوناگون و گلدانهای بزرگ و کوچک صرف نظر میکنیم فقط کافی است بگوئیم دفتر ابواب جمعی اشیاء کاخ متجاوز از هزار صفحه دارد. فرشهای کاخ نیز همه در نوع خود بی نظیر است.
چنانکه گفتیم، این اشیاء همه در تالار موزه جای دارد، اما کاخ گلستان منحصر به تالار موزه نیست. در کنار آن تالارهای متعدد دیگری نیز هست که مجموعاً به نام «برلیان» خوانده میشود. تالار بزرگ جائی است که مأمورین سیاسی خارجی، استوارنامهء خود را به شاهنشاه تقدیم میکنند.
برای پی بردن بمیزان عظمت و ثروت موزهء کاخ گلستان به این چند رقم توجه کنید:
در تخت طاوس بر روی هم 1444 قطعهء الماس، 1431 قطعه زمرد کهنه و نو، 857 قطعهء لعل و 855 قطعه یاقوت، در تخت نادری که نه تکه میشود 7602 قطعهء الماس، 7464 قطعهء زمرد، و در صندلی مرصع محمدشاه 1034 دانهء مروارید غلطان، 1194 قطعهء زمرد، 990 قطعهء لعل، 1114 قطعهء یاقوت و 1942 قطعهء فیروزه بکار رفته است. (نقل به اختصار از شمارهء 11 بهمن ماه 1328 مجلهء اطلاعات ماهانه).

کاخ ماه.

[خِ] (اِخ) اشاره به برج سرطان باشد، چه سرطان خانهء ماه است و فلک اول را نیز گویند. (برهان).

کاخ محمودی.

[خِ مَ] (اِخ) رجوع به کوشک محمودی شود.

کاخ مدائن.

[خِ مَ ءِ] (اِخ) رجوع به ایوان مدائن شود.

کاخ مرکزی.

[خِ مَ کَ] (اِخ) رجوع به کاخ سه دروازه شود.

کاخ مسعودیه.

[خِ مَ دی یَ / یِ] (اِخ) از بناهای دورهء قاجاریه. اکنون به وزارت فرهنگ اختصاص دارد. این کاخ به سال 1304 ه . ش. توسط رضاشاه (در زمان سردار سپهی) خریداری و به وزارت فرهنگ اهدا شد. تالار آئینه کاخ مسعودیه قابل توجه است. (از گزارشهای باستان شناسی ج 3 ص 389).

کاخ مشتری.

[خِ مُ تَ] (اِخ) اشاره به برج قوس و برج حوت باشد، چه هر دو خانهء مشتری است و آسمان ششم را نیز گویند. (برهان).

کاخ نشین.

[نِ] (نف مرکب، اِ مرکب)قصرنشین. شاه. امیر :
از حادثه لرزند بخود کاخ نشینان
ما خانه بدوشان غم سیلاب نداریم.صائب.

کاخ نظامیه.

[خِ نِ می یَ / یِ] (اِخ) از بناهای دورهء قاجاریه. عباس اقبال مدیر مجلهء یادگار نویسد: یقیناً اغلب مردم طهران یک قسمت از عمارت باشکوه نظامیه را که اکنون مرکز کافه ای است به اسم «لقانطه»(1) مکرر دیده و تالار مجلل آن را که در سال 1270 ه . ق. شروع و تزیین و نقاشی آن در حدود 1273 به انجام رسیده است دیده اند. این عمارت جزء باغ بسیار بزرگی بوده است که حالیه تجزیه شده، تنها همین قسمت که در ضلع شمالی آن قرار داشته امروز باقی مانده است(2). این باغ و عمارت را میرزا آقاخان اعتمادالدوله صدراعظم نوری که پس از مرحوم مغفور میرزا تقیخان امیرکبیر فراهانی به صدارت نشست در خارج از طهران آن وقت که به خیابان چراغ برق حالیه منتهی میشد برای پسر بزرگ خود میرزا کاظم ساخته، میرزا کاظم خان که نظام الملک و شخص دوم مملکت لقب داشت همان کسی است که در سال 1267 پس از قتل مرحوم امیرکبیر شوهر زوجهء محبوبهء این مرد بزرگ امیرزاده ملقبه به عزة الدوله شد، و ناصرالدین شاه به عنف خواهر تنی خود را پس از کشتن امیرکبیر وادار کرد که به ازدواج میرزا کاظم خان پسر اعتمادالدولهء نوری درآید.
تالار عمارت نظامیه در داخل در هر چهار طرف متضمن پرده های نقاشی است که سراسر چهار طرف دیوار داخلی تالار را پوشانده، در قسمت غربی ناصرالدین شاه بر تخت جلوس کرده و صدراعظم و پسرش نظام الملک و پسران خردسال شاه در دو طرف تخت او ایستاده اند. سه طرف دیگر نقش کلیهء رجال و اعیان و ارباب مناصب لشکری و کشوری است که صورت همه بحال ایستاده نموده شده است. در گوشهء شمال شرقی تالار در یک پرده صورت نمایندگان مختار خارجه نقش است که در یک طرف ایشان میرزا سعیدخان وزیر دول خارجه نموده شده و در طرف میرزا عباس خان منشی اول این وزارتخانه. میرزا سعیدخان انصاری که بعدها مؤتمن الملک لقب گرفت و از منشیان زبردست امیر کبیر بود، در تاریخ ربیع الثانی 1268 که میرزا محمدعلیخان شیرازی وزیر دول خارجه فوت کرد به کفالت وزارت خارجه منصوب شد و درست یک سال بعد عنوان وزیر دول خارجه را یافت و این دوره از وزارت او تا شعبان 1290 یعنی تا تاریخی که حاجی میرزا حسینخان مشیرالدوله وزارت خارجه را هم ضمیمهء مشاغل صدارت خود نمود طول کشید.
اما میرزا عباسخان تفرشی منشی اول وزارت خارجه در این تاریخ نیز از منشیان مرحوم امیرکبیر بود و در مدت وزارت خارجهء میرزا محمد علیخان شیرازی و میرزا سعیدخان مؤتمن الملک همواره در دفتر این وزارتخانه به سمت منشیگری خدمت میکرد تا آنکه بعدها قوام الدوله لقب یافت و در 1305 که یحیی خان مشیرالدوله از وزارت خارجه برکنار شد وزیر خارجه گردید و او تا هجدهم محرم 1314 که تاریخ فوت وی است همچنان در این مقام بود.
در این قسمت از نقاشیهای تالار نظامیه چنانکه مشاهده میشود فقط تصویر سه تن از نمایندگان خارجه نموده شده: اول حیدر افندی کاردار سفارت عثمانی، دوم لاگووسکی(3) کاردار سفارت روسیه، سوم کنت گوبینو(4) کاردار سفارت فرانسه که در سال 1237 به این مأموریت به طهران آمده بود.
نکتهء مهم اینکه در این پرده صورتی از نمایندهء انگلیس دیده نمیشود. علت این مسأله تیرگی روابط بین ایران و انگلیس در این تاریخ مخصوصاً نقار سختی بود که بین میرزا آقاخان صدراعظم و چارلس موری(5) وزیر مختار انگلیس بروز نموده و منجر به قهر کردن موری از طهران بتاریخ ربیع الثانی 1272 شده بود.
دولت ایران در سال 1272 سلطان مراد میرزا حسام السلطنه فرمانفرمای خراسان را به لشکرکشی به هرات و تسخیر آنجا واداشت و انگلیسها که از این قضیه راضی نبودند و میکوشیدند که این ولایت را از ایران مجزا کنند به وزیر مختار خود دستور داده بودند که برای ترک طهران و قطع روابط سیاسی با ایران پی بهانه بگردد. موری هم بدگوئی از شاه و صدارعظم را روزبروز در طهران بیشتر میکرد تا آنجا که این صحبت ها بگوش ناصرالدین شاه رسید و شاه در ربیع الثانی 1272 متغیرانه دستخطی راجع به سوء معامله و مراتب بی ادبی آن وزیر مختار خطاب به میرزا آقاخان نوشت و دستور داد که عین آن را میرزا عباس خان منشی اول وزارت خارجه و میرزا ملکم خان مترجم آن وزارتخانه به اطلاع نمایندگان دیگر دول بیگانه مقیم طهران برسانند و ایشان نیز چنین کردند. فاش شدن مضمون این دستخط چارلس موری را بر آن داشت که بیرق انگلیس را در طهران بخواباند و طهران را ترک گوید. متعاقب حرکت او از طهران بود که دولت انگلیس رسماً به ایران اعلان جنگ کرد و به بوشهر و محمره لشکر پیاده نمود.
غرض از این بحث آنکه اگرچه بنای نظامیه در 1270 شروع شده(6) تاریخ اتمام پرده های نقاشی آن و نصب آنها در تالار زودتر از سال 1273 که در آن کنت گوبینو تازه بعنوان کاردار ایران آمده بوده است انجام نگرفته است. (مجلهء یادگار سال دوم 1324 شمارهء ششم صص 51 - 54).
(1) - اکنون کافه نیست، و تابلوهای مذکور بموزهء ایران باستان انتقال یافته است.
(2) - اکنون آن را به صورتی دیگر تعمیر کرده اند.
(3) - Lagowsky.
(4) - Comte Gobineau.
(5) - Sir Charles Murray. (6) - میرزا محمدعلی خان شمس الشعراء سروش اصفهانی در تاریخ این بنا گوید :
کلک مشکین سروش از پی تاریخ نوشت:
«ای نظامیه طربزائی آباد بپای».

کاخ نمکدان.

[خِ نَ مَ] (اِخ) از بناهای عهد صفویه. در گزارشهای باستان شناسی آمده: بفاصلهء صد و پنجاه متر در جنوب آینه خانه عمارت نمکدان بشکل دایره روی زمین مرتفعی ساخته شده بود. این عمارت هشت ضلعی و سه طبقه بوده شرق و غرب آن را باغ سعادت آباد فرا میگرفته است.
از طبقهء فوقانی عمارت نمکدان با وجود آنکه آینه خانه در جلو آن بود منظرهء رودخانه پدیدار گشته و عمارت بلند آینه خانه مانع منظره آن نمیشده است.
وجه تسمیهء این عمارت به نمکدان میگویند از آن جهت بوده است که شبیه نمکدانهای بلوری سابق ساخته شده و یا از آن جهت که شاه صفوی با یکی از دشمنانش که با او از در مدارا و سازش درآمده بود در آن نان و نمک خورده است. این عمارت نیز در سال 1306 ه . ق. منهدم شده است. (گزارشهای باستان شناسی ج 3 ص 202 - 203).

کاخواره.

[کاخْ رَ / رِ] (اِ مرکب) گاهواره. (آنندراج).

کاخوال.

[کاخْ](اِ) زاغ. (آنندراج).

کاخوسته.

[تَ / تِ] (اِ) کاچینه. (شعوری ج2 ص257). کافشه. (ناظم الاطباء).

کاخوک.

(اِخ) رجوع به کاخک شود.

کاخوک.

(اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. 60 هزارگزی جنوب باختری درمیان. سر راه شوسهء بیرجند به سهل آباد. دامنه، معتدل. سکنهء آن 118 تن. قنات دارد. محصول آن غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت. آنجا اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاخول.

(اِ) مرغ سار رنگارنگ و ملخ خوار. (ناظم الاطباء).

کاخه.

[خَ / خِ] (اِ) باران باشد که به عربی مطر خوانند. || علت یرقان را نیز گفته اند. (برهان). در لسان الشعراء بمعنی یرقان گفته. (رشیدی). و رجوع به معانی کاخ شود.

کاخ هدش.

[خِ هَ دِ] (اِخ) یا کاخ کوشک خشایارشا. از پلکان شرقی حیاط تچر که بالا بروند بمحوطهء نسبتاً کوچکی میرسند که تل جنوبی کاخ آپادانا و آثار نهفتهء در آن در سمت شمال و طرف چپ واقع گشته، پایه ها و درگاهها و پنجره های سنگی هم در جنوب یعنی طرف راست محوطهء مزبور پدیدار است. این آثار بقایای کاخ کوچک خشایارشا است. که در کتیبه های آن به نام عمومی هدش نشیمن و کوچک (بگفتهء پروفسور هرتسفلد) خوانده شده است. کاخ مزبور بلندترین محل صفهء تخت جمشید برفراز صخرهء طبیعی کوهستان بنا گردیده، نقشه و موقع آن از تمام بناهای تخت جمشید ممتازتر است، ایوانی در جانب شمال دارد که دارای دو ردیف هر ردیف شش ستون بوده مدخل اصلی این کاخ را تشکیل میداده است. در طرفین ایوانی مانند ایوان تچر دو پایهء سنگی استوار بوده بالای آن کتیبه ای بزبانهای فارسی قدیم و بابلی و عیلامی نقر گشته از احداث کاخ به فرمان خشایارشا صحبت میدارد دو آستانهء سنگی که تصویر سربازان نیزه دار بر بدنهء آن حجاری گشته در دو طرف ایوان دیده میشود. بین پایه و آستانهء سنگی نیز در هر طرف ایوان یک پنجره بوده است. بر بالای این دو آستانه و بر بالای نقوش برجستهء شاه در آستانه های دیگر این کاخ و بالای تمام طاقچه ها و پنجره های سنگی از یک یا دو سمت و همچنین بر روی لباس شاه جمعاً 70 بار به سه زبان فارسی و عیلامی و بابلی یعنی علاوه بر کتیبهء مفصل روی دو پایهء طرفین ایران 210 مرتبه نام خشایارشا مذکور افتاده و ترجمهء کتیبه ای که بدین قرار تکرار شده چنین است: خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان، پسر داریوش شاه هخامنشی. از ایوان شمالی بوسیلهء دو در به تالار مرکزی کاخ داخل میشده اند. تالار مرکزی دارای 6 ردیف ستون سنگی جمعاً 36 ستون بوده محل نصب ته ستون های آن بر کف تالار که سنگ طبیعی کوهستان است کمی برجسته خودنمائی میکند.
بین تالار و ایوان شمالی علاوه بر دو درگاه پنج عدد پنجرهء سنگی بوده که سه عدد آنها بین دو درگاه و دو عدد دیگر هر کدام بین یکی از دو درگاه و گوشهء ایوان قرار داشته است.
در مشرق و مغرب تالار مرکزی هر طرف یک درگاه و چهار پنجره و دو طاقچه که تماماً سنگی بوده وجود داشته است هر یک از این دو درگاه سنگی و دو پنجرهء طرفین آن به یک اطاق چهارستونی مربوط میشده، در انتهای هرکدام این دو اطاق دو دهلیز یکی در شمال و دیگری در جنوب واقع بوده به دو یا سه اطاق تابعهء کاخ میرفته است، دو دهلیز شمالی به اطاق کوچکی پشت اطاقهای مجاور ایوان شمالی هم ارتباط پیدا میکرده است. بر روی بدنهء درگاهیهای سنگی تالار مرکزی عموماً نقش برجستهء خشایارشا در حالی که دو نفر از خادمین پشت سر وی قرار دارند دیده میشود که یکی از آنها چتر بر سر شهریار گرفته و دیگری حوله و اسباب دفع مگس و پشه به دست دارد، و در تمام درگاههای مزبور روی لباس و بالا سر شاه و بر قسمت بالای درگاه یعنی در هر درگاه پنج بار به سه زبان نام خشایارشا بشرح سابق الذکر تکرار گردیده است.
ضلع جنوبی تالار مرکزی هدش به ایوان باریکی که بر بالای صخرهء کوه ترتیب داده اند و نظیر آن در هیچ جای تخت جمشید وجود ندارد میرسیده، یک درگاه سنگی و 6 پنجرهء سنگی ایوان را به تالار مرکزی کاخ مربوط مینموده است.
از دو طرف ایوان اخیر دو پلکان پائین میرفته و به طرف ابنیهء خشتی که در طرف جنوب هدش واقع و اطاق بانوان حرم بوده سرازیر میشده است، در اینجا هم سلیقه و ذوق فراوانی در مربوط ساختن اطاقهای متحدالشکل قسمت جنوبی هدش که در پائین ترین نقاط صفهء تخت جمشید واقع بوده با کاخ هدش که بر بلندترین محل صفه استوار گشته است به کار برده اند و اصولا برای نمونهء ذوق و سلیقهء معماران عصر هخامنشی میتوان کاخ کوچک خشایارشا یا هدش را سرمشق خوبی، دانست. نقشهء این کاخ توسط جواد زاکاتالی یکجا با نقشهء احتمالی آثار زیر تپهء شنی جنوب آپادانا تهیه گردیده است.
مابین کاخ کوچک خشایارشا و بنای نامعلوم مغرب آن معبر باریکی وجود داشته به پلکانی که از هدش به اطاقهای بانوان حرم سرازیر میشده منتهی میگشته است. در مشرق هدش هم معبر باریکی بوده که حد فاصل بین هدش و ساختمانهای واقع در مشرق هدش بشمار می رفته است و آن هم به پلکان آجری قرینهء پلکان سنگی فوق الذکر که از گوشهء دیگر هدش به اطاقهای اندرون میرفته منتهی میگردیده است. اکنون از درون کاخ کوچک خشایارشا به محوطهء شمالی آن که حیاط و صحن کاخ باشد بازمیگردیم. طرف روبرو دیوارها و ابنیه ای است که در زیر تپهء شنی کشف شده است. چون به طرف مشرق یعنی سمت راست برویم بشالدهء چهارستون میرسیم که در دست ساختمان بوده آن را به همین حال باقی گذارده اند. بعد از این شالده پلکان ناقص و تمامی است که کتیبه های آن به نام خشایارشا میباشد. از پلکان مزبور که پائین روند به محوطه ای میرسند که طرف چپ آن قسمتی از اطاقها و دالانهای کاخ مرکزی قرار دارد. دست راست تپهء کوچک شنی و دیواریهای خشتی مختلف ساختمان موجود در این محل کشف گردیده که وضع آنها درست روشن نیست، و به هر صورت ساختمانی هم در این قسمت وجود داشته که فضای بین هدش و کاخ جنوبی را اشغال مینموده است. در مشرق این محوطه کاخ جنوبی را اشغال می نموده است. در مشرق این محوطه کاخ جنوبی تخت جمشید یعنی همان عمارتی که تجدید ساختمان نموده اند در پائین ترین محل صفهء تخت جمشید واقع گشته، برای رسیدن به آن قریب هفت متر اختلاف سطح محوطهء مزبور و کاخ نامبرده را پائین رفته به حیاط جلو کاخ جنوبی میرسند. (از شرح اجمالی آثار تخت جمشید صص 27 - 30). و رجوع به ایران باستان ج 2 ص1587 شود.

کاخ هزار جریب.

[خِ هِ جَ] (اِخ) قصر هزارجریب از ابنیهء دورهء صفویه، واقع در باغ هزارجریب از باغهای مشهور آن عهد است. (از گزارشهای باستان شناسی صص204 - 206).

کاخ هشت بهشت.

[خِ هَ بِ هِ] (اِخ)(1) از بناهای دورهء صفویه در اصفهان. در گزارشهای باستان شناسی ج3 دربارهء این کاخ چنین آمده است:
... عمارت هشت بهشت و باقی ماندهء باغ قدیمی آن که اطراف عمارت را فرا گرفته و درختانی بیشتر از نوع کبوده و کاج دارد هنوز متجاوز از 7500 متر مربع مساحت دارد. عمارت از سه طرف شمالی و شرقی و غربی دارای ایوان هائی است و از طرف جنوب بسته است و دارای دو ردیف اطاقهای فوقانی و تحتانی است. هر ایوان دارای دو ستون به ارتفاع 10 متر است که بر روی ستونها و دیوارهای اطراف گچ بریهای جدید دارد. طاق ایوان شرقی قاب پوش است. بعضی قابهای طاق غربی فروریخته و بالنتیجه طاق اصلی صفوی آن که تزییناتی مانند طاقهای چهلستون و عالی قاپو دارد نمایان شده قسمتی از طاق ایوان شمالی هم خراب شده، ولی این طاق با اطاقهای شرقی و غربی تفاوت دارد، و دارای تزئینات آئینه کاری است. ایوان شمالی هم وسیع تر از دو ایوان دیگر است. جبههء جنوبی عمارت بکلی آسیب دیده و به اصطلاح سینه داده است و اطاقهای واقع در این سمت مخصوصاً در قسمت فوقانی دارای خرابیها و شکستهای هولناک است. طاق سرسرای عمارت دارای مقرنس کاریهای قدیمی و نقاشیها و تزئینات صفوی است و در وسط آن یک طاق بسیار زیبای آئینه کاری موجود است. قسمت فوقانی سرسرا در سه جهت شرق و غرب و جنوب دارای بالکنهائی است که مشرف به سرسراست و در جلو آلت بریهای چوبی دارند. در وسط کف سرسرا حوض مرمری سالمی موجود است. دیوارهای سرسرا و اطاقها و بالکنهای اطراف آن از تزئینات جدید گچ بری پوشیده شده و فقط در دو اطاق و اطاقهای کوچک جنب آنها که بشکل صندوقخانه است نقاشیها و تزئینات آئینه کاری اصلی صفوی و گچ بریهائی از نوع تزئینات آخرین طبقهء عمارت عالی قاپو وجود دارد که بسیار جالب و تماشائی است و محافظت آنها ضرورت کامل دارد... از درهای اصلی بنا فقط یک جفت در، در یکی از اطاقهای فوقانی ضلع شرقی سرسرا باقی مانده است. نمای خارجی عمارت در جهات مشرق و مغرب و شمال و جنوب در روی دیوارها دارای تزئنیات جدید گچ بری است ولی تمام پشت بغلها که تقریباً در هر جهت شانزده پشت بغل وجود دارد و در زوایا نیز پشت بغلهای دیگر کاشیکاری موجود است که صحیح و سالم مانده و کمتر خرابی دیده اند. بطور کلی این پشت بغلهای نفیس کاشیکاری اشکال وحوش و طیور و شکارگاهها است که در سایر ابنیهء این دوره نظیر ندارد. تمام ازاره های سنگی داخل عمارت و اطراف سرسرا سنگهای قشنگ مرمری است و پله کانها و خاقانیهای ایوانها از سنگهای نوع دیگر است. (از گزارشهای باستان شناسی ج3 صص209 - 222).
(1) - عمارت و باغ هشت بهشت در تاریخ 18 آذرماه 1313 ه . ق. ذیل شمارهء 227 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنای تاریخی از آثار شاه سلیمان صفوی (1077 تا 1105 ه . ق.) بوده در عهد فتحعلیشاه قاجار (1211 تا 1250 ه . ق.) مورد توجه مخصوص این شهریار قرار گرفت و در تزئینات گچ بری و درها و روکش سقفهای داخلی بنا، تغییرات و الحاقاتی بعمل آمد، ولی مقرنس کاریهای مذهب و عالی سرسرای وسط کاخ و تزئینات اصلی و اساسی بنا بحال خود باقی است....

کاخ هفت دست.

[خِ هَ دَ] (اِخ) از ابنیهء عهد صفویه. در گزارشهای باستان شناسی آمده: این عمارت متصل بعمارت آینه خانه بوده و با باغهای اطرافش بیش از بیست هزار متر مربع مساحت داشته است. اطراف آن حجره های تو در توئی بوده که از گچ بریهای زراندود و میناکاری تزئین شده بوده است. کف قصر و ازاره های آن از سنگ مرمر شفاف و حوضهائی از سنگ مرمر و سماق داشته، تخت شاه عباس دوم در این کاخ بر روی تخته سنگ بزرگ مرمری مانند آینهء صیقلی بطول 7 متر و عرض بیش از 3 متر قرار داشته که موجهای طبیعی بر جلوهء آن می افزوده است. در اطراف تختگاه اطاقهائی فوقانی و تحتانی و جلو آن باغچهء هفت دست بوده، همهء طاقها به نقاشیها و تذهیب کاری مانند چهلستون آراسته بوده است. ورود یک هیئت فرانسوی که فلاندن نقاش و سیاح معروف نیز جزء ایشان بود مقارن با ایامی اتفاق افتاد که محمد شاه قاجار هم در اصفهان اقامت داشته و این هیئت را در قصر هفت دست بحضور پذیرفته است. برای رسیدن به خدمت شاه قریب نیم ساعت در قصر آینه خانه استراحت کرده اند و سپس به قصر کوچک هفت دست رفته اند. از آینه خانه تا هفت دست دالان طویلی را پیموده اند و سپس به باغ پردرختی وارد شده و از بین دو صف سرباز گذشته به کاخ مزبور داخل شده اند. فلاندن عمارت مزبور را چنین توصیف کرده است: «تالاری که اکنون در آن هستیم کوچک لیکن از نقاشیها و زرنگاریها سرتا پا تزئین گردیده و جوی کوچکی از وسطش میگذرد که در وسط تشکیل حوضی را میدهد. در آخر تالار صفه ای است که با چهار پله بدان میرسند. این صفه شاه نشین کوچکی است که نقاشیهای زیبا دارد و سه پنجره با میله های آهنی کوچک بدین تالار روشنائی میبخشد. عمارت هفت دست متأسفانه در سال 1318 ه . ق. منهدم گردید. در محل آن اکنون کارخانهء کازرونی که بنام کارخانهء هفدست نیز خوانده میشود قرار دارد. (گزارشهای باستان شناسی ج3 ص202).

کاخیا.

(اِخ) احمدبن حمدان. او راست: عجائب المآثر و غرایب النوادر در داستانها و سخنرانیها که در استانبول به سال 1256 ه . ق. چاپ شده است. (اکتفاءالقنوع ص249) (معجم المطبوعات ج2 ستون 1538).

کاد.

(اِ) حرص و شره باشد. (جهانگیری) (برهان). || جایگاه تخت. (اوبهی، نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه). ظاهراً معنی «گاه» در این کتاب به کاد داده شده است و بنظر میرسد لغت «کاد» که بین لغت «کلوند» و «کنند» در اوبهی ذکر شده محرف «گاه» باشد.

کاد.

(ع ص) رنجور. (مهذب الاسماء). محنت کشیده و سختی دیده در طلب چیزی. (ناظم الاطباء). || (اِ) مشقت و رنج.

کاد.

(اِخ) نام یکی از دوازده پسر یعقوب از کنیزکی بنام فلهه. (از حبیب السیرچ خیام ج 1 ص 59). اولاد صلبی او (کاد) شش تن بودند و اعقاب ایشان به وقت شمارهء مذکور چهل و یکهزار و پنجاه مرد مبارز بقلم آمد و مقتدای ایشان یاساف بن اعوائیل بود. (ایضاً ج1 ص 76). این نام در تاریخ گزیده بصورتهای «حاد» و «هاده» و در تفسیر ابوالفتوح رازی بصورت «جاد» آمده است.

کادء .

[دِءْ] (ع ص) دیر رویاننده. (ناظم الاطباء). دیرروینده از نبات بر اثر رسیدن سرما بدان. (اقرب الموارد).

کاداحیا.

[] (اِخ) از پیغمبران اصحاب قریه اند. (تاریخ گزیده ص 21).

کاداکیس.

(اِخ)(1) از شهرهای مهم کتلونیه است. (الحلل السندسیه ج 2 ص 199).
(1) - Cadaques.

کادئه.

[دِ ءَ] (ع ص) زمین دیر رویانندهء گیاه. (اقرب الموارد) (آنندراج). زمین که گیاه آن بدرنگ درآید. (ناظم الاطباء).

کادبن یعقوب.

[دِ نِ یَ] (اِخ) رجوع به کاد شود.

کادح.

[دِ] (ع ص) کارکننده و کوشش کننده. (منتهی الارب) : یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحاً فملاقیه. (قرآن 4/6).

کادر.

(فرانسوی، اِ)(1) قاب. چهارچوب. چوب یا فلزی که دور عکس یا آئینه قرار دهند. || در تداول ایرانیان بهیئت اداره کنندهء یک اداره یا یک بنگاه اطلاق میشود.
(1) - Cadre.

کادرنا.

[دُ] (اِخ)(1) لوئیزی. مارشال ایتالیائی متولد در «پالانزا». (1850 - 1928). ژنرالیسیم سپاه ایتالیائی از 1915 تا 1917.
(1) - Cadorna, Luigi.

کادزا.

(اِخ)(1) نام یونانی شهر قدیم گنجک در تخت سلیمان در جنوب شرقی مراغه و اعراب آن را «کزنا»(2) نامیده اند. (از جغرافیای سیاسی ایران، تألیف کیهان ص 150).
(1) - Gazza. (2) - کزنا بفتح اول و سکون ثانی شهر کوچکی است که بین آن و مراغه شش فرسنگ است و در آن آتشکدهء قدیمی و معبدی برای مجوسان و عمارت عالی عظیمی است که کیخسرو آن را بنا نهاده. (معجم البلدان).

کادزین.

(اِخ) اصطخری گوید: نام قصبهء مرکزی ناحیهء قبادخره از خطهء فارس است. (قاموس الاعلام ترکی).

کادس.

[دِ] (ع ص، اِ) فال بد که به عطسه دادن گیرند از عطاس و جز آن. (منتهی الارب). آنچه بدان تطیر کنند و به فال بد گیرند از فال و عطسه و جز آن. (ناظم الاطباء). || آهو که از پس پشت درآید و آن را شوم دارند. ج، کوادس. (منتهی الارب). آن صید که از بالا درآید. (مهذب الاسماء).

کادش.

[دِ] (اِخ)(1) در منطقهء سنجار و نصیبین ظاهراً یک طایفه از هفتالیان بوده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 372). کادیش.
(1) - Kadish.

کادموس.

(اِخ)(1) کاشف شهر طیب (2) و کسی است که الفبای فینیقی را به یونان آورد. (تاریخ ادبی ایران ج 1 ص 78).
(1) - Cadmus.
(2) - Thebes.

کادمه.

[مِ] (اِخ)(1) از پهلوانان اساطیری یونان باستان. پسر آژنور پادشاه فینیقیه بود که بنابر افسانه های کهن خواهر وی را ژوپیتر بربود و او بجستجوی خواهر به جزیرهء ردس رفت و در آنجا برای «نبتونوس» معبدی بنا نهاد و اژدهائی بزرگ را بکشت. (تمدن قدیم فوستل دو کولانژ، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Cadmee.

کادمه.

[مِ] (اِخ)(1) نام محلی است که اسکندر اردوی خود را در آنجا زده است. (ایران باستان ص 1225 و 1230).
(1) - Cadmee.

کادنجک.

[دَ جَ] (اِ) خیار بادرنگ که هنوز سبز بود. (اوبهی). مصحف کاونجک. رجوع به همین لغت شود.

کادنه.

[دِ نِ] (اِخ)(1) حاکم نشین بخش «وکلوز» ناحیهء «دایت». از «دورانس» فاصله ای ندارد. سکنه 3032 تن. دارای راه آهن و زادگاه فلیسین داوید آهنگساز است. ابریشم دارد.
(1) - Cadenet.

کادو.

[دُ] (فرانسوی، اِ)(1) هدیه. تحفه. سوقات که بدوستان دهند.
(1) - Cadeau.

کادوان.

(اِخ) مغرب مکران.

کادوئن.

[ءَ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «دوردونی» اروندیسمان «برژراس». سکنه 420 تن. صومعه ای بزرگ و باشکوه دارد.
(1) - Cadouin.

کادوثه.

[ثِ] (اِخ)(1) کادوسه. چوب درخت غار یا زیتون که بالای آن دو بال داشت و دو مار که بهم پیچ خورده بودند دور آن پیچیده بود و علامت عطارد رب النوع بود. (مارها علامت حزم و احتیاط و بالها علامت فعالیت بود).
به عقیدهء یونانیها هِرمِس رب النوع تجارت و پیغامبر خدای بزرگ، عصائی داشت که در بالا دارای دو پر بود و از پائین ببالا دو مار به آن پیچیده بودند (علامت اتحاد) و یونانیها چنین عصا را نمایندهء رسولان و اتفاق دانسته کادوسه نامیدند. (ایران باستان ص 866 و 914).
(1) - Caducee.

کادودال.

(اِخ) ژرژ(1) حاکم وان دِاِن. به سال 1771 در کِرلانو نزدیک «اورای» تولد یافت. او از جملهء کسانی است که توطئهء «ماشین جهنمی» را بضدیت کنسول اول ترتیب دادند. این توطئه به سال 1804 بصورت اجرا درآمد.
(1) - Cadoudal.

کادور.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «هت گارون» اروندیسمان تولوز. سکنه 718 تن.
(1) - Cadours.

کادوس.

(اِخ) مصحف یا یونانی شدهء تالوش که در قرون بعد طالش یا (تالش) شده است. (ایران باستان ص 1129، 1130، 1389). قومی که در زمان باستان بس انبوه بودند و در کوهستان شمالی ایران نشیمن داشتند و چون بارها به گردنکشی برخاستند و با پادشاهان هخامنشی از در نافرمانی درآمدند از اینجا نام ایشان در تاریخها آمده و امروز مترجمان کادوش را که تلفظ صحیح آنست «کادوسی» نویسند. جایگاهی که برای کادوشان در تاریخها یاد کرده اند امروز منطبق با جایگاه تالشان میباشد. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت «تالش» از مقالات کسروی ج 1 ص 180 و نامهای شهرها و دیهها تألیف وی دفتر یکم).

کادوسه.

[سِ] (اِخ) رجوع به کادوثه شود.

کادوسی.

(اِخ) نامی که یونانیان به مردم سرزمین گیلان یعنی گیل ها میداده اند. رجوع به لغات کادوس و گیل و کادوسیان شود.

کادوسیان.

(اِخ) جِ کادوسی. رجوع به کادوس و کادوسی شود. در تاریخ ایران باستان آمده است: کادوسیان مردمی بودند که در گیلانات سکنی داشتند. بعضی تصور میکنند که اینها نیاکان طالشی های کنونی بوده اند و کادوس مصحف یا یونانی شدهء تالوش است که در قرون بعد تالش یا طالش شده، مدرکی عجالةً برای تأیید این حدس نداریم.
کادوسیان را، چنانکه بالاتر گذشت، بعض محققین از بومی های ایران، قبل از آمدن آریانها به این سرزمین میدانند و این ها در گیلان و قسمت شمال شرقی آذربایجان سکنی داشتند. این مردم در زمان اردشیر مانند بسیاری از ایالات دیگر ایران شوریدند و شاه، چنانکه پلوتارک گوید (اردشیر، بند 28 - 29)، در رأس قشونی، که مرکب از سیصد هزار پیاده و ده هزار سوار بود، برای فرونشاندن این شورش حرکت کرد. (384 ق. م.) مورخ مذکور ولایت کادوسیان را چنین توصیف کرده: این مملکتی است کوهستانی و صعب العبور و همیشه ابر آسمان آن را فروگرفته. این سرزمین نه غله می رویاند و نه درخت میوه. قوت سکنهء جنگی آن غالباً گلابی و سیب جنگلی (وحشی) است. بنابراین وقتی اردشیر وارد این مملکت شد، دوچار قحطی و مخاطرات شدید گردید. قوتی در اینجا به دست نمیآمد و آذوقه را از جاهای دیگر هم نمیشد تحصیل کرد، قشون شاه در ابتدا مالهای بنه را میخورد، ولی این حیوانات هم بعد بقدری کمیاب شدند، که قیمت یک الاغ بشصت درهم رسید (باید مقصود پلوتارک درهم یونانی یا آتیکی باشد و قیمت آن را بپول امروز 93 سانتیم فرنگ طلا معین کرده اند، که تقریباً چهار ریال و نیم بپول حالیه میشود، در این صورت قیمت الاغ با اینکه باعث حیرت مورخ مذکور گردید تقریباً 276 ریال میشد. از اینجا میتوان استنباط کرد، که نرخهای آن زمان چه بوده. بعد مورخ مذکور گوید: حتی میز شاه هم دوچار مضیقه گردید و عدهء اسبها نیز خیلی کم شد، زیرا سائر اسبها بمصرف قوت سپاهیان رسیده بود. در این احوال سخت، تیری باذ، یعنی مردی که شجاعتش او را کراراً بمقامی بلند رسانیده و سبک مغزی به کرات فرود آورده بودش و در این وقت مورد توجه و اعتماد نبود، شاه و قشون او را نجات داد (برای فهم این عبارت پلوتارک، که «تیری باذ در این وقت مورد توجه نبود» باید در نظر داشت، که او در این وقت بواسطه افتراهای اُرُن تاس متهم بود و هنوز او را محاکمه و تبرئه نکرده بودند). کادوسیان دو پادشاه داشتند، که جدا از همدیگر اردو میزدند تیری باذ نقشه ای پیش خود کشید و، پس از آنکه آن را به اردشیر عرضه داشت، خودش مخفیانه نزدِ یکی از دو پادشاه مزبور رفت و پسرش را نزد دیگری فرستاد. هر کدام بپادشاهی، که نزد او رفته بودند، گفتند: «پادشاه دیگر کسانی نزد شاه فرستاده و داخل مذاکره شده، و اگر میخواهید فریب نخورید، پیش دستی کنید، که قبل از دیگری با شاه داخل مذاکره شده باشید. من هم با تمام قوا بشما کمک خواهم کرد». پادشاهان مزبور حرف تیری باذ و پسر او را باور کردند و یکی با تیری باذ و دیگری با پسر او، که صاحب منصب بود، رسولی نزد اردشیر روانه داشتند. از طرف دیگر اردشیر، چون دید غیبت تیری باذ بطول انجامید و برنگشت، از او ظنین گردید و در اندوه شد، که چرا به او اعتماد کرده، حسودان و بدخواهان او هم موقع را مغتنم دانسته از هیچ گونه بدگوئی و افتراء نسبت به او فروگذار نکردند، ولی بالاخره تیری باذ و پسرش با رسولان پادشاهان کادوسی آمدند و به شرائطی صلح منعقد شد. طالع تیری باذ پس از آن درخشان گردید و شاه او را در مراجعت با خود به پای تخت برد. بعد پلوتارک راجع به این سفر جنگی گوید: اردشیر در این موقع نشان داد، که تن پروری و جبن، چنانکه عادتاً تصور میکند نتیجهء تجملات و عشرت نیست، بلکه این معایب زادهء طبیعت پست و فاسد است: نه طلا مانع شد از اینکه اردشیر مانند آخرین سرباز کار کرده مشقات را تحمل کند، نه لباس ارغوانی و نه جواهراتی که شاه غرق بود و قیمت آن به دوازده هزار تالان(1) میرسید، در حالی که بار ترکش و سپر را میکشید از اسب پیش از همه بزیر می آمد و راههای کوهستانی سخت را پیاده طی میکرد. وقتی که سربازها قوت و حرارت او را مشاهده میکردند چنان چست و چالاک میشدند، که گوئی میخواستند بپرند، زیرا روزی بیش از دویست استاد (شش فرسنگ و نیم) راه میرفتند. چون او به یکی از قصور سلطنتی در آمد، که پارک بسیار مزینی داشت و در دشتی واقع بود، که یک درخت هم در آنجا پیدا نمیشد، برای اینکه سربازان خود را از سرما حفظ کند به آنها اجازه داد، درختان باغش را بیفکنند و حتی از انداختن سرو و کاج دریغ نکنند. بعد چون دید که سربازان او در انداختن درختهای بلند و قشنگ تردید دارند درختان را خوب و بد میکند تبر را برداشته بزرگتر و زیباترین درخت را به دست خود انداخت. پس از آن سربازان تمام درختانی را که مورد احتیاجشان بود، انداختند آتشهائی روشن کردند و یک شب را راحت گذرانیدند. اردشیر، پس از دادن تلفات زیاد از حیث سربازان خوب و تقریباً تمام اسبهایش، به پای تخت خود برگشت. بعد به تصور اینکه عدم بهره مندیش در این سفر جنگی او را در نظر درباریان پست کرده، نسبت به آنهائی که در درجهء اولی بودند، ظنین شد و در نتیجه چند نفر را قربانی خشم و عده ای را فدای جبن خود کرد، زیرا این شهوت از تمام شهوات در مستبدین بیشتر است. شجاعت، بعکس، مرد را ملایم و خوش خلق کرده از سوء ظن دور میدارد. این است، که می بینیم از حیوانات آنهائی که ترسو هستند، مشکل تر و دیرتر از همه رام و اهلی میشوند و حال آنکه جانوران دلیر که بقوای خود مطمئن اند، از نوازش انسان باکی ندارند» (اردشیر، بند 30). (تاریخ ایران باستان چ 1 صص 1128 - 1131).
(1) - 72 ملیون فرانک طلا یا 36 ملیون ریال.

کادی.

(اِ) نباتی است بسیار خوشبو و آن از درختی حاصل میشود مانند درخت خرما و آن را به شیرازی گل گیری گویند و در ملک دکن کوره بکسر کاف و سکون واو و فتح رای بی نقطه خوانند شراب آن دفع آبله و جدری کند و جذام را نافع باشد. (برهان). گل کیوره. روغن گل. روغن یاس. (الفاظ الادویه). نباتی است که گلش بکمال خوشبو باشد و به هندی آن را کیوره گویند. (غیاث). روغنی است و گیاهی خوشبوی و سرخ و هر چه باشد نیز نباتی است کثیرالوجود در بلاد عمان و یمن و هند و دکهن و بنگاله. به هندی کیوره است، گل آن سپید شبیه بذرت کلان خوشبوی خصوص برگهای درونی در آخر دوم گرم و خشک و نزد بعض معتدل مائل به حرارت و یبوست عرق الکاذی جهت خفقان و اعیاء و ماش و جدری و مانند آن بهترین دوایی است. (منتهی الارب). درختی است شبیه به خرما در هند و چین و عربستان روید، پوست آن شبیه به برگ کاغذ است، آن روغنی میدهد که بنام دهن الکادی خوانده شده است. (دزی ص 434).
(اِ)(1) کدر خوانند که آن نباتی است که در بلاد عرب و نواحی عمان و یمن میباشد و گویند طلع آنجاست. ابن میمون گوید بیشتر در زمین هند بود و درخت وی بلند نبود مانند نخل و طلع وی مانند طلع خرما بود پیش از آنکه از پوست بشکافند و بیرون میگیرند و از پوست بیرون می آورند و در روغن می اندازند و قباب می پرورند تا روغن قوت وی اخذ کند مؤلف گوید در گرمسیر شیراز بسیار بود و به پارسی گل کیدی میخوانند و بوی عظیم ناخوش دارد تا بحدی که جامه ای که بوی آن گیرد تا ریزه گردد بوی از وی زایل نشود و روغن وی بهترین آن بود که بطریق روغن بنفشه گیرند همچنان بادام در گل کیدی پرورند مانند بادام بنفشه. رازی گوید جذام را قطع کند و وی معتدل بود و شراب آن حصبه و جدی را نافع بود تا بحدی که کسی را که آبله بیرون آمده بود نه عدد، چون با شراب کادی بیاشامند به ده عدد نرسد و بدل آن بوزن آن صندل سرخ بود و بوزن آن بقم بود. (اختیارات بدیعی). ابن الاعرابی گوید کادی و حربانی به لغت عرب بقم را گویند یعنی چون دارزینان را و غیر از او از ائمهء لغت گویند کادی نوعی است از روغنهای معروف. ابوحنیفه گوید آن نوعی است از نبات بلاد عمان و به او بعضی از روغنها را خوشبوی کند و بدهن الکادی تعریف کند و گوید طایفه ای که درخت کادی را دیده اند مرا چنان خبر کردند که آن درختی است بشکل درخت خرما و او را کاردو باشد چنانچه درخت خرما را و کاردوی او را پیش از آنکه شکافته شوند و در روغن اندازند و بگذارند تا روغن بوی او به خود گیرد و خوشبوی شود و برگ او را خوص الکادی گویند و کیهانی گوید از پس کوهها زمین «قفص» زمینهای نزه باشد و در آن زمینها نعمتها بسیارست و غالب درخت آن زمین از طرفی که به ساحل نزدیک است درخت کادی است و گفته است که درخت او را از پس یکدیگر برگها باشد بشکل درخت خرما و صبر بر اطراف برگ او خارها باشد الا آنکه برگ درخت کادی سفیدتر باشد و خوبتر و در طراوت و هیأت برگ رساس که در میان ساقهای او باشد مشابه بود و برگ او را در روغن شیره بیندازند و بگذارند تا به مجاورت او معطر شود و این را دهن الکادی گویند و بعضی از صیادنه گویند برگ درخت کادی به برگ صبر ماند چنانکه گفتیم و بوی او خوش بود و از غایة حدت و تیزی ممکن نبود که کسی او را ببوید و چون ببویند در حال زفاف شود و اگر در خانه بگذارند بوی آن خانه خوش شود. و حمزه گوید کادی نوعی است از ریاحین که منبت او در زمین شرارست(2) و بیاسمین ماند الا آنکه شکوفهء او سرخ بود و در نواحی فارس و ری روغن کادی ازو کشند. و حمزه گوید در اصفهان نوعی است از ریاحین که بطبع گرم است و او را اهل اصفهان کیده گویند و گوید ندانم که آن نبات کادی است یا ریحان دیگر و هندیان او را کل کیوره گویند. ص اونی گوید: روغن بلسان گرم است و بدل او مرسیاست یا بوزن او روغن کادی و نیم وزن او روغن نارجیل و چهار یک او روغن زیت کهنه. (ترجمهء صیدنه). اسم هندی است و به عربی کدر نامند در حوالی عمان و یمن کثیرالوجود است و شبیه به درخت خرما و برگش شبیه بدانهء خرنوب و شکوفهء او مانند شکوفهء خرما و بغایت خوشبو و او را کبوره نامند و بعد از شکفتن در روغنها پرورش میدهند و مسمی بدهن الکادی و جهت درد کمر و مفاصل و ریاح و جذام نافع است و کادی در آخر دوم گرم و خشک و نزد بعضی معتدل و مقوی بدن و حواس و با تفریح و رافع خفقان و اعیا و ماثری و ثبور و جگر و مسکن دردهای صعب و شرب او که چوب او را کوبیده بجوشانند و آب او را با شکر بقوام آورند جهت آبله و حصبه بهترین ادویه است و اهل هند را اعتقاد آن است که چون شربت کدر را بنوشند زیاده بر نه عدد آبله برنمی آید و خاکستر او را جهت التیام زخمها مجرب دانسته اند و دانهء او مقوی دل و معده و جگر است و رب کدر قوی تر از دانهء او و بدلش بوزن او صندل سرخ و مثل آن بقم است. (تحفهء حکیم مؤمن). نیز رجوع به ابن البیطار ذیل لغت «کادی» و ضریر انطاکی ص 272 و کاذی در همین لغت نامه شود.
(1) - Pandanus odoratissimus. (2) - ن ل: شیراز.

کادیاک.

(اِخ)(1) حاکم نشین بخش «ژیروند» ناحیهء بردو، کنار گارون، سکنه 3019 تن. محصول: شراب.
(1) - Cadillac.

کادیجان.

(اِخ) دهی از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب. یازده هزارگزی خاور سراب، در مسیر شوسهء سراب به اردبیل. کوهستانی، معتدل. سکنه 1161 تن. آب از چشمه و رود. محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی: قالی بافی. راه آن مالرو. این ده را کاروان نیز مینامند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کادیش.

(اِخ) کادش. رجوع به کادش شود.

کادیشیان.

(اِخ) از عشایر کوه نشین در ایران. (ایران در زمان ساسانیان، صص372-376) و رجوع بکادش شود.

کادیکس.

(اِخ)(1) در اسپانی بنام «کادیز» خوانده میشود. شهری در اسپانی (اندالوزی) حاکم نشین ایالت. سکنه 79000 تن. بندر نظامی برکنار اقیانوس اطلس در جزیرهء لئون. به سال 1823 به تصرف فرانسویان درآمد.
(1) - Cadix.

کادیکیه.

[کی یَ] (اِخ) از جمله شهرهای «بی تی نیه» که در تاریخ ایران مکرر از آن ذکری شده، «کالسدون» است که به سال 675 ق. م. بنا گردیده و اکنون آن را کادیکیه یا «قاضی کوی» نامند. (ایران باستان ص2152).

کادیة.

[یَ] (ع ص) کادِئة. زمین که گیاهش به درنگ بیاید. (آنندراج). زمینی که گیاهش دیر برآید. (ناظم الاطباء). ارضٌ کادیة؛ زمینی که گیاهش به درنگ برآمده باشد. (منتهی الارب). نیز رجوع به کادئه شود. || (اِ) سختی روزگار. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کاذان.

(ع ص) سطبر فربه. (منتهی الارب). سطبر فربه، کوذان مثله. (آنندراج).

کاذب.

[ذِ] (ع ص) دروغزن. دروغگو. جلب. غرّار. رجوع به همین مدخلها شود. خائن. مائن. ج، کاذبون، کذاب. (مهذب الاسماء). کاذبین. با ترکیبات ذیل آید: اشتهای کاذب یا شهوت کاذب، مقابل اشتهای صادق. تشنگی کاذب. جوع کاذب. حدیث کاذب. (نفایس الفنون). رجوع به مدخل صادق شود. درز کاذب. صبح کاذب یا صبح بامداد نخست :
عشوهء صبح کاذب است کز او
خبر آفتاب نشنیدم.خاقانی.
لاف دینداری زنم چون صبح آخر ظاهر است
کاندرین دعوی ز صبح اولین کاذب ترم.
خاقانی.
صبح صادق پس کاذب چه کند بر تن دهر
چادر سبز دَرَد تا زن رسوا بینند.خاقانی.
امل چون صبح کاذب گشت کم عمر
چو صبح صادق دل گشت روشن(1).خاقانی.
مشعلهء صبح تو بردی بشام
کاذب و صادق تو نهادیش نام.نظامی.
غشاء کاذب. فجر کاذب. رجوع به فجر شود. تکذیب؛ کاذب شدن ناقه. (منتهی الارب). کاذب گردیدن شتر ماده، یعنی ناقه ای که گشنی کرده شود و دم بردارد و باردار نگردد. کذبت الناقه. (منتهی الارب).
(1) - چو صبح صادقم دل گشت روشن.

کاذبانه.

[ذِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)(مرکب از کاذب عربی + «انه» فارسی علامت نسبت). دروغین. به دروغ. از روی دروغ و کذب.

کاذب الوعد.

[ذِ بُلْ وَ] (ع ص مرکب)دروغ وعده. رجوع به مدخل دروغ وعده شود.

کاذبه.

[ذِ بَ] (ع ص) تأنیث کاذب، شهوت کاذبه مقابل شهوت صادقه. زن دروغگو، خاطئه. || (اِ) دروغ: و قوله تعالی : «لیس لوقعتها کاذبة» (قرآن 56/2). هو اسم یوضع موضع المصدر کالعافیة و العاقبة.

کاذة.

[ذَ] (ع اِ) گوشت بن ران. ج، کاذ. (مهذب الاسماء). گوشت کرانهء شرم متصل ران. گوشت پارهء بالای دو ران و هما کاذتان. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی است به بغداد. (منتهی الارب). قریه ای است از قراء بغداد. (معجم البلدان ج7).

کاذی.

(اِ)(1) بر وزن شادی، نباتی است بسیار خوشبوی و آن از درختی حاصل میشود مانند درخت خرما و آن را به شیرازی گل گیری گویند و در ملک دکن کوره به کسر کاف و سکون و فتح را خوانند شراب آن دفع آبله و جدری کند و جذام را نافع باشد. (برهان). روغنی است و گیاهی خوشبوی و سرخ و هرچه باشد. نیز نباتی است کثیرالوجود در بلاد عمان و یمن و هند و دکهن و بنگاله به هندی کیوره است گل آن سپید شبیه به ذرت کلان خوشبوی خصوص برگهای درونی. در آخر دوم گرم و خشک و نزد بعض معتدل. مایل به حرارت و یبوست و عرق الکاذی جهة خفقان و اعیاء و ماش و جدری و مانند آن، بهترین دوائی است. (منتهی الارب). نوعی از درخت که از گلش روغن سازند. (منتهی الارب). نوعی از درخت که از گلش روغن سازند و نیز کاذی لغتی است در کادی. (آنندراج). گیاهی خوشبوی که از آن روغنی عطری گیرند. از گیاهان بلاد عمان و در طب بکار است. دمشقی آرد: شجرة(2) تشبه النخل و لکن لایطول طول النخل و اذا اطلعت الشجرة منه طلعها قطعت الطلعة قبل ان ینشق [ کذا ] ثم تلقی فی الدهن و تترک حتی یأخذ الدّهن رائحتها فتطیب و تسمی دهن الکاذی و ان ترکتَ حتی تنشق صار الکبش (؟) بلحا و تناثر و ذهب رائحة و رائحة الکاذی لایشبهها رائحة فی اللذة و خاصیتها التبرید و التسکین لحرارة الدم. و شراب الکاذی معروف. (نخبة الدهر ص 53). و رجوع به کادی شود به دال غیرمعجم با همین شرح.
(1) - Cadhy.
(2) - Cassia.

کاذی.

[ذی ی / ذی] (ص نسبی) منسوب به کاذة که قریه ای است از قراء بغداد. (سمعانی ورق 470 ب).

کاذی.

(اِخ) ابوالحسن احمدبن محمد بن ابراهیم وی از کاذه به بغداد می آمد و در آنجا حدیث میگفت و از محمد بن یوسف بن الطباع و محمد بن الهیثم بن حماد و ابی العباس محمد بن یونس الکدیمی و عبدالله بن احمد حنبل روایت کرد و از او ابوالحسین بن زرقویه و ابوالحسین بن بشران روایت کرده اند. وی ثقه بود و ابن زرقویه او را به زهد وصف کرده است. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاذی.

(اِخ) ابی العباس. از او ابوالحسین اسحاق بن احمدبن محمودبن ابراهیم روایت دارد. (معجم البلدان). نیز رجوع به کاذی ابوالحسن احمد شود.

کار.

(اِ) آنچه از شخص یا چیزی صادر گردد و آنچه شخص خود را بدان مشغول سازد و فعل و عمل و کردار. (ناظم الاطباء). آنچه کرده و بجا آورده شود که الفاظ دیگرش عمل و فعل و شغل است. (فرهنگ نظام). امر. شأن. اقدام. رفتار. رفتار و کردار :
کار بوسه چو آب خوردن شور
بخوری بیش تشنه تر گردی.
(منسوب به رودکی).
ای غافل از شمار چه پنداری
کت خالق آفریده به هر کاری.رودکی.
همه نیوشهء خواجه به نیکوئی و به صلح
همه نیوشهء نادان به جنگ و کار نفام(1).
رودکی.
ای خداوند بکار من از این به بنگر
مر مرا مشمر از این شاعرک داس و دلوس
ابوشکور بلخی.
در کارها بتا ستهیدن گرفته ای
گشتم ستوه از تو من از بس که بستهی.
بوشعیب.
کار من در هجر تو دایم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دایم غریو است و غرنگ.
منجیک.
همی هر زمان شاه [ خسرو پرویز ] برتر گذشت
چو شد سال شاهیش بر بیست و هشت
کسی را نبد بر درش کار بد
ز درگاه آگاه شد باربد.فردوسی.
چو نان خورده شد کار میساختند
سبک مایه جائی بپرداختند
سبک باغبان می به شاپور داد
که بردار از آن کس که بایدت یاد.فردوسی.
بکوشیم و فرجام کار آن بود
که فرمان و رای جهانبان بود.فردوسی.
بدانگه کجا خواست بگذاشت آب
به پیران چنین گفت افراسیاب
که در کار این کودک شوم تن
هشیوار با من یکی رای زن.فردوسی.
چو آگاهی آمد بر شهریار
که داننده بهرام چون ساخت کار
ز گفتار و کردار او گشت شاد
در گنج بگشاد و روزی بداد.فردوسی.
هر آنکس که جانش ندارد خرد
کم و بیشی کارها ننگرد.فردوسی.
فرستاده گفت ای سرافراز شاه
به کام تو شد کار آن رزمگاه.فردوسی.
یکی استواری فرستاد شاه
بدان تا کند کار موبد نگاه
که آن زهر شد بر تنش کارگر
گر اندیشهء ما نیامد ببر.فردوسی.
چنین داد پاسخ که از کار بند
منال ار بجانت نیاید گزند.فردوسی.
بدیوانش کارآگهان داشتی
به بی دانشان کار نگذاشتی.فردوسی.
چو گشتاسب آن تخت [ طاقدیس ] را دید گفت
که کار بزرگان نشاید نهفت.فردوسی.
جوانمردی از کارها پیشه کن
همه نیکوئی اندر اندیشه کن.فردوسی.
بدو گفت خسرو [ پرویز ] ز کردار بد
چه داری بیاور ز گفتار بد
چنین داد پاسخ که از کار بد
نیاسایم و نیست با من خرد.فردوسی.
هر که بر درگه ملوک بود
از چنین کارها خدوک بود.
عنصری (از لغت نامه اسدی ص 259).
آب انگور بیارید که آبان ماه است
کار یکرویه به کام دل شاهنشاه است.
منوچهری.
تیر تو مفتاح شد در کار فتح قلعه ها
تیر تو مومول شد در دیده های دیده بان.
عسجدی.
صلاح کار نیکو نگاه نتوانستندی داشت و از بهر طمع خود را کارها پیوستند (تاریخ بیهقی ص 257). کارها بر قرار میرفت. (ایضاً ص 257). مردم انبوه بر کار باید کرد تا بزودی این رباط که فرموده است برآورده آید. (ایضاً ص 257). هیچکس چیزی اظهار نکند از بازی و رامش تا ما بگذریم چنانکه یک آوازه شنوده نیاید آنگاه که ما بگذشتیم کار ایشان راست آنچه خواهند کنند (ایضاً ص 292). امیر مسعود رحمة الله علیه در این باب آیتی بود بیارم چندین جای آنچه او فرمود در چنین کارها. (ایضاً ص 297). او را برانگیخت پی کاری که وی برای آن کافی است. (ایضاً ص 311). پس از قضاء ایزد جل جلاله بباید دانست که خراسان در سر کار خوارزمشاه شد. (ایضاً ص 320). امیر گفت آن چیست اگر فرزندی عزیز را بدل باید کرد بکنم که این کار برآید. (ایضاً ص 329). هم درین پنجشنبه بساخته بود و کاری شگرف پیش گرفته. (ایضاً ص 337). خواجه خلیفت است مثال و اشارت وی روان است در همهء کارها. (تاریخ بیهقی). این عبدالله صاحب برید بود و کاری باحشمت داشت. (تاریخ بیهقی). هیچکس چنین... کارهای بزرگ نکرد. (تاریخ بیهقی). من پیر شده ام و از من این کار بهیچوجه نیاید. (تاریخ بیهقی). شاگردان هستند همه بر مثال تو کار کنند تا کارها بر نظام قرار گیرد. (تاریخ بیهقی). عارض بعد از پنج ماه اعلام وزیر کرد که گروهی انبوه و لشکری فراوان شدند کار زر دادن خلیفه است. (رشیدی). پادشاه را باید که به کارهای بزرگ عادت کند زیرا که از همه بزرگتر است و کار بزرگ ترین مردمان بزرگترین کارها باید. (از شاهد صادق).
کار خواهی به کام دل بادت
صبر کن بر هوای دل تقدیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
کار خر است خواب و خور ای نادان
پس خر توئی اگر تو همیدونی.ناصرخسرو.
و آنجا نرود ترا چنین کاری
کامروز درین جهان همیرانی.ناصرخسرو.
چون کار تو کس ندید کاری
امروز تو نادرالزمانی.ناصرخسرو.
بنگر که بهین کار چیست آن کن
تا شهره بباشی به دین و دنیا.ناصرخسرو.
من به چه کارم خدایرا که ببایست
کردن چندین هزار کار بی آوار.
ناصرخسرو.
گفت پسر تو را قبول کردم، من او را بپرورم تو دل از کار او فارغ دار. (نوروزنامه). پس چون حال بدانجا رسید و هر کس از کار او نااومید گشتند این بزرگ را کنیزکی بود فصیحه قصه ای نوشت... (نوروزنامه). و دیگر بر کار عمارت عظیم حریص و راغب بودندی. (نوروزنامه).
کار چون راست بود مرد کجا گیرد نام
از بد حادثه ها مردان گردند سمر.سنائی.
علم با کار سودمند بود
علم بی کار پای بند بود.سنائی.
همه کار تو باد با عقلا
دور بادی ز صحبت جهلا.سنائی.
فرق کن در راه معنی کار دل با کار گل
کاین که تو مشغول آنی ای پسر کار دل است.
سنائی.
کار اگر رنگ و بوی دارد و بس
حبذا چین و فرخا فرخار.سنائی.
خواهی که چون نگار کنی کارهای خویش
دفتر بمدح سید مشرق نگار کن.
ادیب صابر.
کار امروز تو چو ساخته نیست
کار فردا چگونه خواهی ساخت.
ادیب صابر.
ریش آوردی برو آسان پی دشوار کار
کار آسان گر نیابی چنگ در دشوار زن.
سوزنی.
همچو زنبور دکان قصاب
در سر کار دهن جان چکنم.خاقانی.
گفت پر کرد پادشاه این کار
کار پر کرده کی بود دشوار.نظامی.
کار دنیا که تو دشوار گرفتی بر خود
گر تو بر خویشتن آسان کنی آسان گردد.
کمال الدین اسماعیل.
کار چون بسته شود بگشایدا
وز پس هر غم طرب افزایدا.
(از اسرارالتوحید).
در زمین دیگران خانه مکن
کار خود کن کار بیگانه مکن.مولوی.
غرور علم نه از عاقلی ست ای مطرب
تو این ترانه ادا کن که کار با عمل است.
کاتبی.
تیغ قطعاً نکشی تا ننمایم رخ زرد
کار در مملکت حسن فروشان به زر است.
کاتبی.
نه یک کس تواند که سازد دو کار
که آن را پسندند ارباب هوش.
(از اخلاق محسنی).
- ازکارشده؛ ازکارمانده. ازکارافتاده و در این حالت صفت ترکیبی میسازد :
جهان پیر کهن گشته وز کار شده
بدولت تو جوانی گرفت باز و نوی.سوزنی.
- با کسی کار داشتن؛ کسی را با کسی کار بودن. با وی پرداختن. متعرض او شدن :
بهشت آنجاست کآزاری نباشد
کسی را با کسی کاری نباشد.
مصاحب (از امثال و حکم).
داده ست بدو ملک جهان خالق معبود
با خالق معبود کسی را نبود کار.منوچهری.
-بر کار گرفتن؛ بکار گرفتن. بکار بستن. مشغول ساختن. گرفتار کردن :
آن رفت که بفریفت دلم را دم تو
بر کار گرفت قول نامحکم تو.
اثیر اخسیکتی.
- بکار؛ در کار. مشغول. مشغول کار. با فایده. مستعمل. (ناظم الاطباء). و رجوع به مدخل «بکار» شود.
- به کار آمدن (بکار نیامدن)؛ قابل استعمال شدن (نشدن) :
نیایدت رنج ار بود بخت یار
چو شد بخت بد چاره ناید بکار.اسدی.
چو نیکی کنی و نیاید ببار
بدی کن مگر بهتر آید بکار.اسدی.
نه خوردی که خاطر بر آسایدش
نه دادی که فردا بکار آیدش.
سعدی (بوستان).
- به کار آمده؛ کاری. مجرب : او زنی داشت بکار آمده و پارسا. (تاریخ بیهقی). آنچه بکار آمده تر و نادره تر بود خاصه برداشتند. (تاریخ بیهقی). آزرمیدخت زنی عاقلهء بکار آمده بوده است. (فارسنامهء ابن بلخی).
- به کار افتادن؛ استعمال شدن.
- به کار بردن؛ استعمال کردن.
- به کار بودن؛ مستعمل بودن. قابل استعمال بودن.
- || خواهان و نیازمند بودن. مستلزم باقی و برقرار بودن : سبیل قتلغتکین حاجب بهشتی آن است که بر این فرمان کار کند اگر جانش بکار است. (تاریخ بیهقی چ مرحوم ادیب ص 118).
- به کار خوردن؛ قابل استفاده بودن.
- به کار دادن؛ بکار گماشتن.
- به کار رفتن؛ مستعمل شدن.
- بند شدن کار؛ گره خوردن کار.
رو به راه نشدن آن. به سامان نرسیدن کار :
حکم خدا را چو شوی کار بند
فتح بیابی نشود کار، بند
محمد پادشاه (از آنندراج).
- چیزی یا کسی را در کار کسی کردن؛ او را به حساب آوردن. وی را در زمرهء چیزی محسوب داشتن :
بگفت ای کور سوزنگر مرا در کار کن آخر
که از جور تو افتاده ست با کیمخت گر کارم.
سوزنی.
- || شفاعت کسی را در مورد کسی پذیرفتن؛کسی را به کسی بخشودن : خداوندا سگی چند قدم بر اثر دوستان تو زد او را در کار ایشان کردی من نیز دعوی دوستان تو برخود می بندم. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت اگر اندوهگینی در میان امتی بگرید جملهء امت را در کار آن اندوهگین کنند. (تذکرة الاولیاء عطار). یحیی عماد... چون وفات کرد او را بخواب دیدند پرسیدند خدای با تو چه کرد گفت خطاب کرد و فرمود که ای یحیی با تو کارها داشتم سخت لیکن روزی ما را در مجلس می ستودی دوستی از دوستان ما آنجا بگذشت آن بشنید وقتش خوش آمد ترا در کار خوش آمد او کردم و گرنه آن بودی، دیدی که با تو چه کردمی. (تذکرة الاولیاء عطار).
- چیزی را در کار چیزی کردن؛ عوض آن قرار دادن. اختصاص دادن : گفت ای خداوند عزیز او برای تو که بندهء بدم مرا دشمن میدارد و من برای تو که بندهء نیک است او را دوست میدارم و غلام اوام چون هر دو برای تو است این بد را در کار این نیک کن. (تذکرة الاولیاء عطار). من در دو خانه کدخدائی نتوانم کرد این آیت بر جان من آمده است یا از خدایم درخواه تا همه آن تو باشم و یا در کار خدایم کن تا همه با وی باشم مادر گفت ای پسر ترا در کار خدای کردم. (تذکرة الاولیاء عطار).
- در کار کسی یا چیزی شدن؛ برای آن هزینه شدن و به مصرف رسیدن : اما رسول چون بنشابور آمد با دو خادم و دو خلعت و کرامات و لوا و عهد آوردند هفتصد هزار درم در کار ایشان بشد. (ایضاً ص296).
- کار از دست شدن؛ خارج شدن آن از عهدهء کفایت وی :
گرم گشتم چنانکه گردد مست
یار در دست و رفته کار از دست.نظامی.
- کار افتادن؛ روی دادن امری مهم :
با روی تو گر چشم مرا کار افتاد
آری همه کارها به مردم افتد.
کمال الدین اسماعیل.
رجوع به مدخل کار افتادن شود.
- کاربند؛ که بکار می بندد. اجراکننده :
حکم خدا را چو شوی کاربند
فتح بیابی نشود کار، بند.
محمد پادشاه (از آنندراج).
رجوع به مدخل کاربند شود.
- کار داشتن (کسی یا چیزی)؛ اهمیت داشتن او. گرم بودن بازار وی. سررشتهء امور به دست او بودن :
اندر این ایام ما بازار هزل است و فسوس
کار بوبکر ربابی دارد و طنز جحی.
منوچهری.
در گذر از فضل و از جلدی و فن
کار خدمت دارد و خلق حسن.منوچهری.
خاصه درویشی که شد بی جسم و مال
کار فقر جسم دارد نی سؤال.مولوی.
کار تقوی دارد و دین و صلاح
که از او باشد بدو عالم فلاح.مولوی.
- کار کردن به؛ عمل کردن به.
|| مجازاً عمل زنان بدعمل :
دوستان دختر رز توبه ز مستوری کرد
شد بر محتسب و کار به دستوری کرد.
حافظ.
و امروز گویند فلان زن به کار میرود یا فلان زن را به کار میبرند. || جنگ باشد و آن را کارزار و پیکار نیز گویند. (جهانگیری). جنگ و جدال. (برهان). جنگ و جدال و خصومت و ستیزگی. (ناظم الاطباء). بمعنی جنگ و پیکار و این مجاز است و بدین معنی پیکار و کارزار نیز خوانند. (فرهنگ نظام). حرب. رزم. جنگ. غزوه :
دگر نامور طوس را برگزید
که اندرخور کار مردان سزید.
(برزونامه منسوب به فردوسی).
چو بهرام جنگی بهنگام کار
نبیند کس اندر جهان یک سوار.فردوسی.
بیامد سپه سر بسر بنگرید
هزار و صد و شست یل برگزید
کز آن هر سواری بهنگام کار
نه برگاشتندی سر از ده سوار.فردوسی.
ای ز کار آمده و روی نهاده به شکار
تیغ و تیر تو همی سیر نگردید ز کار(2).
فرخی (دیوان ص 79).
گه اندر جنگ با شمشیر همدست
گه اندر بیشه ها با شیر در کار.
فرخی (دیوان ص 144).
چون دست هر نبرده فروماند از نبرد
چون کار زار گردد بر مرد کارزار.
مسعودسعد.
ترکان که پشت و بازوی ملکند روز کار
هستند گاه حمله بزرگان کارزار.
مسعودسعد.
نیست در کارشان دل زاغی
بانگ افکنده در جهان چو کلنگ.
مسعودسعد.
چون روز کار گردان گردد مصاف سخت
قائم شود به نصرت تو کار زار ملک.
مسعودسعد.
پولاد را به تیغ بسنبند گاه زخم
خورشید را به تیر بپوشند روز کار.
مسعودسعد.
به کارهای گران مرد کاردیده فرست
که شیر شرزه برآرد بزیر خم کمند.سعدی.
|| مجازاً بمعنی پیش آمد، اتفاق، حادثهء بد و ناگوار. مسئله. قضیه. مطلب : ابوسفیان بازگشت که این چه تکبیر است [ تکبیر علی علیه السلام پس از غزوهء احد و پایان جدال آن ] نباید که بر ما کاری آید. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو کار آمدم پیش یارم بدی.
[ خطاب خسرو پرویز در نامهء خود به قیصر روم ]
به هر دانشی غمگسارم بدی.فردوسی.
امیر... گفت... در کار لشکر که مهمتر کارها است اندیشه باید داشت. (تاریخ بیهقی). امروز چون تخت به ما رسید [ مسعود ] و کار این است که بر هر دو جانب پوشیده نیست جهد کرده آید تا بندهای افراشته را افراشته تر کرده آید. (تاریخ بیهقی). روز سیم حاجب برنشست... و پیغام داد که فرمان چنان است که امیر را [ امیر جلال الدوله محمد ] بقلعهء مندیش برده آید... امیر جلال الدوله محمد چون این بشنید بگریست و دانست که کار چیست. (تاریخ بیهقی). اکنون چون بشنود (التونتاش) که کار یکرویه گشت به هراة آمد و فراوان مال و هدیه آورد. (تاریخ بیهقی). چون این کارها بر این جمله قرار گرفت خان را بشارت داده آمد تا آنچه رفته است بجمله معلوم وی شود. (تاریخ بیهقی). چنانکه بر وی کار دیدم این گروهی مردم که گرد وی [ مسعود ] درآمده اند هر یکی چون وزیری ایستاده و وی سخن میشنود. (تاریخ بیهقی). مقرر گشت همه آن را که کار وزارت قرار گرفت و هزاهز در دلها افتاد. (تاریخ بیهقی). خداوند داند که مرا در چنین کارها غرضی نیست. (تاریخ بیهقی). || تأثیر. اثر. سعی. سعی و جهد و کوشش عمل کردن بدان،اجرا کردن بدان : ایدون گفت که این بت پرستی از جمشیدالملک بود... هزار سال پادشاهی او داشت و اندر این هزار سال یک ساعت دردسری و بیماری و دردمندی نبود پس بخویشتن اندر همی دید و گفت همچون من کیست؟ ابلیس از اندیشهء وی آگاه شد و بدین سخن بر وی راه یافت... یک روز بوقت قیلوله این وسواس به وی کار کرد ابلیس به روزن فروشد و پیش او بایستاد جمشید سر برآورد و او را دید گفت تو کیستی... (ترجمهء طبری بلعمی).
ز کار و نشان سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون و چند.فردوسی.
پس دری کردم از سنگ و درافزاری
که بدو آهن هندی نکند کاری.منوچهری.
افسون این مرد بزرگوار در وی کار کرد و با وی بیامد. (تاریخ بیهقی). چون از خواب بیدار شدم آن حال تمام بر یادم بود بر من کار کرد با خود گفتم که از خواب دوشین بیدار شدم باید که از خواب چهل ساله نیز بیدار شوم. (سفرنامهء ناصرخسرو ص2).
همچنین است عادت گردون
هرچه من گفتمش بکار نداشت.
مسعودسعد.
و چون در نسخهء عربی ذکر چیزهائی بود که در کار نبود و نیز طبیعت را از خواندن آن ملالتی می افزود ذکر آن چیزها کرده نشد. (تاریخ بخارا ص 4). || (فعل امر) امر به زراعت کردن هم هست یعنی بکار و زراعت کن(3). (برهان) (آنندراج). || (نف) کارنده. (آنندراج) (برهان). مخفف کارنده است. || (اِ) سخن. (جهانگیری) (برهان). هدایت گوید: در جهانگیری گفته بمعنی سخن است بدلیل این بیت اسدی :
بدو گفت ملاّح مفزای کار
که این جا بود کرگدن بیشمار.(انجمن آرا).
|| صنعت و هنر و پیشه. (برهان). صنعت و پیشه و صانع. (آنندراج) :
گر تو شوی رنجه ز آسیب کار
چشم دل راوی [ کذا ](4) بژوپین مخار
هر چه تو بر خویش نداری روا
بر دگری درد نباشد دوا.
امیرخسرو (از آنندراج).
کسی طلب نکند کار زرگر از جولاه.
فلکی شروانی.
چو جاهل کسی در جهان خوار نیست
که نادان تر از جاهلی کار نیست(5).
سعدی (از آنندراج).
|| ضرورت و احتیاج و حاجت. (ناظم الاطباء). گفت [ برمک ] بلی و هنوز دارم [ زهر را ] اینک در زیر نگین من است و پدران من همه چنین داشته اند و این انگشتری مرا از پدر میراث رسیده است و هرگز من و پدران من بمثل مورچه ای را نیازرده ایم تا بهلاک آدمی چه رسد و لیکن از جهت حزم و احتیاط کار خویش را داشته ایم. (تاریخ بخارا). || مرگ : علی عباس را گفت یا عم پیغامبر امروز بهتر است بحمدالله، عباس گفت کار پیغامبر نزدیک رسید که من علامت مرگ بنی عبدالمطلب نیک میدانم. (مجمل التواریخ و القصص).
- کار کسی ببودن؛ کنایه از فرارسیدن زمان مرگ او : گفت [ پزشک بنی حرث ] ای عمر وصیت کن که کار تو ببود. گفت وصیت تمام کردم پس... وفات کرد. (تاریخ طبری ترجمه بلعمی).
|| ممارست. مشغولی. تمرین : و امروز هیچ گروه [ عیب و هنر اسپ را ] چون ترکان نمیدانند،از بهر آنکه شب و روز کار ایشان با اسپ است. (نوروزنامه). || بنا و ساختمان :
ز سنگ و ز گچ بود بنیاد کار [ ایوان مدائن ]
چنین کرد تا باشد آن پایدار.فردوسی.
|| اسهال و عمل معده و اجابت آن : و استفراغ به داروها کنند که اندر علاج فالج یاد کرده آمده است از حقنه و داروی کار و داروی قی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || معاش، وسایل زندگانی : مردم یغسون یاسو مردمانیند بیشتر با نعمت و کاری ساخته تر دارند. (حدود العالم). || در علم فیزیک عبارت است از حاصل ضرب قوه در تغییر مکان. || آژخ. زگیل. ثؤلول (در لهجهء ملایر). || گوجه. (در لهجهء کاشان).
|| کار که ببعض کلمات مرکبه ملحق شود گاه بمعنی عمل است و گاه بمعنی عامل و گاه بمعنی زارع و غارس.
در معنی عمل: پاکار، پشت کار، دستکار :
گفتم این رخنه گر ز چشم بد است
دستکار کدام دام و دد است.نظامی.
شبکار. در معنی عامل (پسوندی است که شغل مبالغه را رساند): آتش کار، استادکار :
به استادکاران درگه سپرد
که عاجز شد آن کس که آن را ببرد.نظامی.
خدمتکار :
خدمتت را هر که فرمائی کمر بندد به طوع
لیکن آن بهتر که فرمائی به خدمتکار خویش.
سعدی (بدایع).
سیاهکار، گناهکار، مددکار.
در معنی زارع و غارس: جوکار، سروکار، شتوی کار، گل کار، کشت کار. و گاه بمعنی جنگ آید: پیکار. مؤلف آنندراج ترکیبات زیر را در ذیل لغت کار آورده است: جفاکار، جفاکاره، آبکار، رقم کار، آتشکار، پاکار، پای کار، پارچه کار، پرکار، پریشان کار، پسندیده کار، پنبه کاری، پیش کار، پیش کاری، پیکار، تجربه کار، توبه کاری، جادوکار، خام کار، خاموشکار، خوارکار، خوکاره، درازکار، دریاکار، دستکار، سبزکار، آراسته کار، رخ کار، روی کار، پشت کار، سپیدکار، سیه کار، سرکار، سوارکار، سیمکار، میناکار، پیاله کار، تازه کار، جام کار، چوب کار، حل کار، رفوکار، ریزه کار، زیانکار، تباه کار - انتهی. این ترکیبات را نیز به ترکیبات فوق میتوان افزود: آهسته کار، اهمال کار، بافت کار، بدهکار، بزرکار، بستان کار، پاره کار، پرهیزکار، ترس کار، جنایت کار، چای کار، خرکار، خلاف کار، خیانت کار، روکار، ریسمان کار، زشتکار، زیرکار، سپوزکار، ستمکار، ستیزکار، صاحب کار، طلبکار، کامکار، کشتکار، گناهکار، محافظه کار، مددکار، مزارعه کار، مسامحه کار، مضاربه کار، معصیت کار، مقاسمه کار، مقاطعه کار، ملاحظه کار، ورزکار، ورزش کار، و در غالب این ترکیبات بجای «کار»، «گار» نیز آمده است.
شواهد از منتهی الارب: خطم؛ کار بزرگ و کلان. مضیق؛ کار سخت. اشهب؛ کار سخت. ناض؛ کار ممکن. عجیب؛ کار شگفت و ناشناخته. عبیثَران یا عبیثُران؛ کار دشوار. عجرفه؛ شکستگی و ناراستی کار. نغبه؛ کار زشت. هَنَبذه؛ کار سخت و دشوار. منکر؛ کار زشت. علیاء؛ کار بزرگ و سترگ. عناق؛ کار سخت. امر عارف؛ کار معروف. عاقول؛ کار پوشیدهء درهم. عوراء؛ کار زشت. دُمس؛ کارهای بزرگ. مهم؛ کار سخت. امر کریث و کارث؛ کار در اندوه اندازنده. عویص؛ کار دشوار. استفحال؛ بزرگ شدن کار. خطب؛ کار خرد باشد یا بزرگ. خطه؛ کار بزرگ. صیلم؛ کار سخت. تفرغ؛ فراغت کردن خود را بجهت کاری. رهک؛ کار نیک و صالح. هول؛ کار بیمناک که راه آن دریافته نشود. نئدل؛ کار سترگ. نابه؛ کار بزرگ. ناجح؛ کار سهل و آسان. فادح؛ کار گران و دشوار. جلل؛ کار بزرگ. جلهمه؛ کار بزرگ. جلی؛ کار بزرگ. (منتهی الارب).
- امثال: کار آب و آتش است ؛ مطبوخ گاهی نیز خوش و لذیذ نشود.
کار آسان گر نیابی چنگ در دشوار زن (ریش آوردی برو آسان پی دشوار کار...).
سوزنی.
کار آمد حصهء مردان مرد حصهء ما گفت آمد اینت درد.عطار.
نظیر: مردان در میدان جهند ما در کهدان جهیم. (از امثال و حکم دهخدا).
کار از قایم کاری عیب نمیکند، نظیر: احفظ ما فی الوعاء بشدالوکاء. (از مجمع الامثال میدانی).
کار از کار خیزد : نشان داری که گل از خار خیزد بکن کاری که کار از کار خیزد.ناصرخسرو.
گفت معشوقم تو بودستی نه آن
لیک کار از کار خیزد در جهان.مولوی.
اگر بر دستبوس او نباشد اوحدی دستت
ز پایش بوسه ای بستان که کار از کار برخیزد.
اوحدی.
کار اسباب میخواهد.
کار استاد را نشان دگر است . (از مجموعهء امثال چ هند).
کار اگر رنگ و بوی دارد و بس
حبذا چین و فرخا فرخار.سنائی.
کار اگر مشکل و ار آسان است جمله با فضل ازل یکسان است. جامی.
کار امروز به فردا افکندن از کاهلی تن است. (تاریخ بیهقی).
نظیر:
و لا اُؤخر شغل الیوم عن کسل
الی غد انّ یوم الاعجزین غد.
کار امروز به فردا مفکن : کار امروز تو چو ساخته نیست کار فردا چگونه خواهی ساخت.ادیب صابر.
کار با خرقه نیست با حرفه است. (کشف المحجوب).
کار با عمل است :
غرور علم نه از عاقلیست ای مطرب تو این ترانه ادا کن که کار با عمل است.
کاتبی.
کار باید نشود.
کار بچه خام و عقل غلام کم. (از مجموعهء امثال چ هند).
کار بخرد همه زیبا بود و اندر خور (رمضان پیری بس چابک و بس با خرد است...).
فرخی.
کار بد از مردم بد سزد.
(نباید کزین کین بتو بد رسد. که...).
فردوسی.
کار بزرگان نبود کار خرد (عشق ترا خرد نباید شمرد).انوری.
کار بزرگترین مردمان بزرگترین کارها باید (پادشاه را باید که به کارهای بزرگ عادت کند زیرا که از همه بزرگتر است و ...). (از شاهد صادق).
کار به جان رسیدن : تو ندانی که مرا کارد گذشته از گوشت تو ندانی که مرا کار رسیده ست به جان.
فرخی.
کار به صبر و به روزگار برآید.
جمال الدین عبدالرزاق.
کار به کارخانه گرانتر است ؛ چیزها را در خارج معادن یا معامل ارزانتر توان خرید، نظیر: بار به بارخانه گرانتر است.
کار به کاردان سپارید ؛ (منسوب به انوشیروان، از تاریخ گزیده).
کار به مردم افتد ؛ استعانت از دیگران عیب نباشد. یاری و مدد دیگران پسندیده است :
چون آه دَمادَمم دُمادُم افتد
سوز دل من در دل انجم افتد
با روی تو گر چشم مرا کار افتاد
آری همه کارها به مردم افتد.
کمال اسماعیل.
کار بوبکر ربابی دارد و طنز جحی (از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی بوشکور بلخی و بوالفتح بستی هکذی گو بیایند و ببینند این شریف ایام را تا کند هرگز شما را شاعری کردن کری روزگاری کان حکیمان و سخنگویان بدند کرد هریک را بشعر نغز گفتن اشتهی اندر این ایام ما بازار هزل است و فسوس . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .).منوچهری.
نظیر:
رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز
تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی.
کار بوزینه نیست نجاری.
کار بوسه چو آب خوردن شور بخوری بیش تشنه تر گردی.
(منسوب به رودکی).
نظیر:
این شوربخت دل بنمکدان لعل تو
تشنه تر است هر چه از او بیشتر خورد.
جمال الدین عبدالرزاق.
کار بی استاد خواهی ساختن جاهلانه جان بخواهی باختن.مولوی.
کار بی علم بار و بر ندهد تخم بی مغز بس ثمر ندهد همین شعر در بعض نسخ بصورت ذیل مضبوط است: کار بی علم کام و گر(6) ندهد
تخم بی مغز بار و بر ندهد.
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیر شیر.مولوی.
کار پخته کردن؛ تیار و به سامان کردن :
چون تیغ لعل پیکر او کار پخته کرد
طبعش همه نشاط می لعل خام کرد.معزی.
کار پر کرده کی بود دشوار (گفت پر کرد پادشاه این کار...).نظامی.
کارت را بده بجولا؛ مزاحی است که در جواب آنکه برای نرفتن بجائی یا نکردن کاری، بداشتن کار متعذر شود، گویند.
کار تو جز خدای نگشاید بخدا گر ز خلق هیچ آید. سنائی.
کار تقوی دارد و دین و صلاح که از او باشد بدو عالم فلاح. مولوی.
کار جوهر مرد را زیاد میکند.
کار جهان بگذرد فسانه بماند نام نکو به که در زمانه بماند.
رفیع الدین لنبانی.
کار جهان خدای جهان این چنین نهاد نفع از پی گزند و نشیب از پی فراز. ازرقی.
کار چو از روی عقل باشد و دانش نرم شود همچو موم آهن و فولاد.
کار چو مشکل بود جنگ به از آشتی (با تو چو سودی نداشت صلح بجنگ آمدم...).
اوحدی.
کار چون بسته شود بگشایدا وز پس هر غم طرب افزایدا.
(از اسرارالتوحید).
کار چون راست بود مرد کجا گیرد نام (... از بد حادثه ها مردان گردند سمر).سنائی.
کار چون زر شدن؛ پخته و به سامان و به دلخواه شدن :
آن به که نمایم سفر اندر طلب سیم
تا کار من از سیم شود ساخته چون زر.
قاآنی.
کار چون نگار بودن (یا) شدن؛ به کمال منتظر رسیدن :
اندیشهء برات رهی چون نداشتی
دادی به بنده وصلت و شد کار چون نگار.
مسعودسعد.
خواهی که چون نگار کنی کارهای خویش
دفتر بمدح سید مشرق نگار کن.
ادیب صابر.
کار حضرت فیل است؛ در تداول عامه غالباً به مزاح، کاری بس دشوار است.
کار حکیم بی حکمت نیست.
کار خاتمت دارد. (کیمیای سعادت).
کار خدائی نه کاریست خرد (که ... قضای نبشته نشاید سترد).فردوسی.
کار خدمت دارد و خلق حسن (در گذر از فضل و از جلدی و فن).مولوی.
کار خر است خواب و خور ای نادان با خر به خواب و خور چه شوی همسر.
ناصرخسرو.
کار خر است سوی خردمند خواب و خور
(ننگ است ننگ با خرد از کار خر مرا).
ناصرخسرو.
کار خلقی را به تدبیر تو باز انداختند چون تو خود تدبیر کار خود نمی دانی چه سود.
اوحدی.
کار خنجر برنده ناید از سوزن (بحیله ای که عدو کردمی مباش دژم که...).
قاآنی.
کار خود کن کار بیگانه مکن (در زمین دیگران خانه مکن...).مولوی.
کار خود گر بخدا بازگذاری حافظ ای بسا عیش که با بخت خداداده کنی.
حافظ.
کار در مملکت حسن فروشان به زر است (تیغ قطعاً نکشی تا ننمایم رخ زرد...).
کاتبی.
کار درویش ماحضر باشد (نیم جانی که هست پیش کشم چون به دست من این قدر باشد.
نبود لائق نثار ولی...) (از العراضه).
نه که هر مهره ای گهر باشد
کار درویش ماحضر باشد.اوحدی.
نظیر: مهمان هر که باشد در خانه هر چه باشد
کار دست را دل میکند. (از جامع التمثیل).
نظیر: دست شکسته بکار میرود دل شکسته بکار نمیرود.
کار دل است کار خشت و گل نیست : فرق کن در راه معنی کار دل با کار گل کاین که تو مشغول آنی ای پسر کار گل است.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی ص 814).
کار دل دارد: (... بصورت نظر نیست). (کیمیای سعادت). نظیر: نیّة المؤمن خیر من عمله. (حدیث).
کار دنیا تمامی ندارد.
کار دنیا که تو دشوار گرفتی بر خود گر تو بر خویشتن آسان کنی آسان گردد.
کمال الدین اسماعیل.
کار دولت کند هنر نکند (گر نگشتم بخدمتت مخصوص...).ظهیر.
کار دیو است (یا) کار دیو است و وارونه یا کار دیو وارونه است. رجوع به داستان اکوان دیو در شاهنامه شود :
که او را زمانه بر آنگونه بود
همه تنبل دیو واژونه بود.فردوسی.
نظیر:
دیو بدگوهر از راه ببردستت
مست آن رهبر بدگوهر وارونی.ناصرخسرو.
کار را از راهش داخل شو. (ادخلوا البیوت...)
کار را با کاردان باید سپرد ، نظیر: کار به کاردان سپارید. (منسوب به انوشیروان).
کار را که کرد؟ آنکه تمام کرد ، نظیر: کمال البر فی اتمامه. الاعمال بخواتیمها. الاکرام بالاتمام. احمیت فما اشویت. اذا کویت فانضج.
و لم ار فی عیوب الناس شیئاً
کنقص القادرین علی التمام
نظیر: شمشیر کشیدی و نکشتی
فریاد ز لطف ناتمامت
کار زمین را ساختی به آسمان پرداختی؟ بجنگ زمین سر بسر تاختی کنون بآسمان نیز پرداختی.فردوسی.
کار زی کاردان رود بشتاب
همچو گو کش گذر به چوگان است.
بدیع الزمان.
کار سره و نیکو بدرنگ بر آید
هرگز بنکوئی نرسد مرد سبکسار.فرخی.
کارش زار بودن :
عشق را عافیت بکار نشد
لاجرم کار عاشقان زار است.انوری.
طعنه بر من مزن بصورت زشت
ای تهی از فضیلت انصاف
تن بود چون غلاف و جان شمشیر
کار شمشیر میکند نه غلاف.
(از بهارستان جامی).
کار صورت سهل باشد ره به معنی مشکل است هر که او را دیده ای باشد شناسد صورتی...).
اوحدی.
کار عار نیست.
کار عالم زنخ اس ت: بر لاله ز عارض تو هر دم زنخ است پیش زنخت برگ سمن هم زنخ است ناخوش زنخی رو زنخ خوش میزن کاین خوبی تو چو کار عالم زنخ است.
کمال اسماعیل (نقل از فرهنگ انجمن آرا، در کلمهء زنخ).
معنی زنخ در مصرع اول اعتراض و در مصرع دوم هرزه و در چهارم بی نفع است.
نظیر:
کار عالم کلک است.
کار قلم را شمشیر نکند.
کار کارفرما می خواهد.
کار کردن خر خوردن یابو . نظیر:
شتربان درود آنچه خربنده کشت.نظامی.
بیستون را عشق کند و شهرتش فرهاد برد.
دیدی که چه کرد اشرف خر
او مظلمه برد و دیگری زر
کار کرده نمیشود به سخن.
کار کن کار و بگذر از گفتار کاندر این راه کار دارد کار. سنائی.
کار کن بگذر از ره گفتار
(زین چنین ترهات دست بدار...).سنائی.
(هر کسی را چنانکه هست بدان
پس بدانقدر دوستی میکن
با وفا باش و فصل وصل مکن
بهریاران نو، زیار کهن
در عمل کوش و ترک قول بگیر
. . . . . . . . . . . . .).ابن یمین.
کار کن تا کاهل نشوی و رزق از خدا دان تا کافر نشوی. (خواجه عبدالله انصاری).
کارکن کاردان را دشمن دارد . (از قرة العیون).
نظیر: الانسان عدو لما جهله.
کارکن هست کارفرما نیست : (اسپهسالار سیف الجیوش که مردی ظریف بود میگفتی که در این لشکر... یعنی اتابک و ملک را استخلاص این شهر و طریق آن به دست نیست). (تاریخ سلاجقهء کرمان لمحمدبن ابراهیم).
کار کوته مکن درازآهنگ (سنت حجت خراسان گیر...).ناصرخسرو.
کار کوته را مکن بر خود دراز (یک زمان کار است بگذار و بتاز...).
مولوی.
کار که رسید به چانه عروس را ببین به خانه ؛چون کار معامله به مماکسه رسید انجام شده گیرش.
کارگر است آری تیر نظر
(تیر نظر گشت در او کارگر...).
جلال الممالک.
کارگر را در کار توان شناخت. نظیر:
کل یأتی بما هو له اهل. ما اشبه السفینة بالملاح. قل کل یعمل علی شاکلته. (قرآن 17/84).
بیا بکش همه رنج و مجوی آسانی
که کار گیتی بی رنج می نگیرد ساز.
مسعودسعد.
کار گیتی همه بر فال نهاده ست خدای
(... خاصه فالی که زند چاکر و چون من چاکر).
فرخی.
... کار مردان همه روشنیست
نه هنگامه سازی و دستان تنیست.
مرحوم ادیب.
کار مشکل شود آنگاه که مشکل گیری گرش از اول شمری آسان آسان گذرد.قاآنی.
نظیر:
کار دنیا که تو دشوار گرفتی بر خود
گر تو بر خویشتن آسان کنی آسان گردد.
کمال اسماعیل.
کار ملک است آنکه تدبیر و تأمل بایدش (رند عالم سوز را با مصلحت بینی چه کار).
حافظ.
کار ناکرده بکرده مشمارید. (منسوب به انوشیروان، از تاریخ گزیده).
کار ناید از طبایع چون نماند اعتدال.
عنصری.
کار نباشد زرنگ است ؛ بمزاح، کاهل است.
کار نشد ندارد . نظیر: هم الرجال تقلع الجبال.
مشکلی نیست که آسان نشود
مرد باید که هراسان نشود.
کار نکرده را چندش مزد است؟ نظیر: خدمت ناکرده را مزد طمع داشت نه آنچه نکرده ست کس قاعده نتوان نهاد.
اخسیکتی.
کار نه روزه کند و نه نماز، کار عجز کند و نیاز. (خواجه عبدالله انصاری).
کار نیکو کردن از پر کردن است : گفت پر کرد شهریار این کار کار پر کرده کی بود دشوار.نظامی.
- کار و کیا:خطبهء شاهان بگردد و آن کیا
جز کیا و خطبه های انبیا
مه چو بی این ابر بنماید ضیا
شرح نتوان کرد از آن کار و کیا.مولوی.
رجوع به مدخل کار و کیا شود.
کارها به صبر برآید و مستعجل بسر درآید.
سعدی.
کارها را کارفرما میکند. (جامع التمثیل).
نظیر:
گرچه تیر از کمان همی گذرد
از کماندار بیند اهل خرد.سعدی.
بذوق کارفرما پیش نه پای
که خیزد ذوق کار از کارفرمای.وحشی.
نیاید کارها بی کارکن راست
اگر چه عمده سعی کارفرماست.وحشی.
کارها نیکو شود اما به صبر.
کار هر بافنده و حلاج نیست:
(... از کمان سست سخت انداختن...).
(جامع التمثیل).
کار هر بز نیست خرمن کوفتن
(... گاو نر میخواهد و مرد کهن).
کار هر موری نباشد با سلیمان گفتگوی
یار هر سگبان نباشد رازدار مصطفی.سنائی.
کار هندو باژگونه است:
لاغر و فربهند خلق جهان
کار عالم از این دو گونه بود
لاغر است آنکه او غمی دارد
فربه آنکس که غم در او نبود
من که هر لحظه ام غمی باشد
فربهم باز این چگونه بود
یادم آمد که این چنین باید
کار هندو چو باژگونه بود.
امیرخسرو دهلوی.
ز هندستان مگر بودش نمونه
که باشد کار هندو باژگونه.جامی.
بسر میرود در رکاب تو کیوان
که وارون بود کار هندوستانی.امیدی.
کاری بکن بهر ثواب
نه سیخ بسوزد نه کباب.
کاری بکن که نه سیخ بسوزد نه کباب.
میانجی چنان کن به راه صواب
که هم سیخ بر جا بود هم کباب.نظامی.
گفته ناگفته کند از فتح باب
تا از آن نه سیخ سوزد نه کباب.مولوی.
کاری بکن که همیشه بکنی.
کاری را که گرگ بسختی انجام دهد روباه به آسانی از پیش برد؛ حیلت و گربزی از نیرو و قوت برد.
کاریست بس پرخطر پادشائی
(طمع نیست کز بندگان تو باشم که...).
رضی الدین نیشابوری.
کار یکبار میشود (یا) کار یکبار اتفاق می افتد؛ باید در کارها محتاط بود.
کاری که بخواهد بود بوده گیر.
(کیمیای سعادت).
کاری که بعقل برنیاید
دیوانگیش گره گشاید.نظامی.
نظیر:
عاقل بکنار راه تا پل می جست
دیوانه پابرهنه از آب گذشت.
و فی الشر نجاة حین لاینجیک احسان.
قد یدفع الشر بمثله اذا اعیاک غیره.
کاری که ز من پسند نایدت
با من مکن آنچنان و مپسند.ناصرخسرو.
کاری که نکو نشد نکو شد که نشد.
(از مجموعهء امثال چ هند).
نظیر:
شاید که چو وابینی خیر تو در آن باشد
عسی ان تکرهوا شیئاً و هو خیر لکم. (قرآن 2/216).
کاری که نمیکنی چرا میگوئی
(ای دل ره بیهوده چرا می پوئی
آن ره که نمیروی چرا می جوئی
ای دل گفتی ز عاشقی توبه کنم...).
شاهزاده افسر.
کاری که نه کار تست زنهار مکن :
(از مجموعهء امثال چ هند).
کاری که نه کار تست مسپار
راهی که نه راه تست مسپر.ناصرخسرو.
کاری گزیده باید کردن از آنکه کار
گر ناگزیده باشد نا کرده نیکتر
(بی شور عشق گیتی نسپرده نیکتر
گنجی چو نیست رنجی نابرده نیکتر...).
رعدی آذرخشی.
کار نمیگشاید از دست مانده بر سر
کاری نمی برآید از پای رفته در گل.امیدی.
کاری هزارگانی؛ نهایت خوب و آراسته :
ور خود تو کشی به دست خویشم
کاری باشد هزارگانی.سنائی. - انتهی.
|| این کلمه تعریب شده و بمعنی هنر، شغل، وضع، حالت، پیشه آمده است. (دزی ج 2 ص 434). || برای کلمات و مصادر مرکبی نظیر کارفرما، کارگر، کار آراستن و غیره که جزء اول آن کلمه کار است، رجوع شود به هر یک از این مدخلها.
(1) - ن ل: نغام.
(2) - هدایت در انجمن آرا پس از نقل شعر فرخی گوید کار به معنی شکار و همکاری و همپیشه نیز درست می آید.
(3) - از مصدر کاشتن (برهان چ معین، حاشیهء لغت کار).
(4) - شاید: اوی.
(5) - معنی صنعت و هنر صریحاً از این دو شاهد استنباط نمیشود.
(6) - «گر» بمعنی مقصود و مراد است.

کار.

(ع اِ) کشتیهای گندم بار به آب در شده. (منتهی الارب). کشتیهای به آب در شده که بار آن گندم باشد. (ناظم الاطباء). نوعی کشتی. (المنجد).

کار.

(اِخ) قریه ای در اصفهان. (معجم البلدان).

کار.

(اِخ) قریه ای در آذربایجان. (معجم البلدان در لغت کار).

کار.

(اِخ) قریه ای برابر موصل از جانب شرقی آن نزدیک دجله. (ایضاً معجم البلدان در لغت کار).

کار.

(اِخ) (بلوک) مطابق مندرجات بندهشن هندی، آذر فربغ یا آتش روحانیان در کوه رشن(1) در کابلستان بوده است اما احتمال میرود که این اشتباه از جانب نساخ واقع شده باشد. بندهشن ایرانی عبارتی دیگر دارد که متأسفانه قرائت آن بسیار مشکوک است. ویلیمز جکسن(2) آن را چنین خوانده است: «کوه درخشان کواروند، در بلوک کار» - کواروند را بمعنی بخار آلود گرفته است و میخواهد ثابت کند که مقصود شهر کاریان ایالت فارس است که در نیمهء راه بین بندر سیراف و دارابجرد بوده است و در آنجا امروز هم آثار ویرانهء معبد قدیمی پدیدار است... (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی ص 221).
(1) - roshn.
(2) - W. Jackson.

کار.

(اِخ)(1) الفونس، ادیب فرانسوی متولد در پاریس نویسندهء انتقادی و مطایبه ای (1890 - 1808). مؤلف کتاب: «زیر درختان زیزفون(2)» و رسالات ماهیانه «زنبورها»(3).
(1) - Karr Alphonse.
(2) - Sous les Tilleuls.
(3) - Les Guepes.

کار آب.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کاراب. شراب خوردن. (جهانگیری). شراب بافراط خوردن. (برهان). شراب خوردن، از مصطلحات. (غیاث). کنایه از شراب خوردن :
چون ز تو کس برنخورد، باری بر کار آب
خدمت خسرو گزین تا تو ز خود برخوری.
سنائی.
رنگ تیغش میان خون عدو
صوفئی دان که کار آب کند.خاقانی.
بس بس ای دل ز کار آب که عقل
هست از آب کار او بیزار.خاقانی.
بود مستی سخت لایعقل به خواب
آب کارش برده کلی کار آب
پیش نشین تازه بکن کار آب
بیش مبر آب ز کار ای غلام.عطار.
این هفته با حریفان من کار آب کردم
چون آب کارگر شد از من مجوی کاری.
اوحدی.
|| سقایت. ساقی گری :
شاهدان آب دندان آمده در کار آب
فتنه را از خواب خوش دندان کنان انگیخته.
خاقانی.
ای در غرقاب نار به کار آب پرداخته و در گذر سیلاب مجلس شراب ساخته. (نفثة المصدور).

کار آب کردن.

[رِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از شراب خوردن.

کار آب و گل.

[رِ بُ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از بنا نهادن و مرمت شکسته کردن. (آنندراج) :
مدتی کارِ آب و گِل پرداخت
وندر آن کوی، خانه ای نو ساخت.
امیرخسرو.

کار آراستن.

[تَ] (مص مرکب) مجهز کردن. آماده کردن (رزم و مانند آن را) :
از آن پس بگفتند کای شهریار
سوی رزم ترکان برآرای کار.فردوسی.

کارآزمای.

[زْ / زِ] (نف مرکب)تجربه کننده. مجرب. تجربه کار. ممارس. کارآزمود. کارآزموده :
چو گیو و چو رهام کارآزمای
چو گرگین و خرّاد فرخنده رای.فردوسی.
همی خواهد این پیر کارآزمای
که ترکان بجنگ اندر آرند پای.فردوسی.
همی گفت کای باب کارآزمای
چرائی بدین خیره بودن بپای.فردوسی.
ندیدند کارآزمایان صواب
که شاه افکند کشتی آنجا بر آب.نظامی.
چنان کرد گنجور کارآزمای
که فرمود شاهنشه خوب رای.نظامی.
شنید این سخن مرد کارآزمای
کهن سال و پروردهء پخته رای.
سعدی (بوستان).
پسر پیش بین بود و کارآزمای
پدر را ثنا گفت کای نیکرای.
سعدی (بوستان).
و رجوع به کارآزمایی شود.

کارآزمایی.

[زْ / زِ] (حامص مرکب)تجربه. ممارست. تمرین :
به کارآزمائی دلش تیز شد
در آن عزم رایش سبک خیز شد.نظامی.

کارآزمود.

[زْ / زِ] (ن مف مرکب) مخفف کارآزموده. تجربه دیده. از کار درآمده. مجرب. کارآزمای :
بجوئیم رخشت بیاریم زود
ایا پرهنر مرد کارآزمود.فردوسی.
و رجوع به کارآزموده شود.

کارآزمودگی.

[زْ / زِ دَ / دِ] (حامص مرکب) عمل کارآزموده. رجوع به کارآزموده شود.

کارآزموده.

[زْ / زِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مجرب. کاردیده. تجربه دیده. صاحب تجربه. کارآزمود. کارآزمای :
برفتند کارآزموده سوار
پس پشت ایرانیان چل هزار.فردوسی.
یکی انجمن ساخت [ افراسیاب ] از بخردان(1)
هشیوار و کارآزموده ردان.فردوسی.
شمردند بر میمنه سه هزار
زره دار و کارآزموده سوار.فردوسی.
تنی چند از مردان واقعه دیده و کارآزموده بفرستادند. (گلستان).
ز تدبیر پیر کهن برمگرد
که کارآزموده بود سالخورد.
سعدی (بوستان).
(1) - ن ل: شدند انجمن پیش او بخردان.

کارآسی.

(اِ) کاراسی. کاراستی (؟) جانورکی است که آواز حزین دارد و بعضی گویند مرغکی است خوش آواز. (برهان). چنانکه بیاید «کاراسی» نام مردی شاهنامه خوان و کارنامه خوان بوده، و چون در بعض اشعار نام وی قرین مرغان خوش الحان آمده ظاهراً ارباب لغت بدون اطلاع از هویت خوانندهء مذکور این معنی را بدان داده اند.(1) || حکیم و طبیب و به هر کار دانا زیرا که آسی در عربی بمعنی طبیب و تجربه کار باشد و بعضی گفته اند نام حکیمی است که پیش سلطان محمود سرگذشت پیشینیان میخواند :
رسد بحضرت تو هر زمان گروهی نو
بشکل بوعلی و کوشیار و کاراسی.فلکی.
قمری ز تو پارسی زبان گشت
کاراسی کارنامه خوان گشت.خاقانی.
و بعضی در این بیت گفته اند نام مرغی است که آواز حزین دارد و در این تأمل است چه بمعنی اول نیز مناسب است و مؤید این معنی آن است که برای هر مرغی یک بیت تعریف آورده و ظاهراً بمعنی مرغ قیاس کرده اند از این بیت. (رشیدی) (فرهنگ نظام) (حاشیهء لغت کاراسی در برهان قاطع چ معین). در اینجا نیز مراد از «کاراسی» همان شاهنامه خوان و کارنامه خوان است که ذکرش بیاید.
(1) - احتمال نیز میرود که کاراسی ابتدا بمعنی همان جانورک یا مرغک خوش آواز بوده و این مرد بدان متخلص بوده است مانند وطواط و غیره. و رجوع به «کارآسی شاهنامه خوان» شود.

کارآسی.

(اِخ) شاهنامه خوان. مرحوم عباس اقبال نویسد: در مقدمهء اوسط شاهنامه یعنی مقدمه ای که بعد از مقدمهء قدیم شاهنامه مورخ به سال 346 ه . ق. به فرمان امیر ابومنصور عبدالرزاق و قبل از مقدمهء بایسنغری نوشته شده و در ابتدای بعضی از نسخ قدیمی شاهنامه دیده میشود که تاریخ کتابت آنها پیش از سال 829 (زمان تحریر مقدمهء بایسنغری) است چنین آمده: شاعری بود کارآسی(1) نام او بود، تصنیف بسیار کرد و ندیم برادر کهین سلطان بود و از جهت شعر سلطان او را پیش خود برد و او ر ا سخت دوست میداشت و از خود جدا نمیکرد تا به حدی حرمت او بیفزود که عنصری می نشست و کارآسی می ایستاد و حکایت میکرد تا سلطان بخواب میرفت. اگر چه در منابعی که برای ما بجا مانده ذکری از شاعر بودن و تألیفات داشتن کارآسی نیست لیکن نام او را یک عده از شعراء و مورخین بعنوان «شاهنامه خوان»(2) و راوی کتاب «هزار افسان»(3) و بعنوان ندیمی بعضی از سلاطین آورده اند و چون کارآسی ندیم و قصه گو، شاهنامه خوان بوده بعید نیست که شعر نیز گفته و کتبی نیز در همین موضوع تألیف کرده باشد.
امیرالشعراء معزّی در یکی از قصاید خود گوید در وصف قلم:
چو کارآسی محدث وار بر خواند هزار افسان
چو سردانک مشعبذوار بنماید هزار افسون.
فلکی شروانی گوید در مدح ممدوح :
رسد بحضرت تو هر زمان گروهی نو
بشکل بوعلی و کوشیار و کارآسی
خاقانی در تحفة العراقین گوید :
قمری ز تو فارسی زبان گشت
کارآسی کارنامه خوان گشت
از این اشعار که نقل کردیم مسلم میشود املا و اسم این شخص که راوی کتب ایرانی قدیم بوده بلاشبهه «کارآسی» است نه «کارآستی» و او پیش قدما بمهارت در روایت و خواندن «شاهنامه» و «هزار افسان» و «کارنامه» شهرتی بسزا داشته است. مؤلف کتاب مجمل التواریخ و القصص که در 520 به نام سلطان سنجر تألیف یافته در ذکر عضدالدوله دیلمی (چ خاور ص 304) گوید: «و ندیمان عضد چون کارآسی(4) و شیر مردی بود (ند) و اسحاق(5) ترسا و دیگر جمله اهل تصانیف و علوم از فضلای عالم» مؤلف مجمل التواریخ بار دیگر در باب همین کارآسی میگوید (ص 397): «و کارآسی چون عضدالدوله بمرد بگریخت و ناشناس به همدان آمد پس بگرفتند و پیش فخرالدوله بردند و باز فخرالدوله او را بر کشید و منزلتی عظیم یافت بعد از آن ولایت قزوین بضمان گرفت و آنجا رفت از جهت جوهری که آنجا نشان دادند و کس فرستاد بطلب کاردان و زبان دیلمان، بعضی در آن جمله بودند و ایشان را همی جستند دیلمان بجوشیدند و عامه با ایشان متفق شدند تا کارآسی کشته شد». مؤلف تاریخ گزیده گوید: چون در سنهء احدی و عشرین و اربعمائه سلطان محمودبن سبکتکین رحمه الله بر ملک عراق نیز مستولی شد نهم پدرم فخر الدوله ابی منصور در گذشت پسرش ابی نصر به حد بلوغ نرسیده بود و به کار ایالت شایسته نه، کارآسی ندیم را به ایالت قزوین معین کرد و این تخمه را استیفا فرمود... کارآسی دست بتظلم دراز کرده دعای ایشان در حق او مستجاب نبود جهال قزاونه او را بدین سبب بکشتند. یک سال و چند ماه حکم کرد...». از مقایسهء نوشتهء مجمل التواریخ با آنچه در تاریخ گزیده آمده مسلم میشود که کارآسی ندیم عضدالدوله و فخرالدوله که بعدها ایالت قزوین را در ضمان گرفته و در آنجا کشته شده است همان کارآسی ندیم و شاهنامه خوان سلطان محمود غزنوی است که یا پس از وفات فخرالدوله (387) یا پس از دست یافتن سلطان محمود بر پسر او مجدالدوله (در 420) از خدمت دیالمه به دستگاه سلطان غزنوی آمده و در حدود 421 به حکومت قزوین منصوب شده و پس از یک سال و چند ماه یعنی در 422 یا 423 بعلت ظلم در آنجا به قتل رسیده است. (مجلهء یادگار، سال دوم، شمارهء دهم صص20-22).
(1) - این نام در این مقدمه و مجمل التواریخ و تاریخ گزیده همه جا «کارآستی» ضبط شده و آن ظاهراً نتیجهء اشتباه نساخ است، چنانکه در متن مقاله بیاید، صحیح این کلمه «کارآسی» است بدون تاء.
(2) - شاهنامه چنانکه مخفی نیست نام عمومی کلیهء کتبی بوده است که در تاریخ پادشاهان قدیم ایران از قرن دوم هجری ببعد به عربی یا به فارسی ساخته بوده اند و آن مترادف با خدای نامه و سیر ملوک فرس یا سیر ملوک عجم بوده. بنابراین مسلم نیست که شاهنامه ای که کارآسی برای سلطان محمود میخوانده همان شاهنامهء فردوسی بوده باشد بلکه به ظن قوی یکی از شاهنامه های عدیده ای است که قبل از اتمام منظومهء فردوسی به دست دیگران به نثر یا به نظم پرداخته شده بوده. (برای تفصیل این شاهنامه ها رجوع کنید به بیست مقالهء قزوینی ج 2 و روزنامهء کاوه، سال اول از دوره جدید). فرخی میگوید در مدح سلطان محمود:
همه پادشاهان همی زو، زنند
بشاهی و آزادگی داستان
ز شاهان چنو کس نپرورد چرخ
شنیدستم این من ز شهنامه خوان
ابن الاثیر نیز در ذکر وقایع سال 420 ه . ق. میگوید: «سلطان محمود پس از غلبه بر مجدالدوله به او گفت که آیا شاهنامه تاریخ ایرانیان و تاریخ طبری، تاریخ مسلمین را خوانده ای او گفت آری...» تقریباً قریب به یقین است که این شاهنامه ای که فرخی بطور کلی از آن صحبت میکند و آن که مجدالدوله خوانده بوده، غیر از منظومهء فردوسی بوده است و غرض ایشان از شاهنامه تاریخ ایران قدیم است علی العموم مثل موردی که سعدی میگوید:
اینکه در شهنامه ها آورده اند
رستمی بوده است با اسفندیار. الخ.
(3) - هزار افسان که ابن الندیم در الفهرست و مسعودی در مروج الذهب از آن گفتگو میکنند از کتب قدیم ایرانی بوده که از پهلوی به عربی ترجمه شده و اساس کتاب مشهور الف لیلةٍ و لیله قرار گرفته. این کتاب هم مثل شاهنامه از کتب متداول بین ایرانیان قرون اولیهاسلامی بوده و آن را هم مانند شاهنامه در مجالس میخوانده و داستان های آن را روایت میکرده اند. منجیک از شعرای نیمهء دوم قرن چهارم میگوید:
هزاروده صفت از هفت خوان رویین دژ
فروشنیدم و خواندم من از هزار افسان.
(4) - در نسخهء چاپی مجمل التواریخ در این مورد ص397: «کارراستی».
(5) - کذا در نسخهء چاپی، ظاهراً صحیح ابواسحاق و غرض از او همان ابواسحاق ابراهیم بن هلال صابی (313 - 384 ه . ق.) ندیم و منشی عضدالدوله است، مؤلف کتاب تاجی در تاریخ دیالمه و رسائل معروف.

کارآسی.

(اِخ) کارنامه خوان. رجوع به «کارآسی» شاهنامه خوان شود.

کارآشوبی.

(حامص مرکب) کارشکنی. خرابی کار :
ز کارآشوبی مریم برآسود
رطب بی استخوان شد شمع بی دود.نظامی.
رجوع به گنجینهء گنجوی شود.

کارآفرین.

[فَ] (اِخ) خدا. باری تعالی. آفریدگار :
ز ما قرعهء کاری انداختن
ز کارآفرین کارها ساختن.نظامی.

کارآگاه.

(ص مرکب) کارآگه. منهی باشد که اخبار باز رساند. (صحاح الفرس). کسی را گویند که از حقیقت کار آگاه و باخبر باشد و مردم صاحب فراست و منهی را نیز گویند یعنی مردمی که اخبار باطراف برسانند و قاصد و جاسوس را نیز گفته اند. (برهان). هوشیار و آگاه از کار و بمعنی منهی که اخبار باز رساند. (انجمن آرای ناصری). منهی. خبره. پلیس مخفی. (فرهنگستان)(1). مشرف. بازرس آگاهی. پلیس خفیه :
در فضای شرق و غرب از حزم او
سال و مه منهی و کارآگاه باد.
ابوالفرج رونی.
سوی جاهش سهم غیرت تیز تاز
چون خرد منهی و کارآگاه باد.سنائی.
|| منجم را نیز کارآگاه میگویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || مورخ. (ناظم الاطباء). || صیرفی. (یادداشت بخط دهخدا). || اصحاب فراست و اهل تجربه. (برهان).
(1) - Detective.

کارآگاهی.

(حامص مرکب) اطلاع و معرفت به اجسام. (ناظم الاطباء).
- اداره کارآگاهی؛ اداره ای در شهربانی که وظیفهء آن کسب اطلاعات مخفی و کشف جرایم است.

کارآگه.

[گَهْ] (ص مرکب) (مخفف کارآگاه) باخبر. مطلع. صاحب خبر. خبردار. کارآگاه. کارآگهان جمع کارآگه است که دانایان و اصحاب فراست و اهل تجربه و منجمان باشند چه منجم را نیز کارآگه می گویند :
ملک فرمود خواندن موبدان را
همان کارآگهان و بخردان را.نظامی.
حذر کارِ مردان کارآگه است
یزک سدّ رویین لشکرگه است.
سعدی (بوستان).
|| منهی. مخبر. مفتش. جاسوس. خبرآور. ج، کارآگهان :
ز کارآگهان آگهی یافتم
بدین آگهی تیز بشتافتم.فردوسی.
ز هر سو فرستاد کارآگهان
بدان تا نماند سخن در نهان.فردوسی.
چو موبد سوی خانه شد در زمان
ز کارآگهان رفت مردی دمان
شنیده یکایک به هرمز بگفت
دل شاه با رأی بد گشت جفت.فردوسی.
همان زیرکان را که کارآگهند
بیاور اگر صد و گر پنجهند.نظامی.
|| سفیر. پیک. و رجوع به کارآگاه شود.

کارآگهی.

[گَ] (حامص مرکب) مخفف کارآگاهی. باخبری. اطلاع. صاحب خبری. خبرداری. کارآگاهی :
بدان کاردانی و کارآگهی
چو بنشست بر تخت شاهنشهی.نظامی.
چه نیکو متاعی است کارآگهی
کزین نقد عالم مبادا تهی.نظامی.
|| انهاء. مخبری. مفتشی. جاسوسی. خبرآوری. کارآگاهی :
چو فرغار برگشت و آمد براه
به کارآگهی شد به ایران سپاه.فردوسی.
و رجوع به کارآگاهی شود.

کارآمد.

[مَ] (ن مف مرکب) آنکه کارها را به نیکوئی انجام دهد. آنکه کار داند، گوئیم: مردی یا زنی کارآمد است :
بجز فرهاد کو را تیشهء آخر بکار آمد
به این فرزانه ده یک مرد کارآمد نمی آید.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| شی ء قابل استعمال.

کارآمدگی.

[مَ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل کارآمد : من [ معتصم ] او را [ افشین ]هیچ اجابت نمیکردم از شایستگی و کارآمدگی بودلف. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص170).
- به کارآمدگی؛ مهارت و ورزیدگی و کاردانی : من نیز آنچه دانستم از شهامت و به کار آمدگی تو باز نمودم. (ایضاً ص 69). و چون نصر گذشته شد از شایستگی و بکارآمدگی این مرد محمود شغل همه صنایع غزنی بدو مفوض کرد. (ایضاً ص 124).

کار آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) درخور بودن. سر و کار داشتن :
بدینجا گر اسفندیار آمدی
سپه را بدین دشت کار آمدی.فردوسی.
|| شغلی پیش آمدن. واقعه ای اتفاق افتادن :
چو کار آیدم شهریارم تویی
همان از پدر یادگارم تویی.فردوسی.
|| تأثیر کردن. اثر کردن :
به تیر و به نیزه گذار آیدش
برو هیچ زخمی نه کار آیدش.فردوسی.
|| کاری کردن. عملی انجام دادن. کاری بایسته کردن :
ای که دستت میرسد کاری بکن
پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار.سعدی.
تا بدین ساعت که رفت از من نیامد هیچ کار
راستی باید به بازی صرف کردم روزگار.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 788).
|| مؤثر بودن. منشأ اثر واقع شدن :
یا رب از سعدی چه کار آید پسند حضرتت
یا توانائی بده یا ناتوانی درگذار. سعدی (طیبات).
-بکار آمدن؛ مورد استعمال یافتن :
مرا گفت کاین از پدر یادگار
بدار و ببین تا کی آید بکار.فردوسی.
- || مفید بودن؛ خدمت کردن :
یعقوب گفت بخانه ها بازروید و ایمن باشید که چون شما آزادمردان را نگاه باید داشت و ما را بکار آئید باید که پیوسته بدرگاه من باشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 248 و چ فیاض ایضاً ص 248).
کوش تا خلق را بکار آئی
تا بخلقت جهان بیارائی.نظامی.

کارآمدنی.

[مَ دَ] (ص لیاقت) مفید و بافایده و سودمند. (ناظم الاطباء). بدردخوردنی.

کارآمده.

[مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) لایق. مجرب. ورزیده.
-به کارآمده؛ : او زنی داشت سخت به کارآمده و پارسا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 107). این آزادمرد [ عبدالملک مستوفی ]مردی دبیر است و مقبول القول و به کارآمده. (ایضاً ص 200). گفت [ مسعود ] غازی مردی راست است و به کارآمده، و در این وقت وی را گناهی نبود. (ایضاً ص234). آنچه از آن به کارآمده تر و نادره تر بود... (ایضاً ص114). امیر ماضی... وی را [ حصیری را ] سخت نیکو و عزیز داشتی... و امروز ما را به کارآمده تر یادگاریست. (ایضاً ص 209).

کارآموز.

(نف مرکب) کسی که مشغول آموختن کار است. این کلمه بجای «استاژیر»(1) پذیرفته شده. (فرهنگستان). || دانشمند و هوشیار و زیرک و بافراست، و حاذق و مجرب و تجربه کرده. (ناظم الاطباء).
(1) - Stagiaire.

کارآموزی.

(حامص مرکب) دوره ای است که اشخاصی که وارد خدمت میشوند بی حقوق برای آشنا شدن بکار خدمت میکنند. این کلمه بجای «استاژ»(1) پذیرفته شده. (فرهنگستان).
(1) - Stage.

کارآور.

[وَ] (نف مرکب) کاردان :
بشد دایه و خواند کارآوران
مهندس تنی چند زیرک سران.
(یوسف و زلیخا).

کارا.

(اِخ)(1) بحر منشعب از اقیانوس منجمد شمالی بین ساحل قارهء آسیا و جزایر اطراف.
(1) - Kara.

کارات.

(ع اِ) جِ کارة. (ناظم الاطباء).

کاراتی.

(ص نسبی) منسوب به کارات(1).
(1) - در انساب سمعانی (ورق 470 ب) این ناحیه تشریح نشده است.

کاراتی.

(اِخ) ابوبکر محمد بن الحسن بن الحسین الخطاب. (انساب سمعانی ورق 470 ب).

کاراسته.

[تَ / تِ] (اِ) چوب و تخته و مصالح بنائی. (ناظم الاطباء).

کارافتادگی.

[اُ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل کارافتاده :
هست خلت عین کارافتادگی
گر خلیلی کم طلب آزادگی.عطار.

کار افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) با کسی معامله کردن. معامله افتادن. (آنندراج). کار ببودن. || سر و کار پیداکردن :
با روی تو گر چشم مرا کار افتاد
آری همه کارها به مردم افتد.
کمال الدین اسماعیل.
|| حادثه. واقعهء سوء. واقعه ای پیش آمدن. حادثه ای روی دادن. کار صعبی ببودن : حمزه تیر در کمان نهاد و بر آهو راست کرد که بزند، آهو با او بسخن آمد و گفت چرا از پس من همی آئی که ترا خود به خانه کار افتاده است. (ترجمهء طبری بلعمی). اکنون کار افتاده است پشت و پناه من خدای عز و جل است. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی). چون نزدیک این جماعت رسیدند و دانستند که کار افتاد براق حاجب فرمود تا عورات نیز به لباس مردان پوشیده شدند. (جهانگشای جوینی).
کار با عمامه و قطر شکم افتاده است
خم در این مجلس بزرگیها به افلاطون کند.
صائب.
گر به جان کار من افتاد ملامت نکنید(1)
که منم عاشق و این کار مرا افتاده ست.
خواجه آصفی (از آنندراج).
ما سیه روزان دمی از فتنه ایمن نیستیم
خال شد پامال خط با زلف کار افتاده است.
میرزارضی دانش (از آنندراج).
(1) - کار افتادن در مصرع اول به معنی دوم کلمه است.

کارافتاده.

[اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کاراوفتاده. از کار افتاده. از کار اوفتاده. کسی که با مردم بسیار معامله کرده باشد و تجربه کار بود. (آنندراج). مجرب. کار دیده. با آزمون. آزموده. گرم و سرد جهان چشیده :
معشوقه کارافتاده به
دل برده و دل داده به.(؟)
بوزنه دانست که خوک حرامزاده و کارافتاده است. (سندبادنامه ص 169).
چنین کردند یاران زندگانی
ز کارافتاده بشنو تا بدانی.سعدی (گلستان).
عرضه کردم دو جهان بر دل کارافتاده
بجز از عشق تو، باقی همه فانی دانست.
حافظ.
بی مروت تر ز گردون نیست در عالم مفید
از فلک نتوان طمع کردن که کارافتاده ایم.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
حسن اگر از قید عاشق پروری آزاده است
عشق می داند چه باید کرد، کارافتاده است.
درویش واله هروی (از آنندراج).
|| آنکه مهمی یا مصیبت و دردی عظیم بدو روی کرده باشد :
ای قوم الغیاث که کاراوفتاده ایم
یاری دهید کز دل یار اوفتاده ایم.خاقانی.
نیامد وقت آن کو را نوازیم
ز کار افتاده ای را کار سازیم.نظامی.
غریبی چون بود غمخوار مانده
ز کار افتاده و در کار مانده.نظامی.
مرقع برکش نر ماده ای چند
شفاعت خواه کارافتاده ای چند.نظامی.
صبا برقع گشاده مادگان را
صلا درداده کارافتادگان را.نظامی.
چون ترا می بینم از آزادگان
کی شناسی درد کارافتادگان.عطار.

کارافزا.

[اَ] (نف مرکب) رجوع به کارافزای شود.

کارافزائی.

[اَ] (حامص مرکب) عمل کارافزای.

کارافزار.

[اَ] (اِ مرکب)(1) کارابزار. آلات و وسائل کار. ابزار کار، افزار کار.
(1) - Les instruments, Ustensiles.

کارافزای.

[اَ] (نف مرکب) کارافزا. کارفزا. زیادکنندهء کار. آنکه مشغولیت دیگری افزون کند :
چون بود دولت تو روزافزون
چه زیان از حسود کارافزای.انوری.

کارافژول.

[اَ] (نف مرکب) پیشکار و گماشته و کارگزار. (ناظم الاطباء). به کار وادارکننده. و هین رجل یکون مع الاجیر فی العمل یحثه علیه. (تاج العروس). رجوع به افژولیدن شود.

کارافژولی.

[اَ] (حامص مرکب) عمل کارافژول. رجوع به کارافژول شود.

کاراق.

در بعضی نسخ لغت فرس اسدی آمده : کاراق میان تهی بود و ظاهراً مصحف «کاواق» همریشه و معنی کاواک باشد. (اسدی، لغت فرس چ اقبال ص942).

کاراکا.

(اِخ)(1) از میان کتب طبی هندوان که پاره ای از آنها در دورهء تمدن اسلامی به عربی درآمد، مهمتر از همه آثار کاراکا و «سسرد» و «واگبهاتا» هستند که سه رکن اصلی طب هندی بشمار میروند. ترجمهء کاراکا به انگلیسی به دست کیسوری موهان گانگولی(2)(متوفی به سال 1908) صورت گرفته و به سال 1890 - 1925 در کلکته چاپ شده. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص 27).
(1) - Karaka.
(2) - Kisori Mohan Ganguli.

کاراکاس.

(اِخ)(1) دماغه ای از جمهوری ونزوئلا در فاصلهء دوازده هزارگزی «گایرا» که بمثابهء بندری در کنار بحر آنتیل است. جمعیت 267000 تن و آن موطن «بولیوار»(2)است.
(1) - Caracas.
(2) - Bolivar.

کاراکالا.

[کالْ لا] (اِخ)(1) یکی از امپراطوران روم قدیم که در 188 م. متولد شد و در 217 درگذشت. کاراکالا پسر سیتل سیوس سوروس بود و چون در سال 211 به امپراطوری رسید برادر خویش را با بیست هزار تن از رومیان بکشت. سپس عموم مردمان آزاد مملکت را از حقوق روم بهره مند ساخت تا از تمام آنان مالیات میراث را دریافت بتواند کرد، و نیز جمعی از مصریان را به سنای روم داخل نمود، و برای اینکه از بزرگان روم مانند اسکندر و آشیل تقلید کند جنایات بسیار مرتکب شد. براردوان پنجم پادشاه اشکانی نیز یکبار از طریق نیرنگ غلبه کرد، لیکن عاقبت در نزدیکی شهر اِدِش به قتل رسید. (فهرست تاریخ تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ، ترجمهء نصرالله فلسفی). نیز رجوع به تاریخ ایران باستان صص 2517 - 2525 شود.
(1) - Caracalla, Marcus Bassianus.

کاراکامش.

[مُ] (اِخ) در تورات: کارمکیش [ کَ ] آمده. ناحیه ای در ساحل فرات که دولت هیت (هتی، ختی) پس از پتریوم آنجا را پایتخت قرار داد. (ایران باستان ج 1 ص 49).

کاراکتاکوس.

(اِخ)(1) قهرمان برِتون، پادشاه سیلورها. وی از برُتانی در مقابل فرماندهان امپراتور کلود (قلودیوس) دفاع کرده و در حدود سال 54 درگذشت.
(1) - Caractacus.

کاراکس.

(اِخ) شهری بوده وصل به پیل کاسپین که سر درهء خوار حالیه باشد و بنا بر تحقیقاتی که بعمل آمد شهر کاراکس در جائی بوده که حالا ایوان کیف است. (و باید دانست که پیل در زبان یونانی بمعنی دروازه است پس پیل کاسپین یعنی دروازهء کاسپین).

کارامان.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «گارون علیا» ناحیهء «تولوز»، جمعیت 1539 تن.
(1) - Caraman.

کارامانی.

(اِخ)(1) رجوع به «قره مان» شود.
(1) - Karamanie.

کارامانیا.

[نِ] (اِخ) اسم سابق کرمان است نزد یونانیان.

کارامانیا.

(اِخ) رجوع به «قره مان» و کتاب تاریخ ادبیات ایران براون ترجمهء مرحوم رشید یاسمی ج 4 ص 38 شود.

کارامزین.

(اِخ)(1) مورخ روسی و مؤلف کتاب قابل توجه «تاریخ روسیه»(2). (1765 - 1826م).
(1) - Karamzine, Nicolas.
(2) - Histoire de Russe.

کارامل.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) ماده ای که در حرارتهای زیاد از ساکاروز یا قند متعارفی به دست می آید. (گیاه شناسی ثابتی ص 118). قند سوخته.
(1) - Caramel.

کاران.

(نف) در حال کاشتن. در حال کشتن. در ترکیب آید. || کارندگان. در ترکیب: کشتکاران، بذرکاران.

کاران.

(اِخ) یکی از باغهای چهارگانهء معروف اصفهان در قدیم، برکنار زاینده رود :
مرا هوای تماشای باغ کاران است
که پیش اهل خرد خوشترین کار آن است
برای جرعهء آب حیاتش اسکندر
چه سالهاست که سرگشته و پریشان است
بزیر سایهء طوبی وش صنوبر او
میان صحن چمن خوابگاه رضوان است.
نهاد قصر فلک پیکرش میانهء آن
نشستگاه مه و آفتاب رخشان است.
حسین بن محمد آوی (ترجمهء محاسن اصفهان مافروخی ص 28).
آب حیوان است گویی پیش بستان ارم
زندرود او که دارد باغ کاران برکران.
سعدالدین سعید هروی در وصف اصفهان (ترجمهء محاسن اصفهان ص30).
برد گلزار تو ز چرخ کلاه
رفت آب ارم ز آتشگاه
هر که اکنون بباغ کارانست
گو نگه دار جا که کار آنست.
خجندی (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 105).
گرچه صد رود است در چشمم مدام
زنده رود باغ کاران یاد باد.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 71).

کاران.

(اِخ) (گردنه) رجوع به گردنهء کاران شود.

کارانزا.

(اِخ)(1) نام شهری به اسپانیا که دارای چشمه های معدنی است. (الحلل السندسیه، جزء اول ص 332).
(1) - Carranza.

کارانس.

[نُ] (اِخ) در زمان داریوش در کرسی هر ایالت ساخلوی برای حفظ امنیت ایالت مقرر بود. رئیس آن را نمیدانیم به زبان پارسی قدیم چه میگفتند ولی بعض نویسندگان رئیس قشون محلی را کارانس مینامیدند و باید صحیح باشد زیرا «کار» در پارسی قدیم بمعنی لشکر و مردم استعمال شده.(1) (ایران باستان،چ 1 ج 2 ص 1467).
(1) - شیپور را بهمین مناسبت کارنای نامیده اند که اکنون کرنا شده و با جزء اوّل کارزار یکی است.

کارانوس.

(اِخ)(1) سردار مقدونی در دورهء اسکندر. (ایران باستان، ص1684، 1706، 1711).
(1) - Caranus.

کارانی.

(اِخ) دهی از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 15هزارگزی شمال باختری دشتیاری. کنار راه مالرو و قصر قند به دشتیاری. جلگه. گرمسیر مالاریائی. سکنه 250 تن. آب از باران و چاه. محصول آنجا حبوبات، ذرت، لبنیات. شغل اهالی زراعت،گله داری. راه آنجا مالرو است. ساکنین از طایفهء سردار زائی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کارانیدن.

[دَ] (مص) به کار فرمودن کسی را. (آنندراج). جهد و سعی کردن فرمودن و کوشش کنانیدن. || کاشتن فرمودن. (ناظم الاطباء).

کاراواژ.

(اِخ)(1) پولیدورو کالدارا مشهور به کاراواژ نقاش ایتالیائی متولد در «کاراواژیو»(2) (1495 - 1543). امتیاز او در نقاشی تقلیدی است.
(1) - Caravage (Polydoro Caldara).
(2) - Caravaggio.

کاراواژ.

(اِخ)(1) میکل آنژ امریقی یا مریسی مشهور به کاراواژ نقاش معروف ایتالیائی متولد در کاراواژیو. سبک او جسورانه و عاری از پیرایه است، و او یکی از رهبران سبک رئالیسم بشمار میرود. (1579 - 1609 م.).
(1) - Caravage, Michel - Amerighi Merisi. یا Ange

کاراواکا.

(اِخ)(1) شهری به اسپانیا در ایالت «مورسی»(2). سکنه 18000 تن.
(1) - Caravaca.
(2) - Murcie.

کاراوژول.

[اَ] (نف مرکب) کارافژول. کارفرما و مزدور و خدمتگار. (آنندراج). پیشکار و گماشته و کارگزار و مباشر و اجیر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کارافژول شود.

کاربا.

(اِ مرکب) مخفف کاه ربا(1). (برهان) (آنندراج). این کلمه در عربی نیز وارد شده. (دزی ج 2 ص434). و رجوع به کاه ربا و کهربا شود.
(1) - Ambre jaune.

کار بازافتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب)انفساخ. (لغت ابوالفضل بیهقی).

کاربازدارنده.

[رَ دَ / دِ] (نف مرکب)ربیثة. (منتهی الارب). ج، ربائث. ربیثی. (منتهی الارب). کسی که مانع کار میشود. مانع. (المنجد).

کار بازشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) روا شدن حاجت. (آنندراج) :
ز عشق کار جهان باز میشود صائب
خوشا کسی که توسل به این جناب گرفت.
صائب.

کار بازگذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)تسلیم کاری به کسی. محول کردن کار به کسی :
کار خود گر به خدا بازگذاری حافظ
ای بسا عیش که با بخت خداداده کنی.
حافظ.

کارباف.

(اِ مرکب) رجوع به کاربافک شود.

کاربافک.

[فَ] (اِ مرکب) عنکبوت.

کار بالا بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) پیش بردن کار. رجوع به آنندراج شود.

کار بالا رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) کار پیش رفتن. (آنندراج) :
کار بالا نرود دست نیابد بر کام
هر که دل دادهء آن قامت و بالا نشود.
ابونصیر نصیرای بدخشان (از آنندراج).
کار محنت گر درین راه این چنین بالا رود
ره نوردان را ز زانو خار می باید کشید.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
مشو مقیّد همراه اگر چه توفیق است
که از جریده روی کار مهر بالا رفت.صائب.

کار بالا گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)رونق و نظام گرفتن کار. (آنندراج). گرم شدن بازار :
شدم عاشق به بالای بلندش
که کار عاشقان بالا گرفته ست.حافظ.

کاربان.

(اِ مرکب) قطار شتر و استر و خر و الاغ. (برهان) (انجمن آرای ناصری). کاروان :
شتر بود بر کوه صد کاربان
بهر کاربانی یکی ساربان.
فردوسی (از انجمن آرا).
|| قافله و کاروان. (برهان) (انجمن آرا) :دیههاء خواف و باخرز به شبیخونها و مغافصات فرومیگرفتند و میکشتند و کاربانها میزدند. (عتبة الکتبه). || وکیل. (مهذب الاسماء).

کاربان.

(اِخ) پارسی قیروان است و آن شهری است به مغرب اما در اشعار بمعنی اطراف معموره است و این لفظ در عربی بفتح قاف و ضم راء است معرب کاروان به اماله و نام شهر مغرب نیز بدین مناسبت است که اوایل در آن موضع کاروان فرود می آمده به مرور ایام شهر شده و در اشعار به تاریکی نسبت دهند:
چون شمع روز روشن ز ایوان آسمان
ناگه در اوفتاد بدریای قیروان.
انوری (ازآنندراج و انجمن آرا).
القیروان، اصله بالفارسیة «کاروان» مغرب. قال امرؤالقیس :
و غارة ذات قیروان
کان اسرا بها الرّعال.
و «القیروان»: معظم الجیش، و القافلة. (المعرب جوالیقی ص 254). یاقوت در معجم البلدان آرد: «قال الازهری القیروان معرب، و هو بالفارسیة کاروان و قد تکلمت به العرب قدیماً...» رجوع به کاروان و قیروان شود.

کار بد.

[رِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)نکیر. (دهار). زنا. منکر. سیئه. فعل زشت. (شعوری) :
میان باریک و فربه دنبه بی مو
برای کار بد بسیار نیکو.
ابوالمعانی (از شعوری ج2 ص235).

کاربر.

[بُ] (نف مرکب) آنکه زود امور را فیصل کند و کاری را بانجام رساند. احوذی. (منتهی الارب). قضی. ماضی فی الامور. || برهم زن کار. (آنندراج) :
از دو کونم قطع سودا کرد و در خونم نشاند
هست تیغ غمزهایت کاربر هم کارساز.
مخلص کاشی (از آنندراج).

کار برآراستن.

[بَ تَ] (مص مرکب)تمشیت امور. آراستن و نظام دادن کار :
سر گنج را کرد شاه استوار
به راه بیابان برآراست کار.فردوسی.
ترا ای پسر گر چنین است رای
برآرای کار و بپرداز جای.فردوسی.

کار برآمدن.

[بَ مَ دَ] (مص مرکب) انجام یافتن کار. سر و سامان گرفتن امور. جریان یافتن کار به میل و رضای شخص :
کنون آن همی مر ترا بایدا
که بی تو مرا کار برنایدا.دقیقی.
همی تا برآید به تدبیر کار
مدارای دشمن به از کارزار.
سعدی (بوستان).

کار برآوردن.

[بَ وَ دَ] (مص مرکب) کار انجام دادن : در آن کوشیدیم که هرچه زودتر کار برآوردیم و دستوری خواستیم. (مجمل التواریخ و القصص).

کاربرداری.

[بَ] (حامص مرکب) متعهد کاری شدن. (آنندراج).

کار بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) ترتیب دادن امور : مردی بود نام او سوفرای، مردی بزرگوار بود اندر عجم از فرزندان منوچهر بود... فیروز را بر وی ایمنی بود و او را از سیستان طلب کرد و بر همه مملکت خویش کدخدای کرد و گنج خانه و عیال و سپاه که آنجا بماند همه به وی سپرد تا کار همی برد. (ترجمهء طبری بلعمی). || استعمال کردن. به کار زدن : پشیمان شوم، و چه سود دارد که گردنها زده باشند و خانمانها برکنده و چوب بی اندازه بکار برده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 101). یا معمائی در آنجا بکار برم... پس لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار. (ایضاً بیهقی ص 318).

کار بر سر افتادن.

[بَ سَ اُ دَ] (مص مرکب) کنایه از پیش آمدن (کار). (آنندراج) :چنگیزنژادان را چون کار بر سر افتاد سستی نکرده پا قائم کردند. (ملاطغرا در مرآة الفتوح، از آنندراج).

کار بر کسی آسان کردن.

[بَ کَ کَ دَ] (مص مرکب) تسهیل امر بر وی. آسان نمودن امری بر او :
غفلت ما کار بر ابلیس آسان کرده است
صیدبندان را مدد از صید غافل میرسد.
صائب (از آنندراج).

کار بر کسی پوشانیدن.

[بَ کَ دَ](مص مرکب) مشتبه کردن امر بر وی: لبس علیه الامر لبساً. (منتهی الارب).

کار بر کسی تنگ گرفتن.

[بَ کَ تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اجحاف. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تعضیل. اجحار. (تاج المصادربیهقی). تزنئه.

کار بر هم زدن.

[بَ هَ زَ دَ] (مص مرکب)خراب کردن کار. (آنندراج) :
دریاب که زد کار جهانی همه بر هم
چشم تو و عذرش همه این است که مستم.
خواجه جمال الدین (از آنندراج).

کاربری.

[بُ] (حامص مرکب) عمل کاربر. فیصله دادن امر. کار بپایان رساندن.

کار بزرگ.

[رِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خطب. (ترجمان القرآن) (دهار). جلل. فریّ. خطر.

کاربست.

[بَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) مخفف کار بستن. اِعمال.

کار بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) اِعمال. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). استعمال. (زوزنی). ایجاف. (ترجمان القرآن). بعمل آوردن. (آنندراج). بجای آوردن. اجرا کردن. عمل کردن فرمانی را :
توانی بر او کار بستن فریب
که نادان همه راست بیند وریب.ابوشکور.
چون فیروزبن یزدجرد بپادشاهی بنشست و ملک روم بر وی مسلم شد سیرت نیک کار بست و داد کرد و بیست و هفت سال اندر ملک بود. (ترجمهء طبری بلعمی). پس بفرمای تا هر سلاحی را جداگانه کار بندد (سپاهی) تا بدانی که از کار بستن هر سلاحی چه داند پس آن مقدار که دانش او بینی و مردی، او را روزی بنویس. (ترجمهء طبری بلعمی).
آنکه گردون را بدیوان برنهاد و کار بست
و آن کجا بودش خجسته مهر آهرمن گراه.
دقیقی.
خنجر بیست منی گرزهء پنجاه منی
کس چنو کار نبسته است بجز رستم زر.
فرخی.
احمد ترا به جای پدر است مثالهای وی را کار بند. (تاریخ بیهقی ص361).
ای خرد پیشه حذر دار از جهان
گر بهوشی پند حجت کار بند.ناصرخسرو.
در صبر کار بند تو چون مردان
هم چشم و گوش را و هم اعضا را.
ناصرخسرو.
تا کار بندی این همه آلت را
در مکر و غدر و حیله و طراری.
ناصرخسرو.
کسی که خنجر پولاد کار خواهد بست
دلش چو آهن و پولاد باید اندر بر.
مسعودسعد.
نه هر که باشد چیره براندن خامه
دلیر باشد بر کار بستن خنجر.مسعودسعد.
و داناآن مر قلم را آلتی نهاده اند به دیدار حقیر و به یافتن آسان ولیکن نبشته اش با مرتبت، و کار بستن دشوار. (نوروزنامه). تیر و کمان سلاحی بایسته است و مر آن را کار بستن ادبی نیکوست. (نوروزنامه). صواب در آن دیدیم که سنت عمر بن خطاب را کار بندیم و خلافت بشوری افکنیم. (مجمل التواریخ و القصص).
دانشت هست کار بستن کو؟
خنجرت هست صف شکستن کو؟سنائی.
و حسب شریف پادشاه آن لایقتر که از عهدهء میعاد بیرون آید و حسن عهد کار بندد. (سندبادنامه ص320).
گفتن ز من از تو کار بستن
بیکار نمیتوان نشستن.نظامی.
شه آسایش خواب را کار بست
دو لختی در آن چار دیوار بست.
نظامی (از آنندراج).
همان رسم دیرینه را کاربند
مکن سر کشی تا نیابی گزند.نظامی.
بیاموزم ترا گر کار بندی
که بی گریه زمانی خوش بخندی.نظامی.
باید که ختنه کنی خویشتن را و شرع کار بندی. (فارسنامهء ابن البلخی). و وصیت هاء او را که در آن عهود است کار بست... و آنچ او را اختیار آمد از آن بر میگزید و کار می بست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 88). و شرع کار بندی و بنی اسرائیل را نیکوداری. (فارسنامهء ابن البلخی ص 54).
چون شنیدی کاندرین جوی آب هست
کور را تقلید باید کار بست.مولوی.
ای که مشتاق منزلی مشتاب
پند من کار بند و صبر آموز.سعدی.
مرا هوشی نماند از عشق و گوشی
که قول هوشمندان کار بندم.
سعدی (طیبات).
هر علم را که کار نبندی چه فایده
چشم از برای آن بود آخر که بنگری.
سعدی.
ز صاحب غرض تا سخن نشنوی
که گر کار بندی پشیمان شوی.
سعدی (بوستان).
چه حاجت درین باب گفتن بسی
که حرفی بس ار کار بندد کسی.
سعدی (بوستان).
چنان حکمت و معرفت کار بست
که از امر و نهیش درونی نخست.
سعدی (بوستان).
قول حکما را کار بستم که گفته اند: از آن کز تو ترسد بترس ای حکیم. (گلستان سعدی). و گناه از من است که قول حکما را کار نبسته ام. (گلستان سعدی). ترسیدم از بیم گزند خویش آهنگ هلاک من کنند، پس قول حکما را کار بستم. (گلستان سعدی).

کاربشول.

[بَ] (نف مرکب) کارساز. آنکه کاری انجام دهد.

کاربشولی.

[بَ] (حامص مرکب) عمل کاربشول. کارسازی.

کاربن.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) کاربون. کربن. عنصر الالماس. جسم بسیطی که متبلور و بی شکل بصورت الماس و زغال سنگ در طبیعت یافت میشود. || زغال.
(1) - Carbon.

کاربند.

[بَ] (نف مرکب) صفت فاعلی از کار بستن. کارگزار. مأمور. عامل. فاعل. عمل کننده و اطاعت کننده. (غیاث). بعمل آرنده. (آنندراج) :
چنان تیره شد چشم پولادوند
که دستش عنان را نبد کاربند.فردوسی.
پر اندیشه شد جان پولادوند
که آن بند را چون بود کاربند.فردوسی.
اگر پند ما را شوی کاربند
همیشه بماند کلاهت بلند.فردوسی.
سرش راست بر شد چو سرو بلند
بگفتار خوب و خرد کاربند.فردوسی.
گر کاربند باشی اینها را
در مکر و غدر سخت ستمکاری.
ناصرخسرو.
کاربند و مسخر و منقاد
امر و نهی ترا قضا و قدر.انوری.
امن است در حوالی ملک تو کاربند
عدل است در حوالی ملک تو قهرمان.
ضرورت است به توبیخ با کسی گفتن
که پند مصلحت آمیز کاربندش نیست.
سعدی.
مستی ما به آب عنب کاربند نیست
من سالخورده رند خرابات پرورم.
حافظ.
دانش و فرهنگ انبازان خرد و خوی نیک کاربند خرد است. (تحفة الملوک). || فرمانبردار. محکوم. || (فعل امر) امر از کار بستن. (آنندراج) : کاربندنده. عمل کننده. احمد ترا بجای پدر است مثالهای وی را کاربند باش. (تاریخ بیهقی ص361).
مغنی بیا بشنو و کار بند
ز قول من این پند داناپسند.حافظ.
ج، کاربندان :
درختان را بهاران کاربندانند و تابستان
ولیکنشان نفرماید جز آسایش زمستانها.
ناصرخسرو.

کاربند.

[بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اسالم بخش مرکزی شهرستان طوالش، واقع در 9000 گزی جنوب هشت پر و 1000 گزی باختر شوسهء پهلوی به آستارا. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی است. سکنهء آن 331 تن. طالشی. آب آن از رودخانهء ناو. محصول آنجا غلات، برنج، گیلاس و شغل اهالی زراعت و شال بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کاربند بودن.

[بَ دَ] (مص مرکب)کاربستن. مأمور بودن. عامل بودن. رجوع به کاربند شود.

کاربند شدن.

[بَ شُ دَ] (مص مرکب)کاربستن. اجرا کردن :
سخنهای سعدی مثال است و پند
به کار آیدت گر شوی کاربند.سعدی.
حکم خدا را چو شوی کاربند
فتح بیابی، نشود کاربند.
مؤلف آنندراج (از فرهنگ آنندراج).
|| اطاعت و فرمانبرداری کردن. (برهان) (آنندراج). اطاعت کردن. (انجمن آرا). || برنیامدن حاجت. (آنندراج). فروبسته شدن کار.

کاربندی.

[بَ] (حامص مرکب) عمل و کیفیت کاربند : و مبادا که دل تو از کاربندی این کتاب بازماند. (قابوسنامه).

کاربندی.

[بَ] (اِخ) نام محلی در 368500 گزی بوشهر میان «اخند» و بندر مقام.

کاربون.

[بُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به کاربن شود.

کاربون.

[بُ] (اِخ)(1) فرانسوا ژوزف. یاغی و فتنه انگیز فرانسوی متولد در پاریس به سال 1756 که به سال 1801 م. اعدام گردید.
(1) - Carbon, Francois - Joseph.

کاربون.

[بُ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «کارون علیا» از ناحیهء «تولوز» در ساحل «کارون». سکنه 2250 تن. راه آهن دارد.
(1) - Carbonne.

کاربون بلان.

[بُ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «ژیروند» ناحیهء بردو. سکنه 1127 تن. راه آهن دارد.
(1) - Carbon - Blanc.

کار به.

[رِ بِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کار خوب و بپارسی ترجمهء نافله است که به عربی عبادت ناواجب را گویند. (آنندراج) (انجمن آراء) :
چنب سنت و نافله کار به
روا ناروا دان حلال و حرام.
ابونصر فراهی (از آنندراج) (انجمن آرا).

کار به جان آمدن.

[بِ مَ دَ] (مص مرکب) کارد باستخوان رسیدن. کار بجان رسیدن :
عجب عجب که ترا یاد دوستان آمد
بیا بیا که ز تو کار من به جان آمد.
(از تاریخ سلاجقهء کرمان).

کار به جان رسیدن.

[بِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) قریب بهلاک رسیدن. (غیاث) (آنندراج). کار بجان آمدن. || کار به جان و کارد به استخوان رسیدن؛ به جان آمدن. بی حوصله شدن. مشرف به موت شدن. ناتوان و بیچاره شدن در کار.

کار به خدا افتادن.

[بِ خُ اُ دَ] (مص مرکب) از تدبیر و چاره گذشتن کار. (آنندراج) :
حق شناسان ز پی مطلب آسان نروند
کار دشوار چو افتد بخدا می افتد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کار به راحت رسیدن.

[بِ حَ رَ دَ](مص مرکب) کنایه از سرانجام یافتن. (آنندراج) :
چو کار زراچه به راحت رسید
به راحت رسد کار خزرانیان.
نظامی (از آنندراج و گنجینهء گنجوی چ ارمغان ص51).

کار به راه بردن.

[بِ بُ دَ] (مص مرکب)کار بساز کردن. (آنندراج). رجوع به کار بساز کردن شود :
تا نداری از گره سررشته خود را نگاه
کار خود را کی توانی برد چون سوزن براه.
(از آنندراج).

کار به ساز کردن.

[بِ کَ دَ] (مص مرکب)کار چون زر شدن. (آنندراج) رجوع به همین لغت شود. به نیکی انجام شدن امر :
دنیا چو تو چشم باز کردی هیچ است
هر کار کزو به ساز کردی، هیچ است
چون صورت آئینه تماشاش خوش است
چون دست طمع دراز کردی هیچ است.
محمد ابراهیم فارغا (از آنندراج).

کار به گوشه چیدن.

[بِ شَ / شِ دَ](مص مرکب) فراموش کردن و از یاد بردن. (آنندراج) :
به گوشه همه کارها چیده اند
ازو گوشهء کاری ار دیده اند.
ظهوری (از آنندراج).

کاربین.

(نف مرکب) آنکه کار را بنگرد. کاردان. کارشناس :
شکر ایزد را که ما را خسرویست
کارساز و کاربین و کاردان.فرخی.
کاربینان که کار او دیدند
از خداترسیش بترسیدند.نظامی.

کاربینی.

(حامص مرکب) در تداول زنان و امور خانگی، کار. عمل. گویند: مرده شورت ببرد با این کاربینیت.

کارپات.

(اِخ)(1) (جبال...) سلسله جبال واقع در اروپای وسطی مشرف بر جلگه های «اسلوواکی» و «هنگری» و بر نجدهای «ترانسیلوانی»، ممتد از «براتیسلاوا» تا «پورت دوفر» (ابواب الحدیدیه) در ساحل «دانوب»، بطول 1450 هزار گز. مرتفع ترین نقطهء آن قلهء «تاترا» است.
(1) - Karpates, Carpates.

کارپاچیو.

[یُ] (اِخ)(1) (ویتور) نقاش ونیزی، متولد در ونیز در حدود 1450 و متوفی در حدود 1525. وی افسانهء «اورسول»(2) مقدس را نقاشی کرده است.
(1) - Carpaccio, Vitore.
(2) - Ursule.

کارپانتاری.

(اِخ)(1) (خلیج...) خلیجی در ساحل شمالی استرالیا.
(1) - Carpentarie.

کارپانتراس.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء وکلوز(2) در ساحل «اوزن»(3) که منشعب از «رن» است و در ساحل کانال «کارپانتراس» واقع است. سکنه 14222 تن. راه آهن دارد و در 24هزارگزی شمال شرقی «اوینیون» واقع است. محصول آن روغن، عسل، و صنعت آن: کارخانه های ریسندگی ابریشم، و موطن «فرانسوار اسپای» است. خود این ناحیه تقسیم به 8 کانتن و 58 کمون میشود و جمعیت آن 57467 تن است.
(1) - Carpentras.
(2) - Vaucluse.
(3) - Auzun.

کارپذیرنده.

[پَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)قبول کنندهء کار و شغل. || متولی. (دهار).

کارپرداز.

[پَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کارکن. (آنندراج). || رئیس مباشرت و ملزومات. (فرهنگستان). رئیس ادارهء کارپردازی. || قونسول. (ناظم الاطباء).(1) || (در اصطلاح وزارت خارجهء قدیم) آنگاه که حق قضاء قونسولها در ایران بر جای بود دولت ایران در هر شهری از ایران یک یا چند تن مأمور داشت بنام «کارپرداز» مقابل قونسولهای دیگر در آن شهر و کار او دفاع از حقوق احدالمتداعیین بود آنگاه که ایرانی باشد.
(1) - Consul.

کارپرداز اول.

[پَ زِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ژنرال قونسول. رجوع به کارپرداز شود.

کارپردازخانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)ادارهء کارپرداز (مأمور وزارت خارجه).

کارپردازی.

[پَ] (حامص مرکب)مباشرت در کاری و تدبیر در آن کار و انجام دادن آن. (ناظم الاطباء). ملزومات (اداره). || آژانس.

کارپرورد.

[پَرْ وَ] (ن مف مرکب) آنکه بطور شایستگی و صرفه خرج کند. (ناظم الاطباء). کسی که کار خانه را نیکو انجام میدهد. (شعوری). || کسی که فکر کند و کار انجام دهد. (ناظم الاطباء). پاک ضمیر و صحیح فکر. (شعوری) :
میان عاقلان باشد سرآمد
هر آنکه در جهان بُد کارپرورد.
(از شعوری).

کارپژول.

[پَ] (نف مرکب) کارفژول. کارافژول. رجوع به کارافژول شود.

کارپژوه.

[پَ] (نف مرکب) مفتش.

کارپل.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) بَرچه. (فرهنگستان). قسمتهای کوچک مادگی گل که میوه را میسازند.
(1) - Carpelle.

کارپو.

[پُ] (اِخ)(1) ژان باتیست. مجسمه ساز فرانسوی، متولد در «والانسین» سازندهء پیکره های «رقص»(2) (در اپرای پاریس) و «چهار بخش جهان» (چشمهء لوکزامبورک) و «اگولن»(3) و مجسمه های نیم تنه که در نهایت هنرمندی ساخته شده است. (1827 - 1875).
(1) - Carpeaux, Jean - Baptiste.
(2) - Danse.
(3) - Ugolin.

کارپوکرات.

[پُ] (اِخ)(1) فیلسوف پیرو افلاطون که بعداً طرفدار جدی حکمت «گنوستیک»(2) گردید. وی در قرن دوم میلادی در اسکندریه میزیست.
(1) - Carpocrate.
(2) - Gnostique.

کارپی.

(اِخ)(1) شهری از ایتالیا در ایالت مُدِن. سکنه 32800 تن.
(1) - Carpi.

کارپی.

(اِخ)(1) اگو دا. حکاک و نقاش ایتالیائی، متولد در کاپری (1450 - 1523). وی به تقلید از آثار «رافائل» حکاکی کرده است.
(1) - Carpi, Ugo da.

کارپی.

(اِخ)(1) (ژیرالمودا) نقاش و رسام ایتالیائی، متولد» در «فرار»(2). (1501 - 1561).
(1) - Carpi, Girolamo da.
(2) - Ferrare.

کارپیچ.

(اِ مرکب) جامه و پارچه را گویند که کشیده گران و گلابتون دوزان لفافهء کار خود سازند بجهت محافظت آن. (برهان). لفافه که زردوزان برای قماش سازند. (انجمن آرای ناصری).(1) بقچه. || دسته و بسته. تنگ. پشتاره. (ناظم الاطباء).
(1) - شعوری بیتی مخدوش از ابوالمعالی (؟) نقل کند.

کارپیرا.

(نف مرکب) آنکه کار انجام دهد. کارگشا. کارافژول :
آتش بسته گشاید همه کار
کارپیرای تو زر بایستی.خاقانی.
زن کارپیرای روشن ضمیر
بدان خواسته گشت خواهش پذیر.نظامی.

کار پیش افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب)مؤلف آنندراج آن را مرادف کار از پیش رفتن گرفته ولی کار پیش افکندن متعدی است و این معنی لازم. کار پیش بردن :
کار اشرف از برای خویش پیش افکنده ای
میکنی امروز اگر آزار فردا را علاج.
(از آنندراج).

کار پیش بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب)مؤلف آنندراج آن را بمعنی کار پیش رفتن گرفته ولی کار پیش بردن متعدی است و این معنی لازم. کار را روبراه کردن. کار پیش افکندن.

کار پیش رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)پیشرفت کردن امر. جلو رفتن کار :
گر سر ترک کلاه فقر داری ای فقیر
چار ترکت باید اول تا رود کار تو پیش
ترک اول ترک مال و ترک ثانی ترک جاه
ترک ثالث ترک راحت ترک رابع ترک خویش.
خواجه سلمان (از آنندراج).
زاهد نخوری نقل فریبی بتو گفتم
کاری نرود پیش اگر توبه ز می هست.
ظهوری (از آنندراج).

کارت.

(فرانسوی، اِ)(1) ورقهء یادداشت که در دید و بازدید برای یکدیگر فرستند. (ناظم الاطباء). مقوائی که نام دارندهء آن بر آن نوشته است.(2) کارت دعوت. || ورق بازی چون گنجفه و غیره. || کارت عضویت، ورقه ای دال بر کارمندی شخص در مؤسسه و اجتماعی.
(1) - Carte.
(2) - Billet d`invitation.

کارتا.

(اِخ) دهی است از دهستان ایوهء بخش ایذهء شهرستان اهواز، 48هزارگزی باختری ایذه. کوهستانی، گرمسیر، سکنهء آن 90 تن، زبان آنان فارسی بختیاری، آب از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کارتا.

(اِخ)(1) شهرهای کوهستانی سودان فرانسوی بین «سنگال» و صحرا. سکنه 300000 تن. حاکم نشین «نیورو».
(1) - Kaarta.

کارتازس.

[زِ] (اِخ) برادر پادشاه سکاها در زمان اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج 2 ص 1707).

کارتاژ.

(اِخ)(1) قرطاجنه. کارتاژ یا قرطاجنه یکی از بلاد شمالی افریقا بود که در حدود 880 ق. م. جمعی از مهاجرنشینان فنیقیه بنا نهادند. بنا بر روایات کهن دیدُن شوهر خواهر پیگمالیون پادشاه صور از آن شهر گریخته به سواحل شمالی افریقا آمد و از مردم آنجا برابر پوست گاوی زمین خرید سپس آن پوست را با مقراض باریک ببرید و از آن تسمه ای طویل پدید آمد و زمین وسیع را با آن تسمه احاطه کرده بدان تدبیر متصرّف شد و در آنجا قلعه ای بنام کارتاژ بنا نهاد. چنانکه تیتوس لیویوس نگاشته است محیط شهر کارتاژ در دوران عظمت قریب 5 فرسنگ بوده است شهر مزبور پنج دروازه داشت و دارای دو بندر مهم تجاری و نظامی بود و در بندر نظامی آن (بندر کاتون) 220 کشتی جای میگرفت. تاریخ کارتاژ را به سه قسمت باید کرد. یکی از 880 ق. م. تا 480 که در این زمان شهر مزبور با طوائف افریقائی در زدوخورد بود و سرانجام آنان را مطیع خویش ساخت. دوم از 480 تا 264 که در این مدت کارتاژ جزیرهء سی سی لیا را تصرف کرد. سوم از 264 تا 146 که دورهء جنگ های روم و کارتاژ است. علت عمدهء ظهور جنگ های روم و کارتاژ توجه رومیان به جزیره سی سی لیا بود که مردم کارتاژ تصرف کرده بودند. نخستین جنگ آن دو شهر در جزیرهء مزبور روی داد و سپاهیان روم به سرداری اپیوس کلودیویس در آن جزیره بفتوحات چند نائل آمده از آنجا بافریقا حمله بردند وِرکولوس سردار دیگر روم در حوالی کارتاژ چندین شهر را بگرفت، لکن عاقبت از گزانتیب سردار لاسِدمونی که در خدمت کارتاژ بود شکست یافته گرفتار شد بالنتیجه رومیان از جنگ افریقا چشم پوشیده سپاهیان خود را در سی سی لیا جمع کردند و سرانجام بر لشکریان کارتاژ غالب شده جزیرهء مزبور را از دست تصرف ایشان برون آوردند و بموجب معاهده ای که در 241 ق. م. بین طرفین منعقد شد کارتاژ علاوه بر جزیره سی سی لیا متقبل شد که در ظرف ده سال مبلغ 2200 تالان (قریب سه میلیون تومان) بروم بپردازد. جنگ دوم روم و کارتاژ که از مهمترین جنگ های عالم محسوب میشود از 218 تا 201 ق. م. بطول انجامید و پهلوان این جنگ انیبال بود که نخست شهر ساگنت(2) را آتش زد و به عزم تسخیر روم از طریق اسپانی و جبال پیرنه و آلپ با صدهزار سپاه رو بدان شهر نهاد و رومیان را در تسن(3)و تربی(4) و ترازیمن و کان شکست سخت داد ولی بالاخره چون بسیاری از سپاهیانش در راه تلف شدند و از افریقا نیز بدو کمکی نرسید ناچار از فتح روم چشم پوشیده راه وطن پیش گرفت. رومیان نیز زمانی که آنیبال در ایطالیا بود سپاه فراوانی به سرداری پوبلیوس سی پیو آفریکانوس به افریقا فرستاده مستقیماً بر کارتاژ حمله بردند و آنیبال با اینکه برای دفاع وطن شخصاً به افریقا آمد در برابر سپاه خصم مقاومت نتوانست کرد و در محل زاما (20 فرسنگی کارتاژ) از سی پیو آفریکانوس شکست یافت و در نتیجه شکست مزبور روم تمام متصرفات کارتاژ را تصرف کرد و کارتاژ تمام پیلان و سفائن خویش را بروم سپرد و متقبل شد که در ظرف 50 سال مبلغ ده هزار تالان (قریب 13 ملیون تومان) بدشمن بپردازد. جنگ سوم روم و کارتاژ در سال 149 ق.م. آغاز شد و به ویرانی کارتاژ انجام یافت. علت این جنگ مازی نیسا(5) پادشاه یکی از بلاد مجاور کارتاژ بود که به تحریک روم به اراضی و متصرفات کارتاژ تجاوز میکرد و بالاخره مردم کارتاژ از او به سنای روم شکایت کردند و کاتوی بزرگ از جانب روم مأمور رفع اختلاف آنان گردید (174 ق.م.) کاتو چون بکارتاژ آمد و آن شهر را مجدداً آباد دید و توانگر و پرجمعیت مشاهده کرد سخت در خشم شد و چون به روم بازگشت رومیان را به ویران ساختن کارتاژ برانگیخت و سرانجام دو نفر از کنسولان روم موسوم به مارسیوس سانسورینوس و مانی لیوس نپوس با سپاه فراوان مأمور ساخت که کارتاژ را ویران نمایند. مردم کارتاژ نخست ازدر صلح درآمدند و سرداران رومی نیز بدیشان وعده دادند که اگر اسلحه و آلات جنگی خود را تسلیم کنند جان و مالشان در امان خواهد بود. لکن چون مردم کارتاژ اطاعت کردند از جانب سرداران روم به ایشان اخطار شد که دو فرسنگ از کارتاژ دور شوند زیرا سپاهیان روم شهر آنان را ویران خواهند ساخت. کارتاژیان نیز به سرداری آسدروبال به جمع سپاه و ساختن اسلحه مشغول شده با تیر سقف خانه ها کشتی و با گیسوی زنان خویش طناب فراهم کردند و بالاخره با 70 هزار سپاه بر لشکریان روم حمله بردند و در سه جنگ بر ایشان غالب شدند. لکن عاقبت سپاه روم فاتح شد و بر کارتاژ دست یافته آن را با خاک برابر ساخت (146). کارتاژ چندی بعد در زمان کایوس کراکوس باز آباد شد و در زمان اگوستوس مجدداً از بلاد زیبا و بزرگ افریقا گشت. در سال 698 م. اعراب بر کارتاژ دست یافته و قسمتی از آن را آتش زدند و قسمت دیگر نیز در قرن شانزدهم به دست مردم اسپانی ویران گشت سن لوئی پادشاه فرانسه نیز در کارتاژ وفات یافت (25 اوت 1270). شهر تونس را تقریباً بجای کارتاژ بنا نهاده اند. (فرهنگ تمدن قدیم، تألیف فوستل دوکولانژ فرانسوی، ترجمهء نصرالله فلسفی صص 494 - 496). و نیز رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 صص 206 - 207 شود.
(1) - Carthage.
(2) - Sagonte.
(3) - Tessin.
(4) - Trebie.
(5) - Masinissa.

کارتاژن.

[ژِ] (اِخ)(1) شهری از اسپانیا. قرطاجنه. رجوع بهمین لغت و رجوع به کارتاژ شود.
(1) - Carthagene.

کارتاژن.

[ژِ] (اِخ) شهری و بندری از کلمبیا در ساحل بحر «انتیل». سکنه 115000 تن.

کارتایلاک.

(اِخ)(1) امیل. دانشمند انسان شناس فرانسوی متولد در مارسی (1845 - 1921 م.).
(1) - Cartailhac, emile.

کارت پستال.

[پُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)ورقهء پستی. برگ مقوائی که روی آن چیزی نویسند و بمقصد فرستند.
(1) - Carte postale.

کار تراشیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) ایجاد کار برای کسی.

کارت رایت.

(اِخ)(1) ادموند. مکانیسین انگلیسی متولد در «مارنهام»(2). وی ماشینهائی برای بافتن و حلاجی پشم اختراع کرد. (1743 - 1823 م.).
(1) - Cartwrighe, Edmund.
(2) - Marnham.

کارت رایت.

(اِخ)(1) از معاریف مؤلفین اروپائی معاصر صفویه. (تاریخ ادبیات ایران پروفسور براون، ترجمهء رشید یاسمی ص 7).
(1) - Cartwright.

کارتک.

[تِ] (سنسکریت، اِ) در سنسکریت کارتیکه(1)، یکی از شهور (ماههای) هندی قدیم. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ص106، 107، 181، 201، 206، 250، 285، 287، 289، 291، 294 شود.
(1) - karttika.

کارتکیو.

[تِ] (اِخ) سنسکریت کرتیکیه(1)در اساطیر دینی هند فرزند مهادیو است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 27 شود.
(1) - kartti Kaya.

کارتل.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) شرکت بزرگی که از چند شرکت کوچکتر برای تثبیت بهای کالائی تشکیل شود.
(1) - Cartel.

کار تمام ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب)کار تمام کردن. رجوع بهمین لغت شود.
- کار کسی یا جانوری را تمام ساختن؛ او را کشتن.

کار تمام کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)فیصله دادن امر. به انجام رساندن کار.
- کار کسی را تمام کردن؛ او را گرفتار ساختن :
از یک نگه که مایهء صدساله عاشقی است
کارم تمام کرده و من غافلم هنوز.
شانی تکلو (از آنندراج).

کارتن.

[تَ] (اِ مرکب) عنکبوت را گویند. (برهان) (انجمن آرا). مؤلف برهان گوید: اگر پای عنکبوت بر کسی بندند که شبها تب میکرده باشد تب ازو مفارقت کند، اگر جایگاه عنکبوت را با علک رومی بخور کنند تمام بگریزند و الا بمیرند :(1)
جولهی را در خراسان بُد وطن
دام زرقش کار او چون کارتن.
سراج الدین راجی.
|| جولا. جولاهه.
(1) - افسانه است و بر اساسی نیست.

کارتن.

[رُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) ماده ای که در پلاستهای ریشهء هویج علاوه بر کلروفیل وجود دارد. (گیاه شناسی گل گلاب ص 20).
(1) - Carotene.

کارتن.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) جلد مقوائی برای ضبط اوراق. || پرونده. جزوه دان.
(1) - Carton.

کارتنک.

[تَ / تُ نَ] (اِ مرکب)(1) انفست. تنیدهء عنکبوت. تننده. ثطاء. خانهء عنکبوت. نسج عنکبوت. تارهای عنکبوت (در تداول عوام امروزی طهران): درِجیبش را کارتنک گرفته. کارتنه. (برهان). رجوع به کارتنه شود. || دهنه. (با بستن و گرفتن صرف شود). و رجوع به عنکبوت شود.
(1) - Toile d`araignee.

کارتنگ شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)رجوع به کارتنگ گرفتن شود : از جهت خلف کار تنگ شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 585).

کارتنگ گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کار تنگ شدن. کار تنگ کردن. تضییق. (ترجمان القرآن) (دهار). کنایه از سخت و دشوار گردانیدن کار. (آنندراج) :
بر طاقت ما کار چنین تنگ مگیرید
ای خوش کمران تنگ مبندید میان را.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

کارتنه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) عنکبوت. (ترجمان القرآن). کارتن. کارتنک. (برهان). تنند. (رودکی ص1170). تننده. دیوپای. (رودکی ص1296). جولا. کره تن. کروتنه. (برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کارتنه) :
ز دام کارتنه چون مگس فرار کند
فضای روزی او بسته راه پروازش.
رکن بکرانی.
|| در جهانگیری آمده که شملیز را گویند و آن را شنبلیت نیز خوانند و بتازی حلبه گویند. (انجمن آرای ناصری). شنبلید. شنبلیله. رجوع به شنبلیله شود.

کارتوش.

(اِخ)(1) لوئی دومینیک. مشهور به بورگینیون(2) رئیس معروف دسته ای از دزدان متولد در پاریس. وی در میدان «گرو» بسیاست اعدام رسید. جسارت و لیاقت او بصورت افسانه ای مانده است (1693 - 1721).
(1) - Cartouche, Louis - Dominique.
(2) - Bourguignon.

کارته ره.

[تِ رِ] (اِخ)(1) کمون مانش، ناحیهء کوتانس. سکنه 513 تن. ایستگاه آب گرم معدنی است.
(1) - Carteret.

کارته لیه.

[تِ یِ] (اِخ)(1) پیر. مجسمه ساز فرانسوی متولد در پاریس، وی هنرمندی قوی دست و رئالیست بود. (1757 - 1831 م.).
(1) - Cartellier, Pierre.

کارتیل.

(اِخ) شهری از گرجستان. و ولات گرجستانات متعلّقه به ایران، گرجستان، کارتیل و کاخت و تفلیس است. (تذکرة الملوک چ 2 ص 5) : ارکلی خان(1) والی گرجستان، کاخت و کارتیل مقدمش را گرامی و او را به تفلیس برده منزلی مرغوب به جهت او مهیا و جمعی را به خدمت و پرستاریش مأمور ساخت. (مجمل التواریخ گلستانه ص 348). رقم اشفاق آمیز بارکلی خان والی کاخت و کارتیل در طلب آزادخان به جانب گرجستان روانه ساخت. (ایضاً مجمل التواریخ ص 349). و رجوع به لغت کاخت شود.
(1) - هراکلیوس (ترجمهء سرجان ملکم).

کارتیه.

[یِ] (اِخ)(1) ژاک. ملاح فرانسوی متولد در «سنت مالو» به سال 1534. وی از طرف فرانسوای اول برای اکتشاف بشمال اقیانوس اطلس فرستاده شد و ارض جدید و کانادا را که سواحل آن به سال 1497 توسط «کابو» کشف شده بود، یافت. و از این ممالک دیدن کرد و بنام پادشاه فرانسه حق مالکیت آن را به دست آورد (1491 - 1557).
(1) - Cartier, Jacques.

کارث.

[رِ] (ع ص) کار در اندوه دراندازنده: امر کارث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :بنیاد سرائی فرموده بود... بسبب حادثهء کارثه ای او ناتمام بماند و فرزندان او از او اعراض کردند و بدان فال بد زدند تا خراب شد. (ترجمه تاریخ یمینی ص146 نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف).

کارجان.

(اِخ) از طسوج فراهان. (تاریخ قم ص117).

کارجو.

(نف مرکب) رجوع به کارجوی شود.

کارجوی.

(نف مرکب) کارجو. آنکه شغل خواهد. بیکاری که کار طلبد. کار جوینده. جویای کار. || منهی :
بیامد چو نزدیک قیصر رسید
یکی کارجویش بره بر، بدید.فردوسی.
بسی یاد کردند از آن کارجوی
به سال چهارم پدید آمد اوی.فردوسی.
ابا هر هزاری یکی کارجوی
برفتی نگهداشتی کار اوی.فردوسی.
چون بند کرد در تن پیدایی
این جان کار جوی نه پیدا را.ناصرخسرو.

کارجه.

[] (اِخ) از طسوج طبرش (تفرش). (تاریخ قم ص117).

کارجه.

[] (اِخ) من راوه. از دیههای انار. (تاریخ قم ص137).

کارجی.

(اِخ) دهی از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 240هزارگزی شمال خاوری جغتای سر راه شوسهء عمومی سبزوار. جلگه، معتدل. سکنه 374 تن. قنات دارد. محصول آنجا غلات، تریاک، کنجد، زیره. شغل اهالی زراعت، کسب. راه: اتومبیل رو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کارجی.

(اِخ) دهی از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور، 24هزارگزی جنوب خاوری چکنه بالا. کوهستانی، معتدل، سکنهء آن 77 تن. قنات دارد. محصول آنجا غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کارجی.

(اِخ) دهی از دهستان بارمعدن، بخش سرولایت شهرستان نیشابور، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. کوهستانی، معتدل، سکنهء آن 76 تن. قنات دارد. محصول آنجا غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت مالداری. ابریشم بافی. راه مالرو. مزرعهء اردلان جزء این ده احصا شده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کارجیح.

(اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 6هزارگزی خاور نیشابور. جلگه، معتدل. سکنهء آن 248 تن. قنات دارد. محصول آنجا غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت. کار، داد و ستد در شهر. راه اتومبیل رو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کار چاق کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)روبراه کردن کار. || وساطت در انجام گرفتن کاری.

کارچاق کن.

[کُ] (نف مرکب) دلال. آنکه کار را روبراه کند.

کارچاق کنی.

[کُ] (حامص مرکب)دلالی.

کارچاق کنی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به کار چاق کردن شود.

کارچان.

(اِخ) دهی جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک، واقع در 48000 گزی جنوب خاوری فرمهین کنار شوسهء اراک به قم. کوهستانی، سردسیر، سکنه 954 تن. آب از قنات. محصول آنجا غلات، چغندرقند، انگور، میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری، قالی بافی. مزرعه کرک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کار چراغ خلوتیان.

[رِ چَ / چِ غِ خَلْ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از افروختن به دوام باشد و روشن ساختن جای تاریک را نیز گویند. || دوده افکندن. (برهان) (آنندراج) :
ساقی بیا که یار ز رخ پرده برگرفت
کار چراغ خلوتیان باز درگرفت.(1)
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 59).
(1) - ظاهراً ترکیب کار چراغ خلوتیان در گرفتن کنایه از رونق یافتن و جلوه نمودن مطلوب است.
خواجو گوید:
ضمیر روشن خواجو که شمع انجمن است
چراغ خلوتیان رواق شش در باد.
(دیوان ص 619 از حافظ نامهء خرمشاهی).

کارچوب.

(اِ مرکب) چوبها و آلاتی باشد که جولاهگان جامه های نبافتهء فراز کرده را با آنها ببافند و به عربی نسج گویند. (برهان) (آنندراج). نسج جولاهی و زردوزی و چکن دوزی. (ناظم الاطباء). مُسط؛ کارچوب که وقت بافتن راست ایستاده دارند. (منتهی الارب). || در هندوستان نوعی از کشیده بود که جامه را در دو چوب کشیده بدوزند و بدین معنی اگر چه صورت لفظ فارسی دارد لیکن در کلام قدما یافته نشده. (آنندراج). || زردوز و چکن دوز. (ناظم الاطباء). و رجوع به دستگاه و کارگاه شود.

کارچوبی.

(ص نسبی) زردوزی شده. (ناظم الاطباء).

کار چون زر شدن.

[چُ زَ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از رونق و نظام یافتن کار. (آنندراج). پخته و بسامان و بدلخواه شدن. (امثال و حکم دهخدا) :
گر نیستی از جور دلت چون حجر ای دوست
با عارض چون سیم تو کارش چو زرستی.
امیرمعزی (از آنندراج).
گفتم از زر کار من چون زر شود غافل که چرخ
چون گل رعنا مرا از کاسهء زر خون دهد.
صائب (از آنندراج).
آن به که نمایم سفر اندر طلب سیم
تا کار من از سیم شود ساخته چون زر.
قاآنی.

کار چون زر کردن.

[چُ زَ کَ دَ] (مص مرکب) متعدی کار چون زر شدن. (آنندراج). رونق و نظام دادن. پخته و بسامان کردن کار :
ز ما هر یکی را توانگر کنی
به زر کار ما هر دو چون زر کنی.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به «کار چون زر شدن» شود.

کار چون نگار شدن.

[چُ نِ شُ دَ] (مص مرکب) (مص مرکب) کنایه از رونق و نظام یافتن کار. کار چون زر شدن. (آنندراج) :
هر کس که بفرمان تو رام است و مسخر
از دولت اقبال تو کارش چو نگار است.
معزی (از آنندراج).

کارچه کلا.

[چَ / چِ کَ] (اِخ) موضعی است در لیتکوه از آمل مازندران. (مازندران و استرآباد، تألیف رابینو ص 113 بخش انگلیسی).

کارح.

[رِ] (ع اِ) حلق مردم، کارحة مثله. (منتهی الارب).

کارخ.

[رِ] (ع ص) آنکه براند آب را. (منتهی الارب). آب بخش. (مهذب الاسماء).

کارخانجات.

[نَ / نِ] (اِ) جِ کارخانه. (ناظم الاطباء). رجوع به کارخانه شود :احدی از غلامان و ملازمان پادشاه بدون تعلیقهء ناظر از کارخانجات(1) چیزی نبرند. (تذکرة الملوک چ 2 ص 12). آنچه اخراجات در کارخانجات سر کار خاصهء شریفه واقع شود اسناد و روزنامجات آنها را بقدغن ناظر بیوتات، توابین مشارالیه روزبه روز و هفته به هفته و ماه به ماه به وزیر بیوتات برسانند. (ایضاً ص 34). شغل مشرفان آن است که روزنامجات و اسناد کارخانجات متعلقه بخود را روز بروز بنویسند. (ایضاً ص35).
-کارخانجات خوراکی؛ کارخانه هائی که خوردنیها را فراهم میکنند : آنچه کارخانجات خوراکی است ششماه بششماه مشرفان و سال به سال مستوفی، جمع و خرج را مشخص مینمودند. (تذکرة الملوک چ 2 ص 11).
(1) - در متن چاپی: کارخانه جات.

کارخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) دکان و حانوت و پیشه گاه و جائی که در آن پیشه و صنعتی را به انجام میرسانند. (ناظم الاطباء). آنجا که عدهء بسیاری کارگر به یک نوع کار اشتغال ورزند با چرخی و دستگاهی یا بی آن. معمل. دستگاه. دستگاه ماشین. کارگاه : نخجوان از اقلیم چهارم است... حقوق دیوانیش صد و سیزده هزار دینار است اجنان آن را کارخانه میخوانند جهت آنکه معدن آنجاست. (نزهة القلوب ج 3 ص 89). و از برای کارخانه ها و حوضهای بزرگ و جایها که آب از آن کشند و انبارات یعنی برکه ها. (تاریخ قم ص 42).
دهان تیشهء فرهاد شد بخون شیرین
هنوز مزد ازین کارخانه میطلبم.
صائب (از آنندراج).
عالیجاه ناظر بیوتات، ریش سفید و صاحب اختیار کل سی و سه کارخانهء بیوتات معموره و ریش سفید صاحبجمعان است. (تذکرة الملوک چ 2 ص 12). آنچه بجهت اخراجات سالیانهء هر کارخانه از نقد و جنس، از قرار بر آورد مشرفان احتیاج داشته باشد، تفصیلی یا عریضه یی نوشته نزد ناظر بیوتات آورد. (ایضاً ص28). بابت آنچه کرکراقان به کارخانه آورده قبض بازیافت نمایند. (ایضاً ص 66).
- امثال: کار را از کارخانه باید آموخت. (جامع التمثیل).
|| مجموعهء اسباب و چرخهای یک دستگاه: کارخانهء ساعت، کارخانهء اتومبیل. || مطبخ بزرگ. || در اصطلاح بنایان، خانه ای که در آن به بنائی مشغولند. || نگارخانه، جای پرنقش :
از رنگ رنگ خانه که فرموده ای مرا
خانه ام ز کارخانهء آذر نکوتر است.خاقانی.
آن پری پیکر حصارنشین
بود نقاش کارخانهء چین.نظامی.
|| (مجازاً) دنیا. جهان. گیتی :
اینچنین کارخانه ای در دست
تو چنان خفته ای چه عذرت هست.
اوحدی.
فی الجمله اعتبار مکن بر دیار دهر
کاین کارخانه ای است که تغییر میکنند.
حافظ.
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
به زهد همچو توئی یا به فسق همچو منی.
حافظ.
در کارخانه ای که ره علم و عقل نیست
وهم ضعیف رای فضولی چرا کند.حافظ.
نه من سبوکش این دیر رندسوزم و بس
بسا سرا که در این کارخانه سنگ و سبوست.
حافظ.
بنوک خامه رقم کرده ای سلام مرا
که کارخانهء دوران مباد بی رقمت.حافظ.
- امثال: به کارخانهء خدا نمیتوان دست برد. (تداول عامه).
برای انواع کارخانه ها و مؤسسات صنعتی رجوع به لغت «صنایع ایران» در حرف صاد از همین لغت نامه و به مجلدات «آمار فعالیت های صنعتی و معدنی کشور» نشریهء وزارت صنایع و معادن شود.

کارخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربند شهرستان اراک، واقع در 28000 گزی جنوب باختری آستانه، کوهستانی، سردسیر، سکنهء آن 202 تن. آب از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کارخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان، واقع در 32هزارگزی جنوب باختری تویسرکان و 11هزارگزی کنار رودخانهء تویسرکان، جنوب راه شوسهء تویسرکان بکرمانشاه جلگهء سردسیر مالاریائی است. سکنهء آن 593 تن میباشد. آب از رودخانهء قلقل رود است. محصول آنجا غلات، انگور، قلمستان، لبنیات، حبوبات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است و از نهاوند و فرسفج اتومبیل میتوان برد. دبستان و مسجد دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کارخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه، واقع در 3هزارگزی خاور کنگاور و 2هزارگزی شوسهء کنگاور همدان. دشت سرد معتدل است. سکنهء آن 477 تن میباشد و آبش از قنات است. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، قلمستان، چغندرقند میباشد و شغل اهالی زراعت است و اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کارخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) نام ایستگاه شمارهء ده راه آهن شمال است که پیشتر «کارخانهء قند» گفته میشد.

کارخانه چی.

[نَ / نِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کارخانه دار. کسی که کارخانه ای اداره کند. || قواد.

کارخانهء چین.

[نَ / نِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نگارستان چین :
آن پری پیکر حصارنشین
بود نقاش کارخانهء چین.
نظامی (هفت پیکر ص219).

کارخانه دار.

[نَ / نِ] (نف مرکب) ناظر کارخانه و رئیس کارخانه. (ناظم الاطباء).

کارخانه داری.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)عمل کارخانه دار. ادارهء کارخانه.

کارخانه سالار.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان چالان چولان شهرستان بروجرد، واقع در 20هزارگزی جنوب باختری بروجرد و 5هزارگزی باختر شوسهء بروجرد. جلگه. هوای آن معتدل و سکنهء آن 163 تن باشد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات است و شغل اهالی زراعت میباشد، راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کارخانهء فلک.

[نَ / نِ یِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم است. || آسمان. (برهان) (آنندراج). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص 165 شود.

کارخانهء قند.

[نَ / نِ یِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) رجوع به قندریزی شود.
(1) - Sucrerie.

کارخانهء کرو.

[نَ / نِ یِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جائی که در آن کشتیها و جهازها سازند. (از سفرنامهء شاه ایران، آنندراج).

کار خوابیدن.

[خوا / خا دَ] (مص مرکب) کنایه از تعطیل شدن کار. بی رونق بودن کار. کسادی بازار. خوابیدن کار: کار خوابیده است. بازار خوابیده است.

کار خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب)(1) کار کردن خواستن. استسعاء. || تقاضای کار.
(1) - Il n´ya pas de chalands.

کارخواه.

[خوا / خا] (نف مرکب) کارجو. کارجوی. آنکه کار طلبد.

کارخیر.

[رِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) امر خیر. کار نیک :
در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست.
حافظ.
|| به اصطلاح فارسی دانان هند نکاح دختر را گویند. (غیاث).

کارد.

(اِ) آلت برنده ای از آهن که دارای تیغه و دسته است. (ناظم الاطباء). سِکّین. (ترجمان القرآن) (دهار) (منتهی الارب). مِخذَعَه. خیفَه. مِقَذّ. شَلط، شَلطاء. شِلقاء. نَصل. طلش مقلوب شَلط. (منتهی الارب). سَخَّین. شَفَره. آلتی با تیغهء آهنین و دستهء چوبین و غیره برای بریدن چیزها چون میوه و چیزها چون میوه و گوشت و غیره. آلتی برای بریدن که بسوی دسته خم نشود بدانسان که چاقو خم شود و تیغه نیز کجی ندارد چنانکه شمشیر دارد. چاقوی بزرگ(1) :
تا سمو سر برآورید از دشت
گشت زنگارگون همه لب کشت
هر یکی کاردی ز جان (خان؟) برداشت
تا برند از سمو طعامک چاشت.رودکی.
تو ندانی که مرا کارد گذشته است ز گوشت
تو ندانی که مرا کار رسیده است بجان.
فرخی.
یا زندم یا کندم ریش پاک
یا دهدم کارد یکی بر کلال.حکاک.
ای تن ار تو کارد باشی گوشت [ تو ] فربه بری
چون شوی چون داسگاله خود نبرّی جز پیاز.
ابوالقاسم مهرانی.
شبی هموثاقی از آن وی به آهنگ وی که بر او عاشق بودی بنزد وی آمد، وی کارد بزد آن غلام کشته گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 382).
این کارد نه از بهر ستمکاری کردند
انگور نه از بهر نبیذ است بچرخشت.
ناصرخسرو.
زو بوسه نیابی اگر او را نزنی کارد
هر چند که با کارد بوی، او تن تنها.
ناصرخسرو.
لیکن رود این مرا همانا
کاشتر نکشم بکارد چوبین.ناصرخسرو.
نبینی که چون کارد بر سر بود
قلم را زبانش روانتر بود.سعدی (بوستان).
شبانگه کارد بر حلقش بمالید
روان(2) گوسفند از وی بنالید.
سعدی (گلستان).
|| طلع. طَلح. وَلیع. ضَبّ. اِغریض. (مهذب الاسماء). کافور. (قاموس). کاناز. و آن چیزی است که از خرمابن برآید مانند دو نعل بر هم نهاده و آن شکوفهء نخستین خرماست و پوست آن را کفری و چیز درونی آن را اغریض نامند. صاحب مهذب الاسماء در معنی ضب گوید: و شکوفه کاز [ یعنی که از ]کارد بیرون آید. و در معنی طلح نیز گوید: الطلح و الطلع کارد (در هر دونسخهء خطی معتبر در هر دو جا کارد آمده است و در نسخهء سوم که کمی مغلوط است در معنی ضب کاردو آورده و در معنی طلح کارد و ظاهراً کارد به این معنی همان کاناز است).
- کارد به حلق مالیدن؛ کنایه از ذبح کردن و گلو بریدن. (آنندراج) :
شنیدم گوسفندی را بزرگی
رهانید از دهان و دست گرگی
شبانگه کارد بر حلقش بمالید
روان(3) گوسفند از وی بنالید
که(4) از چنگال گرگم درربودی
چو دیدم عاقبت خود گرگ بودی.
سعدی (گلستان از آنندراج).
- کارد خوردن بر چیزی؛ رسیدن کارد بر چیزی. (آنندراج).
- امثال: کارد از گوشت گذشتن : تو ندانی که مرا کارد گذشته است از گوشت تو ندانی که مرا کار رسیده است بجان.
فرخی.
کارد به استخوان رسیدن. رجوع به مدخل کارد به استخوان رسیدن شود.
کارد دستهء خود را نبرد. (از جامع التمثیل).
کاردش بزنی خونش درنمی آید ؛ نهایت خشمگین است.
کارد مطبخ است ؛ بهمه کاری میخورد.
کارد و پنیر بودن ؛ سخت دشمن یکدیگر بودن.
(1) - و رجوع به قاموس کتاب مقدس (کارد) شود.
(2) - ن ل: روان آن (روان یعنی فوراً).
(3) - ن ل: روان آن.
(4) - ن ل: گر.

کار دادن.

[دَ] (مص مرکب) (بکسی...) کنایه از کار فرمودن. (آنندراج).

کاردار.

(نف مرکب، اِ مرکب) وزیر پادشاه را گویند و کارداران جمع آن است که وزیران باشند. (برهان). عامل. (دهار) (تفلیسی). والی. (ربنجنی) (تفلیسی). حاکم. صاحب منصب. (ناظم الاطباء). وکیل. مأمور :پس شداد بخلیفتان خویش نامه نوشت، به جهان اندر، هر کجا پادشاهی وی بود، امیران و خلیفتان و کارداران و وکیلان و استواران وی بودند و آنچه بدین ماند. (ترجمهء طبری بلعمی). و باید که اگر رعیتی از دست کارداری گله کند که بدو بیداد کرده بود، ملک باید که محابا کند و سوی کاردار میل نکند و آن بیداد از رعیت بردارد. (ترجمهء طبری بلعمی). و اگر کارداران از ایشان چیزی ستدند که ایشان را نادادنی بود... (ترجمهء طبری بلعمی). و همهء سمرقندیان با رافع یکی شدند که از ستمهای علی بن عیسی و کارداران او ستوه شده بودند. (ترجمهء طبری بلعمی). طاهر اهواز بگرفت و بدان شهرها که نزدیک اهواز بود کارداران فرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی). و کاردار «کاذاخ» از دست تبت است. (حدود العالم). و کاردار شهر «کسان» از تبت رود. (حدود العالم). و مهتران او را [ ماناشن را ]اندر قدیم براز بنده خواندندی و اکنون کاردار، از حضرت ملک گوزگانان رود. (حدود العالم).
نباید که از کارداران من [ اردشیر ]
ز سرهنگ و جنگی سواران من
بخسبد کسی دل پر از آرزوی
گزاینده با مردم نیکخوی.فردوسی.
چو رفتی سوی کشوری کاردار
بدو شاه گفتی درم خوار دار.فردوسی.
همان کارداران با شرم و داد
که دارای دارا بشان کار داد.فردوسی.
بنزدیک آن کش خرد نیست بهر
به هر کاردار سر اندیب شهر.
اسدی (گرشاسبنامه).
بدان مرز هرچ از بزرگان بدند
و گر کارداران و دهقان بدند.
ستایش کنان پاک رفتند پیش
همه ساخته هدیه ز اندازه بیش.اسدی.
بغار علی درنشد کس، مگر
به دستوری کاردار علی.ناصرخسرو.
شکوه او بامارت اگر در آرد سر
بودش رای زن و کاردار از آتش و آب.
مسعودسعد.
کمینه کارسازت آسمان است
کهینه کاردارت روزگاراست.
مسعودسعد (از آنندراج).
و سیف [ ذویزن ] را هم غلامانش به شکارگاه اندر بکشتند و از آن [ پس ] کارداران پارسیان آنجا بودند و اندر عهد پرویز باذان بود. (مجمل التواریخ و القصص ص172). و طلحه به زمین تازیان بیرون آمد و طایفهء بنی اسد همه از دین برگشتند و هر قوم که از دین برگشتندی کاردار صدقات را بیرون کردندی. (مجمل التواریخ والقصص). و فرمود تا کارداران عمرولیث را بکشتند و بسیار مال بیاوردند. (تاریخ بخارا ص106). علی بن احمد را به فاریاب فرستاد و فرمود تا کارداران عمرولیث را بکشتند. (تاریخ بخارا).
کارداران ازل بر دولتش
تا ابد فتوی مسجل کرده اند.خاقانی.
کارداران خویش را فرمود
تا برند از دز افکنندش زود.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص62).
کارداران و کارفرمایان
هم قویدست و هم قوی رایان.
نظامی (هفت پیکر ایضاً ص97).
کارداران ز حمل کشور او
حمل ها ریختند بر در او.نظامی.
اگر باد و برف است و باران و میغ
وگر رعد چوگان زند، برق تیغ
همه کارداران فرمان برند
که تخم تو در خاک می پرورند.
سعدی (بوستان).
|| مأمور سیاسی است که در غیاب وزیر مختار یا سفیر کبیر موقتاً نمایندگی دولت خود را نزد دولت دیگری عهده دار شود و پیشتر شارژدافر گفته میشد. (فرهنگستان). || سازندهء پول و سکه کننده. (ناظم الاطباء).

کاردار.

(اِ) غارسنگ. کلوخ (؟). (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

کاردار.

(اِخ) یکی از پسران سه گانه وزرگ فرماندار مهر نرسه که مانند پسران دیگر برای او در اردشیر خوره قریه ای با آتشگاه بنا نمود و کاردار در زمان حیات پدر خویش بمقام ارتشتاران سالار یا سپهسالار بزرگ رسید. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان کریستنسن چ 2، ص152، 302، 303).

کارداران.

(اِ مرکب) ولاة. جِ کاردار. رجوع به مدخل کاردار شود.

کارداران.

(اِخ) نام قریهء منسوب به کاردار پسر مهر نرسه. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان کریستنسن چ 2 ص 302). و رجوع به کاردار شود.

کارداران فلک.

[نِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از سبعهء سیاره باشد و کاردانان فلک نیز آمده است. کواکب سیاره. (ناظم الاطباء).

کارداری.

(حامص مرکب) عمل کاردار. ولایت. حکومت :
بخدائی که کرد گردون را
کلبهء قدرت الهی خویش
که ندیدم ز کارداری عشق
هیچ سودی مگر تباهی خویش.انوری.

کارداش.

(اِخ) نام محلی کنار راه خوی و جلفا میان قهوه خانهء آجی و جلفا در 52هزارگزی خوی.

کار داشتن.

[تَ] (مص مرکب) عمده و اصل و مهم بودن. اصل کار بودن :
کار کن کار، بگذر از گفتار
کاندرین راه کار دارد کار(1).سنائی.
|| با کسی معامله داشتن. (آنندراج). پرداختن به کسی یا چیزی :
خردمند با اهل دنیا برغبت
نه صحبت نه کار و نه یاوار دارد.ناصرخسرو.
چنان فتنه با حسن صورت نگار
که با حسن صورت ندارند کار.
سعدی (بوستان).
نگفته ندارد کسی با تو کار
ولیکن چو گفتی دلیلش بیار.
سعدی (گلستان).
دشنام همی دهی به سعدی
من با دو لب تو کار دارم.سعدی (طیبات).
ما را همیشه چون دل ما بیقرار داشت
خط گر نمیرسید بما حال کار داشت.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
ذوق حسنش بر تماشای گل رخسار داشت
گر نمیبردند زود آئینه با خود کار داشت.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
(1) - همت فقر کار دارد و بس
مژده کاکنون بکار افتادم. دهخدا.

کاردان.

(نف مرکب) دانندهء کار. شناسنده. || هوشمند و عاقل و دانا و زیرک و قابل و هنرمند و حاذق و کارآزموده. (ناظم الاطباء). مطلع و خبیر. دانندهء کار و خبردار از کار. بصیر. صاحب معلومات. کافی. قُلَّب : بهرام ملک برگفت و کاردان به شهرها فرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
یکی مرد فرزانهء کاردان
بر آن مردم مرز بُد مرزبان.فردوسی.
هم از فیلسوفان بسیاردان
سخنگوی و از مردم کاردان.فردوسی.
همی گفت با هر که بد کاردان
بزرگان بیدار و بسیاردان.فردوسی.
شکر ایزد را که ما را خسرویست
کارساز و کاربین و کاردان.فرخی.
هم از کودکی بود خسرومنش
خردمند و کوشنده و کاردان.فرخی.
بوقت عطا خوش خوئی تازه روئی
بروز دغا پر دلی کاردانی.فرخی.
بوسهل حمدوی شاید مر این کار را که هم شهم است و هم کافی و هم کاردان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 395). بزرگا و بارفعتا که کار امارتست اگر به دست پادشاه کامکار و کاردان محتشم افتد. (ایضاً ص 386). خواجه عبدالصمد کدخدای خوارزمشاه در کاردانی و کفایت یار نداشت. (ایضاً ص 320).
دولت کاردان و کار گذار
در همه کار پیشکار تو باد.مسعودسعد.
او خود سلطانی بود ساکن و عادل و کاردان و رعیت دوست. (کتاب النقض ص 414).
آنها که به عقل کاردانند
بید انجیر از چنار دانند.خاقانی.
چنین زد مثل کاردان بزرگ
که پاس شبانست پابند گرگ.نظامی.
کنیزی کاردان را گفت آن ماه
بخدمت خیز و بیرون رو سوی شاه.نظامی.
زنی کاردانست و سامان شناس
نداند کسی سیم او را قیاس.نظامی.
چنین گوید آن کاردان فیلسوف
که بر کار آفاق بودش وقوف.نظامی.
کار کن ز آنکه بهتر است ترا
کار کردن ز کاردان گفتن.عطار.
بزرگ و زبان آور و کاردان
حکیم و سخنگوی و بسیاردان.
سعدی (بوستان).
برآورد سر مرد بسیاردان
چنین گفت کای خسرو کاردان.
سعدی (بوستان).
بر عقل من نخندی گر در غمش بگریم
کاین کارهای مشکل افتد به کاردانان.
سعدی (طیبات).
کار به کاردان سپارید. (منسوب به انوشیروان از تاریخ گزیده).
دوش با من گفت پنهان کاردانی تیزهوش
وز شما پنهان نشاید کرد سر میفروش.
حافظ.
بر این جان پریشان رحمت آرید
که وقتی کاردانی کاملی بود.حافظ.
|| نوکر. چاکر. خدمتگزار :
چو دیدندشان کاردانان شاه
نهادندشان عزت و دستگاه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گهی ساقی و کاردانش بود
گهی چتر و گه سایبانش بود.اسدی.
|| شاعر. (ناظم الاطباء). || وزیر. (جهانگیری) (برهان). وزیر اول پادشاه. (ناظم الاطباء). کاردار. (جهانگیری) (برهان) :
نیک اختیار کرد خداوند ما وزیر
زین اختیار کرد جهان سر بسر منیر
کار جهان به دست یکی کاردان سپرد
تا زو همه جهان چو خورنق شد و سدیر.
فرخی (از جهانگیری، و دیوان چ عبدالرسولی ص191).
ج، کاردانان :
وزان پس همه کاردانان اوی [ اردشیر ]
شهنشاه کردند عنوان اوی.فردوسی.

کاردان فلک.

[نِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از کوکب عطارد است و کواکب دیگر را نیز گفته اند، و مجموع را کاردانان فلک میگویند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به عطارد شود.

کاردانک.

[نَ] (اِ) پرنده ای است که آن را کاروانک میگویند که بجای دال واو باشد و به عربی کروان خوانند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به لغت «کاروانک» شود.

کاردانی.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی شخص کاردان. عمل کاردان. زیرکی و وقوف و عقل و فراست. (ناظم الاطباء). رجوع به کاردان شود: احمدبن عبدالصمد کدخدای خوارزمشاه در کاردانی و کفایت یار نداشت. (تاریخ بیهقی). این پادشاه او را بشناخته بکفایت کاردانی، و شغل عرب و کفایت نیک و بد ایشان بگردن او کرده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 596).
عجب داشتم از کاردانی و عقل شما که بحکم همسایگی تا این غایت از جانب ما التماس نکردید و آرزوئی نخواستید. (راحة الصدور راوندی).
جهاندیده دستور فریادرس
گشاد از سر کاردانی نفس.نظامی.
لیکن بحساب کاردانی
بی غیرتی است بی زبانی.نظامی.
بدان کاردانی و کارآگهی
چو بنشست بر تخت شاهنشهی...نظامی.
بخت و دولت بکاردانی نیست
جز بتأیید آسمانی نیست.سعدی.
حیف بردن ز کاردانی نیست
با گرانان به از گرانی نیست.
سعدی (هزلیات).
ملول از همرهان بودن طریق کاردانی نیست
بکش دشواری منزل بیاد عهد آسانی.حافظ.

کارد بر سر بردن.

[بَ سَ بُ دَ] (مص مرکب) بریدن سر.
- کارد بر سر قلم بردن؛ تراشیدن آن :
قلم سرّ سلطان چه نیکو نهفت
که تا کارد بر سر نبردش نگفت.
سعدی (بوستان).

کارد برکشیدن.

[بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) برکشیدن کارد یا شمشیر و جز آن. سَلّ.

کارد بزرگ.

[دِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شَفَره. (دهار) (منتهی الارب). ساطور. کارد کلان.

کارد به استخوان رسیدن.

[بِ اُ تُ خوا / خا رَ / رِ دَ] (مص مرکب) کنایه از تنگ آمدن و قریب بهلاک شدن. (غیاث). بستوه آمدن. جان بلب آمدن. بجان آمدن. کار بجان رسیدن :
کار ستمت بجان رسیده ست
وین کارد به استخوان رسیده ست.اخسیکتی.
چون کارد به استخوان رسیدش
زخمه بهلاک جان رسیدش.نظامی.
در پرید و عشق را در بر گرفت
عقل و جان را کارد آمد به استخوان.عطار.
چون رسید آن کارد اندر استخوان
حلقه زد خواجه که مهتر را بخوان.مولوی.
بازخر، ما را از این نفس پلید
کاردش تا استخوان ما رسید.مولوی.
به حاتم ار بجهان آید التجا نکنم
به استخوان رسد ار کاردم به دست نیاز.
ابن یمین.

کارد تیز.

[دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کارد برا. لَخز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کاردتیزکن.

[کُ] (اِ مرکب) آلتی که برای تیز کردن کارد و چاقو بکار رود(1).
(1) - Affiloir.

کارد جراحی.

[دِ جَرْ را] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نیشتر. نشتر. رجوع به نشتر شود.

کاردچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) کارد کوچک. چاقو: نقل است که جمعی بر او رفتند او را دیدند که اندکی گوشت بدندان پاره میکرد. گفتند که کارد نداری تا گوشت پاره کنی؟ گفت من از بیم قطیعت هرگز کاردچه در خانه نداشتم و ندارم. (تذکرة الاولیاء عطار).

کاردچین.

(اِخ) دهی از دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر. 19500 گزی جنوب کلیبر. ده هزارگزی شوسهء اهر کلیبر. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 75 تن باشد. آب از دو رشته چشمه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کارد خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) رسیدن کارد بکسی یا چیزی. رجوع به آنندراج شود.

کار دراز کردن.

[دِ کَ دَ] (مص مرکب)کار دراز گرفتن. کنایه از سخت و دشوار گردانیدن کار. (آنندراج) :
چو آئی سوی کشور خویش باز
مکن کار کوتاه بر خود دراز.
نظامی (از آنندراج).

کار دراز گرفتن.

[دِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) سخت گرفتن. اشکالتراشی کردن. کار دراز کردن :
خسروا نایبان استیفا
کار بر من دراز میگیرند
هر چه انعام پار امسالم
میدهندم فراز میگیرند.سلمان (از آنندراج).

کار در پا افکندن و انداختن.

[دَ اَ کَ دَ وَ اَ تَ] (مص مرکب)(1) کنایه از سخت و دشوار گردانیدن کار. (آنندراج) :
مینداز در پای کار کسی
که افتد که در پایش افتی بسی.
سعدی (از آنندراج).
چو دل در زلف تو بسته ست حافظ
بدینسان کار او در پا میفکن.
حافظ (از آنندراج).
(1) - در فرهنگ آنندراج این دو بیت شاهد «کارد در پا افکندن» آمده است.

کار در گره افتادن.

[دَ گِ رِهْ اُ دَ] (مص مرکب) پیچیده و در هم شدن کار. برنیامدن حاجت. (آنندراج). معضل و معقد شدن کار :
کار چون در گره افتد ز خدا یاد کنیم
عقدهء مشکل ما سبحهء صددانهء ماست.
صائب (از آنندراج).

کار در گره ماندن.

[دَ گِ رِهْ دَ] (مص مرکب) برنیامدن حاجت. (آنندراج) :
در گره هرگز نخواهد ماند کارم چون صدف
شوخی گوهر گریبان چاک میسازد مرا.
صائب (از آنندراج).
نماند کار هرگز در گره پرهیزکاران را
که از دیوار پیش راه یوسف در شود پیدا.
صائب (از آنندراج).

کار دریافتن.

[دَرْ تَ] (مص مرکب) ادراک شغل. به کار رسیدن :
واجب آن شد که کار دریابم
گر نگیرد چو دیگران خوابم.
نظامی (هفت پیکر ص48).

کارد زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) ضرب بوسیلهء کارد.

کاردزن.

[زَ] (نف مرکب) آنکه کارد بکسی زند. چاقوکش : امروز به فر دولت پادشاه جهان افروز اگر در گوشه ای کاردزنی است کار زنی پیشه گرفته ست. (جهانگشای جوینی).

کاردساز.

(نف مرکب) آنکه کارد سازد. چاقوساز.

کاردسازی.

(حامص مرکب) عمل کاردساز. || (اِ مرکب) دکان کاردساز.

کار دست بسته.

[رِ دَ بَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کار نمایان که از دست دیگران به آسانی برنیاید(1). (آنندراج). کار مشکل که از دست دیگران به آسانی صورت نبندد. (غیاث، از چراغ هدایت و بهار عجم) :
نشد درست به هندوستان شکستهء ما
نماز بود درو کار دست بستهء ما.
محمد قلی سلیم (ازآنندراج).
(1) - متن آنندراج چ هند: برآید (؟)

کار دستی.

[رِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)عمل یدی. کاری که با دست کنند. || (اِ مرکب) نام ماده ای از مواد درسی در آموزشگاهها که دانش آموزان را بیشتر با قسمتهای عملی و صناعی آشنا میسازد.

کار دشوار.

[رِ دُشْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کار سخت. عمل مشکل. امرٌ عُضال. (منتهی الارب). فَظیع. (دهار). کَلوف. ضَرّاء. کوفان، کُوِّفان. (منتهی الارب).

کارد قصابی.

[دِ قَصْ صا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاردی که قصابان به کار برند. کارد گوشت کوب.

کارد قلم.

[دِ قَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قلمتراش.

کاردک.

[دِ] (اِخ)(1) هیپولیت ریوای مشهور به آلن نویسندهء فرانسوی متولد در لیون (1804 - 1869 م.). مؤلف «کتاب ارواح»(2) و «کتاب مدیوم ها»(3).
(1) - Kardec, Hippolyte Rivail (Allan).
(2) - Livre des esprits.
(3) - Livre des mediums.

کارد کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب) به کار بردن کارد برای ضرب به کسی.

کاردگر.

[گَ] (ص مرکب) کاردساز. و چاقوساز. (ناظم الاطباء). سکاک. آنکه کارد سازد : حمزهء ازجاهی کاردگر که مرید شیخ بود و شیخ را در حق او نظری تمامتر، هر روز که نوبت مجلس شیخ بودی حمزه بگاه از ازجاه برفتی و تا آن وقتی که شیخ از خانه بیرون آمدی او به میهنه رسیدی و بر جای خود نشستی. (اسرار التوحید چ ذبیح الله صفا ص 238).

کاردگر الیشرود.

[گَ رِ اَ] (اِخ) از دیههای مازندران در ناحیهء نور. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 110 بخش انگلیسی).

کاردگر خطیر.

[گَ رِ خَ] (اِخ) از دیههای مازندران در ناحیهء بارفروش. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 117 بخش انگلیسی).

کاردگرکلا.

[گَ کَ] (اِخ) موضعی است در بند پیر بارفروش مازندران. || موضعی است در دابو، واقع در آمل مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 112 بخش انگلیسی).

کاردگر محله.

[گَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) از دیههای مازندران در تنکابن بخش توابی در ناحیهء هزارجریب. (سفرنامه مازندران و استرآباد، تألیف رابینو ص 106 و ص 123 بخش انگلیسی).

کاردگرنماور.

[گَ وَ] (اِخ) از دیههای مازندران در ناحیهء بارفروش. (سفرنامه مازندران و استرآباد، تألیف رابینو ص 118 بخش انگلیسی).

کاردگری.

[گَ] (حامص مرکب) عمل کاردگر. شغل کاردسازی داشتن: در «ازجاه» درویشی بود حمزه نام و کاردگری کردی و مرید شیخ بوسعید بود. (اسرار التوحید چ ذبیح الله صفا ص 192). || (اِ مرکب) دکان و حانوت کاردگر.

کارد گوشت کوب.

[دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ساطور. کارد قصابی.

کاردل.

[دُ] (فرانسوی، اِ)(1) عصارهء اتری و الکلی دانهء گیاهی است بنام «اناکاردوم اُکسیدانتالی»(2) از خانوادهء «تربانتاسه»(3) که در هند غربی میروید. به شکل مایع غلیظ قهوه ای رنگ با بوئی مخصوص غیر محلول در آب و محلول، در الکل و اتر و بنزین و روغنهای چربی، یافت میشود. این جسم دارای خواص رادع کانتارید میباشد و چون توسط پوست جذب نمیگردد عاری از خطر مسمومیت خواهد بود. (درمان شناسی، تألیف احمد عطائی ج1 ص509).
(1) - Cardol.
(2) - Anacardum occidentalis.
(3) - Terebenthacee.

کاردن.

[دُ] (اِخ)(1) دانشمند فرانسوی که کتاب کلیله و دمنه را به یاری گالان(2) به زبان فرانسه بعنوان «قصص و افسانه های هندی»(3)ترجمه کرد. (احوال و اشعار رودکی، تألیف سعید نفیسی ج 3 ص 824).
(1) - Cardonne.
(2) - Galland.
(3) - Contes et fables indiennes.

کاردناس.

[دِ] (اِخ)(1) شهر و بندر کوبا، دارای 37000 تن سکنه.
(1) - Cardenas.

کاردنک.

[دَ نَ] (اِ) اسم فارسی وج است. (فهرست مخزن الادویه).

کاردنه.

[دِ نَ] (اِخ) قریه ای است به شش فرسنگی بیشتر میانهء شمال و مغرب شنبه است (در فارس). (فارسنامهء ناصری). همان است که در فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7 ص 179 بعنوان «کاردانه» آمده است.

کاردو.

(اِ)(1) آنچه از خرمابن برآید مانند دو نعل بر هم نهادهء تیزاطراف و میان آن بارِ آن نهاده. شکوفهء نخستین خرما. اول بار خرما. طلع. (مهذب الاسماء): ضَحک، کاردو خرما. (مهذب الاسماء). ضَبّ، شکوفه ای که از کاردو بیرون آید. (مهذب الاسماء). || مقراض بزرگی که پشم را بدان میبرند. || برش پشم گوسفند. || یک قطعه ابریشم. (ناظم الاطباء).
(1) - در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء «کارد» آمده است. و رجوع بطلع و کارد در همین لغت نامه شود.

کاردوانک.

[دَ نَ] (اِ) تنیدهء عنکبوت. نسج عنکبوت (در تداول عوام).

کارد و چنگال.

[دُ چَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کارد با چنگال غذاخوری. مجموعهء کاردها و چنگالها که برای صرف غذا به کار برند. رجوع به «کارد» و رجوع به «چنگال» شود.

کاردوچی.

(اِخ)(1) ژیوزوئه. شاعر و منتقد ایتالیائی متولد در «وال دی کاستلو» (1835 - 1907 م.). وی بضد رومانتیسم به عکس العمل برخاست و برای مکتب تازه ای هّمِ خود را مصروف ساخت، از این جهت در ادبیات جدید ایتالیا تأثیری عظیم کرد و به سال 1906 برندهء جایزهء نوبل گردید.
(1) - Carducci, Giosue.

کاردوخاس.

(اِخ)(1) از صاحب منصبان در عهد کوروش بروایت گزنفون. این نام از کوه کاردوخ یا کردها مأخوذ است. (از ایران باستان،چ 1 ص352).
(1) - Carduchos.

کارده.

[دُ] (اِ) دهن کارده، دهن الکاذی. (دزی ج 2 ص 434).

کارده.

[ ] (اِخ) نام پلی در بیجانکر (هند). (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 626).

کارده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان چولائی خانه بخش حومهء شهرستان مشهد. 43هزارگزی شمال خاوری مشهد، دوهزارگزی باختر راه مشهد به کلات. دامنه و معتدل است. سکنه 349 تن. رودخانه دارد و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاردی.

(ص نسبی) منسوب به کارد.
- گوسفند (گاو) کاردی؛ گوسفند و گاوی که برای کشتن پرورش دهند.
|| (اِ) شفتالوی بزرگ دیررس. قسمی شفتالوی درشت و پرآب و خوش طعم دیررس که چون غالباً آن را نارسیده خورند ناچار با کارد برند. هلوی کاردی.

کاردی.

(اِ) نامی است که در «نور» (مازندران) به بارهنگ دهند. رجوع به بارهنگ شود.

کاردیا.

(اِخ) نام شهری در بیزانس که بحریهء ایران در زمان داریوش بزرگ بقول هرودت بجز آن سایر شهرها را گرفته و خراب کرد. (ایران باستان،چ 1 ص 656).

کاردیدگی.

[دی دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل و کیفیت کاردیده. کارآزمودگی. تجربه. رجوع به کاردیده شود.

کاردیدن.

[دی دَ / دِ] (مص مرکب) انجام دادن کاری و شغلی. || کار دیدن برای کسی (کسی را)؛ ایجاد واقعه و حادثه برای وی. || تجربه یافتن.

کاردیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)کارآزموده و تجربه کرده. (ناظم الاطباء). مجرب. آزموده. گرم و سرد روزگار چشیده. کارافتاده :
چنین گفت با نامور بخردان
جهاندیده و کاردیده ردان.فردوسی.
کسی در جهان این شگفتی ندید
نه از کاردیده بزرگان شنید.فردوسی.
فرستاد شاپور کارآگهان
سوی طیسفون کاردیده مهان.فردوسی.
بدانید کان کاردیده پدر
چو مستوثق است از شما سر بسر.
(یوسف و زلیخا).
کجا او پیر بود و کاردیده
بد و نیک جهان بسیار دیده.
فخرالدین اسعد گرگانی (ویس و رامین).
زنی بود حسن مهران را سخت خردمند و کاردیده. (تاریخ بیهقی).
تا سیم و زر به آتش زر امتحان کنند
مردان کاردیده چه مصلح چه رند و شنگ.
سوزنی.
ایشان را مهتری بود کاردیده و بجهان گردیده و سرد و گرم چشیده. (سندبادنامه ص 81).
جوابش داد مرد کاردیده
که هستم نیک و بد بسیار دیده.نظامی.
که جادوئیست اینجا کاردیده
ز کوهستان بابل نورسیده.نظامی.
به کارهای گران مرد کاردیده فرست
که شیر شرزه درآرد بزیر خم کمند.سعدی.
این بگفت و بر سپاه دشمن زد و چند تن از مردان کاردیده بینداخت. (گلستان).
با عقل کاردیده بخلوت شکایتی
میکردم از نکایت گردون پرفسوس.
ابن یمین.
بروی یار نظر کن ز دیده منت دار
که کاردیده نظر از سر بصارت کرد.حافظ.
|| کارزاردیده. (ناظم الاطباء). جنگ دیده. حادثه دیده :
بیاریم گردان هزاران هزار
همه کاردیده همه نامدار.دقیقی.
گزیده ز نام آوران شش هزار
همه کاردیده گه کارزار.فردوسی.
سگ کاردیده بگیرد پلنگ
ز روبه رمد شیر نادیده جنگ.فردوسی.
بدو گفت کای کاردیده پدر
ز ترکان بمردی برآورده سر.فردوسی.
گزیده همه کاردیده گوان
سر هر هزاری یکی پهلوان.فردوسی.
ز آنچ او بنوک خامه کند صد یکی کنند
مردان کاردیده بشمشیر هندوی.فرخی.
-نا کاردیده؛ مقابل کاردیده. نامجرب. بی تجربه :
چو بشنید نا کاردیده جوان
دلش گشت پر درد و تیره روان.فردوسی.
نخواهی که ضایع کنی روزگار
به نا کاردیده مفرمای کار.سعدی.

کاردیر هرمز.

[هُ مُ / مَ] (اِخ) کارتیر. کرتیر. موبدی در عهد ساسانی که کتیبه ای از او در نقش رجب و کتیبهء دیگری از همو در بالای نقش برجستهء شاپور در نقش رستم وجود دارد. (سبک شناسی ج1 ص 42). و رجوع به کرتیر و «کرتیر هرمز» شود.

کاردیف.

(اِخ)(1) شهر و بندر «گراند برتانی» (گال)(2) کرسی کنت نشین «گلامورگان». سکنه 243000 تن. محصول آن زغال، فلزات استخراجی و مواد شیمیائی است.
(1) - Cardiff.
(2) - Galles.

کاردی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)آماده ساختن گوشت را برای کباب بوسیلهء دم کارد. با دم کارد بسیار بر گوشت زدن تا آسانتر کباب شود.

کاردیگانشیر.

(اِخ)(1) کنت نشین «گراند برتانی» (گال). سکنه 35000 تن. کرسی آن «ابریستویت»(2) است.
(1) - Cardiganshire.
(2) - Aberystwith.

کاردینال.

(فرانسوی، اِ)(1) خلیفه. مطران. صاحب منصبی در دین مسیحی. یکی از مراتب رسمی روحانیت در دین عیسوی. دیوان الکاردینالیه. (دزی ج 3 ص 434) و برای دانستن احوال کاردینالها مانند «کاردینال ریشیلو» و غیره، رجوع بنام هر یک از آنان شود.
(1) - Cardinal.

کار دیو.

[رِ وْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از کار وارونه و بخلاف عادت. کار دیو است و وارونه(1).
(1) - Mettre la charrue devant les boeufs.

کاررا.

(اِخ)(1) ژان - لوئی. روزنامه نویس فرانسوی و عضو مجلس کنوانسیون، متولد در «پونتِ ویل»(2) به سال 1742 م. وی با ژیرندون ها(3) به سال 1793 با گیوتین کشته شد.
(1) - Carra, Jean - Louis.
(2) - Pont - de - Veyle.
(3) - Les Girondins.

کار را بالا بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب)کار براه بردن. کار بساز کردن. (آنندراج). کار چون زر ساختن :
چون غبارم جلوهء بیباکی از جا برده است
خاکساری بین که کارم را چه بالا برده است.
میرزا جلال اسیر (ازآنندراج).

کاررار.

(اِخ)(1) شهری از ایتالیا (توسکان) نزدیک مدیترانه. سکنه 5000 تن. سنگهای مرمر سفیدش معروفیت تام دارد.
(1) - Carrare.

کار راست کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بسامان و روبه راه ساختن امور. آماده ساختن وسائل : بازگرد و کار راست کن تا بنزدیک سلطان روی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 165).

کارراستی.

(اِخ) رجوع به کاراستی شود.

کارراش.

(اِخ)(1) نام سه تن از نقاشان ایتالیائی متولد در «بولونی»: لوئی(2) (1555 - 1619)، اوگوستن(3) (1557 - 1602)، انیبال(4) که کثیرالاولاد و دالان «فارنز»(5) را نقاشی کرد.
(1) - Carrache.
(2) - Louis.
(3) - Augustin.
(4) - Anibal.
(5) - Farnese.

کارران.

(نف مرکب، اِ مرکب) وکیل. (ترجمان القرآن) (مهذب الاسماء). وزیر و پیشکار و وکیل. (آنندراج). کارگزار و پیشکار. (ناظم الاطباء). مصلحت گذار. (شعوری ج2 ص351) :
یکی کارران بود سلطان را
مسلم مر او راست دیوان را.
میرنظمی (از شعوری).
|| عامل و دلال. || حاذق و دانای کار. (ناظم الاطباء).

کار راندن.

[دَ] (مص مرکب) سوق کار. انجام دادن آن. اداره کردن شغل.

کار راه انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)کار راندن. انجام دادن کار.

کارراه انداز.

[اَ] (نف مرکب) کسی که کار دیگران را انجام دهد. کسی که در پیشرفت امور دیگران کمک کند. کار راه انداز قوی؛ وِشکَردَه. (از سبک شناسی ج2 ص302).

کارراه اندازی.

[اَ] (حامص مرکب)عمل و کیفیت کارراه انداز.

کاررس.

[کارْ، رَ / رِ] (نف مرکب) آنکه بکار رسد. کسی که کار راه اندازد.

کار رفتن.

[کارْ، رَ تَ] (مص مرکب) از پیش رفتن کار. (آنندراج) :
از سر کوی تو هر کو به ملالت برود
نرود کارش و آخر به خجالت برود.
حافظ (ازآنندراج).
|| (در اصطلاح روسبیان) کار رفتن زن بد؛ رفتن او به عمل بد. پرداختن روسبی به کار زشت. به تباهی رفتن زن، بمزد و اجرت.

کاررفته.

[کارْ، رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)ازکاررفته، چون دست کاررفته. (آنندراج) :
بر دست کاررفته نباشد گرفت و گیر
چون بهله دست در کمر یار میکنم.
صائب (ازآنندراج).
روزی که بهله را به کمر آشناکنی
از دست کاررفتهء ما بی خبر مباش.
صائب (ازآنندراج).

کاررل.

[کارْ، رِ] (اِخ)(1) ارمان. نویسندهء اقتصادی و سیاسی فرانسوی متولد در «روئن»(2). وی روزنامهء «ناسیونال» را تأسیس کرد و با سلطنت ماه ژوئیه جنگید. و سرانجام در دوئل با «امیل ژیراردن»(3) کشته شد. (1800 - 1836 م.).
(1) - Carrel, Armand.
(2) - Rouen.
(3) - emile de Girardin.

کاررل.

[کارْ، رِ] (اِخ)(1) الکسی. فیزیولوژیست فرانسوی. وی اکتشافات و تحقیقاتی مهم و قابل توجه در طریقهء تطعیم عضلات و ابقاء آن در حیات خارج از بدن دارد و به سال 1913 به اخذ جائزهء نوبل نائل گردید. نیز وی کتابی دارد بنام «انسان، موجود ناشناخته». (1873 - 1945 م.).
(1) - Carrel Armand.

کارروا.

[کارْ، رَ] (ص مرکب) نافع و سودمند و بکار و شایسته و سزاوار برای کار. (ناظم الاطباء).

کارروائی.

[کارْ، رَ] (حامص مرکب)سودمندی. کارسازی و تدبیر کار و مباشرت کار و دلالت برای کار. (ناظم الاطباء).

کارروژ.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتن اورن(2)بخش «الانسن». سکنه 734 تن.
(1) - Carrouges.
(2) - Orne.

کارره.

[کارْ، رِ] (اِخ)(1) میشل. درام نویس فرانسوی متولد در پاریس. وی با همکاری «ژول باربیه»(2) رسایل سودمند زیر را نوشته است: گالاته(3)، فاوست(4)، عروسی های ژانت(5)، هاملت(6)، رومئو و ژولیت(7) (1819 - 1872 م.).
(1) - Carre, Michel.
(2) - Jules Barbier.
(3) - Galatee.
(4) - Faust.
(5) - Les noces de Jannette.
(6) - Hamlet.
(7) - Romeo et Juliette.

کارریر.

[یِ] (اِخ)(1) اوژن. نقاش و متخصص چ سنگی فرانسوی متولد در «گورنای». تصاویر پرمعنی و قوی الدلالهء او روی پرده های نقاشی دودی رنگ نقش شده است. (1849 - 1906 م.).
(1) - Carriere, Eugene.

کارریرسورسن.

[یِ سو سِ] (اِخ)(1)کمون «سِن اِ اواز» بخش «ورسای»، دارای 5460 تن سکنه.
(1) - Carrieres-sur-Seine.

کارریه.

[یِ] (اِخ)(1) ژان باتیست. عضو مجلس کنوانسیون متولد در «پوله» (کانتال) به سال 1756. وی در نانت که فرماندهی نوایادها(2) را بعهده داشت، شقاوتهای بسیار مرتکب گردید و به سال 1794 م. گردن زده شد.
(1) - Carrier, Jean - Baptiste.
(2) - Noyades.

کارز.

[رِ] (اِخ) نام قریه ای در نیم فرسنگی نیشابور. (معجم البلدان). و رجوع بانساب سمعانی ورق 470 ب شود.

کارز.

[رِ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

کارزار.

(اِ مرکب) میدان جنگ. (ناظم الاطباء). || جنگ و جدال. (جهانگیری) (برهان). جنگ و مقابله چرا که آن محل کثرت کار و حرکات مردم است. (غیاث).
بمعنی جنگ و در اصل مرکب از کار که بمعنی جنگ است و زار که افادهء انبوهی کند مانند مرغزار و لاله زار یعنی انبوهی جنگ. (انجمن آرا). مجاهدة. جهاد. (زوزنی). حَرب. (السامی فی الاسامی). هَیجا. (السامی) (دهار). وَقعَه. (السامی). وَقیعَه. (مهذب الاسماء). (منتهی الارب). وِغی. وِغا. قِتال. (السامی). بَأس. (ترجمان القرآن). مقاتله. کین. کینه. پیکار. آورد. پرخاش. فرخاش. رزم. ناورد. نبرد. کالیجار. رجوع به اَبوکالِنجار شود :
گزیده چهار توست بدو در مهانهان (کذا)
هما را به آخشیج هما را به کارزار.رودکی.
وگر کشت خواهد همی روزگار
چه نیکوتر از مرگ در کارزار.دقیقی.
سپه بود زان جنگیان صدهزار
همه نامدار ازدرِ کارزار.فردوسی.
چنان لشکر گشن و چندان سوار
سراسیمه گشتند از کارزار.فردوسی.
سپه برد بیورسوی کارزار
که بیور بود در عدد ده هزار.فردوسی.
بوقت کارزار خصم و روز نام و ننگ او
فلک در گردن آویزد شغا و نیم لنگ او.
فرخی.
بر لشکر زمستان نوروز نامدار
کرده ست رأی تاختن و قصد کارزار.
منوچهری.
یکی مرد نیک ازدر کارزار
بجنگ اندرون به ز بددل هزار.اسدی.
هیون دو کوهه دگر ششهزار
همه بارشان آلت کارزار.اسدی.
ای جاهل ناصبی چه کوشی
چندین بجفا و کارزارم.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 286).
مویم چنین سپید ز گرد سپاه شد
کامد سپاه دهر سوی کارزار من.
ناصرخسرو.
بیامد بحرب جمل عایشه
بر ابلیس زی کارزار علی.ناصرخسرو.
در زمی اندرنگر که چرخ همی
با شب یازنده کارزار کند.ناصرخسرو.
ماه چون سنگ پشت سر به کتف
درکشد روز کارزار ملک.ابوالفرج رونی.
هر زمان شادتر شود آنکس
که بنامت بکارزار شود.مسعودسعد.
و اندر هر کارزاری فتح نامه ای هست که صاحب نبشته است. (مجمل التواریخ و القصص). و گفت اگر خواهید صلح کنم بر قرار آنکه یک نیمهء تازیان مرا بود و یک نیمه تو را و اگر خواهی کارزار کنیم. (مجمل التواریخ ص 234).
در نهیب کارزار خصم و روز نام و ننگ
زو فلک بر گردن آویزد شغا و نیم لنگ.
معزی.
بنفشهء سمن آمیز تیغ تو ملکا
به لاله کاشتن دشت کارزار تو باد.
سوزنی (از جهانگیری).
رنگیم و با پلنگ اجل کارزار ماست
دانی چه کارزار کند رنگ با پلنگ.سوزنی.
چنگ مرغی چه لشکر انگیزد
صف مرغی چه کارزار کند.خاقانی.
زنگار خورده چند کند ذوالفقار من
کاخر بذوالفقار توان کارزار کرد.خاقانی.
شاهان چه مرد و چه زن در کار مملکت
شیران چه نر چه ماده بهنگام کارزار.
خاقانی.
چندان کشش رفت که شمشیر آهنین دل بر زاری کار جوانان کارزار خون گریست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 194). میان او و طواغیت آن ملاعین و مَرَدهء آن شیاطین کارزارها رفت که ذکر آن بر صفحات ایام تا قیامت باقی خواهد بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 25).
حملهء زن در میان کارزار
بشکند صف بلکه گردد کارزار.(مثنوی).
یکی پیش خصم آمدن مردوار
دوم جان برون بردن از کارزار.
سعدی (بوستان).
که گر باز کوبد در کارزار
بر آرند عام از دماغش دمار.
سعدی (بوستان).
همی تا برآید بتدبیر کار
مدارای دشمن به از کارزار.
سعدی (بوستان).
نادانتر مردمان آنست که مخدوم را بی حاجت در کارزار افکند. (گلستان).
در حلقهء کارزار جان دادن
بهتر که گریختن بنامردی.سعدی (طیبات).
اصحاب خود را بزبان عجم گفت که بر او زنید یعنی کارزار کنید و بکشید این طایفه را. (تاریخ قم ص82).
یار است مرد را بگه کارزار اسب.کاتبی.
با قضا کارزار نتوان کرد. (از امثال و حکم دهخدا).
مؤلف آنندراج نویسد: جناب خیرالمدققین میفرمایند این لفظ مرکب است از کار بمعنی معروف و زار کلمه ای است که افادهء معنی بسیار کند و چون در قتال و جدال کار بسیار اتفاق می افتد یا کارهای عظیم باید کرد مجازاً بمعنی جنگ مستعمل شده و شهرت گرفته. جناب سراج المحققین میفرمایند هر فرقه ای را کاری است که گوئیا وی را برای آن مخلوق ساخته اند و کار سپاهی شمشیر زدن است پس هرگاه گفته شود که لشکر در کار آمدند یا کار میکنند مراد از این کار منسوب به ایشان باشد که شمشیرزنی است و لهذا میگویند ایشان جنگ را کارنام کرده اند و پیکار هم گویند چه هرگاه گفته شود که فلانی در پیکار است ارادهء آن میباشد که دنبال کاری است که بر او لازم شده و کار سپاهی جنگ است. (آنندراج). این وجه اشتقاق بر اساسی نیست(1). || عِتاب :
درآمد ز درگاه من آن نگار
غراشیده و رفته زی کارزار.علی قرط.
- کارزارافتاده؛ کنایه از کسی که جنگها را بسیار تجربه کرده باشد. (آنندراج) :
مستمندی دردمندی خسته ای
کار زاری کارزار افتاده ای.
میرخسرو (ازآنندراج).
- کارزار شکستن؛ کنایه از ظفر یافتن. (آنندراج) :
همی گفت بهمن به اسفندیار
که گر نشکنی بشکنی کارزار.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع بمجموعهء مترادفات ص 264 شود.
(1) - مرکب از «کار» بمعنی جنگ + «زار» پسوند مکان و محل. (از برهان قاطع چ معین).

کارزارجای.

(اِ مرکب) نبردجای و جنگ جای. (ناظم الاطباء).

کارزار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) جنگ کردن: کارزار نمودن یا قَفن. تَعَصوُد. اِقتِتال. تَقاتُل. عَیهَلَه. عَوهَلَه. غَیثَمَه. مُعارَکَه. عِراک. عُلعول. مَعمَعَه. (منتهی الارب). جِهاد. لَقیَة. (دهار). مُقاتَلَه. تَطریف. تَواطُح : موبد موبدان گفت... خود بجنگ ترک توجه کن که هیچ دشمن بدتر از ترک نیست یا خود برو یا سپاه بفرست با سپهسالاری جلد و مبارز تا با وی کارزار کند. ملک هرمز گفت احسنت نیکو گفتی. (ترجمهء طبری بلعمی).
بکن جهد آن تا شوی مردمی
مکن با خدای جهان کارزار.ناصرخسرو.
در زمی اندر نگر که چرخ همی
با شب یازنده کارزار کند.ناصرخسرو.
و اینک علی بن ابیطالب (ع) برادر من و وصی من است جهاد کند بر تأویل قرآن چنانکه من کارزار کردم. (مجمل التواریخ و القصص ص 233).

کارزارگاه.

(اِ مرکب) جنگ گاه. (آنندراج). میدان جنگ و نبرد. (ناظم الاطباء) : من مثال دادم تا شراعی زدند در میان کارزارگاه، آنجا فرودآمدم تا اقتدا بمن کنند و بکوشند تا خللی نیفتد، نکردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 554).

کارزاری.

(ص نسبی) منسوب به کارزار. راجع بجنگ. || جنگی. جنگجو. معارک (اعم از انسان یا حیوان) : پس هزار سوار بگزید (سلیمان) هر کدام مبارزتر و دلیرتر و کارزاری تر بود گفت شما بیائید تا با من برویم، ایشان اجابت کردند و برفتند. (ترجمهء طبری بلعمی).
همان کارزاری سواران جنگ
بتن همچو پیل و بزور نهنگ.فردوسی.
بجائی که پرخاش جوید پلنگ
سگ کارزاری چه سنجد بجنگ.فردوسی.
چنین داد پاسخ که درّنده شیر
نیارد سگ کارزاری بزیر.فردوسی.
تهمتن کارزاری کو بنیزه
کند سوراخ در گوش تهمتن.منوچهری.
فرمود [ یعقوب لیث ] تا گاوان بیاوردند کارزاری و اندرافکندند بسرای قصر اندر. چون سر محکم بیکدیگر فشردند... (تاریخ سیستان).
صد مرد گزید کارزاری
پرنده چو مرغ در سواری.نظامی.
چهل پنجه هزاران مرد کاری
گزین کرد از یلان کارزاری.نظامی.

کارزان.

(اِخ) دهی از دهستان خزل بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. 16هزارگزی جنوب باختر چرداول، 5هزارگزی باختر راه اتومبیل رو روزنگوان. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد در دو محل بفاصلهء یک هزار گز و بدو نام علیا و سفلی شهرت دارد و سکنهء قسمت علیا 180 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران جلد پنجم).

کار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) استعمال کردن. بکار بردن. رجوع به بکار بردن شود.

کار زن.

[رِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) امر مربوط به زنان. || هم آغوشی زن. آرامش با زن :
به کار زنان تیز بودی برش
همی نرم جایی بجستی سرش.فردوسی.

کارزن.

[رَ زْ / رْ زَ] (اِخ) قریه ای است به سمرقند. (معجم البلدان). قریه ای است به سمرقند و نواحی آن. (انساب سمعانی ورق 470 ب). در معجم البلدان این کلمه «براء مفتوحه و زای ساکنه» و در انساب سمعانی «بسکون راء و فتح زاء» آمده است.

کارزنی.

[رَ زْ / رْ زَ] (ص نسبی) منسوب به کارزن. رجوع به کارزن شود.

کارزنی.

[رَ زْ / کارْ زَ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن موسی بن رجاءبن حنش. وی از ابی مصعب احمدبن ابی بکر الزهری روایت کرد و فرزندش احمد... و نوه اش محمد بن احمدبن محمد بن موسی بن رجاء از دهقانان و رؤساء کارزن، از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان) (از انساب سمعانی ورق 470 ب).

کارزنی.

[رَ زْ / رْ زَ] (اِخ) احمدبن محمد بن موسی بن رجاء. وی از پدرش ابوجعفر محمد بن موسی روایت کرد و فرزندش محمد بن احمدبن محمد از او روایت دارد. (از معجم البلدان) و (انساب سمعانی ورق 470ب). و رجوع به کارزنی ابوجعفر محمد بن موسی و کارزنی محمد بن احمد شود.

کارزنی.

[رَ زْ / رْ زَ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن موسی بن رجاء. وی از پدر خود احمدبن محمد بن موسی بن رجاء و از جدش ابوجعفر محمد بن موسی بن رجاء روایت کرد و از او ابوسعد الادریسی روایت دارد. وی پیش از سال 370 بدرود زندگانی گفت. (از معجم البلدان) (انساب سمعانی ورق 470 ب). و نیز رجوع به کارزنی ابوجعفر محمد بن موسی و کارزنی احمدبن محمد بن موسی شود.

کارزه.

[رِ زَ] (اِخ) دهی است به نیشابور. (منتهی الارب). و رجوع به کارز شود.

کارزی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به کارز. رجوع به کارز شود(1) :
بدو گفت کای شاه بیدارزی
ز بازارگانان منم کارزی(2).
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 9 ص 2736).
(1) - رجوع به فهرست شاهنامهء ولف شود.
(2) - احتمال هم میرود که «کارزی» در بیت فوق نام بازرگان مزبور باشد.

کارزی.

(اِخ) کارزین. بقول یاقوت در معجم البلدان در عنوان «کارزین» بتقدیم مهمله بر معجمه یکی از صور نسبت به همین کلمه یعنی به کارزین است. (شدالازار جنید شیرازی بتصحیح و تحشیهء مرحومان علامه محمد قزوینی و عباس اقبال، حاشیهء ص 448). و رجوع به کارزین شود.

کارزین.

(اِخ) شهری است به فارس. (انساب سمعانی ورق 470 ب) (معجم البلدان). یاقوت این کلمه را به فتح راء و کسر زاء آورده است. شهری وسط است و گرمسیر و در آنجا درختان خرما بسیار، آبش از رود زکان است و قلعهء محکمی دارد. (از نزهة القلوب چ لیسترانج، المقالة الثالثه ص 118). و نیز رجوع به ص 119 و 134 و 186 و 217 از همین کتاب شود. کارزین شهرکی نیکو بوده است و از بسیاری ظلم خراب شده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 135). و نیز رجوع به ص 140 و 159 از همین کتاب شود. نام شهرکی است از بلاد فارس که در طرف اصطخر اتفاق افتاده است. (انجمن آرا) (آنندراج). شهر کارزین کرسی نشین کوادخره یا قبادخره در پارس بوده است. (از یشتها ج 2 ص 311 تفسیر استاد پورداود). صاحب وصاف بیت ذیل را... در ج 4 ص 446 آورده :
گر کارزین نگردد جویم بفال خوب
معبر که گشت چهرهء آمال همچو قیر.
کارزین و جویم و فال و قیر همه اسامی بلوکاتی است در فارس و معبر نام قدیم قسمت جنوبی سواحل شرقی شبه جزیرهء هندوستان بوده که در نقشه های امروزه بنام سواحل «کرماندل» معروف است. (شدالازار جنید شیرازی چ محمد قزوینی و عباس اقبال، حاشیهء ص 100). صاحب قاموس که مسقط الرأس او بتصریح خود او قریهء کارزین بوده [ «و کارزین بَلدٌ بفارس و به وُلدتُ - قاموس» ] آرد: کارزین ... بکلی متصل ببلوک اَبزَر است. (ایضاً شدالازار حاشیهء ص 215). کارزین بلوک معروفی است در فارس و قصبهء آن بلوک نیز که بهمین اسم موسوم است مسقط الرأس فیروز آبادی صاحب قاموس است بتصریح خود او در مادهء «ک ر ز». (ایضاً شدالازار حاشیهء ص 448).

کارزین.

(اِخ) (رودخانهء...) آبش شیرین مایل بشوری است آب رودخانهء شور جهرم و آب رودخانهء خضر و آب رودخانهء صیمکان بهم پیوسته چون تنگ کارزین بگذرد آن را رودخانهء کارزین گویند و رجوع به کارزین شود.

کارزین.

(اِخ) (قلعهء...) قلعهء کارزین قلعه ای است نه چنان محکم که این دیگر قلاع و گرمسیر سخت است و بر کنار رود ثکان نهاده است و آب دزدی کرده اند که آب قلعه از آنجاست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 159). بکارزین قلعه ای محکم است و آب دزدکی کرده اند که از رود ثکان آب بقلعه میبرند و هرم و کاریان ازین اعمال است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 135). و رجوع به کارزین شود.

کارژول.

(اِ مرکب) کارفرما. (آنندراج). سرکار و ناظر کارکنان و عمله جات. (ناظم الاطباء).

کارس.

[رِ] (اِخ)(1) شهری به بین النهرین بر ساحل خابور و این همان حران امروزی است و اشکانیان در 53 ق.م. در این جا کراسوس را شکست دادند.
(1) - Carrhes.

کارس.

[رِ] (اِخ)(1) نام دهاتی در سه راه اسکندر بین شوش و همدان بروایت دیودور. (از ایران باستان ج2 ص1901).
(1) - Cares.

کارس.

[رِ] (اِخ) شهری از ترکیه و آن شهری نظامی است بساحل «کارس چای(1)» دارای 14000 تن سکنه.
(1) - Karstchay.

کارساختگی.

[تَ / تِ] (حامص مرکب)عمل کارساخته. کارسازی : که باز چه طریق سازد که خویشتن را به اردو اندازد چون این بهانه یافت بکارساختگی مشغول شد. (جهانگشای جوینی). و رجوع به کار ساختن شود.

کار ساختن.

[تَ] (مص مرکب) احتیال. تهیه دیدن :
چرا برنسازی همی کار خویش
که هرگز نیامد چنین کار پیش.فردوسی.
فرستاده ای آمد از نزد اوی
که شد ساخته کار و پر رنگ و بوی.
فردوسی.
چو بی بهره باشی ز شاهنشهی
چه سازی مرا کار چون تو رهی.فردوسی.
حال وی بگفت و آنگاه بازنمود که اختیار ما بر تو می افتد بازگرد و کار بساز. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 395). کار تاش و لشکری که آنجاست بسازد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 399).
نیامد وقت آن کورا نوازیم
ز کارافتاده ای را کار سازیم.نظامی.
بساز ایدوست کارم را که وقت است
ز سر بنشان خمارم را که وقت است.نظامی.
با شراب تازه زاهد ترشروئی میکند
کو جوانمردی که سازد کار این بی پیر را.
صائب.
- کار کسی را ساختن؛ او را کشتن. نابود کردن.

کارساز.

(نف مرکب) خدمتکار و مانند آن. (آنندراج). وکیل. مهندس. (زمخشری) :
شکر ایزد را که ما را خسرویست
کارساز و کاربین و کاردان.فرخی.
دولت او در ولایت کارساز
هیبت او بر رعیت پاسبان.فرخی.
همه کارسازانت از کم و بیش
نباید که ورزند جز کار خویش.
اسدی (گرشاسبنامه).
ولیکن تو این کارساز اختران را
به فرمان یزدان حصار حصینی.ناصرخسرو.
قلمی را که موی در سر ماند
کارساز دبیر نتوان یافت.خاقانی.
چو اقبال شد شاه را کارساز
بروشن جهان ره برون برد باز.نظامی.
دیده بر بخت کار ساز نهاد
سر ببالین تخت باز نهاد.نظامی.
بجز زن کسی کارسازش نبود
بدیدار مردان نیازش نبود.نظامی.
احمدبن عبدالعزیز در اول کار بغایت پسندیده سیرت و خوب خصال و کارساز و رعیت نواز بود. (ترجمهء محاسن اصفهان مافروخی).
شکر خدا که از مدد بخت کارساز
بر حسب آرزوست همه کار و بار دوست.
حافظ.
ساقی بیا که از مدد بخت کارساز
کامی که خواستم ز خدا شد میسرم.حافظ.
یارب کی آن صبا بوزد کز نسیم آن
گردد شمامهء کرمش کارساز من.حافظ.
و مصاحب و نائب و کارساز ابوالحسن ابوعلی بن نصربن سالم بوده است. (تاریخ قم ص221).
|| (اِخ) باری تعالی. (آنندراج). از اسمهای خداوند عالم جلّ شانه. (ناظم الاطباء). نامی از نامهای الهی. خداوند متعال :
که ای دادگر داور کارساز
تو کردی مرا در جهان بی نیاز.فردوسی.
زلیخا هم از روی عجز و نیاز
بنالید کای ایزد کارساز.
شمسی (یوسف و زلیخا).
یکی و بدو هر یکی را نیاز
یکایک همه خلق را کارساز.نظامی.
جهان آفرین ایزد کارساز
که دارد بدو آفرینش نیاز.نظامی.
لطیف کرم گستر کارساز
که دارای خلق است و دانای راز.سعدی.
منم که دیده بدیدار دوست کردم باز
چه شکر گویمت ای کارساز بنده نواز.
حافظ.
بجان دوست که غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطاف کارساز کنید.حافظ.

کارسازی.

(حامص مرکب) عمل کارساز. تیاری و تدارک. (ناظم الاطباء). تهیهء اسباب :
مغنی کجائی به گلبانگ رود
بیاد آور آن خسروانی سرود
که تا وجد را کارسازی کنم
برقص آیم و خرقه بازی کنم.حافظ.
|| آمادگی. || مهم سازی. || ظرافت. || صنعت و دستکاری. || چابکی. و چالاکی. مکر و مکاری و حیله بازی در کار. || ادا و تسلیم. || پرداخت. (ناظم الاطباء).

کارسازی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)پرداختن. ادا کردن دینی را چنانکه گویند: «عند المطالبه کارسازی شود».

کارسازی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پرداختن. اداکردن مالی را و دینی را. دادن نقدی را: طلب فلان از من یکصد تومان است که عندالمطالبه کارسازی کنم. و رجوع به «ادا کردن» و «تسلیم کردن» شود. || مدد کردن.

کارسالار.

(اِخ) دهی از دهستان راستوپی بخش سواد کوه شهرستان شاهی. 10هزارگزی شمال زیر آب. 2 هزار و پانصد گزی باختر شوسه و راه آهن شاهی به تهران. کوهستانی و معتدل و مرطوب و مالاریائی است. دارای 220 تن سکنه. آب از چشمه و رودخانهء تالار. محصول آن برنج و غلات و عسل و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و شکار میباشد. صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کارسان.

(اِ مرکب) ظرفی باشد مانند صندوقی مدور که از چوب و گل سازند و نان و حلوا و امثال آن را در میان آن بنهند و آن را کرسان و چاشدان [ و چاشکدان ] هم خوانند(1). (جهانگیری) (آنندراج). یک نوع ظرفی چوبین و یا گلین مانا بصندوق که در آن نان و حلوا و جز آن گذارند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کرسان شود.
(1) - از کار + سان (پسوند مکان)؛ محل کار. کارگاه. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

کارسان.

(اِ مرکب) در شعر بمعنی کارستان است. (ناظم الاطباء). رجوع به کارستان شود. محلّ کار. جائی که در آن کار پیدا شود :
چنین تا بیامد بدان شارسان
که قیصر ورا خواندی کارسان.فردوسی.
به پیش اندر آمد یکی خارسان
پیاده ببود اندر آن کارسان.فردوسی.
بنزدیک دریا یکی شارسان
پی افکند و شد شارسان کارسان.فردوسی.
همه گرد بر گرد آن شارسان
که هم شارسان بود و هم کارسان.فردوسی.

کارستان.

[رِ] (اِ مرکب) کارسان. حکایت. تاریخ. ترجمه. شرح حال : هزاراسب را از آن [ از نامهء گشتاسب ] خشم آمد و نامه کرد بگشتاسب در جواب او، و اندر آن پیغامها داد سخت تر از آنکه او نوشته بود و آنگاه کارستان ایشان بجائی رسید که هر دو لشکر بکشیدند. (ترجمهء طبری بلعمی).
خم زلف تو دام کفر و دین است
ز کارستان او یک شمه این است.حافظ.
|| کاری کرد کارستان؛ یعنی بسیار تغیر و تشدد و داد و فریاد کرد. || محل کار و جائی که در آن مشغول کار شوند. شهرکار. (ناظم الاطباء).

کارستان.

[رِ] (اِخ) نام کتابی بوده از کتب شاه اردشیر بابکان مشتمل بر حکمت و حقایق خداپرستی و ایزدشناسی و آن را کارنامه میخوانده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). و ظاهراً مراد کارنامهء اردشیر بابکان است.

کارستم.

[رُ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز، در 21هزارگزی جنوب باختری بانه و سه هزارگزی شمال خاور بلکه. دارای 40 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کارس تنس نی بور.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از شرق شناسان که سوادی از کتیبه های تخت جمشید برداشت و در 1765 م. معلوم کرد که خطوط کتیبه ها از سه نوع و ساده ترین این خطوط مرکب از چهل و دو علامت است. (ایران باستان ج1 ص44).
(1) - Carstens Niebuhr.

کار سخت گرفتن.

[سَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنایه از سخت و دشوار گردانیدن آن :
چون لب جو سخت گیرد کار بر هر کس جهان
از برای آب خوردن بایدش دندان سنگ.
سلیم (از آنندراج).

کار سرسری.

[رِ سَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کار سطحی.
- کار سرسری کردن؛ سهل انگاری کردن. رجوع به سهل انگاری کردن شود.

کارسنج.

[سَ] (نف مرکب) کارآگاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه کار را سنجد. آنکه جواب کار را نیک نگرد :
ز بسیاری راه و گنجی چنان
سخن راند با کارسنجی چنان.
نظامی (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) لفافه ای که زردوزان برای قماش سازند.

کارسوس.

(اِخ)(1) نام رودی بین دو تنگ در کیلیکیه. (ایران باستان چ 1 ص 1006).
(1) - Korsus.

کارسیدان.

(اِخ) دهی از دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان در 9هزارگزی شمال خاوری آستانه و سه هزارگزی دهشال. جلگه و معتدل مرطوب و مالاریائی است. سکنه 289 تن. محصول آن برنج و کنف و ابریشم و شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. چهار باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کارشاروکین.

(اِخ)(1) نامی که آشوریان بشهر هارهار، واقع در جنوب دریاچهء «زره بار» داده اند و این شهر را چنان مجهز کردند که بتواند هر شورشی را خاموش کند. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او صص 54 - 55).
(1) - Karsharrukin.

کارش زار بودن.

[رَ دَ] (مص مرکب)کنایه از دشوار و مشکل شدن کار بر کسی. پیچیده شدن کار.

کارشک.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند. 59هزارگزی باختر قاین. دامنه، معتدل، سکنه 559 تن. قنات دارد. محصول آن تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کارشکسته.

[شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کارکشته. ذلول. مذلل در عمل: لاذلول؛ نه کار شکسته؛ ای مذللة بالعمل. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

کارشکن.

[شِ کَ] (نف مرکب) هر چیز که مانع از پیشرفت کار باشد. (ناظم الاطباء). آنکه کار شکنی کند. ساعی. واشی.

کارشکنی.

[شِ کَ] (حامص مرکب)ممانعت از پیشرفت کار. || بهتان و افتراء. (ناظم الاطباء). سعایت. اخلال در امر. موانع برای پیشرفت کاری ایجاد کردن و با کردن صرف شود.

کارشکنی کردن.

[شِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) بهتان زدن و افترا زدن و رسوا کردن و مانع شدن از پیشرفت کار. (ناظم الاطباء). مانع ها بچاره و حیله برای پیش نرفتن کار کسی بکار بردن.

کارشناس.

[شِ] (نف مرکب) دانای کار. صیرفی و حاذق در کار. (ناظم الاطباء). دانشمند. بخرد. خبره. متخصص : شریک اعور رحمة الله علیه که از دهاة عالم و زیرکان دنیا و کارشناسان جهان بود گفت... (کتاب النقض ص 384).
من که شدم کارشناس اندکی
صد کنم و باز نگویم یکی.نظامی.
ج، کارشناسان. || کنایه از دانایان و منجمان و اصحاب فراست و اهل تجربه و قاعده و قانون دانان و عارفان و بخردان و عاقلان. (برهان) (آنندراج) :
مست چه خسبی که کمین کرده اند
کارشناسان نه چنین کرده اند.
نظامی (ص 143).

کارشناسی.

[شِ] (حامص مرکب) معرفت و شناسائی کار. (ناظم الاطباء). خبرگی. خبرویت.

کارطراز.

[طَ] (نف مرکب) آراینده و روبراه کنندهء کار :
کار من آن به که این و آن نطرازند
کآنکه مرا آفرید کارطراز است.خاقانی.

کارطلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) کنایه از شجاع و بهادر. (غیاث) (آنندراج). کسی که در جستجو و تلاش کار باشد. (ناظم الاطباء). کارجو. کارخواه.

کارطلبی.

[طَ لَ] (حامص مرکب) بهادری و جنگجوئی. (غیاث) (آنندراج). || عمل کارطلب. جستجوی کار.

کارع.

[رِ] (ع ص) درآیندهء در آب. (منتهی الارب). درآیندهء در آب، خواه آب بنوشد و یا ننوشد. (ناظم الاطباء).

کارعات.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ کارعة. (ناظم الاطباء). خرمابنان لب آب. (منتهی الارب). رجوع به کارعه شود.

کارعة.

[رِ عَ] (ع ص، اِ) خرمابن لب آب. (ناظم الاطباء). خرمابن به آب نزدیک. ج، کارعات.

کارغش بالا.

[] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد در 38هزارگزی شمال خاوری فریمان سر راه مالرو عمومی فریمان به آق دربند کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 195 تن و قنات دارد. غلات این ده بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 9).

کارغش پائین.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. 37هزارگزی شمال خاوری فریمان. سر راه مالرو عمومی فریمان به آق دربند. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 158 تن باشد. قنات دارد. غلات آن بنشن و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 9).

کار غلامان.

[رِ غُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از کار خوب، چه اغنیای ایران غلامان را بیشتر بکسب فنون مثل حدادی و نجاری و زرگری و نقاشی و مانند آن مشغول دارند و در هر فن یک فنه سازند از این رو کار خوب را کار غلامان گویند. (آنندراج) :
آن بی جوهر که جهل سامان باشد
مشکل طرف شسته کلامان باشد
سروِ آزاد در چمن تیغ کشید
گل گفت که این کار غلامان باشد.
شرف الدین پیام (ازآنندراج).

کارفرما.

[فَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کارفرمای. صاحب و آمر. (آنندراج). آنکه به کاری فرمان دهد :
کارفرمای همی داند فرمودن کار
لاجرم کارگر از کار همی آید بر.فرخی.
همه فرمانبران یزدانند
تا ندانی که کارفرمایند.مسعودسعد.
برو ای ناصح و بر دردکشان خرده مگیر
کارفرمای قدر میکند این من چکنم.حافظ.
کارکن هست کارفرما نیست. (تاریخ سلاجقهء کرمان لمحمدبن ابراهیم). کارها را کارفرما میکند. (جامع التمثیل). ج، کارفرمایان :
گفت منذر بکارفرمایان
تا بپرگار صورت آرایان
در خورنق نگاشتند بزر
صورت گور زیر و شیر زبر.
نظامی (هفت پیکر ص 72).
|| وزیر پادشاه و فرمان گزار و حاکم و سرکار و هر متصرف باقدرتی. (ناظم الاطباء) :
مستوفی عقل و مشرف رای
در مملکت تو کارفرمای.نظامی.
- کارفرمایان دولت؛ وزیران و مردمان بزرگ دولت.
|| قهرمان. (مهذب الاسماء) (دهار). امیر :
جهان پهلوان کارفرمای دهر
درآورد لشکر بنزدیک شهر.نظامی.
چو آگه گشت بهرام قوی رای
که خسرو شد جهانرا کارفرمای.نظامی.
|| اثاث؛ کارفرمای خانه چون دیگ و تبر و غیره. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء). آلت. اسباب خانه چون ظرف و آینه و غیره :شه ملک بیامد با هدیه هاء فراوان و بسیار کارفرماها کرده بود از نقره از همه نوعی و همچنین کنیزکی که شاه هرگز مثل او ندیده بود. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

کارفرمایی.

[فَ] (حامص مرکب) عمل کارفرما.

کار فرمودن.

[فَ دَ] (مص مرکب) به عمل آوردن و درج نمودن. (غیاث). استعمال کردن. به کار بردن : یاران حسین [ بن ] علی همه برابر دست بتیر انداختن بردند و دیگر سلاحها کار نفرمودند. (تاریخ سیستان ص 291).
نخست آهنگری با تیغ بنمای
پس آنگه صیقلی را کار فرمای.نظامی.
تو گر پرنیانی نیابی مجوش
کرم کار فرما و حشوش بپوش.
سعدی (بوستان).
|| دستور کار دادن. ارجاع شغل :
غلامیست در خیلم ای نیکبخت
که فرمایمش وقتها کار سخت.
سعدی (بوستان).
هر که ناآزموده را کار بزرگ فرماید ندامت برد. (گلستان). خواجه فقاعی را گفتند که ایشان را کار فرمای تا آخر روز. (انیس الطالبین ص 220).
-کار فرمودن کسی یا کسانی را؛ به بیگاری و سخره گرفتن : و چهل مرد را گرفت از خوارج و بند برنهاد و به بست فرستاد که کارشان فرمایند و تا آنجا سرای بنا کنند. (تاریخ سیستان).

کارفرموده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه او را کار فرموده باشند. آنکه بدو دستور کار دهند به امر کارفرما عمل کند.

کارفزای.

[فَ / فِ] (نف مرکب) کارافزا. زیادکنندهء کار. رجوع به کارافزا شود :
گه مان بفزائید و گهی مان بستائید
بر خویشتن از خویش همی کارفزائید.
ناصرخسرو.
|| پرگو. مزاحم.

کارفژول.

[فَ] (نف مرکب) کارافژول. رجوع به کار افژول شود.

کار قدیم.

[رِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کار کهن. امر دیرینه. || کار بی قدر و مبتذل و بی رتبه :
چنان زد ز زر گران قدر سیم
که شد یارهء زهره کار قدیم.
ظهوری (از آنندراج).

کارکاری.

(حامص مرکب) احتیاج. لزوم. ضرورت.

کارکر.

[کَ] (اِ) بمعنی پشت و پناه و بزرگ و آن را کرکر نیز گویند. (انجمن آرای ناصری). و رجوع به کرکر شود.

کارکرد.

[کَ / کِ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) کار کردن و عمل. (آنندراج). عمل و کار و کردار و فعل. (ناظم الاطباء). رفتار. || زحمت. مزاحمت. || زد و خورد. || خدمت :
ایا بلایه اگر کارکرد پنهان بود
کنون توانی باری خشوک پنهان کرد.
رودکی یا منجیک.
چو گویید پیران که با این پسر
چه نیکو بود کارکرد پدر.دقیقی.
هر آنکس که بگریزد از کارکرد
از او دور شد نام و ننگ و نبرد.فردوسی.
ببخشید گنجی بدرویش مرد
که خوردش نبودی بجز کارکرد.فردوسی.
میانه گزین در همه کارکرد
به پیوستگی هم به ننگ و نبرد.فردوسی.
چه جوئیم از این گنبد تیزگرد
که هرگز نیاساید از کارکرد.فردوسی.
میان سنگ یکی کنده کنده کرد حصار
نه ز آن عمل که بود کارکردهای بشر.
فرخی.
و از آنجا به مغرب شد [ گرشاسب ] و کارکردها بسیار کرد. (تاریخ سیستان).
کجا این چنین زور و این کارکرد
چه داریم ما خویشتن را بمرد.
(گرشاسبنامه ص 119).
کیست مر این قبه را محرک اول
چیست از این کارکرد بهره و حاصل.
ناصرخسرو.
گر بخروار بشنوند سخن
بگه کارکرد خروارند.ناصرخسرو.
این حکم در این کارکرد پیداست
با آنکه رسول آمده ست و پیغام.
ناصرخسرو.
رستن بمال نیست به علم است کارکرد
خیره بمال بسته دلی و به درهمی.
ناصرخسرو.
گیتی ز کارکرد تو گوید همی خبر
زیرا که دستبرد تو بیند همی عیان.مسعود.
من شرح مدح شاه دهم در سخن همی
نه کارکرد خویش همی بر بها کنم.مسعود.
بکارکرد مرا با زمانه دفترهاست
چه فضلها بودم گر بحق حساب کنند.
مسعود.
|| صنعت.
- کارکردها؛ صنایع : اندر وی [ بلخ ] بناهای خسروان است با نقشها و کارکردهای عجب و ویران گشته آن را نوبهار خوانند. (حدود العالم).

کار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) فعل. عمل. کدح. سعی. (ترجمان القرآن). صنع. (دهار) (ترجمان القرآن). اعتمال. استعمال. عمل کردن : کشتی بانان که اندر رود پرک و اندر رود خشرت کار کنند از آنجا [ از نوجکث ]باشند. (حدود العالم).
به یک نیمه از روز خوردن بدی
دگر نیمه زو کار کردن بدی.فردوسی.
بر گفتهء من کار کن ای خواجه ازیراک
کردار ببایدت بر اندازهء گفتار.ناصرخسرو.
گفتارشان بدان و بگفتار کار کن
تا از خدای عز و جل وحیت آورند.
ناصرخسرو.
گر کار کنی عزیز باشی
فردا که دهند مزد مزدور.ناصرخسرو.
گفت یا قوم اینک کتاب و احکام خدا نوشته در این کتاب بخوانید و در این کار کنید. (مجمل التواریخ و القصص ص 114). گفتند سمعنا و اطعنا بشنویم و بدان کار کنیم. (مجمل التواریخ و القصص ص 115). موسی گفت از لوح نسخه ای گیرید و بخوانید و بر آن کار کنید. (مجمل التواریخ و القصص ص 115).
مدبر نکند کار بگفت عاقل
هرگز نشود بحیله مدبر مقبل.
(سندبادنامه ص115).
نیکی او بین و بر آن کارکن
بر بدی خویشتن اقرار کن.نظامی.
گر برین گفته شاه کار کند
خویشتن را بزرگوار کند.نظامی.
نابرده رنج گنج میسر نمیشود
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد.
سعدی.
چون من بنفس خویشتن این کار میکنم
بر فعل دیگران به چه انکار میکنم.سعدی.
ملک از میان دو ابروی مرد
بدانست حالی که کاری نکرد.(بوستان).
تو نیز ار بدم بینی اندر سخن
بخلق جهان آفرین کار کن.(بوستان).
نصیحت از دشمن پذیرفتن خطاست ولیکن شنیدن رواست تا بخلاف آن کار کنی که عین صواب است. (گلستان). چرا خدمت پادشاه نکنی تا از مشقت کار کردن برهی گفت تو چرا کار نکنی تا از مذلت خدمت رهائی یابی. (گلستان).
- کار کردن عمله؛ اشتغال کارگران و مزدوران بشغلی و خدمتی.
|| تأثیر کردن، درگرفتن. اثر کردن. کارگرشدن : پس شراب اندر بهرام کار کرد و آن زن پیش وی نشسته بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
از آن پس که چون آب گردد برنگ
کجا کرد یارد بدو کار رنگ.فردوسی.
این نامها بر دل امیر کار کرد. (تاریخ بیهقی ص409).
ضعیف و سرافکنده و سوگوار
بر او کرده ادبار ایام کار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نیستم آن من که سلاح فلک
کار کند بر زره و جوشنم.ناصرخسرو.
شاه بشراب مشغول بود و شراب در او کار کرده بود. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی). یکی یاقوت که از گوهرها قسمت آفتاب است و شاه گوهرها، ناگدازنده است و هنر وی آنک شعاع دارد و آتش بر وی کار نکند. (نوروزنامه). استادان از بلیناس عظیم خیره ماندند و حسد در ایشان کار کرد. (مجمل التواریخ والقصص). عاقبت هستی جوانی و مستی نبید اندر او کار کرد و با او گرد آمد. (تاریخ بخارا).
غصه بر هر دلی که کار کند
آب چشم آتشین نثار کند.خاقانی.
تماشای او در دلش کار کرد
بپایش بجنباند و بیدار کرد.نظامی.
که این غم در دل من کار کرده ست.
تنم چون نرگس بیمار کرده است.
نظامی (الحاقی).
جهان خسرو آهنگ پیکار کرد
به بدخواه بر چشم بد کار کرد.نظامی.
نرم کرد آن غم درشت مرا
در جگر کار کرد و کشت مرا.
نظامی (هفت پیکر ص 327).
نه گفت اندر او کار کردی نه چوب
شب و روز از او خانه در کندوکوب.
(بوستان).
خانه عشق در خراباتست
نیکنامی درو چه کار کند.سعدی (طیبات).
حاک السیف فیه؛ کار کرد شمشیر در آن. ما احاکه السیف؛ کار نکرد شمشیر در آن. (منتهی الارب). خدا مالی بدو دهد که نه آب در آن کار کند و نه آتش.
- کار کردن ساعت؛ حرکت چرخها و عقربه های ساعت، وقت شماری ساعت.
-کار کردن مسهل؛ روان شدن شکم توسط مسهل. اثر کردن مسهل. دفع کردن فضول معده از مخرج اسفل، بعمل آمدن ملین، استفراغ. امشال. امشاء. رجوع به معانی «کار» شود.
|| دیدن. بدیدن. توانائی نگریستن داشتن: تا چشم کار میکند آب است. تا چشم کار میکند صحراست. تا چشم کار میکند سبزه و چمن است.
- کار کردن بر... اثر کردن در.؛ بریدن. شکافتن. سنبانیدن : و ملاط وی [ هرمان مصر ] از جوهری است که هیچ چیز بر وی کار نکند. (حدود العالم).
|| جنگ کردن. حرب : در میدان جنگ کم از پانصد سوار کار میکردند و یک لشکر بنظاره بودند که چون فوجی مانده شدی فوجی دیگر آسوده پیش کار رفتی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 580).

کارکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کارآزموده. جهاندیده. کارآزمون. مجرب :
ز لشکر گزین کرد پس بخردان
جهاندیده و کارکرده ردان.فردوسی.
چنین گفت بهرام کای مهتران
جهاندیده و کارکرده سران.فردوسی.
جهاندیده و کارکرده دو مرد
برفتند و جستند جای نبرد.فردوسی.
|| جنگ دیده. نبرد آزموده :
بیاورد لشکر ده و دو هزار
جهاندیده و کارکرده سوار.فردوسی.
|| مستعمل. معمول.

کارکزه.

[] (اِخ) مرکز بلوک «اَندَه رود» از توابع ساری و اشرف.

کارکشتگی.

[کُ تَ / تِ] (حامص مرکب)باتجربه بودن. ورزیدگی. پختگی. آزمودگی.

کارکشته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)مجرب. ورزیده. پخته. سخت آزموده. سخت مجرب به علت بسیار ورزیدن آن. ماهر به کثرت عمل. عظیم آزموده. نیک آزموده. مذلله در عمل. ذلول. کارشکسته. باآزمون. در کار نهایت ممارست و عمل داشته. آموخته. جاافتاده. مُمَرَّن. مارِن.

کارکشته شدن.

[کُ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) مجرب شدن. ورزیده شدن. سخت آزموده شدن. و رجوع به معانی کار کشته شود.

کارکشته کردن.

[کُ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) ورزاندن.

کارکشی.

[کَ] (اِخ)(1) نام شهری که دانشمندان آن را از بلاد ولایت کاسی در زاگروس مرکزی دانسته اند. (کرد و پیوستگی نژادی او ص 72).
(1) - Karkashshi.

کار کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کار کشیدن از کسی؛ او را بکار واداشتن.

کارک علویان.

[رَ کِ عَ لَ] (اِخ) نام ضیاعی در دروازهء نو از شهر بخارا : بدروازهء نو موضعی است که آن را کارک علویان خوانند [ و ] بر در شهر و (آنجا) امیر منصوربن نوح کوشکی ساخت (بغایت) نیکو چنانکه به وی مثل زدندی از نیکوئی و سال بر سیصد و پنجاه شش بود و این ضیاع کارک علویان مملکهء سلطانی بود تا بروزگار نصر خان بن طمغاج خان. وی این ضیاع اهل علم را داد از آنکه بشهر نزدیک بود تا فقها را کشاورزی آسانتر بود و عوض وی آن ضیاع را دور (تر) بگرفت و جوی مولیان و کارک علویان معمور بود تا آخر عهد سامانیان (چون ملک از سامانیان برفت آن سرایها خراب شد). (تاریخ بخارا ص 34 و ص 35) و نیز رجوع شود به همین کتاب ص 72 و احوال و اشعار رودکی ص 94.

کار کفتر.

[کَ تَ] (اِ)(1) نام گردیار (در افغانستان).
(1) - Columba palumba.

کارکفو.

[کِ] (اِخ)(1) کرسی کانتن لوار سفلی، از ناحیت نانت، دارای 2472 تن سکنه و راه آهن از آن گذرد.
(1) - Carquefou.

کارکمیش.

[کَ] (اِخ) کاراکامش. نام ناحیه ای در ساحل فرات. (ایران باستان ص 192 و ص 2112). و رجوع به کاراکامش شود.

کارکن.

[کُ] (نف مرکب) محنت کش و رنجبر و کارگر و عامل و فاعل و مؤثر. ج، کارکنان. (ناظم الاطباء) :
که کن و بارکش و کارکن و راه نورد
صفدر و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
کارکن است آنکه جهان ملک اوست
کارکنان را همه او ابتداست.ناصرخسرو.
کارکنانند عناصر ولیک
کارکنی صعب تر اندر گیاست.ناصرخسرو.
باد بدریا در ما را مطیع
کارکن و بارکش و بی مراست.ناصرخسرو.
و کوه را سولاخ میکردند هم او و هم کارکنان تا چنان شد که پاره ای ماند تا سولاخ شود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 138). و زنبیلی عظیم از چرم فرمود کردن و برازه مهندس با کارکنی چند در آنجا نشست. (ایضاً ص 138).
دولت نو است و کار نو و کارکن نو است
مردم قیاس کار نو از کارکن کنند.خاقانی.
دگری از وی پرسید که پیشهء تو چیست گفت تو ندانسته ای که کارکنان خدای را به پیشه حاجت نیست. (تذکرة الاولیاء عطار).
یک قفیز از عمّال و کارکنان و مسلمانان دیگر. (تاریخ قم ص 305). تا غایت که ضریبهء خراج در ایام عمال و گماشتگان و کارکنان ما کان بن کاکی و... بدویست دیناره برسیده. (تاریخ قم ص 143). کارکن هست کارفرما نیست. (تاریخ سلاجقهء کرمان محمّدبن ابراهیم).
تن کارکن می بلرزد بشب
مبادا که نخلش نیارد رطب.
سعدی (بوستان).
- امثال: کارکن را کارفرما بر سر کار آورد . (از آنندراج).
کارکن کاردان را دشمن دارد. (از قرة العیون از امثال و حکم، ص1179).
کار کن هست کارفرما نیست . (تاریخ سلاجقه کرمان محمد بن ابراهیم).
|| منضج. مُسهل. مقابل جوشانده. داروی مسهل. (ناظم الاطباء). || کارکنان، کسانی که در وزارتخانه ای بکار مشغولند. کارمندان. || دفتردار جمعیتی که در تحت ریاست زمیندار میباشد. (ناظم الاطباء). || بادوام: قماش کارکن، پارچهء کارکن.

کارکنی.

[کُ] (حامص مرکب) عمل و منصب کارکن. (ناظم الاطباء). و رجوع به عامل شود.

کارکیا.

(ص مرکب، اِ مرکب) پادشاه را گویند. (جهانگیری). در گیلان حاکم و بزرگ را مینامیده اند و کیا نیز همین معنی را دارد و طایفه ای از حکام کیانیه سیادت داشته اند. (انجمن آرا). مقلوب الاضافت است یعنی کیای کار بمعنی خداوند کارها که کارها بدو متعلق باشند و آن عبارت است از پادشاه و در برهان بکاف دوم فارسی بمعنی وزیر نوشته و بعضی اهل لغت بمعنی کارفرما و کاردار(1) نیز نوشته اند. (غیاث) (آنندراج) :
ای معدن نور و صفا ای شمس تبریزی بیا
کاین روح بی کار کیا بی تابش تو خامد است(2).
مولوی (ازآنندراج).
|| یک عنصر از عناصر اربعه.
(1) - کارپرداز. (غیاث).
(2) - در کلیات شمس تصحیح استاد فروزانفر، این بیت چنین آمده:
ای شمس تبریزی بیا ای معدن نور و ضیا
کین روح با کار و کیا بی تابش تو جامدست.
و این اصح است.

کارکیا.

(اِخ) سلطان احمد. از حکام لاهیجان : در آن منزل کارکیا سلطان احمد که سابقاً بپایهء سریر اعلی آمده بود مشمول انواع انعام و اکرام،اجازت یافته روی بلاهجان نهاد. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 568).

کارکیا.

(اِخ) سلطان حسین حاکم گیلان. (از حبیب السیر ج 3 ص 345).

کارکیا.

(اِخ) سلطان محمد پسر کارکیا ناصر کیا پادشاه گیلان (از سال 851 ه . ق. تا 883 ه . ق. پادشاهی کرده)(1) و کتاب کنز اللغات را محمد بن عبدالخالق بنام او کرده است. (ازفهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص 251).
(1) - رجوع به تاریخ گیلان میر ظهیرالدین مرعشی صص 260 - 381 و مجالس المؤمنین ص 411 شود.

کارکیا.

(اِخ) میرزاعلی حاکم گیلان. (از سعدی تا جامی ص 461).

کارکیا.

(اِخ) ناصر کیا پادشاه گیلان. (از فهرست کتابخانهء مدرسه عالی سپهسالار ج 2 ص 251). و رجوع به کارکیا (سلطان محمد) شود.

کارکیائی.

(حامص مرکب) رجوع به کارکیایی شود.

کارکیایی.

(حامص مرکب)(1) کارکیائی. امیری و پادشاهی و کارفرمائی. (آنندراج) :
ورنه سر کارکیایی نداشت
وز غم کار تو رهایی نداشت.
نظامی (ص 71).
(1) - کارکیایی، از: کارکیا + یی (اسم مصدر)؛ کارفرمائی، سالاری، پادشاهی: «اینچ می بینی هم شعار پادشاهی و آثار کارکیایی اوست...» (مرزبان نامه چ 2 تهران ص38 با تطبیق حاشیه) (از برهان قاطع چ معین ج3 حاشیهء ص1560).

کارکیایی.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)عمل و شغل مهتری. سروری و سلطنت :
سر فروبردیم تا بر سروران سرور شویم
چاکری کردیم تا کار کیایی یافتیم.سنائی.

کارگاه.

(اِ مرکب) کارگه. محل ساختن چیزها خصوصاً بافتن جامه. (غیاث) (آنندراج). منسج. چارچوبی که بر آن جامه ای کشند و بر آن نقوش از ابریشم و نخ زرین و سیمین دوزند. دستگاه. کارخانه. طراز. کارگاه شکر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). معمل. جای کار :
صد کارگاه ششتر کرده است باغ لاش
صد کارگاه تبت کرده است دشت طی.
منوچهری.
چنان کارگاه سمرقند شد
زمین از در بلخ تا خاوران
در و بام و دیوار آن کارگاه
چنان زنگیانند کاغذگران.منوچهری.
همه شهر از آذین دیبا و ساز
بیاراست چون کارگاه طراز.
(گرشاسب نامه ص206).
و مثال بر آمدن و باز فرود آمدن این بخارها و رطوبتها همچون کارگاه گلابگیران است که عرق گل بقوت آتش ببالا بر آید و اندرسه دیگ گلاب گرد آید چون بسیار گردد بدان منفذ که فروسوی اوست فرود آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بخارا را کارگاهی بوده است میان حصار و شهرستان نزدیک مسجد جامع و در وی بساط و شادروانها بافتندی. (تاریخ بخارا ص 24).
از پی کاهش هوا بر کارگاه اعتدال
مهره ای بر روی این دیبای سقلاطون زده است.
اثیرالدین اخسیکتی (از آنندراج).
گوئی ترا به رشتهء زرین آفتاب
نساج کارگاه فلک بافت پود و تار.خاقانی.
از جنس کارگاه نشابور و کار روم
بر من خراج روم و نشابور خوار کرد.
خاقانی.
به عملگاه آمل هر سال بیست و پنجهزار من بورک و قند و نبات و شکر سپید حاصل بودی و بدابوهی پانزده هزارمن و از خوزستان. محمد خوزی و علی خوزی گفتند و کارگاهها و شکرخانه ها بحکم ایشان بودی. (تاریخ طبرستان).
امیدم چنانست ازین بارگاه
که چون من شوم دور ازین کارگاه.نظامی.
خوشتر از صد نگارخانهء چین
نقش آن کارگاه دست گزین.نظامی.
چو نقش کارگاه رومیت هست
ز رومی کار از من دور کن دست.نظامی.
چون ز حسرت رست و باز آمد براه
دید برده دزد رخت از کارگاه.مولوی.
بوریاباف اگر چه بافنده ست
نبرندش به کارگاه حریر.سعدی (گلستان).
بارگاه زاهدان درهم نورد
کارگاه صوفیان درهم شکن.سعدی.
بیا که پردهء گلریز هفت خانهء چشم
کشیده ایم به تحریر کارگاه خیال.حافظ.
نقش خیال روی تو تا وقت صبحدم
بر کارگاه دیدهء بیخواب میزدم.حافظ.
خیال نقش تو در کارگاه دیده کشیدم
بصورت تو نگاری ندیدم و نشنیدم.حافظ.
|| مجازاً به دنیا، جهان و گیتی اطلاق شود و غالباً به اضافت آید :
بارگاه تو کارگاه وجود
پایگاه تو پیشگاه صدور.مسعودسعد.
کارگاهی ز بهر من کردی
شب و روز از برای من بر کار.مسعودسعد.
برآرندهء سقف این بارگاه
نگارندهء نقش این کارگاه.نظامی.
ز کارگاه قضا بر درخت پوشانند
قبای سبز که تاراج کرده بود خزان.سعدی.
چه چیز است این کارگاه بلند
یکی شاددل زو یکی مستمند.
(از صحاح الفرس در ذیل لغت مستمند).
عاشق شو ار نه روزی کار جهان سرآید
ناخوانده نقش مقصود از کارگاه هستی.
حافظ.
-کارگاه پروسواس؛ کنایه از دنیا.
|| دکان و کارخانه و پیشه گاه. (ناظم الاطباء).
- کارگاه جولا؛ مَحاکَه.
- کارگاه دیبا؛ طراز.
- کارگاه روغن؛ مدهنه، تنگ گاه.
- کارگاه نبرد؛ میدان جنگ.

کارگاه چینی کار.

[هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) :
گفت اگر ز آنچه وعده دادم شاه
پیش از آن شغل بودمی آگاه
نقش این کارگاه چینی کار
بهترک بستمی در این پرگار.
نظامی (هفت پیکر ص61).

کارگاه فلک.

[هِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم باشد و آسمان را نیز گویند بطریق اضافه. (برهان) (آنندراج). و رجوع بمجموعهء مترادفات ص 90 و ص 165 شود.

کارگاه کن فکان.

[هِ کُ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و مافیهاست که موجودات دارین باشد. (آنندراج). «کارگاه کن فیکون» نیز آمده است.

کارگد.

[گِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، در 52هزارگزی شمال خاوری اهواز و 11هزارگزی جنوب شوسهء مسجدسلیمان به اهواز. دشت و گرمسیر است. سکنه 210 تن. آب از چاه دارد و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. ساکنین از طایفهء حمید هستند. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کارگذار.

[گُ] (نف مرکب) آنکه کار به آسانی و جلدی کند. آنکه کار داند و از عهدهء آن بخوبی برآید. کاربر. کافی. قبیل. کافٍ. (منتهی الارب). آنکه حاجات مردم را قضا کند. (آنندراج). وکیل. عامل. احوزی. نیک کارگذار. (منتهی الارب). لَهم؛ مرد نیک کارگذار. (منتهی الارب). شهم. ماضی فی الامور. تند در کارها. عریف. رجلٌ احوذی؛ مرد کارگذار. ثِمالی؛ کارگذار مردم :
دولت کاردان و کارگذار
در همه کار پیشکار تو باد.مسعودسعد.
حسبنا الله و نعم الوکیل(1)؛ بسنده است ما را خدای و نیک کارگذاری. (ابوالفتوح رازی).
و او مردی کافی و کارگذار بود و صاحب رأی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 77).
کارگذاری که بقیمت گران
جامگی کارگذاران خان.
امیرخسرو (در تعریف ثیاب و خلاع از آنندراج).
فریاد که کردم همهء عمر، نکردم
کاری که بود روز جزا کارگذارم.
درویش واله هروی (از آنندراج).
|| پاکار. || (اصطلاح وزارت خارجه) منصبی در وزارت خارجهء قدیم آنگاه که حق قضای قونسولها نسخ نشده بود.
(1) - قرآن 3/173.

کار گذاردن.

[گُ دَ] (مص مرکب) تمشیة (متعدی و لازم آمده).

کارگذاری.

[گُ] (حامص مرکب) وکالت: صَری؛ کارگذاری کردن. (منتهی الارب). || عمل مأمور وزارت خارجه در شهرهای ایران، برای قضاوت در امور دعاوی تبعهء خارجه بر ایرانیان و بالعکس.
|| محل قضاء کارگذار.
- کارگذاری کردن؛ کفایت. (بحر الجواهر). عمل کارگزار: کفاه مؤنة کفیاً. (منتهی الارب).

کار گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) نصب کردن چنانکه دری را در درگاه.

کارگذران.

[گُ ذَ] (نف مرکب) رجوع بمعانی کارگذار شود.

کار گذشته.

[رِ گُ ذَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به قضی الامر شود.

کارگر.

[گَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) کسی که رنج میبرد و زحمت میکشد. در بند و بست کارها. (ناظم الاطباء). کسی که کاری انجام دهد. (فرهنگ نظام، ذیل لغت کار). عامل. رجوع به عامل شود. یکی از عمله. یکی از فعله. یکی از اکره. یکی از کارگران کارخانه :
مفرمای کاری بدان کارگر
کزان کار نتواند آمد بدر.
اسدی (گرشاسبنامه ص198).
کارگر است این فلک بعمر همی
کار بفرمان کردگار کند.ناصرخسرو.
گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه برداری.نظامی.
کارگر بین که خاک خونخوارش
چون فکند از نشانهء کارش.نظامی.
پنجهء کارگر شد آهن سنج
بر بنا کرد کار سالی پنج.نظامی.
عدل بشیریست خردشادکن
کارگری مملکت آبادکن.نظامی.
خری دید پوینده و باربر
توانا و زورآور و کارگر.؟
چو دیدی کار رو در کارگر آر
قیاس کارگر از کار بردار.جامی.
|| اهل کشت و پنبه و مزدور. (فرهنگ نظام ذیل لغت کار). برای کارگر با آلات و افزار، فرهنگستان لفظ افزارمند را وضع کرده. (فرهنگ نظام ذیل لغت کار). صنعت کار. پیشه ور.(2) اهل حرفه :
کسی کو مِرَد جای و چیزش کراست
چو شد شاه با کارگر هر دو راست.
فردوسی.
ز هر پیشه ای کارگر خواستند
همه شهر از ایشان بیاراستند.فردوسی.
|| اثرکننده و مؤثر. (برهان). هر آنچه اثر کند و مؤثر واقع شود مانند حرکت و سخن و دارو و زخم شمشیر و جز آن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ نظام، ذیل لغت کار). تأثیرکننده کاری. رجوع به مدخل کاری شود. کاری. با اثر :
باد خنک بر آتش سوزان گماشتم
پنداشتم که حیلت من گشت کارگر.فرخی.
گوید آخر چه آرزو داری
آرزو زهر و غم چه کارگر است.خاقانی.
همت کارگر در آن دربست
کوبدان کار زود یابد دست.نظامی.
|| خداوند و صاحب کار و کارکننده. (برهان). دانا و کارآزمودهء در معامله و صاحب فراست در کار و خداوند و صاحب کار و کارکننده. (ناظم الاطباء). || در فرهنگ ناصری کارگر بمعنی پشت و پناه و بزرگ و آن را «کرگر» نیز گویند و به این معنی کاف ثانی کاف تازیست. (آنندراج). و رجوع به «کرکر» شود. || کارگران، بدون اضافت، کنایه از متصدیان کارخانجات. (آنندراج) :
کارگران سخا به کشور جودت
خشت زر اندرنهند در کف مزدور.
طالب آملی (از آنندراج).
|| صنعتگر و هنرمند. (ناظم الاطباء). || مخفف کاریگر. (برهان). در هند کاریگر را بمعنی دوم (یعنی اهل کشت و پیشه و مزدور) استعمال کنند که در فارسی ایران دیده نشده پس یاء زاید است و معنی لفظی آن کارگر داننده و مؤثرکننده است. (فرهنگ نظام، ذیل لغت کار). کاریگر خود لغتی است در «کارگر» باشباع کسره ای که در بعض لهجه ها به راء کارگر دهند. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کارگر).
(1) - بمعنی صفت شخص بنظر آمده است. (از برهان).
(2) - Artisan, Homme de metier.

کارگر آمدن.

[گَ مَ دَ] (مص مرکب)کارگر شدن. اثر کردن. مؤثر واقع شدن. تأثیر :
چو نیزه نیامد بر او کارگر
بروی اندر آورد جنگی سپر.فردوسی.
این لفظ که من گفتم و من خواهم گفتن
بر جان و دل دشمن او کارگر آید.فرخی.
ازیرا کارگر نامد خدنگم
که بر بازو کمان سام دارم.بوطاهر.
این سخن بر دل قباد همچنان کارگر آمد که تیرکی بر نشانه زنند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 87).
پس عرصه بیفکند و فروچیدش مهره
هر زخم که او میزد بس کارگر آمد.سوزنی.
ز شست صدق گشادم هزار تیر دعا
ولی چه سود یکی کارگر نمی آید.حافظ.

کارگران.

[گَ] (اِخ) دهی ازدهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. 13500گزی جنوب خاوری خدا آفرین 220هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر. کوهستانی و گرمسیر مالاریائی است دارای 91 تن سکنه است. آب این ده از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کارگر بودن.

[گَ دَ] (مص مرکب) کارگر شدن. اثر کردن. مؤثر گردیدن :
نباشد سلیح شما کارگر
بدان جوشن و خود پولاد بر.فردوسی.
یکی نیزه سالار توران سپاه
بزد بر بر رستم کینه خواه
سنان اندر آمد بچرم کمر
به ببر بیان بر نبد کارگر.فردوسی.
چون شب درآمد [ فیل گوشان ] خویشتن را در میان دو گوش گرفتند و تیر بر گوشهای ایشان کارگر نبود. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

کارگردان.

[گَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کسی که کارها را روبراه میکند. مدیر. سرکار: رجلٌ قلب، مردی کارگردان. (محمودبن عمر ربنجنی). || در تداول امروز بکسی گویند که نمایشنامه ها را به روی صحنه می آورد:(1)کارگردان سینما و تآتر و تبلیغات. || ج، کارگردانان: کارگردانان مجلس.
(1) - Metteur en scene.

کارگردانی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل کارگردان. اداره. || صحنه آرایی.

کارگر شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)کارگر آمدن. اثر کردن. رجوع به اثر کردن شود. تأثیر کردن. مؤثر گردیدن. رجوع به کارگر آمدن شود: اِکاحه، کارگر شدن شمشیر. (منتهی الارب) :
کنون کارگر شد که بیکار گشت
پدر پیش چشم پسر خوار گشت.فردوسی.
چو ژوبین به رستم نشد کارگر
بینداخت رستم کمندش ز بر.فردوسی.
تیر از زرّ و سیم باید ساخت
تا شود کارگر بر این کنده.سوزنی.
نهیب توهّم تنش را گداخت
نشد کارگر هر علاجی که ساخت.نظامی.
از هر کرانه تیر دعا میکنم رها
شاید کزان میانه یکی کارگر شود.حافظ.

کار گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) بکار گماشتن. کار راندن. بیگاری :
وز آن پس بخوردن گرفتند کار
می و خوان و رامشگر و میگسار.

کار گره شدن یا بودن.

[گِ رِهْ شُ دَ](مص مرکب) بر نیامدن حاجت. (آنندراج) :
ز سخت گیری زلف تو کار من گره است
وگرنه هیچ گره نیست بی گشاد اینجا.
مولانا لسانی شیرازی (ازآنندراج).

کارگری.

[گَ] (حامص مرکب) کار. عمل کارگر. || تأثیر.

کارگزار.

[گُ] (نف مرکب، اِ مرکب) عامل. ج، کارگزاران : و کتبه و کارگزاران را امور متفاوت بود بعضی محظوظ و بهرمند و جمعی محروم و مستمند میماندند. (جهانگشای جوینی). بسیار میفرمودند کارگزار روندهء این راه نیاز و مسکنت و علو همت است. (انیس الطالبین بخاری ص124). کارگزاران و قاصدان سلاطین روزگار بسیار بگرمینه میگذرند. (انیس الطالبین بخاری ص 154). فرمودند بزرگ صفتی است محبت، کارگزار راه حق همین است. (انیس الطالبین بخاری ص156). || شغلی در وزارت خارجهء قدیم. || کسی که کارهای بانک را در شهر دیگری انجام میدهد.(1) و رجوع به کارگذار شود.
(1) - Correspendant.

کارگزاری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل. کفایت. || شغل کارگذار. جای کارگذار. || (اِ مرکب) بنگاه هائی است که معاملهء اشخاص را بر عهده گرفته برای خرید و فروش خانه یا سایر راهنمائی مزد گرفته و کاری انجام میدهند. (فرهنگستان).

کارگزین.

[گُ] (نف مرکب، اِ مرکب) رئیس کارگزینی. (فرهنگستان). رجوع به کارگزینی شود. تعیین کنندهء کار خدمت گزاران.

کارگزینی.

[گُ] (حامص مرکب) انتخاب شغل. گزینش کار. استخدام. || (اِ مرکب) (ادارهء...) اداره ای است که در وزارت خانه به کار اعضاء رسیدگی کرده شغل آنها را معین و تغییر مأموریت آنها را مطابق اطلاعات و احتیاج و شایستگی هر یک تعیین مینماید و سابقاً پرسنل نامیده میشد. (فرهنگستان) (فرهنگ نظام).

کارگشا.

[گُ] (نف مرکب، اِ مرکب)کارگشای. تسهیل کنندهء کار. گشایندهء کار. رجوع به کارگشای شود. || کسی که کارهای مردم را روبراه کند. واسطه. دلال.

کارگشائی.

[گُ] (حامص مرکب، اِ مرکب)عمل کارگشا. یاری کردن. دلالی. وکالت. با کردن صرف میشود. || بانک کارگشائی؛ بانک رهینه های منقول.

کارگشائی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) مشکل کسی را گشودن. به او قرض دادن.

کارگشای.

[گُ] (نف مرکب) کارگشا. حلاّل مشکلات :
خدای عزوجل رحم کرد بر دل من
بفضل و رحمت بگشاد کار کارگشای.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 390).
کف نیاز بحق برگشای و همت بند
که دست فتنه ببندد خدای کارگشای.
سعدی.
|| خدای عزّوجل :
ای کارگشای هرچه هستند
نام تو کلید هرچه بستند.نظامی.

کار گشودن.

[گُ دَ] (مص مرکب) فرج یافتن. گشایش یافتن کار:
ای صبر بگفتی که چو غم پیش آید
خوش باش که کار تو ز من بگشاید.
مجیر بیلقانی.
عمری ببوی یاری بردیم انتظاری
زآن انتظار ما را نگشود هیچ کاری.
سعدی (طیبات).

کار گل.

[رِ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)عملگی. فعلگی. زمین کندن و شخم زنی و گل مالی و نظائر آن : و در همهء ممالک کسی را نگذاشت که به معیشت و عمارت ضیاع خود مشغول شوند الا همه برای او بقلعه ها و قصرها و خندقها زدن و کار گل کردن گرفتار بودند. (تاریخ طبرستان).
یکی بندهء خویش پنداشتش
زبون دید و در کار گل داشتش.
سعدی (بوستان).
دگر ره نیازارمش سخت دل
چو یاد آیدم سختی کار گل.
سعدی (بوستان).
چه بودی که پایم درین کار گل
بگنجی فرورفتی از کام دل.
سعدی (بوستان).
در خندق طرابلس با جهودانم به کار گل بداشتند. (گلستان).

کارگل بند.

[رِ گِ بَ] (نف مرکب) بنا :
عمارت بکردند بسیار کار
از آن کارگل بند، مردی هزار.
شمسی (یوسف و زلیخا).

کارگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) کارگاه. مَنسَج. مَنسِج. (منتهی الارب). کارگه مخفف کارگاه است. در تداول امروز در خراسان آن را بالاخص بمعنی محل قالی بافی یا پارچه بافی آورند :
یکی گازر آن خرد صندوق دید
بپویید و ز کارگه برکشید.فردوسی.
نقش بندان ازل نقش طراز شرفش
بر از این کارگه مختصر آمیخته اند.خاقانی.
|| جای کار. کارخانه :
کارگه است این فلک بعمر همی
کار بفرمان کردگار کند.ناصرخسرو.
در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما
در کارگه کوزه گران کوزه شویم.
(منسوب به خیام).
|| جای پر نقش و نگار. مکانی که برای تزیین آن کار هنرمندانه انجام گرفته باشد :
بدانجا رفت و آنجا کارگه ساخت
بدوزخ در چنان قصری بپرداخت.نظامی.
خواجه به زان نیافت بارگهی
ساخت اندر میانه کارگهی.نظامی.
نقش آن کارگه دگرگون بود
از حساب من و تو بیرون بود.نظامی.
|| مجازاً دنیا. گیتی. جهان. عالم امکان :
جامهء پهن تر از کارگه امکانی
لقمه بیشتر از حوصلهء ادراکی.
سعدی (بدایع).
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان این همه نیست.
حافظ.
و رجوع به کارگاه شود.

کارگیا.

(ص مرکب، اِ مرکب) کارکیا. به معنی پادشاه و وزیر و کارفرما و کاردان باشد و هر یک از عناصر اربعه را نیز گفته اند. (برهان). و رجوع به کارکیا شود.

کارگیر.

(اِ مرکب) غار و سرداب و زیرزمینی و گنبد. || نوعی از پارچهء درشت و ستبر. || سنگ محکم و ستون سنگی و استواری که در ساختن عمارت بکار میبرند.
-کارگیر بنا؛ سنگی که بدان چیزی بنا میکنند. (ناظم الاطباء).

کارگیری.

(اِ مرکب) در تداول زنان، کار: مرده شور کارگیریت را ببرد. مرده شورت ببرد با این کارگیریت. || کسی که مرتکب میشود و مباشرت مینماید و متقبل میشود هر کار مهمی را. (ناظم الاطباء).

کارل.

[کارْ رِ] (اِخ) الکسی. رجوع به «کاررل الکسی» شود. در اعلام المنجد این اسم بصورت «کاریل الکسی» آمده است.

کارلا.

(اِخ) نام کوهی که معبد معروف بودائی بالای آن واقع است و سابقاً «کارلی»(1) خوانده میشد. (از یشتها، تفسیر استاد پورداود ج2 ص32).
(1) - Karli.

کارلادان.

(اِخ) محله ای است به اصفهان و منار جنبان ها در آن واقع است.

کارلایل.

(اِخ)(1) توماس. کارلیل. مستشرق انگلیسی اهل اسکاتلند متولد در «اکلفشان»(2)(1795 - 1881). وی عربی را در بغداد فراگرفت و استاد زبان مزبور در کمبریج گردید و در آداب عرب صاحب آثار است. کتاب مهم او معروف است به: «قهرمانان و طریقت قهرمانی».(3)
(1) - Carlyle, Thomas.
(2) - Ecclefechan.
(3) - Les Heros et le culte des Heros.

کارلس.

[لُ] (اِخ)(1) نام چند شاهزادهء اسپانیائی: 1- کارلس (دُن) معروف به اطریشی فرزند فیلیپ دوم. وی ضد پدرش فتنه انگیخت و سبب مرگ او گردید. 2- کارلس (دُن) فرزند شارل چهارم، وی کوشید تاج «ایزابل» را تصاحب کند. (1788 - 1855 م.). 3- کارلس (دُن) فرزند کوچک شارل چهارم متولد در «لایباش» وی مدعی تاج و تخت اسپانیا بود. (1848 - 1909 م.).
(1) - Carlos.

کارلس اول.

[لُ سِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) فرزند لوئی اول پادشاه «پرتقال» و «ماری پیا»(2)متولد در لیسبن (لشبونه) در سال 1863 م. وی به سال 1889 بپادشاهی پرتقال رسید و به سال 1908 مقتول گردید.
(1) - Carlos Ier.
(2) - Marie - Pia.

کارلسباد.

(اِخ)(1) رجوع به «کارلوی واری»(2) شود.
(1) - Carlsbad.
(2) - Carlovy - Vary.

کارلسبورگ.

(اِخ)(1) شهری از رومانی. رجوع به «البا - ژولیا»(2) شود.
(1) - Carlsbourg, Karlsburg.
(2) - Alba - Julia.

کارلستاد.

(اِخ)(1) کارلشتاد. شهری از کشور سوئد در ساحل «ونر» دارای 21000 سکنه. استقلال «نروژ» در اینجا شناخته شده (1905 م.).
(1) - Carlstadt.

کارلس روه.

(اِخ)(1) در آلمانی «کارلسرو». شهری از کشور آلمان، کرسی ناحیهء «باد» پائین جنگل سیاه(2). دارای 252900 سکنه. (از دایرة المعارف کیه چ 1975).
(1) - Carlsruhe, Karlsruhe.
(2) - Foret - Noire.

کارلس کرونا.

[کْ / کِ رُ] (اِخ)(1) بندر نظامی کشور سوئد در ساحل «بالتیک»، دارای 26000 سکنه.
(1) - Karlskrona.

کارل سلمان.

[سَ] (اِخ)(1) کارل زالمان. رجوع به زالمان شود.
(1) - Carl Salemann.

کارلشتاد.

(اِخ) رجوع به «کارلستاد» شود.

کارلشتاد.

[لُ] (اِخ)(1) معروف به «اندره بودنشتن»(2) دوست «لوتر» که سپس از او کناره گرفت. وی در انقلاب «اناباتیست ها»(3) شرکت داشت.
(1) - Carl(o)stadt.
(2) - Andre Bodenstein.
(3) - Les Anabaptistes.

کارل مارکس.

(اِخ)(1) رجوع به «مارکس» شود.
(1) - Karl Marx.

کارلمان.

[لُ] (اِخ)(1) نام یکی از دو پسر «پپن لو برف» (پپن قصیر)(2) وی به سال 771 م. درگذشت، و پس از او برادرش شارل ملقب به شارل کبیر (شارلمانی) بتنهائی پادشاهی یافت. (ازتاریخ قرون وسطی، تألیف آلبرماله چ هژیر ص117).
(1) - Carloman.
(2) - Pepin le Bref.

کارلنژیان.

[رُ لَ] (اِخ) کارلُووَنژیان(1)دومین سلسلهء پادشاهان فرانسه که نام خود را از شارلمانی اخذ کرده اند. این سلسله از «پپن لوبرف» (پپن قصیر) تا لوئی پنجم حکومت کرده اند (751 - 987 م.). آلبرماله راجع به سلطنت «پپن لوبرف» نویسد: سلطنت خاندان شارل در عهد پسر شارل مارتل موسوم به «پپن لوبرف» رسمی شد. پپن به لطف پاپ به القاب مخصوصه ای ممتاز آمده بود. دعاتی که میکوشیدند اقوام مشترک ژرمن را در ماورای رن بدین نصاری بیاورند در کنف حمایت پپن بودند. پپن به صلاحدید «سن بنیفاس» که برسالت بخاک ژرمن رفته و خدمتگذار وفادار پاپ بود دست به کار اصلاح روحانیت گل گردید. پپن در 751 سفارتی بروم فرستاده از پاپ زکریا(2) پرسید «ازمیان دو تن آنکه به راحت و فراغت در خانهء خود نشسته سزاوار مقام سلطنت است یا آنکه فشار نگاهبانی کشور کلاً بر عهدهء او است» پاپ در جواب گفت: «آنکه عنان اختیارات را به دست دارد بیشتر از کسی که بیکاره است سزاوار پادشاهی است» بنابراین در سوآسون مجلسی تشکیل یافت و پپن به پادشاهی برداشته شد. آنگاه پپن گیسوان بلند شیلدریک سوم را که علامت سلطنت بود برید و شیلدریک آخرین سلطان خاندان مروه در صومعه ای جای کرد (751 م.).
خصیصهء سلطنت تازه - چون شیلدریک از سلطنت کناره گرفت سن بنیفاس بنمایندگی پاپ یکی از مراسم مذهب یهود را احیا کرده همچنان که شموئیل بنام خداوند، روغن مقدس را برای تبرک بر پیشانی شاغول ریخته بود پپن را تبرک کرد. دو سال و نیم بعد نیز خود پاپ اتین دوم که آمده بود پپن را بر لمبار برانگیزد در کنیسهء سن دنیس، واقع در نزدیکی پاریس دوباره او را تبرک نمود (28 ژوئیهء 754 م.) به این ترتیب پپن و خاندان شارل از وجههء مذهب جنبه ای یافتند که خاندان مروه از آن عاری بود. خانوادهء مروه منتخب مردم شمرده میشد زیرا به ارادهء قوم پادشاهی میکرد لکن خاندان شارل برگزیدهء خداوند بشمار می آمد زیرا بمشیت الهی سلطنت یافت، تبرک پپن مبدأ ظهور این عقیده شد که سلطنت ودیعهء الهی است.
تکوین مملکت پاپ - پپن برای ادای دینی که بر ذمّه داشت از آلپ گذشته به لمبار تاخت آورد زیرا لمبار ایالت راوَن را گرفته به ایالت روم حمله آورده بود. از آنجا که این هر دو خاک جزء رومیة الصغری قلمداد میشد خیلی غریب بنظر می آمد که پاپ عوض اینکه امپراطور را به کمک بطلبد از پادشاه فرانک مدد خواست اما گذشته از اینکه امپراطور قسطنطنیه در آن اوقات گرفتار مبارزه با عرب و قوم لمبار بود و مجال حمایت روم را نداشت پاپ نیز بالاصاله رغبت نمیکرد که به امپراطوران ایزوری که آن روز سلطنت داشتند رو بیاورد زیرا امپراطوران مزبور به نسخ صناعت و خرید و فروش صور و تمثال مذهبی اقدام کرده و بهمین مناسبت به صورت شکن معروف شده بودند در صورتی که مرکز دیانت آن را مجاز دانسته بود. پپن دوبار بر ضد لمبار اردو کشید (754 - 756 م.) و چون فایق آمد ایشان را به استرداد ایالت راون واداشت سپس بدون اینکه توجهی بحقوق امپراطور قسطنطنیه داشته باشد راون را بموجب هبه نامهء رسمی که متن آن را در روم بر مرقد پطروس نهادند به پاپ بخشید. این هبه بیشتر از آنجهت اهمیت دارد که منشأ تکوین مملکت پاپ که تا 1870 م.باقی ماند گردیده است. به این ترتیب کاری که گرگوار کبیر شروع کرده بود به نتیجه رسید و پاپ صاحب سلطنتی جسمانی شده مانند سایر سلاطین خاک و رعیت پیدا کرد از این حیث علایق یگانگی مقام پاپ با خاندان شارل استوارتر گردید و ضمناً پاپ پادشاه فرانک را «بطریق مردم روم» خواند تا روم رسماً در تحت حمایت فرانسه در آید.
قدرت پپن لوبرف - پپن که صاحب اختیاری استرازی ونوستری داشت عرب را از سپتیمانی(3) (لانگدوک) راند و مخصوصاً با قوم آکی تن که از عهد داگوبر ببعد تقریباً استقلالی بهم زده بودند جنگید و بعد از هشت سال جنگ آنها را مطیع کرد. پپن که بر اقوام لمبار و عرب و آکی تن فائق آمد و مالک الرقاب تمامی گل و حامی پاپ شد صاحب مجد و اقتدار عمده گردید و عاقبت در 768 ممالک خود را فیمابین دو پسرش شارل و کارلمان تقسیم کرده بمرد. (تاریخ قرون وسطی تا جنگ صدساله، تألیف آلبرماله چ هژیر صص 115 - 117). و نیز رجوع شود به «پپن لوبرف» در همین لغت نامه. بعد از «پپن لوبرف» بترتیب سلاطین زیر تا لوئی پنجم سلطنت کردند. شارلمانْی(4) (باکارلمان تا سال: 771 م.) لوئی اول معروف به بی عزم اوّلین(5)(814 م.). شارل دوم معروف به اصلع(6) (840 م.). لوئی دوم معروف به الکن(7) (877 م.). لوئی سوم(8) و کارلمان (879 م.). کارلمان (تنها) (882 م.). شارل کلان(9) (884 م.). اود (خانوادهء کاپسین)(10) (887 - 898 م.). شارل سوم، معروف به ساده(11) (893 م.). روبر اول(12)(خانودهء کاپسین) رقیب شارل ساده (922 م.). را اول(13) (923 م.). لوئی چهارم، ماوراء البحری(14) (936 م.). لوتر(15) (954 م.). لوئی پنجم(16) (986 م.).
(1) - Carolingiens, Carlovingiens.
(2) - Zacharie.
(3) - Septimanie.
(4) - Charlemagne.
(5) - Louisp Ier, Le Debonnaire.
(6) - Charles ll, Le Chauve.
(7) - Louis ll, Le Begue.
(8) - Louis lll.
(9) - Charles le Gros.
(10) - Eudes (Famille Capetien).
(11) - Charles lll, le Simple.
(12) - Robert Ier.
(13) - Raoul.
(14) - Louis IV, D`Outre - mer.
(15) - Lothaire.
(16) - Louis V.

کارلواک.

[لُ] (اِخ)(1) کارلستاد قدیم. شهری از یوگوسلاوی. جمعیت 21000 تن.
(1) - Karlovac.

کارلوتسی.

[لُ] (اِخ)(1) «کارلویتز» شهری از «یوگوسلاوی» در ساحل «دانوب». دارای 5700 تن سکنه. به سال 1699 م. عهدنامه ای بین ترکیه، اطریش، لهستان، روسیه و ونیز در آنجا بسته شد. ترکها در همین ناحیه از یک قسمت مهم اراضی متصرفهء خود چشم پوشیدند.
(1) - Karlovci (tsi).

کارلوکس.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «دوردونی» ناحیهء «سارلات» دارای 461 تن سکنه. راه آهن دارد.
(1) - Carlux.

کارلوو.

(اِخ)(1) شهری از ایرلاند آزاد مرکز کنت نشینی بهمین نام (ایالت لینستر)(2) در ساحل «باروو»(3).
(1) - Carlow.
(2) - Leinster.
(3) - Barrow.

کارلوونژیان.

[لُ وَنْ] (اِخ)(1) رجوع به «کارلنژیان» شود.
(1) - Carlvingiens.

کارلویتز.

[لُ] (اِخ)(1) رجوع به «کارلوتسی» شود.
(1) - Carlowitz.

کارلوی واری.

[لُ وی] (اِخ)(1) در آلمانی «کارلسباد». شهری از چک اسلواکی (بوهم)(2) نزدیک «اژه»(3) دارای 25000 سکنه. آب معدنی گرم دارد و محل بلورسازی است.
(1) - Karlovy - Vary.
(2) - Boheme.
(3) - Eger.

کارلیل.

(اِخ) رجوع به «کارلایل» شود.

کارم.

[رِ] (اِخ)(1) ماری - انتوان. طباخ فرانسوی متولد در پاریس. مؤلف کتبی چند در هنر طباخی. (1784 - 1833).
(1) - Careme, Marie-Antoine.

کارمانیولا.

[یُ] (اِخ)(1) معروف به «فرانچسکو - بوسون»(2) فرمانده سربازان مزدور ایطالیائی متولد در «کارمانیولا». وی به سال 1432 گردن زده شد.
(1) - Carmagnola.
(2) - Francesco Bussone.

کار محکم کردن.

[مُ کَ کَ دَ] (مص مرکب) استوار کردن آن. محکم کاری کردن. ابرام. (ترجمان القرآن) :
گرفتم عقل محکم کرد کار خویش را صائب
ره سیل قضا را سد اسکندر نمی بندد.
صائب (از آنندراج).

کارمزد.

[مُ] (اِ مرکب) مزدی که برای کار دهند. اجرت. حق العمل. (فرهنگستان).

کارمزد.

[مُ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء ولوپی در مغرب دوآب.

کارمزدی.

[مُ] (ص نسبی) منسوب به کارمزد مقابل روزمزدی. کسی که کارمزد گیرد.

کار مشتبه.

[رِ مُ تَ بِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) امر ملبس. (منتهی الارب).

کارمک.

[مَ] (اِخ) (دکتر...) مؤلف انگلیسی. از این شخص کتابی بنام «تعلیم نامه در عمل آبله زدن» توسط «حکیم باشی» به فارسی ترجمه شده و به سال 1245 در تبریز با حروف سربی بچاپ رسیده است. (از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص175).

کار ملامتناک.

[رِ مَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لومة. لامه. (منتهی الارب).

کارمن.

[مِ] (اِخ) ملکهء رومانی. رجوع به کارمن سیلوا شود.

کارمند.

[مَ] (ص مرکب، اِ مرکب)خدمتکار. (غیاث) (آنندراج). دارندهء کار. کاردار دفتری. کسی که شغلی در دستگاهی دارد. عضو اداره و نظایر آن. (فرهنگستان). خدمت گزار اداری. مستخدم در یکی از ادارات دولتی(1) مستخدم اداری. ج، کارمندان. || کارآمد و قابل و لایق کار و آنکه از وی کار آید. (ناظم الاطباء).
(1) - برای اطلاع از احوال کارمندان دولت در اسلام، رجوع به ترجمهء تاریخ تمدن در اسلام 1 : 85 و 2 : 96 و 2 : 143 شود.

کارمندی.

[مَ] (حامص مرکب) عمل کارمند. داشتن شغلی در دستگاهی. عضویت اداره.

کارمن سیلوا.

[مِ] (اِخ)(1) نام مستعار ملکه الیزابت(2) از کشور رومانی، زن شارل اول، که اشعار لطیف و رمانهایی دارد. تولد او در «نوید» (پروس - رنان)(3) بود. (1843 - 1916 م.).
(1) - Carmen Sylva.
(2) - Elizabeth.
(3) - Neuwied, Prusse - Rhenan.

کارمنینک.

[مَ نَ کَ] (اِخ) کارمنییک. رجوع بماده ذیل شود.

کارمنییک.

[مَ نِ یَ کَ] (اِخ)(1) موضعی در جنوب هند از سنکهت. (تحقیق ماللهند ص 154).
(1) - Karmaneyaka.

کارمو.

[مُ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «تارن» بخش «البی»(2). سکنه 11500 تن. معدن زغال سنگ و شیشه سازی و سیمان سازی دارد.
(1) - Carmaux.
(2) - Albi.

کارمونا.

[مُ] (اِخ)(1) (آنتونیو اسکار دو فراگزو) ژنرال و رجل سیاسی پرتقالی (1869 - 1951). وی در سال 1928 بریاست جمهور رسید.
(1) - Carmona, Antonio Oscar de Fragoso.

کارمون تل.

[مُ تِ] (اِخ)(1) (معروف به لوئی کاروژی) رسام و درام نویس فرانسوی، متولد در پاریس (1717 - 1806 م.). وی نویسندهء «مثلهای مفرح» است.
(1) - Carmontelle, Louis Carrogis.

کار مهتر.

[رِ مِ تَ] (اِخ) نام کتابی است در علم نجوم تألیف حسن بن الخصیب از حذاق منجمین قرن دوم هجری و معاصر یحیی بن خالد برمکی(1). (چهارمقاله چ قزوینی چ اوقاف گیب ص 55 و چ 3 از انتشارات کتابفروشی زوار چ معین ص 273). حسن بن خصیب از ماهرین به فن احکام نجوم بوده است که ایرانی نسب میباشد و دارای کتابی است در احکام نجوم موسوم به «کار مهتر» که در آن کتاب به احکامی معتقد شده که اغلب صادق در نیامده منجمله اگر زحل در اول دقیقهء درجهء اول جوزا برسد پادشاه مصر فوت میکند. (ابن قفطی در تاریخ الحکماء مینویسد که در زمان من دو مرتبه زحل نزول بدقیقهء اولین درجهء جوزا نمود ولی مرگ شاه رخ نداد) و نیز از تألیفات وی کتاب المدخل الی علم الهیئة و کتاب تحویل سنی العالم و کتاب الموالید و کتاب تحویل سنی الموالید و کتاب المنثور که برای یحیی بن خالد مرتب ساخته است و کتاب النکت میباشد. حسن بن خصیب در ایام یحیی بن خالد برمکی در حدود سال 170 و 187 ه . ق. میزیسته است. (نقل از تاریخ الحکماء کردم بدون دقت در آن و در محل دیگر آن را فعلاً نیافتم فقط برای ثبت نام در این جزوه بدین مختصر اکتفا شد). (گاهنامهء سید جلال طهرانی، سال 1310 صص 22 - 23).
(1) - رجوع کنید به فهرست ابن الندیم ص 276 و تاریخ الحکماء قفطی ص 165.

کارن.

[رِ] (اِخ)(1) نام شهری در خط سیر لشکر خشایارشا از لیدیه به داردانل.
(1) - Carene.

کارن.

[کارْ رِ] (اِخ)(1) نام سردار قشون مهرداد شاهزادهء اشکانی که با اشک بیستم (گودرز) جنگید و لشکر طرف مقابل را شکست داده بیش ازآنچه مقتضی بود آن را تعقیب کرده دور رفت و وقتی که برمیگشت راه او را قوای تازه نفسی قطع کرد و خود او اسیر گردید یا کشته شد. (از تاریخ ایران باستان چ 2 ص 2421) باز در همین کتاب آمده: گوت شمید گوید: که کارّن والی صفحه ای بود که در آنجا جنگ روی داد. (تاریخ ایران الخ، ص 128). ولی مدرک این عقیده را ننموده و در نوشته های تاسی توس هم چنین خبری نیافتیم. (ایران باستان چ 2 ص 2422).
(1) - Carrene.

کارن.

[رَ] (اِخ) قارن. رجوع به قارن شود.

کارن.

[رُ] (اِخ) (رود...) کارون. رجوع به «کارون» شود.

کارناآزمودگی.

[زْ / زِ دَ / دِ] (حامص مرکب) غراره. (منتهی الارب). عدم تجربه و عدم وقوف. (ناظم الاطباء). بی تجربگی در کار.

کار ناآزموده.

[زْ / زِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) غِر. مغمر. (دهار). بی وقوف و بی تجربه و نادان. (ناظم الاطباء). مغتمر. ناشی.

کار نااستوار.

[رِ اُ تُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عریج. (منتهی الارب). کار نامحکم.

کار ناپسندیده.

[رِ پَ سَ دی دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کُوَفان. (منتهی الارب). عمل غیر ممدوح. نامطلوب.

کار نادیدگی.

[دی دَ / دِ] (حامص مرکب)بی تجربگی. ناشی بودن.

کارنادیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)غیرمجرب. بی تجربه. ناشی. ناآزموده :
بدو گفت کای کارنادیده مرد
شهنشاه کی با تو جوید نبرد.فردوسی.
پس بچند سال که در خراسان تشویش افتاد از جهت ترکمانان، دیو راه یافت بدین جوان کارنادیده تا سر بباد داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 361). خداوند را امروز سخن ما پیران ناخوش می آید و این همه جوانان کارنادیده میخواهد. (تاریخ بیهقی ص 603). آبی بود در پس پشت ایشان نیز چند از سالار کارنادیده، گفتند خوش خوش لشکر بر باید گردانید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 494).

کارناز.

(اِخ) طایفه ای از طوایف ترکمن ایران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 103).

کارناس.

(اِخ) نام ولایتی در «پونت» که اهالی آن تسلیم اسکندر نشدند و کرسی ولایت پونت را هالیکارناس می نامیدند. (از ایران باستان ج2 ص1268).

کار ناقص.

[رِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)اکنع. (منتهی الارب). عمل ناتمام.

کارناک.

(اِخ)(1) روستائی در بالای خرابه های «تب»(2) در کشور مصر.
(1) - Karnak, Carnac.
(2) - Thebes.

کار ناکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ناکرده کار. آنکه عملی را انجام نداده باشد.

کارنام.

(اِخ) دهی از دهستان در کاسعیده بخش چهار دانگهء شهرستان ساری 270 شمال باختری [ کذا ] کیاسر، 8هزارگزی شمال راه عمومی ساری به کیاسر. کوهستان جنگلی و معتدل و مرطوب مالاریائی و دارای 290 تن سکنه است آب از چشمه سار دارد. محصول آن غلات و ارزن و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داریست. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کارنامک.

[مَ] (اِ مرکب) کارنامه. رجوع به کارنامه و ص 58، 81، 84، 109 کتاب «ایران در زمان ساسانیان» شود.

کارنامک ارتخشیر پاپکان.

[مَ کِ اَ تَ رِ پَ] (اِخ) رجوع به کارنامهء اردشیر و صفحات 86، 88، 110، 267 و 297 از فرهنگ ایران باستان، بخش نخست، نگارش استاد پورداود شود.

کارنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) ورقه ای یا دفترچه ای که مبین ارزش و خاتمهء کار تحصیلی است. || جنگ نامه و تاریخ. (برهان) (انجمن آرا). توسعاً تاریخ. سالنامه. سالمه. ماه روز. || تاریخ حیات یک تن(1). تاریخچهء زندگانی کسی. سرگذشت. ترجمهء حال. شرح حال. کاغذی یا کتابی که در آن شرح کار کسی یا جمعی نوشته شده باشد. (فرهنگ نظام ذیل لغت کار) :
چو گردد آگه خواجه ز کارنامهء من
به شهریار رساند سبک چکامهء من.بوالمثل.
فسانهء کهن و کارنامهء بدروغ
بکار ناید رو در دروغ رنج مبر.فرخی.
ز کارنامهء او گر دو روی برخوانی
بخنده یاد کنی کارهای اسکندر.فرخی.
ز کارنامهء تو آرم این شگفتیها
بلی ز دریا آرند لؤلؤ شهوار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 281).
در این دنیای فریبندهء مردم خوار چندانی بمانم که کارنامهء این خاندان بزرگ را برانم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393). و کارنامهء دولت به ذکر محاسن او جمال گرفت. (کلیله و دمنه).
دل او برده بارنامهء ابر
کف او کرده کارنامهء جود.انوری.
در دست تو کارنامهء جود
با جاه تو بارنامهء جم.انوری.
نو کن روش را داستان، بشکن طلسم باستان
هم روزنامهء این بخوان هم کارنامهء آن بدر.
اثیر اخسیکتی.
میان بره و گرگ آن زمان بدانی فرق
که کارنامهء این گله از شبان شنوی.اوحدی.
شطری ز کارخانهء تو حکم کاینات
سطری ز کارنامهء تو علم کن فکان.
خواجوی کرمانی.
|| کار و هنر و صنعتی را گویند که کم کسی تواند کرد. (برهان). تحقیق آن است که این لفظ در اصل بمعنی صنعت نقاشی است بعد از آن بمجاز در صنعت های دیگر نیز استعمال کرده شده. (سراج اللغات). شاید در زمان مؤلفِ سراج، کارنامه بمعنی کار نقاشی و صنعتگر استعمال میشده اکنون متروک است. (فرهنگ نظام). مرقع تصاویر که نقاش برای اظهار کمال خود تیار سازد. (غیاث). نمونه و نقشه و مرقع تصاویر. (ناظم الاطباء). پردهء نقاشی :
برشک مجلس او کارنامهء مانی
برشک محفل او بارنامهء ارتنگ.فرخی.
نگاه کن که به نوروز چون شده ست جهان
چو کارنامهء مانی در آبگون قرطاس.
منوچهری.
بدرج خطش چون بنگرد خرد گوید
که کارنامهء مانی است نه گمان، بیقین.
سوزنی.
نقش این کارنامهء ابدی
در تو بستم بطالع رصدی.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 32).
گرچه آن کارنامه راه زدش
شادمانی شد از یکی بصدش.
نظامی (ایضاً هفت پیکر ص 79).
ز آنکه در کارنامهء سمنار
دید در شرح هفت پیکر کار.
نظامی (ایضاً هفت پیکر ص 143).
|| آن است که از کسی کاری بدان خوبی سرانجام یابد که از کسی یا دیگری نتواند شد. (آنندراج). کار و هنری که کمتر اشخاص میتوانند. صنعه :
خوش کارنامه ای است که آمد بروی کار
این کار از تو آید و مردان چنین کنند.
(از آنندراج).
یک شمه گر بکار برم شرح دوریت
هر نامه کارنامهء بال کبوتر است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| اعلان(2). دستکار. رجوع به دستکار شود. || جواز. (محمودبن عمر). || کتاب قوانین ریاست و عدالت که آن را کتاب آئین و دستورالعمل نیز گویند. (غیاث). || قصد و اراده. (ناظم الاطباء).
(1) - Biographie.
(2) - Affiche.

کارنامه.

[مَ / مِ] (اِخ) در سیرت انوشیروان، نام کتابی ایرانی که آن را در قدیم به عربی ترجمه کرده اند. (ابن الندیم).

کارنامهء اردشیر.

[مَ / مِ یِ اَ دَ] (اِخ) رجوع به کارنامهء اردشیر پاپکان شود.

کارنامهء اردشیر پاپکان.

[مَ / مِ یِ اَ دَ رِ پَ] (اِخ) کارنامهء ارتخشیر پاپکان. کارنامهء اردشیر. نام رسالهء معروفی است به پهلوی و آن سرگذشت اردشیر بابکان است. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کارنامه). مرحوم صادق هدایت در مقدمهء ترجمهء کارنامهء اردشیر پاپکان نویسد: کارنامهء اردشیر پاپکان بازماندهء یکی از کهنه ترین متن های پهلوی است که پس از تاراج کتابهای پیش از اسلام ایران هنوز در دست مانده است. البته هر کس با شاهنامهء فردوسی سر و کار داشته، کم و بیش از موضوع این کتاب آگاه است. داستان مزبور یک تکهء ادبی شیرین و دلچسبی است که حکایت از گزارش دورهء پادشاهی پرگیرودار اردشیر مینماید و با زبان ادبی ساده و گیرنده ای برشتهء نگارش در آمده که تاکنون نظیر آن در ادبیات فارسی دیده نشده است. بر خلاف کلیهء افسانه ها و حکایاتی که راجع به اشخاص سرشناس تاریخی نوشته شده که دورسر آنها هالهء تقدس گذاشته و جامهء زهد و تقوی به آنها پوشانیده اند، بطوری که از جزئیات زندگی آنها پند و اندرز و سرمشق زندگی برای مردمان معمولی استخراج کرده اند (مانند اسکندرنامه و غیره). نویسندهء این داستان با نظر حقیقت بین و موشکافی استادانه ای پهلوانان خود را با احساسات و سستیهای انسانی بدون شاخ و برگ برای ما شرح میدهد و پیش آمدها بقدری طبیعی است که خواننده بدشواری میتواند شک و تردید بخود راه دهد. همانطوری که امروزه نیز نویسندگان زبردست اروپا همین رویه را در شرح زندگانی اشخاص معروف دنبال میکنند (مثل: شکستها و سرگردانیهای اردشیر، عاشقی های صاعقه آسا، مخاطب ساختن بانوان با الفاظ خشن، بی اعتنائی اردشیر به پند و نصایح پاپک و غیره که بهیچوجه در کتب قدما سابقه ندارد). موضوع خارق العاده برای مردمان امروزه یکی «فرهء ایزدی» است که مانند روح القدس بشکل بره به اردشیر میرسد و در مواقع باریک از او پشتیبانی میکند. دیگر در آمدن آذر فرنبغ به صورت خروس (در دهم - 7) برای اینکه مانع از مسموم شدن اردشیر بشود و نیز «کرم هفتواد» که ظاهراً صفات اژدها را دارد تا اندازه ای اغراق آمیز بنظر می آید. البته همهء اینها مربوط به اعتقادات آن زمان و دین زرتشتی میباشد. باری، در اینکه وقایع تاریخی است مثل همهء وقایع تاریخی با در نظر گرفتن اختلاف زمان) شکی در بین نمیباشد. ولی از طرف دیگر در اینکه نگارنده در بهم انداختن وقایع دخل و تصرف کرده و به صورت رومان در آورده نیز تردیدی نیست. آیا تا چه اندازه از آن را میتوانیم جزو سرگذشت حقیقی اردشیر بدانیم؟ این مطلب بحث مفصلی لازم دارد که عجالةً کار ما نیست. گویا مقصود نویسنده بیشتر نوشتن شرح حال افسانه آمیز(1) یعنی همان قسمت ادبی و افسانه آمیز که برای آیندگان ارزش دارد بوده است. چون در آن زمان مورخ به شرح وقایع خشک تاریخی اکتفا نمیکرده، بلکه کوشش مینموده وقایع را به لباس ادبی و به صورت رومان در بیاورد و درعین حال مقاصد خود ر ا در آن بگنجاند. زیرا تعمد نویسندهء این کتاب در ثبوت تأثیر محنت و سرنوشت، اعتقاد به نجوم و پیشگوئی، ستایش دلاوری و سواری و پهلوانی و طرفداری از دین زرتشت و مراعات کامل از احکام مذهبی (مانند: واج گرفتن و برقرار کردن مکرر آتش بهرام) و اهمیت نژاد و تخمهء پادشاهان و بزرگان ایران باستان که بموقع قابلیت خود را بروز میداده است آشکار میباشد. کارنامهء فعلی شامل تمام گزارش تاریخی دورهء پادشاهی اردشیر از جمله جنگ او با امپراطور روم و پادشاه ارمنستان نیست. فقط اشارهء مبهمی راجع بقصد جنگ اردشیر با ارمنستان میشود (در هفتم - 2) چنانکه از جملهء اول در نخستین به دست می آید، گویا این کتاب خلاصه ای از کارنامهء مفصل دیگری میباشد و قسمت های اضافی شاهنامه این حدس را تأیید میکند (از جمله داستان هفتواد) لذا میتوان حدس زد که تا زمان فردوسی قسمت عمدهء کارنامه یا ترجمهء عربی و یا پازند آن وجود داشته است. این موضوع از مقایسهء مطالب تاریخی شاهنامه با کتابهای پهلوی از قبیل: دینکرد، یادگار زریران، کارنامهء اردشیر پاپکان، مادیگان چترنگ، بوندِهشن و زند و هومن یسن بخوبی روشن میگردد. از آنجائی که در متن کارنامه اشاره به بازی شطرنج و نرد و خاقان ترک شده است، میتوان حدس زد که گردآوری کارنامه یا خلاصهء آن در قرن ششم میلادی در زمان خسرو اول (انوشیروان) انجام گرفته است ولی از طرف دیگر ستایش پهلوانی، اسواری(2)، هنرنمائی و زیبائی جسمانی که مکرر در آن آمده است مأخوذ از منابع خیلی قدیمی و از عادات زمان اشکانی و یا اوایل ساسانی میباشد، ولی پند و اندرزی که به اردشیر منسوب است (قسمت الحاقی) باید از اختراعات دورهء اخیر ساسانی باشد که عادت داشته اند احتیاجات خود را به صورت جملات اخلاقی به اشخاص معروف نسبت بدهند تا به این وسیله سرمشقی به معاصرین خود داده باشند. از طرف دیگر سبک و انشای محکم، ساده و استادانهء کارنامه خیلی قدیمی است و با سبک کتب پهلوی که بعد از اسلام تألیف شده فرق دارد از این قرار میتوان نتیجه گرفت که: کارنامهء فعلی بی شک از ادبیات اصیل دورهء ساسانیان بشمار میرود و قطعاً بعد از سقوط یزدگرد و یا در دورهء اسلامی تنظیم نشده است. گرچه فردوسی همین داستان را به زبان بیمانند و فراموش نشدنی در شاهنامه نقل میکند، ولی از ارزش نثر ادبی این حکایت و سادگی آن چیزی نمیکاهد. بعلاوه تأیید میشود که فردوسی منابع خود را مستقیماً از متن های پهلوی و یا ترجمهء دقیق آنها نگرفته، بلکه اسناد او بر اساس پازند این متن ها یا ترجمهء عربی و یا اطلاعات شفاهی که از دهقانان کسب میکرده قرار گرفته است. ولی ضمناً به این نکته بر میخوریم که تا چه اندازه فردوسی در اصالت ترجمهء منابع خود کوشش و دقت به کار برده است (مانند: ترجمه های تحت اللفظی و استعمال لغات پهلوی). و نیز پس از مقایسه خواهیم دید که متن کنونی اصیل تر از نسخه ای میباشد که فردوسی از آن استفاده کرده است. فردوسی تنها مترجم و شاعر نبوده، بلکه اسناد گوناگون خود را با ترتیب و ذوق مخصوص بهم مرتبط کرده و نیز طبق شیوه و روش مورخین و نویسندگان زمان ساسانی بی آنکه به وقایع تاریخی لطمه وارد بیاورد ایجاد افسانه مینماید:
که رستم یلی بود در سیستان
منش کردمی رستم داستان.
رستم نیمه حقیقی و نیمه اساطیری او از قهرمانان تاریخی زنده تر و حقیقی تر مانده است، کاری که شکسپیر از پرورانیدن قصهء هملت و گوته از پرورانیدن افسانهء دکتر فوست نمودند... (مقدمهء کارنامهء اردشیر پاپکان چ صادق هدایت، تهران 1318). و نیز رجوع به یشتها تفسیر استاد پورداود ج2 ص314 و ایران باستان ص1212 و ص2530 و «کرد و پیوستگی نژادی او» نوشتهء مرحوم رشید یاسمی ص 166 شود.
(1) - Biographie romancee.
(2) - Chevalerie.

کارنامه خوان.

[مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) شاهنامه خوان. داستانسرا. || صفت کاراسی. رجوع به کاراسی شود :
قمری ز تو فارسی زبان گشت
کاراسی کارنامه خوان گشت.خاقانی.

کارناوا.

(اِخ) از طوایف ترکمن ساکن خاک ایران.

کارناوار.

(اِ) رجوع به چودار شود.

کارناوال.

(فرانسوی، اِ(1)) کاروان شادی. کاروانی که در ایام معینی از هر سال در ممالک مختلف برای تفریح حرکت دهند. این امر به تقلید اروپا در ایران نیز معمول و سپس متروک شد. در کتاب «اطلاعات در یک ربع قرن»(2) آمده: در 24 اسفند 1311 بمناسبت تولد رضاشاه پهلوی بر حسب تشویق سرلشکر آیرم رئیس شهربانی علاوه بر جشن و چراغانی مقدمات کارناوال فراهم گردید، و مردم تهران هم در این کار شرکت نمودند و حتی طبقات مختلف پول دادند و کمیسیونها تشکیل شد که مقدمات کارناوال را فراهم کنند ولی سال بعد... این کار که جنبهء تصنعی آن غلبه داشت موقوف گردید. کارناوال شادی در آن سال از کارگاه خارج شهر وارد شد و در خیابانها بگردش درآمد در پیشاپیش هیکل چارلی چاپلین درست شده بود که مسخرگی میکرد، بعد از آن یک دسته با ماسک به اشکال مختلف در عرابه ها ساز میزدند و میرقصیدند، ساز و رقص های قفقازی، سرنا و دهل، ارکستر اروپائی، ارکستر ایرانی و بعد عرابه های مختلف بصورت کشتی و بناهای تاریخی با اسب و اتومبیل حرکت میکرد، بارگاه سلاطین قدیم، نمونه های لباس و زندگی قدیم، خلاصه، دنبالهء مفصلی پیدا کرده بود و موضوعی برای مردم پایتخت شده بود. (از اطلاعات در یک ربع قرن ص106 و 107).
(1) - Carnaval. (2) - از انتشارات روزنامهء اطلاعات.

کارنای.

(اِ) کرنا. کرنای (بتخفیف راء و نیز بتشدید آن). کره نای. خرنای. ظاهراً از: کر (= کار بمعنی جنگ) + نای (نای جنگی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین: کرنا و کرنای). مرکب از «کار» بمعنی جنگ و «نای» بمعنی شیپور. (از ایران باستان ص 1467). و نیز رجوع به «کارانُس» شود.

کارنتان.

[رِ] (اِخ)(1) کرسی نشین کانتن مانش بخش «سن لو»(2). سکنه 3641 تن. بندری در ساحل «اوو»(3)، «توت»(4) و کانال «اِ - توت»(5). راه آهن دارد.
(1) - Carentan.
(2) - Saint - Lo.
(3) - L`Ouve.
(4) - Taute.
(5) - Le Canal de Vire - et - Taute.

کارن تی.

[رَ] (اِخ)(1) کشور جمهوری اطریش. کرسی آن کلاگن فورت(2) است.
(1) - Carinthie.
(2) - Klagenfurt.

کارنتینا.

[رَ] (اِ) مهلت چهل روزه. (دزی ج2 ص434). || محلی که در خلیجی تعبیه کنند برای قرنطین گذاشتن کشتی هائی که از نواحی امراض ساریه می آیند. (دزی ج2 ص434). قرنطینه.

کارنج.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 26هزارگزی شمال خاوری ایذه، کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 185 تن. آب ازچشمه دارد، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کارنج.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان ابوالفارس بخش رامهرمز شهرستان اهواز، واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری رامهرمز و 25هزارگزی جنوب شوسهء ماماتین به هفتگل. کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی و دارای 60 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء ابوالفارس و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کارنجک.

[رَ جَ] (اِ) خیار و بادرنگ را گویند که سبز و بزرگ باشد. (برهان) (آنندراج) :
سیرش نکند خیار کارنجک.
منجیک ترمذی (از فرهنگ نظام).
بعضی با واو بجای راء ضبط کرده اند. (فرهنگ نظام). رجوع به کاونجک شود.

کارنجی.

[نِ] (اِخ)(1) کارنگی (آندریو) (1835 - 1919 م.) صاحب مؤسسات معروف آمریکایی. وی مؤسسه ای بنام «مؤسسهء کارنجی»، ایجاد کرد و هدف آن یاری بامور فرهنگی و خیریهء اقطار جهان بود. در تاریخ ایران باستان آمده: عده ای از متخصصین آمریکائی آن در سال (1904 م.). شهر قدیم «آنائو»، واقع در 14هزارگزی عشق آباد را که تراکمه «الو» نامند، حفر کرده و نظر داده اند که قدمت این شهر به سه الی چهار هزار سال قبل از میلاد میرسد. (ازتاریخ ایران باستان چ 2 ص 2643).
(1) - Andrew Carnegie.

کارند.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی گرمسیر بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 23هزارگزی شمال باختری لک لک، مرکز دهستان و 12هزارگزی خاور شوسهء سلطان آباد. کوهستانی و گرمسیر است، دارای 80 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آن غلات و پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آن قالی بافی و جاجیم بافی و پارچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کارندگی.

[رَ دَ / دِ] (حامص) عمل کارنده.

کارنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) کارکننده و کارفرما و فاعل از کاشتن. (آنندراج). ج، کارندگان :
اگر کشتمندی شود کوفته
وز آن رنج کارنده آشوفته
و گر اسب در کشت زاری شود
کسی نیز بر میوه داری شود
دم اسب و گوشش بباید برید
سر دزد بر دار باید کشید.فردوسی.
ز تخم پراکنده وز مزد و رنج
ببخشید کارندگانرا ز گنج.فردوسی.

کارنده چال.

[] (اِخ) دهی از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین، واقع در 18هزارگزی جنوب باختر معلم کلایه. 36هزارگزی راه عمومی. در کوهستان واقع شده و سردسیر است سکنه 273 تن. رودخانهء آن سیمیار و غلات آن بنشن و جالیز و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کارندهو.

[رَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس. 12هزارگزی جنوب میناب، واقع در 4هزارگزی باختر. راه مالرو. جاسک به میناب. جلگه و گرمسیر و مالاریائی و دارای 130 تن سکنه است. آب از چاه دارد. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کارندی.

[] (اِخ) قبیله ای از لُر. (تاریخ گزیده ص 547). و رجوع به فهرست شود.

کارنژی.

[نِ] (اِخ) (انستیتو...) رجوع به«کارنجی» شود.

کارنگ.

[رَ] (ص) صاحب طرب. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). || چرب زبان. (جهانگیری). چرب زبان و زبان آور. (برهان) (آنندراج). فصیح.

کارنگی.

[نِ] (اِخ) میلیونر مشهور امریکائی. رجوع به کارنجی شود.

کار نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)نشان دادن عملی. || کار کردن. کوشش کردن. سعی.

کار نو.

[رِ نَ / نُو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)عملی تازه. اُحدوثه.

کارنو.

(اِ) ضربه چی. آن زارع که بیش از سایرین زراعت داشته و حاصل آورده.

کارنو.

[نُ] (اِخ)(1) (سادی) فرزند «هیپولیت». مهندس و رجل سیاسی، متولد در لیموژ(2) به سال 1837 م. منتخب ریاست جمهوری به سال 1887. وی بر اثر یک هرج و مرج مربوط به ایتالیا به سال 1894 در لیون کشته شد.
(1) - Carnot, Sadi.
(2) - Limoges.

کارنو.

[نُ] (اِخ)(1) لازار. کنوانسیونل فرانسوی، متولد در نوله(2). وی دانشمندی ریاضی دان و از واضعین علم هندسهء جدید و عضو کمیتهء نجات عمومی بود. و هم اوست که چهارده لشکر جمهوری را ایجاد کرد و اسلوب جنگی جدیدی را بوجود آورد که «ژنرال هش» و «ناپلئون بناپارت» آن را مراعات و مجری میکردند و حاصل آن طبق نوشتهء «هش» چنین بود: «قلاعی را که نمیتوانیم محافظت کنیم باید با خاک یکسان کرد، شجاعانه خود را بقلب لشکر خصم برسانیم و چون قوای متمرکز ما از لشکرهای پراکندهء دشمنان قویتر خواهند بود باید آنها را یکان یکان مغلوب کرده و بطرف لشکر دیگر پیش برویم».
آلبرماله نویسد: شخصی که مبتکر این اسلوب جنگی بود «کارنو» نام داشت. وی ابتدا از صاحب منصبان قشون، سپس نمایندهء ولایت پادوکاله در مجلس مقنن و کنوانسیون و عضو کمیتهء نجات عمومی بود. مشارالیه به اتفاق «دوبواکرانسه» بار دفاع ملی را به دوش گرفت، ارکان حربی از صاحب منصبان دانشمند دورهء قدیم که به قول یکی از مهاجرین «صاحب جانهای آهنین و مغزهای پرفکر» بودند تشکیل داد و نقشهء جنگها را رسم نمود و همه جا اصل حمله را سرلوحهء دستورهای نظامی قرار داد و به سرداران نوشت: «افواج خود را گرد آورید و انبوه شوید و بروی دشمن بیفتید، همیشه حمله ور باشید.» کارنو شخصاً در میدان واتیگنی سرمشق به صاحب منصبان داد. چون جناح چپ لشکر ژوردان ضعیف و مغلوب شد کارنو فرمان داد که از دفاع آن صرف نظر کرده و تمام قوا را سمت جناح چپ خصم برند زیرا که علائم فتح و ظفر از آن سمت نمایان بود، کارنو در این واقعه عبارت مشهور خود را گفته و سرداران را بفتح نایل ساخت آن جمله که امروز مثل شده این است «سردار کمتر احتیاط کن!» در وقتی مسئلهء ارتجاع پیش آمد در 1795 یکی از وکلای سلطنت طلب در مجلس کنوانسیون تقاضا کرد که «کارنو» را هم توقیف کنند ظاهراً مجلس حاضر برأی دادن هم شد لیکن یکی از نمایندگان برخاسته مجلس را متذکر ساخت که برای حفظ احترام مجلس باید کارنو از توقیف معاف باشد زیرا که کارنو «موجد فتح و ظفر» است. تاریخ این قضاوت را تصدیق و تأیید کرده است. (تاریخ قرن هیجدهم و انقلاب کبیر فرانسه، تألیف آلبرماله، ترجمهء رشید یاسمی ص529). مرگ او در «مارگدبورگ» اتفاق افتاد. (1753 - 1823 م.).
(1) - Carnot, Lazare.
(2) - Nolay.

کارنوت.

(اِخ)(1) قوم قدیم «گل» در عصر ژول سزار که در سرزمین «شارتر»(2) اقامت داشتند.
(1) - Carnutes.
(2) - Chartres.

کارنونتوم.

(اِخ)(1) در قدیم شهری بود در کنار رود دانوب (طونه) در طرف شرقی وینهء حالیه، که معبد مهر در آنجا بر پا بود. (یشتها، تفسیر استاد پور داود ج1 ص410 و ج2 ص399).
(1) - Carnuntum.

کارنه.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) دفترچه. (فرهنگستان ایران، واژه های نو ص 38). دفتر کوچک.
(1) - Carnet.

کارنه آد.

[نِ] (اِخ)(1) فیلسوف یونانی (219 - 126 ق. م.) رئیس آکادمی جدید و مؤسس مکتب احتمالی(2).
(1) - Carneade.
(2) - Probabilisme.

کارنی.

(اِخ)(1) (عید...) نام عیدی در یونان قدیم که نه روز طول میکشید. (از ایران باستان چ 1 ص779).
(1) - Carnies.

کارنیر.

[یِ] (اِخ)(1) حاکم نشین «نورد» بخش «کامبری». دارای 1081 تن سکنه. صنعت اهالی بافندگی است.
(1) - Carnieres..

کارنیر.

[یِ] (اِخ)(1) کمون بلژیک (هنو)(2)، دارای 8200 تن سکنه.
(1) - Carnieres.
(2) - Hainaut.

کار نیک.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)خصله. (دهار). معروف. حسنه.

کار نیکو.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)عرف. (ترجمان القرآن). کار نیکو و گزیده کردن، تعاطی. (منتهی الارب). کار نیکو کردن، صنعت.
-امثال: کار نیکو کردن از پر کردن است. (از آنندراج).

کارنیول.

[یُ] (اِخ)(1) ایالت قدیم اطریش که سکنهء آن اسلون ها(2) هستند. در 1919 بین یوگوسلاوی و ایتالیا تقسیم شد. پایتخت آن لیوبلیانا(3) (به آلمانی لیباخ)(4) میباشد.
(1) - Carniole.
(2) - Slovene.
(3) - Lyubljana.
(4) - Laibache.

کارو.

(اِ) نام مرغی است که اغلب در کنار آب نشیند و آن را به عربی حباری گویند و تخم او را نیز کارو نامند. (لسان العجم شعوری ج 2 ورق 255).

کارو.

(اِخ) (قلعه...) قلعهء کهرود که بعدها به کارو معروف شد (با کهرود مقایسه شود). (سفرنامهء مازندران و استراباد، تألیف ه . ل رابینو، ترجمهء وحید مازندرانی ص 115).

کارو.

[رُ] (اِخ)(1) (الم ماری) فیلسوف روحی و اخلاقی فرانسه، متولد در «پوآتیه»(2) (1826 - 1887). وی عضو آکادمی فرانسه بود.
(1) - Caro, Elme - Marie.
(2) - Poitiers.

کار واپس افکندن.

[پَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تسویف. (تاج المصادر بیهقی). کار واپس انداختن. تأخیر.

کار واپس انداختن.

[پَ اَ تَ] (مص مرکب) تسویف. کار واپس افکندن. تأخیر.

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِ مرکب)(1) کاربان. (جهانگیری). قافله. (برهان) (غیاث) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). و رجوع به قافله شود. قیروان. (المعرب جوالیقی ج2 ص 254). (منتهی الارب). و رجوع به لغت «کاربان» شود. عیر. (ترجمان القرآن) (دهار). و رجوع به عیر شود. سیاره. (ترجمان القرآن). جمعیت زیادی از مسافران و سودا گران. (ناظم الاطباء). دستهء مسافرین(2) :
کاروان شهید رفت از پیش
وان ما رفته گیر و می اندیش.رودکی.
سوی رود با کاروانی گشن
زهابی بدو اندرون سهمگن.ابوشکور بلخی.
به دستور فرمود تا ساروان
هیون آرد از دشت صد کاروان.فردوسی.
شتر بود بر دشت ده کاروان
به هر کاروان بر یکی ساروان.فردوسی.
به ایران شتروار صد کاروان
ببردند شادان و خرم روان.فردوسی.
به صد کاروان اشتر سرخ موی
همی هیزم آورد پرخاشجوی.فردوسی.
کاروانی بیسراکم داد جمله بارکش
کاروانی دیگرم بخشید بختی جمله رنگ.
فرخی.
با کاروان حله برفتم ز سیستان
با حله ای تنیده بدل بافته ز جان.فرخی.
هر چه پرسیدند او را همه این بود جواب
کاروانی زده شد کار گروهی سره شد.لبیبی.
شاد باشید که جشن مهرگان آمد
بانگ و آوای درای کاروان آمد.منوچهری.
یکی کاروان اشتر گشن دادش
هر اشتر بسان کهی از کلانی.منوچهری.
ندانی که ویران شود کاروانگه
چو برخیزد آمد شد کاروانی.منوچهری.
چو پولی است زی آن جهان این جهان
برو عبره ما را و ما کاروان.اسدی.
ز مصر آمده روم را خواسته
یکی کاروانی پر از خواسته.(گرشاسبنامه).
ز دروازه هاشان یکان و دوگان(3)
شدند اندر آن شهر بی کاروان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گر نیست طاقتم که تن خویش را
بر کاروان دیو سلیمان کنم.ناصرخسرو.
چند چپ و راست بتابی ز راه
چون نروی راست درین کاروان.
ناصرخسرو.
وز مطرب و رود و نبید آنجا
پیوسته همه روز کاروانست.ناصرخسرو.
دردا و حسرتا که مرا دور روزگار
بی آلت سلاح بزد راه کاروان.مسعودسعد.
مثل ما و دنیا مثل کاروانیست که در فصل گرمای تابستان در زیر درختی منزل کند چندانکه از گرما بیاساید. (مجمل التواریخ و القصص ص 229).
یک خر نخوانمت که یکی کاروان خری
کرد آخورت پر از علف و کفر و زندقه.
سوزنی (از جهانگیری).
باز پس ماند ز همراهیت گر آصف بود
کاروانی کی رسد هرگز بگرد لشکری.
انوری.
خاقانی است پیشرو کاروان شعر
همچون حباب پیشرو کاروان آب.خاقانی.
کاروان عشق را بیّاع جان شد چشم او
دار ضرب شاه زان بیّاع جان انگیخته.
خاقانی.
کاروان منقطع شد از در شهر
رصد از راه کاروان برخاست.خاقانی.
خبر پرسید از هر کاروانی
مگر کآرندش از خسرو نشانی.نظامی.
زان همه بانگ و علالای سگان
هیچ واماند ز راهی کاروان.مولوی.
بر خری کز کاروان تنها رود
بر وی آن ره از تعب صدتو شود.مولوی.
شبگهی کردند اهل کاروان
منزل اندر موضع کافرستان.مولوی.
چو پیروز شد دزد تیره روان
چه غم دارد از گریهء کاروان.
سعدی (گلستان).
یاد دارم که شبی در کاروانی همه شب رفته بودم و سحر بر کنار بیشه خفته. (گلستان). پیاده ای سر و پا پرهنه با کاروان حجاز از کوفه بدر آمد و همراه ما شد و معلومی نداشت. (گلستان).
کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش
وه که بس بی خبر از غلغل چندین جرسی.
حافظ.
تو قاصد ار نفرستی و نامه نفرستی
از اینطرف که منم راه کاروان باز است.
قاسمی.
عن ابی عبدالله البراثی قال کانت جوهرة (زوجتها العابدة المشهورة) تنتبهنی من اللیل و تقول یا اباعبدالله «کاروان رفت» معناه قد صارت القافلة. (صفة الصفوة).
- امثال: درویش از کاروان ایمن است.
سگ لاید و کاروان گذرد.
من یک تن علیلم و یک کاروان اسیر.
هم دزد می نالد هم کاروان.
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
|| وکیل. (مهذب الاسماء). || شتر و استر و خر و الاغ را نیز گویند. (برهان). || قطار. عدهء بسیار از شتر و دیگر ستور. || راه گذری و مسافری را نیز گویند که جهت تجارت به جایی رود. (برهان). سیار.
- کاروان از کاروان نگسستن؛ آمدن متوالی کاروان. پیوسته و پی در پی آمدن کاروان :
تا جود او براه اَمَل گشته بدرقه
نگسست کاروان مکارم ز کاروان.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص 367).
گرفته راه امید نشسته رهبان عقل
که کاروان سخاش نگسلد از کاروان.
مسعودسعد (دیوان ص 414).
تا بود بر راه جودش قافله بر قافله
نگسلد در راه شکرش کاروان از کاروان.
معزّی.
(1) - از کار (سپاه، جنگ) + وان (پسوند نسبت و اتصاف). (حاشیهبرهان قاطع چ معین).
(2) - Caravane کلمهء فرانسوی مأخوذ از این کلمهء فارسی است.
(3) - اخوهء یوسف هنگام ورود بمصر برای مصون ماندن از چشم زخم.

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِخ) نام ناحیتی به بلوچستان.

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان بخش خدا آفرین شهرستان تبریز. در 17500 گزی جنوب خداآفرین و 16500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی و معتدل و دارای 84تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِخ) رجوع به کادیجان و رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 شود.

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِخ) دهی از بخش قشم شهرستان بندرعباس، واقع در 39هزارگزی باختر قشم و 12هزارگزی شمال راه مالرو قشم به صلخ. جلگه و گرمسیر و مالاریائی و دارای 255 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صید ماهی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروان.

[کارْ / رِ] (اِخ) نام محلی کنار راه سراب به اردبیل میان سیستان و صائین در 133800 گزی تبریز.

کاروانچی.

[کارْ / رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 18هزارگزی جنوب خاور اصفهان و 13هزارگزی شوسهء اصفهان به یزد. جلگه و معتدل و دارای 35 تن سکنه است. آب از زاینده رود میگیرد و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاروان خانه.

[کارْ / رِ نَ / نِ] (اِ مرکب)کاروانسرای :
یکی کاروان خانه اندر سرای
نبد کاله را بر زمین نیز جای.فردوسی.

کارواندر.

[کارْ / رِ دَ] (اِخ) یکی از دهستان های بخش خاش شهرستان زاهدان. این دهستان در جنوب باختری خاش واقع است و راه شوسهء خاش به ایرانشهر از مرکز دهستان میگذرد و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به دهستان گوهر کوه. از طرف خاور بدهستان ایراندگان. از طرف جنوب به بخش حومهء ایرانشهر از طرف باختر به بخش بزمان از شهرستان ایرانشهر منطقه ای است کوهستانی خاکی، هوای آن گرمسیر است. رودخانهء کارواندر از ارتفاعات شمالی دهستان سرچشمه گرفته، قسمتی از آبادی های اطراف خود را مشروب میسازد و سیلاب آن پس از گذشتن از ایرانشهر و بمپور به جازموریان منتهی میشود. محصول عمدهء دهستان غلات و برنج و خرما و لبنیات و شغل مردان زراعت و گله داری است. از 19 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 1500 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کارواندر.

[کارْ / رِ دَ] (اِخ) دهی از مرکز دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان. 65 هزارگزی جنوب باختری خاش. کنار شوسهء خاش به ایرانشهر. کوهستانی و گرمسیر مالاریائی و دارای 200 تن سکنه است. آب از رودخانه دارد. محصول آن غلات و برنج و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه شوسه و پاسگاه ژاندارمری و دبستان و تلفن امتحان خط تلگراف دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروان رو.

[کارْ / رِ / رَ / رُو] (ن مف مرکب) راه کاروان رو. راهی که از آن کاروان عبور کند.

کاروان زدن.

[کارْ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)حملهء دزدان به کاروان و غافلگیر کردن مسافران :
کاروانی زده شد کار گروهی سره شد.
لبیبی.
اگر سلطان دفع دزدان نکند به بازوی خود کاروان میزند. (مجالس سعدی ص21).

کاروان زن.

[کارْ / رِ زَ] (نف مرکب)دزدی که کاروان میزند. کسی که کاروان را لخت میکند :
کرشمه کردنی بر دل عنان زن
خمارآلوده چشمی کاروان زن.نظامی.
ازین مشتی خیال کاروان زن
عنان بستان، علم بر آسمان زن.نظامی.

کاروان زنی.

[کارْ / رِ زَ] (حامص مرکب)عمل کاروان زن. لخت کردن کاروانیان : و او را با خود بدزدی و کاروان زنی بردی. (از بختیارنامه چ وحید).

کاروانسالار.

[کارْ / رِ] (ص مرکب، اِ مرکب) قافله باشی. قافله سالار :
ضمیرش کاروانسالار غیب است
توانا را ز دانائی چه عیب است.نظامی.
تیز در ریش کاروانسالار
گر بدان ره رود که خر خواهد.
سعدی (از هزلیات).

کاروانسالاری.

[کارْ / رِ] (حامص مرکب) قافله باشی بودن. کاروان داشتن.

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِ مرکب)کاروانسرای. سرای کاروان. خان. (ربنجنی). رجوع به خان شود. خوان. رباط. خان خرک. سرا. سرای. فندق. تیم. تیم کروان. خان التجار. تیم که کاروانسرای بزرگ باشد. (منتهی الارب). عمارتی که در آن کاروان منزل کند. (ناظم الاطباء در ذیل لغت کاروان). کاروانگاه. کاروانگه :
هم در آن کاروانسرای برون
بردم آن بار مهر کرده درون.نظامی.
در خوارزم در کاروانسرا نزول کردیم. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه ص 151).
- کاروانسرا بودن خانه؛ در اختیار صاحب خانه نبودن خانه. (فرهنگ نظام، ذیل لغت کاروان).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان خرقان، بخش آوج شهرستان قزوین در 10هزارگزی جنوب آوج و 4هزارگزی راه عمومی، واقع در کوهستان و سردسیر و دارای 258 تن سکنه است. چشمه سار دارد و غلات آن بنشن و عسل و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) نام محلی در 74000 گزی دوراههء بناب میان امیرآباد و دوراههء بوکان.

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشک آباد بخش فرمیهن شهرستان اراک در 70هزارگزی جنوب خاوری فرمیهن و 12هزارگزی جنوب راه اراک به قم. کوهستانی و سردسیر و دارای 114 تن سکنه است. قنات دارد و محصول آن غلات انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. 54هزارگزی جنوب ماه نشان. 12هزارگزی راه مالرو عمومی. کوهستانی و سردسیر و دارای 346 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و میوجات و شغل اهالی زراعت و صنعت آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت در 4هزارگزی باختر ساردوئیه، 2هزارگزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیرچ بخش شهداد شهرستان کرمان در 67هزارگزی جنوب باختری شهداد، سر راه مالرو سیرچ به کرمان. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروانسرا.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان کوه پنج، بخش مرکزی شهرستان سیرجان در 81هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد سر راه شوسهء کرمان به سیرجان کوهستانی و سردسیر و دارای 67 تن سکنه است. آب آن از قنات دارد. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. ساکنین از طایفهء قرائی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروانسرا انجیله.

[کارْ / رِ سَ اَ لَ] (اِخ)نام محلی میان یزد و خرونق در 36000 گزی یزد، کنار راه یزد و طبس.

کاروانسرادار.

[کارْ / رِ سَ] (نف مرکب، اِ مرکب) کسی که کاروانسرا را محافظت میکند. سرایدار.

کاروانسراداری.

[کارْ / رِ سَ] (حامص مرکب) عمل کاروانسرادار. سرایداری.

کاروانسراسنگ.

[کارْ / رِ سَ سَ] (اِخ)کاروانسراسنگی ده کوچکی است از بخش کن شهرستان تهران سر راه شوسهء کرج. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاروانسرا میان کتل.

[کارْ / رِ سَ کُ تَ] (اِخ) نام جائی کنار راه شیراز و کازرون میان دشت ارژن و پل آبگینه در 978700 گزی تهران.

کاروانسرا نادرشاه.

[کارْ / رِ سَ دِ] (اِخ)نام محلی کنار راه قم و اصفهان میان مورچه خورت و انوشیروان در 371800 گزی تهران.

کاروانسرای.

[کارْ / رِ سَ] (اِ مرکب)(1)کاروانسرا. سپنج. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به کاروانسرا شود :
دل ای رفیق بر این کاروانسرای مبند
که خانه ساختن آیین کاروانی نیست.
سعدی.
(1) - Caravansary انگلیسی مأخوذ از همین کلمه است.

کاروانسرای.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه. 3500 گزی شمال خاوری نقده، در یک هزارگزی جنوب شوسهء نقده به مهاباد، جلگه و معتدل و مالاریائی و دارای 377 تن سکنه است. آب آن از رود کدار تأمین می شود، محصول آن غلات و چغندر و توتون و برنج و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است، راه ارابه رو دارد. به تابستان از راه ارابه رو میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاروانسرای.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان منان بخش گرمی شهرستان اردبیل در 35هزارگزی شمال باختری گرمی و 14هزارگزی جادهء بیله سوار گرمی. کوهستانی و گرمسیر و دارای 24 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاروانسرای.

[کارْ / رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. 20هزارگزی جنوب خاوری ارومیه. 3هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به ارومیه در جلگه و معتدل سالم و دارای 128 تن سکنه است. آب آن از باراندوزچای تأمین می شود. محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و انگور و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاروانسرای بالا.

[کارْ / رِ سَ یِ] (اِخ)دهی از دهستان آبسرده بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، 21هزارگزی شمال خاوری چقلوندی. کنار باختر اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. تپه ماهور وسردسیر مالاریائی و دارای 90 تن سکنه است. آب از سراب قلعه تخت دارد. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان سیاه چادر و قالی بافی میباشد. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء بیرالوند بوده زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کاروانسرای پایین.

[کارْ / رِ سَ یِ](اِخ) دهی از دهستان آب سردهء بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد 21هزارگزی شمال خاوری چقلوندی، کنار باختری اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. تپه ماهور و سردسیر مالاریائی و دارای 60 تن سکنه است آب آن از سراب قلعه تخت تأمین می شود. محصول آن غلات و تریاک وصیفی و لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاروانسرای حاج مهدی.

[کارْ / رِ سَ یِ مَ] (اِخ) موضعی کنار راه کرمان و سیرجان میان بیدخیلی و حسین آباد در 1114200 گزی تهران.

کاروانسرای خانه کوه.

[کارْ / رِ سَ یِ نَ / نِ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمان و سیرجان مابین باغین و مشیز در 1034100 گزی تهران.

کاروانسرای دودر.

[کارْ / رِ سَ یِ دُ دَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا.

کاروانسرای گلو.

[کارْ / رِ سَ یِ ؟] (اِخ)نام محلی کنار راه کرمان و سیرجان میان ده کریچ و خانه سرخ در 1089000 گزی تهران.

کاروانسرای ناصریه.

[کارْ / رِ سَ یِ صِ ری یَ] (اِخ) نام محلی کنار راه میانج و تبریز میان امامیه و گِلَک در 543700 گزی تهران.

کاروانسرای نو.

[کارْ / رِ سَ یِ] (اِخ)مشهورترین کاروانسرای شهر کاشان است.

کاروان شادی.

[کارْ / رِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کارناوال. رجوع به کارناوال شود.

کاروان شتر.

[کارْ / رِ نِ شُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قافله ای از اشتران طَریدَه. (منتهی الارب).

کاروان شکن.

[کارْ / رِ شِ کَ] (نف مرکب) دزد که به کاروان زند : و این [ ترکان گنجینه ] مردمانی اند دزدپیشه، کاروان شکن و شوخ روی و اندر آن دزدی جوانمردپیشه. (حدود العالم).

کاروانقران.

[کارْ / رِ قَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو در 8هزارگزی جنوب خاوری ماکو 45000گزی جنوب شوسهء ماکو به قزلداغ کوهستانی و معتدل و دارای 35 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاروانک.

[کارْ / رِ نَ] (اِ) کاردانک. چفتک. چوبینه. (رشیدی). چوبینک. چوبین. چوبنه. جفنک. جفتک. چکرنه. قرلی(1). چخرق. دلیجه. نام جانوری است پرنده که در کنارهای آب بنشیند. (جهانگیری). پرنده ای است گردن دراز پیوسته در کنارهای آب نشیند و بهمین معنی بجای واو دال هم آمده است(2) و به عربی کروان گویند بر وزن رمضان. (برهان). مرغکی است درازگردن که بر لب آبها نشیند. (انجمن آرا) (آنندراج). بوتیمار و مرغ ماهیخوار. (ناظم الاطباء).
(1) - Courlis, Courlis de terre. (2) - و آن مصحف است. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

کاروانکش.

[کارْ / رِ کَ / کِ] (نف مرکب، اِ مرکب) سرهنگ کاروانیان و کاروان سالار. (ناظم الاطباء) :
ز عطاری نافهء یاسمن
صبا کاروانکش بملک ختن.
ظهوری (از آنندراج ذیل لغت کاروان و کاریان).

کاروانکش.

[کارْ / رِ کُ] (اِخ) (ستارهء...) ستارهء بحری. شعری. شباهنگ. (برهان قاطع). || زهره.

کاروانکش.

[کارْ / رِ کُ] (اِ مرکب)(1)درختکی است که در نقاط خشک و کوهستانی میروید و در رودبار در ارتفاع 400 و در کرج در 1400 گزی دیده شده است،و در هرات از آن شیرخشت گیرند، و در ایران از درختی دیگر بنام شیرخشت این ملین(2) گرفته میشود. این گیاه را در خوار و گچ سرو پشند «تارم کش» گویند. رجوع به «تارم کش» شود.
(1) - Atrophaxis spinosa.
(2) - Cotonaster.

کاروانگاه.

[کارْ / رِ] (اِ مرکب) کاروانگه. کاروانسرا و محل اقامت کاروان. (ناظم الاطباء). خان :
نگه کردم بگرد کاروانگاه
بجای خیمه و جای رواحل.منوچهری.
کاروان ظفر و قافلهء فتح و مراد
کاروانگاه به صحرای رجای تو کند.
منوچهری.
بچه ماند؟ بخوان کاروانگاه(1)
همیشه کاروانی را در او راه.
(ویس و رامین).
و این جهان گذرنده دار خلود نیست و همه بر کاروانگاهیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص371). چون کاروان روان شدی وی بکاروانگاه میگشتی. (مجمل التواریخ و القصص ص 227). مرد چنان کرد و بازگشت به کاروانگاه رسید، کاروان زده بودند همه کالاها برده و مردمان بسته و افکنده. (تذکرة الاولیاء عطار).
کاروانگاه حوادث جای خواب امن نیست
در ره سیل خطر مگشا میان خویش را.
صائب (از آنندراج).
چو سرای کاروانگاه است دنیا بر گذر
شب نمی آید که صد مسکین درو رنجور نیست.
ملانظیری (از آنندراج).
(1) - مراد «دنیا» است.

کاروانگاه.

[کارْ / رِ] (اِخ) نام ناحیه ای در هفت فرسنگی «رباط طمغاج» و نه فرسنگی «رباط سرهنگ». (نزهة القلوب چ لیسترانج، المقالة الثالثه ص 177).

کاروانگاه.

[کارْ / رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان، واقع در 59هزارگزی شمال باختری راور و 18هزارگزی شمال راه فرعی راور به کرمان. دارای 2 خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاروانگه.

[کارْ / رِ گَهْ] (اِ مرکب)کاروانگاه. خان. کاروانسرا :
چرا دل بر این کاروانگه نهیم
که یاران برفتند و ما در رهیم.
سعدی (بوستان).

کاروانلو.

[کارْ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 30500 گزی جنوب باختری خداآفرین و 31هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی و گرمسیر مالاریائی و دارای 68 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء ارس تأمین می شود. محصول آن غلات و پنبه و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاروانه.

[کارْ / رِ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالا، بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 22هزارگزی جنوب کرمانشاه و 2هزارگزی سرونو. دشت و سردسیر و دارای 220 تن سکنه است. آب از رودخانهء مرگ تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. تابستان از سرونو اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاروانه.

[کارْ / رِ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود، بخش رزن شهرستان همدان، در 18هزارگزی شمال قصبهء رزن، واقع در 30هزارگزی گونلو. کوهستانی و سردسیر و دارای 240 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاروانه.

[کارْ / رِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد، واقع در 8هزارگزی خاور بروجرد و 3هزارگزی جنوب شوسه. جلگه و معتدل و دارای 214 تن سکنه است. آب آن از رودخانه است. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاروانی.

[کارْ / رِ] (ص نسبی) منسوب به کاروان. مسافر. سفری. مقابل و شهری. حضری. عیر. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی) :
به چه ماند به خوان کاروانگاه
همیشه کاروانی را در او راه.
(ویس و رامین).
و گرچه بود در ره کاروانی
چو سروی بود رُسته خسروانی.
(ویس و رامین).
پل است این دهر و تو بر وی روانی
نسازد خانه بر پل کاروانی.
(سعادتنامهء منسوب به ناصرخسرو).
جوانی یکی کاروانیست پورا
مدار انده رفتن کاروانی.ناصرخسرو.
از زیانکاران روز و شب ز عدلت خوف نیست
کاروانی را و شهری را ز قطمیر و نقیر.
سوزنی.
لاشهء ما کی رسد آنجا که رخش آورد روی
کاروانی کی رسد هرگز بگرد لشکری.
انوری.
بر بنده نوشتن است و آن را
دادن به الاغ کاروانی.کمال اسماعیل.
نه سگ دامن کاروانی درید
که دهقان ظالم که سگ پرورید.سعدی.
خورد کاروانی غم بار خویش
نسوزد دلش بر خر پشت ریش.
سعدی (بوستان).
نه از معرفت باشد و عقل و رای
که بر ره کند کاروانی سرای.
سعدی (بوستان).
دل ای سلیم در این کاروانسرای مبند
که خانه ساختن آئین کاروانی نیست.
سعدی.
یاران کجاوه غم ندارند
از منقطعان کاروانی.سعدی (صاحبیه).
چو آن سرو روان شد کاروانی
چو شاخ سرو میکن دیده بانی.حافظ.
ملول از همرهان بودن طریق کاروانی نیست
بکش دشواری منزل بیاد عهد آسانی.حافظ.
ج، کاروانیان، مسافران. قافله : ابوجهل لعین منادی کرد بمددکاری کاروانیان گفتند بیایید بیایید تا شراب خوریم. (مجمل التواریخ و القصص ص 219). جماعتی کاروانیان بر در رباطی مقام کردند. (سندبادنامه ص 218). کاروانیان را دید لرزه بر اندام افتاده و دل بر خطر نهاده. (گلستان). غدر کاروانیان با پدر میگفت. (گلستان). لقمان حکیم اندر آن قافله بود یکی گفتش از کاروانیان مگر اینان را نصیحتی کن. (گلستان).

کار و بار.

[رُ] (اِ مرکب، از اتباع) اُشْغولة. (منتهی الارب). کار و کرد. (آنندراج). مشغولیت و معامله و شغل و کسب و پیشه. (ناظم الاطباء) :
چون راست شود(1) کار و بارت
بندیش از فرود(2) کارت(3).
(لغت فرس چ اقبال ص120 ذیل لغت «فرود» از حاشیهء اسدی نخجوانی).
امروز که دانی ز امیران جز از ایشان
شایسته بدین ملک و بدین کار و بدین بار.
فرخی.
میران و بزرگان جهان را حسد آید
زین نعمت و زین دولت و زین کار و از این بار.
فرخی.
ابوسهل زوزنی بود آن میانه، کار و بار همه وی داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص145).
جهان را دگرگونه شد کار و بارش
برو مهربان گشت صورت نگارش.
ناصرخسرو.
با شاخ تو ای دهر به درگاه تو ایدر
ما را بهمه عمر نه کار است و نه بار است.
ناصرخسرو.
نفع و ضر و خیر و شر از کار و بار مردمست
پس تو چون بی نفع و خیری بل همه شری و ضر.
ناصرخسرو.
ناید ز جهان هیچ کار و باری
الا که بتقدیر و امر باری.ناصرخسرو.
گفت من بدان آمده بودم تا بدانم کار و بار تو چون است. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی).
کس را چنانکه امروز این بندهء تراست
جاه و محل و مرتبت و کار و بار نیست.
مسعودسعد.
گوید همی که ملک ترا نیست انتها
این روز ابتدا شدن کار و بار ملک.
مسعودسعد.
چونان همی درآید در کار و بار حرب
کافزون کند ز سطوت خود کار و بار تیغ.
مسعودسعد.
ای ز نوشروان عادل بر سریر کار و بار
دوده و خویش و تبار یزدجرد شهریار.
سوزنی.
رفتی و در جهان سخن از کار و بار تست
خاقانی غریب سخن یادگار تست.خاقانی.
زان سه نتیجه که زاد بود غرض آدمی
لیک پس هرسه یافت آدمی این کار و بار.
خاقانی.
درستی گرچه دارد کار و باری
شکسته بسته نیز آید به کاری.نظامی.
کار و باری بر آسمان او را
زیر فرمان همه جهان او را.نظامی.
ملک سرگشته بود از روزگارش
کزو گشته ست روشن کار و بارش.
(منسوب به نظامی).
پیر یکی روز در این کار و بار
کارفزائیش درافزود کار.نظامی.
در حالت کودکی به بغداد رفت و کار و بار او به بغداد بنظام شد. (تاریخ قم ص 233). بدرستی که کار و بار او بغایت مستجمع و ساخته و پرداخته شده است. (ایضاً ص 286). این حالتی است که شما را بدان پند میباید گرفتن و کار و بار ایشان حق است. (ایضاً ص304).
هر که را باشد ز یزدان کار و بار
یافت بار آنجا و بیرون شد ز کار.مولوی.
بجز غلامی دلدار خویش سعدی را
ز کار و بار جهان گر شهی است عار آید.
سعدی (خواتیم).
بر حسب آرزوست همه کار و بار دوست.
حافظ.
جمال شخص نه چشم است و زلف و عارض و خال
هزار نکته در این کار و بار دلداریست.حافظ.
هر آنکس را که در خاطر ز عشق دلبری باریست(4)
سپندی گو بر آتش نه که داری کار و باری خوش.
حافظ.
|| احوال (عرفانی). حالات (صوفیانه) : کارگاه جهان را که بازکشیدند رویش بدان سوی است و پشتش بدین سوی است و از آن پردهء غیب رنگی چند از این سوی پرده است و صد هزار رنگ و کار و بار و ماه رویان بر آن سوی پرده است. (کتاب المعارف). نقل است که چون واردی از غیب بر او فرود آمدی گفتی کجااند ملوک دنیا تا ببینند که این چه کار و بار است تا از ملک خودشان ننگ آید. (تذکرة الاولیاء عطار). آهسته با خود می گفت خوشا ایام اوائل ظهور حضرت خواجه که ظهورات و کار و بار بود... ایشان توقف نمودند... گریبان او را گرفتند... صفت بزرگی در وی تصرف کرد که طاقت ایستادن نداشت... او را گفتند چه میگوئی آن احوال و کار و بار این زمان هست یا نی... گفت کار و بار و احوال از گذشته زیاده است... (انیس الطالبین بخاری ص 107).
- کار و بار چون زر شدن؛ مرادف کار چون زر شدن. (آنندراج).
- کار و بار گره شدن؛ برنیامدن حاجت. (آنندراج) :
تأثیر! اگر گره نزند یار بر جبین
کی کار و بار عاشق شیدا شود گره.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کار و بار کردن؛ تصرف کردن.
- || کاری انجام دادن.
(1) - شوند. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(2) - زبر فرود. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(3) - چون گشت درست کار و بارت.
بندیش زبر فرود یارت.
لبیبی (از صحاح الفرس در ذیل لغت «برفرود»).
(4) - تا که بار غمش کشم بر دل
از همه کار و بار افتادم. دهخدا.

کار و باری.

[رُ] (ص نسبی) سوداگر و بازرگان. (ناظم الاطباء).

کار و بیم.

(اِ)(1) کروبی. (دزی ج2 ص434). اسمی است که مسیحیان به ارواح سماوی از دستهء ملائکه اطلاق کنند که در مرتبهء پائین تر از ساروفین(2) قرار دارند. (اعلام المنجد). رجوع به کروبی شود.
(1) - Cherubin. (2) - صرافیون.

کارورز.

[کارْ وَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کارقبول کننده. کارگر :
یکی کارورز و دگر گرزدار
سزاوار هر کس پدید است کار.فردوسی.
|| دانشجویی که امتحان مسابقه را گذرانده و در بیمارستان بدستور سرپزشک کار میکند.(1)(فرهنگستان).
(1) - Interne.

کاروزنگی.

[رُ زَ] (اِ) درختی است شبیه به انبه در بندر میناب و بندر عباس، و آن را لوز هم گویند.

کاروزو.

[زُ] (اِخ)(1) انریکو. مغنی ایطالیائی متولد در ناپل. (1848 - 1921).
(1) - Caruso, Enrico.

کاروزه.

[زَ] (اِخ) نام زن محبوب جوان اول که اعیان بلاد راندن او را خواستند به اتهام اینکه ترغیب کنندهء وی به کارهای عبث است و شاه هم چنان کرد. (الحلل السندسیه ج 2 ص 251).

کاروژ.

(اِخ)(1) شهری از سوئیس کمون «ژنو» در ساحل «ارو»(2). دارای 7900 تن سکنه است. صنایع آن ساعت سازی و فلزکاریست.
(1) - Carouge.
(2) - Arve.

کاروژول.

[کارْ وَ] (نف مرکب)(1) شخصی را گویند که بر سر مزدوران بایستد و ایشان را کار فرماید و نگذارد که ایشان در کار تعلل کنند. (برهان). کارفرما و سرکار و عمله و بنا. (انجمن آرا) (آنندراج). مطلق کارفرما و آنکه بر سر فعله و بنّا و مزدور باشد و به آنها کار فرماید و سرکار و مباشر و گماشته. (ناظم الاطباء). در لسان العجم تألیف شعوری بمعنی «کارافژول» آمده است. (شعوری ج2 ص248 ب).
(1) - از: کار + وژول (وژولنده). رجوع کنید به: وژولیدن، و ژولنده. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

کاروس.

(اِخ)(1) امپراطور روم که امپراطوری او پس از قتل «پروبوس»(2) توسط سربازان اعلام گردید وی جهانداری فعال و مجرب بود و از سال 282 تا 283 م. حکومت کرد. کریستن سن نویسد: در زمان سلطنت وهرام دوم (293 - 276 م.) پسر وهرام اول مجدداً جنگ ایران و روم درگرفت. کاروس قیصر روم تا تیسفون پیش آمد اما در اثر مرگ ناگهانی او رومیان عقب نشستند و در سال 283 معاهده منعقد شد که بموجب آن ارمنستان و بین النهرین بتصرف رومیان درآمد، واگذاری این دو ایالت از طرف شاهنشاه در وقتی که دشمن ضعیف شده بود بی علت نبود زیرا که در این وقت خبر طغیان خطرناکی را در مشرق کشور شنید و مجبور به مصالحه با رومیان گردید. (ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص252).
(1) - Carus.
(2) - Probus.

کاروصة.

[صَ] (معرب، اِ) کالسکهء چهارچرخهء بزرگ(1). (دزی ج 2 ص 434).
(1) - Carrosse.

کار و کاچار.

[رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)کار و لوازم آن. کار و اسباب کار :
تا میان بسته اند پیش امیر
در تک و تاز کار و کاچارند.
ناصرخسرو (دیوان ص128).
رجوع به کار و رجوع به کاچار شود.

کار و کاسبی.

[رُ سِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کار. شغل. کسب.

کار و کر.

[رُ کَ] (اِ مرکب) در نسخهء حسین وفائی به معنی مراد و تولا و پشت و پناه است. (جهانگیری). پشت و پناه و مراد و مقصود باشد(1). (برهان) (آنندراج). حسین وفائی این لغت را از صحاح الفرس نقل کرده و دیگران از حسین وفائی یکی بعد از دیگری گرفته اند. اما ضبط این لغت در صحاح الفرس(2) «کام و کر» است بر وزن «بام و در» و این ضبط اخیر فقط در صحاح الفرس آمده است. رجوع به «کام و کر» شود.
(1) - از: کار + کر (ریشهء «کردن») کار و کر (بفتح کاف دوم تازی) یعنی کار - و قوت - و مراد» «رشیدی». محشی رشیدی نوشته: «این است در یک نسخه (چنانکه در سراج و برهان است به وزن بال و پر) و در بقیهء نسخ کارکر بدون واو». (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - نسخهء کتابخانهء مؤلف.

کار و کرد.

[رُ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)کار و بار. (لسان العجم شعوری ج 2 ورق 235) (آنندراج) :
فزاید ز کار جهان رنج و درد
نبایست مشغولی و کار کرد.
(از لسان العجم ج 2 ورق 235).

کار و کشت.

[رُ کِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشت و زرع. آب و آبادانی :
جهان دوزخی بود بی کار و کشت
به ابری چنین تازه شد چون بهشت.نظامی.

کار و کیا.

[رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کار و عمل. ساز. || گاه بجای کار و کیایی آید بمعنی امیری، پادشاهی، تسلط :
بر فلک جان راست صد کار و کیا
در زمین این تن چو خر خاید گیا.مولوی.
عشق آن بگزین که جمله انبیا
یافتند از عشق او کار و کیا.مولوی.
مه چو بی این ابر بنماید ضیا
شرح نتوان کرد از آن کار و کیا.
مولوی (امثال و حکم دهخدا ج 3).
گفت اطفال من اند این اولیا
در غریبی فرد از کار و کیا.مولوی.
لیک با باگندمان این آسیا
ملک بخش آمد دهد کار و کیا.مولوی.

کار و کیائی.

[رُ] (حامص مرکب) رجوع به کار و کیایی شود.

کار و کیایی.

[رُ] (حامص مرکب)کارکیایی. پادشاهی. امیری :
طاقت آن کار و کیایی نداشت
کز غم کار تو رهایی نداشت.نظامی.
چو وقت آن نماند پادشایی
بکاری نامد آن کار و کیایی.نظامی.
ملک بدین کار و کیایی تراست
سینه کن این سینه گشایی تراست.نظامی.

کاروگ بذ.

[بَ] (اِ) کروگبد. رئیس کارگران سلطنتی به عصر ساسانیان. رجوع به کروگبذ و تاریخ تمدن ایران ساسانی تألیف سعید نفیسی ج1 ص288 شود.

کار و گر.

[رُ گَ] (اِ مرکب) کار و کر. پشت و پناه و مراد و مقصود باشد. (برهان). و رجوع به «کار و کر» و «کام و کر» شود.

کارولین.

[رُ] (اِخ)(1)(جزیرهء) مجمع الجزایر «اوقیانوسیه»، «میکرونزی»(2).
(1) - Carolines.
(2) - Micronesie.

کارولین.

[رُ] (اِخ)(1) نام دو کشور امریکای شمالی «کارولین شمالی» و «کارولین جنوبی» است. نخستین حاکم نشین «رالای»(2) و دارای 2570000 و دومی حاکم نشین «کلمبیا» و دارای 1683000 تن سکنه است(3).
(1) - Caroline.
(2) - Raleigh. (3) - در اعلام المنجد جمعیت کارولین شمالی 3864000 و جمعیت کارولین جنوبی 2000000 تن ذکر شده است.

کارولین.

[رُ] (اِخ)(1) ماتیلد. ملکهء دانمارک متولد در «سیسیل» (هانور) (1751 - 1775 م.) زن «کریستیان هفتم» که مجنون و مخبط بود. وی با عاشق خود «استروئنسه»(2) کشور را اداره میکرد.
(1) - Caroline, Mathilde.
(2) - Struensee.

کارولین بناپارت.

[رُ بُ] (اِخ)(1) رجوع به «بناپارت» شود.
(1) - Caroline Bonaparte.

کارولین دو برونسویک.

[رُ دُ بُ](اِخ)(1) همسر ژرژ چهارم (1768 - 1821 م.). منازعات این زن و مرد فضیحت ببار آورد.
(1) - Caroline de Brunswik.

کار و مکار.

[رُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)در اصطلاح کشاورزی زمین زراعتی که نیم آن در سالی و نیم دیگر سال بعد کاشته میشود.

کارون.

(اِخ) (رودخانه...) سرچشمهء آن از کوه زرد بختیاری شروع و از جنوب شهرستان شوشتر وارد این شهرستان میشود. این رودخانه در شمال شوشتر به دو قسمت شده که یک شعبهء آن از خاور شوشتر گذشته و به «گرگر» یا «کارون» معروف و دیگری از باختر شوشتر گذشته و «شطیط» نامیده میشود. رود شطیط در 2هزارگزی باختر بندقیر، برود «دز» پیوسته و در جنوب بندقیر بشعبهء اولی «کارون» ملحق و بطرف جنوب سرازیر و پس از عبور از شهرستان اهواز وارد شهرستان خرمشهر شده و بالاخره به شط العرب میریزد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6 ص 29 ذیل کلمهء «اهواز»). حداقل مقدار آب رودخانهء کارون طبق صورت ادارهء کشاورزی 140 گز مکعب در ثانیه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6 ص 29). تنها رود قابل کشتی رانی ایران که با شعباتش بزرگترین رودخانه های ایران محسوب میشود رود کارون است. رسوبات این رودخانه جلگهء خوزستان را تشکیل داده و همین رسوبات است که کم کم موجب وسعت این جلگه گشته است. سرچشمه اش از کوههای بختیاری است و در تمام امتداد خاک خوزستان با پیچ و خم بسیار عبور مینماید و منتهی الیه غیر قابل کشتیرانی آن شوشتر و از در خزینه 6 فرسخی میدان تفتون (مسجد سلیمان) قابل کشتیرانی است. از این محل تا مکان دیگری که باسم بندقیر موسوم است این رود بدو شعبه تقسیم گشته و امتداد آن 50 هزارگز است. یکی از دو شعبه را آب بزرگ یا کارون اصلی و شعبهء دیگر آب کوچک و یا گرگر گویند(1). مصب این رودخانه یا دلتای کارون علاوه بر شعب اصلی آن که به شط العرب میریزد شامل سه شعبه است: 1- کهنه رود - این شعبه ظاهراً قدیمترین شعبه و مجرای کارون است و از این جهت آن را شط قدیمی گفته اند. 2- رود کور - چون قسمتی از آن را گل و لای فراگرفته به این اسم موسوم شده. 3- بهم شیر - پرآب ترین دهانه های کارون محسوب میشود این رودخانه مانند گاماسب بوسیلهء ضمائمی پر آب میگردد که معروفترین آنها «آب دیز» یا «آب دز» است که خود مرکب از دو شعبهء شمالی و جنوبی [ است ] و چون بوسیلهء سد قدیمی که گویا با سنگ قیر محل اتصال این دو شعبه را با کارون ساخته اند از خیلی قدیم بندقیر نامیده شده این رودخانه از دو نظر قابل توجه است و همین باعث شده که مهمترین رودخانه های ایران محسوب گردد یکی از حیث آبیاری و دیگری در موضوع کشتیرانی. (جغرافیای مفصل تاریخی غرب ایران صص 42 - 43).
رود کارون مانند بسیاری از رودخانه های ایران سطح آبش از اراضی اطراف پست تر است و بدین واسطه اهالی نمی توانند مستقیماً از آب رودخانه جهت نخلستانهای خود استفاده کنند بلکه برای مشروب کردن نخلستانها نهرهای عمود بر رودخانهء کارون و بهم شیر و شط العرب حفر نموده و در موقع جذر و مد که در مدت شبانه روز اتفاق می افتد نخلستانها طبعاً مشروب میشوند بعلاوه موتورهائی در کنار رودخانه قرار داده اند که بوسیلهء تلمبه آب را در اراضی به جریان درآورده زراعت مینمایند. (از جغرافیای مفصل تاریخی غرب ایران ص 89). و نیز به ص 18، 19، 31، 36، 82، 83، 85، 88، 90، 91، 92، 98، 174، 177، 178، 180، 309، 350 از کتاب مذکور رجوع شود. پلی آهنی بر روی کارون در کنار شهر اهواز بسته اند که طویلترین پل خط آهن سراسری ایران بشمار میرود. در تاریخ ایران باستان ذیل عنوان «حرکت اسکندر به طرف پارس» آمده است: از شوش اسکندر چهار روز راه پیموده به رود «پاسی تیگرس»(2) رسید. یونانیها نوشته اند که سرچشمهء این رود در کوهستان «اوکسیان»(3)واقع و طرفین این رود بمسافت پنجاه استاد (تقریباً 9250 ذرع) پر از جنگل است، این رود، چون از بلندیها بپستی ها میریزد، آبشارهائی بوجود می آورد و بعد داخل جلگه شده ملایم حرکت میکند در اینجا عمق آن بقدری است، که قابل کشتیرانی است و پس از آنکه 60 استاد طی مسافت کرد بخلیج پارس میریزد، از توصیفی که کرده اند معلوم است که این رود همان رود کارون است و نیز این اطلاع به دست می آید که پارسی های قدیم این رود را «پس تیگر» (یعنی پس دجله) مینامیدند زیرا چنانکه از کتیبهء بیستون داریوش معلوم است دجله را پارسی های قدیم تیگر میگفتند (کتیبه های بیستون طبع موزهء بریطانیائی، ستون 1، بند 18) اگر چه دیودور اسم این رود را تیگر نوشته ولی از روایت آریان (کتاب 3، فصل 6، بند 3) و کنت کورث (کتاب 5، بند3) معلوم است که اشتباه کرده و «پس تیگره» صحیح است. (ایران باستان چ 1 صص 1409 - 1410) و رجوع شود به ایران باستان ص 137، 1509، 1510، 1546، 1880، 1886، 2010، 2012.
(1) - این شعبه مصنوعی و ظاهراً در زمان اردشیر ایجاد شده است.
(2) - Pasitigris.
(3) - Uxiens.

کارون.

(اِخ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن بین اهواز به بندر شاهپور است. این ایستگاه در 821هزارگزی تهران و 2هزارگزی خاور ایستگاه اهواز واقع و جزء شهر اهواز است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کارون.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از رب النوعهای قدیم یونان بود که او را پسر شب می پنداشتند. (تمدن قدیم، تألیف فوستل دو کولانژ، ترجمهء نصرالله فلسفی ص496).
(1) - Charon.

کارون.

[رُ] (اِخ)(1) اگوستن - ژوزف. متولد به سال 1778، سرهنگ دوم دورهء امپراطوری اول فرانسه. وی به سال 1820 سردستهء توطئه ای موسوم به «بلفور»(2) بود و به سال 1822 تیرباران شد.
(1) - Caron, Augustin - Joseph.
(2) - Belfort.

کارون.

[کارْ وَ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «پادوکاله» بخش «بتون». دارای 16668 تن سکنه است. راه آهن شمال از آن میگذرد. محصول آن زغال سنگ است.
(1) - Carvin.

کاروند.

[وَ] (اِ) نامی از نامهای ایرانی.

کارون دو لانساکوس.

[رُ دُ] (اِخ) یکی از مورخین قدیم یونان است که ظاهراً پیش از «هردتوس» میزیسته و کتبی در تاریخ حبشه و ایران و یونان داشته است. (تمدن قدیم، تألیف فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).

کارونیه.

[نی یَ] (ع اِ) نوعی کشتی. (دزی ج2 ص434).

کاروه.

[ ] (اِ) لشکر غور را ترتیبی است در استعداد جنگ پیاده که چیزی میسازند از یک تا خام گاو و بر هر دو روی وی پنبهء بسیار و کرباس منقش درکشند بشکل تخته نام آن سلاح کاروه باشد و چون پیادگان غور آن را بر کتف نهند از سر تا پای ایشان تمام پوشیده شود و چون صف زنند مانند دیواری باشد و هیچ سلاح از بسیاری پنبه بر آن کار نکند. (طبقات ناصری) : علاءالدین فرمود که پیادگان صف کاروه بگشائید تا دولت شاه با پسر بهرامشاه بجملهء فوج درآید. (طبقات ناصری).

کاروها.

(اِ) ارباب جرثقیل. (سبک شناسی ج3 ص299): کاروهای دکنی که آن طایفه را ارباب جرثقیل گویند. میگویند که ما تعبیه ای میسازیم که دو سه کس بر آن توانند نشست و حقهء بسیار با خود برد، و آن تعبیهء بی پر و بال را بپرواز درآورده به برابر قلعه توانند برد و نظر بر قلعگیان کرده حقه بر آنها توانند افکند. (سبک شناسی چ 1 ج3 ص299 از کتاب لطایف الاخبار). کاروها در تهیهء آن تعبیه ها سرگرم اند و چهل روپیه روزیانه دارند، اما هیچ معلوم نیست که این مقدمه ها در یک روز بعمل خواهد آمد یا در ایام متعدده؟! (سبک شناسی چ 1 ج 3 ص 300 بنقل از لطایف الاخبار).

کارویه.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان 6هزارگزی جنوب باختر فلاورجان، 2هزارگزی شمال جادهء شهر کرد باصفهان جلگه و معتدل و دارای 196 تن سکنه است، آب از قنات دارد و محصول آن غلات و برنج و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کارة.

[رَ] (ع اِ) پشتوارهء جامه. کارة القصار؛ ما جمع من الثیاب فی ثوب واحد. || طعام. (منتهی الارب). مقدار زیادی از غله. (ناظم الاطباء). ج، کارات. || واحد کار، یعنی یک کشتی که در آن گندم باشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به کار (ع اِ) شود.

کارة.

[رَ] (اِخ) دهی است به بغداد. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

کاره.

[رَ / رِ] (اِ) پشتواره. (جهانگیری). پشتواره است و آن بسته ای باشد کوچک از هیزم و علف و غیره که بر پشت بندند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بار که بر پشت برند. (پیانکی). کول بار که بر پشت حمل کنند. حِمْل. کولباره. عِکمَه : و اما الجاحظ، فما مِنا معاش الکتاب الاّ من دخل داره اوشن علی کلامه الغارة و علی کتفه منه الکارة(1). (قاضی فاضل، مقدمهء کتاب التاج). فخرجت کانی لص قد خرج من بیت قومٍ علی قفا غلامی الثیاب و العقیدة کارة. (معجم الادباء ج1 ص399). به کاف فارسی نیز آمده است. مقایسه شود با کارهء خاک و کارهء سنگ و کارهء بار که در خراسان کرسنگ و کره سنگ و کرّه سنگ (به تشدید راء) گویند. (فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کاره). || نسج عنکبوت. کارتُنَک(2).
(1) - الکاره ما یحمله الرجل علی ظهره من الثیاب.
(2) - La toile d`araignee.

کاره.

[رَ / رِ] (ص نسبی) هر چیز کارآمد و لایق و قابل کار و کسی که از وی کار آید. || منصوب. صاحب منصب و مقام. (ناظم الاطباء). مؤثر. شاغل مقامی. دارای شغلی. بکار مشغول. || در ترکیب آید و صفت فاعلی سازد همچون ستمکاره. هرکاره. همه کاره. هیچ کاره. (از فرهنگ معین) :
ما را ز منع عقل مترسان و می بیار
کان شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست(1).
حافظ.
هیچ کاره همه کاره است.
|| عامل و فاعل (عمل خوب و بد). شهرت در عملی خوب یا بد بهم رساندن. آن کاره :
برون شد حاجب شه بارشان داد
شه آنکاره دل در کارشان داد.نظامی.
این کاره، بدکاره، بیکاره، ستمکاره :
سیاه و ستمکاره و سهمناک
چو دودی که آید برون از مغاک.نظامی.
گله از دست ستمکاره بسلطان گویند
چون ستمکاره تو باشی گله پیش که بریم.
سعدی (صاحبیه).
گنه بود مرد ستمکاره را
چه تاوان زن و طفل بیچاره را.
سعدی (بوستان).
نصفه کاره، نیمه کاره، هرکاره.
- کاره ای بودن در جائی یا نبودن؛ صاحب نفوذ یا سلطه ای بودن یا نبودن: من در آنجا کاره ای نیستم.
(1) - اگر «کاره» را به این معنی نگیریم نقض غرض میشود.

کاره.

[ ] (اِ) اسم هندی مطبوخات مسهله و منضجه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کارهه شود.

کاره.

[رِهْ] (ع ص) ج، کارهین. دُژمَنِش. (ربنجنی). ناپسند دارنده. (آنندراج). کراهت دارنده و ناخوش و ناپسند. (ناظم الاطباء). مقابل مکروه. مشمئز : ای ابوالفضل بزرگ مهتری است این احمد اما آن را آمده است که انتقام کشد و من سخت کاره هستم [ بونصرمشکان ] آن را که وی پیش گرفته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 165). بیشتر مقدمان محمودی این را سخت کاره اند اما به دست ایشان چیست با خیل ما برنیایند. (ایضاً ص430). خواجهء بزرگ پوشیده بونصر را گفت من سخت کارهم رفتن این لشکر را و زهره نمی دارم که سخنی گویم که بروی دیگر نهند. (ایضاً ص490). و اگر بیمار دار خوردن را کاره بود، تدبیر حقنه باید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). من کاره شده ام مجاورت شتربه (شنزبه) را. (کلیله و دمنه). و گفت من کاره مرگم و کاره مرگ نبود مگر کسی که در شک بود. (تذکرة الاولیاء عطار). و انکار اسلام کردند و کاره آن بودند. (تاریخ قم ص 277).

کاره.

[ ] (اِخ) قریه ای از قرای بغداد. (معجم البلدان).

کاره.

[کارْ رَ] (اِخ)(1) نام شهر حران در نزد رومیان و بعد از تسلط اسکندر یکی از مراکز مهم فرهنگ یونانی و ادبیات آرامی بوده است. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف دکتر ذبیح الله صفا ج 1 ص 10). و رجوع به «حران» شود. در این شهر جنگی بنام جنگ کارّه یا حران نخستین بار بین ایرانیان و رومیان در افتاد که در تاریخ ایران نظیر ندارد و ایرانیان از آن فاتح بیرون آمدند. (از ایران باستان چ 2 ص 2332). سردار ایرانیان در این جنگ «سورِنا» نام داشت و سردار رومی «کراسوس» و جنگ در عهد ارد اول (اشک سیزده) پادشاه اشکانی اتفاق افتاد. رجوع به «ارد اول» و «اشک سیزده» شود.
(1) - Carrhae, Carr.

کاره.

[هِ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتن «فینیستر» بخش «شاتولن»، نزدیک کانال ممتد از «نانت» تا «برست». دارای 4115 تن سکنه و آن موطن «لاتور دوورنْی»(2) است.
(1) - Carhaix.
(2) - La tour d'Auvergne.

کاره نوس.

[رِ] (اِخ) نام پدر «اونتوس»(1)سرکردهء لاسدمونیها. (ایران باستان چ 1 ج1 ص768).
(1) - Evenetus, fils de Carenus.

کارهه.

[ ] (اِ) اسم هندی مطبوخات مسهله و منضجه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کاره شود.

کاری.

(ص نسبی) شخصی که از او کارها آید. (برهان). فعال(1). مفید. کارکن. شدیدالعمل. عامل. فاعل. فاعله. زرنگ(2). آنکه بسیار کار کند. مرد کاری. گاو کاری :
گر تو خواهی که بفلخند(3) ترا پنبه همی
من بیایم(4) که یکی فلخم دارم کاری.
حکاک.
بکار اندرون کاریِ پیش بینی
بخشم اندرون صابرِ بردباری.فرخی.
به هر کاری مر او را دیده کاری
وز او دیده وفا و استواری.(ویس و رامین).
ما را فرزندان کاری دررسیده اند و دیگر میرسند و ایشان را کاری باید فرمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 294).
بازوی تو گرچه هست کاری
از عون خدای خواه یاری.
نظامی (لیلی و مجنون).
|| کنایه از مرکب چست و چالاک در رفتار و برداشتن بار. || مبارز و جنگی. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا). نبردآور. مرد کاری کنایه از مرد جنگی و دلاور. (آنندراج). مرد قابل و پهلوان و بهادر و دلاور و جنگی. (ناظم الاطباء) :
ز پای تا سر آن کوه مرد کاری دید
بکارزار ملک عهد بسته و پیمان.فرخی.
سالار سپاه ملک ایران محمود
یوسف پسر ناصر دین آن شه کاری.
فرخی (از جهانگیری)(5).
سی هزار سوار و مرد پیاده بود همه ساخته و کاری و قوی گشته. (تاریخ سیستان). احمدبن سمن را با لشکری انبوه [ و ] کاری آنجا فرستاد. (تاریخ سیستان).
چهل پنجه هزاران مرد کاری
گزین کرد از یلان کارزاری.نظامی.
محمدبن طغرل را با سپاهی کاری بفرستاده بود. (تاریخ سیستانی) تنی چند از مردان کاری بینداخت. (گلستان سعدی). مردان کاری و دلاور و دیگر یاران سائب با مصعب بودند. (تاریخ قم ص 288). || تأثیرکننده و چیزی که به حد کمال رسیده باشد چون تیر کاری و کارگر و زخم کاری که محکم و کشنده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). کارگر و مؤثر(6). (ناظم الاطباء). محکم و کشنده. قاطع. قتال. آنکه در کارهایش اثرهای بسیار بود : یک چوبه تیر سخت به زانوش [ غازی ]رسیده کاری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 233).
چنان در سینه سهمش کاری افتاد
که گفتی سهم او روز شمارست.
ابوالفرج رونی (از لسان العجم ج 2 ص 265).
تیغت روشن و کاری بدشمن. (نوروزنامه، آفرین موبد موبدان).
میگفت سرودهای کاری
میخواند چو عاشقان بزاری.نظامی.
بسی حمله بر یکدگر ساختند
یکی زخم کاری نینداختند.
نظامی (از آنندراج).
-کوفتِ کاری؛ نفرینی است.
|| خوب و نیکو :
بیمار کجا گردد از قوت او ساقط
دانی که بیک ساعت کارش نشود کاری
یک هفته زمان خواهد لا بلکه دو هفته
تا دور توان کردن زو سختی بیماری.
منوچهری.
شد چشم مسلمانان از طلعت او روشن
شد کار مسلمانی از دولت او کاری.معزی.
|| زمخت و زشت و تند و سخت. (ناظم الاطباء). || آنکه کار دستی کند. (فهرست شاهنامهء ولف). || زور. قدرت (؟) (فهرست شاهنامهء ولف) :
مرا خواست کارد بکاری بچنگ
دو دست اندر آورد چون سنگ تنگ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص544).
|| (حامص) در ترکیبات زیر معنی عمل و اشتغال دهد: آب کاری. آتش کاری. آهسته کاری. آینه کاری. احتیاط کاری. اضافه کاری. بزه کاری. بستانکاری. بسته کاری. بناکاری. بهاره کاری. بیکاری. پاکاری. پخته کاری. پرکاری. پرهیزکاری. پیشکاری. پیمانکاری. تباهکاری. تبه کاری. جلدکاری. جوش کاری. چایکاری. چغندرکاری. چوب کاری (با گفتاری نرم کسی را محجوب کردن یا با افعالی سخت او را بقصورهای رفته متذکر ساختن). خاتم کاری. خانه کاری. خرابکاری. خطاکاری. خوارکاری. خودکاری. خیانت کاری. دست کاری. دیم کاری. راست کاری. رنده کاری. رنگ کاری. روکاری. ریاکاری. ریزه کاری. زیرکاری. ساروج کاری. سبزی کاری. ستمکاری. سخره کاری. سرکاری. سفت کاری. سفیدکاری. سوهان کاری. سیاهکاری. سیمکاری :
کنم سیمکاری که سیمین تنم.نظامی.
سیه کاری. شاکاری. شالی کاری. شتوی کاری. شکن کاری. شلاق کاری. شلخته کاری. شلوغ کاری. شنگرف کاری :
بیا ساقی آن زیبق تافته
به شنگرف کاری عمل یافته.نظامی.
صیفی کاری. صیقل کاری. طلاکاری. غلط کاری. فحش کاری. فداکاری. قائم کاری. قلمکاری. قناعت کاری. کاشی کاری. کامکاری. کثافت کاری. کشت کاری. کم کاری. کنده کاری. کنف کاری. گچ کاری. گل کاری. گناه کاری. گنه کاری. گُه کاری. لحیم کاری. مایه کاری. محافظه کاری. محکم کاری. مذهّب کاری. مزارعه کاری. مرصّع کاری. مزدکاری. مضاربه کاری. مقاسمه کاری. مقاطعه کاری. منبّت کاری. میوه کاری. نازک کاری. نسیه کاری. نقره کاری. نکوکاری. نیکوکاری. وصله کاری. هرزه کاری. همکاری. و رجوع بمعانی «کار» شود. نباید فراموش کرد که این ترکیبات مرکب از سه جزء هستند: کلمهء مبین معنی + کار+ ی مصدری. جزء آخر این کلمات که حرف «ی» مصدری باشد گاه معنی دکان و سرای دهد مانند جوشکاری، آب کاری، مذهب کاری و غیره. (اسم مصدر - حاصل مصدر فراهم آوردهء دکتر معین ص53).
(1) - energique.
(2) - Actif. (3) - ن ل: بفخمند.
(4) - ن ل: بیابم.
(5) - دیوان فرخی چ عبدالرسولی ص 393.
(6) - Efficace.

کاری.

(اِ) (اصطلاح موسیقی) حراره. ملعبه. قول. تصنیف. کخ کخ. عروض البلد. موالیا. قوما. زجل. موشح. موشحه. شرقی. کان و کان.

کاری.

(اِخ)(1) رجوع به کاریا و کاریه شود.
(1) - Carie.

کاری.

(ص نسبی) منسوب به «کار» از قراء اصفهان. سمعانی گوید: «بدانجا رفتم تا از جماعتی حدیث شنوم و شبی در آن گذرانیدم». (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کاری.

(اِخ) ابوالطیب عبدالجباربن الفضل بن محمد بن احمد از مردم کار (اصفهان). وی از اباعبدالله محمد بن ابراهیم جعفر الفردی حدیث شنید و از او ابوالقاسم هبة الله بن عبد الوارث الشیرازی در معجم شیوخ (مشیخه) خود یک حدیث روایت کرده است و گوید آن را از وی بافادت ابی ذکریا یحیی بن ابی عمروبن مندة، شنیده است. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کاری.

[رِ] (اِخ)(1) هری. شاعر و موسیقیدان انگلیسی که سرود ملی انگلیسی ها: «خدا شاه را نجات دهد»(2) بدو منسوب است.
(1) - Carey, Horry.
(2) - God save the King.

کاری.

[رِ] (اِخ)(1) هنری. عالم اقتصادی امریکائی متولد در فیلادلفی. (1793 - 1879 م.).
(1) - Carey, Henry.

کاریا.

(اِخ)(1) کاری. کاریه. سرزمینی است در جنوب غربی آسیای صغیر در کرانهء دریای اژه(2) که جزء قلمرو هخامنشیان بوده و جنگجویان آن جزء سپاهیان ایران بشمار میرفتند. (فرهنگ ایران باستان،بخش نخست نگارش استاد پورداود، حاشیهء ص327). یکی از شهربانی های (ساتراپهای) ده گانهء آسیای صغیر که از طرف مغرب و جنوب محدود بدریا بوده. اهالی آنجا ابتدا در جزایر بحر اژه سکنی داشته و بواسطهء نزاع با یونانیها به آسیای صغیر مهاجرت کردند. رود شاندر حد این ایالت ولیدی را تشکیل داده و نواحی آن را مشروب میکرده است. اهالی این ایالت علاقهء مفرطی به تجارت و صنعت و علم داشته اند. برخی از نویسندگان نوشته اند که یکی از مردان کاریا به امر اردشیر دوم برادرش کوروش کوچک را که بامید به دست آوردن تاج و تخت بجنگ اردشیر دوم برخاسته بود زخم زد و اردشیر در پاداش یک خروس زرّین باو بخشید تا هنگامی که بجنگ میرود در پیشاپیش لشکریان بر سر نیزهء خود برافرازد. ازینرو ایرانیان جنگجویان کاریا را که بر سر خودهای خویش نشان تاج خروس (یا پر خروس) داشتند خروسان مینامیدند. (از فرهنگ ایران باستان ایضاً ص 327).
(1) - Karia, Carie.
(2) - Egee.

کاریان.

(اِخ) یکی از قلاع مشهورهء فارس بوده که بر فراز کوهی واقع گردیده و آتشکده ای در آنجا معظم و معتبر ساخته بوده اند و آتش از آنجا به اطراف میبرده اند وقتی عمرو لیث صفار قصد تسخیر آن قلعه کرد و میسر نگردید و از آن در گذشت. (انجمن آرا) (آنندراج). شهری در ایالت فارس است که در نیمهء راه بین بندر سیراف(1)و دارابجرد بوده است و در آنجا امروزهم آثار ویرانهء معبد قدیمی پدیدار است. ظاهراً آتش مقدس آنجا را بوسیلهء یک منبع نفتی(2)افروخته نگاه میداشته اند بموجب روایت مسعودی(3) این معبد را آذرجوی میخوانده اند یعنی نهر آتش و مسلماً این همان آتشکده است که در تاریخ بیرونی به نام آذرخوره(4)مذکور است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، تألیف محمد معین ص 221). و رجوع به ص 222، 224، 227، 242 از کتاب مذکور شود. شهرکی است به ناحیت پارس از داراگرد، اندر حصاری است صعب و محکم و اندر وی آتشکده ای است که آن را بزرگ دارند. (حدود العالم در ذکر ناحیت پارس). قریه ای است شش فرسنگ و نیمی میانهء شمال و مغرب بیدشهر (فارسنامه) و هرم و کاریان از این اعمال است [ کارزین ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص 135). به کارزین قلعه ای محکم است و از رود زکان آب بدانجا برده اند و هرم و کاریان و مواضع بسیار از توابع صحرای این عمل است. (نزهة القلوب، چ گای لیسترانج، المقالة الثالثه ص 118). و رجوع به یشتها تفسیر استاد پورداود ج 1 ص513 و ج 2 ص 240 و 312 و خرده و اوستا ص 130 و سبک شناسی ج 1 ص 32 و 41 شود.
(1) - خرده اوستا، پورداود ص 132 حاشیه.
(2) - ایران در زمان ساسانیان ص 107.
(3) - مروج الذهب ج 4 (کریستنسن).
(4) - چاپ زاخائو و ترجمهء کریستنسن. شاید آذرخورا بجای آذرخوروا استعمال کرده است. خور و فر دو صورت از یک کلمه هستند. و در اوستائی خورنه است. (کریستنسن).

کاریان.

(اِخ) دهی از دهستان پائین خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، واقع در 56هزارگزی جنوب قصبهء رود، در 2هزارگزی باختر راه مالرو عمومی نیازآباد به شاهرخت. جلگه و معتدل و گرمسیر و دارای 141 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت آنان قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریاند.

(اِخ) نام ناحیه ای در هند که «اسکیلاس» از اهل آن ناحیه بود. و این شخص اطلاعات صحیح در باب رود سند داشت و داریوش بزرگ او را فرستاد تا معلوم کند که رود سند در کجا به دریا میریزد. (از ایران باستان چ 1 ج 1 ص 630).

کاریدم.

[دِ] (اِخ)(1) ژنرال یونانی متولد در «اوبه»(2) (قرن چهارم ق.م.).
(1) - Charideme.
(2) - Eubee.

کاریدن.

[دَ] (مص) کاشتن. (زمخشری) (آنندراج). الحرث، کشت کاریده. (ربنجنی). حرث کارید. (دستوراللغه). کاشتن و زراعت و عمل کردن. (ناظم الاطباء). تخم افشاندن. حُرث، زمین کشت کاریده :
بسا کس که برخورد و هرگز نکاشت
بسا کس که کارید و بر برنداشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
تو گفتی چرخ زرین ژاله بارید
به گرد ژاله برگ لاله کارید.
(ویس و رامین).
تو چه کردی جهد کان با تو نگشت
تو چه کاریدی که نامد ریع کشت.مولوی.
|| کار کردن. (آنندراج). عمل کردن و کار کردن. (ناظم الاطباء). || اره کردن. (ناظم الاطباء).

کاریده.

[دَ / دِ] (ن مف) کاشته و زراعت کرده.
-امثال: بلکه من کاریده بودم، بلکه شتر تو هم چریده بود (شتر ساربانی در زمین بایر مردی یزدی چرا میکرد. مرد یزدی چوب برداشت و شتر را بزدن گرفت ساربان گفت چرا میزنی در این زمین که چیزی نکاشته ای گفت...).

کاریز.

(اِ) آب باشد که در زیر زمین از چاه بچاه برند. (لغت فرس اسدی چ مرحوم اقبال). آبی باشد که در زمین به جایی برون برند و به تازی قنات خوانند. (لغت فرس اسدی چ پل هرن). (اوبهی). آب روان باشد زیر زمین که بجایها برند. (صحاح الفرس). جوی آبی را گویند که در زیر زمین بکنند تا آب از آن روان شود. (برهان). راه آب روان بزیر زمین که به عربی قنات گویند در اصل کاه ریز بود که برای امتحان جریان آب کاه میریخته اند تا معلوم شود. (انجمن آرا) (آنندراج). قنات. (دهار) (منتهی الارب). رجوع به قنات شود. خالی. خاک. قطابه. سَرَب. سَرِب. آن نقبی است که در زیر زمین کنند و از چاهی به چاهی آب برند تا آنجا که آب به روی زمین جاری گردد : چون هفت سال سپری شد خدای تعالی باران فرستاد و چشمه ها و کاریزها آب گرفت و از زمین نبات برست. (ترجمهء طبری بلعمی).
سزد که دو رخ کاریز آب دیده کنی
که ریزریز بخواهدت ریختن کاریز.کسائی.
و رجوع به احوال و اشعار رودکی ص 1210 شود. و او را [ شهر خواش را ] آبهای روان است و کاریزها. (حدود العالم). و آبشان [ آب مردم سیرگان ] از کاریز است. (حدود العالم). و آب شهر طبسین از کاریز است. (حدود العالم).
کارزاری کاندر او شمشیر تو جنبنده گشت
سر بسر کاریز خون گشت آن مصاف کارزار.
فرخی.
کسانی که شهرها و دیهها و بناها و کاریزها ساختند... بگذاشتند و برفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 339). کاریز مشهد که خشک شده بود باز روان کرده. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص549). امیر شهاب الدوله از دامغان برداشت و به دهی رسید در یک فرسنگی دامغان که کاریزی بزرگ داشت. (تاریخ بیهقی). و آب آن (ابر قویه) هم آب روان باشد و هم آب کاریز. (فارسنامهء ابن البلخی ص 124). ابتداء حد کوره اصطخر است و آب آن همه از کاریزها باشد و هواء آن معتدل است. (ایضاً فارسنامه ص 122).
به کارزار به کاریز خون گشادن خصم
بنفشهء سمن آمیغ لاله کار تو باد.سوزنی.
بختی است مر این طائفه را کز گل ایشان
گر کوزه کنی آب شود خشک به کاریز.سوزنی.
چشمهء صلب پدر چون شد بکاریز رحم
زان مبارک چشمه زاد این گوهرین دریای من.
خاقانی.
کاریز برده کوثر در حوضهای ماهی
پیوند کرده طوبی با شاخهای عرعر.خاقانی.
شهره کاریزیست پر آب حیات
آب کش تا بردمد از تو نبات.مولوی.
حبذا کاریز اصل چیزها
فارغت آرد از آن کاریزها.مولوی.
کاریز درون جان تو می باید
کز عاریه ها تو را دری نگشاید.
(از عناوین مثنوی).
هان بیاور سیخهای تیز را
امتحان کن حفره و کاریز را.(مثنوی).
|| خزان. برگریزان :
خونریز شاخدار خوش آمد بروز عید
در موسمی که باشد کاریز شاخسار
از شاخسار باد نگونسار دشمنت
خونریز او فریضه چو خونریز شاخدار.سوزنی.
و بسالی دو هزار کاریز خواجگان شیعی و سادات علوی در بسیط عالم بیشتر آورند که همه منفعت مسلمانان باشد. (کتاب النقض ص 473).

کاریز.

(اِخ) دهی از دهستان خار و طوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، واقع در 110هزارگزی جنوب خاوری بیار و 90هزارگزی جنوب شوسهء شاهرود به سبزوار. دشت شنزار، معتدل خشک است و 155 تن سکنه دارد. قنات کم آب دارد. مختصر غلات و پنبه و تنباکو و بادام و پسته دارد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاریز.

(اِخ) دهی از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد، واقع در 83هزارگزی شمال باختری مانه و 4هزارگزی شمال شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه است. کوهستانی و سردسیر و دارای 128 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز.

(اِخ) دهی از دهستان باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در ده هزارگزی شمال خاوری طیبات، سر راه شوسهء عمومی تربت جام به طیبات است. جلگه و معتدل و دارای 1776 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین می شود. غلات آن زیره و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. دارای 20 باب دکان و دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز.

(اِخ) دهی از دهستان اشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 25هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و 6هزارگزی شمال تنگ سدگان. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 197 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی زنان آن کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاریز.

(اِخ) دهی از دهستان پشتکوه بخش نیر شهرستان یزد، واقع در 29هزارگزی جنوب باختر نیر. متصل به راه ابرقو به نیر. جلگه و مالاریائی و سکنهء آن 674 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و توت و چغندر و انگور است. شغل اهالی زراعت است و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاریزان.

(اِخ) دهی از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 54هزارگزی شمال باختری تربت جام و 15هزارگزی باختر مالرو عمومی تربت جام به فریمان، کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 634 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز باغ.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری فریمان 60هزارگزی خاور مالرو عمومی فریمان به شهرنو است. دامنه و معتدل و سکنهء آن 257 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز بالا.

(اِخ) دهی از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 18هزارگزی خاور تربت حیدریه. جلگه و معتدل و سکنهء آن 423 تن است. قنات دارد. غلات آن تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. معدن سنگ مرمر در یک هزارگزی شمال این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز پائین.

(اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 11هزارگزی شمال خاوری مشهد. 2هزارگزی شمال کشف رود. جلگه و معتدل و سکنهء آن 20 تن است. قنات دارد محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز چاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 95هزارگزی شمال خاوری فریمان. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 19 تن است. قنات دارد محصول آن غلات و بنشن و تریاک، شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاریزخان.

(اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 6هزارگزی شمال صالح آباد دامنه و معتدل و سکنهء آن 30 تن است. قنات دارد و محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزدر.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان مانهء بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، واقع در 22هزارگزی شمال باختر صفی آباد سر راه مالرو عمومی مانه. جلگه و معتدل و سکنهء آن 253 تن است. قنات دارد محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزدره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 107هزارگزی شمال خاوری فریمان یکهزارگزی شمالی اتومبیل رو مشهد به مزدوران کوهستان و سردسیر و سکنهء آن 404 تن. قنات دارد. محصول آن غلات و بنشن و تریاک. و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز دیگلان.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 14هزارگزی جنوب باختری فریمان دامنه و معتدل و سکنهءآن 30 تن است. قنات دارد و محصول آن غلات و تریاک و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز دیوانه.

[] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 3هزارگزی جنوب باختری صالح آباد، 5هزارگزی باختر شوسهء عمومی صالح آباد بمشهد جلگه و معتدل و سکنهء آن 174 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و ذرت و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز سبزنو.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان بالارخ، بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 50هزارگزی خاور کدکن و 4هزارگزی شمال نسر، دامنه و معتدل، سکنه 96 تن، قنات دارد. محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاریز سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی از دهستان در بقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 9هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه و معتدل و دارای 20 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز سوخته.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد 32هزارگزی جنوب باختری فریمان. دامنه و معتدل و سکنهء آن 288 تن است قنات دارد. محصول آن غلات و بنشن و تریاک و شغل اهالی مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاری زشت کردن.

[زِ کَ دَ] (مص مرکب) اقباح. (تاج المصادر بیهقی).

کاریز شهاب.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان زیر کوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 194هزارگزی جنوب خاوری قاین. جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 7 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز صباح.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی شهرستان نیشابور بخش حومه واقع در 19هزارگزی جنوب نیشابور جلگه و معتدل و سکنهء آن 400 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز عمر.

[عُ مَ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 14هزارگزی جنوب باختری صالح آباد سر راه مالرو عمومی صالح آباد به معدن چشمه گل، کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 311 تن است. قنات دارد، محصول آن غلات و ذرت و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک.

[زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری صالح آباد. دامنه و معتدل و سکنهء آن 20 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. طوایف تیموری در این ده سکنی دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان مزدوران بخش سرخس شهرستان مشهد واقع در 66هزارگزی جنوب باختری سرخس. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 35 تن است. چشمه دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر واقع در 6هزارگزی شمال باختری خلیل آباد. یک هزارگزی شمال شوسهء عمومی کاشمر به بردسکن. جلگه و گرمسیر و سکنه آن 687 تن است. قنات دارد محصول آن غلات و بنشن و میوه جات و انار و انجیر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک ثانی.

[زَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد، در 3هزارگزی شمال باختری صالح آباد. دامنه و معتدل و سکنهء آن 88 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک خوجوی.

[زَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان بالا ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 6هزارگزی خاور تربت حیدریه، 5هزارگزی شمال شوسهء تربت به باخرز. جلگه و معتدل و سکنهء آن 838 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و میوه و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک کال.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان در بقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور جلگه و شورزار و گرمسیر و سکنهء آن 473 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. مزرعهء گنج آباد جزء همین ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک کهندل.

[زَ کُ هَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، 18هزارگزی جنوب خاور صالح آباد، دامنه و معتدل و سکنهء آن 80 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و ذرت و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. طوایف تیموری در این ده زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزک کهنه.

[زَ کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 12هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه و معتدل و سکنهء آن 267 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزکن.

[کَ] (نف مرکب) مقنی و کاونده. (ناظم الاطباء). کمانه. کومش. قَناء. کاریزگر.

کاریزک ناگهانی.

[زَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، در 12هزارگزی خاور تربت حیدریه و یکهزار گزی شمال جاده باخرز به تربت. جلگه و معتدل و سکنهء آن 1188 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاریز کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تقنیه. حفر قنات. کاریزکنی.

کاریزکنه.

[کَ نَ / نِ] (نف مرکب) مقنی: الانباط؛ به آب رسیدن کارکنه. (تاج المصادر بیهقی).

کاریزکنی.

[کَ] (حامص مرکب) تقنیه. کاریز کندن.

کاریزکنی کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) تقنیه. (تاج المصادر بیهقی).

کاریزگر.

[گَ] (ص مرکب) مقنی. کاریزکن.

کاریزگردله.

[گُ دِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 34هزارگزی جنوب خاوری فریمان و 8هزارگزی خاور مالرو عمومی فریمان. دامنه و معتدل و سکنهء آن 132 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و بنشن. و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز گلی.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه، بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، 30هزارگزی خاور تربت حیدریه، در 4هزارگزی شوسهء عمومی تربت حیدریه به باخرز. دامنه و معتدل و سکنهء آن 90 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. تابستان از طریق سهل آباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریز محمد جان.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، در 22هزارگزی خاور فریمان و 8هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به تربت جام. جلگه و معتدل و سکنهء آن 356 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و بنشن و تریاک و میوه جات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. در تابستان اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزمه.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان احمد آباد بخش فریمان شهرستان مشهد، در 30هزارگزی شمال باختری فریمان. دامنه و معتدل و سکنهء آن 335 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان قصبهء مرکز دهستان بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد، در 50هزارگزی شمال باختری تربت جام سر راه شوسهء عمومی مشهد به تربت جام. جلگه و معتدل و سکنهء آن 804 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و کسب و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند، در 22هزارگزی خاور خوسف و 3هزارگزی باختر گل. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 91 تن است، قنات دارد. محصول آن غلات و بادام و زرد آلو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور، در 2هزارگزی باختر قدمگاه. جلگه و معتدل و سکنهء آن 267 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، در 24هزارگزی جنوب مالرو عمومی فریمان. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 285 تن است. قنات و چشمه دارد. محصول آن غلات و بنشن و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، در 27هزارگزی جنوب خاوری فدیشه. جلگه و معتدل و سکنهء آن 142 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریزنو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان احمد آباد بخش فریمان شهرستان مشهد، در 36هزارگزی شمال باختری فریمان. جلگه و معتدل و سکنهء آن 8 تن است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاریست.

(اِخ)(1) شهری در اِوبه. (ایران باستان چ 1 ج 1 ص 670). و رجوع به ص 827 از همین کتاب شود.
(1) - Cariste.

کاری سر.

[سَ] (اِخ) نام رود بابل آنگاه که رود بابل از چهل آب فیروزکوه سرچشمه میگیرد و در بابلسر بنام رود بابل نامیده میشود. || نام موضعی بدانجا.

کاری سرای.

[سَ] (نف مرکب) زجال. زاجل. وشاح. تصنیف ساز. حراره گوی. مُوَشَّح.

کاریسیمی.

(اِخ)(1) ژیاکومو. آهنگ ساز ایتالیائی متولد در «مارینو». (حوالی 1604 - 1674).
(1) - Carissimi, Giacomo.

کاری شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مؤثر افتادن.

کاریک.

(اِخ) دهی از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، در 38500گزی جنوب باختری شوسهء مهاباد، 19500گزی جنوب باختری شوسهء مهاباد به سردشت، کوهستانی، سردسیر و سالم و سکنهء آن 120 تن است. آب از رودخانهء بادین آباد، دارد. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاریکاتور.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) تصویر مسخرهء چیزی که عموماً در جراید چاپ میشود. (فرهنگ نظام). شکل و تصویر مضحک. صورتی خنده آور از شخص یا چیزی.
(1) - Caricature.

کار یکرو کردن.

[یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) قطع معامله و قطع دوستی کردن. (غیاث) (آنندراج).

کاریک علویان.

[عَ لَ] (اِخ) کارک علویان. رجوع به کارک علویان شود :طغشاده ضیاع علیا خنبون که کاریک علویان گویند به وی داده بود. (تاریخ بخارا ص72).

کاریگر.

[گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مزیٌدعلیه کارگر. (غیاث) (آنندراج). جلاذی. جلذی. (منتهی الارب). کارگر. (فرهنگ شاهنامه). استاد. صنعت کار. مؤثر : یزید [ یزیدبن مهلب ] کاریگران را بکار کرد تا درختان را همی بریدند و راهها نرم همی کردند. (ترجمهء طبری بلعمی).
دگر گفت کاریگران آورید
گچ و سنگ و خشت گران آورید.فردوسی.
بدانست کاریگر راست گوی
که عیب آورد مرد دانا بروی.فردوسی.
ز هر سو برفتند کاریگران
شدند انجمن چون سپاهی گران.فردوسی.
از آن شادمانی هم اندر زمان
بفرمود پنهان بکاریگران.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو اسباط بیرون شدند از سرای
بفرمود فرخ شه نیکرای
بکاریگران تا ببندند بار
تمامی صد اشتر همه خوار بار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
جهاندار بر تخت زر بار داد
بکاریگران گنج بسیار داد.
امیرخسرو (از آنندراج).
در هند برای کارگر بمعنی (اهل کشت و پیشه و مزدور) استعمال کنند که در فارسی ایران دیده نشده پس یاء زاید است و معنی لفظی آن کاری را گرداننده و مؤثرکننده است، اما در آن معنی استعمال نمی شود. (از فرهنگ نظام، ذیل لغت کار).

کاریگری.

[گَ] (حامص مرکب) صنعت و کارگری. (ناظم الاطباء).

کارین.

(ص) دور و بعید. (ناظم الاطباء).

کارینا.

(اِخ) چهارمین مملکت از ممالک تابعهء پارت که بواسطهء ولات اداره میشده اند، بروایت گوت شمید(1) درست معلوم نیست کجا بوده، باید نهاوند باشد. (از ایران باستان چ 2 ص 2651).
(1) - تاریخ ایران از گوت شمید ص 54 - 55.

کارینوس.

(اِخ)(1) (مارکوس اورلیانوس) امپراطور رم از 282 تا 283 م. پسر امپراطور کاروس(2). وی مردی ستمگر و تباهکار بود و سرانجام به دست سربازانش به قتل رسید.
(1) - Carinus, Marcus - Aurelianus.
(2) - Carus.

کارینیان.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «اردن»(2)بخش «سدان» در ساحل «شیر»(3) مصب «موز»(4). سکنه 2700 تن (تجمع 2400 تن). کارخانهء ریسندگی پشم دارد.
(1) - Carignan.
(2) - Ardennes.
(3) - La Chiers.
(4) - La Meuse.

کارینیان.

(اِخ)(1) شهری از ایتالیا در ایالت «تورن» در ساحل رود «پو». سکنهء 7000 تن. کارخانهء ریسندگی ابریشم دارد.
(1) - Carignan, Princes de.

کارینیان.

(اِخ) (شاهزادگان...) شاخه ای از خانوادهء «ساووا» که به سال 1831 «با شارل - البرت» بتخت سلطنت «ساردنی» و سپس به سال 1861 بتخت سلطنت ایتالیا رسیدند.

کاریه.

[یَ / یِ] (اِخ)(1) آبادیی است که منسوب به رومانیان بود در آسیای صغیر در جنوب غربی، که ملیتس از جملهء شهرهای آن است و قنیدس نیز یکی از آنها میباشد (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به ایران باستان ص 460، 646، 649، 651، 693، 694، 717، 926، 1021، 1022، 1099، 1101، 1104، 1112، 1138، 1169، 1185، 1210، 1245، 1268، 1274، 1275، 1454، 1462، 1468، 1608، 1973، 1993، 2033، 2034، 2093، 2101، 2154، 2034، 2344 شود. نیز رجوع به «کاریا» شود.
(1) - Carie, Caria.

کاز.

(اِ) کازه. (جهانگیری). زمین کنده که چهارپایان را آنجا کنند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). موضعی باشد که در کوه و بیابان برکنند تا بشب مردم و چهارپایان در آنجا باشند. (صحاح الفرس). جای بر زمین فروکنده در بیابانها و کوهها که بشب چهارپایان اندر آن کنند و کاروان نیز در رود و به تازی آن را مغاره گویند. (تحفة الاحباب حافظ اوبهی). خانه ای را گویند که از چوب و نی و علف و مانند خانه ای که مزارعان و پالیزبانان بر کنار زراعت و پالیز سازند. و بعضی جاییرا گفته اند که در کوه و بیابان در زیر زمین بجهت گوسفند و خر و گاو و غیره بکنند و آن را به عربی مغاره خوانند و بعضی گویند صومعه ای باشد که بر سر کوه ساخته باشند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است و اصح این است و صومعه در عربی خلوت خانهء نصاری را گویند که سر آن را بلند و باریک سازند. (برهان). خانه ای از چوب و نی چون خانهء فالیزبانان. کوخ. آغل : و همه [ صقلابیان ] بزمستان اندر کازها و زیرزمینها باشند. (حدود العالم).
شهریاری که خلاف تو کند زود فتد
از سمن زار بخارستان وز کاخ به کاز.
فرخی (از صحاح الفرس).
|| شاخهایی باشد از درخت که صیادان کهنه و لته و چیزها بر آن آویزند و بر یکطرف دام در زمین نصب کنند تا جانوران از آن رمیده بجانب دام و دانه آیند. (برهان). || بمعنی بادپیچ هم آمده است و آن ریسمانی باشد که در ایام عید و نوروز از شاخ درخت و امثال آن آویزند و زنان و کودکان بر آن نشینند و در هوا آیند و روند. (برهان). تاب. بازپیچ. ارجوحه. (بحر الجواهر). || درخت صنوبر بود که ستون کنندش. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (تحفة الاحباب حافظ اوبهی). درخت صنوبر صغار را نیز گویند و به اینمعنی با زای فارسی(1) هم آمده است. (برهان) :
یکی چادری جوی پهن و دراز
بیاویز چادر ببالای کاز.
ازرقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی - تحفة الاحباب حافظ اوبهی).
کاج. کاژ. || لگد. سیلی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). سیلی و قفا زدن و گردنی. (برهان) :
همی نیارد نان و همی نخّرد گوشت
زند برویم مشت و زند به پشتم کاز.
قریع الدهر (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
کورس تو از خوردنی هر روز کاز اندر منه
باز بر پشت و قفا [ و ] سفت سیلی و عصا.
عسجدی.
|| ناخن پیرای زر بود. (تحفة الاحباب حافظ اوبهی). || آلتی باشد که باغبانان درخت را بدان پیرایش دهند یعنی شاخهای زیادتی را با آن ببرند. (برهان). || دندان و مقراض که برای جامه و کاغذ بریدن باشد یا برای طلا و نقره قطع کردن یا برای گل گرفتن شمع که آن را گلگیر نیز گویند. || بمعنی علف و گیاه که بزبان هندی آن را «گهاس» گویند. های مخلوط التلفظ را که بر غیر هندی تلفظ آن دشوار است حذف کردند و سین را بزای معجمه بدل کردند و توافق این دو زبان بسیار است کذا فی سراج اللغات و رشیدی و اللطایف. (غیاث).
(1) - کاژ.

کاز.

(ع اِ) چوخط. || نوک پیکان که از آن ریسمانی گذرانند. (دزی ج 2 ص 435).

کازآر.

[زُ] (فرانسوی، اِ)(1) شترمرغ استرالیایی.
(1) - Casoar.

کازابلانکا.

[بِ] (اِخ)(1) دارالبیضاء. بندر بسیار معتبر کشور مراکش، واقع در ساحل اوقیانوس اطلس. عدهء سکنهء آن 460000 تن است. شهری جدید و مرکز عمدهء بازرگانی مراکش میباشد. در ژانویهء سال 1943 بین «روزولت» و «چرچیل» کنفرانسی در این بندر در باب رهبری و ادامهء جنگ بر پا شد.
(1) - Casablanca.

کازال.

(اِخ) کازال مون فراتو(1). شهر نظامی ایتالیا از ایالت «الکساندری» در ساحل رود «پو» عدهء سکنهء آن 25000 تن است کارخانهء ریسندگی ابریشم و سیمان سازی دارد.
(1) - Casal, Casale Monferrato.

کازالس.

(اِخ)(1) پابلو. موسیقیدان اسپانیائی متولد در «واندرل» (کاتالونی کتلونیه) به سال 1876. شهرت او در نواختن «ویولونسل»(2)زبانزد است.
(1) - Casals, Pablo.
(2) - Violoncelle.

کازالس.

[لِ] (اِخ)(1) ژاک دو. رجل سیاسی فرانسه، متولد در «گرناد» (گارون علیا) (1758 - 1805) یکی از ناطقین حزب سلطنت طلب در «مجلس مؤسسان»(2). وی پس از «دهم اوت» هجرت گزید.
(1) - Cazales, Jacques de.
(2) - Assemblee Constituante.

کازالس.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «لو» بخش کاهر(2) در ساحل مصب «لو». سکنه 400 تن (تجمع 290 تن).
(1) - Cazals.
(2) - Cahors.

کازالو.

(اِخ) موضعی واقع در مشرق دجله. (کرد و پیوستگی نژادی او ص 23 - 34).

کازان.

(اِخ) دهی از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد، 5هزارگزی جنوب باختری سردشت، 4500 گزی جنوب ارابه رو بیوران به سردشت. کوهستانی و جنگلی و معتدل و سکنهء آن 58 تن است. آب از رودخانه سردشت دارد. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کازان.

(اِخ)(1) شهری از اتحاد جماهیر شوروی سابق (روسیه). مرکز جمهوری خودمختار «تاتاری»(2) در ساحل رود «ولگا»: جمعیت 402000 تن. مرکز صناعی است (دباغخانه، عرقکشی، استخراج فلزات، صنایع بافتنی).
(1) - Kazan.
(2) - Tatarie.

کازانلیک.

(اِخ)(1) شهری از بلغارستان در انتهای تنگهء «شیپکا»، جمعیت 15000 تن. در این شهر انواع گل سرخ (رُز) پرورش میدهند.
(1) - Kazanlik.

کازاوون.

[وُ] (اِخ)(1) پسر «سپانتازاد»(2)از خانوادهء «کامساراکان»(3) که از اشکانیان ایران بود. قیصر بیزانس پس از فوت ارشک چهارم ارمنستان بیزانس را به او میدهد و چیزی نمیگذرد که این سردار تابع خسرو سوم که از شاخهء دیگر اشکانیان است میگردد و او باجگذار دولت بیزانس میشود، این رفتار باعث خشم بهرام چهارم ساسانی گردیده خسرو را از سلطنت معزول و در قلعهء فراموشی محبوس داشت. (از ایران باستان ج 3 ص 2637).
(1) - Kazavon.
(2) - Spantazade.
(3) - Kamsarakan.

کازبک.

[بِ] (اِخ)(1) یکی از بلندترین و مرتفع ترین نقاط قفقاز مرکزی نزدیک گردنهء «داریل»(2). جمعیت 5043 تن.
(1) - Kazbek.
(2) - Dariel.

کازپلپل.

[پِ پِ] (اِ مرکب) شکوفهء فلفل است و خشکی او کمتر از خشکی پلپل است. بادهای غلیظ را بشکند و رطوبتها غلیظ را که اندر سینه و همهء اندامها باشد لطیف و مستأصل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کازر.

[زُ] (ص، اِ) گازر. (ناظم الاطباء). رجوع به «گازر» شود.

کازر.

[زَ] (اِخ) نام جوئی است به عجم. (منتهی الارب). || جایگاهی از خاک پارس. موضعی به ناحیهء ساپور از پارس. (منتهی الارب).

کازر.

[زِ] (اِخ)(1) حاکم نشین «گارون علیا» بخش تولوز در ساحل «گارون». سکنه 2570 تن. راه آهن دارد. محل صید ماهی است.
(1) - Cazeres.

کازران.

[زِ] (اِ) گازُران، جِ گازُر. رجوع به گازر شود. شعوری بغلط این کلمه را در لسان العجم (ج2 ص251) بمعنی قصار و گازر و با کاف تازی آورده با شاهدی از سعدی که شاهد گازُر است :
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک
زنند جامهء ناپاک گازران بر سنگ.
سعدی (از شعوری بشاهد کازِران).

کازران.

[زِ] (اِخ) نام قریه ای از بلوک شرای عراق.

کازرانی.

[زِ نی ی] (ص نسبی) به کازران. رجوع به کازران شود.

کازرانی.

[زِ] (اِخ) عبداللطیف در کازران تولد یافت و مقیم نجف بود. او راست: مقدمهء مرآة الانوار و مشکوة الاسرار. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1538).

کازرون.

[زِ] (اِخ) نام شهری و ولایتی باشد از فارس و به این معنی با زای فارسی هم آمده است. (برهان). نام قصبه ای است در خرّه شاپور فارس به طراوت و خضارت معروف و در حوالی آن باغی به بسیاری و خوبی نارنج مشهور، بگاه بهار از احجار جدار و دیوار خانهای آن که غالباً از سنگ است سبزه روید. بلیان و دوان که شیخ امین الدین عارف و جلال الدین علامه از آنجا بوده اند از توابع آنجا است، گویند بنای آن از امیر عضدالدوله دیلمی بوده است و کازرون بحیره ای است که گرداگرد آن دوازده فرسخ و در قرب آن نرگس زاری است نیکو، «نورد» نام قریهء آن بوده، از آنجا برخاسته شیخ ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی که بروزگار خود عارف یگانه بوده و در 426 ه . ق. رحلت نموده. (انجمن آرا) (آنندراج). ناحیتی به فارس بطول 84 و عرض 60 هزار گز که از شمال به ممسنی، از مشرق ببلوک کوه مره و از جنوب به جره و دشتی و خشت و از مغرب بماهور میلاتی و خشت محدود است و جمعیت آن 35000 تن، مرکز آن کازرون در 100هزارگزی شیراز و 1200 تن سکنه دارد. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کازرون، از جغرافیای سیاسی کیهان صص 227 - 228). شهر کازرون مرکز شهرستان کازرون و بخش مرکزی و دهستان حومه و یکی از شهرهای قدیمی کشور است. در ابتدا شهر شاپور که در 20هزارگزی شمال باختر کازرون فعلی خرابه های آن باقی است اهمیت و مرکزیت داشته و شهر فعلی از توابع آن بوده و بعد از خرابی شهر شاپور فیروز پسر بهرام ساسانی کازرون را شهر نموده و قباد پادشاه ساسانی آن را آبادتر و بزرگتر گردانید. فاصلهء آن تا شیراز 123 و تا بوشهر 244 هزار گز و مختصات جغرافیایی آن عبارتند از: طول 51 درجه و 38 دقیقه از گرینویچ و عرض 29 درجه و 37 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا در حدود 800 گز است. ابنیه و کوچه های شهر عموماً بسبک قدیم ساخته شده فقط دو خیابان جدیدالاحداث بنام خیابان شادروان و شاپور در آن وجود دارد که مغازه های معدود تازه ساخت در اطراف آن ساخته شده ضمناً شهر دارای چند بازار سرپوشیده میباشد. هوای شهر گرم بالنسبه معتدل است و آب آن از قنوات متعدد تأمین میگردد. در شش هزارگزی باختر شهر آبی است بنام برکک که بسیار سالم و معروف بوده و مورد استفاده قرار میگیرد. کلیهء ادارات دولتی و پادگان نظامی و بانک ملی در شهر وجود داشته بعلاوه دارای یک کارخانهء برق و یخ،یک کارخانهء پنبه پاک کنی، یک سینما و یک باغ ملی و یک دبیرستان و چند دبستان دخترانه و پسرانه و تقریباً 550 باب دکان و مغازه است. نفوس شهر مطابق آخرین آمار 25328 نفر است. شغل اهالی شهر تجارت و کسب و زراعت بوده صنایع معموله عبارتند از گیوه دوزی و دولچه سازی. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). بنزدیک دریای یون شهری است به ناحیت پارس بزرگ و آبادان و با خواستهء بسیار و اندر وی دو آتشکده است که آن را بزرگ دارند. (حدود العالم). سپاه سالار او عبیداللهبن معمرالتیمی بود به اصطخر آمد و غزو جور کرد و بکازرون شد و بدارابجرد آمد... (تاریخ سیستان ص 80). گویند این شهر دمیاط ایرانیان است. (معجم البلدان). آن را در قدیم نورد (بر وزن مورد) میگفتند. (از المعجم) :
هرچند که هست عالم از خوبان پر
شیرازی و کازرون و لر کوهی و لر.
سعدی (رباعیات).
کازرون و نواحی آن: اصل کازرون نورد و دریست و راهبان است بنیاد آن هم طهمورث کرده بوده است و بعد از آن بعهد شاه پوربن اردشیر چون عمارت کرد از مضافات بشاپور بوده است هوای آن گرمسیر است مانند بشاوور و آب آنجا کی خورند همه از چاه خورند هیچ آب روان نیست جز سه کاریز و همه غلهء ایشان بخس باشد و اعتماد بر باران دارند و حومهء کازرون خراب است اما ضیاع آبادان بسیار دارد و سرایها آنجا نه بر شکل دیگر جایها باشد کی آنجا همه بکوشکها محکم باشد از بیم شبانکارگان کی در آن اعمال باشد و کوشکهاء ایشان جدا جدا باشد درهم نپیوندند و جامهء توزی کی کنند چوب کتان بیارند و دستها ببندند و آن را در حوضهاء آب اندازند و رها کنند تا بپوسد پس بیرون آورند و کاه آن دور کنند و بریسند و آن ریسمان کتان را به آب کاریز راهبان شویند و این کاریز راهبان آب اندک دارد اما آن را خاصیت این است کی کتان کی بدآن شویند، سپید آید و هر کجا دیگر کی شویند البته سپید نشود و این کاریز به حکم دیوان پادشاه باشد و سرای امیر را عادت چنان رفته ست کی مایهء از دیوان اطلاق کنند تا جولاهگان جامه از بهر دیوان بافند و معتمد دیوان ضبط میکند و بیاعان معتمد باشند کی قیمت عدل بر آن نهند و رقم برزنند و بغربا، فروشند و بروزگار متقدم چنان بودی کی بیاعان بارهاء کازرونی دربستندی و غربا بیامدندی و همچنان دربسته بخریدندی بی آنک بگشادندی از آنک بر بیاعان اعتماد داشتندی و به هر شهر کی ببردندی و خط بیاع بدان عرض کردندی بسود باز خریدندی ناگشاده چنانک وقت بودی کی خرواری کازرونی بده دست برفتی ناگشاده پس چون خیانت در میان آمد و مردم مصلح نماندند آن اعتماد برخاست و دیوانی نقصان گرفت و غربا تجارت کازرون در باقی نهادند خاصه در عهد امیر ابوسعد کی بدسیرتی و ظلم او پوشیده نبود و اگر مشفقی باشد کی این ترتیب بداند کردن مال بسیار از آنجا حاصل گردد و بیرون از جامهء کازرونی و معاملهء سرای امیر خراج و معاملات باشد کی توفیر آن بعدل وامن بود و در بعضی از این شهرکهاء کازرون جامع و منبر باشد و مردم آنجا متصرف و عوان باشند و غماز اما خانگاهی محتشم است کی همچون حرمی است از آن شیخ ابواسحاق شیرازی رَحِمَهُ الله و موروشتشگان و نواحی معمور از اعمال کازرون است. (فارسنامهء ابن البلخی، به اهتمام سید جلال الدین طهرانی، صص 118 - 119). کازرون از اقلیم سیم است طولش از جزایر خالدات فز و عرض از خط استوا کط یط در اصل سه دیه بوده است نورد و دریست و راهبان طهمورث دیوبند ساخته چون شاپوربن اردشیر بابکان بشاور بساخت آن را از توابع بشاور کرد تا فیروزبن بهرام بن یزدگردبن بهرام گور آن را شهری گردانید و پسرش قباد بر آن عمارت افزود شهری معظم شد و چون در اصل سه دیه بوده اکنون نیز عمارت متفرق بود و در و کوشکهای محکم و معتبر که هر یک همسر قلعه باشد و هوایش گرم است و آبش از سه کاریز که بدان دیهها منسوب است و اعتماد بر باران دارند و میوه هاشان نارنج و ترنج و لیمو و انواع میوهای گرمسیری باشد و در او نوعی خرماست آن را جیلان خوانند مثلش در جهان نیست و آنجا پنبه بسیار بود و قماش کرباسین از کازرون به همهء اطراف برند و سخت بسیار بود و اندکی کتان نیز باشد و قماش آنجا اگر جز به آب کاریز راهبان شویند طراوت نپذیرد و مردم آنجا شافعی مذهب اند و در آنجا مزار شیخ ابواسحاق بن ابراهیم بن شهریار کازرونی رحمه الله است و آن حریمی شده است و دیگر مزارات اکابر بسیار است که ذکرشان تطویلی دارد و نواحی بسیار از توابع کازرون است. (نزهة القلوب، المقالة الثالثة، چ لیسترانج ص136).

کازرون.

[زِ] (اِخ) (بخش...) نام بخش مرکزی و دهستان حومهء شهرستان کازرون و حدود آن عبارتند از شمال و شمال خاوری به بخش کوهمره نودان، از باختر بخش خشت، از خاور شهرستان شیراز، از جنوب شهرستان بوشهر، این بخش در جنوب خاوری شهرستان واقع است. هوای آن گرم بالنسبه معتدل و آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء جره و شاپور و قنوات متعدد تأمین میشود. محصولات بخش عبارتند از: غلات و تریاک و برنج و کنجد و صیفی جات و جزئی مرکبات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب است. از چهار دهستان: حومه، فامور، جره، شاپور تشکیل یافته مجموع قراء و قصبات آن 89 و نفوس آن با خود شهر کازرون در حدود 44000 نفر است. مرکز بخش شهر کازرون میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کازرون.

[زِ] (اِخ) (دروازهء ...) یکی از دروازه های نه گانهء شیراز. (از نزهة القلوب ج 3 چ لیسترانج ص114).

کازرون.

[زِ] (اِخ) (شهرستان...) شهرستان کازرون یکی از شهرستانهای استان هفتم کشور (فارس) است و حدود آن بقرار زیر میباشد. از شمال و شمال باختری به شهرستان بهبهان، از شمال خاوری و خاور به شهرستان شیراز و از جنوب و جنوب باختر به شهرستان بوشهر و از جنوب خاوری به شهرستان فیروزآباد.
آب و هوا: هوای شهرستان بطور کلی گرم منتهی شدت گرما به متقضای عرض جغرافیائی و پست و بلندی زمین متغیر است. بطوری که در قسمت شمالی شهرستان هوای دهستانهای دشمن زیاری و جاوید از بخش فهلیان و ممسنی و دهستان دشت ارژن از بخش کوهمره نودان نسبةً ملایم و ییلاقات شهرستان محسوب شده برعکس در قسمت های جنوبی در دهستانهای خشت و کمارج و ماهور میلاتی گرمای هوا در تابستان به منتهی شدت خود رسیده علاوه بر آن وزش بادهای گرم و سوزان زندگی را بر اشخاص غیر بومی مشکل میسازد در قسمت اخیر تقریباً زمستان وجود نداشته و برف دیده نشده است. آب مشروب و زراعتی شهرستان از رودخانه ها و چشمه سارهای متعدد و قنوات و در بعضی نقاط از چاه تأمین و مقدار آب شهرستان با مقایسه با شهرهای مجاور زیاد و مطبوع و گوارا میباشد.
ارتفاعات: بطور کلی شهرستان کازرون یک منطقهء کوهستانی محسوب و امتداد ارتفاعات مثل سایر نقاط استان فارس از شمال باختری به جنوب خاوری بوده و رشته های زیر از شمال به جنوب در آن مشاهده میگردد. 1- ارتفاعات شمالی رودخانهء فهلیان که امتداد کوههای کهکیلویه و از تنگ معروف تامرادی وارد شهرستان گردیده و در دشت همایجان، واقع در جنوب اردکان ختم میشود عمق این ارتفاعات زیاد و در بعضی نقاط تا 50 هزار گز میرسد و بلندترین قلل آن عبارتند از: کوه سرتنگ، تامرادی، قلعه، پره گه دان 2400 گز، کوه روال، سر کوه 2000 گز، کوه سیاه 1900 گز، کوه رنج 3000 گز. 2- ارتفاعات جنوبی رودخانهء فهلیان که از جنوب خاوری بهبهان و ناحیهء گچساران شروع و بوسیلهء رودخانه مزبور قطع شده مجدداً در حاشیهء جنوبی آن امتداد مییابد در حدود دهستان بکش امتداد این ارتفاعات به جنوب خاوری متمایل و از حاشیهء باختری دشت ارژن گذشته (کتل پیره زن و دختر و سرچشمهء رودخانه های قره آغاج و شاپور در این ناحیه است) و به ارتفاعات کوهمره سرخی متصل میگردد در باختر ناحیهء اخیر دره کازرون و دریاچهء کوچک پریشان یا فامور قرار دارد. دامنه های شمالی این رشته تا کناره های رودخانهء فهلیان و دامنه های جنوبی آن که شکل حلزونی دارد در ناحیهء ماهور و میلاتی گسترده شده معروفترین قلل شمالی عبارتند از: کوه بزان 1600 گز، کوه آبگرم 1720 گز و بلندترین قلل جنوبی عبارتند از کوه کارده 900 گز، کوه گچ ترش 1050 گز، کوه دوسرخان 830 گز. 3- ارتفاعات بین رودخانهء دالکی و شاپور که از ناحیهء فراشبند و جنوب دهستان جره شروع و امتداد شمال باختری را طی نموده و در حوالی کازرون به باختر متوجه شده و در ملتقای دو رودخانهء مزبور تمام میشود. کتل های معروف ملو و رودک در ناحیهء اخیر قرار دارد و شوسهء کازرون به بوشهر از روی آنها کشیده شده. بلندترین قلل این رشته عبارتند از: کوه بزنگ 1474 گز، کوه سربالشت 1790 گز، کوه تکاب 953 گز.
رودخانه ها: 1 - رودخانهء شش پیر که از جنوب خاوری ارتفاعات اردکان سرچشمه میگیرد ابتدا در سمت جنوب و بعد به طرف باختر جریان پیدا کرده و دهستان دشمن زیاری را مشروب می کند (در این ناحیه باسم دشمن زیاری خوانده میشود) و در 18هزارگزی خاور قصبهء فهلیان با رود شیرین تلاقی و وارد دهستان مزبور شده و بعد از مشروب ساختن دهستان رستم (در این ناحیه باسم رودخانهء فهلیان خوانده میشود) به باختر امتداد یافته و با رودخانهء تنگ شیب که از شمال دهستان رستم جاری است یکی شده از شهرستان خارج وارد ناحیهء باشت و بادی و گچساران از شهرستان بهبهان میشود. 2- رودخانهء شاپور - در ارتفاعات کوهمره نودان سرچشمه گرفته و بعد از عبور از دهستان کوهمره و تنگ چوگان دهستان شاپور را مشروب و از باختر کتل رودک گذشته بعد از مشروب نمودن دهستان خشت در قسمت جنوبی دهستان ماهور و میلاتی جریان پیدا کرده و با پیچ و خم های زیادی وارد دهستان مزارعی و زیر راه شهرستان بوشهر میگردد. 3- رودخانهء دالکی - از ارتفاعات کوهمره سرخی در تنگ شیب سرچشمه گرفته بعد از مشروب نمودن دهستان جره (در این ناحیه برودخانهء جره معروف است) به باختر متمایل و وارد کوهستان شده از خاور کتل ملو وزیر پل معروف دالکی که شوسهء کازرون به بوشهر از روی آن پل کشیده شده گذشته و وارد دهستان زیر راه از شهرستان بوشهر میشود. دو رودخانهء اخیر در شهرستان بوشهر یکی شده و بنام رود حله به خلیج فارس میریزد.
سازمان ادارای: شهرستان کازرون از چهار بخش مرکزی: خشت، کوهمره نودان، فهلیان و ممسنی تشکیل یافته مجموع قراء و قصبات آن 409 و نفوس شهرستان در حدود 111000 نفر است... محصولات عمدهء شهرستان عبارتند از: غلات و تریاک و تنباکو و خرما و برنج و حبوبات و پنبه و جزئی مرکبات و محصول حیوانی عبارت از لبنیات و پشم و پوست و صنایع معموله قالی بافی و گلیم بافی و شال و گیوه بافی است.
راهها: 1- راه شوسهء شیراز، کازرون، بوشهر. 2- راه شوسهء کازرون، فهلیان، بهبهان. 3- راه فرعی کازرون، جره، فراشبند. 4- راه فرعی دشت برم، نودان، کازرون بعلاوهء راههای فرعی زیادی که بوسیلهء اهالی دهستانها تسطیح شده و در فصل مساعد قابل عبور اتومبیل است در شهرستان وجود دارد. راههای مزبور در نقشهء پیوست با علائم شرطیهء مربوطه رسم شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کازرونی.

[زِ نی ی] (ص نسبی) منسوب به کازرون. رجوع به کازرون شود.

کازرونی.

[زِ] (اِ) کازرونیه. قسمی بورانی از بادنجان و فرقش اینکه در کازرونی بادنجان را قطعه قطعه کنند بر خلاف بورانی.

کازرونی.

[زِ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی در روز یکشنبه پانزدهم رمضان سال 532 ه . ق. در شمال کازرون در خانه ای که پس از مرگ پدر به برادرش حسین بن شهریار رسید زاده شد. پدر و مادرش،هر دو، اسلام آورده بودند. جدش که زادانفرخ نام داشت و پدر وی، خورشید، هر دو زردشتی کیش بودند. شهریار پدر شیخ، که از مردم قریهء علیا (دیه بالا یا ده اهرنجان) بود گمان میرود که مردی پیشه ور بوده است، زیرا مجبور بوده است که از بام تا شام پی کار برود. فرزندش نیز ناچار بوده پیشه ای بیاموزد که او را در روزگار جوانی بکار آید. بانو بنت مهدی، مادر شیخ، از مردم قریهء سفلی (دیه زیر) بود. شیخ دو برادر داشت که نام یکی محمد و از او بزرگتر بود و زودتر از شیخ در هنگامی که از سفر حج بازگشته بود درگذشت. محمد را چند فرزند بود؛ یکی از آنان بنام احمد دارای دو دختر بود که ساوه و مریم نام داشتند. حسن بن شهریار دخترانی داشت که یکی از آنها در عقد ازدواج خطیب ابوالقاسم عبدالکریم (درگذشته در 442) و دیگری در عقد ازدواج همکار خطیب که ابوالحسن علی بن فضل بن علی نام داشت بودند. عایشه دختر سوم وی با ابوعلی عبدالواحدبن محمد بن روزبه غندجانی ازدواج کرده بود.... شیخ ابواسحاق دو خواهر داشت یکی میگون و دیگری خدیجه و گفته اند که خدیجه از مادر جدا بود.
دورهء کودکی: چون خانوادهء شیخ تهی دست و مستمند بودند وی ناچار از آن بود که پیشه ای بیاموزد.(1) اما چون به خواندن و آموختن قرآن شوق داشت سحرگاهان،پیش از رفتن به کار، بدرس قرآن میرفت و از دو تن درس می گرفت: یکی ابوتمام از مردم بصره و دیگری ابوعلی محمد بن اسحاق بن جعفر از مردم شام. در زمانی که ابراهیم دوازده ساله بود ابوبکر مسلم شیرازی به شیراز آمد و باحترام در پیش پای ابراهیم بایستاد و بروی سلام کرد و او را در کنار خویش نشانید و از بزرگی و عظمتی که در آینده او را نصیب می شد سخن گفت. یکبار هم در سن هفده سالگی در مسجد شاپور مورد احترام و محبت و تعظیم شیخ ابوعلی ماهیگیر قرار گرفت. شیخ پانزده ساله بود که خواست طریق یکی از شیوخ سه گانه را که در آن هنگام شهرت داشتند برگزیند و عاقبت از میان محاسبی، ابن خفیف و ابو عمروبن علی به ملازمت ابن خفیف (در گذشته در 371) درآمد و پیرو او شد. شیخ ابواسحاق خرقه از دست شیخ حسین اکار (بازیار(2)، در گذشته در 391 ه . ق.) گرفت. به موجب شرحی که در شیراز نامه ذکر شده است در هنگامی که شیخ هفت ساله بود مورد توجه شیخ حسین اکار قرار گرفت(3) در مآخذ دیگران این گمان هست که شیخ در این زمان هنوز بیست سال نداشته است شاید بتوان گفت که این نکته راجع به هنگامی که او در شیراز حدیث استماع می کرده صادق تواند بود. درین باره نگاه کنید به نفحات الانس جامی ذیل سرگذشت ابوعلی حسین بن محمد اکار. داستانی که دربارهء خرقه پوشیدن شیخ(4) آمده بیشتر به افسانه می نماید و از روایاتی هم نیست که خطیب امام ابوبکر نقل می کند و چون «نوش» و «نیش» را هم به مناسبت آورده است موجب شک بیشتر است. جای دیگر(5) این قضیه به شکل دیگری جلوه میکند و از آن اینطور مستفاد می شود که شیخ خرقه را در سال 370، یعنی در زمانی که ابن خفیف هنوز حیات داشته است، دریافت کرده است. ولی در این موضع نوشته نشده است که آن را از دست که دریافت داشته است. از شیرازنامه (ص 98) این نکته حاصل میشود که شیخ شخصاً با ابن خفیف مربوط بوده است و اگر این مطلب درست باشد پس داستان واسطه بودن حسین اکار در هنگام اهداء خرقه به شیخ چه صورتی تواند داشت؟ عطار در تذکرة الاولیا به این نکته اشاره ای نمی کند، ولی جامی در نفحات الانس بصراحت وساطت حسین اکار را بیان می دارد. مقاریضی نیز مینویسد که شیخ خرقه از دست حسین اکار گرفت جامی مانند مؤلف شیرازنامه می گوید که کازرونی با حسین اکار به شیراز رفته است ولی فقط از دیدار شیخ با ابن خفیف ذکر نمی کند و می گوید که با پیروان ابن خفیف اتفاق ملاقات دست داد. لباسی که شیخ معمولاً می پوشیده است، با دو واسطه از ابن خفیف به او رسیده است، یعنی از ابوعبدالله بانیک و ابوبکر عبادانی. پس دو نکته مورد تردید و شک است یکی ملاقات شیخ با ابن خفیف و دیگر طریقهء دریافت خرقه از دست حسین اکار، که به افسانه شباهت دارد. تنها از این میان یک نکته که مسلم است اینست که شیخ خرقه را از دست حسین اکار گرفته است و این امکان هم هست که شیخ در این هنگام بیش از بیست سال نداشته است. نکته ای که از این وقایع باید دریافت آن است که شیخ خرقه را در هنگام حیات ابن خفیف گرفته یا پس از مرگ وی، یعنی میان بیست و سوم رمضان 371 که سال مرگ ابن خفیف است تا رمضان 372 که مصادف است با بیست سالگی شیخ.
دورهء بلوغ: شیخ ابواسحاق در آغاز کار در مسجد بزرگ «نورد» در پس ستونها وعظ می گفت و سپس به تشویق و ترغیب حسن بن علی بن محمد زیدکی هر جمعه از برای عامه مجلس میساخت. پس از چندی عمر بن احمدبن عبدالله مؤذن و پیروان شیخ محرک و وسیله شدند تا شیخ بر پای خیزد و بی پروا بسخن پردازد. اما وجود عده ای از نقالان و قصه گویان که برای عامه داستانسرائی میکردند مانع مجلس شیخ بود و شیخ ناچار از آن شد که در «مجلس پائین» بکار خود ادامه دهد. ولی اینجا هم قصه گویان او را آزاد نگذاردند، و فقط شوق و حمایت یاران و پیروان بود که او را بپایداری وامیداشت. شیخ ابواسحاق در سال 370 ه . ق. محرابی از سنگ در شمال «نورد» بر پا کرد و سپس دیواری بر دور آن برافراشت به این قصد که در آینده آنجا را به مسجدی مبدل کند. لکن زردشتیان همیشه در کار او مانع میشدند و هر چه را که میساخت ویران میکردند. پس از کوشش بسیار که بی ثمر افتاد باز در سال 371 از سر نو بکار خود آغاز کرد، و چهارسال مدت گرفت تا مسجد مزبور بپایان رسید. هزینهء بنای این مسجد را یکی از یاران شیخ که احمدبن موسی غندجانی نام داشت پرداخته بود. روز بروز بر وسعت مسجد افزوده میشد و عاقبت از چهار سقف به صد سقف رسید. از زمانی که این مسجد در کازرون بپا شد کازرون وضعی دیگر یافت و عمارات و رباطها و ساختمانهای جدید در آنجا ساخته شد شهر کهنهء کازرون که از ده های نورد(6) و دریست(7) و راهبان(8) ترکیب میشد ازین پس بهمان تقسیمات سابق در آمد و «نورد» را شهر کهنه نامیدند. چون مردم به شیخ سخت روی آوردند و به وی گرویدند برای شیخ مجال و حالی پیدا شد که به صورت دقیق تر و مجدانه تری به هدایت و ارشاد بپردازد برای پیروزی در مبارزه ای که آغاز کرده بود ابوعبدالله محمد بن جذین را مأمور کرد تا سپاهی بیاراید و فرماندهی آن سپاه را به وی محول ساخت. مخارجی که برای نگاهداری این سپاه لازم بود از محل وجوهی که مریدان و مردمان معتقد به شیخ می پرداختند تأمین میشد. بمناسبت همین تشکیلاتی که شیخ فراهم کرده بود او را «شیخ غازی» نیز نامیده اند. به نحوی که از متن کتاب فردوس المرشدیه متسفاد میشود نخستین کافرانی که شیخ جنگ با آنها را وجهه همت خود قرار داد ترسایان بودند.(9) مأخذی که شیرازنامه از روی آن تألیف شده است (شاید مقاریضی زردشتیان را نیز در شمار دشمنان شیخ یاد میکند). در آن زمان زردشتیان کازرون بسبب دخالتی که در دستگاه حکومت داشتند دارای قدرت زیادی بودند. حاکم کازرون مردی بود زردشتی کیش بنام خورشید که از او بنام «دیلم گبر» یاد میشود و به زردشتیان آل بویه منتسب بود. زردشتیان چون در برابر نیروی فکری و سپاه مؤمن شیخ قرار گرفته بودند با تکیه به قدرت حکومت در برابر شیخ مقاومت و تهیهء زد و خورد میکردند و چون یکی از یاران، شیخ را از این قضیه آگاه ساخت شیخ بی آنکه کسی را آگاه کند بر قریهء «کفو»(10) رفت. مریدان بدین گمان که زردشتیان شیخ را کشته اند خود را مجهز میسازند و چون زردشتیان بناچار پس می نشینند خانه هایشان به دست یاران شیخ آتش زده میشود و بغارت میرود. شیخ پس از این واقعه از کفو باز میگردد و یارانش بگرمی به پذیرهء وی میروند. زردشتیان پس از این شکست شکایت شیخ را بنزد فخرالملک(11)(وزیر آل بویه، درگذشته در 407)(12) که در شیراز بود می برند. فخرالملک برای اطلاع بر چگونگی واقعه شیخ را از کازرون می طلبد و او را بدین شرط آزاد میگذارد که ازین پس جنگ و نزاعی در آن حدود روی ندهد. با این مقدمات و احوال خصومت زردشتیان و پیروان شیخ روز بروز شدیدتر می شد حتی زردشتیان چند بار قصد جان شیخ کردند چنانکه مردی بنام شهزوربن خربام شبی بسوی شیخ تیری انداخت اما بوی نخورد. یکبار هم ناشناس دیگری بسوی وی تیر رها کرد. داستانی نقل شده است که جوانی زردشتی برای اینکه بتواند با دختر یکی از صاحب دولتان زردشتی ازدواج کند ناچار از آن بود که طبق میل آن زردشتی شیخ را بکشد. برای این منظور با دوستش قصد جان شیخ میکنند. اما چون شیخ با روی خوش و آزادگی تمام خود را در اختیار آنان میگذارد ناچار موجبات انفعال و ندامت آنان را فراهم میسازد. اما چنین بنظر میرسد که این داستان افسانه است. به همین مناسبات بود که شیخ مدتی را در خانهء برادرش، حسن، میگذراند و مریدان از خانهء او حفاظت میکردند. خورشید، حاکم کازرون، که دشمن سرسخت شیخ بود در رمضان سال 406 درگذشت. مریدان شیخ دربارهء پایان زندگی خورشید گفته اند که خورشید از فخرالملک اختیار گرفته بود که اموال یاران شیخ را مصادره کند و از کارها بر کنارشان سازد و به زندانشان در افکند. چون این حال بر مریدان شیخ دشوار آمد یکی از غلامان، خورشید را مسموم ساخت و از همین واقعه بود که درگذشت. شیخ ابواسحاق در سال 388 به زیارت مکه رفت. از بصره به آن سوی در ملازمت ابوبکر عبادانی و حسن بن علی بن محمد کازرونی سفر کرد. در مکه به این خیال افتاد که معتکف شود ولی چون مردم آنجا را بسیار تنگ نظر و بی گذشت دید از این خیال دست شست. احادیثی که در فصول 8 و 9 و 10 از کتاب فردوس المرشدیه آمده و نوشته شده است که در بصره و مدینه و مکه شنیده بالطبع در همین سفر استماع کرده است. شیخ در مراجعت ملازم شیخ اکار بود. شیخ یکبار در سال 418 به بیماری سختی گرفتار شد، آنچنانکه پیروانش گمان بردند که مرده است اما از آن بیماری درمان یافت و در سال 426 باز به بیماری سخت دیگری دچار آمد که مدت چهارماه دامنه گرفت و از همین بیماری بود که در یکشنبه هشتم ذی القعدهء 426 از جهان کناره کرد(13). شیخ بهنگام مرگ، خطیب امام ابوالقاسم عبدالکریم بن علی بن سعد را بجانشینی خود برگزید و علی بن فضل را یاور وی قرار داد و کسانی را که بایست جسد وی را غسل دهند و بر وی نماز گزارند و بر گور وی خاک ریزند همه را معین کرد. در هنگامی که نماز میت بر جسد وی گزارده میشد آنقدر جمعیت انبوه شده بود که بچهار بار این کار انجام شده(14). طبق وصیتی که کرده بود صورتی از نام کسانی را که بتشویق و ترغیب او اسلام پذیرفته بودند و تیری که یکی از زردشتیان بسوی وی رها کرده بود در گورش دفن کردند. به دستور او ورقهء نامها را روبرو و بر پشتش قرار دادند... (فردوس المرشدیه فی اسرار الصمدیه چ طهران، بکوشش ایرج افشار، قسمتی از مقدمه از ص هیجده تا بیست و پنج، نوشتهء فریتزمایر آلمانی، چاپ کنندهء نخستین فردوس المرشدیه و بترجمهء کاووس جهانداری). در کتاب ریحانة الادب آمده: بزعم بعضی صاحب ترجمه (ابواسحاق - ابراهیم) همان شیخ ابواسحاق معروف به «سبزپوشان» است ولکن در آثار عجم این عقیده را تغلیط کرده و گوید «سبزپوشان» از مرتاضین و عرفا بوده و با ایلات میزیسته و ییلاق و قشلاق مینموده و در درهء وسیعی نزدیکی کوهی در سه فرسخی سمت جنوبی شیراز مدفون است و در جلو مرقد او مهتابی باوسعتی است و از تاریخ وفاتش اطلاعی نیست. (ریحانة الادب ج 3 ص 337 و ج 5 ص 7).
(1) - عطار در تذکرة الاولیا (ج2 ص292) می نویسد: نقل است که در طفلی پدر شیخ را پیش معلم فرستاد تا قرآن آموزد و جدش مانع میشد و میگفت صنعتی آموختن او را اولیتر باشد که به غایت درویش بودند و شیخ میخواست تا قرآن آموزد. شیخ با پدر و جد ماجراها کرد تا راضی شدند... ابن خفیف نیز در جوانی کار می کرد و پیشهء نخ ریسی و پارچه بافی فراگرفت. ابوالحسن علی بن محمد دیلمانی در سیرهء ابن خفیف نسخهء خطی کوپرولو (شمارهء 1589 برگ ط 385) به این نکته اشاره ای دارد. مقایسه کنید با ص 195 از کتاب اللمع.
(2) - نگاه کنید به شیرازنامه ص 98.
(3) - کفوی در اعلام الاخیار (نسخهء خطی 1041 برگ a140 متعلق به کتابخانهء رقیب پاشا) همین داستان را دربارهء ابن خفیف و اکار نقل می کند.
(4) - ص 19 سطر 6 از متن کتاب فردوس المرشدیه.
(5) - ص 25 سطر 1 از متن کتاب فردوس المرشدیه.
(6) - به این املاء تلفظ Nurd در انساب سمعانی برگ 570 و فردوس المرشدیه ضبط شده است.
(7) - اکنون در مغرب کازرون دهی هست که آن را «دریس» مینامند.
(8) - نگاه کنید به فارسنامهء ابن بلخی ص 145 سطر 7 : نزهة القلوب حمدالله مستوفی ج 1 ص 125 سطر 21.
(9) - در آن هنگام کفار بسیاری در فارس میزیسته اند. درین باره نگاه کنید به :
Iran im Mittelalter, von Paul Schwarz.
(10) - این ده در خاور کازرون قرار داشته است و اکنون اثری از آن مشهود نیست.
(11) - نگاه کنید بدستور الوزراء، تألیف خواندمیر به تصحیح سعید نفیسی، چاپ تهران 1317 ش، ص 122.
(12) - این شخص همان است که محمد بن الحسین الکرخی رساله ای در حساب بنام او نوشت. (بروکلمان ج1:219).
(13) - در اینجا «مایر» بتفصیل مطالبی را که در خصوص بیماری شیخ در متن کتاب آمده ترجمه و شرح کرده است که از ترجمه و نقل آنها در اینجا خودداری شد. برای اطلاع به کتاب رجوع شود.
(14) - در نماز میت که بر جنازهء ابن خفیف گزارده میشد نیز مردم بسیار گرد شده بودند (سال 371) آنچنانکه دستهء قصابان و دسته ای از سواران از هجوم جمعیت جلو میگرفتند و تابوت ابن خفیف را حراست میکردند. در آن روز هم نماز بچند بار گزارده شد. (سیرهء ابن خفیف دیلمی نسخهء کوپورلو شماره 1589 برگ 105).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) ابوالفضل قرشی صدیقی. رجوع به ابوالفضل... شود.

کازرونی.

[زِ] (اِخ) امام عفیف الدین. او راست کتاب اربعین. کشف الظنون.

کازرونی.

[زِ] (اِخ) سدیدالدین. از علماء قرن هشتم هجری. او راست: الشرح المغنی. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1539).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) سعدالدین. محدث است. (تاریخ گزیده، فهرست ص 215).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) ابوالعباس احمدبن عبدالله بن احمد. وی در اهواز فرود آمد و بشیراز وارد شد و در این شهر از حفظ خود حدیث گفت و گفت آنچه نوشته از بین رفته است و او احادیث را حفظ داشت. از او ابوعبدالله محمد بن عبدالعزیز الشیرازی الحافظ حدیث شنید. وی به سال 396 درگذشت. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) ابوبکر محمد بن ابراهیم بن محمد بن مهردویه، معروف به نهرون (؟). وی از مردم کازرون بود و به عراق و مکه سفر کرد و در مکه از ابوالحسن احمدبن ابراهیم بن فراس النفسی و در بصره از ابابکر احمدبن یعقوب الطاعی و جماعتی غیر از این دو حدیث شنید، و پیر صالح و ثقه و شب زنده دار بود. از او ابومحمد عبدالعزیزبن محمد بن محمد النخشبی الحافظ الکازقی، روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) ابوعمر عبدالملک بن علی بن عبدالله بن عمر. وی از ابدال و مستجاب الدعوه بود. سفر کرد و از ابی مسلم ابراهیم بن عبدالله الکجی البصری و جماعتی از اهل عراق حدیث نوشت. مردی ثقه و نبیل و زاهد بود. جماعتی از اهل شیراز نزد او رفتند. از وی ابوالقاسم الدهان و ابوبکر احمدبن محمد بن عبدوس النسوی و ابواسحاق ابراهیم بن ابی بکر الرازی و غیر ایشان روایت دارند. روز سه شنبه پنج روز مانده از ذی الحجهء 358 جهان را بدرود گفت. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازرونی.

[زِ] (اِخ) شیخ سعید الدین محمد بن مسعود الکازرونی. معاصر امیر محمد مظفر بود و در بلدهء فاخرهء شیراز به لوازم افاده و نشر علوم دینیه اشتغال مینمود، از مصنفات آن جناب شرح مشارق الانوار و سیر سیدالابرار صلی الله علیه و آله الاخیار مشهور است و آن سیر به زبان اهل خبر بسیر کازرونی مذکور. وفات شیخ سعید در شهور سنهء ثمان و خمسین و سبعمائه بوقوع انجامید. (رجال کتاب حبیب السیر ص 48). و رجوع شود به حبیب السیر چ خیام ص 310، 325، 334، 360، 369، 371، 419، 442.

کازرونیه.

[زِ نی یَ] (اِ) نوعی بورانی از بادنجان. کازرونی. رجوع به کازرونی شود.

کازره.

[زِ رَ / رِ] (اِ) بمعنی کاژیره است. (آنندراج). کافشه. (ناظم الاطباء). رجوع به کاژیره شود.

کازریسک.

[زِ] (اِ) نام دانه هایی ریز معروف به مخلصه که در ترکی آن را گیاه نوروزی گویند. (از لسان العجم شعوری ج 2 ص 248).

کازق.

[زَ] (اِخ) کازه. قریه ای است در مرو. (انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازقی.

[زَ قی ی] (ص نسبی) منسوب بکازق (کازه). رجوع بکازق شود.

کازقی.

[زَ قی ی] (اِخ) ابوسهل احمدبن محمد بن منصور. وی در بخارا از ابانصر الحسن بن عبدالواحد الشیرازی حدیث شنید و از او ابوالفتح طاهربن سعیدبن ابی سعیدبن ابی الخیر الصوفی روایت کرده است و سال وفات او 466 بود. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازقی.

[زَ] (اِخ) ابومحمد عبدالعزیزبن محمد بن النخشی الحافظ. وی از ابوبکر محمد بن ابراهیم بن محمد بن مهردویه کازرونی روایت کرده است. (از انساب سمعانی ورق 471 الف).

کازو.

(اِ) پستهء زمینی(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به پستهء زمینی شود.
(1) - Arachide.

کازو.

[زُ] (اِخ)(1) (استخر...) واقع در غرب اقیانوس اطلس، بخشی از آن در «ژیرون»، و بخش دیگر در «لاند»(2). وسعت 5608 هکتار.
(1) - Cazau, Cazaux.
(2) - Les Landes.

کازوبون.

[زُ بُ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء «ژر»(2) بخش «کوندون»(3) در ساحل «دوز»، سکنه 1760 تن(تجمع 440 تن).
(1) - Cazaubon.
(2) - Gers.
(3) - Condon.

کازوبون.

[زُ بُ] (اِخ)(1) اسحاق. یونانی دان و متکلم پیرو مذهب کالون از اهل فرانسه متولد در «ژنو». (1551 - 1614).
(1) - Casaubon, Issac.

کازود.

(اِ) مقراض. (منتهی الارب). قیچی. دوکارد: قص الشعر؛ به کازود (گازود) برید موی را. (منتهی الارب). مقراض و قیچی. (منتهی الارب). در منتهی الارب آمده است: قطاع ککتاب؛ کازود و کارد. مقطع کمنبر؛ افزار بریدن و کازود و مانند آن. قاطع؛ کازود و کارد. و همچنین در معنی مقراض آمده است کازود و کارد و در حاشیه در کلمهء قطاع این عبارت هست: کازود مقراض باشد. این کلمه در جهانگیری و برهان و لغت نامه های دیگر نیست و تصور میرود مؤلف منتهی الارب(1) «دوکارد» را که بمعنی مقراض است بغلط «کازود» یا «گازود» خوانده است(2).
(1) - و بتقلید از وی صاحب ناظم الاطباء.
(2) - و ما نیز بتبع مؤلفان مزبور «گازود» را بجای خود ضبط کرده ایم ولی این لغت صحیح بنظر نمیرسد.

کازه.

[زَ / زِ] (اِ)(1) نشستگاهی که پالیزبانان از چوب و گیاه سازند جهت آنکه به وقت باران در آنجا نشینند. (صحاح الفرس). خانهء خرگاهی که از چوب و نی و علف سازند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فهرست نوادر لغات معارف بهاءولد چ استاد فروزانفر). سایه گاه. سایبان. کومه. کوخ. الاچوق. الاچیق. تواره. سقیفهء ناطور. عرزال. خرپشته :
بتکک [بنگه] از آن گزیدم این کازه
کم عیش نیک و دخل بی اندازه.رودکی.
سپه را ز بسیاری اندازه نیست
در این دشت یک مرد را کازه نیست.
فردوسی.
نشسته بصد خشم در کازه ای
گرفته بچنگ اندرون بازه ای.
خجسته (از صحاح الفرس).
گه چاشت چون بود روز دگر
بیامد برهمن ز کازه بدر.اسدی.
چو آمد بیابان یکی کازه دید
روان آب و مرغی خوش و تازه دید.اسدی.
برهمن یکی پیر خمیده پشت
بیامد ز کازه عصائی بمشت.اسدی.
ای رسیده شبی به کازهء من
تازه بوده بروی تازهء من.سوزنی.
بزیم کوری ترا چندان
که دگر ره رسی بکازهء من.سوزنی.
گرچه از میری ورا(2) آوازه ای است
همچو درویشان مر او را کازه ای است.
مولوی.
امید وصل تو نیست در وهم من که آخر
در کازهء گدایان سلطان چگونه باشد.مولوی.
آفتابی رفت در کازهء هلال
در تقاضا که اَرِحنا یا بلال!مولوی.
سپهر نیلگون با اینهمه قدر
سرای شاه عادل راست کازه.شمس فخری.
|| خانه و منزل عموماً. (برهان) (ناظم الاطباء). || بمعنی کاوه و آن چوبکی باشد که درودگران در میان چوبهای بزرگ نهند تا بشکافند. (احوال و اشعار رودکی ص1165).
طبایع گر ستون تو ستون را هم بپوسد تن
نپوسد آن ستون هرگز کش از طاعت زنی کازه.
ابوالعباس مروزی (احوال و اشعار رودکی ص1165).
|| جایی که در بیابان برای خواب گوسفندان سازند و آن را شوغا و شوگا گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || صومعه. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (صحاح الفرس). صومعه ای که بر سر کوه بنا نمایند. (برهان) (غیاث) (ناظم الاطباء). خلوت خانهء نصاری. (برهان). || کاز. رجوع به کاز شود. || علامتی باشد که صیادان در کنار دام از شاخهای درخت سازند و چیزها از آن آویزند تا صید از آن رمیده بطرف دام و دانه آید یا خود در عقب آن پنهان شده دام را بکشند. (برهان) (ناظم الاطباء). داهول است که شاخهای درختان بر یکطرف دام برزمین فرو برند که شکار رم کند و بسوی دام آید. (انجمن آرا) (آنندراج). کمین گاه شکارچیان. کاژه :
و خوبرویان ترکان ما همه بر ما
و ما چو فانه گشاده شده ز کازهء دام.
(احوال و اشعار رودکی ص 1216).
بپای خود بدام آیند نخجیر
اگر بر نام او سازند کازه.
شمس فخری (از آنندراج و انجمن آرا).
(1) - در سغدی کلمه ای است که آن را kcnckhخوانده اند بمعنی کلبه (خانه ای در صحرا) هنینگ گوید میتوان kczckhخواند معادل کازه kazaفارسی. Asian .Henning: TwoCentral Words. p. 158,3, note 3. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کازه).
(2) - عمر بن خطاب را.

کازه.

[زَ] (اِخ) نام قریه ای به مرو و نسبت بدان در عربی کازقی باشد. و رجوع به کازقی شود : مقنع مردی بود از اهل روستای مرو از دیهی که آن را کازه خوانند و نام او هاشم بن حکیم بود. (تاریخ بخارا ص77). نام این دیه در تاریخ گزیده (ص 298) «کازبره» آمده است.

کازه خاری.

[زِ] (اِخ) دهی از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 42هزارگزی شمال باختری بیرجند. دامنه و معتدل و دارای 27 تن سکنه است. قنات دارد، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کازهء صیاد.

[زَ یِ صَیْ یا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زَرْب. ناموس. (دهار). داموس. (منتهی الارب). قتره. (دهار) (منتهی الارب). دجیه. (منتهی الارب): اندماق، درآمدن صیاد در کازه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدمیر، پشم دود کردن صیاد کازه را تا صید بوی وی درنیابد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کازیره.

[رَ / رِ] (اِ) دیگ کوچک. (ناظم الاطباء).

کازیره.

[رَ / رِ] (اِ) جرجوم. کافشه. کاجیره. کاژیره: جسد، گل کازیره و مانند آن. جریان، آنچه فشارده شود از گل کازیره. شوران، گل کازیره. (منتهی الارب).

کازیری.

(اِخ)(1) کزیری. خاورشناس اسپانیائی که در کتب و آثار اسلامی اطلاعات بسیار فراهم کرد و فهرست کتابخانهء عربی «اسکوریال» را در مادرید از 1760 تا 1770 تنظیم کرد و در دو مجلد به چاپ رسانید. کازیری از کتب یعقوب بن اسحاق کندی که در قرن 9 میلادی بوده در حدود 200 کتاب نام برده و فهرستی ترتیب داده و چاپ کرده است. او در دو کتاب: الحلل المرقومه و اللمحة البدریه فی دولة النصریه ابن خطیب غرناطی(2) مطالعاتی کرده و مطالبی از آن دو کتاب اتخاذ نموده و مؤلفه ای ترتیب داده و نیز از خطر الطیف فی رحلة الشتاء و الصیف شرحی ذکر کرده،از منفعة السائل که اصل آن مقنعة السائل عن المرض الحائل است اقتباس نموده و دربارهء آن شرحی نگاشته است. (از فرهنگ خاورشناسان ص 82). و رجوع به الحلل السندسیه ص 37 و 38 شود.
(1) - Casiri. (2) - ابن خطیب غرناطی متولد در 713 معروف به ابن خطیب سلمانی است صاحب تاریخ غرناطه.

کازیلینوم.

(اِخ)(1) شهر قدیم کامپانی(2)روبروی «کاپو»(3) در ساحل «ولتورن»(4). در حوالی این شهر بود که «انیبال» که توسط «فابیوس»(5) محاصره شده بود، گاوها را که از شاخهای آنها شعله های آتش برمیخاست در سپاه رومی درافکند و نظم آن سپاه را بهم زد(6). (سال 216 ق. م.).
(1) - Casilinum.
(2) - Campanie.
(3) - Capoue.
(4) - Vulturne.
(5) - Fabius. (6) - مقایسه شود با عمل نادرشاه در جنگ با هندوان.

کازیمیر.

(اِخ)(1) نام پنج تن از پادشاهان لهستان: 1- کازیمیر اول(2) که از سال 1034 تا 1058 م. سلطنت کرد. 2- کازیمیر دوم(3) از سال 1179 تا 1194 م. 3- کازیمیر سوم(4)معروف بکبیر از سال 1333 تا 1370م. 4- کازیمیر چهارم «ژاژلون»(5) از سال 1444 تا 1492م. 5 - کازیمیر پنجم یا «ژان دوم کازیمیر»(6) از سال 1643 تا 1692 م.
(1) - Casimir.
(2) - Casimir ler.
(3) - Casimir ll.
(4) - Casimir lll (Le Grand).
(5) - Casimir lV (Jagellon).
(6) - Casimir V, Jean II Casimir.

کازیمیر پریه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) اگوست - کازیمیر - ویکتور لوران پریه و از سال 1873 به کازیمیر پریه معروف گردید. سیاستمدار و رجل سیاسی فرانسه فرزند «کازیمیر پیر پریه»(2) (رجوع به پریه(3) شود) متولد در پاریس (1811 - 1878 م.) وی از سیاست «تیر»(4) پشتیبانی کرد.
(1) - Casimir - Perier (Auguste
Casimir - Victor - Laurent Perier).
(2) - Casimir Pierre Perier.
(3) - Perier.
(4) - Thiers.

کازیمیر پریه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) ژان - پل - پیر رجل سیاسی فرانسه فرزند سابق الذکر، متولد در پاریس (1847 - 1907 م.) وی در 27 ژوئن 1894 به ریاست جمهور انتخاب شد و در 15 ژانویهء 1895 م. استعفا داد.
(1) - Casimir - Perier (Jean - Paul Pierre).

کازیمیرسکی.

(اِخ)(1) بیبرشتین. (1780 - 1865 م.) مستشرق لهستانی متوطن در کشور فرانسه. او راست فرهنگ بزرگی به دو زبان عربی و فرانسه، و قرآن کریم را هم به فرانسه ترجمه کرد. (اعلام المنجد). در فرهنگ خاورشناسان آمده است: کازیمیرسکی استادی آگاه و دانا به زبان عربی بود. مقاله ها در جراید و مجلدات شرقی به زبان فرانسه نشر داده و فرهنگی جامع و مفید به زبان عربی و فرانسه نوشته و چاپ کرده است. نیز قرآن مجید را به زبان فرانسه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده و در اوصاف رسول (ص) و دربارهء اسلام تحریراتی دارد. این استاد حکایت انیس الجلیس کتاب الف لیلة و لیله را با ترجمهء فرانسه و افزودن نظریات خود در پاریس به سال 1866 بچاپ رسانیده است. کتاب فرهنگ عربی و فرانسه معروف به «دیکسیونر کازیمیرسکی» شهرتی تمام دارد. (از فرهنگ خاورشناسان صص 81 - 82) براون نویسد: مرحوم م. ا. دوبی برستین (بیبرشتین) کازیمیرسکی عازم شد که کتاب حق الیقین ملامحمد باقر مجلسی را به فرانسه ترجمه نماید اما از خیال خود انصراف یافت و نسخهء اصل ترجمهء خود را نزد من فرستاده تقاضا کرد که کار او را بپایان ببرم. اما متأسفانه هیچوقت فراغت نیافتم که این خدمت را انجام بدهم اگر چه بزحمتش می ارزید زیرا که هیچ ترجمهء واضح و معتبری از عقاید شیعه در هیچ زبان اروپائی موجود نیست. (تاریخ ادبی، تألیف پروفسور برون ترجمهء رشید یاسمی ج 4 ص269). کازیمیرسکی خاورشناس لهستانی دیوان منوچهری دامغانی را با حواشی و تعلیقاتی بزبان فرانسه چاپ و در پاریس به سال 1886 م. منتشر کرده است. (دیباچهء دیوان منوچهری دامغانی، چ محمد دبیرسیاقی ص و) همین چاپ کازیمیرسکی که نخستین چاپ دیوان منوچهری بشمار میرود این گوینده را به ایرانیان و خاورشناسان شناسانیده است از مقدمه و حواشی و تعلیقات مفید کازیمیرسکی بر دیوان منوچهری، پروفسور براون در تاریخ ادبی خود در موارد متعدد استفاده کرده است. رجوع شود به تاریخ ادبی ایران ج 1 تألیف براون با ترجمه و تحشیه و تعلیق علی پاشا صالح ص 21، 23، 489، 503 و غیره. و رجوع به معجم المطبوعات ج2 ستون 1539 شود.
(1) - Kazimirski, Kasimirsky.

کاژ.

(ص) لوچ و احول. کاج. کج بین. کژبین. دوبین. (ناظم الاطباء) :
به یک پای لنگ و به یک دست شل
به یک چشم کور و به یک چشم کاژ.
معروفی.
ای تیغ زبان آخته بر قافلهء ژاژ
چشمت بطمع مانده سوی نان کسان کاژ.
ناصرخسرو.
از فصیحان و ظریفان پاک شد روی زمین
در جهان مشتی بخیل و کور و کاژ و لال ماند.
سنائی (از جهانگیری).
آن خبیث از شیخ می لائید ژاژ
کژ نگر باشد همیشه عقل کاژ.مولوی.
- کاژچشم؛ کژچشم. احول.
|| (اِ) درخت کاج. (ناظم الاطباء). صنوبر. صنوبر صغار. و رجوع به کاج شود. || کاژی. احولی. دوبینی.

کاژا.

(اِخ) دهی از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 13هزارگزی شمال سردشت و 6500گزی جنوب شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی و سردسیر سالم و دارای 82 تن سکنه است. آب از رودخانهء سردشت دارد. محصول آن غلات و توتون و مازوج و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاژرون.

[ژِ] (اِخ) کازرون. (ناظم الاطباء). و رجوع به کازرون شود.

کاژره.

[رِ] (اِ) کافشه. (ناظم الاطباء).

کاژغر.

[غَ] (اِخ) کاجغر. بر وزن و معنی کاشغر است و آن شهری باشد از ماوراء النهر. (برهان). و رجوع به کاجغر و کاشغر شود.

کاژغونه.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان بالا ولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، واقع در 6هزارگزی خاور کاشمر و 4هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد، جلگه و معتدل و دارای 210 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و میوه جات و انار و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاژو.

(اِ) درخت کاج. || (ص) لوچ و احول. (ناظم الاطباء). و رجوع به کاژ و کاج شود.

کاژه.

[ژَ] (اِ) خانه و منزل و مقام. (برهان) (ناظم الاطباء). || کمینگاه صیاد. (برهان).

کاژیره.

[رَ / رِ] (اِ) کاجیره. کازیره. دانه ای باشد سفید که روغن از آن گیرند و آن را به عربی احریض خوانند و بعضی گویند احریض گل کاژیره است که به عربی آن را عصفر و معصفر خوانند و بعضی گل آن را کاژیره میگویند که معصفر باشد و بعضی نبات آن را، چه گل کاژیره و تخم کاژیره مشهور است. (برهان). گیاه عصفر که تخم آن را کافشه نامند و با گل آن که زرد است رنگ کنند. (ناظم الاطباء).

کاس.

(اِ) بمعنی کوس باشد که نقارهء بزرگ است. (برهان) :
هم او ریخت در طاس حکمت زلال
هم او کوفت بر کاس دولت دوال.
امیرخسرو دهلوی.
|| خوک. (لغت فرس اسدی). بمعنی خوک نر هم آمده است که جفت خوک باشد(1). (برهان). || در عربی کاسه و پیاله را گویند. (برهان). کأس. رجوع به کأس شود. || (ص) در اصطلاح بنایان فرورفته، مقابل قوزدار. قوزی. || تیره و به رنگ زاغ. ازرق، کبود: عینک کاس، شیشه کاس. || نامی از نامهای مردم گیلان، کاس آقا، کاس گل، غالباً به افراد کبودچشم گفته میشود.
(1) - اسدی گوید (لغت فرس ص199): «کاس، خوک بود» و kas همان کلمهء معمول سغدی k'sاست. در فارسی کاسموی (موی زبر) آمده [ رک: کاسموی ] .بنظر میرسد که کلمهء «کاس» بالانفراد هرگز در فارسی استعمال نشده باشد. لغت نویسان ناگزیر از «کاسموی» کلمه ای بمعنی «خوک» استخراج کرده اند و بی درنگ کاس را بمعنی خوک در فرهنگهای خود آورده اند، و حتی مشکوک است که فردوسی کاس را بمعنی خوک گفته باشد (رجوع شود به: عبدالقادر 1983، و رجوع شود به: فهرست ولف). باید دانست که فردوسی قاعدةً از لغات مستعار از ایرانی شرقی احتراز میجوید، اگر چه بسیاری از آنها توسط عبدالقادر بدو نسبت داده شده است. (Henning: Sogdian Loan-words..., p.99.) ولی در این بیت کاس بمعنی مذکور آمده :
اندر کفش آن تیغ درخشنده شب داج
گفتی تو که یشک از زفر کاس برآمد.
عزالدین طبسی «جهانگیری» رجوع شود به: کاسموی. (حاشیهبرهان قاطع چ معین).

کاس آب.

(اِ مرکب) ته آب. بقیهء آب روان در جوی پس از بستن آن از سرچشمه.

کاسان.

(اِخ) نام دهی باشد از نواحی سمرقند که بر شمال اخسیکت واقع است. (برهان). شهری بزرگ در اول بلاد ترکستان ورای نهر سیحون و ورای شاش (چاچ) و دارای قلعه ای استوار است و بر باب آن وادی اخسیکث است. (معجم البلدان) (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کاسان) در آنجا خوک بسیار است و الف و نون برای نسبت است و منسوب بدان شهر را کاسی و کاسانی گویند:
حبیب کاسی ای کاسهء سرت پنکان.
و معرب آن قاسان و گیاه کاسنی نیز منسوب به آنجاست چه آنجا خوب و بالیده میشود. (انجمن آرا) :
ز سمرقند بسی کس بدعای تو شدند
بزیارتگه کاسان و عبادتگه اوش.سوزنی.
ایا رونده به کاسان بگیر مدحت من
بهر کجا که خداوند من بود برسان.سوزنی.
کرده ای گلشن از هنر کاسان
خورده ای روشن از ظفر کاسات.
عزالدین شیروانی (از انجمن آرا).
سیلاب رعب و هراس اساس ثبات امرا و نوئینان را اندراس داده از اخسی به کاسان که اولگاء ویس لاغری بود رفتند. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 227). بعد از تسخیر کاسان به ظاهر اخسی خرامیده چند نوبت به اشتغال نیران محاربت اشتغال نمود. (حبیب السیر ج 4 ص 288). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 264 و 268 شود.

کاسان.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری فومن. کنارشوسهء فومن به رشت و نزدیک پل پسیخان. جلگه و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 389 تن سکنه است. استخر دارد. محصول آن برنج و چای و ابریشم و توتون و سیگار است. شغل اهالی زراعت و کسب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کاسانه.

[نَ / نِ] (اِ) مرغی است سبزرنگ در خوزستان بسیار بود. (لغت نامهء اسدی). کاسکینه. کاسکه. مرغکی باشد سبزرنگ بسرخی مایل و در ولایت خوزستان بسیار است. (برهان). مرغی است سبزرنگ بسیارخوار پرشهوت و در میان مرغان بصفت خوک است در چارپایان. گویند در خوزستان بسیار است و آن را سبزک نیز گویند و به عربی شقراق خوانند. (انجمن آرا). قُطرُب. گمان میکنم کاسانه زغن و غلیواژ باشد :
چند پوئی بگرد عالم چند؟
چند کوبی طریق پویائی؟
ز آنکه از بهر قوت شهوت
همچو کاسانه می نیاسایی.عمعق بخارائی.

کاس احمدان.

[اَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 3هزارگزی شمال فومن. جلگه و معتدل و مرطوب و مالاریائی و دارای 295 تن سکنه است. محصولات آن برنج و توتون و سیگار و چای و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کاسب.

[سِ] (ع ص) نعت فاعلی از کسب. کسی که کسب کند. ج، کسبه و کاسبون. (ناظم الاطباء). و کاسبین. || ورزنده و یابنده. (ناظم الاطباء). || جمع کننده و طلب کننده و حاصل کننده. (فرهنگ نظام). || کسی که با صنعت یا خرید و فروش روزی تحصیل میکند. فرهنگستان بجای کاسب پیشه ور را وضع کرده. (فرهنگ نظام). و رجوع به واژه های فرهنگستان شود. پیشه ور و صنعتگر و صانع و اهل حرفت. (ناظم الاطباء).
-امثال: کاسب حبیب خداست.
حدیث: الکاسب حبیب الله. (امثال و حکم دهخدا) :
رمز الکاسب حبیب الله شنو
از توکل در سبب کاهل مشو.مولوی.
|| گیرندهء تاوان و جریمانه. (ناظم الاطباء).

کاسب.

[سِ] (اِخ) از اعلام است. (ناظم الاطباء). || (ع اِ) ابوکاسب؛ گرگ. (منتهی الارب).

کاسبرگ.

[بَ] (اِ مرکب) قطعات سبزرنگ خارجی ترین قسمت گل که کاسهء گل باشد. (گیاه شناسی گل گلاب ص177).

کاسب کار.

[سِ] (ص مرکب) در تداول عامه، کسی که ارتزاق از راه کسب میکند. کسی که کسب جزئی دارد. بازاری.

کاسب محله.

[سِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 7هزارگزی باختر آمل. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 140 تن سکنه است. آب از نهر تجرود هراز دارد. محصول آن برنج و مختصر غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان مختصر کتان بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

کاسبون.

[سِ] (ع ص، اِ) جِ کاسب در حالت رفعی. (ناظم الاطباء).

کاسبة.

[سِ بَ] (ع ص، اِ) مرغ و دَد شکاری. || هر یک از اندام بدن. || هر یک از دست و پا. ج، کواسب. (ناظم الاطباء).

کاسبی.

[سِ] (حامص) عمل کاسب. کسب. پیشه وری. تجارت.
-کاسبی کردن؛ تجارت و کسب کردن.

کاسپاتیر.

(اِخ) (شهر...) واقع در اراضی پاکتیا(1) و مبدأ حرکت هیئتی که به امر داریوش و به ریاست مردی بنام «اسکیلاس» از اهل «کاریاند» به طرف مشرق سرازیر شدند تا بدانند رود سند کجا به دریا میریزد. (از ایران باستان ج 1 صص 630 - 634).
(1) - Paktya.

کاس پریوس.

[پِ] (اِخ)(1) نام یکی از دو تن رؤسای ساخلوی که مأمور دفاع از قلعهء گرنه آس(2) در برابر مهرداد بود. در ایران باستان آمده: رادامیست (پسر فَرَس من) چند دفعه بقلعه یورش برد چون بهره مند نگردید محاصرهء آن را شروع کرد بعد چون نمی خواست با جنگ آن را بگیرد در صدد بر آمد که پولیو (همکار دیگر کاس پریوس) را بخرد. کاس پریوس این رفتار پولیو را ضد شرافت رومیها دانست و بالاخره قرار دادند که کاس پریوس نزد فرس من رفته او را از جنگ با مهرداد منع کند و اگر نتیجه نگرفت وضع ارمنستان را بوالی روم در سوریه اطلاع دهد. کاس پریوس همینکه نزد فرس من درآمد از او خواست که قشون خود را از ارمنستان بیرون آرد. او در ظاهر جوابهای گنگ و حتی مساعد میداد ولی در باطن به پسرش پیغام میفرستاد که تسخیر قلعه را تسریع کند. از طرف دیگر پولیو از غیبت کاس پریوس استفاده کرده به مهرداد فشار آورد که با فرس من کنار آید و بالاخره چون شخصی فاسد بود به امید رشوه سربازان را اغواء کرد که بگویند ما جنگ نخواهیم کرد. بر اثر این وضع مهرداد مجبور گردید که داخل مذاکره برای عقد عهدی بشود و از قلعه بیرون آمد. (ایران باستان ج 3 صص 2426 - 2427).
(1) - Casperius.
(2) - Goreneas.

کاسپیرها.

[] (اِخ) نام طایفه ای که سربازان آنان در جنگ خشیارشا با یونان در زمرهء سپاهیان ایران شرکت داشتند. (از ایران باستان ج 1 ص 739).

کاسپین.

[یَ] (اِخ) نام طایفه ای بوده که در سواحل جنوبی بحر خزر سکنی داشته اند. (التدوین). طایفهء کاسپین که از شعب مارد یا مازد است از شعب دیگر جری تر و پر دل تر بوده اند و غالباً از کوهستان مازد تجاوز کرده بطرف جلگه های سمت جنوب کوه مازد بتاخت میرفته اند و شهر قزوین را بعضی از محققین مسکن طایفهء کاسپین میدانند. (التدوین). پروفسور هرتسفلد گوید: اگر اسمی باید به سکنهء ایران قبل از آریائی ها داده شود کلمهء کاسپین شایسته است. ریشهء این کلمه را ما میتوانیم در بسیاری از نقاط ایران بیابیم و روشن تر از همه در بحر کاسپین (خزر) است بنا بر رأی هانری فیلد ریشهء کاسی همان کاسپی است. اصل کاس بوده در حالت جمع کاسیپ میشده (بنابر نقل یونانیان). (کرد و پیوستگی نژادی او ص 234).

کاسپین.

[یَ] (اِخ) (خلیج...) رجوع به کاسپین (دریا) شود.

کاسپین.

[یَ] (اِخ) (دریایِ...) دریای کاسپین در نقطه ای که بمحاذات قسمت بالای هیرکانی (ایالت گرگان) میرسد در واقع صورت دریا بخود میگیرد و این صورت را تا پای کوهستان مدی (ماد) و ارمنستان دارد زیرا که قسمت سفلای این کوهسار بشکل هلال است و درست در کنار دریا ختم میشود و فی الحقیقة عمق خلیج کاسپین را میسازد(1). در این سواحل چون از دریا بجانب قلهء کوه برویم طوایف مختلف می بینیم که متدرجاً بر دامنه ها قرار دارند... (کرد و پیوستگی نژادی او ص 162 - 163). رجوع به خزر (دریا) شود.
(1) - گویا مراد این است که عمیق ترین جای دریای خزر در مجاورت این کوهستان ها است.

کاست.

(مص مرخم، اِمص) کاستن. کاهیدن. نقصان :
چو خورشید بی کاست بادی و راست
بداندیش چون ماه بگرفته کاست.اسدی.
گرچه اندوه تو و بیم تو از کاستن است
ای فزوده ز چرا چاره نیابی تو ز کاست.
ناصرخسرو.
ازیرا که همچون گیا در جهان
رونده ست همواره بیشی و کاست.
ناصرخسرو.
آفت کاست یافت بر من دست
انده خواست گشت بر من چیر.مسعودسعد.
گر شمع تویی مرا چرا باید سوخت
ور ماه تویی مرا چرا باید کاست.
امیر معزی (از جهانگیری).
زآنکه در حسن برافزونی و بر کاست نه ای
من بعشق تو بر افزونم و بر کاست نیم.
سوزنی.
|| (اِ) کم. ناقص. مقابل فزود :
هست لایق با چنین اقرار راست
آن نصیحت ها و آن کردار کاست.مولوی.
دوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست
کو بدریاها نگردد کمّ و کاست.مولوی.
ببند ای پسر دجله در آب کاست
که سودی ندارد چو سیلاب خاست.
سعدی (بوستان).
|| (ن مف) کاسته. گمشده. (جهانگیری). نقصان یافته. || (فعل) ماضی کاستن. (برهان) :
یکی مرغ بر کوه بنشست و خاست
چه افزود بر کوه و از وی چه کاست.
نظامی (اقبالنامه ص 247).
نانم افزود و آبرویم کاست
بی نوائی به از مذلت خواست.سعدی.
|| (اِ) دروغ باشد که عربان کذب گویند. (برهان). گاهی افادهء معنی دروغ و کج نیز کند. (آنندراج).

کاستابال.

(اِخ)(1) شهری در مسیر اسکندر در حرکت از کیلیکیه. (ایران باستان ج 2 ص 1301).
(1) - Castabal.

کاستابالا.

(اِخ)(1) محلی به آسیای صغیر که معبد آرتِه میس پراسیا(2) در آن بوده است. (ایران باستان ج3 ص2103).
(1) - Castabala.
(2) - Artemisperasia.

کاستامونی.

(اِخ) یکی از دو ولایت ترکیه در آسیای صغیر که قسمت شرقی بی تی نیه در آن قرار گرفته. (ایران باستان ج 3 ص 2153). رجوع به قسطمونی شود.

کاستان.

(اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد، واقع در 45هزارگزی جنوب باختری کاشمر و 8هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به سراوه. تپه و کوهستانی و گرمسیر و دارای 113 تن سکنه است. چشمه و رودخانه دارد، محصول آن غلات و بنشن و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاستانیو.

[یُ] (اِخ)(1) اندرآ دل. نقاش ایتالیائی، متولد در «کاستانیو»، واقع در «موجللو»(2) شاگرد «اوچللو»(3). وی در نقاشی یک رئالیست تواناست و علاوه بر آن در دورنما نیز مهارت دارد. (1390 - 1457 م.).
(1) - Castagno, Andrea del.
(2) - Mugello.
(3) - Ucello.

کاستر.

[تَ] (اِ) کاسر. رجوع به کاسر شود.

کاستر.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء تارن(2) در ساحل «اگو»(3) مصب تارن. جمیت 30781 تن. راه آهن دارد تا 24هزارگزی جنوب شرقی «البی»(4) محصول آن انواع پارچه های پشمی، و ماهوت و شبکلاه و جوراب و پوست است. زادگاه «داسیه»(5)، «ساباتیه»(6)میباشد. تمام ناحیه 19 کانتن و 154 کمون و 158000 نفر جمعیت دارد.
(1) - Castres.
(2) - Tarn.
(3) - Agout.
(4) - Albi.
(5) - Dacier.
(6) - Sabatier.

کاست کار.

(ص مرکب) دروغگوی را گویند چه کاست بمعنی دروغ هم آمده است. (برهان).

کاست گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)ضعیف شدن. از تن خرد شدن :
پس نه مقری تو که ملک خدای
هیچ نگیرد نه فزونی نه کاست.
ناصرخسرو.
شکر است آب نعمت و نعمت نهال اوست
بی آب خوش نهال نگیرد مگر که کاست.
ناصرخسرو.

کاستگی.

[تَ / تِ] (حامص) کسر. کاستگی بازار، نعس. (منتهی الارب).

کاستن.

[تَ] (مص)(1) کاهیده شدن. (انجمن آرا). اکراء. (تاج المصادر بیهقی). خسر. (تاج المصادر بیهقی). خساره. خسران. (دهار). نقصان یافتن. کم شدن. تقلیل. مقابل فزودن و افزودن. کاهیدن. کاهانیدن. کاهش، لازم و متعدی آید :
کنون خوان و می باید آراستن
بباید به می غم ز دل کاستن.فردوسی.
کی عیب سر زلف بت از کاستن است
چه جای به غم نشستن و خاستن است.
عنصری.
گرچه اندوه تو و بیم تو از کاستن است
ای فزوده ز چرا چاره نیابی تو ز کاست.
ناصرخسرو.
هیچ کارم نیست جز جان کاستن
بر امید لعل جان افزای تو.عطار.
ما بمردیم و بکلی کاستیم
بانگ حق آمد همه برخاستیم.مولوی.
بحرهای جمال گیرد کاست.آذری.
|| کم کردن. تفریق کردن. (فرهنگستان). || کاستن ماه، محق. امحاق. تمحق. (منتهی الارب). تغییر ماه از حالت بدر بهلال:
و رجوع به «کاست» و «کاهیدن» و «کاهش» شود.
(1) - پهلوی kahinitan, kahitan بقول دارمستتر. از ریشهء اوستائی kasu - kas (= که [ کوچک ] فارسی) نشأت یافته. هوبشمان آن را از مصدر قدیمی kasti, kashtan(نقصان، خطا). (kashtih از ریشهء kah، پهلوی kasمشتق میداند. در پهلوی kastak (کاسته) و kahishn(کاهش) آمده که متعلق بریشهء پارسی باستان kahیا kadباشد؛ کم کردن و کوچک کردن چیزی. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

کاستنی.

[تَ] (ص لیاقت)نقصان پذیرفتنی. کم شدنی. || کژی پذیر. || قابل تفریق. تفریق پذیر.

کاست و فزود.

[تُ فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) معرب آن کستبزود(1). (انجمن آرا) (آنندراج، ذیل لغت کاست). کاستن و فزودن. (انجمن آرا) (آنندراج).
-دیوان کاست و فزود؛ دیوان کستبزود. دیوانی بود که در آن خراج هر یک از ارباب میاه و آنچه میکاسته یا می فزوده و یا از نامی بنام دیگری تحویل میشده، ضبط میکرده اند. و رجوع به «کستبزود» شود.
(1) - آنندراج چ هند «کستنبرود» ضبط کرده است.

کاسته.

[تَ / تِ] (ن مف) کم شده و کاهیده. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ای جای جای کاسته بی خوبی
باز از تو جای جای فزایسته.دقیقی.
یکی در فزونی دل آراسته
ز کمّی دل دیگری کاسته.فردوسی.
ز لشکر فرستادن و خواسته
شود بیگمان کار ما کاسته.فردوسی.
یکی پاسبان بد بدین خواسته
دل و جان از افزون شدن کاسته.فردوسی.
-کاسته شدن.؛ کم شدن و نقصان یافتن. || زیان یافتن و کاهیده شدن، کوتاه شدن. (ناظم الاطباء).

کاستی.

(حامص) نقصان و کم شدگی. نقص. منقصت :
که ای برتر از کژّی و کاستی
بهی زان فزاید که تو خواستی.فردوسی.
چنین گفت موبد به شاه جهان
که آن گور دیوی بد اندر نهان
که بهرام را خواند از راستی
پدید آرد اندر دلش کاستی.فردوسی.
گر ایدون که یابم ز تو راستی
بشویی به دانش دل از کاستی.فردوسی.
خداوند هستی و هم راستی
از اویست بیشی و هم کاستی.فردوسی.
به گیتی کیمیا چون راستی نیست
که عز راستی را کاستی نیست.
(ویس و رامین).
چو در داد شاه آورد کاستی
به پیچد سر هر کس از راستی.
اسدی (گرشاسبنامه).
چو گشتی تمام آیدت کاستی.اسدی (ایضاً).
بلکه مصنوعی تمام است این بقول منطقی
گر تمام این است هرگز نیست او را کاستی.
ناصرخسرو.
ترا من همی راستی داده ام
تو از من همی کاستی جسته ای.
ناصرخسرو.
بر زمین چون پادشا گشتی گرفتی کاستی
بر فلک چون بدر گردد کاستی گیرد قمر.
امیرمعزی.
ماه ندیده کاستی سرو کشیده راستی
دلبر من براستی راست چنان آمده ست.
سوزنی.
از کجی افتی به کم و کاستی
وز غم رستی تو اگر راستی.نظامی.
|| خسارت. ضرر. زیان. || حیله. کژی. || کاستی ماه، امحاق.

کاستیگ لیونی.

[یُ] (اِخ)(1) او راست «تاریخ علم طب»(2). (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تألیف دکتر ذبیح الله صفا ج1 ص89، 116، 117، 120).
(1) - A. Castiglioni.
(2) - Histoire de la Medecine.

کاستیل.

(اِخ) کاستییا(1). قَشتالَه. (اعلام المنجد). رجوع به قشتاله شود.
(1) - Castilla.

کاستییونس.

[یُ نِ] (اِخ)(1) حاکم نشین «لو - اِ - گارون»(2) بخش «ویلنوو»(3). سکنه 1434 تن. راه آهن دارد.
(1) - Castillonnes.
(2) - Lot - et - Garonne.
(3) - Villeneuve.

کاسج.

[سُ] (اِ) کاسجوک. خارپشت کلان تیرانداز را گویند. (برهان). رکاشه و ریکاشه. (جهانگیری) (انجمن آرا). تشی. نوعی از قنفذ کبیر جبلی :
بروی صف شده از زخم یاسج
همه اعضاش همچون(1) پشت کاسج.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
و رجوع به کاسجوک و تشی شود.
(1) - ن ل: اعضای او چون.

کاسجوک.

(اِ) کاسج است که خارپشت کلان تیرانداز باشد. (برهان). معنی لغوی این لغت یعنی چوک او که زنخ باشد باریک و دراز است چون کاس که خوک باشد. (انجمن آرا) :
از آن پیچد دل من همچو ماری
که هجرانش بر او چون کاسجوک است.
مولوی (از جهانگیری).
و رجوع به کاسج شود.

کاسد.

[سِ] (ع، ص) ناروا. (مهذب الاسماء). مقابل روا و رائج. متاع ناروان. (منتهی الارب). بیرواج و ناروان و کساد و بی قدر. (ناظم الاطباء). زیف. زائف :
بی قیمت است شکر از آن دو لبان اوی
کاسد شد از دو زلفش بازار شاه بوی.
رودکی.
بازار زهد کاسد، سوق فسوق رائج
افکنده خوار، دانش گشته روان مرائی.
ناصرخسرو.
در عهد او [ وزیر ابوالعباس ] مکتوبات دیوانی بپارس نقل میکردند و بازار فضل کاسد شده بود... (ترجمهء تاریخ یمینی ص366). متاعٌ کاسد؛ متاع ناروان. سوق کاسد؛ بازار ایستاده. بازار ناروان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حیوان کاسد الاذعان؛ حیوان غیرناطق. (ناظم الاطباء). || ناتمام در مقدار و کمیت و در منزلت و خوار و حقیر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کساد شود.

کاسدگونه.

[سِ نَ / نِ] (ص مرکب)بی رونق. بی رواج : اما بازار فضل و ادب و شعر کاسدگونه میباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص277).

کاسدة.

[سِ دَ] (ع ص) مؤنث کاسد. سلعةٌ کاسده؛ متاع ناروان. و سوق کاسدة؛ بازار ایستاده. (دهار). بازار ناروان. (ناظم الاطباء). و رجوع بکاسد شود.

کاسر.

[سِ] (ع ص) مرد شکننده. (منتهی الارب). شکننده. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، کُسَّر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قاطع. رجوع به قاطع شود. || دردی است که صاحبش آن عضو را پندارد که میشکند. (شرح نصاب) (غیاث) (آنندراج). یکی از پانزده درد که در عربی نام مخصوص دارند. رجوع به «مکسر» شود. || عقاب. (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویه). عقاب کاسر؛ عقابی که وقت فروآمدن پرها را فراهم آورد. (ناظم الاطباء).

کاسر.

[سَ] (اِ) کاستر. انواع پست ماهوت چون شالکی. (دیوان نظام قاری معروف به شیخ البسه ص203) :
هر جامه بود لایق چیزی بدوختن
کتان بدرز بخیه و کاسر شلال یافت.
نظام قاری (دیوان ص 51).
نیست جز اطلس و الباغ و میان تو کاسر
پادشاهی که بهمسایه گدائی دارد.
نظام قاری (دیوان ص 65).
ارمک امیری صوفک فقیری
اطلس چو شاهی کاسر گدائی.
نظام قاری (دیوان ص 110).
مجوی از آستر رویی به جامه
تو خود از کاسر دیبا نیابی.
نظام قاری (دیوان ص 110).
بکامو یقهء قاقم چنانست
که دوزی وصله بر کاسر ز کتان.
نظام قاری (دیوان ص 120).
گر چو کرباس پاره ام بکنی
روی کاسر بچشم من نه خوش است.
نظام قاری (دیوان ص 125).
وجود پنبه بمخفی چو باد در قفس است
ولی بکاسر و خفری چو آب در غربال.
نظام قاری (دیوان ص127).
اگر چه هر دو سفیدند کاسر وسالو
ازین کنند بدستار، از آن بپاتاوه.؟

کاسرالحجر.

[سِ رُلْ حَ جَ] (ع اِ مرکب)(1)اسم عربی حب القلت است که به هندی کلتهی نامند. (فهرست مخزن الادویه). بزرالقلب. سنگ اشکن. سنگ شکن. سنگ اشکنک.
(1) - Lithosperme.

کاسرالریاح.

[سِ رُرْ ریا] (ع ص مرکب)بادکش. بادشکن، هوالدواء الذی من شأنه ان یجعل قوام الریح رقیقاً هوائیاً بحرارته و تخفیفه فیتحلل و ینتقض عماً یحتقن فیه مثل بزرالسداب. (قانون ابوعلی، کتاب دوم ص 149 س 15). آنچه قوام ریاح غلیظ به حرارت رقیق ساخته دفع نماید مانند تخم سداب.

کاسرالعظم.

[سِ رُلْ عَ] (ع ص مرکب)استخوان شکن.

کاسرود.

(اِخ) و خویشتن(1) با لشکر بهم رود کاسرود عبر کردند و روی بترکستان نهادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 44). و گویند که قاسان دریا بوده است و آن را کاس رود خوانده اند. (تاریخ قم ص 7).
(1) - «زرافه» عموی کیخسرو که بعد از طوس بفرماندهی لشکر منصوب شد.

کاسرة.

[سِ رَ] (ع ص) زن شکننده. (منتهی الارب). مؤنث کاسر. (ناظم الاطباء). رجوع به کاسر شود. ج، کواسر و کُسَّر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کواسر؛ شتران که بشکنند چوب را. (منتهی الارب).

کاسره.

[سِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین، واقع در ده هزارگزی جنوب خاوری سر پل ذهاب. کنار راه فرعی کلاوه. دشت و گرمسیر و دارای 100 تن سکنه است. آب از سراب قلعه شاهین دارد. محصول آن غلات و برنج و توتون و تریاک و لبنیات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاس سار.

(اِخ)(1) ژاک. ملاح بی باک فرانسوی متولد در نانت. وی در جنگهائی که با انگلیسی ها و پرتقالیها کرد شهرت یافت. منازعات او با کاردینال فلوری(2) سبب محبوس شدن وی در قصر «هام»(3) گردید. (1642 - 1740).
(1) - Cassard.
(2) - Cardinal Fleury.
(3) - Chateau de Ham.

کاس ساندر.

(اِخ)(1) دختر «پریام» و «اکوب»(2) (در اساطیر). وی از افولون «آپولون» موهبت پیشگوئی و خبر دادن از آینده را کسب کرد. سپس نسبت به خداوند قصور ورزید. و «آپولون» مصمم شد از او انتقام بگیرد و از آن پس کسی به پیشگوئیهای او اعتماد نکرد. در سقوط شهر «تروا» که وی آن را بیهوده پیشگوئی کرده بود اسیر «اگاممنون(3)» گردید و به زحمت خود را به یونان رسانید و به دست «کلیتمنستر»(4) کشته شد. به نام وی مثل زده میشود و آن را در حق کسی می آورند که با روشن بینی دربارهء امور حکم میدهد ولی همواره با اشخاص دیرباور برخورد میکند.
(1) - Cassandre.
(2) - Hecube.
(3) - Agamemnon.
(4) - Clytemnestre.

کاس ساندروس.

(اِخ) پادشاه مقدونی پسر «انتیپاتروس» (حوالی 354 - 297 ق. م.). وی یونان را در فتح «مگالوپولیس» مطیع کرد (318) و با «تسالونیس» خواهر اسکندر کبیر ازدواج نمود. وی پس از جنگ «ایپسوس» مقدونیه و یونان را حفظ کرد (301).

کاس سانو دادا.

[نُ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا (ایالت میلان) در ساحل دادا. به سال 1705 «داندوم» در آنجا «پرنس اوژن» را شکست داد. به سال 1799 نبرد بین فرانسویان از طرفی و اطریشی ها و روسها از طرف دیگر در آنجا اتفاق افتاد.
(1) - Cassano d´ada.

کاس سانیاک.

(اِخ)(1) برنارد ادولف گرانیه دو. نویسندهء اقتصادی و رجل سیاسی فرانسوی متولد در «اورون - برژیل»(2)(ژرس) (1806 - 1880 م.). وی مدافع نظریهء طرفدار حکومت مطلقه(3) گردید. || پسرش «پل» متولد در پاریس (1843 - 1904 م.). روزنامه نویس و رجل سیاسی فرانسوی و یکی از رؤسای «حزب امپریالیست» بود.
(1) - Cassagnac, Bernard Adolphe Granier de.
(2) - Averon - Bergelle.
(3) - Absolutiste.

کاس سانی بگونس.

[سانْیْ بِ گُ نِ](اِخ)(1) حاکم نشین «اویردن» بخش «رودز». سکنه 1250 تن.
(1) - Cassagne Begonhes.

کاس سل.

[سِ] (اِخ)(1) شهری از آلمان، کرسی «هس»(2) در ساحل «فولدا»(3). جمعیت 175900 تن. محل ساختن ابزارهای بصری و نوری.
(1) - Kassel.
(2) - La Hesse.
(3) - La Fulda.

کاس سن.

[سَ] (اِخ)(1) (کوه) کوهی واقع در جنوب ایتالیا، نزدیک «کاسینو» داری 519 گز ارتفاع. به سال 529 «سن بنویی»(2)در آنجا صومعه ای برای پیروان مسلک خود ساخت که در قرون وسطی بتمام عالم مسیحیت پرتو افکند و به سال 1944 بسبب یک بمباران شدید بکلی خراب گردید.
(1) - Cassin.
(2) - Saint Benoit.

کاس سو.

(اِخ) در مغرب ایران مردمانی بوده اند موسوم به کاس سو که نژاد آنها محققاً معلوم نیست، اینها همان مردم اند که در تاریخ بابل و عیلام ذکرشان گذشت و مورخین یونانی آنها را «کوسیان»(1) یا «کیسی»(2)نامیده اند. (ایران باستان ص 157).
(1) - Cosseen.
(2) - Kissi.

کاسع.

[سِ] (ع ص) ناقه و جز آن که دم را میان هر دو پای درآورده باشد. (منتهی الارب). ظبیة کاسع، کذلک. (ناظم الاطباء).

کاسف.

[سِ] (ع ص) بدحال: رجلٌ کاسف البال؛ مرد بدحال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ترشروی. عباس: رجلٌ کاسف الوجه؛ مرد ترش روی. || غمگین. (مهذب الاسماء). گرفته. رجوع به گرفته شود. || تار. رجوع به تار شود. تاریک. وجهٌ کاسف؛ رویی تاریک. (مهذب الاسماء). || بیمناک و سخت بد: یوم کاسف؛ ای عظیم الهول شدیدالشر. (اقرب الموارد). روز بیمناک و سخت بد. (منتهی الارب).

کاسف.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان کوه پایهء بخش بردسکن شهرستان کاشمر، واقع در 25هزارگزی شمال باختری بردسکن. و 15هزارگزی شمال شوسهء عمومی بردسکن. کوهستانی و گرمسیر و دارای 841 تن سکنه است. رودخانه و چشمه دارد. محصول آن غلات و تریاک و بنشن و میوه جات و گردو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع روی مر، گاودوس، پس کمر، سلک بالا پائین، روظریف، چاه نی، قزلر، زبر، عنبرستان و شیر بر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاسف البال.

[سِ فُلْ] (ص مرکب) رجل کاسف البال، مرد بدحال. (منتهی الارب) (آنندراج). سیئی الحال. (اقرب الموارد).

کاسف الحال.

[سِ فُلْ] (ع ص مرکب)یقال: هو کاسف الحال؛ او بدحال است. (مهذب الاسماء).

کاسف الوجه.

[سِ فُلْ وَجْهْ] (ع ص مرکب) رجل کاسف الوجه؛ مرد ترش روی. (منتهی الارب) (آنندراج). عابس. (اقرب الموارد).

کاسفه.

[سِ فَ] (ع ص) مؤنث کاسف، شمس کاسفة؛ آفتاب گرفته شده. (ناظم الاطباء). و رجوع به کاسف شود.

کاسک.

[سَ] (اِ) مصغر کاسه باشد. (برهان). مصغر کاس. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کاسک).

کاسکان.

(اِخ) دهی از دهستان حومه بخشمرکزی شهرستان کازرون، واقع در 5هزارگزی باختر کازرون، دامنهء خاوری کوه قبله. گرمسیر و مالاریائی و دارای 206 تن سکنه است. آب از قنات و چاه دارد. محصول آن غلات و تریاک و صیفی جات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کاسکان.

(اِخ) دهی از دهستان عربخانه بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 54هزارگزی شمال باختری شوسف و ده هزارگزی جنوب خاوری هشتوگان. دامنه و معتدل و دارای 31 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاسکان.

(اِخ) قریه ای از قرای کازرون در فارس. (انساب سمعانی ورق 471 ب).

کاسکانی.

(ص نسبی) منسوب است به کاسکان. (انساب سمعانی ورق 471 ب). رجوع به کاسکان شود.

کاسکانی.

(اِخ) ابومحمد عبدالله بن محمد بن عبدالله بن جرد الصوفی. وی از ابی محمدالحسین بن علی بن احمدبن بشار نیشابوری صاحب مادرانی روایت دارد و از او ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث الشیرازی حدیث شینده و یک حدیث از او در مشیخهء خود آورده و گوید که آن را در کاسکان شنیده است. (انساب سمعانی ورق 471 ب).

کاسکانی.

(اِخ) عبدالواحدبن علی بن محمود، مکنی به ابوالحسین. او عالم و کامل و فاضل و مفتی بود. درس علم بر قاضی ابوالقاسم خوانده بود که وی معروف است به ابن کج و از علماء مشهور بود و کتاب بلغة المتعبدین تصنیف فقیه ابوالحسین است. رجوع به فردوس المرشدیه ص 387 شود.

کاسکبینج.

[نَ] (اِ) معجون فارسی است و صاحب اسرارالطب گفته که معنی آن کثیرالمنافع است و آن معجونی است نافع برای امراض کثیره و صفت آن در قرابادین ذکر یافت. (فهرست مخزن الادویه). مؤلف بحرالجواهر آرد: معناه کثیرالمنافع و هو معجون لاکثر الامراض. - انتهی. معنی آن بسیارسود و نام معجونی است که در بیشتر بیماریها بکار دارند. در تحفهء حکیم مؤمن در بیان ساختن ادویهء مرکبه آمده(1): کاسکبینج(2)، و این معجون فارسی است نافع است جهت امراض بسیار خصوصاً اطفال و صبیان که ایشان را عارض شود، صرع و لقوه و فالج و تشنج و جهت حفظ جنین در شکم و اصلاح زخم و درد رحم را بسیار مفید است. رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.
(1) - تحفهء حکیم مؤمن چ قدیم ص 272.
(2) - در متن چاپی: کاسکینج.

کاسکت.

[کِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلاه مردانهء لبه دار. انواع کلاههایی که سربازان بسر میگذارند.
(1) - Casquette.

کاس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) امان کسی را بریدن (لهجهء قزوینی).

کاسکینه.

[نَ] (اِ) مرغی باشد سبزرنگ به سرخی مایل و آن را سبزک نیز گویند. تاجی بر سر دارد مانند هدهد و به عربی شقراق خوانند. (برهان). شقراق. (زمخشری). مرغی است به پرخواری و شهوت مانند کاسانه. گویند که آن مرغ مانند هدهد تاج دارد و سبزرنگ است به سرخی آمیخته و سبزک نیز گویند و به عربی شقراق خوانند و یحتمل که هر دو نام یک مرغ باشد. (غیاث). نام مرغی است کوچکتر از کبوتر سبزرنگ خوش منظر و دو جناح آن سیاهی و مخطط بسرخی و سبزی و سیاهی نیز میباشد و بیشتر بر سر کوهها آشیانه میسازد و لکن بچه در آبادی می آورد و دزد بچهء مرغان دیگر است. و غالباً گنجشک صید میکند بشیرازی کاسه شکنک و بمازندرانی کراکر و باصفهانی سبزقبا و به عربی شقراق و اخیل خوانند و آن را مشئوم دانند. (آنندراج). اخطب. (مهذب الاسماء). خطباء. (مهذب الاسماء). مرغ سیاه. (زمخشری). اخیل. (دستورالاخوان). اخطب سبز رنگ است و اخیل که بعضی آن را باز کاسکینه ترجمه میکنند غلط است چه اخیل سیاه رنگ است و فارسی آن کرانه است. و رجوع به کاسانه و برهان قاطع چ معین شود.

کاسل.

[سِ] (ع ص) سست و کاهل. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کاسلس.

[لِ] (اِ) اسم یونانی جوز است. (تحفهء حکیم مؤمن). کاسلیس. (فهرست مخزن الادویه).

کاسلی.

(اِخ) دهی از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه، در 17500 گزی خاور هشتیان، 95هزارگزی باختر ارابه رو حماملر به قولونجی. دره و سردسیر مالاریائی و دارای 46 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آن جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاسمان کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مشهد گنج افروز. بخش مرکزی شهرستان بابل، در 12هزارگزی جنوب بابل. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 180تن سکنه است. آب از سجادرود دارد. محصول آن برنج و پنبه و غلات و صیفی و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاسم ده.

[سِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 7هزارگزی جنوب باختری آمل. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 340 تن سکنه است. آب از آلش رود دارد. محصول آن برنج و مختصر غلات و لبنیات و توتون و سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان شال بافی است. راه مالرو دارد. تابستان به ییلاق کین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاسمر.

[ ] (اِ) به هندی اسم سپستان است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسمنده.

[مَ دِ] (اِخ) از نقاط آمل بخش لیتکوه. (سفرنامهء مازندران و استرآباد، بخش انگلیسی ص113).

کاسمو.

(اِ) رجوع به کاسموی شود.

کاسموی.

(اِ)(1) کاسمو. موی خوک بود که کفشگران بر رشته بندند. (لغت فرس). موی سبلت خوک و روباه باشد که کفشگران دارند. (صحاح الفرس). موی خوک نر را گویند چه کاس بمعنی خوک نر هم آمده است بعضی گویند موی سبلت خوک است و آن را به عربی هلب خوانند و بعضی گفته اند موی سبلت روباه است. (برهان). موی خوک، چه کاس بمعنی خوک است. (غیاث). هلب. (دهار). هلبه :
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ بید درختان او تهی از بار.فرخی.
و رجوع به کاس شود. || رشتهء باریکی را نیز گفته اند که کفشگران و موزه دوزان بر سر سوزن کشند و ریسمان گنده ای را که بدان کفش و موزه دوزند و به آن پیوند کنند. (برهان)(2) :
آب تو از تغاره و کسبت ز کاسموی.
سوزنی.
چو نیست رخصت در شرع خام کردن خوک
ادیم کردن و بفروختن بزرّ و بسیم
بهجو باز کنم کاسموی روی سهیل
دهم به کفشگران رایگان به حکم حکیم.
سوزنی.
(1) - Soie de cochon. (2) - رجوع به کاس شود: آنچه در هندوستان رواج دارد آنست که موهای خوک را دسته ساخته کفشگران برای جلدی سقرلات و مخمل و چرم پیش خود نگاهدارند و همچنین زرگران برای جلای طلا و نقره. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کاسمو از فرهنگ نظام).

کاسن.

[سَ] (اِخ) قریه ای است از قرای سمرقند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). از قرای نخشب به ماوراءالنهر. (معجم البلدان).

کاسنجی.

[] (اِ) به یونانی و به سریانی مصطکی ابیض است.

کاسنی.

(اِ) کسنه. کسنی. (برهان). کاشنی. (هرمزدنامه ص 90). گیاهی که به تازی هندبا(1) گویند و قسمی از آن دوائی و قسمی مزروع و برگهای آن مأکول. (ناظم الاطباء). از انواع زبانه گلی ها و دارای گلهای آبی رنگ و برگهای بریده که بسیار تلخ است و بعضی جنسهای آن را میکارند (گیاه شناسی گل گلاب ص262) گیاهی است(2) علفی ارتفاعش بین 5/0 تا 5/1 متر. ریشه اش دارای شیرابه ای شیری رنگ میباشد. برگهایش متناوب و پوشیده از تارهای فراوان در اطراف رگبرگ میانی است. گلهای آبی رنگ زیبایش در مقابل نور خورشید حالت شکفته بخود میگیرند و در غروب یا شب گلبرگهایش جمع میشوند قطعات ریشه کاسنی را پس از بو دادن بصورت گرد درآورده مانند قهوه بمصرف میرسانند. مصرف کاسنی (خصوصاً ریشه و برگهای آن) از قدیم الایام بین ملل مختلف معمول بوده و اثر مقوی، مقوی معده، تصفیه کننده خون، ملین، بت بر دارد. و نیز در دفع رسوبات ادراری و عفونت مجرای ادرار و کم خونی و درمان نقرس و رماتیسم اثر معالج دارد. (از گیاهان داروئی ج 3). بقلهء یهودیه. بقل دشتی. بقلة المبارکه. تلخی. کستاج، هلفیفا. (تحفه). هندب. هندبا. هندبی. لعساعه. (منتهی الارب) : الهی اگر کاسنی تلخ است از بوستان است و اگر عبدالله مجرم است از دوستان است. (مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری).
کیکیز و گندنا و سپندان و کاسنی
این هر چهار گونه که دادی همه وژن.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - در متن چاپی: کاسکینج.
(2) - Chicosee commum.

کاسنی.

[سَ] (ص نسبی) مردمی را گویند که بقریهء کاسن منسوبند که قریه ای است از قرای سمرقند. (برهان). منسوب به قریهء کاسن. (ناظم الاطباء).

کاسنی بری.

[یِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طرشقوق. طرخشقوق. بقلة الیهودیه.

کاسنی بستانی.

[یِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی هندبای بستانی است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسنی تلخ.

[یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تلخ کوک. یعضید.

کاسنی دشتی.

[یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی هندبای دشتی است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسنی زرد.

[یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) برگهای آن دندانه های بزرگ تیز دارد و گلهای آن زرد و دانه های آن دارای چتری است و مجموع آنها در بالای نهنج کره ای میسازند. (گیاه شناسی گل گلاب ص263).
(1) - Taraxacum.

کاسنی سوری.

[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندباء شامی. رجوع به انطوبیا شود.

کاسنی شامی.

[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندبای بستانی است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسنی شیرین.

[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندبیه(1). کاسنی مزروع.
(1) - Endive.

کاسنی صحرائی.

[یِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندباالبری. قاصد. طلخشوق. خش السلاطه. یعضید. تلخ جوک. تلخ چکوک. طرخشقون. طرحشقوق. خندریلی. علث. طرخشقوس(2).
(1) - Escarolle.
(2) - Chicoree sauvage.

کاسنی کاجر.

[یِ جِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بهندی اصل الهندبا است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسنی کوهی.

[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندبا جبلی(1). (کارآموزی داروسازی ص198).
(1) - Arnica.

کاسنی مزروع.

[یِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندبة. هندباء.

کاسو.

(اِ) پارچه ای که بر سر دسته چوبی بند کرده و آن را تر نموده نانواها تنور نانوائی را بدان تر میکنند. (ناظم الاطباء).

کاسو.

(اِ) به یونانی عروق مامیران است که به فارسی زردچوبه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کاسوا.

[کاسْ] (اِخ) دهی جزء دهستان وزواء بخش دستجرد شهرستان قم، واقع در 21هزارگزی شمال باختر دستجرد، 6هزارگزی راه عمومی قاهان. در کوهستان و سردسیر است و 931 تن سکنه دارد. محصول آن غلات و بنشن و میوه جات و شغل اهالی زراعت و تخت کشی است. مزرعهء ییلاق جزو این ده است. دبستان و 13 امام زاده و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 173).

کاسواه.

[کاسْ] (اِخ) از قرای معظم آوه. (نزهة القلوب ج 3 ص 63). || از دیه های وزوا. (ص 140 تاریخ قم). ظاهراً همان «کاسوا» است که ذکرش گذشت.

کاسوئیه.

[ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، 62هزارگزی شمال باختری کرمان، 4هزارگزی شمال راه فرعی چترود به راور. سکنه 10 نفر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاسور.

(ع اِ) تره فروش روستا. (منتهی الارب). پیله ور و سودا گری که در دهات رود و از هر چیز جهت فروش داشته باشد. (ناظم الاطباء).

کاسوره.

[رِ] (اِ) کاسو. پارچه ای بر سر دسته چوبی بند کرده و آن را تر نموده نانواها تنور نانوائی را بدان تر میکنند. (ناظم الاطباء). رجوع بکاسو شود.

کاسوره ده.

[رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان پیران، بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 58هزارگزی باختری مهاباد و 5هزارگزی شوسه خانه به نقده. کوهستانی و سردسیر سالم و دارای 71 تن سکنه است. آب از چشمه دارد و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاسه.

[سَ / سِ] (اِ) ظرفی باشد که چیزی در آن خورند. (برهان). ناجود و قدح و جام و ساغر و پیاله و دوری و طبقچهء بزرگ و یا کوچک مسین و یا چوبین و یا گلین و بادیه و قدح چینی بزرگ و کوچک و هرظرفی که در آن چیزی خورند. (ناظم الاطباء). ظرف مدور از فلز یا گل که دیواره اش بلند باشد و برای حمل غذا و آب استعمال میشود و قسم بزرگ آن را قدح هم گویند. این لفظ مأخوذ از کاس عربی است. (فرهنگ نظام). کاس. رجوع به کاس شود : و از آمل آلاتهای چوبین خیزد چون کفچه و شانه و شانه نیام و کاسه و طبق. (حدود العالم).
که چون شاه کسری خورش خواستی
یکی خوان زرّین بیاراستی
سه کاسه نهادی برو از گهر
به دستار زربفت پوشیده سر.فردوسی.
شمشیر تو خوانی نهد از بهر دد و دام
کز کاسه سر کاسه بود سفرهء خوان را.انوری.
کاسهء خاصان منه در پیش عام
ترک کن تا ماند این تقریر خام.مولوی.
کاسهء گرمتر از آش که دید
کیسهء بیش تر از کان که شنید.
جامی (امثال و حکم).
کاسهء چینی که صدا میکند
خود صفت خویش ادا میکند.
؟ (جامع التمثیل).
قطیمه؛ کاسه ای از طعام. (منتهی الارب).
- کاسه به خون زدن و در خون زدن؛ خون خوردن. (آنندراج) :
صائب بخون دل نزند کاسه چون کند
هر کس که نیست دست بجام لبالبش.
صائب (از آنندراج).
کاسه در خون جگرداران عالم میزند
از خمار ظالم آن چشم بی پروا مپرس.
صائب (از آنندراج).
- کاسه بر سر شکستن؛ مورد افشای راز شدن یا کردن کسی و کاسه بر سر کسی شکستن، کنایه از رسوا کردن او را و قدح بر سر کسی شکستن نیز بهمین معنی است. (آنندراج) :
چنان ز نالهء مستانه بی تو نالیدم
که کاسه بر سر آواز شیر بیشه شکست.
محسن تأثیر.
پیش ساقی لب ز حرف زهد و تقوی بسته ایم
کاسهء زاهد مبادا بر سر ما بشکند.
محمدقلی سلیم.
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص 259 شود.
- کاسه بر کف داشتن؛ برای دریوزه کردن بود. (آنندراج) :
پگاه نغمهء طنبور کاسه بر کف دست
گدای نالهء شهناز کرده ای ما را.میرنجات.
- کاسه به زیر کاسه؛ فنی از کشتی که چانهء خود را بچانهء حریف می پیچند و بعضی گویند دست در زیر زانوی حریف بردن و از جا برداشتن است. (آنندراج) :
چه خوری غصهء گردون و غم تلواسش
قامت افراخته ای کاسه بزیر کاسش.
میرنجات.
- کاسه به سر و بر سر کشیدن؛ از عالم ساغر بر سر کشیدن. (آنندراج) :
وقت رندی خوش که در دوران برنگ لاله کرد
صاف و درد دهر را یک کاسه ای بر سر کشید.
مخلص کاشی (از آنندراج).
چون زنگیی که کاسهء شیری بسر کشد
شام سیاه هجر فرو برد روز را.
میرزا وحید (از آنندراج).
- کاسهء پنیر و کاسهء جغرات؛ کنایه از ماه بدر است. (ناظم الاطباء).
- کاسه پیش کسی بند کردن؛ خوان به خدمت امیر بستن و به امید منفعت به خانه اش آمد و شد کردن یعنی چون کسی ملتزم به امری شود گویند در سر کار فلان امیر کاسه بند کرده است. (آنندراج). و رجوع به «کاسه بند کردن» شود. و نیز به مجموعهء مترادفات ص136.
- کاسهء چه کنم در دست داشتن؛ همیشه مردد و همیشه از بخت شاکی بودن. مثال: فلان همیشه کاسهء چکنم در دست دارد. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به کاسه کجا نهم شود.
- کاسه در پیش کسی داشتن و پیش کف -کسی داشتن؛ احتیاج خود پیش کسی بردن. (آنندراج) :
چشم بر فیض نظیری همه خوبان دارند
کاسه در پیش گدا داشته سلطانی چند.نظیری.
رواست لاله اگر کاسه داشت پیش کفم
گلی است داغ که مخصوص گلستان منست.
(از آنندراج).
- کاسه در زیر آن نیم کاسه یافتن؛ فریب کسی ظاهر ساخته و عجائبات مشاهده نمودن. (غیاث) (آنندراج).
- کاسه کجا بر و کاسه کجا نه؛ کسی که ناخوانده بر خوان مردم حاضر شود و بر این قسم مدار بگذارند و متأخران بدین معنی کاسه کجا برم و کاسه کجا نهم بصیغهء متکلم استعمال کنند. (آنندراج) :
آنجا که خوان همتت آراست روزگار
این هفت طاس گردون کاسه کجا برند.
کمال اصفهانی (از آنندراج).
- کاسه کشیدن و نوشیدن و زدن؛ کنایه از شراب خوردن. (آنندراج) :
در این میخانه هر ایمایی از جایی خبر دارد
گدایی کاسه ای زد ساغر جمشید پیدا شد.
میرزا جلال.
چگونه کاسهء پرزهر ناز را نوشند
جماعتی که بدآموز نعمت و نازند.صائب.
ز خون شکوه ام چون لاله دامانی نشد رنگین
کشیدم کاسه های خون و برلب خاک مالیدم.
صائب.
- امثال: کاسهء آسمان ترک دارد.
کاسه جایی رود که بازآرد قدح (1).
|| بمعنی طبل و کوس و نقارهء بزرگ هم آمده است. (برهان) :
دهل و کاسه همانا که بشب زان نزنند
تا بخسبد خوش و کمتر بودش بر دل بار.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 93).
گر فلک فریاد خصمت نشنود معذور هست
کاسه و کوس شهنشه گوش او کرکرده اند.
ادیب صابر.
|| شکم تار و ستار و کمانچه و چنگ و طبل و کوس و نقاره. (ناظم الاطباء).
- کاسه بردار:چو دیده به طنبوره و تار او
ز رغبت شدی کاسه بردار او.
ملاطغرا (آنندراج).
- کاسهء نرگس؛ جام گل نرگس :
از تهیدستی لب من کی شکایت آشناست
همچو نرگس کاسه ام خالیست اما بی صداست.
نورالعین واقف (از آنندراج).
|| کنایه از فلک و آفتاب و زمین و دنیا باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - رود کاسه جایی که آرد قدح. (فرهنگ نظام).

کاسهء آتشین.

[سَ / سِ یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج).

کاسه انداختن اسپ.

[سَ اَ تَ نِ اَ](مص مرکب) کنایه از سم زدن اسپ بر زمین. (آنندراج).

کاسه باز.

[سَ / سِ] (نف مرکب) آنکه بازی به کاسه کند از عالم شیشه باز، و آن چنان است که دو کاسهء چینی پر از آب کنند و کاسه بازان واژون شده کاسها را بر پشت گذارند و بتحریک سرین آن را بجنبانند و بدوش خود رسانند و قطره ای آب از آن نمیریزد و بمجاز محیل و مکار را گویند. (آنندراج) :
از حریفان قمار برده بسی
کاسه بازی چنین ندیده کسی.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص 127 شود.

کاسه بازی.

[سَ / سِ] (حامص مرکب)کاسه گردانی. نوعی از رقص و بازی است از عالم شیشه بازی و صراحی بازی و تحقیق آن است که کاسه باز کسی باشد که خرقه میپوشد و از زیر خرقه ظرفها برمی آرد و در مصطلحات نوشته که دو سه کاسهء چینی پر آب میکنند و کاسه بازان واژگون شده کاسها بر پشت گذارند و بتحریک سرین آن را بجنبانند و بدوش خود رسانند و قطره ای آب از آن نمیریزد و مجازاً بمعنی مکاری و حیله گری آید. (غیاث) :
کاسهء لاله اگر بشکست بر جای خود است
ز آنکه جای کاسه بازی مغز سنگ خاره نیست.
کمال الدین.

کاسه برداشتن.

[سَ / سِ بَ تَ] (مص مرکب) رسمی بوده است مغولان را در موقع جلوس پادشاه جدید. (جهانگشای جوینی ج 1 ص 143). و رجوع به کاسه گرفتن شود.

کاسهء بزرگ.

[سَ / سِ یِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جفنه. (ترجمان القرآن) (دهار). مصیصة. قمعل. قمعول. قعر. لهجم. (منتهی الارب).

کاسه بستن.

[سَ / سِ بَ تَ] (مص مرکب) بند زدن.

کاسه بشقابی.

[سَ / سِ بُ] (ص نسبی مرکب) طواف که کاسه و بشقاب سفالین بفروشد.

کاسه بشکنک.

[سَ / سِ بِ کَ نَ] (اِ مرکب)(1) شقایق. ارمونی. شقیق. الاله. شقایق النعمان. لالهء نعمان. شقر. لالهء دلسوخته. لالهء داغدار. رجوع به شقایق شود.
(1) - Coquelicot, Anemon.

کاسهء بلوط.

[سَ / سِ یِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جفت شود.

کاسه بند.

[سَ بَ] (نف مرکب) چینی بندزن. آنکه ظروف شیشه ای و چینی و چوبی شکسته را با مفتولهای نازک بهم پیوندد. کاسه دوز. کلوابند. شعاب. (تفلیسی). رءآب.

کاسهء بندبسته.

[سَ / سِ یِ بَ بَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاسهء پیوند کرده. (آنندراج) :
سم سختش ز قید نعل رسته
نباشد کاسه هایش بندبسته.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

کاسه بند کردن.

[سَ / سِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) خوش آمد نمودن و طمع داشتن. (غیاث). تملق و چاپلوسی کردن. (آنندراج) :
میکند از بهر لبش نوشخند
پیش لبش دختر رز کاسه بند.
اشرف (آنندراج).

کاسه بندی.

[سَ / سِ بَ] (حامص مرکب) شکسته بندزنی. شعابی. بند زدن کاسه :
کاسه بندی چه خواهی از مجنون
کیسه دوزی نیاید از طرار.اوحدی.

کاسه به چین بردن.

[سَ / سِ بِ بُ دَ](مص مرکب) مثل است نظیر زیره به کرمان بردن. (از امثال و حکم) :
که می برد به عراق این بضاعت مزجات
چنانکه زیره به کرمان برند و کاسه به چین.
سعدی.

کاسه پرداز.

[سَ / سِ پَ] (نف مرکب)مرادف سفره پرداز. (آنندراج). رجوع به سفره پرداز شود :
تبسم کنان گل برآورده سر
که ای کاسه پرداز خونین جگر
مرا مهلت عمر چندان کجاست
که پشت محبت کنم با تو راست.
سالک قزوینی (آنندراج).

کاسه پشت.

[سَ / سِ پُ] (اِ مرکب)لاک پشت و کشف را گویند. (برهان). سوراخ پا. سولاخ پا. باخه. سلحفات :
لقمه خور چرب کرد، زو فلک کاسه پشت
ورنه شدی خشک شیر دایهء اطفالگان.
سیف اسفرنگی (از جهانگیری).
|| کنایه از آسمان هم هست. (برهان) (آنندراج). کنایه از فلک. (انجمن آرا).

کاسه پوسی.

[سَ / سِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاسهء پهن.

[سَ / سِ یِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صحفه. (ترجمان القرآن).

کاسهء تار.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شکم تار و ستار (سه تار).

کاسه تن.

[سَ / سِ تَ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که از جمیع حیثیات و قابلیتها بی بهره باشد. || کنایه از مرده و میت آدمی هم هست. (برهان) :
نالان رباب از بس زدن هم کفچه سر هم کاسه تن
چوبین خرش زرین رسن، بس تنگ میدان بین در او.
خاقانی.
|| مردم گوژپشت را نیز گویند. (برهان).

کاسهء تنباکو.

[سَ / سِ یِ تَمْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نم کن.

کاسه تنگی.

[سَ / سِ تَ] (حامص مرکب)تنگ ظرفی. (آنندراج).

کاسهء چشم.

[سَ / سِ یِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چشمخانه. غار چشم. لحج حدقه. (بحرالجواهر). استخوان جای تخم چشم :
کاسهء(2) چشم حریصان پر نشد
تا صدف قانع نشد پر در نشد.
مولوی (از آنندراج).
میی در کاسهء چشم است ساقی را بنام ایزد
که مستی میکند با عقل و می بخشد خماری خوش.
حافظ.
رجوع به کوزهء چشم شود.
(1) - Orbite de l`oeil, Cavite des yeux. (2) - ن ل: کوزه.

کاسهء چوبی.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تشتک چوبی.

کاسهء چوبین.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جفنه.

کاسه چه.

[سَ / سِ چَ / چِ] (اِ مصغر) کاسهء کوچک (گناباد خراسان).

کاسهء خرد.

[سَ / سِ یِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طرجهاله. (منتهی الارب). کاسهء کوچک.

کاسه خشک.

[سَ / سِ خُ] (ص مرکب)(1)کاسه خشک بودن یا شدن چشم؛ تمامی طبقات چشم یکباره از میان بشدن.
-چشمی کاسه خشک؛ یعنی که تمام آن از سپیدی بشده باشد.
(1) - Atrophie des yeux.

کاسهء خون کشیدن.

[سَ / سِ یِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) خون خوردن. (آنندراج).

کاسه داد.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی واقع در دو فرسخ شمالی شهرلار.

کاسه داشتن.

[سَ / سِ تَ] (مص مرکب)ساقی گری کردن. جام داری کردن : غازان عرضه داشت که اگر فرمان شود بروم و پدر را کاسه دارم. اباقاخان پسندیده است و او را یک خیگ شراب خاص فرمود. (تاریخ مبارک غازانی ص9). رجوع به کاسه گرفتن شود.

کاسهء درویشان.

[سَ / سِ یِ دَرْ] (اِخ)اکلیل شمالی(1) را گویند که از جملهء چهل و هشت صورت فلکی است و آن هشت ستاره باشد مانند تاجی متصل به میزان و عقرب. (برهان). محکه. قصعة المساکین(2). کاسهء یتیمان. کاسهء لئیمان. کاسهء شکسته.
(1) - Couronne septentrional.
(2) - Ecuelle des pauvres.

کاسهء دریوزه.

[سَ / سِ یِ دَرْ زَ / زِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء گدائی :
کاسهء دریوزه سازد دیدهء یعقوب را
ماه کنعان در هوای نکهت پیراهنش.صائب.
من آن آزاده مشرب طایرم کز شوق صید من
به حسرت کاسهء دریوزه چشم دام بردارد.
میرزا بیدل (از آنندراج).

کاسه دوز.

[سَ / سِ] (نف مرکب)شکسته بندزن. شعاب. (منتهی الارب). چینی بندزن. (صراح).

کاسهء دوش.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حق الکتف.

کاسهء ران.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حُقّالفخذ.

کاسهء رنگ.

[سَ / سِ یِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء رنگ. || صدف رنگ. (آنندراج) :
مینماید حسن رنگین تر ز می اعجاز را
کاسهء رنگ است ساغر عشق صورت ساز را.
محسن تأثیر.

کاسه رود.

[سَ] (اِخ) نام رودخانه ای است غیر معلوم. (برهان). رودی است. (فهرست ولف). بموجب شاهنامه نام رودی است در سرزمین توران. (فرهنگ شاهنامه ص 213) :
بسختی گذشت از در کاسه رود
جهان را یخ و برف در کاسه بود.
فردوسی (از جهانگیری).
خبر شد به توران کز ایران سپاه
سوی کاسه رود اندر آمد براه.فردوسی.
برفتند یکسر سوی کاسه رود
زبانشان از آن کشتگان پردرود.فردوسی.

کاسهء زانو.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آئینهء زانو. رضفه. رجوع به رضفه شود :
جام جم آئینه دار کاسهء زانوی ماست
ما چو طفلان هر طرف بهر تماشا میرویم.صائب.
ساغر کف را نصیبی زین می محنت رسید
ز آنکه می آید زیاد از کاسهء زانوی ما.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
چون بفکر تو سر کشم در جیب
مستی من ز کاسهء زانوست.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).

کاسه زن.

[سَ / سِ زَ] (نف مرکب) نوازندهء کاسه (از آلات موسیقی) :
ز بهر مقرعیان تاج شاه چین بستان
ز بهر کاسه زنان تخت میر روم بیار.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص194).

کاسهء سر.

[سَ / سِ یِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) جمجمه. فَروَه. قحف. جَلجَه :
بر سر آتش هوا دیگ هوس همی پزم
گرچه بکاسهء سرم بر سرم آب می خوری.
خاقانی.
افسرده شد ور اکنون خواهد ز تیغت آتش
هم کاسهء سر او خواهد شدن سفالش.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 235).
بر سر بمانده دست رباب از هوای عید
افتاده زیر دیگ شکم کاسهء سرش.خاقانی.
عقل که شد کاسهء سر جای او
مغز کهن نیست پذیرای او.نظامی.
آن کاسهء سری که پر از باد عجب بود
خاکی شود که گل کند آن خاک کوزه گر.
عطار.
خفتگان بیچاره در خاک لحد
خفته واندر کاسهء سر سوسمار.سعدی.
روزی که چرخ از گل ما کوزه ها کند
زنهار کاسهء سر ما پر شراب کن.حافظ.
خاک در کاسهء آن سر که در آن سودا نیست
خار در پردهء آن چشم که خون پالا نیست.
صائب.
(1) - Crane.

کاسه سرنگون.

[سَ / سِ سَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مفلس و نادار. (غیاث). مفلس و تهیدست و آنکه چنین باشد گویند کاسه اش سرنگون شد. (آنندراج) :
حباب را نبود جز خیال پوچ بسر
هواپرستی این کاسه سرنگون پیداست.
خان خالص (از آنندراج).
|| کنایه از آسمان و مردمان باهمت باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

کاسهء سفالین.

[سَ / سِ یِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غضاره. کاسه ای که از سفال سازند. و رجوع به شعوری ج 2 ص 251 شود.

کاسه سنگ.

[سَ / سِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند نه هزارگزی جنوب باختری بیرجند. کوهستانی، معتدل. سکنه 40 تن. رودخانه و چشمه دارد. محصول آن انواع میوه و ابریشم و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. مزرعهء گل خاره جزء این دهستان است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاسه سیاه.

[سَ / سِ] (ص مرکب) بمعنی سیاه کاسه است که کنایه از مردم ممسک و بخیل و گرفته باشد، و کاسه سیه نیز گویند. (برهان) (آنندراج). سیاه کاسه. سیاه دست و سیه دست. (انجمن آرا) :
زرد گردد روی آن کاسه سیاه
چون ببیند خوان او خوالیگرش.
پوربهای جامی (از انجمن آرا بخش کنایات).

کاسه شدن.

[سَ / سِ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از کوشیدن و تلاش نمودن باشد. || گوژ شدن و خمیده گردیدن. (برهان) :
بر آهن اگر دوش زند شیشهء عهدم
از حلبی آن کاسه شود پهلوی سندان.
ظهوری (از آنندراج).

کاسهء شکسته.

[سَ / سِ یِ شِ کَ تَ / تِ] (اِخ) کاسهء درویشان. فکه. اکلیل شمالی. قصعة المساکین. و رجوع به هر یک از این مواد شود.

کاسه شکن.

[سَ / سِ شِ کَ] (نف مرکب)بکنایه اطفال که با خود بمیهمانی برند. ج، کاسه شکنان :
با خویشتن آورده بهر مائده ای بر
کاسه شکنان زله کشان لقمه ربایان.سوزنی.

کاسه شکنک.

[سَ / سِ شِ کَ نَ] (اِ مرکب) اسم فارسی شقایق النعمان است. || اسم فارسی شقراق است و نیز به فارسی سبزک نامند.

کاسه طبق.

[سَ / سِ طَ بَ] (اِ مرکب)بشقاب. زَلحلحه. (مهذب الاسماء).

کاسهء طنبور.

[سَ / سِ یِ طَمْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع بکاسهء تار شود.

کاسه غال.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) در تداول گناباد خراسان خانهء زنبوران را گویند.

کاسهء غریبان.

[سَ / سِ یِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء گدایان که در گوشهء آن حلقه ای است که به کمر آویزند :
هم دیده ای که از جان درگاه سیف دین را
چون کاسهء غریبان حلقه بگوشم ایدر.
خاقانی.
رجوع بکاسهء گدایی شود

کاسهء فغفور.

[سَ یِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء چینی. (غیاث) (آنندراج).

کاسه کجا برم.

[سَ / سِ کُ بَ رَ] (جملهء فعلیه سؤالی، اِ مرکب) کنایه از مهمان طفیلی است یعنی شخصی که هر روز بوسیلهء شخص دیگر به خانه های مردم رود. (برهان). و رجوع بکاسه لیس شود :
آنجا که خوان همتت آراست روزگار
این هفت طاس گردون کاسه کجا برند.
کمال اسماعیل.

کاسه کجا نهم.

[سَ / سِ کُ نِ / نَ هَ](جملهء فعلیه سؤالی، اِ مرکب) بوالفضولانه با نادانی تملق را در کاری دخالت کردن. (امثال و حکم). کاهلی که به طمع سود خود را کاری نماید. طفیلی که در مآتم و مآدب درآید و بی خواهش خداوند خانه کارهای چپ و بی اندام آن را نیز با قصد نمودن و چشم دیدی و پیاپی پرسیدن کند :
بوالفضولان برای تمکین را
همه کاسه کجا نهم دین را.سنائی.
نهاده گوش به آواز تعزیت شب و روز
که تا که میرد یا از کجا برآید وای
پس آن مصیبت و ماتم بخویشتن گیرد
میان ببندد و گردان شود بگرد سرای
گهی معرف سازد ز نا کسی خود را
گهی کجا نهم این کاسه گاه نوحه سرای.
سوزنی.

کاسه کوزه.

[سَ / سِ زَ / زِ] (اِ مرکب، از اتباع) کاسه و کوزه.
- کاسه کوزه اش را بهم زدن؛ کنایه از دستگاه کسی را بهم زدن.
- کاسه کوزه ها را گردن کسی شکستن؛ او را مقصر کارهای بد شده شمردن.

کاسه کوزه دار.

[سَ / سِ زَ / زِ] (نف مرکب) جیزگر. آنکه خانه آماده دارد قماربازان را(1). صاحب قمارخانه.
(1) - Croupier.

کاسه کوزه داری.

[سَ / سِ زَ / زِ](حامص مرکب) جیزگری. رجوع به کاسه کوزه دار شود.

کاسه گاه.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) نقاره خانه را گویند، چه کاسه بمعنی نقاره هم آمده است. (برهان).
شاه بنظارهء آن کاسه گاه
گرم ترک راند فرس را براه.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| جائی که نوبت شهریاران زنند. || ساقی را هم میگویند. (برهان). || کنایه از آسمان است. (برهان).

کاسهء گدایی.

[سَ / سِ یِ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء غریبان :
آن را که نیست قسمت از آرزو خدایی
دایم گرسنه چشمست چون کاسهء گدایی.
صائب (آنندراج).

کاسه گر.

[سَ / سِ گَ] (ص مرکب) شخصی را گویند که کاسه و طبق میسازد. (برهان). قداح. (منتهی الارب). آنکه کاسه سازد :
هیچ کاسه گر کند کاسه تمام
بهر عین کاسه نه بهر طعام.مولوی (مثنوی).
|| (اِ مرکب) نام نوایی و قولی است از موسیقی. (برهان) :
بر ره قول کاسه گر کوس نوای نو زند
بر سر خوانچهء طرب مرغ صلای نو زند.
خاقانی.
نوای باربد و ساز بربط و مزمار
طریق کاسه گر و راه ارغنون و سه تار.
خاقانی.
کاس می و قول کاسه گر خواه
چون کوس پگه فغان برآورد.خاقانی.
کاس بخندید کز نشاط سحرگاه
کوس بشارت نوای کاسه گر آورد.خاقانی.
رودسازان همه در کاسهء سرها بسماع
شربت جان ز ره کاسه گر آمیخته اند.خاقانی.
کاسهء رباب ار شعر تر بر نوش قول کاسه گر
در کاسهء سرها نگر زان کاسه حلوا ریخته.
خاقانی.
|| نام مطربی هم هست که قول کاسه گر مخترع اوست.(1) (برهان). رشیدی گفته نام مردی مطرب بوده که کاسهای چینی را خوب می نواخته. (آنندراج). || نام خط ششم است از جملهء خطوط جام جم و آن را خط کاسه گر میگویند. (برهان). || نقاره نواز و نقاره چی را نیز گویند. (برهان). و به کاسه رجوع شود.
(1) - ظاهراً بر اساسی نیست. (برهان قاطع چ معین).

کاسه گران.

[سَ / سِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 5هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 16هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده. جلگه و معتدل و مالاریائی و دارای 90 تن سکنه است. آب از رودخانهء بادین آباد دارد. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاسه گران.

[سَ / سِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلان بخش شهرستان شاه آباد، واقع در 14هزارگزی جنوب خاوری گیلان. کنار شوسهء گیلان به ایلام و شاه آباد. کوهستانی و معتدل و دارای 150تن سکنه است. آب از رودخانهء چله دارد. محصول آن غلات و حبوبات و پنبه و صیفی و توتون و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از طایفهء کلهر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاسه گردان.

[سَ / سِ گَ] (نف مرکب)شخصی را گویند که بر در خانه ها رود و گدائی کند(1). (برهان). || جام باز. آنکه بشقاب و کاسه و مانند آن را ببازی بر سر چوبی گرداند(2). (ناظم الاطباء) :
هر که چون لاله کاسه گردان شد
زین جفا رخ بخون بشوید باز.حافظ.
(1) - مرحوم دهخدا «کاسه گردان» را کسی می دانند که کاسه یا بشقابی را بالای چوبی قرار داده تند بچرخاند. عبید زاکانی گوید:
همچو لوطّی کاسه گردانا. و خاقانی آرد :
در سلوک کعبهء جان چرخ زرین کاسه را
از پی دریوزه جای کاسه گردان دیده اند.
(برهان قاطع چ معین).
(2) - این معنی قریب بمعنی اول است.

کاسه گرداندن.

[سَ / سِ گَ دَ] (مص مرکب) گدائی کردن :
خوردی چو پیاله خون بی جرمان
آمد گهِ آن که کاسه گردانی.جوینی.
و رجوع به کاسه گردان شود.

کاسه گردانی.

[سَ / سِ گَ] (حامص مرکب) عمل کاسه گردان. جام بازی.

کاسهء گردون.

[سَ / سِ یِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از آفتاب است. || ساقی را نیز گویند.

کاسه گرفتن.

[سَ / سِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کاسه نواختن. کاسه زدن(1) : و تمامت پادشاه زادگان و نوینان بر موافقت او جوک زدند، باتو کاسه گرفت و خانیت را در محل خود قرار داد. (جهانگشای جوینی).
ساقی بصوت(2) این غزلم کاسه میگرفت
میگفتم این سرود و می ناب میزدم.حافظ.
در این کاسه گفتن ایهام بشراب خوردن هم هست ولی کاسه گرفتن در اصل همان نواختن کاسه است. رجوع به کاسه و کاسه زدن و کاسه گاه و کاسه گر و کاسه نواز در ذیل کلمهء آهنگ شود.
(1) - آیا مراد آن چیزی است که امروز ضرب میگوئیم؟ (مؤلف).
(2) - آنندراج: بشوق.

کاسه گرکلا.

[سَ / سِ گَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان نوکندکا بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 6هزارگزی شمال شاهی. 2هزارگزی باختر شوسهء شاهی به ساری. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 720تن سکنه است. آب از سیاه رود و چشمه دارد. محصول آن برنج و غلات و کنف و کنجد و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاسهء گرمتر از آش.

[سَ / سِ یِ گَ تَ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاسهء گرمتر از آش است. این مثل را در جایی گویند که شخصی برای اتمام کار غیری گرمتر از صاحب معامله باشد و در نسخهء مخلص کنایه از امر محال [ است ] چه اگر آش را در کاسه کنند کاسه را گرمتر میتواند کرد نه گرمتر از آش، اما گرمتر بودن کاسه از آش خلاف واقع [ است ] : (آنندراج) :
بر سر خوان وصل مه رویان
کاسه از آش گرم تر ماییم.ظهوری.
بعشقش مرا سوخت دل از تلاش
بود گرم تر کاسهء من ز آش.
میرزا طاهر وحید در تعریف طباخ (از آنندراج).

کاسه گر محله.

[سَ / سِ گَ مَ حَلْ لِ](اِخ) دهی از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 4هزارگزی جنوب المده. کنار شوسهء المده به گلندرود. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 500 تن سکنه است. آب از رودخانهء گچ رود دارد. محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی تهیهء ظروف گلی و کوزه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاسه گر محله.

[سَ / سِ گَ مَ حَلْ لِ](اِخ) دهی از دهستان بازوار بخش بابلسر شهرستان بابل، واقع در 7هزارگزی شمال بابل. کنار شوسهء بابل به بابلسر. دشت و معتدل و مرطوب و مالاریائی و دارای 460 تن سکنه است. آب از رودخانهء بابل دارد. محصول آن صیفی و پنبه و غلات و کنجد و باقلا و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کاسه گر محله.

[سَ / سِ گَ مَ حَلْ لِ](اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار، واقع در 6هزارگزی باختر شهسوار. 2هزارگزی جنوب شوسهء شهسوار به رامسر. جلگه و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 130 تن سکنه است. آب از رودخانه تیرم دارد. محصول آن برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاسه گری.

[سَ / سِ گَ] (حامص مرکب)عمل و شغل کاسه گر. ساختن کاسه و طبق. قداحه. (منتهی الارب).
-فوت کاسه گری؛ کنایه از وارد بودن به دقایق یک عمل. آگاهی از پیچ و خم یک کار و نکات باریکتر از موی آن داشتن.
|| سرودن و نواختن کاسه گر (نوایی از موسیقی) :
یک دو دم بر سه قول کاسه گری
چارکاس مغانه بستانیم.خاقانی.
حالت سرو چنانست که ذوقی دارد
نفس بلبل و آن دبدبهء کاسه گری.
نجیب جرفادقانی (از جهانگیری).
|| (اِ مرکب) کارخانهء کاسه و بشقاب و آوندهای چینی سازی. (ناظم الاطباء).

کاسه لئیمان.

[سَ / سِ یِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء درویشان. رجوع به کاسهء درویشان شود.

کاسه لیس.

[سَ / سِ] (نف مرکب) مردم گرسنه و فقیر که آنچه در بن کاسه بماند با انگشت و زبان لیسند. (انجمن آرا) (آنندراج). پرخور و شکم خواره را گویند و فقیر و گدا را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). لعاس. لحاس. (ربنجنی). انگل. بشتام. طفیلی. سورچران. سوری. کاسه کجا برم. نیزه باز. اکول :
حسد چه میبری ای کاسه لیس بر بسحاق
برنج زرد و عسل روزی خداداد است.
بسحاق اطعمه.
دل برافروزان از آن نور جلی
چند باشی کاسه لیس بوعلی.
بهاءالدین عاملی.
|| مردم دون همت و خوش آمدگوی. (برهان) (ناظم الاطباء). مردم رذل و متملق را گویند. قدح لیس هم آمده. (انجمن آرا) (آنندراج) :
تغاری بشکند ماستی بریزد
جهان گردد بکام کاسه لیسان.
(از امثال و حکم دهخدا).
رو به پیش کاسه لیس ای دیگ لیس
توش خداوند و ولینعمت نویس.مولوی.
لاف کیشی کاسه لیسی طبل خوار
بانگ طبلش رفته اطراف دیار.مولوی.

کاسه لیسی.

[سَ / سِ] (حامص مرکب)(1)عمل و کیفیت کاسه لیس.
(1) - Ecorniflerie.

کاسه لیسیدن.

[سَ / سِ دَ] (مص مرکب)کاسه لیس بودن. رجوع بمعانی کاسه لیس شود :
عقل که پرورده شد ز میدهء هارون
کاسه نلیسد ز نیم خوردهء هامان.
حاج سید نصرالله تقوی.

کاسه مار.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) نوعی از مار :
قدرت انگیخته ز خاک نفاق
کاسه ماری بصورت آدم.
حکیم شرف الدین (آنندراج).

کاسهء مهتابی.

[سَ / سِ یِ مَ] (اِ مرکب)لنتر. آئینه ای بوده که از بالای برج میدان جنگ را روشن میکرده. (مجمل التواریخ گلستانه ص215) : کاسه های مهتابی در جمیع بروج روشن نموده که صحرا و قلعه مانند روز روشن گردید. (مجمل التواریخ گلستانه).

کاسهء مینا.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج).

کاسه نبات.

[سَ / سِ نَ] (اِ مرکب) نبات که بشکل کاسه باشد یا با کاسه بدان شکل دهند.

کاسهء نگون.

[سَ / سِ یِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی کاسهء مینا است که آسمان باشد. (برهان).

کاسه نواز.

[سَ / سِ نَ] (نف مرکب، اِ مرکب) نقاره نواز و نقاره چی. (برهان) (ناظم الاطباء) :
کوس رویین بلند کرد آواز
زخمه بر کاسه ریخت کاسه نواز.نظامی.
|| کنایه از مرد هرزه درای و ژاژخای. (آنندراج).

کاسه وابستن.

[سَ / سِ بَ تَ] (مص مرکب) تشعیب. (تاج المصادر بیهقی).

کاسه و کوزه.

[سَ / سِ وُ زَ / زِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اثاث البیت. (آنندراج). کاسه کوزه :
کاسه و کوزهء افلاک شکستن دارد
چند بیهوده دل اهل هنر را شکند.صائب.
ای کز سر سبلتت رئیسی پیداست
از کاسه و کوزه ات خسیسی پیداست
گر در شب دیجور نقاب اندازی
از چهرهء تو نشان پیسی پیداست.
رهی شاپور (از آنندراج).
- کاسه و کوزه را بسر کسی شکستن؛ با بی گناهی او همهء تقصیرها را بدو نسبت کردن. (امثال و حکم دهخدا) و رجوع به کاسه کوزه شود.

کاسه ها بر هم خوردن.

[سَ / سِ بَ هَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کنایه از هنگامه ها پیدا شدن و غوغای عظیم. (آنندراج) :
دست رد بر سر معیوب جهان هم مگذار
کاسها خورد بهم تا کشفی پیدا شد.
محسن تأثیر.

کاسهء همسایه.

[سَ / سِ یِ هَ یَ / یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرستادن همسایگان و برادران چیزی را با یکدیگر و آن را در عرف هند بهاجی گویند و بدین معنی تنها کاسه نیز آمده و بهمین معنی است کاسهء همسایه دو پا دارد یعنی ازین خانه به آن خانه و از آن خانه به این خانه رود. (آنندراج) :
فتاده سنگی از این سقف مینا
شکسته کاسه همسایه را پا.
سلیم (از آنندراج).

کاسه همسایه کردن.

[سَ / سِ هَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) طعامی پخته برای همسایه فرستادن. از ماحضر قسمتی برای همسایه فرستادن. (امثال و حکم دهخدا).

کاسهء یتیمان.

[سَ / سِ یِ یَ] (اِخ) بمعنی کاسهء گدایان است که اکلیل شمالی باشد و از جملهء چهل و هشت صورت فلک البروج است. (برهان) (آنندراج). کاسهء درویشان. (جهانگیری). و رجوع به فکه و اکلیل شود.

کاسهء یوز.

[سَ / سِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یعنی کاسهء درویشان که کنار آن حلقه ای است که بر کمر آویزند :
شعری بشب چو کاسهء یوزی نمایدم
یعنی سگی است حلقه بگوش در سخاش.
خاقانی.
خم دف حلقه بگوشی شده چون کاسهء یوز
کآهو و گورش با شیر نر آمیخته اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 133).

کاسی.

(ع ص) نعت از کسوت. رجل کاس؛ مرد جامه پوشیده و بالباس. (ناظم الاطباء) :واقعد فانک انت الطاعم الکاسی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 237).

کاسی.

(اِخ)(1) رجوع به «کاسیان» و «کاسیت» شود.
(1) - Kassi.

کاسیا.

(اِ) کاسیه. رجوع به کاسیه شود.

کاسیان.

(اِخ)(1) کاسی ها. از اقوام قدیم زاگروس. در کتاب ایران از آغاز تا اسلام آمده است: گزارشهای مربوط به عهد سلطنت پسر حامورابی از عقب راندن حملات قشون کاسیان سخن رانده. از آن پس در مدت 150 سال، بابل در معرض نفوذ صلح جویانهء این کوهستانیان بود که بدشت فرود می آمدند تا به عنوان فلاح شغلی پیدا کنند، آنان در حدود نیمهء قرن هیجدهم به زور وارد کشور مذکور شده آن را اشغال کردند. تسلط ایشان طویلترین فتح خارجی است که در بین النهرین شناخته شده، و مدت 576 سال طول کشیده و فقط در 1171 ق. م. سلطهء آنان به پایان رسیده است. محوطهء زاگرس که مسکن کاسیان بود، مربوط به قسمت مرکزی رشته جبال لرستان جدید است، اما حکومت آنان در طرف شمال و مشرق آن ایالت توسعه یافته و به قول بعض محققان شامل ناحیهء اطراف همدان هم میشده است. تودهء جمعیت که در اصل آسیائی بودند، در آغاز هزارهء دوم به توسط هند و اروپاییان که حکومتی اشرافی و نظامی با جمعیت اندک تشکیل داده بودند، مجاز شدند که خود را در میان طبقهء حاکمه جای دهند، هر چند زبان خویش را از دست دادند. متون بابلی مربوط به کاسیان نشان میدهد که در ناحیهء آنان،اختلاطی از آیینهای مختلف وجود داشته که در آن خدایانی از منشأ آسیانی در جنب خدایان بابلی و ارباب انواع هند و اروپایی قرار داشته اند مثلاً شوریاشن(2)، سوریای هندو(3)، ماروتاش(4) یا ماروت هندی(5) و بوریاش(6) که بورآس(7)یونانی باشد، به نظر میرسد که اسب نشانه ای الهی در نظر کاسیان بوده، و محتملاً توسط طبقهء حاکمه در آن ناحیه داخل شده، چنانکه در دولت میتانی نیز همین امر تحقق یافته است. خدای بومی، کاشّو(8)، بدون شک موجب تسمیهء نام قوم مذکور - آنچنانکه در میان قبایل آسیانی شناخته شده - گردیده است. قدیمترین مراجعی که در آنها ذکر کاسیان به عمل آمده، متون مربوط به قرن بیست و چهارم ق. م. است که متعلق به عهد پوزور اینشوشیناک(9) است. به نظر میرسد که آنان در طی هزارهء سوم ق. م. نسبةً بی اهمیت بودند؛ آشوریان آنان را به نام کاسی(10)میشناختند. این اسم به شکل کوسایوئی(11)توسط استرابون(12) یاد شده و او جای کاسیان را در ناحیهء شرقیتر، در دربندهای خزر(13)بالای تهران یاد میکند.تصور میکنند نام شهر قزوین و همچنین دریای خزر، ممکن است حاکی از خاطرهء این قوم باشد. کلمهء یونانی کاسیتیریس(14) (به معنی قلع) به معنی فلزی است «که از ناحیهء کاسیان می آید» نام همدان پیش از عهد مادها اکسایا(15) بود که در آشوری کار - کاسی(16) به معنی «شهر کاسیان» است در هر حال ممکن است که اصطلاح کاس - سی(17) یا کاس - پی(18)مفهوم نژادی وسیعتری از تسمیهء قوم واحد، در میان اقوام بسیار زاگرس داشته باشد، و بلکه شامل همهء اقوام آسیائی که ایران را اشغال کردند، میشده است. نام کاسیان - چنانکه بعدها توسط استرابون یاد شده - به منزلهء میراثی است از سکنهء بسیار قدیم، و با وجود آنکه بومیان ناحیه مدتها پیش از بین رفته بودند، این اسم به مهاجمان جدید اطلاق گردید. خاطرهء مهاجمهء کاسیان تأثیری عمیق و متمادی در ذهن بابلیان باقی گذاشت. آنان این خاطره را با نیرو و قدرتی خارق العاده که کمتر در مهاجمان بیگانه دیده شده بود توام کردند. لابد این امر علل و اسبابی داشته که منجر به طول دوران تسلط کاسیان شده است. در هر حال تعداد نسبت اندک متون و اسناد عهد کاسی تعجب آور است و موجب این فرض شده که در این دوره رکودی طولانی وجود داشته است. به نظر میرسد که کاسیان مسؤول سکوت ممتدی که در اطراف بابل و عیلام حکمفرماست میباشند، ولی ما از منابع دیگر میدانیم که کاسیان با مصر در عهد «امارنا»(19) در تماس بودند. در این عهد تجدید قوایی در آشور مشاهده میشود، چه او توانست سرحد خود را به وسیلهء معاهده ای در ناحیهء حلوان تأمین کند(20) انقراض کاسیان به توسط قوای بابلی صورت نگرفت بلکه عیلام نخستین دولتی بود که در هنگامی که کاسیان هنوز به شدت بابل را تحت اشغال داشتند، نیرو گرفت و آخرین ضربت خود را وارد آورد. (ایران از آغاز تا اسلام تألیف ر. گیرشمن، ترجمهء دکتر معین صص 47 - 49).
(1) - Kassites.
(2) - Shuriashn.
(3) - Surya hindou.
(4) - Maruttash.
(5) - Marut indien.
(6) - Buriash.
(7) - Boreas.
(8) - Kashshu.
(9) - Puzur inshushinak.
(10) - Kassi. Kossaioi).ت. ا
(11) - Cosseens (
(12) - Strabon.
(13) - Portes Caspiennes.
(14) - Kassitiros.
(15) - Akessaia.
(16) - Kar - Kassi.
(17) - Kas - Si.
(18) - Kas - Pi.
(19) - Amarna. (20) - در ترجمهء انگلیسی افزوده شده: پس از سفر جنگی که «اددنیراری اول» Adad -Nirari:1 به عمل آورد.

کاسیان بالا.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری چقلوندی و 6هزارگزی راه اتومبیل رو خرم آباد به چقلوندی. جلگه و سردسیر و مالاریائی و دارای 210 تن سکنه است. آب از چشمه و قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش بافی است راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء مال اسد بوده زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاسیان پائین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان مال اسد بخش چقلوندی. 2هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به چقلوندی جلگه و سردسیر و مالاریائی و دارای 300 تن سکنه است. آب از رودخانه و چشمه ها دارد. محصول آن غلات و تریاک و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و سیاه چادر بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء مال اسد بوده. زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاسیت.

[کاسْ سی] (اِخ) کاسی ها یا کاسیت ها (اروپائی شدهء گشو) بابل را گرفته تقریباً ششصد سال در آنجا سلطنت کردند. (از ایران باستان ج2 ص1907). و رجوع به کوس سی، کش شو، کیسی، کوس سأیی شود.

کاسیلس.

[ ] (اِ) به یونانی اسم جوز است. (فهرست مخزن الادویه).

کاسی لیوس ها.

(اِخ)(1) افراد یکی از خانواده های معروف روم قدیم بوده اند. (تمدن قدیم، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Les Cacilius.

کاسین.

(اِخ) دهی از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 6هزارگزی شمال باختری ورزقان و یک هزار و پانصد گزی ارابه رو تبریز به اهر. جلگه و معتدل و دارای 634 تن سکنه است. آب از چشمه و رودخانهء اهر دارد. محصول آن غلات و سیب زمینی و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. دارای دو معدن آب گرم برای امراض جلدی است. محل سکنای طایفهء ایل یاغ بستلو. و دارای دستهء ژاندارمری و محضر رسمی ازدواج و طلاق است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاسینو.

[نُ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا (لاسیوم)(2). سکنه 9200 تن.
(1) - Cassino.
(2) - Latium.

کاسینی.

(اِخ)(1) قاسینی. (قاموس الاعلام ترکی). خانوادهء منجم و نقشه کش فرانسوی که در اصل ایتالیائی بودند و سهم مهمی در تثبیت نقشه های علمی که در فرانسه تدارک شده دارند. از این خانواده اند:
ژان دومینیک(2) (1625 - 1712 م.) که رصدخانهء پاریس را انتظام داد و ژاک(3)(1677 - 1756 م.) فرزند کاسین سابق الذکر که در تحقیقات مربوط به شکل زمین سهم دارد.
سزار فرانسوا(4) مشهور به کاسینی دو توری(5)(1714 - 1784 م.) فرزند کاسین اخیرالذکر که در مساحی و تهیهء نقشهء بزرگ فرانسه اشتغال داشت.
دومینیک، کنت دو کاسینی(6) (1748 - 1845 م.) فرزند اخیر الذکر که نقشهء فرانسه را بپایان رسانید.
(1) - Cassini.
(2) - Jean - Dominique.
(3) - Jacques.
(4) - Cesar Francois.
(5) - Cassini de Thury.
(6) - Dominique Comte de Cassini.

کاسیوپه.

[یُ پِ] (اِخ)(1) قاسیوپه. (قاموس الاعلام ترکی). ملکهء افسانه ای حبشه مادر «اندرومد» که پس از بدرود حیات در میان صور فلکی جای گرفت. (علم الاساطیر).
(1) - Cassiopee.

کاسیوپه.

[پِ] (اِخ) قاسیوپه. (قاموس الاعلام ترکی). مرأة ذات الکرسی. ذات الکرسی. کرسی(1). صورت فلکی مجاور قطب شمال که همیشه مقابل دب اکبر و ستارهء قطبی دیده میشود.
(1) - La Chaise.

کاسیوس آویدیوس.

(اِخ)(1) قاسیوس آویدیوس. (قاموس الاعلام ترکی). از سرداران روم بود. بفرماندهی سپاه سوریه از طرف مارک اورل تعیین شد و به سال 163 م. بر سپاه ایران غلبه کرد و مغرور شد و به سال 179 م. خود را نزد لشکریانش امپراطور خواند و پس از سه ماه درگذشت. (قاموس الاعلام).
(1) - Cassius Avidius.

کاسیوس لونژینوس.

[لُ] (اِخ)(1)(کایوس) متوفی به سال 42 ق. م. وی یکی از قتلهء قیصر (سزار) و از یک خانوادهء نجیب و قدیمی بود. درسفر جنگی کراسوس ضد پارتیان مشاور او بود چون کراسوس از ارد اول پادشاه ایران و سردار اوسورنا شکست یافت، کاسیوس با تنظیم عقب نشینی ماهرانه توانست بقایای قشون رومی را نجات دهد و بدین سبب شهرتی به دست آورد (54 ق. م.) کاسیوس سپاهیان را به شام رسانید و در آنجا رومیان به اسلوب پارتیان عمل کرده قشون ایران را به کمینگاهی کشانده شکست دادند(2). در هنگام جنگ داخلی وی به طرفداری پومپه و حزب طرفدار سنا برخاست، و به فرماندهی جهازات منصوب گردیده و کشتی های قیصر را در تنگهء مسین(3) آتش زد. مع هذا بعدها با قیصر متحد گردید و نزد او تقرب یافت. سپس قیصر بروتوس را بر وی که با خواهر بروتوس ازدواج کرده بود، ترجیح داد و کاسیوس که از این عمل ناراضی بود ضد قیصر داخل توطئه هایی شد. وی در توطئهء قتل قیصر تأثیری بسزا داشت، و بروتوس را داخل کار کرد. پس از اجرای عمل، وی به محل حکومت خود سوریه رفت. و سپس برای الحاق به بروتوس به یونان رفت و در میدان جنگ فیلیپ، بر اثر شکستی که یافته بود بدون اطلاع از فتح بروتوس به یکی از بندگان آزاد شده خود دستور داد که وی را به قتل رساند. بروتوس برسر جنازهء او گریست و او را «آخرین فرد رومیان»(4) نامید.
(1) - Cassius Longinus, Caius. (2) - رجوع به ایران باستان تألیف پیرنیا ص 232 شود.
(3) - Messine.
(4) - Le dernier des Romains.

کاسیوس ویسلینوس.

[سِلْ لی](اِخ)(1) قاسیوس ویسلینوس. (قاموس الاعلام). کنسول رومی و مبتکر یک نوع قانون ارضی که بهیچوجه مورد توجه واقع نشد ولی در عوض سبب مرگ او گردید. وی به سال 485 م. درگذشت. قاموس الاعلام نویسد: وی ببعض موفقیتها نائل آمد و زمینهائی را که در تصرف دولت بود بطور مساوی بین عوام تقسیم کرد و بهمین جهت متهم گردید و به سال 486 م. اعدام شد.
(1) - Cassius Vicellinus.

کاسییون.

[یُ] (اِخ)(1) حاکم نشین اریژ بخش سنت ژیرون. سکنه 610 تن.
(1) - Castillon.

کاسییون.

[یُ] (اِخ)(1) ژان. نویسندهء جدلی فرانسوی متولد در تولوز. یکی از سردبیران «ژورنال دوتروو»(2) (1718 - 1799).
(1) - Castillon.
(2) - Journal de Trevoux.

کاسییون اکاپیتورلان.

[یُ اِ] (اِخ)(1)حاکم نشین «ژیروند» بخش «لیبورن» در ساحل «دوردونی». سکنه 3000 تن. راه آهن دارد. محصول آن انواع شراب است. ژنرال انگلیسی «تالبو»(2) در این ناحیه در مصافی که به جنگهای صدساله خاتمه می بخشید مغلوب گردید و به دست فرانسویان کشته شد.
(1) - Castillon - et - Capitourlan.
(2) - Talbot.

کاش.

(ق) بمعنی کاشکی بود. (صحاح الفرس). بمعنی کاشکی است که کلمه ای باشد از اسمای ترجی و تمنی که خواهش و آرزو و حسرت است و در محل طلب چیزی به طریق آرزو گویند(1) و بمعنی افسوس و تأسف هم آمده. (برهان). لعل و آن کلمه ای است جهت امید و ترس و شک. (منتهی الارب). ای کاش. کاچ. کاج. خداکند. ان شاءالله. چه بهتر بود. چه بهتر باشد. موفق شوید. لیت. بوک. بوکه. بود آیا که :
کاش آن بخشم رفتهء ما آشتی کنان
بازآمدی که دیدهء مشتاق بر در است.
سعدی.
ای کاش برفتادی برقع ز روی لیلی
تا مدعی نبودی مجنون مبتلا را.سعدی.
کاش بیرون نیامدی سلطان
تا ندیدی گدای بازارش.سعدی.
کاش آنانکه عیب من جستند(2)
رویت ای دلستان بدیدندی.سعدی.
کاش آنروز که در پای تو شد خار اجل
دست گیتی بزدی تیغ هلاکم بر سر.
(گلستان).
خلقی ز پی من و تو در گفتارند
چون نام من و تو بر زبانها آرند
گویند فلانی و فلانی یارند
ای کاش چنان بدی که می پندارند.
(از صحاح الفرس).
|| (اِ) شیشه و آبگینه. (غیاث) (ناظم الاطباء). به این معنی مفرس کاج است که لفظ هندی باشد بتبدیل جیم فارسی به شین. (غیاث). و رجوع به کاشی شود.
(1) - دارمستتر گوید: بنظر میرسد که کاش مخفف و مدغم «که باش» باشد. (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: گفتند.

کاش.

(اِخ) مخفف کاشان و آن شهری است معروف از عراق(1). (برهان). نام شهر ولایت کاشان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کاشان شود.
(1) - این معنی را از نسبت «کاشی» استنباط کرده اند در صورتی که در نسبت «کاشان» الف و نون حذف شده، چنانکه بدخشی منسوبست ببدخشان. (برهان قاطع چ معین).

کاش.

(اِ) در کلمهء مرکب «حوائج کاش» اطلاق به گماشته ای میشود که مواظب ذخائر آشپزخانه یا سفرهء شاهی است. «دوساسی» به این معنی پی نبرده و حتی آن را در عبارتی از نوشتهء مقریزی که در بولاق بچاپ رسیده غلط خوانده و بجای «کاش» «کاس» دانسته و من هم بهیچوجه نتوانستم اصل آن را بدانم و در این باب با آقای «فولرس» مشورت کردم و وی در جواب گفت: «کاش» مصحف کلمهء عربیست مأخوذ از «خواجه» که فارسی است و بصعوبت میتوان بدان پی برد. نیز مقایسه شود با کلمهء «خوشکاشه». (ذیل قوامیس عرب، تألیف دزی ج 2 ص 435).

کاشالوت.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) کاشالو. شیرماهی. ماهی عنبر. عنبرماهی. حوت. جانور دریایی که گاهی بقدری بزرگ شود که طول بدنش 30 گز گردد. در زیر پوست او پرده ای ضخیم از چربی وجود دارد. چون از مدفوع خشک شدهء او عنبر به دست می آید که بوی خوش دارد از آنجهت او را ماهی عنبر گویند. رجوع به عنبر و «گاو عنبر» شود.
(1) - Cachalot.

کاشان.

(اِ) کاشانه. خانه :
بسته پیشت کمر دوپیکروار
بت مشکوی و لعبت کاشان.مسعودسعد.
|| منزل زمستانی. (ناظم الاطباء).

کاشان.

(اِخ) شهری است بسیارنعمت... و از آنجا دبیران و ادیبان بسیار خیزند و اندر وی کژدم بسیار خیزد. (حدود العالم ص 143). شهری است در ماوراءالنهر و وادی اخسیکت دم دروازهء آن واقع شده. (معجم البلدان). نسبت بدان کاشانی و کاشی هم آمده است.
از سمرقند بسی کس بدعای تو شدند
بزیارتگه کاشان و عبادتگه اوش.سوزنی.
و رجوع بمادهء ذیل شود.

کاشان.

(اِخ) (شهرستان) کاشان یکی از شهرستانهای استان دوم و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال و شمال باختری به شهرستان قم. از طرف خاور و شمال خاوری بدشت کویر. از طرف جنوب خاوری به بخش اردستان. از طرف جنوب به دهستانهای مورچه خورت و ده حق علوی از شهرستان اصفهان. از طرف باختر به شهرستانهای گلپایگان و محلات. قسمت باختری منطقهء کوهستانی و قسمت خاوری جلگه است که منتهی بدشت کویر میگردد.
آب و هوا: هوای شهرستان کاشان مانند سایر شهرستانهای مرکزی کشور نسبت به پست و بلندی متغیر است بدین معنی که قسمت های مرتفع، سردسیر و دامنه ها معتدل و جلگه مخصوصاً حاشیهء کویر گرمسیر است. آب قراء کوهستانی از چشمه سار و قنات و آب قراء جلگهء آن از قنات بوده ونزدیکی های کویر کمی لب شور است.
ارتفاعات: در این شهرستان دو سلسله جبال مشاهده میشود،سلسله جبال اول دنبالهء ارتفاعات مرکزی کشور است که تقریباً از وسط این شهرستان گذشته به ارتفاعات اردستان نائین متصل میگردد. جهت اصلی سلسلهء مذکور از شمال باختری، به جنوب خاوری بوده دهستانهای اردهال، قمصر، نطنز در دامنه و دره های خاوری و دهستان های نراق،جوشقان، میمه در دامنه دره های باختری این سلسله واقع است. مرتفعترین قلل این سلسله از شمال باختر بجنوب خاور عبارتند از: قلهء واقع در خاور قریهء نیاسر به ارتفاع 3600 گز، قلهء گرکش واقع در جنوب قریهء برزوک به ارتفاع 2515 گز. کوه هفت کتل در باختر قریهء خمب بارتفاع 3003 گز و قلهء مهم کوه کرکس واقع در باختر نطنز به ارتفاع 3898 گز است. ارتفاع شهر کاشان 945، نطنز 1372، قمصر 1830، مشهد اردهار 1770، طرق 2100، آران 930 گز است. سلسلهء جبال دوم تقریباً موازی با سلسلهء اول در قسمت باختری میمه و دلیجان واقع است و خط الرأس آن حد طبیعی شهر کاشان با شهرستان گلپایگان است و راه شوسهء طهران به اصفهان بین رشتهء اول و دوم کشیده شده است. مرتفعترین قلل سلسلهء دوم بنام صالح کوه در حدود جنوب قریهء لوشاب به ارتفاع 3132 گز میباشد. ارتفاع قصبهء میمه از سطح دریا 2012، قصبهء جوشقان 2226، گردنهء قرقچی 2165 گز است.
رودخانه: رودخانهء مهمی در این شهرستان وجود ندارد تنها خشک رودهای مذکور از شمال باختری بجنوب خاوری عبارتند از رودخانه های دهنار، سار، وادقان، کله، اردهار، نابر، قمصر، قهرود، جهق، تتاج، وش، هنجن، نطنز رود، طرق رود برز رود از ابیانه تا خلط آباد، رودخانهء سه مراوند، کپرکن، میمه، رباط ترک. رودهای ذکر شده بجز رودهای نابر، قمصر، قهرود، هنجن، کپرکن، که مختصر آب دائم دارند بقیه خشک رودی بیش نیستند ولی قسمت عمدهء قنوات آبادیها در طول رودهای بالا احداث گردیده است. چشمه های معروف شهرستان کاشان بشرح زیر است: چشمهء فین، چشمهء نیاسر، چشمهء نابر، چشمهء شاه، چشمهء جهق بالا، چشمهء باری کرسف، چشمهء میلاجرد، کرش، ابیاته. پنداس. کویر نمک کاشان در قسمت شمال خاوری شهرستان واقع و ارتفاع سطح کویر 800 گز مرتفع تر از سطح دریاست. ساکنین قراء و مزارع حاشیهء کویر مانند چهار طاقی، کدیش، کلوبو و غیره از این دریاچه نمک استخراج نموده و در قصبهء آران انبار شده و بداخلهء کشور حمل میگردد. سطح این دریاچه پوشیده از نمک و زیر نمک آب و باطلاقی است لذا عبور از حوالی کویر بدون بلد خطرناک است. فرورفتن عابرین و شکارچیان نابلد بسیار شنیده میشود.
سازمان اداری: شهرستان کاشان از پنج بخش زیر تشکیل شده است.
بخش مرکزی 39 آبادی 23 هزار نفر
" آران 7 آبادی 32 هزار نفر
" قمصر 40 آبادی 32 هزار نفر
" میمه 22 آبادی 17 هزار نفر
" نطنز 49 آبادی 44 هزار نفر
شهرستان کاشان 50 هزار نفر
جمع آبادی شهرستان 158 و جمع نفوس آن در حدود 193 هزار نفر است.
نژاد، زبان، مذهب: نژاد سکنهء شهرستان کاشان از نژاد اصلی آریائی و اختلاط آن با نژادهای عرب و ترک بسیار ناچیز است. یکی از دلایل اصلی نژاد حفظ زبان فارسی قدیم که باصطلاح محلی رایجی و تاتی میباشد بوده و اکثر قراء به آن زبان آشنا هستند منتهی در لهجه، مختصر فرقی با هم دارند. شرح هر یک از دهستان و بخش های تابعهء شهرستان در جای خود داده شده است.
راه: 1 - راه شوسهء قم، کاشان، نطنز، اردستان، نائین تقریباً از ارتفاعات میگذرد 2 - راه آهن قم بکاشان در سال 28 افتتاح گردیده و قسمت کاشان به یزد در دست اقدام است. 3 - راه شوسهء قم به اصفهان از وسط بخش میمهء این شهرستان عبور مینماید. 4 - در فصل خشکی به قصبات و اکثر قراء مهم شهرستان از راه فرعی اتومبیل رفت و آمد مینماید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاشان.

(اِخ) شهر کاشان یکی از قدیمترین شهرهای ایران در 205هزارگزی جنوب قم و 252هزارگزی جنوب تهران در دامنهء خاوری سلسله جبال مرکزی کشور واقع است، مختصات جغرافیائی آن به شرح زیر است: طول 51 درجه و 27دقیقه. عرض 33 درجه و 59 دقیقه. ارتفاع 945 گز مرتفع تر از سطح اقیانوس (215 گز از تهران پست تر است). اختلاف ساعت کاشان با طهران تقریباً 6 ثانیه است. در طهران ساعت 12 و در کاشان ساعت 12 و 6 ثانیه است. جمعیت شهر کاشان بموجب صورت ادارهء آمار 54660 نفر بشرح زیر است: 26632 ذکور و 28028 اناث ولی چون در سالهای اخیر اغلب در طهران ساکن شده اند فعلاً بیش از 50هزار سکنه ندارد. شهرکاشان مانند سایر شهرهای قدیمی کشور خیابان و کوچه های مستقیمی نداشته و در خلال سنوات 1315 تا 1320 نقشهء جامعی برای آبادی این شهر تهیه شده بود که قسمتی از آن اجرا و قسمت مهم آن باقی است. خیابانهائی که طبق نقشه احداث شده بشرح زیر است: 1 - خیابان پهلوی (سابق): بطول 3هزارگز و مشجر است با اینکه 15 سال از تاریخ احداث آن میگذرد معهذا بواسطهء فقر عمومی طرفین خیابان کاملاً آباد نشده است. ادارات فرمانداری، شهرداری، شهربانی، پست و تلگراف، اقتصاد، در این خیابان واقع و دارای 3 فلکه است. 2- خیابان صبا: از فلکهء مقابل ادارهء پست و تلگراف منشعب میگردد و بدروازهء فین و جاده شوسهء آن منتهی میشود و مشجر است. ادارات بهداری و کشاورزی در این خیابان واقعند. 3 - خیابان فیض از خیابان صبا منشعب و بمیدان فیض اول بازار منتهی و طول آن قریب 500 گز است. 4 - خیابان افضل که به میدان فیض منتهی میگردد و طول آن قریب سیصد گز است. بازار سرپوشیده قدیمی موازی با خیابان افضل تا محل نخل ممتد و شعبات فرعی نیز دارد و مانند سایر بازار شهرهای دیگر هر چند گزی متعلق بیکی از اصناف است. اماکن شهرکاشان بر حسب ممیزی ادارهء دارایی در سال بیست و هفت 8500 شماره بود و تعداد 2624 باب مغازه و دکان دارد. تعداد دستگاههای قالی بافی شهر کاشان در سال 1326، 4477 نفر مشمول مالیات داشته که اکثر یک یا دو و تعداد قلیلی بیش از دو دستگاه قالی داشته اند. در حدود دوهزار دستگاه مشکی بافی (پارچه وطن) و 500 دستگاه مخمل دوزی و دستمال ابریشم بافی دارد. قالی کاشان از حیث نقشه و ظرافت بخوبی معروف و مخمل بافی و زری دوزی آن از قدیم الایام معمول بوده که فعلاً اهمیت قدیم را ندارد. در شهر کاشان یک کارخانهء ریسندگی و یک کارخانهء تصفیهء پنبه و عدل بندی و یک کارخانهء تصفیهء پشم وجود دارد. اخیراً شرکت سهامی از بازرگانان تشکیل و در نظر است کارخانهءنساجی بزرگی وارد نمایند. یکی از معایب عمدهء شهر که هر تازه وارد فوراً احساس مینماید کمی آب شهر است. در ازمنهء قدیم آب چشمهء معروف سلیمانی فین و فاضل آب رودهای نابر، قمصر، قهرود که در اطراف شهر بمصرف زراعت میرسد آب شهر را نیز تأمین مینموده ولی بمرور زمان و پیدایش امنیت و آباد شدن قراء فینین، دیزچه، حسن آباد، متحر، آبهای مزبور بمصرف آبیاری در آبادیهای بالا رسیده قطره ای بشهر نمیرسد. فعلاً چند رشته قنات کم آب که عموماً اولین چاه آنها قسمت باختر و جنوب باختری شهر است و در طول شهر در عمق یک الی 5 گز از خانه بخانه دیگر گذشته و اغلب بواسطهء قلت آب بمحله هایی که طبق مدارک قدیم حق آبه دارند نمیرسند. اسامی قنوات و مقدار آب بها بشرح زیر است:
قنات میرباقر در حدود یک سنگ. قنات دولت آباد دو سوم سنگ. قنات نظرآباد یک سوم سنگ. قنات حاجی نیم سنگ. قنات عبدالرزاق خان دو سوم سنگ. قنات محمودآباد دوسوم سنگ. قنات چهار باغ نیم سنگ. قنات منظم آباد نیم سنگ. در شهر کاشان حدود 70 آب انبار عمومی بزرگ و کوچک وجود دارد که در زمستان آبگیری شده تابستان بمصرف میرسد. بزرگ ترین آب انبارهای شهر که در تمام سال دارای آب هستند عبارتند از: آب انبار حاجی سید حسین در بازار رنگرزها، آب انبار درب زنجیر در محلهء درب زنجیر، آب انبار مسجد میدان جنب میدان فیض، آب انبارهای خان، درب اصفهان، میدان کهنه، حاجی محمد باقر، نیز از آب انبارهای مهم و بزرگ شهر میباشند. چاههای آب شهر کاشان بعمق 20 الی 30 گز است. در شهر کاشان 3 دبیرستان، 14 دبستان، یک بیمارستان و سه درمانگاه وجود دارد. آثار قدیمه: صورت اماکن تاریخی شهر که در باستان شناسی گرد آوری شده بشرح زیراست: 1- منارهء مسجد جمعه: تاریخ بنا دورهء سلجوقیان 466 ه . ق. بعلاوهء باقیماندهء محراب گچ بری دورهء سلاجقه در این مسجد دیده میشود. 2- محل معبد سلوکی - بین شهر کاشان و فین. تاریخ بنا عهد سلوکی. محل مزبور موسوم به تپهء سی ارک و اثر ظاهری از معبد دیده نمیشود. مسیو کریشمان باستان شناس مشهور در پائیز سال 1313 ه .ش. جهت موزهء لوور در آنجا حفاری نموده است. 3- منارهء زین الدین: تاریخ بنا قرن هفتم هجری. 4- مقبرهء امامزاده سلطان میر احمد: تاریخ بنای گنبد و یکی از دربهای چوبی آن سال 941 ه . ق. است. 5- مسجد قیریا وزیر، کتیبهء سر در مورخ به سال 1055 ه . ق. است. 6- مسجد میدان فیض، تاریخ بنا 855 تا 872 ه . ق. (سلطنت ابوسعید گورکانی). 7- بنای امامزاده حبیب بن موسی، تاریخ بنا از عهد صفویه. 8- مدرسهء سلطانی، دورهء قاجاریه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاشان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 8500 گزی باختری اهر و یک هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل و دارای 212 تن سکنه است. آب از رودخانهء آرغان چشمه دارد. محصول آن غلات و حبوبات و سر درختی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی اهالی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کاشان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس، واقع در 125هزارگزی خاور حاجی آباد و 35هزارگزی باختر راه مالرو گلاشکرد به شمیل. کوهستانی و گرمسیر و دارای 38 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاشانتو.

(اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 24هزارگزی باختر صحنه و 2هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنقر. دشت و سرد و معتدل، سکنهء آن 360 تن است. آب از رودخانهء دینور دارد. محصول آن غلات و تریاک و برنج و حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از طریق نادری اتومبیل میتوان برد. محمودآباد، مالمیری، تازه آباد جزء این آبادی منظور شد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاشان رود.

(اِخ) در جنوب مروالرود.

کاشانک.

[نَ] (اِخ) دهی جزء بخش شمیران شهرستان تهران، واقع در 6هزارگزی خاور تجریش. در کوهستان و سردسیر و دارای 322 تن سکنه است. قنات دارد و رودخانهء دارآباد در آن جاری است. محصول آن غلات و بنشن و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغبانی و کسب است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کاشانک.

[نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری ری و 6هزارگزی باختری کهریزک. در جلگه و معتدل و دارای 88 تن سکنه است. آب آن از قنات است و در بهار از سیلاب رود کن. محصول آن غلات و صیفی و چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد واز طریق قیصرآباد ماشین میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کاشانه.

[نَ / نِ] (اِ) طرز. (اقرب الموارد). روق. (منتهی الارب). رواق. بیت کالفسطاط. (اقرب الموارد). کاشان. خانهء زمستانی. خانه. || دارالشفاء. || خانهء کوچک. خانهء محقر :
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خزپوش و بکاشانه رو و صفهء فروار.فرخی.
نشان زندگی عقبی و مرگ جان ستان دنیا
اجل دروازهء رحمت عدم کاشانهء نیران.
ناصرخسرو.
در خانهء تو موش به سوراخ درونست
او را چه بکار آید کاشانه و ایوان.
ناصرخسرو.
یارب خاقانی است بانگ پر جبرئیل
خانه و کاشانه شان باد چو شهر صبا.خاقانی.
سرمست ز کاشانه بگلزار برآمد
غلغل ز گل و لاله بیکبار برآمد.سعدی.
از بیابان عدم دی آمده فردا شده
کمتر از عیشی یک امشب کاندرین کاشانه ایم.
سعدی.
چو خلوت در میان آمد نخواهم شمع کاشانه
تمنای بهشتم نیست چون دیدار می بینم.سعدی.
شمع شب افروزی کاشانه راست
نز پی آتش زدن خانه راست.امیرخسرو.
یا رب این شمع دل افروز ز کاشانهء کیست؟
جان ما سوخت بپرسید که جانانهء کیست؟
حافظ.
|| این لفظ بر آشیانهء مرغان نیز اطلاق کنند. (جهانگیری) :
از مزاج اهل عالم هر دمی کم جوی از آنک
هرگز از کاشانهء کرکس همائی برنخاست.
خاقانی (از جهانگیری).
ظاهراً در اصل بمعنی خانه ای است که شیشه ها را برای روشنی در تابدانهای آن تعبیه کرده باشند مرکب از کاش بمعنی شیشه و آنه که کلمهء نسبت است و بعد از آن بمعنی مطلق خانه استعمال یافته حتی که بر آشیانهء مرغان نیزآمده. (آنندراج).

کاشانی.

(اِخ) ابوبکربن مسعودبن احمد کاشانی حنفی ملقب به ملک العلماء و علاءالدین و یا آنکه علاء الدین نام اصلی وی بوده و ابوبکر کنیه اش میباشد و به هر حال از اکابر فقهای عامه است و از علاءالدین محمد بن احمد سمرقندی تفقه نموده و اکثر مصنفات او را از خودش خوانده و کتاب تحفة الفقهاء او را شرحی خوب نوشته است و آن شرح را که سه مجلد است بدایع الصنائع فی ترتیب الشرائع نام کرده و بعد از اتمام آن بنظر خود استاد معظم رسانده و مورد تحسین شده و دختر خود فاطمه را که نیز از فقهای نسوان بوده به عقد ازدواج وی درآورده است و بهمین جهت گفته اند: شرح تحفته و تزوج ابنته. و نیز از تألیفات ابوبکر است کتاب السلطان المبین فی اصول الدین و در سال 587 ه . ق. در حلب وفات یافته و خود او و زوجه اش فاطمه هر دو در خارج حلب مدفون هستند. (از ریحانة الادب جلد 337 و ص 100).

کاشانی.

(اِخ) حاج سیدمصطفی ابن حاج سیدحسین کاشانی الاصل تهرانی المسکن از اکابر علمای اوائل قرن حاضر، چهاردهم هجرت، که سالها در تهران حامل لوای ریاست علمیه و دارای مرجعیت عمومی بود و تمامی اوقات او در تأیید دین مبین و دادرسی مسلمین و اعمال وظائف امر بمعروف و نهی از منکر و اعلای کلمهء حق و انجام وظائف علمیه از مطالعه و تدریس وافاده و غیرها مصروف بوده است و در بدایت حال بعد از تحصیل مقدمات لازمهء متداوله، فقه و اصول و معقول و منقول و اخلاق و کلام و ریاضیات و رجال را در حوزهء درس والد معظم خود تکمیل کرد و بعد از وفات او به اصفهان رفت و حوزهء علمی آنجا را فراخور استفادهء خود ندید پس عزیمت نجف اشرف کرد و در آن ارض اقدس یکی از مراجع علمیه گردید و حوزهء درس او مرجع استفادهء افاضل بوده است و علاوه بر مراتب علمیه در محاسن اخلاق هم طاق و دارای قریحهء شعریّه بوده است و اشعار او فصاحت و محسنات بدیعیه را جامع است و دیوانی هم در مناقب و مراثی حضرات معصومین (ع) داشته و در هر یک از استصحاب و تجری و تفسیر مختصر قرآن و حاشیهء ارشاد علامه و حاشیهء شرایع و علامت ظن و قاعدهء لاضرر و منجزات مریض، تألیفاتی داشته لکن اکثر آنها تلف شده است و در شب نوزدهم رمضان 1337 ه . ق. در کاظمین وفات یافته و در جوار حضرت امام موسی (ع) مدفون گردید. (از ریحانة الادب ج 3 ص 340).

کاشانی.

(اِخ) سید ابوالقاسم بن سیداحمد کاشانی الاصل نجفی المسکن از افاضل علمای امامیهء این اواخر بوده است و از تألیفات اوست: 1- کشف الاسرار الخفیه فی شرح الدرة النجفیه که منظومهء فقه درهء نجفیه سید بحرالعلوم را با کمال اتقان شرح کرده و دو مجلد از آن بر آمده که تا باب اغسال است. 2- کشف المهمات فی الالغاز و المعمیات بپارسی و در سال هزار و دویست و نود و هشت یا سیصد و هیجده ه . ق. وفات یافت. (از ریحانة الادب ج 2 ص 337).

کاشانی.

(اِخ) ملا ابوالحسن بن ملامحمد ابیوردی الاصل کاشانی المسکن از علمای امامیهء قرن دهم هجری عهد شاه طهماسب صفوی (930 - 984 ه . ق.). که عالم و فاضل و فقیه و متکلم و جامع معقول و منقول و از اساتید مجتهد کرکی سید حسین بن سید حیدر بوده و از تألیفات او است: 1- اثبات الواجب وصفاته. 2- ارکان الایمان در امامت. 3- الحسنی در حکمت طبیعی. 4- روض الجنان یا روضة الجنان در کلام و حکمت. 5- شرح فرائض خواجه نصیر طوسی. 6- الشوارق در کلام. 7- مقدار الاَیات و احکامها. 8- المنطق و غیرها و در سال 960 ه . ق. وفات یافت. (از ریحانة الادب جلد 3 ص 337).

کاشانی.

(اِخ) ملا حبیب اللهبن علی مددبن رمضان کاشانی از علمای امامیهء قرن حاضر (قرن چهاردهم هجرت) است. عابد و زاهد و متقی و عرفان مسلک و صاحب اخلاق حمیده بود و بشهادت تألیفات ظریفهء متنوعهء او علاوه بر علوم دینیهء متداوله در بعضی از علوم غریبه نیز خبیر و دارای قریحهء شعریه هم بوده است و شرح اجمالی او را موافق آنچه در کتاب لباب الالباب خودش نگارش یافته ملخصاً مینگارد که در چهارده سالگی از نحو و صرف و مقدمات لازمهء متداوله فارغ و نزد حاج سید حسین و بعضی دیگر بتحصیل فقه و اصول پرداخته و مقداری از فصول را نزد شیخ محمد اصفهانی خواهرزادهء خود صاحب فصول و یک قسمت عمده از رسائل شیخ مرتضی انصاری را از حاج میرزا ابوالقاسم کلانتری تهرانی خوانده و مقداری از حکمت را هم از اکابر تلامذهء حاج ملاهادی سبزواری فراگرفته و در شانزده سالگی به تحصیل اجازهء روایتی و در هیجده سالگی به اجازه اجتهادی استاد خود حاج سید حسین مذکور نایل آمده و در تمامی عمر خود با کمال انزوا گذرانده و عزت را در عزلت دیده و اوقات خود را به تألیف و تدریس مصروف میداشت و از تألیفات اوست:
1- اسرارالعارفین فی الاخلاق و المعارف. 2- اصطلاحات الصوفیه. 3- اصطلاح علم الجفر. 4- الانوارالسانحه فی تفسیر الفاتحه. 5- ایضاح الریاض که حواشی ریاض المسائل است. 6- تذکرة الشهداء. 7- تشویقات السالکین الی معارج الحق و الیقین. 8- تفسیر سورهء جمعه. 9- تفسیر سورهء دهر. 10- تفسیر سورهء فتح. 11- تفسیر سورهء ملک. 12- توضیح البیان فی تسهیل الاوزان که در تهران چاپ شده. 13- توضیح السبل فی بیان الادیان. 14- جذبة الحقیقه فی شرح دعاء کمیل. 15- جنة الحوادث فی شرح زیارة الوارث. 16- حقائق النحو. 17- الدرالمکنون فی شرح دیوان المجنون. 18- رجوع الشیاطین فی ردالملاعین یعنی البابیه. 19- ریاض الحکایات در قصص و امثال مضحکه و در تهران چاپ شده است. 20- السرالمستتر فی الطلسمات و الدعوات. 21- شرح جوشن صغیر. 22- شرح سحور. 23- شرح صنمی قریش. 24- شرح عدیله. 25- شرح زیارت عاشورا. 26- شرح قصیدهء حمیری. 27- شرح قصیدهء فرزدق. 28- شرح قصیدهء لامیة العجم. 29- العشرة الکامله در تجوید. 30- عقائد الادیان که شرح فارسی دعای عدیلهء کبری است. 31- القواعدالربانیه در اخلاق. 32- کشف السحاب فی شرح الخطبة الشقشقیه. 33- لباب الالباب فی الالقاب الاطباب. 34- مصاعدالصلاح فی شرح دعاء الصباح. 35- منتخب الامثال فی الامثال العربیه. 36- منتقد المنافع فی شرح المختصر النافع. 37- نخبة التبیان فی علمی المعانی و البیان. 38- وسیلة الاخوان الی احکام الایمان. 39- وسیلة المعاد. 40- هدایة الضبط فی علم الخط و غیرها و منظومه های بسیاری هم در فقه و اصول و عقائد وبیان و بدیع و درایه دارد و در بیست و سیم جمادی الاخر سال 1340 ه . ق. وفات یافت و در مادهء تاریخ او گفته اند:
دریغا رفت از این دار فانی
مهی کافزون بدی از ماه جاهش
چو تاریخ از خرد کردم طلب گفت
«بهشت جاودان آرامگاهش - 1340».
(از ریحانة الادب ج 3 ص 337 - 338).

کاشانی.

(اِخ) ملافتح اللهبن شکر الله عالمی است جلیل و فقیه و محقق و متکلم و مدقق و مفسر و متبحر از اکابر علمای اواخر قرن دهم هجرت از تلامذهء علی بن حسن زواری سابق الذکر و بواسطهء او از محقق کرکی روایت میکند و در تمامی علوم دینیهء متداوله متبحر بود خصوصاً در تفسیر که بحری بوده بی پایان و تألیفات طریفهء او بهترین معرف تبحر وی میباشد:
1- ترجمهء احتجاج طبرسی که ذیلاً بنام کشف الاحتجاج مذکور است. 2- ترجمهء قرآن به فارسی و آن غیر از سه فقره تفسیر قرآن مذکور در ذیل است. 3- تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین که شرح فارسی نهج البلاغه است و در ایران چاپ شده. 4- خلاصة النهج که ملخص تفسیر منهج الصادقین مذکور در ذیل است و در ایران چاپ شده. 5- زبدة التفاسیر که تفسیر قرآن مجید است به عربی که بعد از تفسیر فارسی منهج و خلاصة المنهج تألیف کرد و اخبار اهل بیت عصمت را حاوی است و اغلب از کشاف و تفسیر بیضاوی و مجمع البیان و جوامع طبری نقل میکند. 6- کشف الاحتجاج که ترجمهء فارسی احتجاج طبرسی است و برای شاه طهماسب صفوی تألیف شده و یک نسخهء خطی از آن در خزانهء شیخ صفی از شهر اردبیل آذربایجان بنظر میرزا عبدالله افندی صاحب ریاض العلماء رسیده است. 7- منهج الصادقین فی الزام المخالفین که تفسیر بزرگی است به فارسی و در تبریز و تهران چاپ شده است. در سال 988 ه . ق. وفات یافته و در ماده تاریخ او گفته اند:
مفتی دین متین کاشف قرآن مبین
واقف سر قدر عالم اسرار قضا.
قدوهء اهل فقاهت که بمصباح دروس
همه را بود بارشاد بحق راهنما
فقها را چوملاذی بجز آن قدوه نبود
بهر تاریخ نوشتند «ملاذالفقهاء - 988».
و قضیهء زنده شدن ملافتح الله در قبر که مؤلف روضات الجنات بنقل از ریاض العلماء آورده نیز معروف است و البته این قضیه را بفضل بن حسن بن فضل طبرسی نیز نسبت داده اند. (از ریحانة الادب ج3 ص339).

کاشت.

(مص مرخم) زراعت کردن و این ماضی بمعنی مصدر است. (غیاث). کاشتن. کشت و زراعت. (ناظم الاطباء). کشت. زرع. برزیگری کاشت است و داشت و برداشت. یعنی برزگر خوب آنست که خوب تواند کاشتن و نیک تواند آبیاری و حراست کردن و ببایست تواند درودن و احصا کردن. || (اِمص) اسم از کاشتن: کاشت، داشت، برداشت.
-کاشت و داشت و برداشت؛ از آن به سه عمل زراعت کنایت کنند.
|| (فعل) بمعنی روی برگردانید هم به نظر آمده است. (برهان). به این معنی محرف «گاشت» است. رجوع به «گاشت» در حرف گاف فارسی شود.

کاشتگی.

[تَ / تِ] (حامص) عمل و کیفیت کاشته. کاشته شدن.

کاشتن.

[تَ] (مص) زراعت کردن. (برهان) (انجمن آرا). فلاحت کردن. تخم افشاندن. بذرافشانی. پراکندن تخم. درخت و نهال نشاندن. کشتن. کاریدن. (زمخشری). کشت کردن. غرس کردن :
بدان زایند مردم تا که میرند
بدان کارند تا بکنند دارا.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
چون با شعرا مرد بکاود و ستیزد
چون بر کس و کون زن خود کارد کیکیز.
؟ (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
اگر گل کارد او صد برگ ابا زیتون ز بخت او
بر آن زیتون و آن گلبن بحاصل خنجک و خار است.
خسروی.
سواران جهان را همی داشتند
و ورزیگران ورز می کاشتند.فردوسی.
بهنگام شادی درختی مکار
که زهر آورد بار او روزگار.فردوسی.
چو خسرو به بیداد کارد درخت
بگردد از او پادشاهی و بخت.فردوسی.
جام نبید گیری عیش لطیف خواهی
مال حلال جویی شاخ کمال کاری.
منوچهری.
بر دوزخ اورنگش ماهی بنگارد
عود و بلسان بویش در مغز بکارد.
منوچهری.
تو گفتی هوا لاله کارد همی
ز پولاد بیجاده بارد همی.اسدی.
نگر بخود چه پسندی جز آن بخلق مکن
چو ندروی بجز از کشته هر چه خواهی کار.
ناصرخسرو.
هر چه کاری بدروی و هر چه گویی بشنوی.
سنایی.
نکو گفت این سخن دهقان به نمرود
که کشتن دیر باید کاشتن زود.نظامی.
هر جا که روی دو گاو کارند و خری
خواهی تو به مرو باش و خواهی به هری.
(اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید).
دوستان عیب و ملامت مکنید
کانچه خود کاشته باشم دروم.
سعدی (طیبات).
بکاشتند و بخوردند و کاشتیم و خورند
چو بنگری همه برزیگران یکدگریم.؟
-امثال: دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما میکاریم دیگران بخورند. (از امثال و حکم و دهخدا).
|| برگشتن و برگردانیدن. (برهان)(1). برگشتن و برگردانیدن غیر معروف و آن را بیشتر بتقدیم باء و راء و کاف فارسی برگاشت و برگاشتن گویند یعنی برگشت. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به «گاشتن» در حرف گاف فارسی از همین لغت نامه شود. || رو گردانیدن و برگردانیدن. (ناظم الاطباء). به این معنی نیز مصحف «گاشتن» است در ترکیباتی نظیر «سر از ... گاشتن» و «برگاشتن روی». || کنایه از نومید شدن هست چنانکه کسی چیزی طلبد و نخواهد که بدو دهند گویند کاشته اند. (آنندراج). ناامید کردن و مأیوس کردن. (ناظم الاطباء).
- کسی را در جایی کاشتن؛ کسی را در جایی منتظر گذاشتن، در تداول عامه او را بانتظار رجعت یا امری دیگر منتظر گذاشتن.
- تخم عداوت، خلاف، شقاق، نفاق کاشتن؛ایجاد دشمنی، ... کردن.
|| چپاندن. فروکردن. فروبردن بزور. تپانیدن. چیزی را در ظرف یا سوراخی بزور جادادن. و رجوع به چپاندن و چپانیدن شود. || رد کردن، و آن نیز مصحف «گاشتن» است در ترکیباتی نظیر برگاشتن روی. || در بازی گردکان و امثال آن میان کودکان در جایی معلوم نهادن هدف بازی.
(1) - بدو معنی اخیر محرف «گاشتن» است. (برهان قاطع چ معین).

کاشتنی.

[تَ] (ص لیاقت) آنچه لایق کاشتن باشد :
گفتم که مگر تخم هوس کاشتنی است
معلومم شد که جمله بگذاشتنی است
بگذاشتنی است هر چه در عالم هست
الا فرصت که آن نگهداشتنی است.اوحدی.

کاشته.

[تَ / تِ] (ن مف) زراعت شده. (ناظم الاطباء). مزروع. مُزدَرَع. کشته. مغروس. مغروسه. نشانده. || زحمت کشیده. (ناظم الاطباء). || افراخته. رجوع به افراخته شود. || (اِ) تخم و بذر. (ناظم الاطباء).

کاشح.

[شِ] (ع ص) دشمنی پنهان دارنده و دور از دوستی. الحدیث: افضل الصدقة علی ذی الرحم الکاشح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشمنی پنهانی. (دهار). دشمنی که دشمنی در دل دارد و ظاهر نکند. بدگو. ج، کاشحون، کاشحین.

کاشد.

[شِ] (ع ص) بسیار کسب و ورزش. کسب کنندهء بکوشش جهت عیال. (ناظم الاطباء). || صلهء رحم کننده. آمیزندهء میان خویشان. ج، کُشُد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کاشر.

[شِ] (ع ص) کسی که دندان بنماید. (ناظم الاطباء). || نوعی از آرامش. (منتهی الارب). نوعی از جماع. (ناظم الاطباء).

کاششو.

(اِخ) نام خدای کاسی. (کرد و پیوستگی نژادی او ص38).

کاشط.

[شِ] (ع ص) پوست بازکننده از شتر. ج، کشطة. (ناظم الاطباء).

کاشغر.

[غَ] (اِخ)(1) کاجغر. گاجغر. کاچغر. کاژغر. (آنندراج). از چینیان است و بر سرحدی است میان تبت و خرخیز و چین و یغما و مهتران کاشغر اندر قدیم از خلخ بودندی یا از یغما. (حدود العالم). از بلاد مشرق و از مرزهای مسلمین است. (انساب سمعانی). شهری دارای قری و روستاها که از سمرقند و آن نواحی بدانجا سفر کنند و آنها در وسط بلاد ترک باشند و مردم آن مسلمانند. (معجم البلدان). شهری است از ترکستان منسوب به خوبان و خوش صورتان. (برهان). شهری است از توران در اقلیم پنجم مابین توران و ترکستان چین. (غیاث). شهری است مشهور در ماوراءالنهر از ترکستان به بلاد ایغور از اقلیم ششم. گفته اند در قدیم جای عیش و سرور و بزم افراسیاب بوده است و از شهرهای خوب ترکستان محسوب میشده و حسن خیز بوده. در سالی چند از سنوات سابق بر این شهری آباد بوده اکنون مدتی است گذشته که روی در ویرانی نهاده و به اندازهء قصبه باقی مانده. (آنندراج). شهری در ایالت شین جیان. و آن به فاراب و بلاساغون نزدیک و در تخوم چین است : عزم درست کرد که به کاشغر بازرود عبدالعزیزبن نوح بن نصر سامانی را بیاورد. (تاریخ بیهقی چ غنی - فیاض ص199). این قاضی بوطاهر رحمه الله نامزد شد به رسولی با خواجه بوالقاسم حصیری سلمه الله تا به کاشغر روند بنزدیک قدرخان به ترکستان. (ایضاً ص 211). بجای خویش بیارم حدیث این رسولان که چون به کاشغر رسیدند نزدیک قدرخان چه رفت در باب عهد و عقدها و حق عقد محمدی. (ایضاً ص 220). اگر سلطان را میسر شود تاختن و کاشغر سلطان را باشد. (تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص 83). و لشکر به کاشغر و ختن روان کرد و آن را مستخلص گردانید. (ایضاً ج 2 ص 88). تا حدود کاشغر و ختن سلطان را مسلم باشد. (ایضاً ج 2 ص 126).
ترک نزاید چنو به کاشغر اندر
سرو نبالد چنو به کاشمر اندر.
معزی نیشابوری.
به جامع کاشغر درآمدم. (گلستان). سامی بیک مؤلف قاموس الاعلام آرد: نام شهر مرکزی ترکستان شرقی تابع چین است در 170هزارگزی شمال غربی یارکند بر کاشغر دریا (و به نام دیگر قزل صو) تابع رود تاریم و منصب بر یارکند دریا در ارتفاع 1220 گزی، در 39 درجه و 27 دقیقه و 8 ثانیهء عرض شمالی و 73 درجه و 42 دقیقه طول شرقی دیده میشود و موقع آن محاط با دشتهای منبت و حاصل خیز است در بین جبال مرتفعهء واقعه در میان سه کشور چین، ترکستان و افغانستان یعنی نقطهء اجتماع و تلاقی و محل ایاب و ذهاب دائمی چندین راه کاروان رو واقع است و از این لحاظ چه از نظر تجاری و چه از حیث نظامی و لشکرکشی اهمیت بسیار دارد. و تلال واقعه در گرداگرد آن بصورت استحکامات درآمده است. این شهر به دو قسم منقسم گردیده: اول شهر قدیم و دوم شهر جدید. و از بین آنها رود «قزل صو» جاری میگردد و آنها بوسیلهء پلی بهم پیوسته شده اند. ویرانه های کاشغر قدیم در کنارهای نهر نامبرده دیده میشود این همان قسمتی است که تحت محاصرهء تیمور لنگ درآمده بود، و دو جامع جلیل سید جلال الدین و سلطان نیز در این جهت جا دارد، و سوری گرداگرد شهر را فرا گرفته دو دروازه و یک پل بر خندق دارد، و درب شمالی را صوقپوسی، و درب جنوبی را قوم قپوس، نامند، و طرفین جادهء واقعهء بین این دو درب، از دکانها، بازار بزرگی تشکیل میدهد، کاخ یعقوب بک صدراعظم که الیوم عمارت دولتی است و نیز یک کاروانسرای بزرگ از بناهای صدر اعظم مزبور، بزرگترین ابنیهء کاشغر میباشند، و بقیهء بناهای شهر عادی و عاری از نظافت و لطافت است، و در 3هزارگزی شمال شهر قدیم مقبرهء حضرت آفاق در میان باغها و باغچه های پرطراوت و سبز دیده میشود که زیارتگاه مردم میباشد، وی دویست سال قبل وفات یافته و این بنا از ابنیهء پر تکلف و تصنع و از شاهکارهای صنعت میباشد و نمای آن را با کاشی ها و چینی های سفید و آبی مزین ساخته اند و در صحن آن یک باب خانقاه، یک باب مدرسه و یک باب مسجد نیز مشاهده میشود در سمت مغرب این قسمت قلعه ای مسمی به کلباغ وجود دارد، و شهر جدید بمنزلهء قلعهء شهر قدیم میباشد و یک برج بلند دارد و بسوری مرتفع محاط است، و فقط در سمت شمال آن یک دروازه هست در اینجا کاخ یعقوب بک که فعلاً اقامتگاه والی مبیاشد با دائرهء حرم و یک مسجد بزرگ مسمی به جامع مسجد و یک بازار بزرگ دیده میشود. کاشغر قدیم، در اثنای محاربهء میرزا بایقرا با سلطان سعید، به سال 919 ه . ق. ویران شده جای خود را به کهنه شهر فعلی داد، و قلعهء دردلی موسوم به ینی شهر (شهر جدید) را چینیان در زمان حکومت خویش یعنی 60 سال قبل بنا نهاده اند. یعقوب بک مشهور به آتالق غازی هم به سال 1290 ه . ق. تمام ترکستان شرقی را از چنگ چینیان درآورد تا آنجا که اهالی وی را به امیری پذیرفتند، پس کاشغر را پایتخت قرار داد و بتوسعه و تزئینش پرداخت، ولی دولتش دوامی نکرد، دولت مستعجلی بود و چینیان آن ناحیت را از نو به چنگ درآورده با دسایس و معاملات غدارانه به قتل عام و تخریب آغاز کردند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - بدو معنی اخیر محرف «گاشتن» است. (برهان قاطع چ معین).

کاشغر.

[غَ] (اِخ) در حال حاضر نام مرکز سنجاقی از ترکستان شرقی تابع دولت چین میباشد، و نیز قصبات: آرتوش، اوپال، طاش بالق، بشکرم، قزیل بوی، و فیض آباد، را در بر دارد. سکنهء آن را کاشغری نامند، و به نژادی قریب بجنس ترک منسوب میباشند و بشغل زراعت مشغول و مردمان ساعی و فعال هستند. اینان تا جهت ختن انتشار یافته اند و جمعی از اینان را حکومت چین در سوابق ایام به محلی موسوم به ایلی وادی کوچانده و دسته ای نیز در موقع استیلای خارجیان بر کاشغر متفرق گشته اند و اکنون هم در ترکستان وسطی تا فرغانه و تاشکند متفرق و اراضی آن از دو طرف شمال و مغرب محاط با جبال مرتفع و دشتها است. خاکش ریگزار و حاوی آثار نمک و با این حال بسیار حاصلخیز و منبت میباشد. میاه فراوانی از جبال نامبرده سرازیر گردد، و انهار عمده اش عبارت است از: رودهای صوغون، صویوق (یا «طویوق»)، طومان، قزل صو یا (کاشغر دریا): یمان یار، و غیره. در گرداگرد یمان یار برای آبیاری اراضی کانال بزرگ مصنوعی موسوم به خان آریغی نیز احداث شده. امور فلاحت و زراعت به اندازهء سنجاق یارکند پیشرفت نکرده ولی صنایع آن زیادتر است، در کاشغر و اعمال و نواحیش سالانه به قیمت دو سه میلیون فرانک کرباس تهیه و صادر گردد و قالی ها و گلیم های کاشغر هم مشهور است. چراگاههای بسیار در این قطعه مشاهده میشود، اهالی مقدار کثیری اسب، گاو، خر و شتر تربیت میکنند. اسبهای کاشغر نیرومند و پردوام و اشترانش دوکوهانی میباشد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاشغر دریا.

[غَ دَ / رْ] (اِخ) (یا قزل صو) سالی بیک گوید: نام نهری است که از میان شهر کاشغر میگذرد، و در قسمت اخیر خطهء پامیر که اخیراً تحت استیلای روس درآمده، در 17هزارگزی شمال قره گول، از دامنه های آلاداغ سرچشمه گرفته، ابتداء بنام گوی چای بسمت شمال شرقی و آنگاه بسوی مشرق روان گردد، و چون به دشت سرازیر شود به اسم قزل صو موسوم گردد و وسعت 23 متری پدید سازد و از بین شهر کاشغر عبور نماید و بنام کاشغر دریا به سیر خود ادامه میدهد، و آنگاه به یارکند دریا وارد گردد، و پس از طی یک مسافت 180هزارگزی در قسمت های پایین با خوتن دریا امتزاج و اختلاط پیدا نماید و رود تاریم را بوجود می آورد. طول مجرایش بیش از 600هزار گز است در قسمت سفلای آن تعدادی از مردابهای نی زاری و بحیره ها تشکیل میشود در فصل بهار آبش طغیان کند و اراضی واقعه در 100هزارگزی بستر خود را فرا گیرد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاشغری.

[غَ] (ص نسبی) کاجغری. (سمعانی). منسوب است به کاشغر. رجوع به کاشغر شود :
گوش تو سوی سماع و دست تو سوی شراب
چشم تو سوی دو رخسار بت کاشغری.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 400).
ایا شکسته سر زلف ترک کاشغری
شکنج تو علم پرنیان شوشتری.عنصری.
سرای و باغ تو آراسته به سرو بلند
چه سرو غاتفری و چه سرو کاشغری.
عنصری.
چه کنی نقص مشک کاشغری
که غر آخر حروف کاشغر است.خاقانی.

کاشف.

[شِ] (ع ص) ج، کاشفین، کَشَفَة. پیداکننده و برهنه کننده. (غیاث) (آنندراج). آشکارکننده و گشاده و برهنه نماینده. (ناظم الاطباء). پدیدآورنده. ظاهرکننده. بروزدهنده. معلن. مظهر. مفسر :
گرچه از یک وجه منطق کاشف است
لیک از ده وجه پرده و مکنف است.
(مثنوی).
|| کاشف مکروه و مانند آن؛ برطرف کنندهء مکروه. از بین برندهء غم و اندوه :
تویی که فاتح مغموم این سپهر بوی
تویی که کاشف مکروه این زمانه شوی.
منوچهری.
|| کاشف بعمل آمدن یا آوردن؛ در تداول عامه، تحقیق کردن.

کاشف.

[شِ] (اِخ) یکی از شعرای ایران و از اهالی اصفهان و نامش، آقا اسماعیل بن حیدر است. آبا و اجدادش معمار بوده و ملوک صفوی را خدمت میکرده اند خود او هم به شاه عباس انتساب داشته و به هجویات خود شهرت پیدا کرده است. از اوست:
هر جلوه که آن قد دل آرا دارد
در صفحهء سینه چون الف جا دارد
آویخته زلف مشکبو از چپ و راست
این مصرع رنگین چه طرفها دارد.
(قاموس الاعلام ترکی).

کاشف.

[شِ] (اِخ) یکی از شعرای ایران است. وی «قاضی محمد شریف» شهرت داشته، و شغلش قضاوت بوده است، از اوست:
ز مژگان خونین خود شرمسارم
چو صاحب مصیبت ز دست حنائی.
(قاموس الاعلام ترکی).

کاشف افندی.

[شِ اَ فَ] (اِخ)شاطرزاده، محمد امین از شعرا و ادبای عثمانی است از منشیگری صدارت عظمی آغاز کرد و دوبار به رئیس الکتابی و ریاست دفتر صدارت عظمی نایل گردید و به سال 1181 ه . ق. در گذشت نثرش نسبةً محکمتر از نظم وی میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

کاشف السلطنه.

[شِ فُسْ سَ طَ نَ] (اِخ)لقب او «چایکار» بوده است. رجوع به «چایکار» شود. شاهزاده حاجی محمد میرزا کاشف السلطنه چایکار پس از اتمام تحصیلات در اروپا در سنهء 1314 ه . ق. و در 35 سالگی با سمت ژنرال قنسول به هندوستان رفت و در ضمن توقف در آن سرزمین، فن زراعت چای را آموخت و این محصول را با زحماتی برسم ارمغان بایران آورد. اول کسی بود که چایکاری را در ایران رواج داد و تمام عمر خود را صرف خدمات عمده بدولت و ملّت نموده در این راه مجاهدت کرد و مجدداً برای توسعهء کشت چای در 65 سالگی مأمور هندوچین و ژاپون شد و در مراجعت از راه بوشهر، در روز دوشنبه 31 فروردین سال 1308 ه .ش. دو ساعت بعد از ظهر، در کتل ملوب، با اتومبیل پرت شد و فوت کرد(1). آرامگاه وی در لاهیجان مقابل مؤسسهء کشاورزی است.
(1) - نقل به اختصار از سنگ آرامگاه کاشف السلطنه در لاهیجان.

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) عنوان مشهور شیخ جعفربن شیخ خضر بوده که بمناسبت تألیف منیفش کشف الغطاء به همین لقب ملقب بوده و بعد از او عنوان خانوادگی وی گردیده و این خانواده را آل کاشف الغطاء گفته و گاهی هر یک از افراد این خانواده را هم آل کاشف الغطاء گویند. (ریحانة الادب ج 3 ص 341).

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) احمدبن شیخ علی بن رضابن موسی بن جعفربن خضر نجفی المولد و التحصیل و المسکن و المدفن. از علمای امامیهء عصر حاضر که عالم و فاضل و عامل و فقیه مجتهد عادل و از تلامذهء حاج آقا رضا همدانی و آخوند خراسانی بوده و اخیراً در حوزهء درس آقای سید محمد کاظم یزدی داخل و تألیفات منیفهء او حاکی از علو مقام علمی اش میباشد:
1- احسن الحدیث فی احکام المواریث. 2- سفینة النجاة که در دو جزو بوده و اولش در عبادات و دویمش در عقود و ایقاعات بوده و این هر دو کتاب در نجف چاپ شده است. 3- قلائدالدرر فی مناسک من حج واعتمر که در بغداد چاپ شده و غیر اینها و در سال 1344ه . ق. در بغداد که برای معالجه رفته بوده وفات کرد و جنازه اش به نجف نقل و در مقبرهء مخصوص این خانواده دفن و در اکثر مواضع اقامهء عزا کرده و مرثیه ها گفتند و چنانچه در مادهء قبل اشاره شد گاهی آل کاشف الغطاء نیز گویند. (از ریحانة الادب ج 3 ص341).

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) جعفربن شیخ خضربن شیخ یحیی حلی جناحی الاصل و نجفی المسکن و المدفن که به شیخ اکبر معروف و گاهی به شیخ نجفی موصوف و نسبت شریفش به مالک اشتر موصول میباشد از اکابر علمای امامیه و اعاظم فقها و مجتهدین اثنا عشریه که علم الاعلام و سیف الاسلام و فقیه اهل بیت و شیخ الفقهاء و صاحب کشف الغطاء و بالجمله قلم و رقم از تحریر مقامات عالیهء علمیه و اخلاقیه و کمالات نفسانیه اش عاجز و کرامات باهره و مقامات عالیهء علمی و عملی او مشهور و در کتب تراجم مذکور و بفرمودهء مستدرک الوسائل از آیات عجیبهء خداوندی و زبان در وصف وی عاجز و عقول از ادراک او قاصر و در عبادات و آداب و سنن و مناجات اوقات سحر و محاسبة النفس مواظبت بی نهایت داشته و از تلامذهء آقای بهبهانی و سید مهدی بحرالعلوم و سید صادق فخام و دیگر اکابر وقت بوده و صاحب جواهر و حجة الاسلام رشتی و شیخ محمد تقی صاحب هدایة المسترشدین و سید صدرالدین موسوی عاملی و سید جواد صاحب مفتاح الکرامه و شیخ عبدالحسین اعسم و حاجی کلباسی و نظائر ایشان نیز از تلامذهء او بوده و ازو روایت نموده و شرح حال هر یک از اساتید و تلامذهء او در محل مقتضی از این کتاب نگارش یافته و از تألیفات طریفهء او است:
1- اثبات الفرقة الناجیه من بین الفرق الاسلامیه. 2- احکام الاموات. (الخبائز). 3- بغیة الطالب فی معرفة المفروض و الواجب که رساله ای عملیه و مطلب اول آن در اصول عقائد و دویم آن هم در احکام طهارت و صلوة است. 4- الحق المبین فی تصویب المجتهدین و تخطئه جهال الاخباریین و در آن حقیقت مذهب طرفین را نگاشته و گوید که هر دو در اصول دین متحد و در فروع نیز مرجع هر دو روایات ائمه علیه السلام بوده و در حقیقت مجتهد اخباری و اخباری نیز مجتهد و فضلای طرفین ناجی و طعن کنندگان در هلاکت هستند. 5- شرح قواعد علامه که بعضی از ابواب مکاسب آن را تا مبحث خیارات شرح کرده. 6- العقائد الجعفریه. 7- کشف الغطاء عنی مبهمات الشریعة الغراء که در سفر تألیف شده و گویند که نزد او کتابی غیر از قواعد علامه و یا بجز شرح قواعد و یکی از متون فقهیه نبوده است. و این کتاب شریف بهترین معرف مقامات عالیهء علمیهء مؤلف خود بوده و حاکی از کثرت علم و فهم و جودت فکر و حسن سلیقه و کثرت احاطهء علمیهء وی است و حاوی اصول و فروع دینیه میباشد و شیخ مرتضی انصاری سابق الذکر میگفته کسی که قواعد اصولیهء آن کتاب را متقن سازد مجتهد مسلم میباشد و خود کاشف الغطاء میگفته است که اگر تمامی کتب فقهیه را بشویند من همهء آنها را از طهارت تا دیات از حفظ خاطر مینویسم و مخفی نماند که شیخ جعفر بجهت همین کتاب کشف الغطاء بعنوان کاشف الغطاء شهرت یافته بلکه عنوان مشهوری اولاد و اعقاب وی هم گردیده که هر یک از ایشان را نیز به کاشف الغطاء متصف داشته و گاهی مثل این خانواده به آل کاشف الغطاء نیز موصوف میدارند و شیخ اکبر نزد سلاطین و ملوک و امرا و تمامی طبقات رعایا محترم و معظم بوده و مهابتی عظیم و مقبولیت عامه داشته و دارای مقام ریاست علمیهء اسلامیهء بلامعارض بوده و با این همه صولت و هیبت و وقار و قدرت که داشته بسیار حلیم و متواضع و در اعانت فقرا و ضعفا و دستگیری مساکین و عجزه اهتمام داشته و مساعی جمیله بکار برده و بسا بودی که خودش بشخصه مباشرت کرده و در میان صفوف جماعت دامن خود را پهن کرده و وجوهات اعانهء فقرا از مردم گرفته و بدیشان میداد و حکایاتی در این باب دارد که نقل آنها و هم چنین ذکر کرامات منسوبه بدان عالم ربانی موجب اطناب است و وفات او در سال هزار و دویست و بیست و هفتم یا هشتم هجرت در نجف اشرف واقع و در محلهء عماره در مقبرهء مخصوص این خانواده مدفون و قبر شریفش معروف و مزار مردم است و مخفی نماند که بسیاری از اولاد و احفاد شیخ اکبر از اکابر علمای امامیه و مصدر خدمات عالیهء دینیه بوده اند و شیخ جعفر علاوه بر مراتب عالیهء علمیه از ادبای شعرا هم بوده و از او است:
انا اشعر الفقهاء غیر مدافع
فی الدهر بل انا افقه الشعراء
شعری اذا ما قلت دونه الوری
بالطبع لابتکلف الالقاء
کالصوت فی قلل الجبال اذا علا
للسمع هاج تجاوب الاصداء.
و نیز در مدح استاد خود سیدمهدی بحرالعلوم گوید:
لسانی عن احصاء فضلک قاصر
و فکری عن ادراک کنهک حاسر
جمعت من الاخلاق کل فضیلة
فلا فضل الا عن جنابک صادر
یکلفنی صحبی نشید مدیحکم
لزعمهم انی علی ذاک قادر
فقلت لهم هیهات لست بقائل
لشمس الضحی یا شمس ضوئک ظاهر
و ما کنت للبدر المنیر بناعت
له ابداً بالنور و اللیل عاکر
ولا للسماء بشراک انت رفیعة
ولا للنجوم الزهر هن زواهر.
(از ریحانة الادب ج 3 صص 341 - 342).

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) حسن بن شیخ جعفر نجفی فقیه متفرد مشهور و مفخر فقهای دهور از مفاخر علمای راسخین امامیهء اواسط قرن سیزدهم هجرت که معدن معارف دینیه و علوم اسلامیه و بسیار عابد و زاهد و متقی به آداب و سنن شرعیه مواظب، و مردم را با اقوال و افعال خود بصوب دیانت سوق میداده و در ترویج علم اهتمام تمام داشته و ریاست مذهبی شیعه در عهدهء او و معاصر جلیلش شیخ الفقها و صاحب جواهر بوده و فقاهت او مسلم کل بوده به حدی که کسی را قدرت عروج ادنی مدارج آن نبودی و به تصدیق بعضی از اجله از معاصر معظم خود فقیه تر بوده است و صاحب ترجمه در مجلسی که در بغداد (برای تحقیق حال ملحدی که سید علی محمد باب برای دعوت فرستاده بوده) حسب الامر والی از علمای فریقین تشکیل داده بودند حاضر و سر آمد ایشان و مایهء افتخار و سربلندی شیعه گردیده است و از تألیفات او است: 1- انوار الفقاهه که از کتب نفیسهء فقهیه و بجز حدود و دیات و صید و ذباحه و سبق و رمایه تمامی ابواب فقهیه و احکام و ادله را حاوی و در کثرت فروعات و احاطه بنوادر فقهیه بی نظیر و از مراتب تحقیق و تدقیق مؤلف حاکی است. 2- تتمیم شرح قواعد علامه والد معظم خود که ناقص بوده و صاحب ترجمه نیز آن را از مبحث خیارات تا آخر باب بیع تکمیل کرده است. 3- شرح اصول و مقدمات کتاب کشف الغطاء والد معظم خود و غیر اینها. وفات صاحب ترجمه در ذیقعدهء سال 1262 ه . ق. در شصت ویک سالگی در وبای عمومی عراق عرب واقع و در حایر مقدس مدفون گردید. (از ریحانة الادب ج3 ص343).

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) محمد حسین بن شیخ علی بن رضابن موسی بن شیخ اکبر شیخ جعفر بمناسبت جد امجد عالیش به «آل کاشف الغطاء» معروف و بیشتر به «کاشف الغطاء» موصوف و از فحول و متبحرین علمای امامیه و از عدول و ثقات فقهای اثنا عشریه و در کثرت تتبعات متنوعه وحید عصر و فرید دهر بوده و تبحر او در فقه و اصول و کلام و حدیث و رجال و درایه و تفسیر و دیگر علوم دینیه مسلم یگانه و بیگانه و از اکابر حماة دین مبین و مدافعین شرع سیدالمرسلین (ص) و یگانه مبارز هجوم معاندین و حامل امانت شرع شریف و کفیل حوزهء دین حنیف و عمر عزیز او در اعلای لوا و حفظ حدود و ثغور دین مقدس اسلامی مصروف و تمامی همت او بمدافعه از حملات ریشه برانداز مخالفین معطوف و هماره اساس شبهات اجنبی را قلع و تصرفات بیگانه را از حومهء آن دین پاک بی آلایش و آک قطع و مصدر خدمات بزرگ دینی و مایهء افتخار شیعه بسایر فرق اسلامیه بلکه اسلام بدیگر ملل اجنبیه میباشد و رشحات قلم میمنت شیم او برهانی قاطع بر صدق مدعا بوده و با هر یک از تألیفات طریفه و منیفه و مبتکرهء خود عموم مسلمین را رهین قلم خود فرموده و مصداق حقیقی مداد العلماء افضل من دماء الشهداء میباشد:
1- الاَیات البینات که پنج رساله بوده و در نجف چاپ شده. 2- اصل الشیعه و اصولها که شش مرتبه در نجف چاپ شده و ترجمهء فارسی چاپ آخری آن نیز که بپاره ای مهمات نیز مشتمل بوده در طهران چاپ شده. 3- تحریر المجله که پنج مجلد بوده و چاپ شده است. 4- التربة الحسینیه که دو مرتبه در نجف چاپ شده. 5- حواشی عین الحیاة در فقه که در بمبای چاپ شده. 6- الدین و الاسلام که دو مجلد است و در صیدا چاپ شده. 7- سؤال و جواب عربی و فارسی و فقه که دو مرتبه در نجف چاپ شده. 8- السیاسیة الحسینیه دو مرتبه در نجف چاپ شده. 9- المراجعات الریحانیه که دو مجلد بوده و در بیروت چاپ شده. 10- المیثاق العربی الوطنی در نجف چاپ شده. 11- نقد کتاب ملوک العرب للریحانی که در جریدهء نجف چاپ و منتشر شده. 12- وجیز الاحکام که متن فقه است و چهار مرتبه در نجف چاپ شده و غیر اینها که بسیار و از هشتاد متجاوز و اغلب آنها به طبع رسیده و محل استفادهء عموم مسلمین میباشد و صاحب ترجمه تا هزار و سیصد و شصت و نهم هجری قمری در قید حیات بوده است. (از ریحانة الادب ج 3 صص 343 - 344). در اعلام المنجد آمده که او در انقلاب 1920 عراق شرکت داشته و همین کتاب سال تولد و وفات او را بتاریخ مسیحی (1878 - 1954 م.) ضبط کرده است.

کاشف الغطاء .

[شِ فُلْ غِ] (اِخ) موسی بن شیخ کبیر، شیخ جعفر مذکور فوق از متبحرین فقهای شیعه و از اساتید کبار فقه بلکه بتصدیق بعضی از اجله خلاق فقه و به اصول و قواعد آن بصیر بوده و چشم روزگار مانند او را ندیده و والد معظّمش نیز او را بتمامی فقهای شیعه غیر از محقق و شهید اول ترجیح دادی و شرح رسالهء والد خود در دو مجلد از اول طهارت تا آخر صلوة از تألیفات اوست و در حدود سال هزار و دویست و چهل دوم یا سیم هجرت وفات یافت. (از ریحانة الادب ج3 صص 344 - 345).

کاشف اللثام.

[شِ فُل لِ] (اِخ) محمد بن حسن مؤلف کشف اللثام است. (از ریحانة الادب ج3 ص345).

کاشفة.

[شِ فَ] (ع اِمص) انکشاف و گشادگی و پیدایی. ج، کواشف. (ناظم الاطباء). و رجوع به کاشف شود.

کاشفة.

[شِ فَ] (ع مص) کشف کشفاً و کاشفةً. (ناظم الاطباء). آشکارا و برهنه کردن. (منتهی الارب). کشف کردن. رجوع به کشف شود.

کاشفی.

[شِ] (اِخ) یکی از شعرای فارس و از اهالی بدخشان بود و به سال 1033 ه . ق. به هندوستان هجرت کرد. ازوست:
ز بس که ناز ترا با نیاز من جنگ است
میان ما و تو، صحبت، چو شیشه با سنگ است.
(از قاموس الاعلام ترکی).

کاشفی.

[شِ] (اِخ) حسین بن علی بیهقی سبزواری الاصل کاشفی التخلص واعظ الشهرة کمال الدین اللقب، از فحول علمای ایرانی جامع علوم دینیه و عارف معارف الهیه و کاشف اسرارعرفانیه و دارای فنون غریبه و در نجوم و ریاضیات متبحر و در اصول موعظه و خطابه متبحّر و در زمان سلطان حسین میرزا بایقرا در هرات و نیشابور مشغول وعظ و ارشاد بوده و با صوتی خوش و آهنگی دلکش آیات قرآنیه و احادیث نبویه را باعبارات و اشارات لایقه بعرصهء بیان می آورده اینک با آن همه تبحر علمی که داشته با «واعظ» شهرت و در مجلس وعظ او ازدحام تمام بودی و بسابودی که در تلاوت قرآن مجید از خود رفتی و از ابیات او قصیده ای است که در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع) گفته است:
ذرّیتی سؤال خلیل خدا بخوان
وز لاینال عهد جوابش بکن ادا
گردد ترا عیان که امامت نه لایق است
آن را که بوده بیشتر عمر در خطا.
و از همین شعر و کتاب روضه الشهدای او که در مقاتل خانوادهء رسالت (ص) است تشیع او و از ملازمت امیر علی شیرنوائی آتی الذکر و آیزنه بودن ملاعبدالرحمن جامی و پاره ای قرائن دیگر تسنن وی استظهار شده اینک حال مذهبی او مابین ارباب سیر محل خلاف و نظر بوده و در هرات که مردمانش از اهل سنت و جماعت بوده اند به شیعیگری متهم و در سبزوار که مرکز تشیع بوده بسیار خوار و به تسنن اشتهار داشته است و تفاوت در این موضوع در صورت لزوم موکول به کتب مبسوطهء مربوطه بوده و بهتر صرف اوقات در مصنفات او است:
1- آیینهء اسکندری به زبان فارسی در استخراج مطلوب و حاوی هشت جدول و بیست دایره بوده و در کتابخانهء رضویه از موقوفات سال 1145 نادرشاه افشار موجود و آن را جام جم نیز گویند. 2- الاختیارات یا اختیارات النجوم که بیک مقدمه و یک خاتمه و دو مقاله مشتمل و نامش بنوشتهء ذریعه، الواح القمر است. 3- اخلاق محسنی که دو مرتبه چاپ شده و آن را بنام شاه سلطان حسین میرزا، ابن بایقرا و پسرش محسن میرزا در سال 900 ه . ق. به عبارات فارسی ساده تألیف و جملهء «اخلاق محسنی 900» هم تاریخ آن و نامش جواهر الاسرار است.
4- الاربعون حدیثاً در مواعظ که نامش الرسالة العلیة فی الاحادیث النبویة و فارسی بوده و چهل حدیث را جامع و آن را به هشت اصل که هر یک اصل هم به پنج فصل مشتمل است مرتب نموده است. 5- اسرار قاسمی به پارسی در سحر و طلسمات و نیز نجات و علوم غریبه که بنام میرسید قاسم از اسرای دولت صفویه تألیف شده. 6- الواح القمر که همان اختیارات مذکور فوق است. 7- انوار سهیلی که بنام امیر احمد مشهور به سهیلی به پارسی ساده تألیف آن ملخص و توضیح کتاب کلیله و دمنهء مشهور بوده و بارها چاپ شده است. 8- بدایع الافکار فی صناعة الاشعار. 9- تحفة الصلوات به پارسی. 10- التحفة العلیة فی علم الحروف و بیان اسرارها. 11- تفسیر حسینی که همان مواهب العلیهء مذکور ذیل است. 12- تفسیر زهراوین که ذیلاً بعنوان عروس مذکور است. 13- تفسیر سورهء یوسف که ذیلاً بنام جامع الستین مذکور است. 14- تفسیر قرآن مجید که چند فقره بوده و ذیلاً با اسامی مخصوصهء آنها مذکور هستند. 15- جام جم که بنام آیینهء اسکندری مذکور شد. 16- جامع الستین در تفسیر فارسی عرفانی و ادبی و اخلاقی و تاریخی سورهء یوسف بوده و آن را در شصت مجلس املا و اصحابش نوشته اند و آیات آن سورهء مبارکه را در شصت فصل تفسیر نموده و برای بیان کامل مراد شواهدی از اخبار و قصص و حکایات و اشعار فارسی و آیات دیگر آورده است و یک نسخهء خطی آن بشمارهء 2001 در کتابخانهء مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است. 17- جواهر الاسرار و بنا بنوشتهء الذریعه کاشفی دو کتاب بدین اسم تألیف کرده یکی نام اصلی همان اخلاق محسنی مذکور فوق بوده و یکی هم شرح اسرار قاسمی مذکور فوق است و در تحت عنوان مثنوی از کشف الظنون نیز گویند که مثنوی ملای رومی را کاشفی منتخب کرده و آن را به (اللباب المعنوی فی انتخاب المثنوی) موسوم داشته پس گوید که نام آن در نسخه ای دیگر جواهر الاسرار و زواهرالانوار است و بنابراین سه کتاب کاشفی نام جواهر الاسرار دارد. 18- جواهر التفسیر لتحفة الامیر که ذیلاً بنام عروس مذکور است. 19- ده مجلس که تلخیص روضة الشهدای مذکور ذیل است. 20- الرسالة العلیة فی الاحادیث النبویة که بنام اربعون مذکور شد. 21- روضة الشهداء که به پارسی در مقاتل خانوادهء رسالت است. 22- سبعهء کاشفیه که هفت رساله است در علم نجوم. 23- شرح اسرار قاسمی که بنام جواهرالاسرار مذکور شد. 24- شرح اسماءالحسنی که ذیلاً بنام مرصد مذکور است. 25- شرح مثنوی. 26- عروس که نام اصلیش جواهرالتفسیر لتحفة الامیر بوده و عروس نیز گویند و آن را به زبان فارسی برای وزیر کبیر امیر علی شیر نوائی آتی الترجمه تألیف و در اول آن علوم و فنون متعلقه به تفسیر را با بیست و دو عنوان در ضمن چهار اصل مذکور داشته و ظاهراً به اکمال آن موفق نیامده و از اول قرآن تا آیهء هشتاد و چهارم وسورهء نسا بوده و زیاده بر پنجاه هزار بیت است. و آن را تفسیر زهراوین نیز گویند که تفسیر دو سورهء کامل بقره و آل عمران است و آن را بنام مختصر تلخیص کرده و بعد از آن نیز تفسیر مواهب العلیة را تألیف داده است و دو نسخهء خطی از همین جواهر التفسیر بشمارهء 1948 و 1949 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است. 27- فضل الصلوة علی النبی (ص). 28- اللباب المعنوی فی انتخاب المثنوی که بنام جواهر الاسرار مذکور شد. 29- لوائح القمر و ظاهراً همان الواح القمر مذکور فوق است. 30- مختصرالجواهر که در ضمن عنوان عروس فوقاً مذکور شد و تا آخر قرآن در حدود بیست هزار بیت است. 31- مخزن الانشاء بپارسی. 32- المرصد الاسنی فی شرح اسماء الله الحسنی. 33- مطلع الانوار. 34- منتخب مثنوی که بنام لباب مذکور شد. 35- المواهب العلیة که تفسیر حسینی نیز گویند و در تهران چاپ شده و دو نسخهء کامل خطی آن نیز بشمارهء 1988 و 1989 و یک نسخهء جلد اول آن نیز از اول تا آخر سورهء کهف بشمارهء 1992 و دو نسخه از جلد دویمی نیز که از سورهء مریم تا آخر قرآن است بشمارهء 1990 و 1991 و یک نسخه نیز که ده جزو اول قرآن است بشمارهء 1942 و یک نسخه نیز که از سورهء یس تا آخر قرآن است بشمارهء 1944 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است و غیر اینها و اغلب آنها به زبان فارسی است و وفات کاشفی در سال 910 یا 906 ه . ق. در هرات واقع و بنابر اول لفظ شیخ و بنابر دویمی کلمهء شوخ مادهء تاریخ وفات او بوده و پسرش فخر الدین صفی علی نیز از اکابر بوده و کتاب اسرار قاسمی پدرش را بنام کشف الاسرار شرح نموده و در بمبئی چاپ شد. (از ریحانة الادب جلد سوم ص 345 - 347) و نیز رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف دکتر رضا زادهء شفق چ 1338 ص 261، 357، 358 و به «حسین واعظ» در قاموس الاعلام ترکی شود.

کاشک.

(ق) کاش. مخفف کاشکی. ای کاش که. کاش که. کاش کی. کاچ :
کاشک آن گوید که باشد بیش نه
بر یکی بر چند نفزاید فره.رودکی.
کاشک هرگز این سودا در دیگ سویدا نپختمی. (سندبادنامه ص 307).
کاشک تنم بازیافتی خبر دل
کاشک دلم بازیافتی خبر تن
کاشک من از تو برستمی بسلامت
آی فسوسا کجا توانم رستن.
رابعهء بنت کعب (از رادویانی ص81).
ما را کاشک تا مرد بودمانی. (تفسیر ابوالفتوح رازی). و رجوع به کاشکی شود.

کاشک.

(اِخ) دهی از دهستان زمج بخش ششتمد شهرستان سبزوار، 9هزارگزی شمال ششتمد، 6هزارگزی باختر جادهء شوسهء سبزوار به ششتمد. دامنه، معتدل. سکنه 108 تن. قنات دارد. محصول آن غلات، پنبه، میوه جات است شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاشک.

(اِخ) دهی از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، واقع در 40هزارگزی جنوب صفی آباد و 10هزارگزی جنوب راه آهن. کوهستانی، سردسیر، سکنه آن 382 تن. قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و میوه جات و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و باغداری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاشکلو.

[کُ] (اِ)(1) طلع. لغتی است که در بم معروف است.
(1) - Spath des palmiers etc.

کاشکن.

[کَ] (اِخ) از قرای بخاراست. (معجم البلدان).

کاشکی.

(ق) ای کاش. چه خوب بود که. کاج. لیت. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). کلمهء تمنی است که آرزو باشد و بمعنی تأسف و افسوس و حسرت هم آمده است. (برهان). کلمهء تمنا در اصل کاش که بود، هاء مختفی که در آخر کاف بیانی بود بسبب کسر کاف بیاء تحتانی بدل کرده کاشکی مینویسند(1). (جواهر الحروف) (غیاث) :
کاشکی سیدی من آن بتمی
تا چو تب خاله گرد آن لبمی.خفاف.
مرا کاشکی این خرد نیستی
گر آگاهی روز بد نیستی.فردوسی.
که ای کاشکی ایزد دادگر
ندادی مرا این خرد وین هنر.فردوسی.
کاشکی خسرو غزنین سوی غزنین رودی
که ره غزنین خرّم شد و غزنین خرّم.فرخی.
پس از وفات تو از کاشکی چه خیزدمان
چو در حیات تو سودی نبودمان ز مگر.
مسعودسعد.
کاشکی امروز سه قدح دیگر از آن [ از شراب ] بیافتمی. (نوروزنامه). و کاشکی بر دل بیرحم تو اعتمادی دارمی. (سندبادنامه ص 75). کاشکی هرگز ترا ندیدمی و از تو کلیچه نخریدمی. (سندبادنامه ص209).
چند بازی بر بساط آرزو نرد امید
چند کاری در زمین کاشکی تخم اگر.
معزی.
کاشکی چاره ای در آن بودی
که زما چشم بدنهان بودی.نظامی.
مرا خود کاشکی مادر نزادی
وگر زادی بخورد سگ ندادی.نظامی.
مرا کاشکی بودی آن دسترس
که نگذارمی حاجت کس بکس.نظامی.
باز میجوید دلم ناکشته تخم
کاشکی یک تخم هرگز کشته ای.عطار.
کاشکی گرد رخت سرمهء چشمم بودی
که ندانم که دمی گرد وصالت بینم.عطار
کاشکی صد چشم ازین بیخواب تر بودی مرا
تا تأمل کردمی در منظر زیبای تو.
سعدی (خواتیم).
ای کاشکی میان منستی و دلبرم
پیوندی این چنین که میان من و غم است.
سعدی (طیبات).
کاشکی خاک بودمی در راه
تا مگر سایه بر من افکندی.
سعدی (طیبات).
آن کاو (کو) ترا به سنگدلی کرد رهنمون
ای کاشکی که پاش به سنگی برآمدی.
حافظ.
ز تو هر لحظه ام از نو غمی زاد
مرا ای کاشکی مادر نمیزاد.جامی.
(1) - گاه بعد از لفظ کاش لفظ «که» آورند و «کاشکه» باشباع کسره «کاشکی» شده. (فرهنگ نظام). در رسم الخط قدیم «که» را «کی» مینوشته اند. (برهان قاطع چ معین).

کاشگان.

(اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین. 38هزارگزی شمال باختری آوج. در کوهستان و سردسیر و دارای 1395 تن سکنه است. چشمه سار دارد. محصول آن غلات و سیب زمینی و انگور و قیسی و گردو و بادام و عسل است. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و جاجیم بافی است. ایل بغدادی در تابستان در حدود این ده می آیند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص173).

کاشگلی.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 48هزارگزی شمال ایذه. کوهستانی معتدل، و دارای 55تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاشل الحسینی.

[شَلُلْ حُ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 27هزارگزی جنوب سبزواران و 3هزارگزی فرعی سبزواران به کهنوج، سکنهء آن 20 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاشم.

[شِ] (اِ) دوایی است و آن نوعی از انگدان باشد و آن را انجدان رومی گویند. ضیق النفس را نافع است و بعضی گویند کاشم تخم انجدان رومی است. گرم و خشک است. (برهان). اسم فارسی است و به یونانی لیفطیون و در دیلم زیرهء کوهی نامند. منبتش کوههای بلند جنگل دار است. ساقش باریک شبیه به ساق شبت و پرگره و برگش مانند برگ اکلیل الملک و از آن نرمتر و خوشبوی، و برگ اعالی ساق باریکتر و پرشکافتر و آخر ساق چتردار و ثمرش سیاه، و از بادیان بالیده تر و تند طعم و با عطریت و بیخش شبیه به بیخ انجدان و خوشبوی و مستعمل تخم و بیخ اوست. (تحفهء حکیم مؤمن).

کاشمر.

[مَ] (اِخ)(1) نام شهری است در ترکستان منسوب بخوبرویان. (برهان) (ناظم الاطباء). به این معنی مصحف کاشغر است. (برهان قاطع چ معین، حاشیهء لغت کاشمر). رجوع بکاشغر شود.
(1) - مایرهوف گوید: کاشم از طایفهء چتری. ( Livecheفرانسوی). Levisticum officinalkoch. است و لغت کاشم را باستناد فریتاگ (17، 39) عربی دانسته. (برهان قاطع چ معین).

کاشمر.

[مَ] (اِخ) نام یکی از شهرستان های استان نهم کشور ایران و محدود است از طرف خاور به شهرستان تربت حیدریه، از شمال به شهرستان نیشابور، از باختر و شمال باختری به شهرستان سبزوار و کویر جندق، از جنوب بکوه یخاب و بلوک بجستان و شهرستان گناباد.
آب و هوا: شهرستان کاشمر بواسطهء پستی و بلندی مناطق مختلفه آب و هوای متغیری دارد بطوری که در قسمت شمال خاوری هوای سردسیر و مرطوب زمستان آن طولانی است. در شمال باختری هوای معتدل و آبهای گوارائی دارد در اطراف شهر کاشمر هوا گرم سیر سالم و آب گوارا است و در قسمتهای جنوب شهرستان بواسطهء مجاورت با کویر نمک، هوا بسیار گرم و خشک و آبها عموماً شور است.
قومیت و نژاد: بطور کلی امروز در هیچ یک از نقاط نژاد خالص که بتوان از نظر خصائص اخلاق و روش اجتماعی تشخیص داد وجود ندارد در این شهرستان نیز بر اثر پیش آمد و حوادث تاریخی مانند حملهء اسکندر و غلبهء عرب و هجوم قبایل وحشی مغول و تاتار و ترکمن، نژاد مختلفی تشکیل داده حتی از همین نژادها در گوشه و کنار بعضی دهات مانند ایور عرب و ترکمن و قریهء موشک از نژاد ازبک میباشد و نیز در زمان نادرشاه افشار عده ای از طوایف بختیاری به بعضی قراء این شهرستان مانند نامق و غیره کوچانده شده و در مرور زمان با طوایف مختلفه آمیخته امروزه به صورت قوم واحدی در آمده اند.
ارتفاعات: بطور کلی در این حوزه دو رشته ارتفاعات وجود دارد یکی رشتهء شمالی که از بلوک خواف شروع و از شمال تربت حیدریه گذشته در گردنهء محمدمیرزا شوسهء اصلی مشهد به زاهدان را قطع و تا قریهء حصار، آخرین حد تربت حیدریه، امتداد دارد سپس به طرف باختر کشیده شده در این رشته کوه یک سلسله کوه ها و تپه ماهورها که مربوط به دوران سوم زمین شناسی است، در حدود عطائیه و شادی مشاهده می شود و هم چنین در قسمتهای بلوک کوه سرخ کوه های مربوط بدوران چهارم زمین شناسی هنوز قله های مخروطی شکل آن دیده می شود مانند کوه آتش فشان در شمال قریهء ریوش مرکز بخش ریوش که نام اصل آن آتش فشان بوده که بومیان هم آنجا را آتشان می خوانند و کوه باغدشت دارای اشجار جاتلانقوش و بادام زیادی بوده از سال 1308 به بعد زغال سوزان بتدریج اغلب اشجار را قطع نموده اند. در قسمت باختری کوه سرخ قلهء آتش فشانی دیده می شود و آب گرم معدنی از دامنهء آن جاری است دیگر از کوههای معروف کوه دروند و کوه گرماب است که مرکز رشتهء کوه شمالی است که دارای قلل مخروطی آتش فشانی بوده است و چشمهء آب گرم از زیر آن جریان دارد. دوم رشتهء جنوبی که از کال رودنجی شروع و به کوه یخاب ختم می شود این رشته که معروف به کوه مغان میباشد از جمله کوه های بسیار قدیمی است که سالیان دراز در زیر آب دریای کم عمق آسیای مرکزی پنهان بوده پس از چین خوردگی خلیج فارس از زیر آب بیرون آمده در مقابل نور خورشید قرار گرفته دارای تپه های گچی است. آب در این کوه بندرت یافت میشود تلخ و شور است و قابل کشت و زرع نیست. راه مالرو بجستان به کاشمر از دهنهء معروف به گرماب از همین کوه می گذرد.
جلگه: شهرستان کاشمر را از حیث پستی و بلندی و آب و هوا و محصولات طبیعی به چهار منطقهء مختلف میتوان تقسیم نمود. قسمت اول منطقهء کوهستان شمالی است که اصلاً جلگه وجود ندارد اراضی نسبةً همواری که در میان دره های این کوهستان به عرض 6 و طول 10 الی 30هزار گز مشاهده می شود مانند جلگهء عطائیه و پس کمر طرق و قراچه. دوم قسمت لب کویر که دارای پستی و بلندی هائی است نمیتوان آن را جلگه نامید بواسطهء قلت جمعیت و کمی آب دارای اهمیتی نیست. سوم قسمت جنوبی دارای دشت حاصل خیزی است که از خاور سعدالدین شروع و به دهنهء کوه رودنجی تا مقابل شمس آباد محولات کشیده شده است. چهارم جلگهء مهم و حاصلخیز آباد پرجمعیت این منطقه که شهر کاشمر و قراء و قصبات مهم و قنوات متعدد اراضی مستعد کشت و زرع در این قسمت واقع است که طول آن دوازده هزار زرع و از خاور شهر شروع و در 146هزارگزی باختر تا دهنهء کوه سفید و درونه ختم می شود این منطقه دارای هوای معتدل و با اندک توجهی ممکن است از بهترین جلگه های حاصل خیز خراسان بشمار رود.
کویر: در قسمت جنوب باختری این شهرستان یعنی از مقابل یونسی تا باختر سعدالدین بندرت کویر نمک وجود دارد که از بقایای دریاچهء سابق است. در فصل زمستان و هنگام بارندگی عبور از آن با وسایط نقلیه و چهارپا مقدور نیست عرض آن از دوهزار گز تا 20هزار گز میرسد راه های مالرو بجستان فردوس به کاشمر از همین کویر میگذرد.
رودخانه: در این شهرستان رودخانه ای که دارای اهمیت باشد وجود ندارد فقط از دره های کوهستانی شمالی در فصل بهار نهرهائی از آب برف و باران تشکیل و در فصل تابستان خشک میشود. از همه مهمتر رودخانه ای است که از چشمه سارهای دره مرکزی کوه سرخ که از شمال ریوش سرچشمه گرفته، قرائی که در مسیر آن واقع است مشروب می نماید.
زبان: بطور کلی زبان مردم این سامان فارسی است فقط در پشت کوه درونه زبان بلوچی بین خودشان متداول است که ارزش عمومی ندارد. در قسمت کوه سرخ نیز پاره ای اصطلاحات محلی وجود دارد که ممکن است از ریشهء زبان فارسی ساسانیان دانست با تمام تحولات تاریخی مانند غلبهء عرب و مغول ریشهء زبان فارسی تاکنون محفوظ مانده است.
سازمان اداری: شهرستان کاشمر از چهار بخش بنام حومه، ریوش، خلیل آباد، بردشکن و متشکل از 152 آبادی است که مجموع نفوس آن تا آخر سال 1328، 107902 نفر بوده است علاوه بر آن طوایف دیگری مانند طایفهء طاهری طوایف بلوچ خان زائی و گرگ زائی و اسماعیل زائی و طایفهء بهمدی در اطراف شهرستان بطور چادرنشین زندگی مینمایند. این شهرستان بواسطهء دو رشته جادهء شوسهء عمومی یکی از طریق تربت حیدریه و دیگری از سبزوار بمرکز استان نهم اتصال دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاشمر.

[مَ] (اِخ) کشمیر و اکنون نیز ترشیز را کاشمر نامند. (برهان قاطع چ معین). نام قریه ای است از قرای ولایت ترشیز و آن را کشمر و کشمیر نیز گفته اند گویند زردشت حکیم پیغمبر زردشتیان دو درخت سرو به طالع سعد در دو محل به دست خود کشته یکی در اینجا و دیگری در قریهء فارمد از قرای طوس خراسان و بمرور دهور این دو درخت بلند و سطبر و پر شاخ شده اند و دیدن آن سرو مایهء تعجب بینندگان میشده و مرغان بسیار بر شاخسار آن آشیان داشتند چون صفت این سرو در مجلس متوکل عباسی خلیفهء عهد مذکور شده و مشغول بعمارت جعفریه سرمن رای مشهور به سامره بوده بخاطرش افتاد که آن سرو را قطع کرده به بغداد بیاورند حکمی بطاهربن عبدالله بن طاهر ذوالیمینین نگاشت که آن درخت را قطع کرده در گردونها نهند و شاخه های آن را در نمد گرفته بر شتران بار کرده برسانند چون جماعت زردشتیان از این حکم مستحضر شدند پنجاه هزار دینار به طاهر میدادند که درخت را قطع نکند که آیتی است آشکار بر بزرگواری زردشت. عبدالله قبول نکرده بقطع درخت حکم کرد. بقول مؤلف تاریخ جهان نمای از مدت عمر آن درخت تا سنه اثنا و ثلثین و مأتین یکهزار و چهار صد و پنجاه سال گذشته بود که قطع کردند و دور آن درخت بیست و هفت تازیانه و هر تازیانه ارشی و ربع ارشی بوده و گفته اند که در سایهء آن درخت زیاده از ده هزار گاو و گوسفند قرار می گرفتند و چون آن درخت بیفتاد در آن حدود زمین بلرزید و بکاریزها و بناها خلل راه یافت و اصناف مرغان بیرون از حد و حصر از شاخسار آن درخت پریدن کردند چنانکه پوشیده گشت و مرغان به انواع اصوات خویش نوحه و زاری میکردند و صدای مختلف بر می آوردند فقیر مؤلف گوید: اگرچه این تفصیل در کتب مسطور است ولی بلندی سرو و راستی بالای آن را این قدر شاخ و برگ نخواهد بود که ده هزار گاو و گوسفند در سایهء آن خسپند ولی چنار و نارون کهن سال را سایه بسیار خواهد بود چنانچه شنیده و دیده شده همانا آن درخت کاج بوده و به سرو شهرت کرده و لغت کاجغر نیز دلالت بر این معنی میکند و میشاید کاجخر بوده یعنی کاج بزرگ و کاجخر و کاژغر و کاشمر تبدیل آن باشد زیرا که کاش مبدل کاج است. و سرو لغت عربی است و آن را انواع است مانند سرو سهی و سرو سیاه که ناژو خوانند و به عربی صنوبر صغار خوانند و سرو را به پارسی راست بالا گویند الحاصل خرج تنهء آن تا بغداد پانصدهزار درم شد و شاخهای آن بر هزار و سیصد شتر حمل شده بود و چون به یک منزلی جعفریه رسیده بود غلامان ترک شب هنگام بر سر متوکل ریخته تن او را پاره پاره کردند چنانکه در تواریخ است هفت قطعه شده بود و بندگان خدا را از شر آن شریر نجات دادند و نام سرو کشمری بین الشعرا مشهور و در اشعار مذکور است چنانچه امیر معزی گفته :
ترک نزاید چو تو به کاشغر اندر
سرو نبالد چو تو به کاشمر اندر.
(انجمن آرا) (آنندراج).
دربارهء سرو کاشمر یا سرو کشمر در کتاب «مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی» تألیف دکتر معین چ 1 چنین آمده است:
یکی سرو آزاده را زردهشت
به پیش در آذر اندر بکشت
نبشتش(1) بر آن زاد سرو سهی
که پذرفت گشتاسب دین بهی(2)
گوا کرد مر سرو آزاد را
چنین گستراند خرد داد را
چو چندی بر آمد بر این سالیان
ببد سرو بالا، ستبرش میان
چنان گشت آزاد سرو بلند
که بر گرد او بر نگشتی کمند
چو بالا بر آورد بسیار شاخ
بکرد از بر او، یکی خوب کاخ
چهل رش(3) ببالا و پهنا چهل
بکرد از بنه اندرو آب و گل
چو ایوان بر آوردش از زرّ پاک
زمینش همه سیم و عنبرش خاک
برو برنگارید جمشید را
پرستندهء ماه و خورشید را
فریدون ابا گرزهء گاوسار(4)
بفرمود کردن بر آنجا نگار
همه مهتران را بدانجا نگاشت
نگر تا چنین کامکاری که داشت؟
چو نیکو شد آن نامور کاخ زر
بدیوارها بر نهادش گهر
بگردش یکی بارهء آهنین
نشست اندرو کرد شاه زمین
فرستاد هر سو بکشور پیام
که: «چون سرو کشمر بگیتی کدام؟»
«ز مینو فرستاد زی من خدای
مرا گفت ازینجا بمینو گرای»
«کنون جمله این پند من بشنوید
پیاده سوی سرو کشمر روید».
باید دانست که درخت سرو(5) از دیرباز علامت و نشانهء ایران باستان بود همچنانکه درخت بلوط نشانهء ملت ژرمانی است، اینکه در قالیها، فرشها و غیره نقش سروهای شاخه برگشته بسیار دیده میشود بقایای آثار همان سنت ملی است اما داستان سرو کشمر از اینقرار است: ابوالحسن علی بن زید بیهقی در تاریخ بیهق(6) نویسد: «قصهء سرو دیه کشمر(7) و سرو دیه فریومد: زردشت که صاحب المجوس بود دو طالع اختیار کرد و فرمود تا بدان دو طالع دو درخت سرو بکشتند: یکی در دیه کشمیر طرثیث(8) یکی در دیه فریومد و در کتاب ثمارالقلوب خواجه ابومنصور ثعالبی چنین آرد که: این دو درخت گشتاسب ملک فرمود تا بکشتند. المتوکل علی الله جعفربن المعتصم خلیفه را این درخت وصف کردند، و او بنای جعفریه آغاز کرده بود، نامه نوشت به عامل نیشابور خواجه ابوالطیب و به امیر طاهربن عبدالله بن طاهر که باید آن درخت ببرند و بر گردون نهند و به بغداد فرستند و جمله شاخه های آن در نمد دوزند و بفرستند. تا درودگران در بغداد آن درخت راست بازنهند و شاخه ها بمیخ بهم باز بندند چنانکه هیچ شاخ و فرع از آن درخت ضایع نشود تا وی آن بیند، آنگاه در بنا بکار برند، پس گبرکان جمله جمع شدند خواجه ابوالطیب را گفتند ما پنجاه هزار دینار زر نیشابوری خزانهء خلیفه را خدمت کنیم، درخواه تا از این بریدن درخت درگذرد، چه هزار سال زیادت است تا این درخت کشته اند، و این در سنهء اثنتین و ثلاثین و مأتین بود و از آن وقت که این درخت کشته بودند تا بدین وقت هزار و چهارصد و پنج سال بود و گفتند که قلع و قطع این مبارک نیاید و بدین انتفاع دست ندهد. پس عامل نیشابور گفت متوکل نه از آن خلفا و ملوک بود که فرمان وی بر وی رد توان کرد. پس خواجه ابوالطیب امیر عتاب بن ورقاء الشاعر الشیبانی را - و او فرزند عمروبن کلثوم الشاعر بود - بدین عمل نصب کرد و استادی درودگر بود در نیشابور که مثل او نبود او را حسین نجار گفتندی مدتی روزگار صرف کردند تا ارهء آن بساختند و اسباب آن مهیا کردند و استدارهء ساق این درخت چنانکه در کتب آورده اند مساحت بیست و هفت تازیانه بوده است هر تازیانه رشی و ربعی بذراع شاه، و گفته اند در سایهء آن درخت زیادت از ده هزار گوسفند قرار گرفتی و وقتی که آدمی نبودی و گوسپند و شبان نبودی، وحوش و سباع آنجا آرام گرفتندی و چندان مرغ گوناگون بر آن شاخه ها مأوی داشتند که اعداد ایشان کس در ضبط حساب نتواند آورد. چون بیوفتاد، در آن حدود زمین بلرزید و کاریزها و بناهای بسیار خلل کرد و نماز شام انواع و اصناف مرغان بیامدند چندانکه آسمان پوشیده گشت و به انواع اصوات خویش نوحه و زاری میکردند بر وجهی که مردمان از آن تعجب کردند، و گوسپندان که در ظلال آن آرام گرفتندی همچنان ناله و زاری آغاز کردند. پانصدهزار درم صرف افتاد در وجوه آن تا اصل آن درخت از کشمر به جعفریه بردند و شاخها و فروع آن بر هزار و سیصد اشتر نهادند، آن روز که به یک منزلی جعفریه رسید آن شب غلامان متوکل را بکشتند و آن اصل سرو ندید و از آن برخورداری نیافت - قال علی بن الجهم فی قصیدة: السرو یسری والمنیة تنزل - و این بود شب چهارشنبه لثلاث خلون من شوال سنه اثنین و ثلاثین و مأیتن. باغر ترکی با جماعتی از غلامان به اشارت منتصر قصد متوکل کردند و متوکل در مجلس لهو نشسته بود... و آن بر یک منزل جعفریه بماند تا عهدی نزدیک، و در آن سال والی نیشابور که آن فرمود - ابوالطیب طاهر - وهر که در آن سعی کرده بود جمله پیش از حولان حول هلاک شدند. درودگر و آهنگر و شاگردان و اصحاب نظاره و ناقلان آن چوب، هیچکس نماندند و این از اتفاقات عجیبه است.» «و سرو فریومذ(9) عمر و بقا بیش از آن یافت تا سنهء سبع و ثلاثین و خمسمائه بماند. دویست و نود و یک سال پس از سرو کشمر، و مدت بقای این سرو در فریومد هزار و ششصد و نود و یکسال بود، پس امیر اسفهسالار ینالتکین بن خوارزمشاه فرمود تا آن را بسوختند و حالی ضرری به وی و حشم وی نرسید، ازیرا که بواسطهء آتش در آن تصرف کردند و آن درخت زردشت آتش پرست کشته بود و ممکن بودی که اگر ببریدندی اتفاقی عجیب پدید آمدی و بعد از آن امیر ینالتکین بماند تا سنه احدی و خمسین و خمسمائه، چهارده سال دیگر بزیست و خاصیت درخت فریومد آن بود که هر پادشاه که چشم او بر آن افتادی او را در آن سال نکبت رسیدی و عمرها این تجربه مکرر گردانیده بودند». دربارهء قول مؤلف کتاب مزبور راجع بسرو کشمر چند نکته قابل ذکر است: نخست آنکه تاریخ قتل متوکل عباسی(10) و تاریخ قطع سرو کشمر(11) را که هر دو در یک سال اتفاق افتاده سال 232 ه . ق. نوشته و این درست نیست چه متوکل در سال 247 به قتل رسیده و سال 232 تاریخ جلوس او بر مسند خلافت است نه تاریخ وفات او.(12) دوم آنکه در ابتدای داستان، کاشتن درخت کشمر را به خود زردشت نسبت دهد و در اثنای آن گوید که قطع آن در سنهء 232 انجام گرفت و تا این وقت 1405 سال گذشته بود چون عدد اول را از دوم بکاهیم بازمانده 1173 خواهد بود یعنی در آغاز تاریخ هجرت 1173 سال از زمان کشت درخت (و به عبارت دیگر از عصر زندگانی زرتشت میگذشت) هجرت پیامبر اسلام در سال 623 م. انجام گرفته و چون این عدد را نیز از 1173 تفریق کنیم تفاضل 550 خواهد بود. بنابراین قول، تاریخ کاشتن سرو مزبور در حدود 550 ق. م. انجام گرفته و این عدد فقط اندکی با تاریخ معمول سنتی زرتشتیان اختلاف دارد(13) چه طبق محاسبهء عادی زرتشت در 660 ق.م. متولد و در 77 سالگی یعنی در 583 ق.م. شهید شده و بنابراین روایت در سال 550 ق. م. 33 سال از وفات زرتشت گذشته بود. در ادبیات پارسی و فرهنگها سرو کشمر شهرتی دارد :
بروی حوری رویش چو نقش مانی
زدست ترکی قدش چو سرو کشمر.مسعود سعد.
بلند قامت ایشان چو سرو در کشمر
بدیع صورت ایشان چو نقش در کشمیر.امیر معزی.
ترک نزاید چو تو به کاشغر اندر
سرو نبالد چو تو به کاشمر اندر.امیر معزی.
(مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی صص 339 - 342).
در فرهنگ جغرافیائی آمده است: مرکز شهرستان که نام اصلی آن ترشیز بوده در زمان رضاشاه کاشمر نامیده شده بطوری که تاریخ نشان میدهد این شهر در زمان تسلط اعراب و حملهء مغول ویران شده است. شهر کاشمر که ساختمان آن قبل از ظهور زردشت میباشد الحال از آثار آن به نام منار کشمر باقی است در زمین خرابه های آن در دهستان کنار شهر، سه قریه به نام کشمیر، علی آباد، آمامشیر بنا شده است. هوای شهر گرمسیر است و آب آن شیرین و گوارا. دارای سه رشته قنات به نام قنات فیض آباد، قنات سلطانیه و غیره وده آب انبار و بعضی از آنها بقدری بزرگ است که پس از پر شدن میتوان آب یکسالهء یک محله را تأمین کرد. دارای پنج خیابان جدید الاحداث است: خیابان گلشن، خیابان امام زاده، خیابان زنده، خیابان جم، خیابان سبزوار. و بازار قدیم و یک بیمارستان 10تخت خوابی دارد بنام عصمتیه. یک دبیرستان پسرانه و 5 دبستان دارد. موقعیت شهر در جلگه و سکنهء آن مطابق آخرین آمار سال 1328، 12052 نفر بوده. شغل آنان کسب و تجارت است در حدود 350 باب مغازه های مختلف دارد. از آثار باستانی آن مقبره و مزار سید حمزه برادر امام رضا علیه السلام است در این مقبره درختهای کاج کهن سالی است بنا به اظهار مطلعین محل 800 سال قبل کاشته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).
(1) - ضمیر «ش» افادهء فاعلیت کند.
(2) - این عمل زردشت یادآور نبشته های هخامنشیانست در روی سنگها، ظروف، و غیره.
(3) - واحد طولست و آن را باندازهء فاصلهء دو دست گشاده محسوب داشته اند.
(4) - یعنی گاوسر، بشکل سر گاو.
(5) - Cypres. (6) - چ بهمنیار ص 281.
(7) - کشمر بفتح اول مخفف کاشمر نام دیهی از ترشیز است، بدیهی است که کشمر و کاشمر را با کشمیر که نام سرزمینی است از بلاد سند (که شال ترمهء آن شهرتی دارد) نباید اشتباه کرد.
(8) - طرثیث بضم اول و فتح دوم و کسر سوم [ یعنی مصوّت «ی» ] نام ترشیز است و ترشیز را یاقوت در معجم البلدان ترشیش ضبط کرده و آن را تحریفی از طریثیث دانسته است و طریثیث در عربی مصغر طرثوث بر وزن عصفور و آن نباتی است شبیه بقارچ. (از تعلیقات آقای بهمنیار ص 340 همان کتاب).
(9) - فریومد بفتح اول نام بخشی از سبزوار است که مرکز آن نیز همین نام را دارد و قصبهء فریومد در 16 فرسخی شمال غربی سبزوار میان صدرآباد و مزینان واقع است.
(10) - تاریخ بیهقی ص 282.
(11) - همان کتاب ص 281.
(12) - رجوع شود به حواشی تاریخ بیهق ص 324.
(13) - رجوع شود به گاتها ص 28.

کاشمر.

[مَ] (اِخ) بخش حومهء شهرستان کاشمر، محدود است از طرف شمال به بخش ریوش از جنوب به شهرستان گناباد از خاور به بخش فیض آباد از باختر به خلیل آباد این بخش از 24 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 32247 نفر است دهستان مرکزی که شامل 9 آبادی است مرکز آن نیز خود کاشمر و جمعیت آن 5014 نفر میباشد ساکنین این دهستان بیشتر به داد و ستد در شهر مشغول میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کاشم رومی.

[شِ] (اِ مرکب) سیسالیوس است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

کاشمیر.

(اِخ) کشمیر. (شعوری ج 2 ص 237). رجوع به کشمیر شود.

کاشن.

[شَ] (اِخ) جاشن و کاشن نام محلی بوده است در سیستان و منسوب بدان را کاشنی آورده اند و در این کتاب (تاریخ سیستان) باز هم مورد دارد لیکن معلوم نیست املای آن چگونه است و آیا با گاف فارسی یا کاف دیگر، چه کاف را در تعریب تبدیل بجیم کرده اند مثل کرد و جرد و پهرک و فهرج و غیره.(1) (تاریخ سیستان، حاشیهء ص 20) :بسیار مردم بکشتند گبر و مسلمان و غارت کردند و بکاشن شدند، خانه(2) کاشن حصار داشتند بستدند و گروهی مردم کشتند. (تاریخ سیستان ص 369).
(1) - این یادداشت در توضیح «ابواسحاق الجاشنی» نوشته شده است.
(2) - افتادگی دارد. یا: مردم کاشن خانه حصار داشتند.

کاشنبه.

[شَمْ بِ] (اِخ) دهی از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 33هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 9هزارگزی شمال چهار زبر. کوهستانی و سردسیر و دارای 265 تن سکنه. آب از قنات. محصول آن غلات آبی و چغندر و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری. راه فرعی به شوسه دارد. در سه محل بفاصلهء 2 الی 3هزارگزی واقع به کاشنبهء بالا، کاشنبهء پائین و کاشنبهء لک مشهور است. سکنه بترتیب 454، 209، 30نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کاشنی.

(اِ) کاسنی و هندباء. (ناظم الاطباء). رجوع به کاسنی شود.

کاشنی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به کاشن. رجوع به کاشن شود.

کاشنی عرق.

[عَ رَ] (اِ مرکب) عرق کاسنی. (ناظم الاطباء).

کاشو.

[] (اِ) پاردم و قوشقون و پاره چرمی که در پس زین اسب بسته و بر زیر دم وی اندازند تا آنکه زین جلو نرود. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص256). بیتی مخدوش بشاهد آورده است.

کاشه.

[شَ / شِ] (اِ) کاژ. (جهانگیری). بمعنی کازه است و آن خانه ای باشد علفی که بر کنار کشت و زراعت سازند.(1) (برهان). رجوع به کازه شود. کومه. رجوع به کومه شود. جمس. رجوع به جمس شود. || یخ تنک و نازک را گویند و آن آبی است که در زمستان می بندد و منجمد میشود. (برهان). یخ تنک را گویند زیرا که به شیشهء شفاف شباهت دارد، کاش بمعنی شیشه است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گرفت آب کاشه ز سرمای سخت
چو زرین ورق گشت برگ درخت.
رودکی(2) (جهانگیری) (آنندراج).
(1) - در لغت فرس ص 508 این شعر به عمعق نسبت داده شده است این بیت به عنصری نیز نسبت داده شده است.
(2) - کاشه = کازه = کاژه. (برهان قاطع چ معین).

کاشه.

[شِ] (فرانسوی، اِ)(1) مثل کبسول. رجوع به کبسول شود. ظرف خرد برای بلعیدن دواهای بدمزه. بستهء مخصوصی که دوا در آن ریزند و کوچک سازند تا بتوان بحلق فرو برد.
- کاشه های دارویی:(2) کاشه های داروئی ازدو ورقهء نازکی که با خمیر نشاستهء خالص فطیر(3) تهیه شده تشکیل یافته است و شکل آنها گرد و گود است و دارای لبه ای پهن میباشد در یکی از آنها گردهای داروئی را میریزند و لبهء دیگر را قدری مرطوب کرده بر روی اولی میگذارند و به کمک اسباب مخصوصی به نام کاشتور(4) آن را فشار میدهند تا محکم شود همچنین کاشه های دیگری در داروخانه ها وجود دارد که یکی در دیگری جای میگیرد و داروها را در کاشهء کوچکتر میریزند و کاشهء بزرگتر را بر روی آن قرار داده فشار مختصری میدهند تا کاشهء کوچکتر را در خود جای دهد. (کارآموزی داروسازی صص 115 - 116).
(1) - Cachet. -.xuetnemacidem stehcaC - (2)
(3) - Pain azyme.
(4) - Cacheteur.

کاشی.

(اِ) کاچی. (برهان) (ناظم الاطباء). نوعی از خشت تنک باشد که نقاشی کنند و آبگینهء ساییده بر روی آن بمالند و بپزند چنانکه شبیه به چینی شود(1). (برهان) (آنندراج). آوندی است معروف که مثل ظرف چینی در ایران عموماً و در کاشان و خراسان خصوصاً بسیار خوب و عمده میسازند. (آنندراج). آجر که بر روی آن لعابی داده باشند(2).
-کاشیهای معرق؛ کاشی های غاز مغازی. قسمی آجر و ظرف لعابدار که بیشتر بر آن نقوش رسم کنند. آجر شیشه اندوده :
کاشی و آجرت بهر خورده
مال قارون بدم فروبرده.
اوحدی (از جهانگیری ج 1 ص 438).
گرچه کاشی است خانه یا چینی
دل بگیرد چو بیش بنشینی.
اوحدی (از جهانگیری).
|| پلاک. شمارهء خانه و دکان و جز آن که شهرداری نصب کند.
(1) - در قرنهای اول اسلامی این نوع خشتهای رنگ شده را «مدهون» میگفتند بمعنی «لعاب زده» و بعدها «غیانی» (معرب کاشانی) گفتند. (برهان قاطع چ معین، بنقل از علامه قزوینی و بنقل او از سفرنامهء ابن بطوطه).
.(دزی ج 2 ص 435)
(2) - Faience

کاشی.

(ق) با یای مجهول، مخفف کاشکی. (جهانگیری) (برهان). ایکاش :
کنون در دست ماند از دوست یادی
که کاشی هرگز از مادر نزادی.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
ز خط گوهرافشان تو باری
مرا کاشی که بودی یادگاری.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).

کاشی.

(ص نسبی) منسوب به کاشان که شهری است در ایران. (غیاث). منسوب به شهر کاشان را کاشی گویند و کاشانی صحیح است. قاسانی معرب آن است. (آنندراج).

کاشی.

(اِخ) (حاتم...) شخصی بسیار بلندپرواز است. پناه بر خدا از شعر خواندن و شعر گوش دادن او. به هر حال طبعش خوب است و سخنان نوی دارد. این غزل از او است:
شجر حسن تو هرگز بچنین نور نبود
مجلس امشب بصفا هیچ کم از طور نبود
دو جهان محنت و غم در دل من کرد نزول
هرگز این خانه بدین مرتبه معمور نبود
مستی عشق اناالحق بزبان آوردش
یک سر مو گنه از جانب منصور نبود
چون زلیخا نگرد در رخ یوسف گوید
در ازل دیدهء یعقوب چرا کور نبود
یار رنجیده ز بدمستی دوشت، حاتم
باده بایست که کمتر بخوری زور نبود.
*
پشت استغنای او گرم است از امداد حسن
خاطر اخلاص من جمع است از تأثیر عشق
*
مرا برفتن بزمی دلیر ساخته عشق
که جبرئیل بدهشت کند گذار آنجا
*
فتادم از نظر هر که بود در عالم
هنوز چشم بداندیش در قفای من است.
*
بهر قتل من که میگوید که خشم آلوده باش
میکشد صد چون مرا عشقت برو آسوده باش.
*
بی تو نفسی خوش نزدم خوش ننشستم
جایی ننشستم که بر آتش ننشستم.
*
بر گریه های مستی من دی سبوی من
خندید آنقدر که شکم بر زمین نهاد.
*
پر نورگشته طور محبت ز نور من
موسی طور خویشم و این است طور من
*
هنوز از آن نگه عشوه ساز میترسم
هنوز از آن شره های دراز میترسم
هزار مرتبه از جور بی نهایت او
بر آن شدم که کنم شکوه باز میترسم.
*
عشق چون محروم خواهد عاشقان را از نگاه
انتقام اول زیعقوب پیمبر میکشد.
*
آن ماه لقا ببزم دوش آمده بود
دوش آمده بود و باده نوش آمده بود.
دل در بر رغبت از طرب میرقصید
خون در دل آرزو بجوش آمده بود.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص صص 188 - 189).

کاشی.

(اِخ) حسن آملی المولد و المنشأ کاشانی الاصل امامی المذهب کاشی اللقب و گاهی به احسن المتکلمین ملقب از افاضل شعرای قرن هفتم هجرت و یا خود اوائل قرن هشتم را نیز دیده، شاعری است ماهر و متقی و جلیل القدر و عظیم الشأن و معاصر علامهء حلی متوفی به سال 726 ه . ق. و در محبت خانوادهء رسالت (ص) قلباً و لساناً قدمی ثابت و قلبی راسخ داشته و مدایح بسیاری درحق ایشان گفته و بجز مدیحهء ایشان اصلاً شعری نگفته و پیرامون مدح اکابر وقت خود نگردیده و از آثار قلمی اوست:
1 - الانشاء که بر علم و ادب و شعر و حکمت مشتمل است. 2 - هفت بند که هفت قصیده بزبان فارسی در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع) گفته و از ابیات آن است:
شمار جود تو برناید ار شود بمثل
سپهر کیل و قضا عامل و قدر کیال
ستارگان فلک سر بسر فرو ریزند
اگر برند ز دیوان هیبت تو مثال
خرد ز رفعت قدر تو قاصر است که نیست.
بقدر قدر تو اندازهء قبای مقال.
و از تذکرهء دولتشاهی نقل است که ملاحسن کاشی بعد از زیارت مکه و مدینه به زیارت حضرت امیر المؤمنین (ع) مشرف شده و در محاذی باب حرم ایستاده و قصیدهء خود را فروخواند که مطلع آن این است:
ای بدور آفرینش پیشوای اهل دین
وی ز عزت مادح بازوی تو روح الامین.
پس در همان شب آن حضرت را در خواب دید که بدو فرمود که از راه دور آمده ای و در عهدهء ما دو حق داری یکی حق مهمانی و یکی هم حق صلهء شعر اکنون به بصره رفته و به تاجری مسعودبن افلح نامی که در آنجا است سلام ما را رسانده و بگو که در سفر بحر عمان که کشتی تو مشرف به غرق بوده هزار دینار (معادل هزار اشرفی طلای هیجده نخودی) برای ما نذر کردی که کشتی و متاع آن بسلامتی به ساحل نجات برسد اکنون آن نذر را وفا کن و بعد از این جمله فرمود که آن هزار دینار را گرفته و در ضروریات خود صرف کن پس ملاحسن از خواب بیدار شده و به بصره رفته و پیغام آن حضرت را به همان تاجر رسانده پس تاجر از کثرت فرح نزدیک بحال غشوه شده و سوگند خورد که آن قضیه را به کسی نگفته بوده است فی الحال آن هزار دینار تسلیم ملاحسن کاشی نموده و به شکرانهء آن نعمت عظمی خلعتی فاخر هم علاوه کرده و ولیمه ای بسزا به فقرا داد باری کاشی را حکایات طریفه ای است که در رسوخ او در عقیدهء امامیه و تبری او از منافقین برهانی قاطع هستند و در زمان سلطان محمد خدابنده به سلطانیه رفته و از شعرای مجلس عالی وی بوده و هم در آنجا وفات کرده و در سمت قبلهء آن شهر مدفون و مزار اهالی آن دیار است و با موافق آنچه در ذریعه از سید حسن صدر نقل کرده قبر کاشی بنابر مشهور در بلدهء کاظمین در حجرهء شبکه داری است که به بازار کهنه باز شده و نزدیک مقبره ای است که بنام سید مرتضی مشهور است و در سال 353 ه . ق. آن بازار خراب و آن حجره ملحق به جاده گردیده است. (از ریحانة الادب ج 3 صص 347 - 348).

کاشی.

(اِخ) (حیاتی...) صادقی کتابدار نویسد: حقیر وی را ندیده ام ولی این بیتش خیلی مشهور است:
کوی یاراست از اینجا بتکبر مگذر
سر بنه سجده گه گبر و مسلمان اینجاست.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص240).

کاشی.

(اِخ) (رضائی...) آدمی خوش سلیقه و پیش ارباب نظم مقبول القول است. این ابیات از اوست:
زنجیر در زندان غم از بسکه با من کرده خو
هرگاه می جنبم زجا بنیاد شیون میکند
*
هر چند بینمت بتو میلم فزون شود
آب حیاتی از تو کسی سیر چون شود.
*
حاضری لیک حجابم ز تو دارد محروم
طرفه حالی است تو اینجائی و حرمان اینجاست.
*
تسکین دل بوعدهء وصل تو چون دهم
در پیش من نشسته ای و نیست باورم.
*
رضائی گر بزور از پیش رفتی کار عاشق را
بدین بی دست وپایی کار صد فرهاد میکردم.
*
قبرم بشکافید و ز تأثیر محبت
اعضای درست و جگر پاره ببینید.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص 310).

کاشی.

(اِخ) عبدالرزاق بن جمال الدین یا جلال الدین اسحاق کاشانی سمرقند مکنی به ابوالغنائم و ملقب به کمال الدین از مشاهیر عرفا و متصوفهء علمای امامیه و عالمی است عارف و کامل و در مراتب تأویل و علوم تنزیل محقق بوده و از تألیفات اوست:
1- اصطلاحات الصوفیه که پس از آنکه بعضی از کتابهای مشتمل بر اصطلاحات صوفیه و عرفا تألیف کرد محض بیان مراد از آن اصطلاحات مذکوره کتابی بنام لطائف الاعلام فی رشادات الافهام تألیف کرده و اخیراً آن را بهمین نام اصطلاحات الصوفیه تلخیص نمود و اولش این است: الحمدللّه الذی نجانا من مباحث العلوم الرسمیه بالمن و الافضال - و با شرح منازل مذکور ذیل چاپ شده است. 2- تأویل الاَیات یا تأویلات القرآن و آن تفسیر قرآن است با تأویلات موافق اصطلاحات صوفیه و یک نسخه از آن در کتابخانهء رضویه موجود و بتصدیق شهید ثانی این کتاب در موضوع خود بی نظیر بوده و مثل آن تألیف نشده است. 3- تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان. 4- شرح فصوص الحکم محیی الدین العربی. 5- شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری که در تهران چاپ شده است. 6- القضاء و القدر. 7- لطائف الاعلام که فوقاً مذکور شد و در مجالس المؤمنین به استناد بعضی از کلمات کاشی مثل صاحب ذریعه به تشیع وی رفته و در روضات الجنات هم به استناد بعضی دیگر از آنها اشکال نموده و اما وفات کاشی بقول صاحب روضات در هفتصدوسی پنجم و در چند جا از کشف الظنون هفتصدوسی و تمام و بنوشتهء معجم المطبوعات پنجاه و یکم و بنوشتهء قاموس الاعلام هفتصد و بیستم هجرت واقع و در تحت عنوان تأویلات القرآن از کشف الظنون عبدالرزاق کاشی را به سمرقندی نیز موصوف داشته و وفات او را همه سال 887 ه . ق. ضبط کرده و در تحت عنوان مطلع السعدین هم که از وقایع عصر سلطان ابوسعید بوده و بیارهء حوادث ربع مسکون همه مشتمل است آن را تألیف کمال الدین بن عبدالرزاق جلال الدین اسحاق سمرقندی متوفی همین تاریخ 887 ه . ق. دانسته است پس ظاهر آن است که در عبدالرزاق کاشی مؤلف تأویلات القرآن یا عبدالرزاق سمرقندی مؤلف مطلع السعدین اشتباه اسمی شده است و الله العالم و در ذریعه نیز وفات عبدالرزاق کاشی را مابین دو تاریخ اولی مردد داشته است. (ریحانة الادب ج 3 ص 348). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

کاشی.

(اِخ) (غریبی...) شاعر قدیمی است و در خدمت خانی احمد پادشاه سمت ملک الشعرائی دارد. این غزل مولانا لسانی را که گفته است:
منم زان خوی نازک آستین بر چشم تر مانده
ز مژگان تا جگر صد پرده خون بر یکدگر مانده.
چنین تتبع کرده بود:
تو از من فارغ و من بی تو هر سو در بدرمانده
ز خواری بر سر دون همتان بی پا و سرمانده.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص 227).

کاشی.

(اِخ) (فهمی...) رند و نامراد است و اوقات خود را به تجارت میگذراند. عاشق پیشه هم هست ولی عشقش پایدار نیست. طبع شعر خوبی دارد و این ابیات از اوست:
تو از کس نگذری کش رخنه ای در جان نیندازی
من از حیرت نمیدانم که زخمی خورده ام یا نه.
*
باز اشکم سر آرایش مژگان دارد
بازم انگشت ملاقات بدندان دارد
*
از سر انگشت استغفار نتوان باز کرد
این گره هایی که محکم گشته بر زنار من.
*
اگر بر بستر من گل فشانی بردمد آتش
و گر بر تربت من آب ریزی دود برخیزد.
*
کشیده ام دو سه جام از شراب بیشرمی
خدا کند که دوچارم شوی در این گرمی.
*
بر همچو منی جلوه گریهای توحیف است
خود را منما تا بتمنای تو میرم.
*
صد آبله زد زبان و انگشت
از بسکه بلا شمار کردم.
*
بینم چو در رفتار او حیرت زمینگیرم کند
پا بر سر جان مینهد غافل نهادن این چنین.
*
گر چه رام دل بی صبر و قرارم نشدی
سر راهی نگرفتم که دوچارم نشدی.
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص 200).

کاشی.

(اِخ) (مردمی...) مردمزاده است و بد آدمی نیست. بیت زیر را در بیان رام ساختن خواجه زادهء خود بوسیلهء اظهار واسوختگی خوب گفته است:
کردم از حیلهء وارستگیش رام بخود
ساعتی صبر کن ای دل که طپیدن زود است.
(از ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص 310).

کاشی.

(اِخ) (میرحیدر...) گرچه قدری کوتاه و ضعیف اندام است ولی از حیث استعداد پایهء بلندی دارد. در فن معما و تاریخ ممتاز است گویند به اسم خان احمد پادشاه قصیده ای گفته که از هر مصراع آن یک معما و یک تاریخ استخراج کرده است اگر حقیقت داشته باشد خیلی دقت فکر میخواهد. این چند معما از او است:
به اسم ملاشاه:
من تازه عاشق و یار بیداد کرده آغاز
دل داد یار نو را پیش که میبرد باز
به اسم حبیب:
شبها که تمام عاشقان بیدارند
چشم و دل من بخواب راحت یارند
ساحر پسری کو که برد صبر و قرار
اول ز دل و دیده چو خوابی دارند.
به اسم سهراب:
خوش آنکه نظر بسوی ما اندازند
گردند بما بحال ما پردازند
گردند و کله سراسر و کاکلها
گه کج بنهند و گه پریشان سازند
(ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص ص 84).

کاشی پز.

[پَ] (نف مرکب) کسی که خشت کاشی میسازد. آنکه آوندهای کاشی میسازد. (ناظم الاطباء).

کاشی پزی.

[پَ] (حامص مرکب) شغل کاشی پز. || (اِ مرکب) محل کاشی پختن یا محل فروش آن.

کاشی تراش.

[تَ] (نف مرکب) تراشندهء کاشی. آنکه کاشی را در بنائی بکار برد :
برای جدارش ز کاشی تراش
دل کان فیروزه اندر خراش.
نورالدین ظهوری (در تعریف حمام از آنندراج).
ز بنیاد و معمار کاشی تراش
مرا راز پوشیده گردیده فاش.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

کاشی تراشی.

[تَ] (حامص مرکب)شغل و عمل کاشی تراشی. || (اِ مرکب) محل کاشی تراشی.

کاشی دار.

(اِخ) یکی از قلاع سه گانه واقع در «چناشک» از دهات کوهسار که بر قلهء کوه واقع است و اکنون «دشلی» نام دارد. (مازندران و استرآباد) ترجمهء وحید مازندرانی ص 116 و 176).

کاشیرا.

(اِ) اسم هندی عصار است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کاشی ساز.

(نف مرکب) آنک کاشی سازد. کسی که کاشی بعمل آرد.

کاشی سازی.

(حامص مرکب) عمل و شغل کاشی ساز. || (اِ مرکب) کارخانه ای که در آن آوندهای کاشی و یا خشتهای کاشی میسازند. (ناظم الاطباء).

کاشی غازمغازی.

[مَ] (اِ مرکب) کاشی که در مقابل آفتاب هفت رنگ در آن مشاهده می شود. رجوع به معرق و کاشی کاری شود. نوعی از صنایع که در عمارت کنند. و رجوع به «غازمغازی» شود.

کاشی کاری.

(حامص مرکب) نوعی از صنایع که در عمارت کنند. (آنندراج). کاشی سازی. رجوع به کاشی سازی شود. (ناظم الاطباء). در ترجمهء کتاب «صنایع ایران بعد از اسلام» آمده است: انصاف این است که گفته شود کاشی کاری بهترین و عالی ترین چیزی است که ایرانیان برای تزیین و آرایش ابنیه ابداع کرده اند و بحدی در ابنیه و ساختمانهای مذهبی و شخصی ایران بعد از اسلام معمول و متداول شده که نمیتوان عمارت یا کاخ ایرانی را بدون اینکه آجرهای زیبای کاشی که با رنگ آمیزی عالی و اشکال ممتاز خود دیوارهای آن را زینت دهد و یک شکل ایرانی خاصی به آن بپوشاند و منظرهء غریب و زیبائی به آن بدهد، به تصور آورد زیباترین کاشی هائی که در دورهء اسلامی در ایران تهیه شده و از حیث صنعت قابل توجه است آجرهای کوچکی است که با لعاب آبی رنگی پوشیده شده و در مسجد جامع شهر قزوین بکار گذارده شده و راجع به اوایل قرن ششم هجری(1) (دوازدهم میلادی) است و چنانکه از کاشیهای مقبرهء مؤمنه خاتون که در شهر نخجوان است و راجع به سال 582 ه . ق. (1182 م.) میباشد بر می آید این صنعت خیلی زود و با سرعت ترقی کرد و در آخر قرن ششم رونق بسزائی یافته است. در کاشی کاریهای ایرانی برای پوشاندن دیوارهای عمارات اشکال زیبای زیادی بکار برده اند که از آن جمله است اشکال ستاره ای ساده که بیش از یک یا دو رنگ نداشته اند و یا کاشیهای صلیبی شکل که غالباً سنگهای آبی فیروزه ای باز و یا لاجوردی پررنگ بود و غیر از این اشکال یک اشکال ستاره ای و صلیبی که به اشکال انسانی و حیوانی و نباتی بسیار مزین بوده و میناکاری بر رونق و درخشندگی و زیبائی آنها می افزوده است نیز در کاشیهای خود بکار برده اند. ولی چنین مینماید که بکار بردن آجرهای کاشی لعاب صدف دار و مینائی را ایرانیان از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) ساخته اند و در اوایل امر استعمال این نوعی کاشی منحصر به ابنیهء بزرگ و مهم بوده ولی در اواخر قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی) ساختن این نوع کاشی ترقی زیادی کرده و از شهر کاشان بسایر شهرهای ایران و قسمت های شرق نزدیک فرستاده میشده و این صنعت همچنان تا نیمهء قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) دارای این رونق بوده و در تمام این مدت بزرگترین مراکز آن شهر کاشان بوده است البته در سایر شهرهای ایران مخصوصاً در ری و سلطان آباد نیز تهیه میشده است ولی کاشیهای این دو شهر از کاشیهای ساخت کاشان پست تر بوده است اما معرق کاری در قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی) یعنی در دورهء سلجوقی به سمت کمال رفته و متداول گردیده است و هنرمندان و صنعتگران قرن هشتم (چهاردهم میلادی) از صنعتگران دورهء سلجوقی بمراتب بهتر و ماهرتر بوده و برتری محسوسی بر آنها داشته اند در این قرن موفق شدند اجزائی را که اشکال معرق از آنها تشکیل مییابد کوچکتر کنند و لطیف ترین و زیباترین اشکال بنائی و هندسی را در یک مجموعه از رنگهای زیبا و براق که جز در فنون و صنایع شرقی و خصوصاً ایرانی دیده نمیشود، نمایش دهند خصوصاً ارزانی معرق بیشتر موجب شیوع آن شده زیرا هزینه ساختن معرقهای لعاب صدفی دار بمراتب کمتر از هزینه آجرهای کاشی مینائی بوده و علت این امر واضح است زیرا در کاشی لازم بود پس از کشیدن زنگ و نقش یکبار دیگر آن را در کوره گذارند و این عمل گذشته از هزینهء اضافی که داشت چندان مورد اطمینان نبوده چه ممکن بود کاشی ها از کوره سالم بیرون نیاید ولی به هر حال این صنعت در دو قرن نهم و دهم هجری (پانزدهم و شانزدهم میلادی) بمنتهای ترقی و کمال خود رسیده و عصر طلائی خود را تشکیل داده و در این دوره مراکز مهم معرق سازی شهرهای اصفهان و یزد و کاشان و هرات و سمرقند و تبریز بوده اند. در همین اوقات خزف سازان اصفهان طریقهء دیگری ابتکار کردند که آنها را از سختی ساختن معرق لعاب صدف دار مستغنی نمود و در وقت و هزینه ای که برای معرق کاری لازم بود آنها را بی نیاز ساخت، این طریقهء جدید موسوم به «هفت رنگی» است و این صنعتگران بوسیلهء آن موفق شده اند هفت رنگ یا بیشتر را در یک آجر که ساحتش یک پای مربع بود جمع آورده بکار برند و از این راه توانسته اند رنگهای زیادی را در مساحت کمی استعمال نمایند در این طریقه دیگر مانند معرق اشکال منحصر به اشکال هندسی نبود و توانسته اند بعضی مناظر مختلف و اشکال انسانی را در روی این آجرها بکشند. قدیمترین نمونه هایی که از این آجرهای هفت رنگ به دست آمده از مدرسهء شاهرخ تیموری است که در شهر خود گرد ساخته و تاریخش اوایل قرن نهم هجری (قرن پانزدهم میلادی) را نشان میدهد اما عصر طلائی این صنعت را میتوان در دورهء شاه عباس صفوی دانست و امروز در موزهء ویکتوریا والبرت لندن و موزهء متروپولیتان در نیویورک بعضی الواح از صنعت هفت رنگ موجود است که مدعیند از کاخ چهل ستون به دست آمده است ولی بهترین و عالیترین آجرهای هفت رنگ را باید در کلیساهای شهر جلفای اصفهان دید.(2) (ترجمهء صنایع ایران بعد از اسلام صص 57 - 59).
(1) - اما قدیمترین انواع کاشی لوحه هائی است که در شهر مشهد و در صحن و بارگاه حضرت امام رضا بکار گذارده شده و راجع بسال 512 ه . ق. / 1118 م. است. به ج 8 شمارهء 2978 Repertoire chronologiqued'Epigraphie Arabe و ج 2 ص 1666 و 1675 ببعد رجوع شود. و نیز:
A Survey of Persian Art.
(2) - جلفا یکی از شهرهای قدیمی و مهم ارمنستان بود. شاه عباس کبیر سکنهء آنجا را بحوالی شهر اصفهان کوچ داد (سال 1014 ه . / 1615 م.) و از صنایع و فنون آنها استفاده نمود. این عده که بامر شاه عباس به حوالی اصفهان آمدند در حدود دوهزار خانوار میشدند و آن محل را بیادگار میهن اصلی خود جلفا نامیدند و آن را آباد کردند و در آن برای خود کلیساهای بزرگی ساختند و طولی نکشید که جلفای اصفهان مرکز تجارتی مهمی شد.

کاشی محله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 12هزارگزی شمال خاوری بابل. دشت و معتدل و مرطوب مالاریائی و دارای 50 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن برنج صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کاشی معرق.

[یِ مُ عَرْ رَ] (اِ مرکب) یا کاشی تراشیده. تلفیق تکه های کوچک تراشیده خشت کاشی براساس نقش. رجوع به معرق شود.

کاشین.

(اِخ) کاشن (در شمال ایلام) در حدود 24 قرن پیش از میلاد نام مکانی را در شمال ایلام می بینیم که آن را کاشن میخوانده اند چون بسیار دور بنظر می آید که در آن عهد بعید طایفه کاسی معروف در سرزمین لرستان بوده باشند ناچار باید بگوئیم که محل مزبور کاشن نام داشته و قوم کاسی بعد از دخول به آنجا از اسم محل برای خود نامی اختیار نموده اند و بعد با وجود ورود اقوام دیگر و آمیخته شدن با آنها اسم اصلی را نگاه داشته اند. (کرد و پیوستگی نژادی او ص 37). رجوع به کاسی شود.

کاص.

(اِ) پیمانه باشد و به زبان پهلوی جامه را نیز گویند. (لغت فرس چ اقبال ص 227 از حاشیهء نسخهء اسدی نخجوانی).

کاص.

[کاص ص] (ع ص) بسیار حریص و بسیار آز. || شتاب رو. (ناظم الاطباء).

کاط.

(اِ) کاشانه باشد. (لغت فرس چ اقبال ص 227 از حاشیهء نسخهء اسدی نخجوانی).

کاطلان.

(اِخ)(1) (دمشقی). رجوع به «کاتالونی» شود.
رجوع به نخبة الدهر دمشقی شود.
(1) - La
Catalogne

کاطولیکی.

(ص اِ) کاتولیک(1). (دزی ج2 ص435). و رجوع به کاتولیک شود.
(1) - Catholique.

کاظم.

[ظِ] (ع ص) ج، کُظَّم. (منتهی الارب). و کاظمین. خاموش و فروخورندهء خشم. (منتهی الارب) (آنندراج). حلیم و بردبار. ساکت : الذین ینفقون فی السراء والضراء و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس و الله یحب المحسنین. (قرآن 3/134). و انذزهم یوم الاَزفة اذا القلوب لدی الحناجر کاظمین. (قرآن 40/18).

کاظم.

[ظِ] (اِخ) تخلص یکی از شعرای ایران است که از اهالی قم و پسر آقا صادقخان صدقی و شاگرد حکیم سعید خان بود. از اوست:
یک نالهء مستانه ز جائی نشنیدیم
ویران شود آن شهر که میخانه ندارد.
(از قاموس الاعلام ترکی).

کاظم.

[ظِ] (اِخ) (حکیم...) ابن المجتهد حیدرعلی طشت دار نجفی که یکی از اطبای معروف و ملقب به حاذق الملک بود. وی به سال 1150 ه .ق. منظومهء مسمی به «فرخ نامهء فاطمه» را به رشتهء نظم کشیده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاظم.

[ظِ] (اِخ) (میرزا...) ابن میرزا صادق. نسخه ای به خط وی از فرهنگ جهانگیری که تاریخ تحریر آن سال 1239 ه .ق. است در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار موجود است. (از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص216).

کاظم.

[ظِ] (اِخ) (میرزا...) ابن میرزا محمد بروجردی از اجلهء دبیران و عمّال قرن اخیر ایران که خود از سرآمدان فضلای دهر و اخیار زمانه بود و وی پدر میرزا محمدخان لشکرنویس باشی است که نسخه ای خطی قدیمی از «نزهت نامهء علائی» تألیف شهمردان بن ابی الخیر به کتابخانهء او تعلق دارد. (از احوال و اشعار رودکی ج1 صص27-28). وی از منشیان خاصهء عهد فتحعلی شاه و محمدشاه بود و نامه ای ازو یعنی از میرزا محمد که به پسرش نوشته در حاشیهء آخر «مخزن الانشاء» چاپ شده است. (سبک شناسی ج3 ص335).

کاظم.

[ظِ] (اِخ) مسیح البیان از اطباء و شعرای مشهور ایران است و در خدمت شاه عالمگیر بوده، منظومه های موسوم به: آئینه خانه، پری خانه، ملاحت احمدی، صباحت یوسفی، گل محمدی، اوصاف مسیحی، را به رشتهء نظم کشیده دو سه دیوان نیز دارد و به سال 1077 درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی)..

کاظم.

[ظِ] (اِخ) (موسی بن جعفر...) در حبیب السیر آمده است: ولادت شریف امام هفتم در ابوا که منزلی است در میان مکه و مدینه فی صفر سنهء ثمان و عشرین و مائه اتفاق افتاد و قیل فی سنة تسع و عشرین، و مادر آن جناب ام ولد بود مسماة بحمیدهء بربریه و اسم شریفش موسی و کنیتش ابوالحسن و ابوابراهیم و ابوعبدالله و ابوعلی نیز گفته اند و گفته اند که ابواسماعیل نیز از جملهء کنیتهای امام موسی بوده، و آن امام عالیمقام را بواسطهء وفور حلم و کظم خشم کاظم میخواندند و صابر و صالح و امین نیز داخل القاب آن جناب است، و امام موسی در وقت فوت امام جعفر علیه السلام بیست ساله بود و به روایت اصح و اکثر در ماه رجب سنهء ثلث و ثمانین مائه در بغداد از عالم نقل فرمود. و بدین روایت امامتش سی و پنچ سال و به قول اکثر ارباب اخبار کاظم را رضی اللهعنه بفرمودهء هارون الرشید سندی بن شاهک یا یحیی بن خالد برمکی زهر داد. و بدان واسطه آن جناب روی به فردوس اعلی نهاد و در تاریخ گزیده مسطور است که بعقیدهء بعضی از شیعه سرب در حلقوم آن امام معصوم ریختند و بدست بی شرمی رشتهء عمر عزیزش را بگسیختند. مدفن پرنور کاظم علیه السلام در خطهء بغداد مشهور است و مطاف طواف جمهور خلایق نزدیک و دور انه هوالعفو الغفور. گفتار در بیان مناقب و مکارم امام ابراهیم موسی بن جعفرالکاظم علیهماالسلام: شمیم مکارم اخلاق این امام عالیشان اطراف جهان و مشام جهانیان را معطر گردانیده بود و اشعهء محاسن آداب آن مقتدای بلندمکان شام ظلمت اندوز طوایف انسان را بصبح عالم افروز رسانیده وفور زهد و عبادتش افزون از قوت طاقت معشر بشر و کمال علم و فضیلتش بیرون از احاطهء استطاعت علماء دانشور عجایب کرامتش مخبر از معجزات رسول و عذایب خوارق عاداتش محیر طباع و عقول. امامت امت بوجود فائض الجودش منصوص و تقویت ملت برأی عالم آرایش مخصوص.
مثنوی
امام اهل دین موسی بن جعفر
جهان از نکهت خلقش معطر
ز روی علم هادی امم بود
بفرط حلم در عالم علم بود
ز خویش فایح آثار سعادت
ز رویش لایح انوار سیادت
علو قدر او برتر ز افلاک
ز علمش گشته حیران عقل دراک
امامت را وجودش بود لایق
وز آن معنی خبر میداد صادق.
در کشف الغمه از بدر که غلام علی بن موسی الرضا علیه السلام بود منقول است که گفت روزی اسحاق بن عمار درآمد نزد موسی بن جعفر و بنشست و در آن حین شخصی از مردم خراسان نیز اذن دخول طلبیده به مجلس شریفش رسید آن جناب به لغتی تکلم نمود که بکلام طیور مشابهت داشت و مثل آن مسموع نشده بود و کاظم علیه السلام بهمان زبان او را جواب داد اسحاق آن جناب را گفت هرگز مانند این کلامی نشنیده بودم امام فرمود که این کلام اهالی چین است و نیست تمام کلام اهالی چین الا این چنین پس گفت تعجب نمودی ازین سخن اسحاق گفت محل تعجب است فرمود که من ترا خبر دهم از آنچه از این اعجب باشد به درستی که امام میداند منطق الطیر و نطق هر ذی روحی را که ایزد تعالی او را خلق کرده است و مخفی نیست بر امام چیزی و از فضل بن عمر مروی است که چون صادق رضی الله عنه وفات یافت عبدالله بن جعفر بخلاف وصیت پدر آغاز دعوی امامت کرد کاظم علیه السلام هیزم بسیار درساحت سرای خویش جمع ساخته عبدالله را طلب داشت و فرمود تا آتش در آن هیزمها زند تا همه هیمه بسوخت آنگاه موسی رضی الله عنه برخاست با اثواب خویش در میان آن آتش نشست و به جانب حاضران متوجه شده آغاز مکالمه فرمود و بعد از ساعتی از آنجا بیرون آمده جامهء خود را بیفشاند و به مجلس رجوع کرده عبدالله را گفت اگر تو گمان میبری که امامت بعد از پدر بتو رسیده بنشین در میان این آتش چنانکه من نشستم راوی گوید که رنگ عبدالله از شنیدن این سخن متغیر گشته برخاسته و ردای بر زمین میکشید تا از سرای کاظم علیه السّلام بیرون رفت.
حکایت
بسیاری از علمای صاحب توفیق به زبان تحقیق از شقیق بلخی رحمة اللهعلیه روایت کرده اند گفت فی سنهء تسع و اربعین و مائه در سفر حجاز به قادسیه رسیدم جوانی دیدم خوبروی و گندم گون که سربالای جامهای خود پشمینه ای پوشیده بود و شمله ای بر کتف انداخته و نعلین در پا کرده و تنها در گوشه ای نشسته با خود گفتم که این جوان از صوفیه مینماید همانا میخواهد که در این راه بار خود را بر مسلمانان اندازد بروم و او را سرزنش کنم تا از این امر باز ایستد چون نزدیک رسیدم فرمود که (یا شقیق اجتنبوا کثیرا من الظن ان بعض الظن اثم) پس مرا بگذاشت و برفت با خود گفتم کاری عظیم واقع شد که نام مرا و آنچه در ضمیر داشتم اظهار کرد این شخص نیست مگر بنده ای صالح به وی رسم و بحلی طلب نمایم هرچند در رفتار سرعت نمودم به وی نرسیدم و در منزل دیگر او را دیدم که در نماز ایستاده و لرزه بر اعضایش افتاده و اشک از چشمش روان شده صبر کردم تا از نماز بازپرداخت قصد کردم که نزدیک او روم و مجلس خواهم چون مرا دید گفت ای شقیق این آیه بخوان که (و انی لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحاً ثم اهتدی). (قرآن 20/82). پس مرا بگذاشت و برفت با خود گفتم این جوان هر آینه از جملهء ابدال است که دو بار مرا از سر من خبر داد و در منزل دیگر او را بر سر چاهی یافتم که ایستاده رکوه ای در دست و میخواهد که آب بگیرد ناگاه رکوه در چاه افتاد پس بجانب آسمان نگریست و مناجات کرده گفت (اللهم سیدی مالی غیرها فلا تعد منها) والله که دیدم که آب چاه بالا آمده دست دراز کرده رکوهء پرآب برگرفت و وضو ساخت و چهار رکعت نماز بگذارد و بعد از آن بجانب توده ای از ریگ میل کرد و بدست خود ریگ میگرفت و در رکوه میریخت و می جنبانید و می آشامید پیش رفتم و بر وی سلام کردم جواب داد گفتم مرا اطعام کن از زیادتی آنچه خدای تعالی بتو انعام فرموده است گفت ای شقیق همواره نعم الهی بحسب ظاهر و باطن به ما میرسد ظن خود را با واهب عطایا نیکو گردان آنگاه رکوه را بمن داده بیاشامیدم سویق و شکر بود والله که هرگز از آن خوشتر و لذیذتر نیاشامیده بودم و سیر شدم و سیراب گشتم چنانکه چند روز مرا بطعام و شراب میل نشد پس از آن وی را ندیدم تا مکه و در حرم نیمشبی او را دیدم که در نماز ایستاده بخضوع و خشوع تمام گریه و زاری میکرد و چون صبح طالع شد فریضهء بامداد گذارده طواف خانه فرمود و بیرون رفت از عقبش بشتافتم مشاهده نمودم که بخلاف آنکه در راه دیده بودم جمعی از خدام و موالی در ملازمتش بسر میبرند و مردمان بگرد وی درمی آیند و بر وی سلام میکنند از شخصی پرسیدم که این کیست گفت هذا موسی بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب رضی الله عنهم گفتم این عجائب و غرائب که دیدم از مثل این سیدی عجیب و غریب نیست.
حکایت
در کشف الغمه از اصبع بن موسی مروی است که گفت یکی از اصحاب صد دینار بمن داد که پیش کاظم علیه السلام برم و مرا نیز چیزی بود که می خواستم به وی دهم چون بمدینه رسیدم غسلی بجای آورده بضاعت خود را و از آن شخص را نیز بشستم و مشک سوده بر آنجا پاشیدم و وجه آن عزیز را شمرده نودونه دینار یافتم دیگر بار بشمردم همان بود یکدینار خاصهء خود بشستم و به آن منضم ساختم و همچنانکه بود در صره کردم و شب نزد کاظم علیه السلام رفته گفتم جان من فدای تو باد اندک بضاعتی دارم که به آن تقرب میجویم به ایزد تعالی گفت بیار دنانیر خود را پیش وی بردم پس عرض کردم که مولای تو فلان کس چیزی با من همراه کرده است گفت بیار صره را پیش وی بردم فرمود که بر زمین ریز بریختم به دست خود آن را پریشان ساخت و دینار مرا جدا کرده فرمود که وی وزن را اعتبار کرده است نه عدد را.
حکایت
از ابی خالدالرمانی نقل است که در کرت اول که مهدی عباسی کاظم رضی الله عنه را به بغداد طلبید امام مرا بخریدن بعضی از ضروریات سفر مأمور گردانیده در آن اثنا بر من نظر افکنده اثر حزن و ملال در چهره ام مشاهده فرموده فرمود که ای ابوخالد چیست که ترا غمناک می بینم گفتم که چون محزون نباشم که پیش این طاغی میروی و مآل حال تو معلوم نیست فرمود که هیچ باک مدار که در فلان ماه و فلان روز خواهم آمد تو در اول شب منتظر من باش. ابوخالد گوید که بعد از رفتن امام روز می شمردم تا موعد ملاقات دررسید و در آنروز بر سر راه رفته انتظار میکشیدم و تا نزدیک غروب هیچکس را ندیدم بنابرآن شیطان وسوسه در دِل من انداخت بترسیدم که شکی در دلم راه یابد و اضطرابی عظیم در من پیدا شد ناگاه دیدم که از جانب عراق سیاهی پدید آمد و کاظم رضی اللهعنه در پیش آن سیاهی بود و بر بغله ای سوار آواز برآورد که یا اباخالد گفتم لبیک یابن رسول الله فرمود که نزدیک بود که شکی در دل تو افتد گفتم چنین بود پس گفتم که الحمدلله که از این طاغی بسلامت نجات یافتی فرمود که ای اباخالد بار دیگر مرا خواهند برد که خلاصی نیابم.
ذکر ظلمی که از عباسیان به کاظم علیه السلام رسید و بیان مسموم شدن آن جناب در زمان خلافت هارون الرشید - علمای صاحب تأیید مرقوم کلک بیان گردانیده اند که چون محمد بن ابی جعفر منصور که مهدی لقب داشت از عظم شأن کاظم علیه السلام و میل طوایف انام بملازمت آن امام عالیمقام خبر یافت از زوال ملک خویش اندیشیده آن جناب را از مدینه به بغداد طلبید و محبوس گردانید بعد از چندگاه شبی حضرت ولایت پناه اسداللهالغالب علی بن ابی طالب علیه السلام را در خواب دید که فرمود یا محمد (فهل عسیتم ان تولیتم ان تفسدوا فی الارض و تقطعوا ارحامکم). (قرآن 47/22). و چون بیدار شد ربیع حاجب را طلب نموده به احضار امام موسی امر فرمود از ربیع منقول است که گفت چون پیش مهدی رسیدم این آیت را به آواز خوش میخواند و مرا گفت فی الحال موسی بن جعفر را بیار بموجب فرموده عمل نمودم و مهدی با کاظم معانقه کرده او را نزدیک خویش بنشاند و خوابی که دیده بود بر زبان راند و گفت هیچ توانی که مرا ایمن گردانی از آنکه بر من و اولاد من خروج نکنی موسی بن جعفر جواب داد که والله که هرگز این داعیه نکرده ام و شأن من نیست که این کار کنم مهدی گفت صدقت پس مرا گفت که ده هزار دینار به وی ده و ساختگی حیلتی کن که تا بمدینه باز رود ربیع گوید که من همان شب مایحتاج کاظم را بهم رسانیدم و او را روان گردانیدم از خوف آنکه مبادا مانعی پیدا شود و امام علیه السلام تا ایام ایالت هارون در مدینهء مکرّمه بفراغت گذرانید و دیگر مهدی مزاحم اوقات شریفش نگردید چون نوبت دولت به رشید رسید جمعی از اهل حسد نزد او زبان به غیبت موسی علیه السلام و التحیة گشادند و هارون در سالی که به حج رفته بود به مدینه شتافته آن جناب را مقید به بصره فرستاد و عیسی بن جعفربن منصور که در آن وقت حکومت آن ولایت متعلق بدو میداشت بفرمان رشید کاظم علیه السلام را مدت یک سال محبوس گردانید و رشید بالاخره او را بقتل آن جناب مأمور ساخته عیسی از آن امر شنیع استعفاء نمود و رشید امام را به بغداد برده بفضل بن ربیع سپرد و موسی در حبس فضل مدتی اوقات شریف گذرانیده چون فضل نیز از ریختن خون کاظم رضی اللهعنه احتراز کرد هارون فضل بن یحیی برمکی را به محافظت آن مظهر فضل و کمال مأمور ساخته فضل بن یحیی آن جناب را در خانهء تنگ بازداشته بعد از آنکه صیام ایام و قیام لیالی و کثرت طاعت و عبادت آن مهر سپهر سیادت را مشاهده نمود به اکرام و احترامش اقدام فرمود و این خبر در رقه به رشید رسید نامهء عتاب آمیز بفضل فرستاد و او را بر قتل کاظم رضی الله عنه تحریض کرد و فضل از آن قتل محترز بوده هارون در غضب شد و مسرور خادم را طلبیده مکتوبی سر بمهر به وی داد و گفت همین زمان به بغداد شتاب و هم از راه بمجلس موسی بن جعفر رو و اگر او را در آسایش و رفاهیت بینی این کتابت را به عباس بن محمد رسان و بگوی که به مضمون آن عمل نماید آنگاه رقعه ای دیگر به وی داده گفت این نوشته را به سندی بن شاهک تسلیم نمای و او را به اطاعت عباس مأمور ساز و مسرور متوجه به بغداد شده هیچکس ندانست که او را به چه کار فرستاده اند و چون بدان بلده رسید فی الحال بر موسی بن جعفر رضی الله درآمد و آن جناب را همچنان دید که نزد رشید گفته بودند بنابرآن علی الفور با عباس بن محمد و سندی بن شاهک ملاقات کرده آن دو مکتوب را بدیشان رسانید و همان دم قاصدی به طلب فضل بن یحیی رفته او را پیش عباس و سندی آورد و عباس سیاط را طلبیده اشارت کرد تا فضل را بخوابانید و سندی صد تازیانه بر فضل زد و فضل بغایت متغیر و متأثر از خانه بیرون شتافته مسرور کیفیت حال را به رشید نوشت و هارون به فضل خبر فرستاد که موسی رضی الله عنه را تسلیم سندی نماید آنگاه در مجلس خاص هارون روی به مردم آورده گفت فضل بن یحیی نسبت به من در مقام عصیان آمده اطاعت فرمان نمی نماید بر او لعنت کنید و مردم زبان به لعن فضل گشاده چون پرتو شعور یحیی بن خالد بر این قضیه افتاد نزد رشید رفته آهسته از جریمهء پسر عذرخواهی نمود و گفت من به کفایت مهمّی که فضل در سرانجام آن تهاون ورزیده قیام می نمایم و هارون مبتهج و مسرور گشته حاضران را گفت که فضل بن یحیی را بنابر عصیانی که از او صدور یافته بود لعن کرده بودم اکنون باز در مقام اطاعت آمده فرمانبرداری میکند لاجرم من نیز نسبت با او طریقهء محبّت و عنایت مرعی خواهم داشت که شما نیز او را دوست دارید بعد از آن یحیی بن خالد به بغداد شتافته چنان ظاهر ساخت که خلیفه مرا جهت تعمیر سواد و تفحص مهمات اعمال بدینجانب ارسال داشته است و چند روز به آن اعمال اشتغال نموده آنگاه سندی بن شاهک را در خلوتی طلبیده ما فی الضمیر خود را با او در میان نهاده فرمود که طعام مسموم به آن امام معصوم دادند تا درگذشت و به روایتی که در شواهدالنبوه مسطور است یحیی زهر در رطب تعبیه کرده نزد آن جناب فرستاد و چون امام مظلوم آن را تناول نمود برسمیتش مطلع شد و فرمود که امروز مرا زهر دادند و فردا بدن من زرد خواهد گشت پس نصفی سرخ خواهد شد و پس فردا رنگ تن من سودا پیدا خواهد کرد آنگاه روی به عالم آخرت خواهم آورد چنانچه بر زبان همایونش گذشته بود بوقوع انجامید. در کشف الغمة مسطور است که چون کاظم علیه السلام به فردوس اعلی نقل فرمود سندی بن شاهک هیثم بن عدی و بعضی دیگر از علماء و فقهای بغداد را طلبیده گفت نظر کنید در موسی تا شما را معلوم شود که به اجل طبیعی درگذشته و اثر جراحت و حتف بر اعضای او ظاهر نیست و آن جماعت نظر بر جسد مطهر آن امام عالی گوهر انداختند پس از آن نعش همایونش را برداشته به سر جسر دجله بردند و چون جمعی را مظنه شده بود که امام قایم منتظر موسی بن جعفر است و غیبت آن جناب کنایت از مدت حبس اوست یحیی بن خالد اشارت نمود تا منادی کردند که: موسی بن جعفر الذی تزعم الرافضیه انه لایموت فانظروا الیه. پس مردم در آن امام عالیشأن نگریستند و او را مرده دیدند آنگاه تابوت محفوف برحمت حی لایموت را برداشتند در مقبرهء بنی هاشم دفن نمودند و حالا آن مزار بزرگوار مطاف صغار و کبار بلاد و امصار است سلام الله علی نبینا و علیه و علی سایرالائمه النظام الی قیام الساعة و ساعة القیام.
ذکر اولاد امام موسی علیه السلام.
به قول اکثر علماء کرام و فضلاء عظام کاظم علیه السلام بیست پسر و هژده دختر داشت و اسامی اولاد ذکور آن جناب این است: علی الرضا، زید، ابراهیم. عقیل، هارون، حسن، حسین، عبدالله، اسماعیل، عبیدالله، عمر، احمد، جعفر، یحیی، اسحاق، عباس، حمزه، عبدالرحمن، قاسم، جعفرالاصغر، و بعضی عوض عمر محمد نوشته اند و نامهای بنات مکرماتش این است: خدیجه، ام فروه، اسماء، علیه، فاطمه، ساریه، آمنه، ام کلثوم، زینب، ام عبدالله، زینب الصغری، ام القاسم، حکیمه اسماء، الصغری، محموده، امامه، میمونه، ام سلمه. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده آورده است که کاظم رضی الله عنه را سی و هفت فرزند بوده از پسر و دختر علی الرضا و ابراهیم والعباس والقاسم لامهات اولادشتی و اسماعیل و جعفر و هارون والحسن لام ولد. احمد و محمد و حمزه لام ولد. و عبدالله و اسحاق و عبیدالله و زید و الحسین و الفضل و سلیمان لامهات الاولاد و فاطمة الکبری و فاطمة الصغری و ام جعفر و رقیه و حکیمه ام ابیها و رقیه الصغری و کلثوم و لبابه و زینب و خدیجه و علیه و آمنه و حسنه و ساریه و بریهه و عایشه و ام سلمه و میمونه و ام کلثوم و افضل اولاد امام موسی در ایام خروج ابوالبرایابن اهوار والی شده بصره را در حیز تسخیر کشیده آتش در خانه ها و باغات بنی العباس زد و بنابرآن زیدالنار لقب یافت و حسن بن سهل با زیدالنار پیکار کرد او را به دست آورد و به مرو نزد مأمون فرستاد و مأمون آن جناب را پیش برادر بزرگوارش علی الرضا علیه السلام ارسال داشت امام به اطلاق او حکم فرمود اما مدت الحیوة با وی سخن نگفت و آخرالامر مأمون زیدالنار را به زهر هلاک ساخت علمای نسابه گویند که از وی عقب نمانده والعلم عندالله تعالی اما احمدبن موسی بصفت کرم و جلالت قدر و نباهت شأن اتصاف داشت و نزد کاظم رضی الله عنه بغایت عزیز و محترم بود و تمول آن جناب بمرتبه ای رسید که هزار برده آزاد کرد اما محمد بن موسی در قیام لیل و تجدید وضو و گذاردن نماز مبالغهء تمام مینمود و پیوسته در ادای وظایف طاعات و عبادات اجتهاد میفرمود اما ابراهیم بن موسی بصفت کرم و شجاعت موصوف بود و در زمان مأمون مدتی از قبیل محمد بن زیدبن زین العابدین رضی الله عنهم به ایالت ولایت یمن قیام نمود و نسل ابراهیم از دو پسرش موسی و جعفر باقی ماند و همچنین سایر اولاد امجاد کاظم علیه السلام به سمات حمیده و صفات پسندیده اتصاف داشتند و مادام الحیوة تخم هدایت و ارشاد در زمین قلوب سالکان مسالک اسلام میکاشتند. (حبیب السیر چ خیام ج2 صص 76-82). و رجوع به تاریخ کاظمین صص 52-69 و دائرة المعارف اسلام ذیل کلمهء «موسی الکاظم» شود.

کاظم.

[ظِ] (اِخ) (میرزا...) برادر علیقلی خان (علیشاه) که در کلات بود و در جنگی بدنبال نصراللهمیرزا و امام قلی میرزا پسران نادرشاه و نوهء او شاهرخ میرزا تا خارج کلات بتعاقب پرداخت و به ایشان که به طرف مرو فرار نموده بودند نرسید. (از مجمل التواریخ گلستانه ص19).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی جزء بخش شمیران شهرستان تهران، واقع در 6هزارگزی جنوب خاور تجریش و 30هزارگزی راه شوسهء تهران به تجریش در دامنه و سردسیر و دارای 250 تن سکنه است. راه فرعی براه شوسهء تهران - تجریش دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران واقع در 53هزارگزی شمال باختر کرج و 4هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین در جلگه و معتدل و دارای 325 تن سکنه است. قنات و رود کردان دارد. محصول آن: غلات و باغات انگور و چغندرقند و صیفی و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان دارد. از آبیک که در 4هزارگزی شمال کاظم آباد واقع است ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران فعلاً بواسطهء نداشتن آب بدون سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. کوهستانی و سردسیر و دارای 150 تن سکنه است. قنات دارد. غلات آن بن شن و ارزن و پنبه و صیف و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و از فرمهین در فصل خشکی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان دامغان، واقع در 6هزارگزی جنوب دامغان و دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در 26هزارگزی جنوب باختر اسدآباد و 12هزارگزی باختر اسدآباد به کنگاور. کوهستانی و سردسیر و دارای 142 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه در فصل خشکی اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان سوربخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 16هزارگزی شمال کامیاران و 4هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنندج. کوهستانی و سردسیر و دارای 117 تن سکنه است. آب از چشمه دارد. محصول آن غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 26هزارگزی باختر قروه، کنارشوسهء قروه سنندج. جلگه و سردسیر و دارای 200 تن سکنه است. آب از رودخانهء سراب قحط دارد. محصول آن غلات و لبنیات و مختصر انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد 17هزارگزی شمال الیگودرز. جلگه و معتدل و دارای 529 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و لبنیات و تریاک و پنبه و چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان میربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد، 40هزارگزی باختر نورآباد: 28هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد بکرمانشاه. دامنه و سردسیر و مالاریائی و دارای 180 تن سکنه است. آب از چشمه ها دارد. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آن سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء شاهیوند بوده زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 40هزارگزی جنوب الیگودرز کنار راه مالرو بلبله به خاک پلیسه. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان رومشکان بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 45هزارگزی جنوب باختری اتومبیل رو خرم آباد بکوهدشت. جلگه و گرمسیر و مالاریائی و دارای 90 تن سکنه است. آب از چاه دارد. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 54هزارگزی شمال خاوری کرمان. سر راه فرعی چترود و بی بی حیات. دارای 18 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 54هزارگزی شمال خاوری و 10هزارگزی باختر راه فرعی کرمان به چترود. دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم. 43هزارگزی جنوب خاوری فهرج. 23هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. جلگه و گرمسیر مالاریائی و دارای 62 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ماهان شهرستان کرمان، واقع در 12هزارگزی جنوب ماهان و 6هزارگزی راه شوسهء بم به کرمان. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان چهار فرسخ بخش شهداد شهرستان کرمان، واقع در 11هزارگزی جنوب باختری شهداد و سر راه مالرو شهداد به کرمان. جلگه و گرمسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن حنا و غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان زید آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 28هزارگزی شمال سعیدآباد و 4هزارگزی باختر راه فرعی زیدآباد به سعیدآباد. جلگه و سردسیر و دارای 90 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 54هزارگزی شمال باختری کرمان و 6هزارگزی شمال راه فرعی زند به کرمان. جلگه و معتدل و دارای 150 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و حبوبات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان، واقع در 15هزارگزی باختر رفسنجان و 7هزارگزی شوسهء رفسنجان به یزد. جلگه و سردسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و پسته و پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان حتکن بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 66هزارگزی جنوب خاوری زرند و 6هزارگزی راه فرعی زرند، راور. کوهستانی و سردسیر و دارای 159 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی با نقشه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی ازدهستان کریت بخش طبس شهرستان فردوس، واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری طبس. جلگه و گرم سیر و دارای 17 تن سکنه است. قنات دارد محصول آن غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت و گیوه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 30هزارگزی جنوب فدیشه. جلگه و معتدل و دارای 30 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 56هزارگزی جنوب باختری شیروان کوهستانی و معتدل و دارای 35 تن سکنه است. رودخانه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 8هزارگزی شمال باختری رشخوار و 6هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به رشخوار. جلگه و گرمسیر و دارای 86 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان مصعبی بخش حومهء شهرستان فردوس واقع در 15هزارگزی خاور مصعبی. سر راه مالرو عمومی نوغان به فردوس. کوهستانی و معتدل و دارای 108تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و زعفران و پنبه و میوه جات و ابریشم و زیره و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 19هزارگزی شمال باختری مشهد کنار راه شوسهء مشهد به قوچان. جلگه و معتدل و دارای 340 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان زادکان بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 19هزارگزی شمال باختری مشهد کنار راه شوسهء عمومی مشهد به شیر شتر. جلگه و معتدل و دارای 343 تن سکنه است. رودخانه دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 109هزارگزی شمال خاوری طبس. جلگه و گرمسیر و دارای 92 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و ذرت و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع در 20هزارگزی جنوب باختری بردسکن و 3هزارگزی شمال مالرو عمومی بردسکن به ریگ چاه. جلگه و گرمسیر و دارای 418 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و زیره سبز و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان میبد بخش اردکان شهرستان یزد واقع در 18هزارگزی جنوب اردکان، متصل به راه فرعی کاظم آباد به اردکان. جلگه و معتدل و مالاریائی و دارای 307 تن سکنه است. آب از قنات دارد. محصول آن غلات و پنبه و صنایع دستی کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کاظم آباد امیر حشمت.

[ظِ دِ اَ حِ مَ](اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 15هزارگزی جنوب علیشاه عوض و 5هزارگزی شمال راه آهن به رباط کریم. در جلگه و معتدل و دارای 67 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و چغندرقند و باغات انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آباد عرب.

[ظِ دِ عَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 18هزارگزی جنوب خاور ورامین و متصل به راه آهن شمال. در جلگه و معتدل و دارای 157 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آباد کال.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 15هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه و شوره زار و دارای 118 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد.

کاظم آباد معموری.

[ظِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 15هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه و معتدل و دارای 85 تن سکنه است. قنات دارد. و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاظم آباد وسط.

[ظِ وَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 3هزارگزی شمال ورامین و 1هزارگزی راه شوسهء تهران. در جلگه و معتدل و دارای 579 تن سکنه است. قنات دارد. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. کارخانهء قند ورامین در اراضی این ده واقع است. عده ای در کارخانهء قند کار میکنند. دبستان دارد. دارای راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کاظم آقا.

[ظِ] (اِخ) از نامهای مردان است.
-امثال: کاظم آقا را کوظِم آقا خواندن (خُنْدَن)؛ چیزها را خلط کردن. (امثال و حکم دهخدا).

کاظم آقا.

[ظِ] (اِخ) (میرپنج...) از صاحبمنصبان بریگاد قزاق در دورهء مبارزهء محمدعلیشاه با مشروطه خواهان. در تاریخ مشروطهء ایران آمده است: چون عین الدوله با فشار محمدعلی میرزا التیماتوم به تبریز داد و سپس روز سوم مهر بجنگ برخاسته کاری از پیش نبرد، محمدعلی میرزا از عین الدوله نومید گردیده از آنجا که پشت گرمیش به بریگاد قزاق میبود و آنان را در همه جا گره گشا می پنداشت چهارصد تن قزاق را با شش دستگاه توپ به فرمانداری میرپنجه کاظم آقا (برادر قاسم آقا و علی آقا) روانهء آذربایجان گردانید. اینان روز بیستم مهر (همان روزی که در تبریز بادوچی آخرین جنگ می رفت) با شکوهی از تهران راه افتادند و در هنگام بیرون آمدن، لیاخوف گفتاری به آنان راند، در این زمینه که او چون دیده شاه از پیش آمد تبریز سخت اندوهناک است بگردن گرفته که گرفتاری تبریز را از میان بردارد و چون سیاست، جلوگیر رفتن خود اوست این دسته را می فرستد که با دلیریهای همیشگی خود به کار پیشرفت دهند و این گفتار او بود که به روزنامه های انگلیسی افتاد و تا چندی سخنانی دربارهء آن می رفت... (تاریخ مشروطهء ایران نوشتهء احمد کسروی چ 4 صص813 - 815). در لشکر عین الدوله میرپنجه کاظم آقا از سرش تیر خورده همان دم جان سپرد و جنازهء او را به تهران بازگردانیدند. (ایضاً تاریخ مشروطهء ایران چ چهارم ص815).

کاظمای تبریزی.

[ظِ یِ تَ] (اِخ)اصلش تبریزی است امّا در کاشان نشو و نما یافته. مرد درویش خلیق مهربانی است در کمال خاموشی و آرامی. شعر بسیاری گفته اما چند بیت مدتهاست بر زبانهاست قبل ازین به اصفهان آمده چند نوبت به صحبت او فایز شدیم. در کاشان معلّمی میکند و در ایام عاشورا روضة الشهداء میخواند چنانچه شور عظیمی میشود. شعرش اینست :
از بدی نتوان رهائی داد ظلم اندیش را
بسته با چندین گره بر خویش عقرب نیش را.
*
این دیر کهن را که بنابر سر آبست
هر چند که تعمیر کنی باز خرابست
دامان وصال تو بکف خواهد آمد
آخر همه گر روز حسابست حسابست.
*
دلا بزرگی کوچک دلان بجای خود است
اگر بزرگ بود آسمان برای خود است.
*
گریهء اطفال مهد از انفعال مادر است
کز کف پستان مادر شیر میباید گرفت.
*
ما را شکستگی بنهایت رسیده است
چندان شکسته ایم که نتوان دگر شکست.
*
از ره تقدیر تا جا در جهانم داده اند
کرده زنجیر و بدست آسمانم داده اند.
*
باکم ز ننگ نیست که مستم گرفته اند
داغم ازین که شیشه ز دستم گرفته اند.
*
این مرغ دل که در قفس سینهء من است
آخر مرا بخانهء صیاد میبرد.
*
در سایهء هر پر زدنی بال هماییست
هرچند بجایی نرسی در طیران باش.
*
اگر ز دست تمنای خود عنان گیری
عنان ز تندرویهای آسمان گیری.
ترا چو مور درین عرصه خاک باید خورد
بقدر حوصله گر لقمه در دهان گیری.
(تذکرهء نصرآبادی چ وحید دستگردی ص371).

کاظمای نصرآبادی.

[ظِ یِ نَ] (اِخ)شاعر خوش گوئی است و خالی از ملاحت نیست. شعرش اینست :
رود به باد دلی کز هوا نرسته درست
چو خوشه ای که در آن دانه ای نبسته درست
کجاست آنکه مرا منع کوی او میکرد
تباه گشتم و دل همچنان نشسته درست
حدیث هرزه درایان بعقل راست مکن
که تیر کج ز کمان کسی نجسته درست
همان هنر شکند خویش را اگر مردی
برآور از کفش این تیغ را ز دسته درست.
رباعی
کاظم بجز از خدا ستودن غلط است
در بند قبول خلق بودن غلط است
جائی که به هرزه میرود آب حیات
آنجا گهر خویش نمودن غلط است.
(تذکرهء نصرآبادی ج2 ص229).

کاظم اصفهانی.

[ظِ مِ اِ فَ] (اِخ)(میرزا...) ولد حاجی میرزا علی از اهالی اصفهان و از معتبرین تجار است. حقا که مشارالیه تاجر کالای قابلی است و بنکدار اهلیت و آدمیت است. از خوبیهای ذات و پاکیزگی صفات توفیق ترک دنیا یافته مدتی است که در مشهد مقدس سکنی گرفته مدارش به کتابت و مذاکره احادیث و ادعیه و عبادت است. غرض که دولتمند دارین است و در فنون کمالات ربطی عظیم دارد چنانچه شکسته را درست مینویسد و در ترتیت نظم و نثر رطب اللسان و عذب البیان است و شعرش این است:
قطعه
راوی این حدیث عبرت بخش
که بود بهترین صفات کمال
کرده نقل از علی شه مردان
که بود مظهر جمال و جلال
کابروی تو جمع منجمد است
میگدازد بوقت عرض سؤال
قدر این گوهر گرامی را
بشناس و بدان بوقت مقال
که برای چه چیز و پیش چه کس
بهر چه مطلب و کدام خیال
آب گردانی از خوی خجلت
بر در ناکسی کنی پامال.
(تذکرهء نصرآبادی ص128).

کاظم افندی.

[ظِ اَ فَ] (اِخ) یکی از متأخّران علمای عثمانی و از خوشنویسان معروف و از اهالی ایّوب بوده و به سال 1139 درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی).

کاظم بک میرزا.

[ظِ بَ] (اِخ) میرزا کاظم بک. استاد در بطرسبرج (پترزبورگ) او راست: مفتاح کنوز القرآن فی الکشف عن کلمات القرآن (بطرسبرج 1859). (معجم المطبوعات ج2 ستون 1826).

کاظم بیگی.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل 180 هزارگزی جنوب باختری بابل، واقع در کنار شوسهء بابل به آمل. دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی. دارای 155 تن سکنه. آب از رودخانهء کاری دارد. محصول آن برنج صیفی و کنف و مختصر غلات و پنبه و نیشکر و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاظم پاشا.

[ظِ] (اِخ) (موسی...) یکی از بزرگان شاعران متأخر عثمانی است و مهارت تامه ای در مرثیه و هجا دارد. در قصبهء قونیچه از عرنودستان (ارناودستان) به سال 1237 ه .ق. متولد شد و با پدرش حسین بک به دارالسیادهء استانبول آمد و مدتی مشغول تحصیل بود. بعدها در زمرهء منشیان دربار درآمد و به تدریج حائز رتبه های گوناگون نظامی و غیرنظامی گردید. مردی حرّاف و مستعد بود و به کثرت محبت به خاندان نبوت و دوستی اهل بیت شهرت یافت، و اهل طریقت بود. قسمت مهمی از اشعارش مشتمل بر نعت و مرثیه و مناجات میباشد... (از قاموس الاعلام ترکی).

کاظم خان قراچه داغی.

[ظِ نِ قَ چَ](اِخ) در مجمل التواریخ گلستانه آمده است: کاظم خان قراچه داغی از امرای دولت نادریه در ایام نادرشاه در اوائل در سلک صحبت یساولان انتظام داشت بسبب خدمات نمایان که ازو روز بروز به ظهور میرسید و وفور ذهن و حدت ذکای او حضرت نادری او را بمرتبهء داروغگی دفترخانهء همایون از سایر همگنان برتری داده و محل سکنا و خانهء او در محال قراچه داغ و تمامی محالات محل مذکور در تحت اختیار او بود چون مرد کاردان و شجاع و صاحب فطرت بود نادرشاه ازو بدمظنه شده و در آن اوقات که در قلع و قمع جماعت لکزیه که سردار آنها یکی موسوم به سرخای خان و دیگری موسوم به اوسمی خان بودند اشتغال داشت در منزل شکی که محل سکنای جماعت مذکوره و از محالات داغستان است خان موصوف را بی سبب بتقصیری منصوب و در مقام مؤاخذه و بازخواست برآمده و حقوق خدمات سابقه را فراموش و هر دو چشم او را از حدقه برآورده از بینائی عاطل ساخت بعد از قتل نادرشاه خان موصوف با وجود کوری جمعیت موفور از ایلات آذربایجان و محالات قراچه داغ فراهم آورده علم خودسری و استقلال افراشت چنانکه خواتین و سرکردگان آذربایجان ازو هراس برداشته بسبب نفاق و خودرائی با آزادخان افغان متفق شده حربهای عظیم با او بوقوع رسیده و از موافقت و مرافقت خواتین و سرکردگان آن مملکت با آزادخان افغان شوکت کاظم خان برهم شکسته باب قتال و جدال را مسدود و در مکان خود که در کمال استحکام بود با جمعیت میبود آخرالامر چون چاره را منحصر دید با آزادخان طریق موافقت پیموده از باب سلوک برآمده متفق گردید و چند نفر از معتمدان خود را بنزد آزادخان فرستاده و خود در مکان سکونت و محل اختیار که قراچه داغ بود به حکمرانی متوطنین و سکنهء آنجا اشتغال داشت آزادخان هم این را مغتنم شمرده بعد از این صلح زیاده متعرض نگردید و در خفیه طرفین منتظر فرصت وقت و شکست یکدیگر بودند و در ظاهر به سلوک میگذرانیدند... (مجمل التواریخ گلستانه صص160 - 161). و نیز رجوع به ص 29، 157، 206، 296، 340، 347، 351 از همین کتاب شود.

کاظمخانی.

[ظِ] (اِخ) طایفه ای از تیرهء کلهر از ایلات کُرد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص61).

کاظم خانی.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان کفرآور بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع در 30هزارگزی شمال خاوری گیلان و 4 هزارگزی باختر قیطول. دشت و معتدل و دارای 215 تن سکنه است، آب از رودخانهء کفرآور دارد. محصول آن غلات و پنبه و ذرت و توتون و صیفی و تریاک و لبنیات و میوه جات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و از اهل کلهر هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاظم خراسانی.

[ظِ مِ خُ] (اِخ) (آخوند ملا...) آخوندملا محمد کاظم خراسانی عالم محقق و فاضل مدقق از اکابر علمای امامیه که جامع علوم عقلیه و نقلیه بود و در سال 1255 ه .ق. در طوس متولد گردید و در بیست و دو سالگی به تهران رفت و علوم عقلیه را از اکابر فن فرا گرفت. سپس به نجف رفته و مدتی اندک در حوزهء درس فقه و اصول شیخ مرتضی انصاری حاضر شد و پس از وفات او نزد میرزا محمد حسن شیرازی تلمذ نمود و پس از آنکه میرزای شیرازی به سامرا مهاجرت فرمود صاحب ترجمه بتدریس جمعی از طلاب دینیه اشتغال ورزید تا شمارهء حاضرین حوزه اش از هزار تن متجاوز گردید و صدو بیست تن از آن جمله مجتهد مسلم بودند و در اواخر آوازه اش عالمگیر و مسلم برنا و پیر و مرجع تقلید امامیه بود و به خلع محمد علی شاه قاجار و وجوب اتحاد مابین امت اسلامیه حکم قطعی داده و در نجف الاشرف سه مدرسه بنا نهاد و تألیفات منیفهء او بدین شرح است: 1- الاجازه 2- الاجتهاد و التقلید. 3- التکملة للتبصره. 4- حاشیه بر اسفار ملاصدرا. 5- حاشیهء رسائل شیخ مرتضی انصاری. 6- حاشیهء مکاسب شیخ. 7- القضاء والشهادات. 8- کفایة الاصول.
و اشهر آنها کتاب آخری است که در تمامی اقطار در نهایت اشتهار و از حال حیات خود مصنف تا حال چندین مرتبه چاپ شده و مرجع افاده و استفادهء علمای دینیه و طلاب محصلین علوم شرعیه بوده و از منظم ترین کتب تدریسیه میباشد و شیخ علی قوچانی و شیخ محمد علی قمی و شیخ محمد حسین اصفهانی و شیخ عبدالحسین آل شیخ اسدالله و شیخ مهدی جرموقی و میرزا ابوالحسن مشکینی و حاج میرزا سید حسن رضوی قمی و دیگر اکابر وقت و فحول عصر شروح و حواشی بسیاری بر همین کتاب کفایة الاصول نوشته اند و صاحب ترجمه در روز سه شنبهء بیستم ذیحجه 1329 ه .ق. در نجف اشرف وفات کرد و در مقبرهء حاج میرزا حبیب الله رشتی مدفون گردید. (از ریحانة الادب ج 1 ص16). و رجوع بتاریخ مشروطهء ایران نوشتهء احمد کسروی چ چهارم ص 31، 33، 259 شود.

کاظم دواتگراوغلی.

[ظِ مِ دَ گَ اُ](اِخ) از لوطیان تبریز که بسیار دلیر و بنام بود و با ستارخان معروف همچشمی و دشمنی میداشت. (از تاریخ مشروطهء ایران نوشتهء احمد کسروی چ چهارم ص491).

کاظم رشتی.

[ظِ مِ رَ] (اِخ) (سید...) ابن قاسم حسینی گیلانی رشتی حائری از علمای اواسط قرن سیزدهم هجرت و از اکابر تلامذهء شیخ احمد احسائی و بعد از وفات استاد مذکور خود نایب مناب او و در تمامی امور دینیه و مرجع و پیشوای سلسلهء شیخیه بوده و تألیفات بسیار دارد: 1- اثبات وجودالجن. 2- اسرارالحج. 3- اسرارالشهادة. 4- اسرارالعباده. 5- الاسم الاعظم و تحقیق مایتعلق به. 6- اصول الدین. 7- البهبهانیة. 8- تهذیب النفس و اخلاص العمل. 9- ترجمهء کتاب حیات النفس استاد مذکور خود. 10- جوابات الاسئلة التوحیدیه. 11- جوابات الاسئلة الدهلویة. 12- جوابات الاسئلة الشفیعیة. 13- الحجة البالغه فی ردالیهود والنصاری و سائرالملل الباطلیة. 14- دلیل المتحیرین و ارشاد المسترشدین. 15- شرح خطبهء طتنجیة یا طنجیه و این خطبه در نهج البلاغه نیست. 16- شرح دعاءالسمات. 17- شرح قصیدهء لامیهء عبدالباقی عمری در مدح حضرت موسی بن جعفر(ع). 18- علم الاخلاق و السلوک. 19- اللوامع الحسینیه. 20- المحجة الدامغة. 21- مقامات العارفین و غیر اینها که در حدود صدو پنجاه کتاب و رسائل متفرقه بدو منسوب میباشد و اغلب آنها چاپ شده است و در احسن الودیعه گوید که سید رشتی دارای مؤلفات بسیاری است که احدی چیزی از آنها نفهمیده است گویا که با زبان هندی حرف میزند خصوصاً شرح خطبه و شرح قصیدهء او که مملو از لغز و معما بوده و خالی از عبارات فصیحه میباشد باری سید رشتی در سال 1259 ه .ق. وفات یافته و جملهء «غاب نور» ماده تاریخ اوست و سیدعلی محمد باب مقتول و حاج کریم خان کرمانی متوفی در 1288 ه .ق. نیز از تلامذه وی بوده اند و یا آنکه حاج کریم خان به اظهار بعضی از اهل عصر از تلامذهء خود شیخ احمد احسائی بوده و نزد سید رشتی تلمذ نکرده است. (از ریحانة الادب ج 2 ص77).
و رجوع به روضات الجنات ص26 و احسن الودیعه ج 2 ص 172 و مواضع متفرقه از الذریعه شود. آقای دکتر محمد معین در مقالهء «هورقلیا» نویسد: سیدکاظم رشتی (متوفی 1259 قمری)(1). به تبع احسائی در رسالهء ملامهدی گوید:(2) «اعلم ان الروح قد اتت من مکان عال و فضاء وسیع فسیح الی هذاالبدن المحبس الضیق المکدرالمشوب بانواع البلایا والمحن والکثافات... و قد یلحقها ملال و انضجار عن ذلک فتلتفت و تتوجه الی عالم المثل الشبحیه والصورالمقداریه، عالم هورقلیا و جابرسا و جابلقا و تنطر الی احوال ذالک العالم... و عالم الروح الذی تذهب الیه حال النوم و بعدالموت هو عالم انمثال و مقام هورقلیا...». (مجلهء دانشکدهء ادبیات شماره 3 سال اول فروردین ماه 1332 ص88). سیدکاظم رشتی در رسالهء ملامهدی گوید:(3) بدان که روح از مکانی عالی و فضایی وسیع و فسیح بدین بدن... آمده، چنانکه شاعر گوید(4):
هبطت الیک من المحل الارفع
ورقاء ذات تعزز و تمنع...
و روح در این بدن مشغول به تدبیر آن و تصرف در آن است بنحوهای مختلف معالجات از نضج اغذیه و طبخ آنها و گرفتن صافی و دفع کثیف و جریان آن در عروق و جز آن از علایق و عوایق بدنی، و بدین سبب ملال و انضجاری بدو روی آرد، پس ملتفت و متوجه بعالم مثل شبحیه و صور مقداریه شود یعنی عالم هورقلیا و جابرسا و جابلقا و به احوال این عالم نظر افکند، وجه آن - که حرارت غریزی باشد - و باقی ماند در قلب به حال اجتماع و ساری در اقطار بدن، بباطن... و چون روح - پس از حصول ملال و انفجار از این بدن... متوجه بعالم خویش گردد و در قلب به استراحت پردازد و نظر خویش از همه اقطار بدن بگسلد و وجه و شعاع آن که حرارت عزیزی باشد و آن رابطهء حیات است - باقی ماند، پس اقطار بدن تاریک و سرد گردد و بپژمرد و از حرکت ادراک باز ایستد تا موانع بوسیلهء تخفیف رطوبتها یا تحریک، کم گردد و روح التفات یابد. پس اگر خدای بر شخص مرگ را، بدخول در آلات جسمانی و فساد آن - مقدر کرده باشد، روح به عالم خویش جذب گردد، و بخار بالطافت و صفوت خود بسوی او جذب شود، همچنین علقه ای که خون و حرارت غریزی باشد، سردی نام پذیرد و به تاریکی حقیقی گراید، و از این رو چون انسان بمیرد از این بخاری که در قلب است اثری نماند و اگر مرگ برو مقدر نشده باشد، بهنگام تحریک خون اصفر بخارات بوسیلهء مددهایی که بدو از صحت آلات و عضلات میرسد، جذب کند، و همچنین بخار روح قدیم را جذب نماید... پس مرگ، وفات کبری است، و آن رجوع اصلی روح و اعراض آن است از این بدن به ذات آن و نظر و وجه آن و خواب وفات صغری است و آن رجوع التفاتی روح و اعراض آن است بنظر وی و ابقاء وجه او و تعطیل آلات و عضلات و قوی و حرکات نفسانی و جسدانی، و مراد از قول خدای «الله یتوفی الانفس حین موتها و التی لم تمت فی منامها فیمسک الّتی قضی علیهاالموت و یرسل الاخری الی اجل مسمی(5)» آن است. از آنچه گفتیم حقیقت خواب و علت و سبب آن آشکار گردید و تفصیل این موضوع بدرازا کشد و عالم روح که روان در حال خواب و پس از موت بدان گراید عالم مثال و مقام هورقلیاست... (ایضاً همان مجله صص93-94). و رجوع به رسالهء بهائیگری نوشتهء سیداحمد کسروی چ 2 صص 19-22 شود.
(1) - تاریخ تولد وی مشخص نیست و بین 1200 و 1230 قمری است.
(2) - رسالهء ملامهدی از رسائل سیدکاظم رشتی چ تبریز 1276 قمری ص 95 ببعد.
(3) - 95-97.
(4) - شعر از ابن سیناست.
(5) - قرآن 39/43.

کاظم رود.

[ظِ] (اِخ) از رودخانه های مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص24، 74، 200).

کاظم زاده.

[ظِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کولیتاند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. واقع در 33هزارگزی باختر الشتر و 3 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد بکرمانشاه. جلگه و سردسیر مالاریائی و دارای 300 تن سکنه است. آب از چشمه ها دارد. محصول آن غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاظم کاشی.

[ظِ مِ] (اِخ) (میرزا...) ابن امینا از شعرای ایران و از اهالی کاشان بود، و به هندوستان کوچ کرد در زمرهء منشیان عالمگیر پادشاه درآمد و تاریخ سلالهء وی را برشتهء نظم درآورد وی پس از شروع بنای اطناب و تطویل را گذارد چنانکه شاه را ملول ساخت از این رو او را از ادامهء آن مانع گردید. از اوست:
نیست از چاه زنخدان بتان قسمت ما
غیر آبی که ز حسرت به زبان میگردد.
(از قاموس الاعلام ترکی).
در تذکرهء نصرآبادی آمده: «ولد میرزا امینای کاشی به کمالات ظاهر و باطن آراسته چنانچه پاره ای تحصیل علوم نموده طبع انشائی هم دارد به هندوستان رفته در خدمت پادشاه عدالت پناه اورنگ زیب واقعه نویس است و اعتباری دارد. (تذکرهء نصرآبادی ج1 ص132).

کاظم کلا.

[ظِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان لنگا از شهرستان شهسوار واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و 4 هزارگزی جنوب عباس آباد، دشت و معتدل مرطوب و مالاریائی و دارای 120 تن سکنه است. آب از رودخانهء کاظم رود دارد. محصول آن برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی به شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاظم کلا.

[ظِ کَ] (اِخ) از آبادیهای نشتاء واقع در تنکابن. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص143).

کاظمون.

[ظِ] (ع ص، اِ) جِ کاظم. (ناظم الاطباء). رجوع به کاظم شود.

کاظمة.

[ظِ مَ] (ع ص) مؤنث کاظم. رجوع به کظم و کاظم شود.

کاظمة.

[ظِ مَ] (اِخ) موضعی است به بادیه. (منتهی الارب). سرزمینی است کنار دریا در راه بحرین از بصره. بین آن و بصره دو منزل راه است. چاههای فراوان دارد و آب آن خوردنی است و چشمه های آن آشکار است و اکثر شاعران یاد آن کرده اند:
یا حبّذاالبرق من اکناف کاظمة
یسعی علی قصرات المرخ والعشر
لله در بیوت کان یعشقها
قلبی و یالفها اِن طیبت بصر
فقدتها فقد ظمئآنٍ ادواته
والقیظ یحذف وجه الارض بالشرر
امنیة النفس ان تزداد ثانیه
و حالنا و الامانی حلوة الثمر.
(معجم البلدان).
و «الخُرم» جبیلات بکاظمة و انوف جبال(1).
(المعرب جوالیقی ص131).
و مضی معه ناس من قیس فیهم الضحاک بن عبدالله و عبدالله بن رزین، حتی قدموالحجاز فنزل مکة فجعل راجز لعبدالله بن عباس یسوق له فی الطریق و یقول:
صبحت من کاظمة القصرالخرب
مع ابن عباس بن عبدالمطلب.
(عقدالفرید ج5 ص116).
(1) - ما هنا موافق لما نقل یاقوت عن الازهری و فی اللسان عن ابن الاعرابی: «والخرم و کاظمة: جبیلات و انوف جبال».

کاظمی.

[ظِ] (اِخ) دهی از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 42هزارگزی جنوب باختری اهواز و 14هزارگزی خاوری راه آهن اهواز به خرمشهر کنار راه کارون. دشت و گرمسیری و داری 170 تن سکنه است. آب از کارون دارد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء ایدان هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاظمی.

[ظِ] (اِخ) (سید...) به لطف طبع و جودت ذهن اتصاف داشت و در شیوهء سپاهیگری سلوک نموده رایت جلادت می افراشت و در اوائل سلطنت خاقان مغفور در ملازمت درگاه عالم پناه بسر میبرد و به موجب فرمان واجب الاذعان جهت رسالت خواجه عمادالدین محمود کاوان که مشهور است بخواجهء جهان روی توجه به جانب گلبرگه آورد و در وقت مراجعت از راه دریا به فارس رفته در شیراز رحل اقامت انداخت و هم در آن ولایت عازم سفر آخرت گشته خانهء تن از مهمان روح بازپرداخت، قصیدهء شهر آشوب که در مذمت اعیان و اشراف دارالسلطنه هرات منظوم شده از نتایج طبع اوست و مطلع آن قصیده این است. که:
شکر خدا که قاضی شهر هری نیم
در سلک آدمی صفتانم خری نیم.
(رجال کتاب حبیب السیر ص170).
در ترجمهء مجالس النفائس آمده است:
شخصی کاظم الغیظ بود، ازین جهت کاظمی تخلّص مینمود ولیکن بسی کسی هزال و بر جدال. اما سبک روح پر روح، و در کمال فضل و کمال، سلطان صاحبقران او را به رسالت به هندوستان فرستاد و در وقت مراجعت در ملک عراق توقف نمود بعد از آن چون به شیراز رفت از شر آز و حرص طعام هلاک گشت، زیرا که چندان طعام بنوشید که ممتلی گردید و از درد ابتلا مرد و از جمله اشعار اوست:
صبح از افق چو رایت بیضا برآورد
آهم علم بر اوج ثریا برآورد
و هجو شهرانگیز که جهت عامهء شهر هری گفته نیکوست و این مطلع آنست:
شکر خدا که قاضی شهر هری نیم
در سلک آدمی صفتانم، خری نیم
(ترجمهء مجالس النفائس ص211). و در صفحهء 37 همین کتاب آمده: ... از حضرت پادشاه به خواجهء جهان به رسالت رفت و محل آمدن در عراق ماند و در شیراز فوت شد. در سپاهیگری شهرت تمام داشت نظمش روان واقع میشد و قصایدش در رنگ قصاید بابا سودائی بود.

کاظمین.

[ظِ مَ] (اِخ) امام موسی (ع) و امام محمد تقی (ع). (فرهنگ نظام ذیل لغت کاظم). در ائمهء اثنی عشریه لقب جوادین است چون لقب هر دو امام کاظم است.

کاظمین.

[ظِ] (ع ص، اِ) جِ کاظم.
-کاظمین غیظ؛ فروخورندگان خشم. و رجوع به کاظم شود.

کاظمین.

[ظِ مَ] (اِخ) کاظمیه. شونیزی صغیر. (تاریخ کاظمین ص16). مدفن امام موسی کاظم (ع) و امام محمد تقی (ع) که شهر کوچکی است پهلوی بغداد. (فرهنگ نظام ذیل لغت کاظم). مقابر قریش است که سپس مدفن حضرت امام موسی الکاظم امام هفتم شیعهء اثناعشریه و حضرت ابوجعفر امام محمدتقی گردیده و به کاظمین یا مشهد کاظمین مشهور شده. در باب موقع کاظمین در کتاب «تاریخ کاظمین» آمده است: «با توجه به اینکه در میانهء مشاهد پنجگانهء عراق مشهد کاظمین از همه زیباتر است و شهر کاظمیه هم از بلاد مستحدثهء اسلامی میباشد و اگر هم یکی دو قرن به علل سیاسی و جهات مذهبی و یا ناامنی تهی از سکنه افتاده و یکی دو قرن هم عمران آنجا محدود و جمعیت آنجا مرکب از خدام مشهد و عملهء موتی و متصدیان سراهای زواری و رباط های مسافری گشته بوده، طولی نکشیده که توجه امامیه بدین نقطه منعطف و تدریجاً جمعی از شیعیان مقیم بغداد بواسطهء ضیق مکان و نداشتن خانه و گرانی ارزاق و اختلافات مذهبی از بغداد به کاظمیه منتقل و بساختن خانه و لانه پرداختند و جمعی از اهالی هم در پرتو عقاید مذهبی از آنجایی که مجاورت بقعهء امامین همامین را خوش داشته، میمون می پنداشتند برای سکونت خویش در حوالی مشهد کاظمین بناهائی احداث کردند. این جمعیت غالب شب ها را در کاظمیه بیتوته کرده، روزها جهت کسب معاش به بغداد میرفتند و در نتیجه کاظمیه توسعه یافته احداث راه آهن میانهء محلهء کرخ بغداد و کاظمیه برای ایاب و ذهاب واگون اسبی هم بیش از پیش موجب عمران کاظمین شد و غالب تجار شیعه بالخصوص ایرانیان مقیم بغداد را از آنجا بکاظمیه کشانید و هرچند که از تاریخ حدوث شهر کنونی کاظمین بیش از دو قرن نمیگذرد ولی باید دانست که این شهر بارها از نظر آبادی و عمران و کثرت سکنه واجد اهمیت گردید و پس از چندی بواسطهء برخی سوانح و ایجاد بعض انقلابات و اختلافات مذهبی و مسلکی دیگر باره ویران و تهی از سکنه گردید و باز هم پس از رفع انقلابات در پرتو عقیده و ایمان از نو آبادان شد و بیش از پیش سکنه یافته است و در هر حال جایگاه فرقهء جعفریه و آشیانهء علویه و مرکز ثقل علمای امامیه بوده است. (از تاریخ کاظمین ص11).

کاظمیه.

[ظِ می یَ] (اِخ) کاظمین. رجوع به کاظمین شود.

کاظمیه.

[ظِ می یَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان باغین بخش مرکزی کرمان واقع در 12هزارگزی جنوب باختر کرمان سر راه فرعی کرمان به زرند. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاظمیه.

[ظِ می یَ] (اِخ) (مدرسهء...) در سال 608 ه .ق. / 1211 م. الناصرلدین الله خلیفهء عباسی امر کرد تا حجرات مشهد موسی بن جعفر را هم مانند مدرسه های نظامیه و زمرد خاتون، مادرش مرکز اهل علم و طلاب علوم دینی برای تدریس فقه و حدیث و تفسیر و ادبیات گردانند و هم دستور فرمود که در آن مدرسه مسند امام احمدبن حنبل را که اضبط و اوثق کتب اهل سنت است در خدمت علامهء فقیه امامی صفی الدین محمد بن سعد موسوی تلمذ نمایند... (از تاریخ کاظمین ص106).

کاظی.

(ع ص) خشک، مؤنث آن کاظیة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کاظیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث کاظی. خشک. ارض کاظیة؛ زمین خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کاع.

(ص) متهم باشد. (لغت فرس اسدی چ مرحوم اقبال ص228 از حاشیهء نسخهء نخجوانی).

کاع.

(ع ص) مردی بددل: رجل کاع. (مهذب الاسماء). بددل و سست. (منتهی الارب). مرد بددل شونده. ج، اکعاء. (ناظم الاطباء). || (اِ) استخوان بند دست به طرف انگشت ابهام که آن را زند اعلی گویند. (آنندراج).

کاعب.

[عِ] (ع ص) ج، کواعب. زن نارپستان. (مهذب الاسماء). زنی پستان برآمده. دختر نارپستان و پستان برآمده. || ثدی کاعب؛ پستانِ برآمده. (ناظم الاطباء).

کاغ.

(اِ) آتش باشد که به عربی نار گویند. (برهان). اسم است از کاغیدن بمعنی ناله و فریاد. شاید این معنی از بیت ذیل مولوی بغلط استنباط شده باشد و درین بیت بمعنی ناله و فریاد کردن است :
آنکه آتشهای عالم ز آتش او کاغ کرد
تا فسون میخواند عشق و بر دل او میدمید.
(برهان قاطع چ معین حاشیهء لغت کاغ). || نشخوار حیوانات نشخوارکننده مانند شتر و گوسپند. (از ناظم الاطباء) :
چندان بریخت می بزمین ساقی ربیع
مستسقیان باغ ازین فیض کرده کاغ.
مولوی (از انجمن آرا).
|| ناله و فریاد. (برهان) :
بتن زو کوس خورده کوه ساکن
بتک زو کاغ کرده باد عاجل.
ابوالفرج رونی در صفت اسب (از انجمن آرا).
عیسی جان تو گرسنه چو زاغ
خر او میزند ز کنجد کاغ.سنائی.
|| بانگ و صدای کلاغ. (برهان) :
جامی از نطق زبان بسته چو نشناسد کس
نکت طوطی شکرشکن از کاغ کلاغ.جامی.
|| صدای جنبانیدن مهره و گلوله باشد در میان طاس و امثال آن. (برهان). || نام مرغی هم هست سیاه رنگ که بیشتر در آبگیرها میباشد. (برهان).

کاغاله.

[لَ / لِ] (اِ) کاغله. رجوع به کاغله شود. کاچیره. عصفر. گل کاغاله. احریض. گل رنگ. بهرم. بهرمان. قرطم. گیاهی است که با گلش چیزها رنگ کنند. کافشه کاجیره را گویند و آن نوعی رستنی باشد که از گل آن چیزها رنگ کنند و از تخم آن روغن برآرند. (برهان).

کاغد.

[غَ] (فعل) فعل مضارع از مصدر کاغیدن است. (فرهنگ نظام). رجوع به کاغیدن شود.

کاغد.

[غَ] (اِ) قرطاس و کاغذ. (ناظم الاطباء). ورق ساخته از خمیرهء پنبه و غیر آن که برای نوشتن بر آن استعمال میشود. (فرهنگ نظام) :
آن زاغ نگر که بر هوا می کاغد
یک نیمه اش از مداد و نیمی کاغد
مسعود سعد.
رجوع به کاغذ شود.

کاغذ.

[غَ] (اِ) کلمهء فارسی است. (فیروزآبادی) (منتهی الارب)(1). قرطاس. (دهار) (ترجمان القرآن). ورق. درج. (منتهی الارب). بیاض. ورقه. طِرس.
چنین گفت رستم بایرانیان
که یکسر ببندید کین را میان
که گر نامداری ز ایران زمین
هزیمت پذیرد ز سالار چین
نبیند مگر بند یا دار و چاه
نهاده بسر بر ز کاغذ کلاه.فردوسی.
هر چه بر کاغذ نبشته آید بهتر از کاغذ باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص366).
شاه عراقین طراز کز پی توقیع او
کاغذ شامیست صبح خانهء مصری شهاب.
خاقانی.
از آنکه کاغذ در عهد تو دورویی کرد
همیشه باشد چون دشمنت نشانهء تیر.
کمال اسماعیل.
نه قندی که مردم بظاهر خورند
که ارباب معنی بکاغذ برند.
سعدی (بوستان).
رقعهء منشآتش که همچو کاغذ زر مییرند. (گلستان).
|| توسعاً نامه. رقیمه. مرقومه. نوشته. رقعه. تعلیقه. مراسله. مشروحه. مکتوب. کتاب :
نوشتم سخن چند بر پهلوی
ابر دفتر و کاغذ خسروی.فردوسی.
کاغذی بدست وی داد بخواند این نقش نبشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370). تأکیدی رفت که از راههای شارع احتراز واجب بیند تا آن کاغذ به دست دشمن نیفتد. (کلیله و دمنه). || اسکناس. لیرهء کاغذی. «گورگیس عواد» دربارهء کاغذ و طریقهء ساختن آن در کشورهای اسلامی نویسد: ساخت کاغذ در دورهء تمدن اسلامی(2) :
1- مقدمه: شبهه ای نیست که کاغذ از مهمترین موادی است که انسان را در مرحلهء علم و تمدن با قدمهای سریع پیش انداخته و در این راه به او کمکهای بزرگ کرده است چه علوم و ادبیات تا قبل از آنکه انسان به ساختن کاغذ توفیق یابد در محیط محدود محصور بود و جز یک طبقه معین دیگران به آن دسترسی نداشتند و موادی که در آن ایام برای نوشتن بکار میرفت هم استعمال و حمل و نقل آن چندان آسان نبود، هم هرگز مانند امروز مخزون کردن آنها امکان نداشت.
2- موادی که پیش از ساختن کاغذ بر روی آنها نوشته میشد: ملل قدیمه برای تدوین علوم و فنون و احتیاجات روزانهء خود پیش از آنکه صنعت ساخت کاغذ معروف گردد مواد مختلفه بکار برده اند، یکی از قدیمترین این مواد که قدما در نوشتن از آن استفاده کرده اند «گِل» است. گل را قدما بصورت قالب در می آوردند و تا خشک نشده بود بر آن مینوشتند. بعد آن را به آفتاب خشک می کردند یا به آتش میپختند .کاشفین و علمای علم آثار در عراق و سایر بلاد شرق میانه هزاران از این الواح گلی را که بر آنها بخط میخی مطالبی نوشته است بدست آورده اند. غالب لغات علمی که از میان رفته اند مثل سومریها و اکادها و آسوریها به این خط نوشته میشده. یکی دیگر از این مواد «سنگ» بوده است که دوام آن بمراتب از گل بیشتر است اما در عوض سنگین تر بودن آن بیشتر تولید زحمت میکرده، استعمال گل و سنگ بعلت اشکال حمل و نقل و بزرگی حجم چندان شیوع نداشته. غیر از این دو ماده مواد فراوان دیگری نیز در نوشتن مورد استفاده بوده که تعداد همهء آنها چندان آسان نیست مث ابوریحان بیرونی که در سال 440 ه .ق. (1048 م.) وفات کرده در باب ماده ای که مردم هند برای نوشتن بکار میبرده اند چنین مینویسد: «در بلاد جنوبی هندوستان درخت بلندقامتی است مثل درخت خرما و نارگیل که میوهء آن را میخورند و برگهای آن بطول یک ذراع و عرض سه انگشت بهم چسبیده است. نام آن درخت به هندی «تاری» است. مردم هند مطالب خود را بر روی این برگها مینویسند بعد آنها را بوسیلهء نخی از سوراخی که در میان آنها میکنند بهم میچسبانند. اما در شهرهای مرکزی و شمالی هندوستان مردم پوست درخت توز را که بهوج مینامند و پرده های روی کمان را نیز از آن میسازند و در کتابت بکار میبرند، این پوست را که بقدر یک ذراع طول و به اندازهء چند انگشت باز یا کمتر از آن عرض دارد مردم میگیرند و پس از چرب کردن و صیقل دادن ابتدا سخت بعد صاف میکنند سپس بر روی آن مینویسند و اوراق آنها را که پراکنده اند به اعداد متوالی شماره میگذارند و بعد از آنکه کتاب تمام شد آن را در یک قطعه پارچه میپیچند و در میان دو لوح که بهمان اندازهء کتاب اختیار شده مینهند و این قبیل کتب را «پوتی» میخوانند، مراسلات و نوشته های دیگر ایشان هم بهمین ترتیب بر روی پوست درخت توز نوشته و به این طرف و آن طرف فرستاده میشود (3). مسعودی که در سال 345 ه .ق. (956 م.) مرده از یک ماده دیگری که در هند بر آن مینوشته اند و نام آن را «کاذی» میگویند ذکر میکند و معلوم نشد که این «کاذی» همان «تاری» است که ذکر آن در بیان قول ابوریحان بیرونی سابقاً گذشت یا مادهء دیگری بوده است. مسعودی میگوید که: نامهء پادشاه هند بخسرو انوشیروان پادشاه ایران بر روی پوست درختی بود که آن را «کاذی» میخواندند و آن را بزر سرخ نوشته بودند. این درخت که در هندوستان و چین دیده میشود درختی عجیب و زیبارنگ و بوی خوش آن مطلوب است، پوست آن نازکتر از کاغذ چینی است و پادشاهان چین و هند نامه های خود را بر آن مینویسند(4). ملل گذشته در نوشتن از مواد مختلفه استفاده کرده اند و این مواد اگر چه بعضی در مقابل گذشت روزگار پایدار مانده و محو نشده اند لیکن استعمال آنها به شرحی که سابقاً گفتیم بعلت کمیابی یا سنگینی یا بزرگی حجم عملی نبوده و همیشه استفاده از آن میسر نمیشده است بهمین علت عمر آنها هر قدر هم طولانی شمرده میشده نمیتوانسته است جاوید باشد بلکه پس از مدتی مردم از استعمال آنها دست برمیداشته اند ابن الندیم از علمای قرن چهارم میگوید:
«... بعد از اندک زمانی مردم مطالب خود را برای آنکه بماند بر روی سنگ و مس نوشتند... بعد بچوب و پوست درختان توسل جستند... بعضی نیز برای آنکه نوشته هاشان جاوید بماند. آنها را بر پوست درخت توز(5) که بر کمان میکشند مینگاشتند سپس پوست را دباغی کردند و بر روی آن نوشتند مردم مصر قرطاس مصری را در این مورد بکار میبرند و آن را از نی گیاه بردی(6) (پاپیروس) میساختند... مردم روم یا بر حریر سفید یا بر پوست نازک یا بر طومارهای مصری(7) یا بر پوست خر وحشی کتابت میکردند و ایرانیها بر روی پوست گاومیش و گاو و گوسفند اما عرب برای نوشتن استخوان شانهء شتر یا سنگهای نازک سفید یا شاخه های پوست کندهء درخت خرما را بکار میبردند. چینیها بر کاغذ چینی که از نباتات خشک تهیه میکردند مینوشتند و بیشتر عایدی مملکت ایشان از این متاع حاصل میشد، کتابت مردم هند بر روی مس و سنگ یا بر حریر سفید بود(8)قلقشندی که در سال 821 ه .ق. (1418 م.) وفات یافته در کتاب صبح الاعشی (ج2 صص 475 - 476) وضوءالصبح المسفر (ج1 ص412) مطالبی در باب موضوع فوق آورده که تقریباً عین نوشتهء ابن الندیم است(9) بهمین جهت ما از نقل آن خودداری کردیم فقط خواستیم که نظر خوانندگان را نیز به آن متوجه سازیم. چون بعد از آنکه مردم برای نوشتن گیاه پاپیروس را بکار برده اند قدمی جدی در راه بهبود مصالح کتابت برداشته شده بی مناسبت نمیدانیم. که در این باب مخصوصاً کلمه ای چند بگوییم.
3- کاغذهای پاپیروسی و قرطاسی: در باب کاغذهای پاپیروسی و چگونگی ساخت آنها چند تن از مستشرقین محقق تا کنون مطالعات کرده اند و الفرد بتلر(10) که یکی از ایشان است در این باب چنین میگوید: «در مصر سفلی جنگلهای بسیاری است که گیاه پاپیروس در آنها میروید. مصریها مغز این گیاه بلندقامت زیبا را میگرفتند و آن را قطعه قطعه میکردند بعد بفشار صفحاتی از آن درست مینمودند سپس با آلتی از عاج آنها را صیقل میدادند بعد آن صفحات را بهم میچسباندند و به این ترتیب مجموعه هایی درست میکردند تا در نوشتن استفاده از آنها آسان باشد. هر سال مقدار کثیری پاپیروس از مصر از طریق بندر پرجمعیت اسکندریه بخارج حمل میشد. درست معلوم نیست که این تجارت چه وقت از میان رفت و چه پیش آمد که کشت این گیاه از مصر بر افتاد(11).
بلاذری در کتاب فتوح البلدان (از چ دخویه، لیدن 1866 ص 240)، میگوید که کاغذ پاپیروس را از مصر به سایر بلاد عالم مخصوصاً بممالک روم میبردند. این کاغذ را در بسیاری از مآخذ قدیمی «قرطاس» خوانده اند و سیوطی (متوفی سال 911 ه .ق. / 1505 م.) یکی از امتیازات مصر را انواع قرطاس آن میشمارد و میگوید که آن را که بصورت طومار مهیا میشود بهترین چیز برای نوشتن است در مصر از گیاه خشک درست میکنند، این طومارها بعضی تا سی ذراع طول و بیش از یک وجب عرض دارند(12) در اشاره بهمین قرطاسهای مصری یکی از شعراء گوید:
حملت الیک عروس الثناء
علی هودج ماله من بعیر
علی هودج من قراطیس مصر
یلین علی الطّی لین الحریر(13)
ابن حوقل که یکی از مشهورترین جغرافیون عرب در قرن چهارم هجری است بوجود پاپیروس در جزیرهء سیسیل (صقلیه) اشاره میکند و میگوید در میان اراضی این جزیره اماکنی است که در آنها گیاه بربیر یعنی همان بردی که از آن طومار میسازند میروید و من در هیچ نقطهء دنیا غیر از سیسیل از این نوع بردی که در مصر هم وجود دارد ندیده ام و در این جزیره بیشتر این گیاه را در ساختن طناب جهت لنگر کشتیها به کار میبرند و مقدار قلیلی از آن را صرف ساختن طومارهایی جهت پادشاه خود میکنند ولی چون مقدار آن کافی نیست بیش از این نمیتوانند بسازند(14). ابوریحان بیرونی در کتاب ماللهند خود (ص81) بوجود پاپیروس (بردی) اشاره میکند و میگوید: «قرطاسی که در مصر ساخته میشود از مغز گیاه بردی است و آن را از گوشت آن درخت میتراشند و تا نزدیک به عهد ما خلفا نوشته های خود را بر آنها مینوشتند چه اگر کسی میخواست که نوشته هائی را که بر قرطاس مصری نقش شده پاک کند یا تغییر دهد ممکن نمیشد بلکه بعلت خرابی که بر اثر این اعمال در آن نوشته ها پدید می آمد تصرف در آنها واضح میگردید». ذکر قراطیس که مفرد آن قرطاس است در قرآن کریم نیز آمده(15) و علمای لغت آن را کلمه ای خارجی دانسته اند مث جوالیقی میگوید که: «قرطاس بضم قاف و کسر آن کلمه ای قدیمی است(16) و بعضی بر آنند که اصل آن عربی نیست(17). قرطاس اص یونانی است مشتق از کارتس(18) یعنی چیزی که بر آن مینویسند و معادل آن در عربی ورقه و صحیفه است(19). مسلمین اوراق پاپیروس را در اوایل شروع تاریخ خود از مصریان اقتباس و در نوشتن از آنها استفاده کردند و در قرن اخیر مقدار زیادی از این اوراق که بر آنها به خط عربی کتابت شده در مصر بدست آمده و پس از قرائت آن اسناد گرانبها پرده از روی بسیاری مسائل مبهم راجع به ادارهء مصر بتوسط مسلمین برداشته شده(20). از مستشرقینی که به خواندن اوراق پاپیروس عربی و تحقیق در باب آنها توجه مخصوص کرده یکی کرباچک(21) است دیگری بکر(22) و غیر از این دو تن جمعی دیگر نیز بوده اند ولی از تمام ایشان شاید بزرگتر علامهء استاد گروهمان(23) باشد که یک عده از اوراق پاپیروس عربی را که در کتابخانه های وینه و قاهره موجود است خوانده و مورد تحقیق قرار داده است(24).
***
استعمال کاغذ قرطاس مدتهای مدید بعد از فتح عراق بدست مسلمین در آنجا معمول بود و ابن عبدوس جهشیاری (متوفی سال 331 ه .ق. / 942 م.) میگوید که ابوجعفر منصور خلیفه بانی بغداد اطلاع یافت که قرطاسهائی که در خزائن او جمع آمده زیاد شده است بهمین جهت بصالح صاحب مصلای خود گفت که آنها را از خزانه ها بیرون آورد و او را مأمور فروش آنها کرد و گفت اگرچه هرطومار از آنها را بدانگی که شش یک درهم است بخرند بفروش چه پولی که از این راه عاید شود از نگاهداری آنها بهتر است. صالح چون دید که هر طومار قرطاس در آن ایام یک درهم قیمت دارد از این کار ابا کرد و دیگر به خدمت خلیفه نرفت. خود او میگوید که خلیفه فردا مرا بحضور خواست و گفت من در باب احتیاجات نوشتنی خود فکر کردم و دیدم که اوضاع مصر مورد اطمینان نیست و ممکن است به علت حوادثی که در آنجا رخ دهد فرستادن قرطاس در آن سرزمین برای ما مشکل شود و ما برای نوشتن به چیزی محتاج شویم که تهیهء آن در بلاد ما میسر نگردد بهمین علت طومارهای قرطاس را بهمان حال باقی بگذار، ایرانیها حق داشتند که جز بر پوست کلفت و نازک بر چیزی دیگر نمی نوشتند و میگفتند که ما جز بر آنچه در مملکت ما فراهم میشود بر چیزی دیگر کتابت نمیکنیم(25). در قسمت غربی شهر بغداد یعنی در محلهء کرخ دربندی بود که آن را «درب القراطیس» یا «درب اصحاب القراطیس» میخواندند و ذکر آن در کتب قدما مثل جاحظ(26) و طبری(27) و خطیب بغدادی(28) و عمروبن متی(29) و ماری بن سلیمان(30) و دیگران آمده است اما از این مؤلفین هیچیک نگفته اند که آیا در این دربند کاغذ قرطاس ساخته میشده است یا آنجا محل فروش آن بوده است. ابوسعد سمعانی که در سال 562 ه .ق. / 1166 م. وفات کرده و در کتاب الانساب (دست راست از ورق 445، چ مارگلیوث در لیدن 1912) در مادهء «القراطیسی» میگوید که قراطیسی بکسی گفته میشود که بساخت قرطاس یا فروش آن میپردازد، سپس نام یک عده اشخاص را که اغلب ایشان از مردم بغداد بوده یا در آنجا ساکن شده بودند و به این عمل اشتغال داشته اند میبرد و احتمال دارد که ایشان را به آن جهت بنسبت قراطیسی یاد میکرده اند که در محلهء «درب القراطیس» سکونت داشته یا اینکه شغلشان ساختن یا فروش قرطاس بوده است. خطبیب بغدادی که در 463 ه .ق. / 1070 م. وفات یافته در تاریخ بغداد (ج2 ص91 و ج4 ص43 و ج11 ص233 و ج12 ص3 و 151 و ج13 ص45) از هفت نفر نام میبرد که همه به نسبت «قراطیسی» منسوب بوده اند ولی او مثل سمعانی در باب علت انتساب ایشان به این نسبت توضیحی نمیدهد و مطلب را همچنان مبهم میگذارد. در ایام خلافت معتصم ساخت کاغذ از بغداد به سامرا منتقل گردید و یعقوبی که در اواخر قرن سوم هجری مرده میگوید که معتصم بعد از آنکه سامرا را ساخت جمعی از پیشه وران و صنعتگران را به آنجا منتقل نمود تا بر آبادی و رونق آن شهر بیفزایند. از این جماعت بودند عده ای از پیشه وران مصری که در ساخت قرطاس مهارت داشتند و اگرچه در سامرا به این کار مشغول شدند لیکن قرطاسهای ایشان بخوبی قرطاسهای مصری از کار درنیامد(31). 4- پوستهای کلفت و نازک(32): موادی که مردم بر آنها مینوشتند انحصار به چیزهایی که ذکر کردیم نداشت بلکه یکی از بهترین این مواد پوست بود که تا مدتها پیش از آنکه بپوسد دوام میکرد و یک عده از ملل قدیمه در کار کتابت از آنها استفاده مینمودند. بعضی از اقسام پوست نازک پس از آنکه آنها را با عمل دباغی و صیقل از کار درمی آوردند بقدری نرم و نازک و لطیف بود که در زیبایی و حسن صنعت از شاهکارها بشمار میرفت. استعمال پوست نازک برای کتابت پیش از اسلام معمول بود، مسلمین نیز آن را بکار میبردند لیکن قیمت گزاف آن سبب شد که فقط آن را برای نوشتن نسخ قرآن و قرارنامه های رسمی و عهد و پیمانها استعمال کنند.
ابوریحان بیرونی در کتاب ماللهند خود (ص81) آنجا که ذکری از قدما و موادی که آنها را در نوشتن بکار میبرده اند میکند میگوید که هندیها عادت نداشتند که مثل یونانیها بر پوست بنویسند. از سقراط پرسیدند که چرا بکار تألیف و تصنیف نمیپردازد گفت من نمی خواهم که آنچه را که از دل مردم زنده میتراود بر پوست گوسفند مرده بنویسم. در اوایل اسلام نیز مثل دورهء قدرت یهود خیبر مردم بر پوست کتابت میکردند و اوراق قرآن را بر پوست آهو نوشته بودند چنانکه یهود توراة را بر همان پوست مینوشتند». نوشتن بر روی پوست های نازک تا مدتها در مشرق و مغرب شایع بود و کتابخانه های مهم این بلاد کتبی بر پوست نوشته بزبانهای یونانی و لاتینی و آرامی و عبری و عربی و غیره داشتند.
5- کاغذ - کاغد یا کاغذ کلمه ای است فارسی(33) و شاید هم چینی باشد(34) و ذکر این لغت یا «ورق» در کتب قدیمیه عربی بسیار فراوان دیده میشود ولی در باب ترتیب ساخت و موادی که کاغذ از آنها ساخته میشده و اقسام آن در آن مأخذ کمتر اطلاعی میتوان بدست آورد بلکه در باب این امور اشارات و مطالب مختصری در کلام مؤلفین قدیم دیده میشود که از جمع آوری و تلفیق آنها با یکدیگر تا حدی بتحقیق تاریخ کاغذ در دورهء تمدن اسلامی اطلاعاتی بدست می آید. بعد از آنکه طریقهء ساخت کاغذ بدست آمد و مردم دیدند که آن جنسی سبک و نرم و نازک و حمل و نقل آن آسان است و مقدار زیادی آن را میتوان در جای کمی گنجاند بساختن آن توجه بسیار کردند و در نتیجه هم مقدار کاغذ در دنیا زیاد شد و هم عدهء نسخ کتابها.
6- کاغذ سمرقندی: چنین شهرت دارد که چینیها اول قومی هستند که به ساختن کاغذ توفیق یافته اند و «کاغذ چینی» یکی از امتعه ای بوده است که تجار مسلمان آن را در طی مسافرتهای دائمی خود از بلاد شرق اقصی بعنوان واردات با خود می آوردند. شیوع ساخت کاغذ در ممالک اسلامی نتیجهء یکی از جنگهاست و اول شهر اسلامی که این صنعت در آنجا دایر شده سمرقند است. مسلمین سمرقند را که از مشهورترین و بزرگترین شهرهای ماوراءالنهر است در سال 87 ه .ق. / 704 م. فتح کردند و ثعالبی که 429 ه .ق. / 1037 م. وفات یافته در باب چیزهایی که به شهرها و اماکن مختلفه منسوب است میگوید که یکی از خصایص سمرقند کاغذهای آنجاست که بعلت لطیفی و زیبائی و نازکی پس از رواج بازار قرطاسهای مصری و پوستهائی را که سابقاً بر روی آنها مینوشتند از رونق انداخته است و این نوع کاغذ جز در سمرقند و در چین در جائی دیگر ساخته نمیشود.
مؤلف کتاب المسالک و الممالک میگوید که از جمله اسرائی که صالح بن زیاد در جنگ اطلح از چین به سمرقند آورد کسانی بودند که در ساخت کاغذ مهارت داشتند. ایشان در این شهر اخیر به ساختن کاغذ مشغول شدند، کم کم این صنعت در آنجا رونق گرفت و دوام کرد تا آنجا که سمرقند محل تجارت کاغذ شد و کاغذ آن در دنیا شهرت یافت و تمام شهرهای عالم از آن شهر جهت خود کاغذ می طلبیدند(35). جنگی که به آن اشاره شد در کنار رودخانهء طراز در سال 134 ه .ق. / 751 م. بین مسلمین که سردار ایشان زیادبن صالح بود و بین امرای ترک و متحدین چینی ایشان اتفاق افتاده و ذکر آن در مآخذ عربی و چینی هر دو هست. این اسرای چینی که صالح آن را بسمرقند آورد لابد در این واقعه اسیر شده اند زکریای قزوینی (متوفی به سال 682 ه .ق. / 1283 م.) در کتاب آثارالبلاد خود (ص360 از چ وستنفلد در گوتینگن 1848) تقریباً همان بیانی را که ثعالبی در این باب کرده و ما آن را سابقاً نقل نمودیم آورده است به این عبارات، «در سمرقند اشیاء زیبائی ساخته میشود که آنها را از آنجا به شهرهای دیگر میبرند از آن جمله کاغذ سمرقندی است که نظیر آن فقط در چین دیده میشود. صاحب المسالک الممالک میگوید که جمعی از اسرا را از چین بسمرقند آوردند و در میان ایشان کسانی بودند که به صنعت ساخت کاغذ آشنائی داشتند و ایشان در آن شهر به این صنعت پرداختند، بتدریج تهیهء کاغذ در سمرقند اهمیت یافت و آنجا بازار تجارت این متاع شد و شهرهای دیگر از سمرقند کاغذ وارد میکردند. معلوم نشد کتابی که ثعالبی و قزوینی از آن بعنوان المسالک و الممالک یاد میکنند تألیف کیست زیرا که در سه کتابی که امروز ما در دست داریم و عنوان آنها شبیه با عین عنوان فوق است یعنی مسالک الممالک اصطخری و المسالک و الممالک ابن حوقل که چاپ دوم آن به اسم «صورة الارض» انتشار یافته و المسالک و الممالک ابن خرداذبه که هر سه در لیدن در جزء مجموعهء «کتابخانه کتب جغرافیای عربی» بچاپ رسیده چنین مطلبی وجود ندارد بنابراین باید گفت که ثعالبی و قزوینی مطلب فوق را از یکی دیگر از کتب قدیمهء جغرافیا که عنوان المسالک و الممالک داشته اند و نام عدهء زیادی از آنها در کتاب الفهرست ابن الندیم و کشف الظنون حاجی خلیفه ضبط است نقل نموده اند.
نویری در کتاب نهایة الارب (ج1 ص354 از چ دارالکتب المصریة) نیز به کاغذ سمرقندی اشاره میکند و آن را از جملهء مزایای این شهر می شمارد و عبارت او در این مورد عین عبارت ثعالبی است و در ثمارالقلوب همین کار را کرده است ابن الوردی در کتاب خریدة العجائب (ص231 از چ محمد شاهین، قاهره 1280 ه .ق.). کاغذسمرقندی بعلت خوبی و گرانی مورد مثل بوده چنانکه ابوبکر خوارزمی در نامه ای که به ابوالحسین علی بن دایه نوشته در گله از دیر رسیدن نامهء او چنین مینویسد(36): «... ام الاَن سمرقند بعدت علیه والکاغذ عزلدیه؟ فأنا اجهز الیه قوافل تحمل من الکاغذ اوقاراً و یتصل منی الیه قطاراً قطاراً». سمعانی در کتاب الانساب در نسبت «الکاغذی» میگوید که این نسبت بکسی داده میشود که کار او ساختن کاغذ تحریر یا فروش آن است و ساخت کاغذ در بلاد مشرق جز در سمرقند در جایی دیگر معمول نیست(37).
یاقوت حموی که به سال 626 ه .ق. / 1228 م. وفات یافته در شرح حال ابوالفضل جعفربن فرات معروف بابن حنزابه (متوفی سال 391 ه .ق. / 1000 م.) میگوید که این وزیر از سمرقند کاغذ وارد میکرد تا کتابت کنندگانی که برای کتابخانهء او کتابت استنساخ میکردند آنها را به کار ببرند و محمد بن طاهر مقدسی میگوید که در سمرقند مخصوصاً برای ابوالفضل وزیر کاغذ میساختند و از مصر نیز هر سال مقداری کاغذ می آوردند. در کتابخانهء او همیشه یک عده کاتب بکار استنساخ مشغول بودند، اتفاق یکی از ایشان از شغل خود استعفا کرد، ابوالفضل امر داد تا بحساب او برسند و عذرش را بخواهند و صد دینار نیز اضافه به او بدهند. آن کاتب چون چنین دید به شغل خود برگشت و از استعفا صرف نظر نمود.
«همین محمد بن طاهر مقدسی از اسحاق بن ابراهیم بن سعید حبال نقل میکند که ابونصر سنجری حافظ خدمت بیش از صد استاد رسیده و غیر از من کسی نمانده بود که وی محضر درسش را درک نکرده بود. چون پیش من آمد قریب بیست جزء کتاب تألیفات داشت و همه را بر کاغذهائی کهنه نوشته بود. از او پرسیدم که این کاغذها را از کجا آورده ای؟ گفت این از همان کاغذهائی است که از سمرقند برای ابوالفضل وزیر می آوردند. تصادفاً قسمتی از کتب کتابخانهء او به دست من افتاد، من از میان آنها اوراقی را که سفید بود میکندم و بر آنها مطالب خود را مینوشتم و این اجزاء از آنجا حاصل شده(38).
سیوطی از قول بعضی روایت میکند که: «قراطیس سمرقند برای مردم مشرق همان حکم قراطیس مصر را برای اهل مغرب دارد»(39). و غرض او از قراطیس سمرقند همان کاغذ منسوب به آنجاست. از آنجا که سمرقند از شهرهای ماوراءالنهر بشمار میرفته شهرت کاغذ آن در سراسر بلاد پیچیده بود بهمین جهت بعضی از نویسندگان تمام ماوراءالنهر را از راه اغراق سرزمین ساخت کاغذ بقلم آورده چنانکه ابن حوقل در باب مردم این بلاد میگوید که: «ایشان به ساخت کاغذی که از جهت خوبی و فراوانی در دنیا نظیر ندارد مشهور آفاقند(40)». همچنین استخری هم که مثل ابن حوقل از مردم قرن چهارم هجری است نوشته که در هیچیک از شهرهای اسلام نوشادر و کاغذی که در ماوراءالنهر بدست می آید دیده نمیشود(41).
7- اقسام کاغذ: مسلمین در ساخت کاغذ از پنبه و مواد نباتی دیگر استفاده میکردند و شکی نیست که اقسام کاغذ بنسبت موادی که در ساخت آن بکار میرفته از لحاظ کلفتی و نازکی و دوام و شفافی و رنگ متنوع میشده است. قدما میگفتند که بهترین اقسام کاغذ آن است که سفید و درخشان و جادار و سنگین و قطع آن متناسب و دوام آن در مقابل گردش روزگار بیشتر باشد(42). ابن الندیم ازشش نوع کاغذی که در عهد او معروف بوده گفتگو میکند و پس از ذکر موادی که قدما در نوشتن از آنها استفاده میکردند میگوید: «کاغذ خراسانی را از کتان میساختند، بقولی در عهد بنی امیه ساخت آن معمول شده و بقولی در عصر بنی عباس، بعضی میگویند که ساخت آن قدیمی است بعضی دیگر بر خلاف آن را از مخترعات جدید میدانند. « چنین روایت کرده اند که بعضی از هنرمندانی که از چین به خراسان منتقل شده بودند آن را بتقلید کاغذ چینی در خراسان ساخته اند. اما اقسام آن سلیمانی است و طلحی و نوحی و فرعونی و جعفری و طاهری(43)». این شش قسم انواع کاغذی است که در اواخر قرن چهارم هجری در ممالک اسلامی شایع و مستعمل بوده است. کاغذ سلیمانی منسوب است به سلیمان بن راشد که در ایام هارون الرشید والی خراسان بود(44) و کاغذ طلحی بنام طلحة بن طاهر دومین امیر از امرای طاهری است که از 207 تا 213 ه .ق. / 822-828 م. بر خراسان امارت میکرده و کاغذ نوحی ظاهراً بنوح سامانی منسوب است اما کدام نوح، نوح اول (331-343 ه .ق. / 942-954 م.) یا نوح دوم (366-387 ه .ق. / 976-997 م.) درست معلوم نیست. کاغذ فرعونی نوعی از کاغذ بوده است که حتی در مصر هم با کاغذ پاپیروسی رقابت میکرده و قدیمترین نوشتهء عربی که بر روی این قسم کاغذ نوشته شده تاریخش در حدود سال 180 الی 200 ه .ق. / 796-815 م.(45) است. استعمال کاغذ فرعونی تا چند سال بعد از این تاریخ هم معمول مانده چنانکه در شرح حال شیخ الرئیس ابوعلی سینا (متوفی سال 428 ه .ق. / 1036 م.) یکی از شاگردان او میگوید که: «شیخ الرئیس از من خواست تا برای او کاغذ سفید حاضر کنم و چون آوردم پاره هایی از آن برید و من پنچ پاره از آنها را پیوستم، هر کدام از آنها ده ورق بود بقطع چهار یک کاغذ فرعونی(46). اما کاغذ جعفری منسوب است به جعفر برمکی که در سال 187 ه .ق. / 802 م. موقع افول کوکب اقبال برامکه بقتل رسیده است. کاغذ طاهری به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان (230-248 ه .ق. / 844-862 م.) منسوب است و یاقوت از دو نوع دیگر کاغذ یکی کاغذ جیهانی(47) دیگر کاغذ مأمونی(48) ذکری میکند که گویا اولی به شهر جیهان یکی از بلاد خراسان و دیگری به مأمون خلیفه (198-218 ه .ق. / 813-862 م.) منسوب باشد. سمعانی نوعی دیگر از کاغذ را نام میبرد بنام کاغذ منصوری و میگوید: «از کسانی که بنسبت کاغذی شهرت کرده اند یکی هم ابوالفضل منصوربن نصربن عبدالرحیم کاغذی است از مردم سمرقند و کاغذ منصوری که در خراسان مشهور شده منسوب به این شخص است که به سال 423 در سمرقند وفات یافته(49) کاغذ منصوری در تمام بلاد اسلامی شهرت داشت و در تمام نقاط مثل عراق و مصر طرز ساخت آن را تقلید کرده بودند. غیر از این کاغذ منصوری که ذکر آن گذشت از یک نوع کاغذ منصوری دیگری نیز در کتب قدیمه ذکری دیده میشود و معلوم نیست که آن به کدام منصور منسوب بوده چنانکه بعضی از مورخین نوشته اند که ابوالحسن بن الفرات وزیر را (متوفی سال 312 ه .ق. / 924 م.) عادت بر آن جاری بود که هیچکس را در شب نمیگذاشت از خانهء او بیرون برود مگر آنکه به او شمعی و درجی منصوری ببخشد(50) و غرض از «درج منصوری» یک دسته کاغذ بود که آن را درهم میپیچیدند و از آن در نوشتن نامه و چیزهای دیگر از این قبیل استفاده میکردند(51). قسمی دیگر از کاغذ که ما علت انتساب آن را ندانستیم و ذکر آن فقط در یکی از نسخه های خطی کتابخانهء ما آمده «کاغذ صلحی» است(52). دیگر از اقسام کاغذ که تعیین اسم آن برای ما میسر نشد آن قسم کاغذی است که سمعانی در بیان ذکر ابوالحسین ناصر کاغذی معروف بدهقان از آن نام میبرد و میگوید که به این شخص یک قسم کاغذی منسوب است که هیچکس در خوبی ساخت و سفیدی و پاکی جنس هنوز نتوانسته است بر او سبقت گیرد(53). از کاغذسازان مشهور یکی هم ابوعلی کاغذی است که با سمعانی مولف کتاب الانساب متوفی به سال 562 ه .ق. / 1166 م. معاصر بوده است.
هلال بن محسن صابی که در 488 ه .ق. / 1056 م. مرده فصلی نوشته است در باب کاغذهائی که بر روی آنها به خلفا نامه مینوشته اند یا خلفا بر آنها تحریر میکرده از جمله میگوید: «از قدیم عادت بر این جاری بود که نامه های دولتی را بر کاغذهای پهن مصری بنویسند اما پس از آنکه آوردن آنها مشکل و وجود آنها نایاب شد بجای آن کاغذ پهن شیطانی را اختیار نمودند و از آن در کار نوشتن قرارنامه و احکام حکومت و القاب استفاده میکردند همچنانکه مکاتبهء با متنفذین و امرای دوردست یا بالعکس بر روی همین قسم کاغذ بعمل می آمد ولی در توقیعاتی که وزیر خلیفه از دربار صادر میکرد کاغذ نصفی را زیادتر بکار میبردند(54). کتابخانه های بزرگ قدیمی از خیلی پیش برای استنساخ اقسام مختلفه کاغذ داشتند که بعضی از انواع آن بسیار نفیس بود. مث یاقوت حموی در شرح حال خوشنویس معروف ابن البواب که به سال 413 / 1022 م. وفات کرده در ذکر کتابخانهء بهاءالدوله دیلمی چنین میگوید: «مؤلف کتاب المفاوضه گوید که ابوالحسن علی بن هلال معروف به ابن البواب به من گفت که من در شیراز عهده دار ادارهء کتابخانهء بهاءالدوله پسر عضدالدوله بودم. این کتابخانه سپرده بمن بود و من به سرپرستی آن اشتغال داشتم، روزی در میان کتب پراکنده نسخه ای دیدم در جلدی سیاه چون آن را گشودم دیدم یکی از سی جزء قرآن است بخط ابوعلی بن مقله. از دیدن آن در عجب آمدم و آن را بکناری گذاشتم و پس از تفحص در میان سایر کتابها بیست و نه جزء آن را بدست آوردم ولی هرچه در کتابخانه گشتم به یافتن جزء سی ام آن توفیق نیافتم و یقینم شد که کتاب ناقص است. این اجزاء بیست و نه گانه را از سایر کتابها جدا کردم و بخدمت بهاءالدوله رفتم و گفتم که مردی بدادخواهی آمده است و حاجتی دارد که برآوردن آن مستلزم زحمتی نیست یعنی میخواهد که ابوعلی موقق وزیر او را در نزاعی که با خصم خوددارد یاری نماید و میگوید که اگر امیر این حاجت مرا برآورد هدیهء گرانبهائی را که همراه آورده ام به حضورش تقدیم خواهم کرد. گفت این هدیه چیست؟ گفتم قرآنی به خط ابوعلی بن مقله. گفت او را پیش آر تا هر حاجتی دارد برآورم. من اجزاء قرآن را بخدمتش آوردم. یکی از آنها را گرفت و پس از ملاحظه گفت در کتابخانهء ما نظیر همین قرآن وجود داشته ولی مفقود شده است. گفتم این همان قرآن است، سپس داستان جمع آوری آن را برای او نقل کردم و گفتم که به چه وضع افتاده بود و یک جزء آن ناقص است.
بهاءالدوله به من گفت که آن جزء را بنویس و نسخه را تمام کن گفتم اطاعت میکنم ولی به یک شرط و آن اینکه اگر آن را نوشتم و امیر آن را نتوانست در میان اجزاء دیگر مشخص کند خلعتی با صد دینار به من بعنوان انعام اعطاء فرماید بهاءالدوله این شرط را پذیرفت. «من اجزاء قرآن را از او گرفتم و بخانه آمدم بعد به کتابخانه رفتم و کاغذهای کهنه را زیر و رو کردم تا کاغذی که به کاغذ نسخهء قرآن شباهت داشت پیدا کردم در آن میان اقسام کاغذ سمرقندی و چینی کهنه که همه ظریف و عجیب بودند وجود داشت. کاغذی را که پسندیدم برداشتم و جزء ناقص را بر آن نوشتم و تذهیب کردم و بتذهیب آن صورت کهنگی دادم پس جلد یکی از کتابهای کتابخانه را کندم و آن را در آن قرار دادم و جلد دیگری بجای آن نهادم و آن را نیز کهنه کردم. داستان قرآن از خاطر بهاءالدوله رفت و سالی بر این مقدمه گذشت تا آنکه روزی ذکر ابوعلی بن مقله به میان آمد بهاءالدوله بتناسب بمن گفت که آیا آن جزء از قرآن را نوشتی؟ گفتم آری، گفت بیاور تا ببینم من تمام اجزاء سی گانهء قرآن را به حضور آوردم جزء جزء همه را ورق زد و نتوانست آن جزئی را که به خط من بود تشخیص دهد بمن گفت پس آن جزئی که بخط تست کدام است! گفتم اگر چشم امیر تشخیص میدهد پس چرا آن را نمیشناسد؟ این قرآن بتمامی خط ابن مقله است و باید این راز بین ما نهان بماند. گفت بهمین شکل خواهد ماند. بهاءالدوله قرآن را در محلی نزدیک به خوابگاه خود نگاه داشت و به کتابخانه برنگرداند، اما خلعت و دینارها را که اعطای آن به من وعده شده بود هر قدر من در مطالبه اصرار ورزیدم بهاءالدوله به وعده و مماطله گذراند تا آنکه پس از یأس از این بابت روزی به او گفتم که در کتابخانه کاغذ سفید چینی و کاغذ کهنهء بریده و دست نخورده زیاد است اگر امیر اجازه دهد من آن کاغذهای بریده را بجای خلعت و دینار معهود بخانه ببرم. گفت برو و آنها را ببر من بکتابخانه رفتم و هرچه از این نوع در کتابخانه بود برگرفتم و بخانه بردم و سالها بر روی آنها مینوشتم»(55).
ساخت کاغذ در عراق: اگر چه شهرت کاغذ سمرقندی عالم را گرفت. و سایر شهرها اقسام کاغذ را از این شهر وارد میکردند لیکن این وضع مدتی مدید دوام نکرد چه بنابر آنچه از کتب تاریخی استنباط میشود ساخت کاغذ پس از چندی از محل اولی آن که سمرقند بود به سایر بلاد اسلامی منتقل گردید و بغداد اولین این شهرها بود. ابن خلدون در مقدمهء تاریخ خود (چ بولاق 1274 ه .ق. ص206) تحت عنوان «صناعة الورق» در این باب اطلاعاتی نفیس بدست میدهد و میگوید: «در ابتدای امر اسلام بعلت کم بودن عدد تألیفات و مکاتبات دولتی و قبالجات و ارزانی زندگانی اسناد کتبی را چه در استنساخ کتب چه در مکاتیب دولتی و فرمانهای تیول و قبالجات بر روی پوستهای نازک مینوشتند که قبلا آنها را برای این مصرف آماده ساخته بودند و پوست نازک را بعلت استحکام آن و به آن جهت که تصرف در مکتوباتی که بر پوست میشد مشکل بود برای این کار اختیار کرده بودند. اما پس از آنکه تألیف و تدوین افزایش فوق العاده پیدا کرد و مکاتبات دولتی و قبالجات زیاد شد پوست برای اینکار کم آمد ناچار فضل بن یحیی به ساخت کاغذ امر داد و بعد از آن مکاتبات دولتی و قبالجات را بروی آن نوشتند و مردم از آن پس برای نوشته های دولتی و علمی اوراق کاغذ را اختیار کردند و تا آنجا که ممکن بود کار ساخت آن را ترقی دادند». بنابراین شرح فضل بن یحیی که از بزرگان وزرای عباسی است اول کسی بود که در بغداد نخستین کارخانهء کاغذ سازی رابوجود آورد و چون فضل در 147 متولد و در 193 وفات یافته پس از داخل شدن کاغذ به بغداد با ربع اخیر از قرن دوم ه .ق. مقارن بوده است. ساخت کاغذ در بغداد بسرعت ترقی کرد و قرین کمال شد چنانکه جعفربن یحیی برمکی برادر فضل مذکور کمی بعد دستور داد تا در دواوین دولتی کاغذ را بجای پوست بکار ببرند.
قلقشندی در باب شروع استعمال و ساخت کاغذ در عراق میگوید که در ابتدا رأی صحابه بر آن قرار گرفت که قرآن را بعلت دوام پوست بر روی آن بنویسند، شاید هم این تصمیم بر اثر آن بوده است که فقط این جنس را در آن وقت موجود داشتند و این رسم جاری بود تا آنکه هارون الرشید بخلافت نشست (خلافتش از سال 170 تا 193 ه .ق. / 786-809 م.) از عهد او ببعد کاغذ رو به ازدیاد گذاشت و ساخت آن بین مردم معمول گردید. این خلیفه دستور داد تا بر کاغذ تحریر کنند زیرا که نوشته هائی که بر کاغذ بود کمتر امکان محو و تزویر در آنها میرفت و اگر میخواستند که عبارتی را بر روی آن محو نمایند کاغذ خراب و دستبرد تقلب کننده واضح میگردید از این تاریخ ببعد استعمال کاغذ از بغداد به سایر نواحی منتقل گشت و بلاد دور و نزدیک آن را پذیرفتند تا به صورت امروزی درآمد»(56) ساخت کاغذ در قرن چهارم ه .ق. در بغداد کمال رواج را داشت و کارخانه های ساخت و دکانهای فروش آن متعدد بود.
صولی میگوید که در ذی القعدهء سال 332 ه .ق. / 943 م. درمحلهء کرخ بغداد حریقی بزرگ روی داد و ابتدای آن از اطاق بازار ماهی فروشان بود و از آنجا بدکانهای کاغذفروشی و کفش فروشی سرایت نمود(57). یاقوت نیز در معجم البلدان (در ماده دارالقز) به ساخت کاغذ در بغداد در عهد خود (قرن هفتم ه .ق.) اشاره میکند و میگوید که دارالقز محلهء بزرگی است در بغداد بجانب صحرا که امروز از مرکز شهر تا آنجا یک فرسخ است ولی اکنون تمام اطراف آن ویران و جز چهار محلهء پیوسته به یکدیگر چیزی از آن بجا نیست این چهار محله عبارتند از دارالقز و محلهء عتابین. (کسانی که پارچهء مخطط عتابی میبافته اند) و محلهء نصریه و چهار سوق، بقیهء محلات به صورت تلهائی درآمده و در این نقطه است که امروز کاغذ میسازند». ابن عبدالحق مؤلف کتاب مراصدالاطلاع که در 739 ه .ق. / 1338 م. مرده میگوید که محلهء دارالقز در طرف مغرب بغداد قرار داشته است.
یاقوت سپس در مادهء «چهار سوج» میگوید که این ناحیه از محلات بغداد است مقابل محلهء حربیه اما محلات اطراف آن ویران شده و آنچه از آن مانده است همان محلات نصریه و دارالقز است که بهم متصلند و در پشت خرابه های بغداد حکم آبادی مستقلی را پیدا کرده اند و در روزگار ما در آنجا ساختن کاغذ معمول است. قلقشندی در باب نفاست کاغذ بغدادی مبالغه میکند و میگوید که عالیترین جنس کاغذ که ما دیده ایم کاغذ بغدادی است که با وجود کلفتی نرم و کنارهء آن لطیف و اجزاء آن متناسب و قطع آن بسیار بزرگ است و بر روی آن غالباً بجز نسخ قرآن شریف چیز دیگر نمی نویسند ولی گاهی منشیان مراسلات ایلخانان را بر آن اوراق تحریر میکنند(58). سابقاً موقعی که از اقسام کاغذ گفتگو میکردیم اشاره ای نیز به «درج منصوری» کردیم و گفتیم هر کس شب هنگام از خانهء ابوالحسن بن الفرات وزیر بیرون میرفت به او از آن میدادند. ابن الطقطقی مؤلف کتاب الفخری(59) این قصه را به شکلی دیگر نقل میکند و ما روایت این مورخ را چون از کثرت کاغذ در بغداد در آن ایام حکایت مینماید برای مزید فایده ذی می آوریم: مورخ مذکور میگوید که هر وقت ابن الفرات به وزارت میرسید شمع و برف و کاغذ بعلت کثرت مصرف گران و نایاب میشد(60) چه هر کس در هر مقام که بود چون بمنزل او وارد میشد در هر یک از فصول سه گانه باید برف آب بیاشامد و چون بیرون میرفت چه بزرگ باشد چه خرد باید شمع پاکیزه ای در اختیار او بگذارند و در منزل او خانه ای بود بنام کاغذخانه و هر کس هرقدر کاغذ احتیاج داشت به آنجا میرفت و بقدر نیازمندی خود از آن برمیگرفت». اگر در نوشتهء الفخری لفظ کاغذ آمده لیکن صابی در کتاب تاریخ الوزراء (ص195) آن را بلفظ قرطاس نقل میکند و میگوید که: «در کنار منزل ابن الفرات سبدچه های بسیار بود پر از اشیاء برای کسانی که محتاجند و برای خرید آنها پولی ندارند. از آنجمله قطعاتی بود از قرطاس بقطع نصف یا ثلث». در باب میزان پولی که در ماه صرف کاغذ در ایام معتضد خلیفه (279، 289 /ه .ق. 892، 902 م.) میشده از گفتهء صابی که در شرح حال احمدبن محمد طائی آورده مطلب مهمی استنباط میشود. صابی در ترجمهء زندگانی این شخص و شرح کارهائی که بر عهدهء او بوده و اموالی را که باید روزانه به بیت المال بپردازد و از آن جمله قیمت کاغذ بوده چنین مینویسد: «خرج... اعضای دیوانها و خزانه داران و دربانان و مدیران و دستیاران و سایر بستگان به دواوین و قیمت صحیفه ها و قرطاسها و کاغذها... در ماه 4700 دینار و در روز 165 دینار و دو ثلث بوده است»(61).
9- ساخت کاغذ در شهرهای شام: بعد از آنکه دائرهء ساخت کاغذ در عراق توسعه یافت این صنعت از آنجا به شهرهای شام سرایت کرد و در نتیجه در این شهرها کارخانه های مختلف برای تهیهء اقسام نفیسی از کاغذ بوجود آمد و در این راه طرابلس شام بر سایر بلاد این سرزمین تفوق پیدا کرد. ناصرخسرو شاعر و مسافر مشهور در سال 438 ه .ق. / 1047 م. این شهر را دیده و درباب کاغذی که در آنجا ساخته میشود میگوید که آن در نیکویی و زیبایی مثل کاغذ سمرقند بلکه بهتر از آن است(62). اگر این صفت در طرابلس به درجهء کمال نرسیده بود البته هیچوقت نظر این جهانگرد ایرانی را به این درجه جلب نمی نمود. دیگر از شهرهای شام که صنعت کاغذ در آنجا در قرن چهارم هجری رونقی داشته طبریه است و بشاری مقدس به این نکته اشاره کرده(63). اما دمشق که بزرگترین بلاد شام است از قدیم به کاغذهای خود مشهور بوده حتی مورخین یونانی نیز این مطلب را یادآور شده اند(64). نزد مورخین اسلامی نیز کاغذ دمشقی بخوبی شهرت داشته چنانکه ابوالبقاء بدری از مردم قرن نهم هجری میگوید که در دمشق ساخت قرطاس معمول است و قرطاس آن به علت صیقل نیکو و پاکی اجزاء ممتاز بشمار میرود(65) در این عبارت غرض از قرطاس همان کاغذ است. تجارت کاغذ دمشقی تا مدتی رواج بسیار داشت و ممالک اروپای شرقی کاغذ خود را مستقیماً از ممالک شرق نزدیک میخریدند و کلمهء شارتا داماسینا(66) در السنهء اروپائی که بمعنی کاغذ دمشقی است گواه این مطلب است(67).
علامه محمد کردعلی بک کاغذ شامی را در کتاب الخطط الشام ج4 ص243 بخوبی وصف کرده و ما بمناسبت قسمتی از بیانات مشارالیه را در اینجا می آوریم: «کاغذ را در شام باشکال مختلف در زیر اسبابهای فشار کوچکی میساختند و مادهء اصلی آن پارچه های کهنه یا حریر بود. در سال 706 م. مردی که یوسف بن عمرو نام داشت بجای پنبه که از آن کاغذ دمشقی میساختند حریر را بکار برد و در موزهء دارالکتب العربیه در دمشق نوشته ای است بتاریخ سال 226 بر کاغذی که ظاهراً همان کاغذ دمشقی است و آن که قدیمترین نوشتهء عربی است در شام هنوز همچنان استوار و بی عیب مانده است». محمد کردعلی بک سپس در همان کتاب (ج4 ص244) رشتهء کلام را به ساخت کاغذ در حلب میکشد و میگوید یکی از علمای حلب برای من نقل کرد که در حلب نیز کاغذ میساختند و یکی از محلات آن که در آن کارخانه های کاغذی وجود داشته هنوز باسم وراقه (کارخانهء کاغذسازی) معروف است و کاغذ حلبی که باستحکام و صیقل داشتن ممتاز بوده هنوز هم پیش ما بخوبی مثل است.» غیر از شهرهائی که ذکر کردیم در شام بعضی دیگر از بلاد هم به ساخت کاغذ و داشتن کارخانه هایی برای این کار مشهور بوده اند مثل حماة و منبج.(68) قلقشندی بعد از بیان کاغذ بغدادی در باب کاغذ شامی میگوید که جنس آن از کاغذ بغدادی پست تر است و دو نوع از آن شهرت دارد یکی نوع حموی که از جهت قطع کوچکتر از کاغذ بغدادی است و نوعی دیگر که از جهت جنس پست تر از کاغذ بغدادی است به نوع شامی معروف است و قطع آن حتی از قطع نوع حموی هم کوچکتر میباشد(69). از آنچه گذشت حال ساخت کاغذ در شام معلوم شد و دانستیم که در اوایل قرن نهم هجری چه شهرهایی در این سرزمین کارخانهء کاغذ سازی داشته و از آنجمله شهر حماة نیز در این ردیف می آمده است.
10- ساخت کاغذ در مملکت مصر: باید دانست که در ممالک اسلامی ساخت کاغذ منحصر به عراق و شام نماند بلکه از آن دو سرزمین بوادی نیل رسید و بتدریج در بلاد این ناحیه کارخانه های کاغذ سازی زیاد شد و مقدار محصول آنها رو به فزونی گذاشت. مقریزی که در سال 845 ه .ق. / 1441 م. فوت کرده و بنابراین در نیمهء اول از قرن نهم میزیسته در کتاب خطط خود (چ 2 ص 77 چ مطبعة النیل، قاهره 1325 ه .ق.) در ذکر ناحیهء بنی ریة بن عمرو در فسطاط میگوید که امروز در این نقطه کارخانه هایی هست که در آنها به تهیهء کاغذ اشتغال دارند. وی در محلی دیگر از همان کتاب (ج2 ص189) میگوید که ساخت کاغذ منصوری در مصر انحصار به شهر فسطاط دارد و کارخانه هائی که برای این کار در این شهر هست در قاهره نیست و در جائی دیگر از همان کتاب (ج3 ص37) از «خان کاغذسازان» صحبت میدارد و از آن چنین برمی آید که در این «خان» نیز جمعی به ساختن کاغذ مشغول بوده اند. قلقشندی هم از ذکر کاغذ مصری غفلت نکرده بلکه بعد از بیان کاغذ عراقی و شامی میگوید که از این دو قسم پست تر کاغذ مصری است و آن بر دو قطع است قطع منصوری و قطع عادی و منصوری از جهت قطع از نوع عادی بزرگتر است و کمتر اتفاق میافتد که هر دو روی آن را صیقلی کنند در صورتی که نوع عادی را از هر دو طرف صیقلی مینمایند و آن را در اصطلاح کاغذ سازان «مصلوح» میگویند. نوع دیگر کاغذ مصری دو درجه است یکی عالی دیگری متوسط و نوعی دیگر هم بود معروف به نوع «فوی» بقطع کوچک و کلفت و زبر و ناصاف که در کتابت نمیشد از آن فایده ای برداشت بهمین جهت آن را برای پیچیدن حلوا و عطر و غیره بکار می بردند(70).
11- ساخت کاغذ در مغرب و اندلس: صنعت ساخت کاغذ متدرجاً از مشرق زمین یعنی از عراق و شام و مصر به بلاد مغرب منتقل گردید و در جزیرهء صقلیه (سیسیل) و مراکش و اندلس جهت این عمل کارخانه هائی ایجاد شد و از همین نواحی بود که ساخت کاغذ به شهرهای دیگر اروپا سرایت نمود و این نکته ای است که در تاریخ صنعت کاغذ پیش اروپائیان معروف است مث در جزیرهء صقلیه کارخانه هائی بود که مسلمین در آنها به ساخت کاغذ میپرداختند و از آنجا این صنعت به شبه جزیرهء ایتالیا منتقل گردید(71). از شهرهای اندلس که مردم آن در ساختن کاغذ کمال مهارت را پیدا کرده و به این حیث مشهور بودند شهر شاطبه است از شهرهای بزرگ شرقی این سرزمین در مشرق قرطبه که مؤلفین کتب جغرافیا همه در باب کاغذ ساخت این شهر راه مبالغه رفته اند چنانکه شریف ادریسی میگوید که کاغذی که در این شهر ساخته میشود در دنیا نظیر ندارد(72) و یاقوت میگوید که کاغذ شاطبه بسیار خوب است و این متاع را از آنجا به سایر شهرهای اندلس میبرند(73). مقری که در سال 1041 ه .ق. / 1632 م. مرده به کاغذ نوع منصوری در اندلس اشاره میکند(74) و ماسابقاً در شمردن اقسام کاغذ از این قسم نیز اسمی بردیم. اما کاغذی که در بلاد مغرب ساخته میشده قلقشندی آن را به بدی جنس یاد کرده و بعد از وصف اقسام کاغذهای عراقی و شامی میگوید که این اقسام پست تر کاغذی است که در بلاد مغرب و فرنگ میسازند و آن جنس بسیار پستی است چه زود میپوسد و دوامی ندارد بهمین جهت قرآنها را برای آنکه بیشتر دوام کند مثل ایام قدیم بر پوست می نویسند(75).
12- ساخت کاغذ در ایران: ساخت کاغذ در ایران چنانکه شایسته بوده در قرون اول اسلام رواجی نیافته در صورتی که باید صنعت کاغذسازی پیش از آنکه از سمرقند به بغداد منتقل شود در ایران معمول گردد ولی از اطلاعات تاریخی چیزی در این خصوص استنباط نمیگردد فقط در قرون متأخر این صنعت در ایران رواجی پیدا کرده. از مشهورترین شهرهای ایران که در ساخت کاغذ شهرت داشته شهر خونج یا خونه بوده است و یاقوت در اوایل قرن هفتم هجری در خصوص این آبادی میگوید که نام امروزی آن کاغذکنان یعنی مسکن کاغذسازان است و آن در دو روز فاصله از زنجان واقع شده(76).
13- اندازهء قطعه های کاغذ: خوانندگان کتب قدیم عربی غالباً در طی مطالعه به الفاظی مربوط به حجم کاغذ برمیخورند که حقیقت آنها را درنمی یابند. قطع کاغذ پیش قدما به نسبت مقصودی که در اختیار اوراق داشته اند فرق میکرده است بعلاوه در هر شهری که کارخانهء کاغذسازی داشته رسمی مخصوص در این باب مجری بوده. قلقشندی در این باب مطالبی میگوید که قسمتی از آن این است: «محمدبن عمر مدائنی در کتاب القلم و الدواة(77)گفته که خلفا از عهد معاویة بن ابی سفیان معمولا در کتابت قرطاس را بر سایر مواد ترجیح میدادند. نوشته های خلفا را بر کاغذی که به قطع دو ثلث طومار بود می نوشتند در صورتی که مکاتیب امرا بر روی کاغذی به قطع نصف طومار بود و نوشته های حکام منشیان بر کاغذی به قطع ثلث آن و از آن تجار و امثال ایشان بر قطع ربعی و از آن حسابداران و مساحان بر قطع سدسی. پس قطعهای معمول کاغذ در قدیم دوثلثی و نصفی و ثلثی و ربعی و سدسی بوده و غرض از طومار یک ورق کاغذ تمام است که در عهد ما به آن «فرخه» میگویند و ظاهراً غرض از آن همان قطع بغدادی است که آن را بر خلاف قطع شامل، میشد به قطعهای مذکور منقسم ساخت بخصوص که بغداد در آن ایام دارالخلافه بود و بهمین جهت علاوه بر آنکه کاغذ آن محاسن بسیار داشت غیر از آن کاغذ دیگری را میزان اندازه قرار نمیدادند(78). قلقشندی که در قرن نهم هجری میزیسته از نه قسم قطع کاغذ که در عهد او در مملکت مصر در دیوان سلاطین آن سرزمین معمول بوده گفتگو میکند(79) به شرح ذیل: 1- قطع بغدادی کامل به اندازهء قطع یک ورق بغدادی تمام یعنی به اندازهء یک ذراعی که مصریها با آن پارچه ذرع میکنند و طول آن یک ذراع و نیم بود بهمان اندازهء ذراع مذکور. 2- قطع بغدادی ناقص که عرض آن به اندازهء چهار انگشت بسته از عرض قطع بغدادی کامل کمتر بوده. 3- قطع دوثلثی از کاغذ مصری بقطع دو ثلث از یک طومار منصوری کامل بعرض دو ثلث ذراع. 4- قطع نصفی بقطع نصف طومار منصوری و به عرض یک ذراع. 5- قطع ثلثی یعنی ثلث طومار منصوری بعرض یک ثلث ذراع. 6- قطع معروف به منصوری به اندازهء ربع ذراع. 7- قطع کوچک یا قطع عادی به عرض شش یک ذراع. 8- قطع شامی کامل، عرض آن به اندازهء یک طومار شامی در طول آن. 9- قطع کوچک به عرض سه انگشت برهم نهاده معروف به کاغذ کبوتری و آن نوعی بوده است از کاغذ بسیار نازک شامی که «ملطفات» و کاغذهائی را که بر بال کبوتر میفرستادند بر آن مینوشتند. اما قطعهائی که در زمان قلقشندی در شهرهای شام معمول بوده از چهار قسم زیادتر نیست و تمام آنها را هم از جنس کاغذ شامی اختیار میکردند بقرار ذیل: 1- قطع شامی کامل، عرض آن به اندازهء نصف طومار حموی و طول آن طول یک طومار. 2- قطع نصفی حموی، عرض آن به اندازهء نصف طومار حموی و طول آن طول یک طومار. 3- قطع عادی شامی، بعرض شش یک طومار بطول یک طومار یا کمتر. 4- قطع کبوتری که ذکر آن گذشت.
14- کتابهایی که قدما در باب ساخت کاغذ نوشته اند: کتب عربی که قدما در باب ساخت کاغذ و اینکه آن را از چه مواردی میساخته اند نوشته اند بسیار کم است و آن ظاهراً به علت از دست رفتن عدهء کثیری از کتب قدماست یا به این سبب که مسلمین کمتر به این قبیل مسائل مربوط به اقسام پیشه و هنر اعتنائی داشته اند با این حال ما پس از تفحص بسیار به ذکر بعضی از این مؤلفات برخورده ایم و ذی به آنها اشاره میکنیم. در کتابخانهء ما نسخه ای خطی هست به خطی تازه در 53 ورق بعنوان «کتاب فضل القلم و الخط و المداد» ولی از مؤلف آن اطلاعی نداریم. این کتاب به چندین باب منقسم است و باب یازدهم یعنی آخرین ابواب آن در طرز ساختن کاغذ و صیقلی کردن آن و اقسام قلم است و آنچه در این باب در خصوص کاغذ آمده در چهار صفحه است. در کتابخانهء ملی مصر رساله ای است خطی به عنوان «صناعة الورق و اللیق و الحبر» تألیف محمود خلیفه پسر سلیمان بن عبدالرحمن بن مصطفی افندی در چهار ورقه و تاریخ کتابت آن سال 1139 ه .ق. / 1727 م. است(80). در کتابخانهء آصفیهء هندوستان نیز نسخه ای خطی است بشماره 221 و آن که منحصر بفرد میباشد «المخترع فی فنون من الصنع» نام دارد تألیف محمد بن قوام بن صفی بن محمد ضیاء ترک ناگوری معروف به قاضی خان سال تألیف آن 876 ه .ق. / 1471 م. است ولی مؤلف آن معروف نیست. این رساله پانزده باب دارد و باب پنجم آن در ساختن کاغذ شهری است به اختلاف انواع آن و اسرار کتابت و موادی که با آنها میتوان نوشته ای بر دفتر یا پوست را از میان برد(81).
15- آداب ساخت کاغذ: نگارنده به امید اینکه در کتب مربوط به «حسبه» چیزی در موضوع ساخت کاغذ و آنچه به سازندگان آن مربوط میشود مطلبی به دست بیاورم تمام کتبی را که در این باب نوشته شده و به آنها دسترسی داشتم تحت مطالعه قرار دادم ولی هیچ نکته ای که به درد این بحث بخورد در آنها نیافتم. تنها کتابی که از آن در این باب اطلاعات مفید فراوانی بدست آمد کتاب «المدخل» تألیف ابن الحجاج است که به سال 737 ه .ق. / 1336 م. در قاهره مرده(82) این مرد در کتاب مزبور فصلی بعنوان «نیة الورق و کیفیتها و تحسینها» آورده و ما ذی آنچه را که به بحث ما مربوط است از آن اختیار میکنیم. وی میگوید که سازندهء کاغذ باید در کاری که به او محول میشود از تقلب احتراز جوید مث دسته کاغذی را که سه درهم می ارزد بجای دسته کاغذ چهار درهمی بمشتری ندهد چه هر قسم کاغذ قیمتی مخصوص بخود دارد و ارزش آن به نسبت سفیدی و صیقل و ساخت آن در تابستان یا بالعکس یعنی تیرگی و کمی صیقل یا ساخت آن در زمستان تغییر می یابد همچنین قیمت کاغذهای بین بین بر فروشندهء کاغذ واجب است که صفت هر کاغذ را برای مشتریان بیان کند تا از شبههء تقلب بیرون آید و اگر چنین نکند و حقیقت را بپوشاند در عداد همان کسانی خواهد بود که پیغمبر علیه الصلواة والسلام در باب ایشان فرموده: «من غشنا فلیس منّا»(83). همان مولف میگوید که مشتری کاغذ باید وقتی به کارخانه های کاغذ سازی برود که کارگران عورتهای خود را پوشانده باشند زیرا که این جماعت در موقع کار معمو پارچهء نازکی بر کمر خود می بندند که به علت کوچکی و آب دیدن درست نمی تواند ساتر عورت ایشان باشد چون اگر کسی در این حال به آن کارخانه ها برود مرتکب معصیتی شده پس اولی آن است که در وقتی که کارگران در این حال نیستند به آن کارخانه ها قدم بگذارد(84). سپس بفروشندهء کاغذ توصیه میکند که کاغذ نازک را با کاغذی که مخصوص استنساخ است درهم نیامیزد که این عمل در حکم فریفتن مشتری است چه کاغذ نازک تحمل فشار ندارد. پس اگر فروشنده دانست که مشتری کاغذ را برای استنساخ میخواهد باید کاغذی را که به کار او میخورد به او بدهد و اگر طالب کاغذ تحریر است کاغذ نازک تسلیم او کند و حقیقت را هم به او بگوید(85). توصیهء دیگری که ابن الحجاج به کاغذ سازان میکند این است که هیچوقت اوراق پارهء نوشته را مورد استعمال قرار ندهند مگر بعد از آنکه بدانند که بر آنها چه نوشته شده چه غالباً اتفاق می افتد که آن اوراق متضمن مطالبی شرعی است که احترام به آنها واجب است. غالب کارگران ندانسته این نوشته ها را در زیر پای خود لگدکوب میکنند و با این عمل مرتکب توهین عظیمی میشوند(86).
16- خاتمهء بحث: پس از ختم کلام اگر بگوئیم که مسلمین در ساخت کاغذ و تکمیل آن خدمت بزرگی به عالم تمدن کرده اند شاید از جادهء صواب به دور نیفتاده باشیم چه هم انتقال این صنعت از خیلی قدیم یعنی از قرن دوم هجری از چین به عراق و شام و مصر و مغرب و اندلس به دست ایشان صورت گرفته و هم به شهادت هزاران هزار نسخه های عربی خطی که در کتابخانه های عمومی بلاد غرب و شرق امروزه موجود است در کار ترقی و کمال این صنعت به پیشرفتهای بزرگی نایل آمده اند. رونق کارخانه های ساخت کاغذ در شهرهای ممالک اسلامی از قرن دوم هجری شروع شد و کاغذهایی از آنها بیرون آمد که در قطع و صیقل و نرمی و صفات دیگر آنها با یکدیگر فرق بسیار داشتند. بعدها صنعت کاغذسازی از شهرهای اسلامی به بلاد مغرب انتقال یافت و مردم اروپا به مدد آلات فراوانی که ساختند آن را کامل و در آن اقسام تفننها داخل نمودند و همان باعث عقب رفتن صنعت ساخت کاغذ در مشرق زمین و کسادی بازار آن گردید تا آنجا که امروز دیگر از صنعت کاغذسازی مشرق جز ذکری در تواریخ اثری دیده نمیشود. (مجلهء یادگار شمارهء نهم و دهم از سال چهارم صص95-128).
(1) - بقول لوفر این کلمه از اصل چینی است. در چینی Ku - chih (تلفظ قدیم kokdz )، kok-ci(کاغذ از پوست درخت توت) (Laufer, Sino:Iranica, p.557 sqq) اما فرای گوید بیشتر احتمال میرود که کلمهء قدیم عربی «کاغذ» از اصل ترکی باشد تا بقول لوفر از اصل چینی، هر چند که اصل کاغذسازی از چین است. (مقالهء فرای در باب کتاب تاریخ عرب تألیف ,xxiv, Speculum) Hitti4 ص586)؛ ورقهء نازکی که از خمیر مواد مختلف نباتی برنگهای گوناگون تهیه کنند و غالباً برای نوشتن بکار برند. (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(2) - بقلم آقای گورگیس عواد. (ترجمه از مجلهء مجمع علمی عربی). این مقاله محققانه را که در شمارهء سوم از سال بیست و سوم مجلة المجمع العربی چ دمشق (24 شعبان 1367 قمری) منتشر شده چون حاوی مطالب بسیار مفیدی است ما عیناً باذن فحوای نویسندهء فاضل ترجمه و در مجلهء یادگار منتشر میکنیم. (یادگار).
(3) - کتاب الهند (= تحقیق ماللهند من مقولة مقبولة فی العقل اومرذوله) تألیف ابوریحان بیرونی ص18 چ زاخائو، لیپسیگ 1925.
(4) - مروج الذهب ج2 ص202 از چ پاریس.
(5) - توز یا توژ درختی است که مثل نی در کمان و زین بکار برند و توز را به هندی بهوج نیز گویند. (غیاث اللغات).
(6) - بردی نی مخصوص مصر است و یونانیها آنرا پاپیروس Papyrus میگفتند و لغت Papierو نظایر آن که در السنهء اروپائی بمعنی کاغذ است از همین کلمهء پاپیروس گرفته شده و یک نوع از این گیاه را که نرم بوده و از آن حصیر می بافته اند در فارسی «دوخ» میگفتند. (یادگار).
(7) - در تاج العروس چنین آمده: «مَهرق پارچه ای است از حریر سفید که آن را با صمغ میشویند سپس صیقل میدهند و بر آن مینویسند و شارح معلقهء حارث بن حِلِّزه میگوید که قبل از مهرق در عراق مردم بر روی قرطاس کتابت میکردند.
(8) - طومار که بمعنی صحیفه یا ورقه است کلمه ای است اص یونانی و از این زبان در عربی داخل شده.
(9) - الفهرست ابن الندیم ص21 از چ فلوگل در لیپسیگ و ص31-32 از چ مصر.
(10) - Alfred Butler. (11) - رجوع کنید بکتاب «فتح مصر بدست عرب» ترجمهء عربی محمد فرید ابوحدید ص95.
(12) - حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره تألیف سیوطی (ج2 ص173 از چ قاهره در 1327 ه .).
(13) - ثمارالقلوب فی المضاف و المنسوب تألیف ثعالبی (ص421 از چ قاهره 1908 م.).
(14) - کتاب صورة الارض ابن حوقل (ج1 ص122-123 از چ کریمرز در لیدن 1938).
(15) - قرآن 6/6 و 90.
(16) - صولی در کتاب ادب الکتاب (ص 105-106 از چ قاهره 1341 ه .ق.) بسیاری از گفتار قدما را در باب قرطاس نقل کرده.
(17) - المعرب جوالیقی (ص276 بتحقیق احمد محمد شاکر) و شفاءالغلیل خفاجی (ص180 چ مطبعهء وهبیه، قاهره 1282 ه).
(18) - Chaartes. (19) - رجوع کنید بذیل قوامیس عرب تألیف دزی Dozyج2 ص331 و کتاب تفسیرالالفاظ الدخیله فی العربیه تألیف قس طوبیا العنیسی (ص55 چ قاهره 1932).
(20) - کنفرانسهای گروهمان در باب اوراق پاپیروس عربی ترجمهء توفیق اسکاروس (چ دارالکتب 1930).
(21) - J.Karabacek.
(22) - C.H.Becker.
(23) - A.Grohmann.
(24) - Grohmann: Arabic Papyri in th
Egyptian Library (3 vol. Cairo.
1934-38). که جلد اول آن به اشتراک دکتر حسن ابراهیم به عربی نقل و در 1934 در قاهره چاپ شده.
(25) - کتاب الوزراء و الکتاب تألیف جهشیاری (ص138 از چ بابی حلبی در سال 1938 م. در قاهره).
(26) - المحاسن و الاضداد منسوب به جاحظ (ص 138 چ بابی حلبی در قاهره سال 1838 م.).
(27) - تاریخ طبری (ج3 ص999 از چ دخویه).
(28) - تاریخ بغداد ج8 ص86 .
(29) - کتاب اخبار فطارکة کرسی المشرق، تألیف عمروبن متی ص119 از چ گسمندی رم 1896 م.
(30) - کتاب اخبار فطارکة المشرق، تألیف ماری بن سلیمان، چ گسمندی رم 1899 م.
(31) - رجوع کنید به تاریخ یعقوبی ج2 ص577 از چ هوتسما، لیدن و کتاب البلدان همو ص264 از چ دخویه لیدن 1892 م.
(32) - در این باب استاد محقق بزرگ حبیب زیارت مقاله ای نوشته است تحت عنوان «الجلود والرقوق والطروس فی الاسلام» در مجلهء الکتاب بتاریخ ژوئیه 1947 (ص1358-1366) بهمین جهت ما از تفصیل کلام در این خصوص صرف نظر میکنیم.
(33) - کتاب الالفاظ الفارسیه المعربة تألیف ادی شیر ص136 (چ بیروت 1908).
(34) - ظاهراً کاغذ کلمهء سانسکریتی است و از آن راه در فارسی داخل شده. (یادگار).
(35) - ثمارالقلوب فی المضاف والمنسوب (ص431-432) و لطائف المعارف ثعالبی ص126 از چ دی یونک لیدن 1867 م. و تاریخ ماللهند بیرونی ص81 .
(36) - رسائل ابی بکر خوارزمی ص25 چ مطبعة الجوائب، آستانه، 1297.
(37) - کتاب الانساب ورق 472 الف.
(38) - معجم الادباء ج2 ص412 از چ مارگلیوث.
(39) - حسن المحاضرة ج2 ص173.
(40) - صورة الارض ابن حوقل ج2 ص465.
(41) - مسالک الممالک اصطخری ص278 از چ دخویه، لیدن 1927.
(42) - صبح الاعشی ج2 ص476.
(43) - الفهرست ص21 از چ لیپسیگ و ص23 از چ مصر.
(44) - تاریخ طبری ج3 ص740.
(45) - دائرة المعارف اسلامی در مادهء «کاغذ».
(46) - عیون الانباء فی طبقات الاطباء، تألیف ابن ابی اصیبعة ج2 ص8 .
(47) - معجم البلدان ج2 ص95 از چ لیپسیگ.
(48) - معجم الادباء ج6 ص285.
(49) - انساب سمعانی ورق 472 الف.
(50) - تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء، تألیف هلال صابی (ص63 چ آمدروز در بیروت، 1904 م.).
(51) - معجم الادباء ج1 ص342.
(52) - کتاب فضل القلم والخط و اعمال المداد (نسخهء خطی کتابخانهء ما، ورق 46 الف)، شاید این همان «کاغذ طلحی» باشد که ذکر آن پیشتر گذشت. (یادگار).
(53) - کتاب الانساب ورق 472 الف.
(54) - کتاب رسوم دارالخلافه، تألیف صابی (ص178 از نسخهء خطی، این نسخه را برادرم میخائیل عواد مورد تحقیق قرار داده و برای چ حاضر کرده است).
(55) - معجم الادباء ج5 ص446-448.
(56) - صبح الاعشی ج2 ص475-476.
(57) - اخبارالراضی بالله و المتقی لله از کتاب الاوراق صولی ص260 از چ قاهره 1935.
(58) - صبح الاعشی ج2 ص476.
(59) - کتاب الفخری (ص312 از چ اهلوارد در گوتا سال 1860 م.).
(60) - ابوعلی مسکویه در تجارب الامم ج1 ص120 از چاپ آمدروز نیز بگرانی این سه جنس اشاره میکند.
(61) - تاریخ الوزراء صص20-21.
(62) - سفرنامهء ناصرخسرو ص13 از ترجمهء عربی آن بتوسط یحیی الخشاب ، قاهره 1945.
(63) - احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم (از چ دخویه، لیدن 1906 ص 8).
(64) - الاسلام و الحضارة تألیف محمد کرد علی ج1 ص215.
(65) - نزهة الانام فی محاسن الشام، تألیف بدری ص363 چ قاهره 1341 ه .ق.
(66) - Charta Damascina. (67) - الاسلام و الحضارة العربیه، تألیف محمد کردعلی بک ج1 ص215.
(68) - خطط الشام ج4 ص243.
(69) - صبح الاعشی ص168 چ رم 1593 م.
(70) - صبح الاعشی ج2 ص476-477.
(71) - الاسلام و الحضارة العربیه ج1 ص263.
(72) - مختصر نزهة المشتاق ادریسی ص168 چاپ رم 1593 م.
(73) - معجم البلدان ج3 ص235 از چ وستنفلد و خریدة العجائب ص38.
(74) - نفح الطیب ج1 ص694 از چ دزی.
(75) - صبح الاعشی ج2 ص477.
(76) - معجم البلدان ج3 ص500.
(77) - اگر چه این کتاب از میان رفته ولی از همین قسمتی که قلقشندی از آن نقل کرده میتوان بنفاست آن پی برد.
(78) - صبح الاعشی ج6 ص189.
(79) - فهرست دارالکتب المصریه ج5 ص151 شمارهء 39 مبحث صناعات.
(80) - فهرست دارالکتب المصریه ج5 ص151 شمارهء 39 مبحث صناعات.
(81) - این رساله را استاد عبدالقدوس هاشمی در صص 152-158 از کتاب «المباحث العلمیه من المقالات السنیه» که در حیدرآباد به سال 1358 ه .ق. منتشر شده بخوبی وصف کرده.
(82) - المدخل ابن الحاج ج4 صص79-83 چ مطبعهء مصری در ازهر، 1919 م.
(83) - المدخل ابن الحاج ج4 صص79-83 چ مطبعهء مصری در ازهر، 1929 م.
(84) - کتاب المدخل ج4 ص81 .
(85) - المدخل ج4 ص1.
(86) - ایضاً ج4 ص81-83 .

کاغذ اطفال.

[غَ ذِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی باشد که اکثر طفلان به ریسمان بسته به هوا سردهند. بادبادک. کاغذ باد. (آنندراج) :
ز بس گذاشته عشقم بزور رشتهء آه
سبک چو کاغذ اطفال بر هوا رفتم.
نصیرای همدانی (از آنندراج).

کاغذ اندازه.

[غَ ذِ اَ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی که خیاطان قبل از بریدن جامه به اندازهء صاحب لباس برند :
سوزن مژگان او از بسکه بی اندازه زد
پردهء دل کاغذ اندازه پندارم ازو.
سیفی (در تعریف ترکش دوست، از آنندراج).

کاغذ باد.

[غَ / غَ ذِ / ذْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) کاغذی است معروف که به رشته بسته به هوا کشند. (غیاث). اسباب بازی کودکان. بادبادک. بمعنی کاغذ اطفال. (آنندراج) :
نوآموز حیا طفلی که در دام غمم دارد
رود گر عالمی بر باد کاغذ باد میداند.
عظیم نیشابوری.
کسی که عشق بود روز اول استادش
کتاب حرف هوائی است کاغذ بادش.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
چنان شد هوا تر ز فیض سحاب
که شد کاغذ باد کشتی آب.
سعید اشرف (از آنندراج).
(1) - آنندراج.

کاغذبازی.

[غَ] (حامص مرکب) اصول تشریفاتی اداری که با نوشتن نامه های متعدد از رؤسا به مرئوسین و بعکس صورت گیرد(1).
(1) - Bureaucratie.

کاغذ بتی.

[غَ بُ] (اِ مرکب) کاغذی است خاص فرنگ(1) که چون آن را به امعان نظر بینند شکل بتی از آن مرئی شود و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (آنندراج).
(1) - در آنندراج بغلط: فرهنگ.

کاغذبری.

[غَ بُ] (حامص مرکب) کم کردن جمع زر از کاغذ از روی دزدی و خیانت، و این اصطلاح ارباب دفاتر است : که مشرف کل کاغذبری کرده. (ملاطغرا در مشابهات ربیعی از آنندراج).

کاغذ بندگی.

[غَ ذِ بَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خط بندگی و این مجاز است. (آنندراج). سند بندگی. قبالهء بندگی :
فروغ رخش مایهء زندگی است
مرا کاغذش کاغذ بندگی است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

کاغذ تحریر.

[غَ ذِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی که بروی آن می نویسند و نفج نیز گویند. (ناظم الاطباء). کاغذ نوشتنی.

کاغذ ترمه.

[غَ ذِ تِ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی محکم که در جوف شال ترمه گذارند تا بید نزند و در روی آن فرمان نویسند. (ناظم الاطباء).

کاغذ توتیا.

[غَ ذِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کاغذی که توتیا در آن پیچند. || هرچیز باطل و از کار رفته بی اعتبار را اطلاق کنند. (آنندراج) :
نسخهء سحر سامری کاغذ توتیا شود
گر به کرشمه سردهی نرگس سرمه سای را.
بابافغانی تبریزی (از آنندراج).

کاغذ چسبانده.

[غَ ذِ چَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دو کاغذ بهم پیوسته که آن را در هندوستان وصلی گویند و بدین معنی تنها چسبانده نیز آید. (آنندراج) :
بود کم بهر مشق تیره روزیها که من دارم
اگر چون کاغذ چسبانده روز و شب بهم چسپد.
محمد اسحاق شوکت (از آنندراج).

کاغذ حلوا.

[غَ ذِ حَلْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی که حلوا در آن پیچند. و بخاطر شیرینی اکتسابی مشبه به واقع شود. که از حلوا کسب شیرینی کند :
نسخهء صورت شیرین که شکرآشوب است
پیش حلوای لبت کاغذ حلوا گردد.
سالک یزدی (از آنندراج).
لعل شکربار او خط چو هویدا کند
قطعهء یاقوت را کاغذ حلوا کند.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کاغذخانه.

[غَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که کاغذ در آنجا میسازند. (آنندراج). کارخانهء کاغذسازی. (ناظم الاطباء).

کاغذ دفتر.

[غَ ذِ دَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی که محرران دفتر حساب بر آن نویسند و آن را به اصطلاح ارباب دفاتر هندوستان فرد گویند. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
-کاغذ دفتر شکستن؛ کنایه از تراشیدن کاغذ مذکور به اندازهء قالب آن بود. (آنندراج) :
تا عدد لشکرش در قلم آرد قضا
از ورق آسمان کاغذ دفتر شکست.
انوری (از آنندراج).

کاغذ دفتری.

[غَ ذِ دَ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ بی ارزش و کم بها. (آنندراج). || کاغذ خط دار که با آن امروز دفترچـه برای مشق دانش آموزان سازند.

کاغذ دوائی.

[غَ ذِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ کبودی است که عطاران در ولایت دوا در آن پیچند و در کاغذ سفید شگون نمیدانند. (آنندراج) :
گر نسخه های شعرم از کاغذ کبود است
خالی ز حکمتی نیست چون کاغذ دوایی.
مخلص کاشی (از آنندراج).
|| نسخهء حکیمان. (آنندراج). نسخهء پزشک.

کاغذ روزن.

[غَ ذِ رَ / رُو زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذهای رنگین که بر تابدانها تعبیه کنند. (آنندراج از بهار عجم) :
خانه ام بسکه ز دیدار تو روشن شده است
پردهء چشم مرا کاغذ روزن شده است.
راضی (از آنندراج).

کاغذ زر.

[غَ ذِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کاغذی را گویند که در آن مبلغی پیچیده به کسی دهند. (برهان) (آنندراج). || کاغذی که طلاکوبان ورق طلا و نقره را در آن پیچند یا بر آن چسبانند. (برهان). || کاغذی که در آن تفصیل زر نقدی که تحویل کسی کنند باشد. (برهان). || ورق طلا. (برهان) : «رقعهء منشآتش که همچون کاغذ زر می برند». (گلستان ص5). || کاغذی که از کسی نویسانده و بگیرند بعد از آنکه زری به وی سپرده باشند تا از گماشتگان او در شهر دیگر به وصول درآید و این را به اصطلاح صرافان هندوستان هندو و در فارسی سفته بر وزن گفته خوانند و سفتج معرب آنست. (آنندراج).

کاغذ سرمه.

[غَ ذِ سُ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذ توتیا. (آنندراج) :
رشته شمع گر از زلف سیاه تو کنند
کاغذ سرمه شود بال و پر پروانه.
ملاقاسم مشهدی.
رجوع به کاغذ توتیا شود.

کاغذ سمرقندی.

[غَ ذِ سَ مَ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از کاغذ خوب که در سمرقند سازند. (آنندراج) :
چون نویسم وصف لعلت نامه گلبندی شود
دفتری باشد اگر کاغذ سمرقندی شود.
محسن تأثیر.
چند تن از کاغذسازان سمرقند بنام کاغذی مشهورند. رجوع به کاغذی شود.

کاغذ سوزن.

[غَ ذِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذ سوزن زده. کاغذ گرده. کاغذی که مصوران نقش سیاه قلم بر آن کشند و آن را سوزن کنند [ با سوزن سوراخ کنند ] و باز بر کاغذ سفید گذاشته و سوده زغال در پارچه باریک بسته بر آن افشانند و آن نقش صورتی پیدا کند بعد از آن بر سیه قلم استخوان بندی آن درست کنند. (آنندراج) :
ز بس چشم شد هر رگی در تنش
بود کوه چون کاغذ سوزنش.
میرزا طاهر وحید.

کاغذ سوزن زده.

[غَ ذِ زَ زَ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کاغذ سوزن شود.

کاغذ شامی.

[غَ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذی که بغایت سفید و شفاف و لطیف باشد. (آنندراج).

کاغذ عکسی.

[غَ ذِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذی که برای عکس میکشیدند :
بسکه رنگین شده از نقش بتان سینهء ما
صفحه کاغذ عکسی بود آئینهء ما.
جلال سیادت (از بهار عجم).
|| کاغذ مخصوص ظاهر کردن فیلم.

کاغذ قند.

[غَ ذِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذی که قند در آن پیچند. (آنندراج). که کسب شیرینی کرده باشد :
ورق ورق سخنم همچو کاغذ قند است
نظام دفتر نظم لبان قند تو باد.
نادم گیلانی (از آنندراج).

کاغذ کاهی.

[غَ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ کم ارزش که به رنگ کاه است. کاغذ روزنامه یی.

کاغذ کبود.

[غَ ذِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) که به رنگ کبود باشد که کم ارزش تر از کاغذ سفید بوده است :
گر نسخه های شعرم از کاغذ کبود است
خالی ز حکمتی نیست چون کاغذ دوائی.
مخلص کاشی (از آنندراج).

کاغذکنان.

[غَ کُ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانه شهرستان هروآباد است این بخش یکی از حاصلخیزترین بخشهای شهرستان هروآباد بوده و در قسمت جنوب باختری هروآباد واقع و حدود آن به شرح زیر است. از طرف شمال به بخش سنجبد و از جنوب ببخش مرکزی شهرستان زنجان و از خاور به بخش شاهرود و از باختر به رودخانهء قزل اوزن محدود میباشد منطقهء این بخش نسبتاً در جلگه واقع و خوش آب و هوا فقط آبادیهای کنار رودخانهء قزل اوزن نسبتاً گرمسیر بوده و برای کشت محصولات برنج و پنبه مناسب است و آب قراء تابعه عموماً از چشمه ها و رودخانه های محلی که مهمترین آنها رود قزل اوزن میباشد تأمین میشود بخش کاغذکنان از یک دهستان کاغذ کنان تشکیل شده و مرکز آن آبادی آغ کند بوده و جمع قراء تابعه بخش 107 آبادی بزرگ و کوچک و جمع نفوس آن در حدود 23130 نفر است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاغذکنان.

[غَ کُ] (اِخ) نام دهی از دهستان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد در قسمت جنوب باختری شهرستان هروآباد واقع و از شمال به دهستان سنجبد و از جنوب به دهستان قره پشلو تابع شهرستان زنجان و از خاور به دهستان خورش رستم و از باختر به رودخانهء قزل اوزن محدود میباشد آب قراء تابعه عموماً از چشمه ها و رودخانه های محلی است آبادیهای کنار رودخانهء قزل اوزن گرمسیر است و قراء مهم آن به شرح زیر است: استانجین. خورده بلاغ. قره بلاغ. ممان لله لو. کجل. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاغذگر.

[غَ گَ] (ص مرکب) آنکه کاغذ بسازد. (آنندراج) :
بسکه خورد از نوخطان تحریر شوقم دست رد
رخنه ها در نامه ام چون قالب کاغذگر است.
ملاطغرا (از آنندراج).

کاغذ گرده.

[غَ ذِ گَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاغذ سوزن. کاغذ سوزن زده. رجوع به کاغذ سوزن شود.

کاغذگیر.

[غَ] (اِ مرکب) چیزی که در زمستان بجهت منع نفوذ باد در دریچه و پنجرهء خانه گذارند. کاغذی که بر شبکه و پنجرهء تا بدانها بچسبانند تا گرد و غبار و آفتاب در آن نرسد. (آنندراج) :
یار پنهان ز نظر گشت چو شد دیده سفید
مانع پرتو خورشید بود کاغذگیر.
ملاطاهر غنی (از آنندراج).
|| و چیزی باشد که خاتم بندان از عاج سازند و هنگام نوشتن نامه و مانند آن کاغذ در آن استوار کنند تا از آسیب باد بر هم نخورد و این در هندوستان متعارف است. (آنندراج). || گیره کاغذ که از چوب یا فلز سازند.

کاغذ مشقی.

[غَ ذِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ که بر آن مشق حروف کرده باشند. (آنندراج). کاغذی که شاگردان دبستان بر آن مشق نویسند یا نوشته باشند :
برنگ کاغذ مشقی سیاه میماند
اگر بفرض مجسم شود نوافل ما.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).
رجوع به مشقی شود.

کاغذ منصوری.

[غَ ذِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی کاغذ که در بلاد خراسان مشهور بوده است. رجوع به انساب سمعانی در ماده کاغذی شود.

کاغذ نشاف.

[غَ ذِ نَشْ شا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذی که سیاهی و مرکب را بخود میکشد و آن را میخشکاند. (ناظم الاطباء). کاغذ خشک کن. خشک کن.

کاغذ وصلی.

[غَ ذِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ دولائی یعنی دو ورق کاغذ بهم چسبیده. (ناظم الاطباء). رجوع به کاغذ چسبانده شود.

کاغذ هوائی.

[غَ ذِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذی باشد که اکثر طفلان به ریسمان بسته به هوا سر دهند. (آنندراج). بادبادک :
به باد رفتهء طفلی است گرد هستی من
که نامه های مرا کاغذ هوائی کرد.
میرزا جلال اسیر.
زاهد ز خفت عقل خود را برد به معراج
گر ریسمان دهندش چون کاغذ هوائی.
مخلص کاشی.

کاغذی.

[غَ] (ص نسبی، اِ) (از: کاغذ + ی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). منسوب به کاغذ. آنچه از کاغذ ساخته شده باشد. کاغذین: لیرهء کاغذی. کلاه کاغذی. || خرده فروش. (ناظم الاطباء). جعبه و تپنگوئی که در آن کاغذ می گذارند. (ناظم الاطباء). || کاغذگر. (برهان). کاغذساز. کاغذگر. کاغذساز. (انساب سمعانی). || کاغذفروش. (برهان) (مهذب الاسماء) (انساب سمعانی). || هر چیز که پوست آن بغایت نازک باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء): بادام کاغذی. جوز کاغذی. لیموی کاغذی :
تا کی شوی ترش رو شیرین شمایل من
مکتوب عاشق است این لیموی کاغذی نیست.
سراج المحققین (از آنندراج).
|| در عرف هند اطلاق کاغذی بر شخصی کنند که براتهای تنخواه داران از دفاتر گذرانده زرها را از خزاین بوصول آورده به آنها رساند. (آنندراج). || قسمی شفتالو مقابل کاردی. و شفتالوی کاغذی استخوانش به گوشت پیوسته نبود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان. واقع در 32هزارگزی جنوب خاور کاشان، و 2 هزارگزی ابوزیدآباد. جلگه ای و شنزار، هوایش معتدل است و 300 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه و پیاز و شغل اهالی آن زراعت است. از صنایع دستی محلی قالی بافی در آن معمول است. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاغذی.

[غَ] (اِخ) ابوبکربن زکریای کاغذی از محدثان و جد مادری محمد بن خشنام کاغذی است. رجوع به الانساب سمعانی شود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) حامدبن جعفر صوفی کاغذی مکنی به ابواحمد از مردم نیشابور است. وی به سال 353 به سجستان رفت و خطیب آن ناحیه شد و به سال 356 درگذشت. رجوع به الانساب سمعانی شود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) حسین بن ناصر کاغذی مکنی به ابوعلی و معروف به دهقان از محدثان سمرقند و سازندهء یکنوع کاغذ خوب بوده است. رجوع به الانساب سمعانی شود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) سعیدبن هاشم کاغذی سمرقندی مکنی به ابونوبة(1) از محدثان است و به سال 359(2) ه .ق. درگذشت. رجوع به الانساب سمعانی شود.
(1) - لباب الانساب: ابوتوبة.
(2) - لباب الالباب: تسع و خمسین مأتین [ =259 ].

کاغذی.

[غَ] (اِخ) محمد بن خشنام بن سعد کاغذی مکنی به ابوعمر و از مردم نیشابور و از محدثان است. رجوع به الانساب سمعانی شود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) منصوربن نصربن عبدالرحیم بن مت بن نحیر کاغذی مکنی به ابوالفضل از مردم سمرقند و کاغذ منصوری معروف در شهرهای خراسان به او منسوب است وی نزیل هرات بود و به سال 423 ه .ق. در سمرقند درگذشت. رجوع به الانساب سمعانی شود.

کاغذی.

[غَ] (اِخ) حسین بن علی بن ابراهیم از اهل کلام است، مقام بس ارجمندی داشت در تمام اطراف و نواحی بخصوص در خراسان به اوج شهرت خود رسید در بصره متولد شد و در بغداد وفات یافت از تألیفات اوست الایمان. الاقرارالمعرفة. الرد علی الراوندی و الرد علی الرازی.

کاغذی.

[غَ] (اِ) نوعی از کبوتران نقش است. (معیرالممالک مجلهء یغما سال دهم ص561).

کاغذی.

[غَ] (ص نسبی، اِ) (گل...)(1)درختچه ای است زینتی که اطراف گلهای کِرِم رنگ آن را برگکهای سرخ رنگ زیبایی فرا گرفته است.
(1) - Bougainvillea.

کاغذین.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به کاغذ و هر چیز ساخته شده از کاغذ. (ناظم الاطباء). کاغذی :
همچو دف کاغذینش پیراهن
همچو چنگش پلاس بین شلوار.خاقانی.
- کاغذین سد؛ سد نااستوار. سدی که بنای آن استوار نباشد چنانکه گویی از کاغذ ساخته شده :
زن رومی آید کند کاغذین سد
که از هندی آهن بنائی نیابی.
خاقانی (دیوان، چ عبدالرسولی ص448).
- کاغذین طناب؛ طناب سست و بی دوام :
دیوانه طناب کاغذین ندرد
چونانکه تو صف آهنین دری.منوچهری.

کاغذین باغ.

[غَ] (اِ مرکب) تختهای گل کاغذ که در شادیها و جشن عروسیها سازند. (بهار عجم) (آنندراج) :
کاغذین باغم سراپا چون نباشم زخمدار
جز بریدن نیست کردار چمن پیرای من.
ملاطغرا (از آنندراج).

کاغذین پیرهن.

[غَ هَ] (اِ مرکب)کاغذین جامه. (آنندراج). پیرهنی که از کاغذ ساخته باشد :
ز خوبان داد میخواهم فغانی مهربانی کو
که سازد کاغذین پیراهن از طومار افسون هم.
بابافغانی (از آنندراج).
تا که دست قدر از دست تو بربود کمر
کاغذین پیرهن از دست قدر باد بدر.
خاقانی.
رجوع به کاغذین جامه شود.

کاغذین جامه.

[غَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کنایه از عجز و بیچارگی باشد. (برهان) (انجمن آرا). درماندگی. (ناظم الاطباء). || تظلم. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). کاغذی جامه. جامه کاغذی. کاغذین جامه ای بوده از کاغذ که متظلم میپوشید و نزد حاکم میشد و او درمی یافت که وی دادخواه است و به دادش میرسید. (حاشیهء برهان چ معین). جامهء کاغذ که فریادیان پوشند و در قدیم رسم بوده. (آنندراج از بهار عجم).
حاسدانم چون هدف بین کاغذین جامه که من
تیر شحنه از پی امن شبان آورده ام.خاقانی.
کاغذین جامه هدف وار علی الله زنیم
تا به تیر سحری دست قدر بربندیم.خاقانی.
کاغذین جامه به خونابه بشویم که فلک
رهنمونیم بپای علم داد نکرد.حافظ.
رجوع به کاغذین پیرهن شود.
- کاغذین جامه پوشیدن؛ دادخواه شدن و تظلم کردن :
کاغذین جامه بپوشید و بدرگاه آمد
زادهء خاطر من تا بدهی داد مرا.
کمال اسماعیل.
رجوع به فرهنگ انجمن آرا ذیل کاغذین جامه شود.

کاغک.

[غَ] (اِ) نشاط. (فرهنگ اسدی) (تحفة الاحباب اوبهی). خوشی و خوشحالی. (برهان) (آنندراج). نشاط و خرمی. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) :
در یکی زاویه به حال و به جست
تا سحرگاه نعره از کاغک.
حقیقی صوفی (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص305).
|| کاغنه. کاغنو. کرمی سیاه و سرخ زهردار که نقطه های سیاه دارد و بتازی ذروح گویند و بیشتر در فالیزها باشد و کاونه نیز گویند و در مؤید گوید: آن کرم شب چراغ است. (رشیدی).

کاغ کاغ.

(اِ صوت) بانگ و آواز کلاغ را گویند. (برهان) (غیاث اللغة). بانگ و مشغله کلاغ. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) (اوبهی). بانگ کلاغ. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). نعیب. قارقار :
ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ
کوه و بیشه جای کرده چون کلاغ و کاغ کاغ.
عسجدی.
شد ز لون مختلف چون خانه صباغ باغ
زاغ بیرون شد ز باغ و ماند اندر کاغ کاغ.
برهان الدین بزاز (از جهانگیری).
کاغ کاغ و نعرهء زاغ سیاه
دائماً باشد بدنیا عُمرخواه.
مولوی (مثنوی ج5 ص150).
|| آواز زاغ. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). || حکایت صوت مرغابی و امثال آن. رجوع به کاغ شود.

کاغله.

[غَ لَ / لِ] (اِ) مخفف کاغاله است که کاجیره باشد. (برهان) (آنندراج). کاجیره. کاچیره. کازیره: التذریج، کاغله در طعام کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به کاغاله شود.

کاغنو.

(اِ)(1) کرمی باشد سیاه و سرخ و زهردار و او را خرزهره هم میگویند. (برهان). کرمی که نقطه های سیاه دارد و در پالیزها بیشتر است و آن را به تازی ذروح گویند رجوع به کاغنه شود و کاونه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || بعضی گویند مرغی است که آن را عروسک خوانند و پیوسته شبها پرواز کند. (برهان). || کرم شبچراغ. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به کاغنه شود.
(1) - کاغنو کرمی سیاه و سرخ و زهردار. (از برهان چ معین).

کاغنه.

[غُ نَ / نِ] (اِ)(1) کرمی است سرخ و زهردار و بر او نقطه های سیاه باشد و بیشتر در پالیزها پیدا میشود و پالیز را ضایع کند و آن را به عربی ذروح خوانند. (جهانگیری) (رشیدی) (برهان) (آنندراج). || کرم شبچراغ. کاونه. (رشیدی) (برهان) (آنندراج). || مرغی که شبها بپرد و بانگ کند. (برهان). کوژ خار. باغوجه. مگسک. عروسک. ذروح. رجوع به ذروح شود.
(1) - رشیدی و آنندراج به سکون ثالث ضبط کرده اند.

کاغنه.

[غَ نَ / نِ] (اِخ) قریه ای است از قرای قندهار. (برهان).

کاغه.

[غَ / غِ] (ص) تن زده. متجاهل. (فرهنگ اسدی) :
پس شتابان آمد اینک پیرزن
روی یکسو کاغه کرده خویشتن.رودکی.
|| ابله و جاهل و ساده دل. (ناظم الاطباء) :
هر کسی بر قومِ خود ایثار کرد
کاغه پندارد که او خود کار کرد.
مولوی (مثنوی ج1 ص1229).

کاغه.

[غَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش دورود شهرستان بروجرد است این دهستان در خاور دورود و باختر الیگودرز واقع از شمال به دهستان جاپلق و از جنوب به دهستان زلقی محدود است، موقعیت آن جلگه و هوای آن معتدل است از 21 آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 9100 تن و قراء مهم آن عبارتند از بهرام آباد بالا. کنگابه. خایان. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاغه.

[غِ] (اِخ) مرکز دهستان کاغه بخش دورود شهرستان بروجرد 43هزارگزی خاور دورود در 2هزارگزی شوسهء دورود به شاه زند واقع است و جلگه و آب و هوایش معتدل و سکنه آن 605 تن است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاغی.

(ع ص) منهزم. (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شکست خورده. (ناظم الاطباء).

کاغیدن.

[دَ] (مص) فریاد و بانگ کردن :
آن زاغ نگر که بر هوا می کاغد
یک نیمه اش از مداد و نیمی کاغذ.
مسعود سعد.

کاغینه.

[نَ / نِ] (اِ) کاغنه. (شعوری) (ناظم الاطباء). رجوع به کاغنه در این لغت نامه شود.

کاف.

(اِ) نام حرف بیست و پنجم از الفبای فارسی بعد از «ق» و قبل از «گ» فارسی و بیست و دوم از حروف هجای عرب و یازدهم از حروف ابجد. رجوع به «گ» شود:
در تو تا کافی بود از کافران
جای گند و شهوتی چون کاف ران.مولوی.

کاف.

(اِ) بمعنی شکاف و تراک باشد. (فرهنگ اسدی) (رشیدی) (برهان) (آنندراج) :
ز آهیختن تیغ ها از غلاف
کُهِ کاف را در دل افتاد کاف.
فردوسی (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| درز. رخنه. لا. لای :
بیامد قلون تا بنزدیک در
ز کاف در خانه بنمود سر.فردوسی.
کهی بگونه کافور کان بود از گل
میان کاف که اندر ز لعل حلقه میم.سوزنی.
|| (نف) و شکافنده را نیز گویند. (جهانگیری) (رشیدی) (برهان) (آنندراج). مخفف کافنده :
بر آرزوی کف راد او ز کان گهر
گهر برآید بی کوه کاف و بی میتین.فرخی.
بدانگونه زد نعرهء کوه کاف
که سیمرغ لرزید در کوه کاف.اسدی.
هر دو چو صبح از عمود گنبدکافند
صبح بلی از عمود گنبدکافست.خاقانی.
|| (اِ) و به اصطلاح اهل صنعت اشاره به علم کیمیاست. (برهان).

کاف.

(اِخ) حصار استواری است در سواحل جام نزدیک حبلة که در دوران تسلط فرنگ به مردی که او را ابن عمرون میگفتند تعلق داشت. (معجم البلدان). || کوهی است. (در منتهی الارب به ماده ک و ف مراجعه شود).

کاف.

[کاف ف] (ع ص) بازدارنده. (المنجد). || شتر ماده که دندانهای او سابیده باشد. (برهان) (المنجد).

کافٍ.

[فِن] (ع ص) در عربی بمعنی کفاف و کافی باشد. (برهان) (منتهی الارب). || کارگذار. (منتهی الارب). || به اصلاح آرنده میان مردمان. (مهذب الاسماء). || بسنده. (منتهی الارب).

کافا.

(اِخ)(1) ناحیتی است در جنوب حبشه، احتما قهوه منسوب بدانجا است.
(1) - Kaffa.

کافا.

(اِخ)(1) شهر و بندری است در ساحل جنوبی کریمه که در قدیم تابع حکومت ملطیه(2) بوده و از سال 1475 تا 1776 م. جزء عثمانی و از 1783 م. ببعد جزء خاک روسیه شد. رجوع به تاریخ مغول ص568 و 569). شود.
(1) - Cafffa, Kaffa.
(2) - Melot.

کافارنائوم.

(اِخ)(1) ناحیه ای است در شمال فلسطین... نزدیک دریاچهء ژنزارت(2) که اسم دیگر آن کالیله(3) است.
(1) - Capharnaum.
(2) - Genesareth.
(3) - Calilee.

کافان.

(نف، ق) در حال کافتن. رجوع به کافتن شود.

کافئین.

[فِ] (فرانسوی، اِ)(1) الکالوئیدی است که از برگ و دانهء قهوه بدست می آید و در برگ چای هم وجود دارد. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص108) (کارآموزی داروسازی ص249). مادهء داروئی که از برگ و دانه قهوه و برگ چای گرفته میشود.
(1) - Cafeine.

کافت.

(مص مرخم) کافتن. شکافتن :
سپاهی که دارد سر از شه دریغ
بباید همی کافت آن سر به تیغ.
رودکی (ص1168).

کافت.

[فِ] (اِخ) سمجی است جای باش دزدان که در آنجا متاع خود را نگاه میدارند و فراهم آرند. (منتهی الارب).

کافتر.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنگشت بخش مرکزی آباده واقع در 57 هزارگزی جنوب خاور اقلید و جنوب دریاچهء کافتر دامنه ای، سردسیری و مالاریائی است. آبش از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، تریاک و شغل مردم آن زراعت و قالی باقی است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7) (فرهنگ آبادیهای ایران). شش فرسخی مشرق آسپاس است. (فارسنامهء ناصری ج2 ص220).

کافتن.

[تَ] (مص) شکافتن. ترکاندن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص251). دریدن. چاک کردن. (ناظم الاطباء) :
همی بست از گرد تک چشم مهر
همی کافت از شیهه گوش سپهر.
اسدی (گرشاسب نامه).
کفتن. کافتیدن. غاچ دادن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کندن : گرد اردوی خود خندق کافتند. (تاریخ شاهی احمد یادگار ص 138).
شنیدم که روزی زمینی بکافت
عظام زنخدان پوسیده یافت.سعدی.
|| کاویدن. جستجو کردن. تجسس و تفحص نمودن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بحث. (نصاب). || تفتیش. (نصاب). لیکن میان شکافتن و کاویدن فرقی هست زیرا شکافتن بریدنی باشد بدرازی و کاویدن عمق پیدا کردن است در زمین. (برهان) (آنندراج). || سوراخ کردن. (ناظم الاطباء) :
سپاه آن صدفها همی کافتند
به خروار در و گهر یافتند.
(گرشاسب نامه).
- موی کافتن؛ مجازاً به غور مطلبی رسیدن. نیک دقت کردن :
که او در سخن موی کافد همی
به تاریکی اندر شکافد همی.فردوسی.

کافته.

[تَ / تِ] (ن مف) شکافته. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کفته. شکافته. کافتیده. غاچ خورده :
جهان ز آتش تیغها تافته
دل که ز بانگ یلان کافته.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه خسته و مانده و تافته
ز بس تشنگی کام و لب کافته.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو باران نبودی جگر تافته
بدندی لب از تشنگی کافته.
اسدی (گرشاسب نامه).
یلان را جگر بد ز کین تافته
شده بانگ سست و لبان کافته.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| جستجو و تفحص کرده. (برهان) (ناظم الاطباء). || ترکانیده. ترکیده و آن را کفیده نیز گویند. (آنندراج).

کافته دل.

[تَ / تِ دِ] (ص مرکب)شکافته دل. مجازاً افسرده و دلسوخته.

کافتیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) ترک. تراک. کفتگی. کافتگی. ترکیدگی. غاچ. شکاف. شکافتگی.

کافتیدن.

[دَ] (مص) ترکانیدن. (فرهنگ اسدی ذیل کلمهء شکاف). کافتن. کفتن. ترکاندن. غاچ دادن. || بمعنی لازمی کافته شدن. شکافتن. ترکیدن. غاج خوردن.

کافتیده.

[دَ / دِ] (ن مف) ترکیده و شکاف بهم رسانیده. (برهان) (ناظم الاطباء).

کافچ.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالا ولایت باخرز بخش طیبات مشهد که در شش هزارگزی شمال باختری طیبات واقع است جلگه ای است و آب و هوای معتدل دارد اراضی آن از آب رودخانه مشروب میشود، محصول آن غلات، تریاک، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاف دران.

[دَ] (اِ) لسان الثور. (تذکرهء ضریر انطاکی جزء اول) و ظاهراً تصحیف گاوزبان باشد. (یادداشت مرحوم مؤلف). رجوع به لسان الثور و گاو زبان در این لغت نامه شود.

کافر.

[فِ] (ع ص، اِ) ضد مؤمن. بی دین. بی کتاب. ناگرونده. ناگرویده. ناخستو. (مهذب الاسماء) (مجمل اللغة) (دستورالاخوان) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
درآورد لشکر به ایران زمین
شه کافران دل پراگنده کین.فردوسی.
همه نزد من سربسر کافرند
وز اهریمن بدکنش بدترند.فردوسی.
تاک رز گفتا از من چه همی پرسی
کافری، کافر، ز ایزد نه همی ترسی.
منوچهری.
آنجا کافران پلیدتر و قوی تر بودند و مضایق بسیار و حصارهای قوی داشتند. (تاریخ بیهقی ص624). در سالی پنجاه هزار کم و بیش از بردهء کافر و کافرزاده از دیار کفر به بلاد اسلام می آورند. (کلیله و دمنه).
گر لبت آن منستی ز جهان
کافرم گر هوسی داشتمی.
خاقانی (دیوان چ سجای ص 675).
کافرم کافر ار بخدمت تو
دل من آرزو نمیدارد.خاقانی.
تا به اسلام عشق تو برسم
بندهء کافری توانم شد.خاقانی.
گفت کرم کن که پشیمان شدیم
کافر بودیم و مسلمان شدیم.نظامی.
تا چنان نومید شد جانشان ز نور
که روان کافران ز اهل قبور.مولوی.
گر جملهء کاینات کافر گردند
بر دامن کبریاش ننشیند گرد.سعدی.
عقل بیچاره است در زندان عشق
چون مسلمانی بدست کافریسعدی.
گر گدا پیشرو لشکر اسلام شود
کافر از بیم توقع برود تا در چین.سعدی.
به تقلید کافر شدم روز چند
برهمن شدم در مقالات زند.سعدی.
|| ناسپاس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کافر را در تداول بیشتر فارسی زبانان به فتح نیز استعمال کرده اند. (غیاث) (آنندراج) (شعوری ص237) :
زمین را فروشستی از شرک مشرک
جهان را تهی کردی از کفر کافر.فرخی.
(دیگر قافیه ها مادر و گوهر و قیصر است).
بر او مردمی کو کبر دارد
بتر باشد هزاران ره ز کافر.فرخی.
(بقیهء قوافی برابر و سنگر و یاور است).
به مردی فزایندهء عز مؤمن
به شمشیر کاهندهء کفر کافر.فرخی.
(دیگر قافیه ها صفدر و گوهر و مرمر است).
گر خواهد کشتن بدهن کافر او را
روشن کندش ایزد بر کافهء کافر.ناصرخسرو.
(دیگر قافیه ها منور و چنبر و ... است).
نزدیک او اگر خطرش هستی
یک شربت آب کی خوردی کافر.
ناصرخسرو.
(بقیهء قوافی حیدر و منکر و افسر و... است).
بریده گشت پس آنگاه ششصد و سی سال
سیاه شد همه عالم ز کفر و از کافر.
ناصرخسرو.
(بقیهء قوافی برتر و محشر و ... است).
گهی ابر تاری و خورشید رخشان
چو تیغ علی بود در کتف کافر.ناصرخسرو.
(دیگر قافیه ها مضطر و مفخر و بیمر است).
حجت نبود ترا که گوئی
من مؤمنم و جهود کافر.ناصرخسرو.
(بقیهء قوافی صنوبر و نشتر و رهبر... است).
|| در شرع به معنی منکر دین محمدی است. (آنندراج). || ظالم. بی رحم. شوخ. (آنندراج) :
گر قرمطی و جهود و گر کافر بود
از تخت به دار بر شدن منکر بود.
(تاریخ بیهقی ص186).
قیامت میکنی ای کافر امروز
ندانم تا چه در سر داری امروز.انوری.
زلف تو کافری است که هردم بتازگی
خون هزار کس خورد آنگه که کم خورد.
خاقانی.
گفت موسی های خیره سر شدی
خود مسلمان ناشده کافر شدی.مولوی.
- زنبور کافر؛ نوعی زنبور. زنبور سرخ. (آنندراج) :
در زنبور کافر از چه زنی
خاصه دارالسلاح پیکان است.خاقانی.
صحن مجلس در مدور جام نوشین چشمه یافت
چون ز غمزه کافران زنبور کافر ساخته.
خاقانی.
ترکیب ها:
-کافر حربی.؛ کافرخوی. کافردل. کافردلی. کافر ذمی. کافرزاده. کافرستیز. کافر سرخ. کافرسیرت. کافر غیرکتابی. کافر فرنگ. کافر کتابی. کافرکش. کافر کشتن. کافرکیش. کافرکیشی. کافرماجرا. کافر ماجرایی. کافرماجرایی کردن. کافرمژه. کافرنشان. کافرنعم. کافرنعمت. کافرنعمتی. رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود.
|| مقیم: یقال هو کافر بارض الروم؛ ای مقیم بها. (مهذب الاسماء). || اخیل؛ و آن مرغی است. رجوع به اخیل شود. || شب تاریک. (مهذب الاسماء) (غیاث) (دستور الاخوان) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شعوری). || تاریکی. || تاریکی اول شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ابر تاریک. (دستور الاخوان) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سیاه. ادهم. (المنجد) :
رفتم از پیش او و پیش گرفتم
راه سخت و سیاه چون دل کافر.
مسعودسعد.
|| کشاورز. (مهذب الاسماء) (دستورالاخوان) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص237). || زره. درع. || مرد باسلاح. || غلاف شکوفهء خرما. || آنکه جامه بالای یکدیگر پوشیده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دریا. (دستور الاخوان) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رودبار بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جوی بزرگ. || زمین دور از مردم. || زمین ناهموار. || گیاه. || غایط پاسپرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نوعی از زنبور است. (آنندراج). زنبور سرخ :
نام من چون سرخ زنبوران چرا کافر نهی
نقش من چون شاه زنبوران مسلمان آمده.
خاقانی.
اختران بینم زنبور صفت کافر سرخ
شاه زنبور مسلمان به خراسان یابم.خاقانی.
رجوع به زنبور شود.

کافر.

[فِ] (اِخ) نام نهر حیره است. (معجم البلدان).

کافر.

[] (اِخ) نام قنطره ای است. (معجم البلدان).

کافر.

[] (اِخ) نام قوم بزرگی است در سواحل شرقی آفریقای جنوبی. (از قاموس الاعلام ترکی).

کافر.

(اِخ)(1) یکی از السنهء ملتصقه. (ایران باستان ج1 ص11).
(1) - Caffres.

کافر.

[] (اِخ) از بلاد هذیل. (معجم البلدان).

کاف ران.

[فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شکافی که قریب بن ران است و این کنایه از فرج است. (غیاث) (مجموعهء مترادفات ص52) :
تا تو دربند زری چون کافران
جای گند و شهوتی چون کاف ران.مولوی.
رجوع به کاف شود.

کافرانه.

[فِ / فَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) مانا بکافر. ملحدانه. از روی کفر و بیدینی و الحاد. (ناظم الاطباء).

کافر بچه.

[فِ / فَ بَ چَ / چِ / بَچْ چَ / بَچْ چِ] (اِ مرکب) بچهء کافر : و چون هر دو را کافر بچه و ناپاک زاده داند این معنی هم روا دارد. (کتاب النقض ص447). || در اصطلاح صوفیه یکرنگی که در عالم وحدت روی از تمامی ماسوی الله برتافته و در سواد نیستی جای گرفته باشد و نیز به معنی مؤمن کامل است چه کفر بمعنی ایمان حقیقی می آید. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

کافرتان.

[فِ رَ] (ع اِ) دو سرین یا گوشت بالای دو ران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دو کپل.

کافر حربی.

[فِ / فَ رِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کافری که از دولت اسلام فرمان نبرد. مقابل کافر ذمی که مطیع اسلام بود و از او جزیه گیرند. (رجوع به کافر ذمی و ذمی شود). و حربی آن است که با او حرب واجب است. (آنندراج) :
نگاه آشنا در چشم او بیگانه میگردد
مسلمان کافر حربی درین میخانه میگردد.
صائب.

کافرخوی.

[فِ / فَ] (ص مرکب) آنکه خوی کافران دارد. کافرصفت. جفاجو. جفاپیشه. محارب. ستیزه گر :
روی درکش ز دهر دشمن روی
پشت بر کن به چرخ کافرخوی.خاقانی.

کافردل.

[فِ / فَ دِ] (ص مرکب) سیه دل. دل سیاه. بیرحم. سنگدل : مال بدست کردم تا تو کافردل پشتواره بندی و ببری. (کلیله و دمنه).
آه دردآلود سعدی گر ز گردون بگذرد
در تو کافردل نگیرد ای مسلمانان نفیر.
سعدی.
تو کافردل نمی بندی نقاب زلف و می ترسم
که محرابم بگرداند خم آن دلستان ابرو.
حافظ.
خون ما خوردند این کافردلان
ای مسلمانان چه درمان الغیاث.حافظ.

کافردلی.

[فِ / فَ دِ] (حامص مرکب)سیه دلی. بیرحمی. سنگدلی :
از او تا جان اگر فرقی کنم کافردلی باشد
من آنگه جای او دانم که جان را جای او دارم.
خاقانی.

کافردوین.

[فِ دُ] (اِخ)(1) دهی است از قراء استرآباد. (سفرنامهء مازندران و استرآباد ص170).
(1) - kafirduwin.

کافر ذمی.

[فِ / فَ رِ ذِمْ می] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کافری که جزیه دهد و در پناه اسلام باشد. رجوع به ذمة و ذمی شود.

کافرری.

[رُ] (اِخ)(1) نام قدیمی ناحیه ای است در افریقای جنوب شرقی که قوم کافر در آنجا سکونت میکرده اند. رجوع به کافر (اِخ) شود.
(1) - Cafrerie.

کافرزاده.

[فِ / فَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) زادهء کافر. فرزند کافر. رجوع به کافربچه شود.

کافرستان.

[فِ / فَ رِ] (اِ مرکب) محل سکونت کافران. (آنندراج از بهار عجم). کشوری که ساکنین آن کافر باشند. (ناظم الاطباء) : معتصم روزی برنشسته بود با غلامان و سپاه، مردی پیر پیش او ایستاده او را گفت ای پسر هارون از خدا بترس که ترکان عجمی را از کافرستان آوردی و بر مسلمانان مسلط کردی. (ترجمهء تاریخ طبری). خانهء ملک را بدست خویش ویران کردند و آن رفت از ایشان که در کافرستان نرفتی بر مسلمانان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص69).
آنچه با من در غم آن نامسلمان میرود
بالله ار با مؤمن اندر کافرستان میرود.
انوری.
آنچ از رخ تو رود در اسلام
هرگز نرود به کافرستان.عطار.
روی در زیر زلف پنهان کرد
اندر اسلام کافرستان کرد.عطار.
شبگهی کردند اهل کاروان
منزل اندر موضع کافرستان.مولوی.
وان مؤذن عاشق آواز خود
در میان کافرستان بانگ زد.مولوی.
میکشاندشان موکل سوی شهر
میبرد از کافرستان شان بقهر.مولوی.

کافرستان.

[فِ رِ] (اِخ)(1) ناحیهء کوهستانی در شمال شرقی افغانستان. سکنهء آنجا را کافر و سیاه پوش خوانند و آنان از نژاد ایرانی باشند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Kafristan.

کافرستیز.

[فِ / فَ سِ] (نف مرکب) آنکه در ستیز بی رحم باشد. (آنندراج). کافرخوی. کافردل. کافرسیرت :
هرچه کنی عالم کافرستیز
برتو نویسد بقلم های تیز.نظامی.

کافرسیرت.

[فِ / فَ رَ] (ص مرکب) کسی که بخوی کافر باشد. کافرخوی. کافرستیز :
آخر ای نادان کافرسیرت مشؤم دون
می نه بینی فوق و تحت و کوه و صحرا و بحار.
سنائی.
رحوع به کافر شود.

کافر شکستن.

[فِ / فَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) بر کافر پیروز شدن. کافر را شکست دادن :
در تو آن مردی نمی بینم که کافر بشکنی
بشکن ار مردی هوای نفس کافرکیش را.
سعدی.

کافر غیرکتابی.

[فِ / فَ رِ غَ / غِ رِ کِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) مشرک. بت پرست.

کافر فرنگ.

[فِ / فَ رِ فَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مردم فرنگ که بدین اسلام نگرویده اند :
بر نیکبخت سرخ چنانی بدین سبب
هستی تو کینه دارتر از کافر فرنگ.سوزنی.
بیت المقدس است دل تو به نور دین
وه تا نه خوک خانه کند کافر فرنگ.سوزنی.
رجوع به کافر شود.

کافر قلعه.

[فَ قَ عِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد و 42هزارگزی شمال باختری فریمان واقع است. دامنه ای و دارای آب و هوای معتدل است. مزارع آن از آب قنات آبیاری میشود. محصولات عمدهء آن غلات و چغندر و شغل اهالی آن زراعت و راههایش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کافرک.

[فِ رَ] (اِخ) کافی خراسان. شاعری بوده است معاصر ملک طغانشاه بن المؤید و قطعهء زیر که در غایت لطافت است از اوست:
خسروا تیغ تو مانند اجل شد گه قهر
که نگردد شکم پرگهرش از جان سیر
گر سر هوش بر تیغ گهر دارت را
جان ببیند شکم خاک شود از جان سیر
بنده را زی زنکی با شکمی چون دهلی
جفت افتاده که هرگز نشود از نان سیر
گفتم ای دول، چنین معده نگردد هرگز
جز به صابون و شخار و نمک و اشنان سیر
معده ای را که درو سنگ همی بگدازد
کی توان کرد چنین معده چنان آسان سیر
گر ز نان سیر نمی گردد این هم نوعی است
کاشکی میشودی این جلب از حمدان سیر
خسرو شرق درین واقعه فریادم رس
زانکه شد خاطرم از فکرت بی پایان سیر
به طریق کرم نقد بده نان چندانک
می خورد قرب دو سال این جلب حیران سیر.
(لباب الالباب عوفی چ نفیسی ص47).

کافر کتابی.

[فِ / فَ رِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کافری است که امت پیغمبری باشد مثل یهود و نصاری و منکر دین محمدی (ص) باشد. (آنندراج) :
ز خط صفحهء رویش نظر نمیگیرم
بکوی عشق چو من کافر کتابی نیست.
ملامفید بلخی (از بهار عجم).
رجوع به اهل کتاب شود.

کافرکش.

[فِ / فَ کُ] (نف مرکب) کشندهء کافران. آنکه کافران را بکشد :
شاه در بر گرفت زاهد را
شیر کافرکش مجاهد را.نظامی.

کافرکش.

[فَ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش معلم کلایه شهرستان قزوین و سکنهء آن 39 تن است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

کافر کشتن.

[فِ / فَ کُ تَ] (مص مرکب)کشتن کافر. غزو. (ترجمان القرآن چ دبیرسیاقی ص68).

کافرک غزنین.

[فِ رَ کِ غَ] (اِخ)جمال الدین ناصر شمس معروف به کافرک غزنین که در هزل و هجا گوئی معروف بوده است چنانکه خلق از بیم زبان او را تعظیم کردندی و از بیم لسان اغراض او را وفا کردندی. (از لباب الالباب عوفی چ نفیسی ص455) (قاموس الاعلام ترکی) (مجمع الفصحاء). اشعار زیر از اوست:
پدرش گر بنانش دست برد
بشکند خرد ناخنان پدر
پسرش گر بخوانش درنگرد
بر کشد چست دیدگان پسر
آنچه سرمای بخل خواجه کند
بمه دی درون و مه نکند
از بخیلی که دارد ایرش را
بکس زن همه درون نکند.
(لباب الالباب عوفی چ نفیسی ص455).

کافرکیش.

[فِ / فَ] (ص مرکب) بی دین و آنکه ملت او خلاف شرع باشد. (آنندراج). کسی که بی دین باشد. (ناظم الاطباء). کسی که به مذهب کفار باشد. (شعوری ج2 ص242) :
آمد به نماز آن صنم کافرکیش
ببرید نماز مؤمنان درویش.سعدی.
در تو آن مردی نمی بینم که کافر بشکنی
بشکن ار مردی هوای نفس کافرکیش را.
سعدی.
چو بید بر سر ایمان خویش میلرزم
که دل بدست کمان ابروئیست کافرکیش.
حافظ.
بر جبین نقش کن از خون دل من خالی
تا بدانند که قربان تو کافرکیشم.حافظ.

کافرکیشی.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)کافرکیش بودن. کیش و آئین کافران داشتن :
این نه صوفیگری و درویشی است
نامسلمانی و کافرکیشی است.جامی.
رجوع به کافرکیش شود.

کافرماجرا.

[فِ / فَ جَ] (ص مرکب) کسی که حال او مانند حال کافران باشد. (غیاث). || بی انصاف و ستمگر. رجوع به کافر شود.

کافرماجرائی.

[فِ / فَ جَ] (حامص مرکب) کنایه از ظلم و بیداد. (بهار عجم) (غیاث) (آنندراج) :
نوای عاشق بی تاب تأثیر دگر دارد
بهل ای نالهء ناقوس کافرماجرائی را.
میرزامعز فطرت (از آنندراج).
جل جان را به منت میکشد از کشتهء نازش
که از چشم تو می آموخت کافرماجرائی را.
میرزامعز فطرت (از آنندراج).
رجوع به کافرماجرا و رجوع به مادهء بعد شود.

کافرماجرائی کردن.

[فِ / فَ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) بی انصافی. انصاف ندادن. عدالت نکردن در کردار و گفتار و بیشتر در عقیده و حکم. رای مثبت یا منفی بر خلاف حق دربارهء کسی دادن. تصدیق یا انکار مخالف انصاف کردن. رجوع به کافرماجرا شود.

کافرمژه.

[فِ / فَ مُ ژَ / ژِ] (ص مرکب)مجازاً سیاه چشم. سیاه مژگان :
چه ستم کرد علی نرگس کافرمژه ای
که بجز نالهء بت در دل ناقوس نبود.
میانی ناصرعلی (از آنندراج).

کافرنشان.

[فِ / فَ نِ] (ص مرکب) کسی که از کفر و بیدینی نشانی دارد. کافرصفت. کافرخو :
زان غمزهء کافرنشان ای شاه شروان الامان
آری سپاه کافران جز شاه شروان نشکند.
خاقانی.

کافرنعم.

[فِ / فَ نِ عَ] (ص مرکب)کافرنعمت. ناسپاس :
هر کسی کو بکسی مردم شد
قدر نشناسد کافرنعم است.خاقانی.
رجوع به کافرنعمت شود.

کافرنعمت.

[فِ / فَ نِ مَ] (ص مرکب)ناسپاس. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و این لفظ همیشه مقطوع الاضافه است. (آنندراج). حق ناشناس. نمک بحرام. (ناظم الاطباء) :
کافر نعمت بسان کافردین است
جهد کن و سعی کن به کشتن کافر.
معروفی بلخی (از امثال و حکم دهخدا).
هرچه به من رسیده بود تمام خوش گشت که این کافرنعمت بی وفا را فروگرفتند. (تاریخ بیهقی ص69). امیر محمد سجده کرد و گفت که این کافرنعمت بی وفا را فروگرفتند و مراد وی در دنیا بسرآید. (تاریخ بیهقی). و طغرل را گفت: «شاد باش ای کافرنعمت از بهر این تو را پروردم». (تاریخ بیهقی ص252).
کافرنعمت بسان کافردین است
جهد کن و سعی کن به کشتن کافر.
معروفی بلخی (از امثال و حکم دهخدا).
طایفه ای هستند بر این صفت که بیان کردی قاصرهمت کافرنعمت که ببرند و بنهند و ندهند. (گلستان).
تو کافرنعمتی صبحی و گرنه
به خون دل تنعم میتوان کرد.
میرصبحی مازندرانی.
اگر بر زخم کافرنعمتان باشد گران پیکان
زبان شکر گردد زخم ما را در دهان پیکان.
صائب.

کافرنعمتی.

[فِ / فَ نِ مَ] (حامص مرکب)ناسپاسی و نمک بحرامی. (ناظم الاطباء). عمل کافرنعمت. حق ناشناسی. کفران نعمت :این پاداش کافرنعمتی است که با ملک ارسلان کرده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کافرنهاد.

[فِ / فَ نِ / نَ] (ص مرکب)کافرکیش. کافرخوی :
چنان لرزد دل کافرنهادم بر حیات خود
که قطع رشتهء جان قطع زنار است پنداری.
صائب (از آنندراج).

کافرون.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ کافر در حالت رفعی: قل یا ایهاالکافرون. (قرآن 109/1).

کافرون.

[فِ] (اِخ) سورهء صد و نهمین از قرآن و تعداد آیات آن شش است، و چنین آغاز میشود: قل یا ایهاالکافرون.

کافرة.

[فِ رَ] (ع ص) مؤنث کافر. رجوع به غدار، جحود و کافر شود.

کافری.

[فِ / فَ] (حامص) کافر شدن. کافر بودن :
به نظم اندر آری دروغ و طمع را
دروغ است سرمایه مر کافری را.
ناصرخسرو.
ز دانش یکی جامه کن جانت را
که بی دانشی مایهء کافری است.ناصرخسرو.
عشق را با کافری خویشی بود
کافری خود مغز درویشی بود.عطار.
جوری که تو میکنی به اسلام
در ملت کافری ندیدم.سعدی.
کاهلی کافری بود. (جامع التمثیل).

کافری.

[فِ] (اِخ) نام کوهی است در سمت جنوبی کله وار و قسمت شمالی بندر طاهری از بلوک سیراف.

کافری شیرازی.

[فِ یِ] (اِخ) اسمش میرزامحمود مؤمنی، خوش اعتقاد فرزانه نهاد بود در سال 1010 ه .ق. رحلت نمود. رباعی زیر حاکی از حال اوست:
از چهرهء عاشقانه ام زر بارد
وز چشم ترم همیشه آزر بارد
در آتش عشق تو چنان سوخته ام
کز ابر سرشک من سمندر بارد.
(ریاض العارفین ص229).

کافرین.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ کافر در حالت نصبی و جرّی.

کافریه.

[فِ ی یَ] (اِخ) بنائی است در مراغه از آثار هولاکوخان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص172).

کافز.

[فَ] (اِ) دوائی است که به هندی ککرونده نامند. (فهرست مخزن الادویه) (الفاظ الادویه).

کافشان.

[فُ] (اِخ) دهی از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 2هزارگزی شمال فلاورجان و 2هزارگزی راه شهرکرد به اصفهان واقع شده است. جلگه ای و آب و هوایش معتدل است. 527 تن سکنه دارد، آبش از زاینده رود و قنات تامین میشود محصولاتش عبارتند از غلات، برنج، پنبه، تریاک و شغل اهالی آن زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. دارای راه های فرعی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کافشه.

[شَ / شِ] (اِ) تخم کاجیره. (آنندراج). رجوع به کاجیره شود.

کافل.

[فِ] (ع ص) عائل. پذیرفتار. پذیرنده. پذیرندهء تعهد و تیمار کسی و آنکه چیزی نخورد و پیاپی روزه دارد و روزه ها را بهم متصل سازد و آنکه با خود پیمان بندد که در روزه سخن نگوید و حرفی بر زبان نیاورد. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کافلو.

(اِ) مرغی است(1). (شعوری ج2 ص256). || شخص بزرگ. || پیراهن. (شعوری ج2 ص256).
(1) - اشتنگاس Steingass این معنی آورده و مشکوک دانسته است.

کاف لولاک.

[فِ لَ] (اِخ)(1) لقبی که عرفا به محمد (ص) داده اند. اشاره است به سرور کاینات صلوات الله علیه و آله و سلم. (آنندراج) (برهان).
(1) - اشاره بحدیث قدسی: لولاک لما خلقت الافلاک. اگر تو (محمد «ص») نبودی، فلکها را نمی آفریدم. (حاشیه برهان دکتر معین).

کافله.

[فِ لَ] (ع ص) مؤنث کافل : به مجدالدوله و مادرش که کافلهء ملک بود نامه ای بنوشت و قزوین به اقطاع خواست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص384). رجوع به کافل شود.

کاف مسطح.

[فِ مُ سَطْ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به اصطلاح لولیان (لوطیان) فرج. (آنندراج از بهار عجم) :
خامه اش کامد کلید مخزن اسرار کون
ساخت آن کاف مسطح قفل گنج شایگان.
ظهوری (از آنندراج).

کافندگی.

[فَ دَ / دِ] (حامص) کافنده بودن. متجسس و متحصص بودن. رجوع به کافیدن شود.

کافنده.

[فَ دَ / دِ] (نف) آنکه به کافد. رجوع به کافیدن شود.

کافور.

(ع اِ) ج، کوافیر. کوافر گیاهی است خوشبوی که گلش مانند گل اقحوان باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بوی خوش. (اقرب الموارد). به هندی او را کبور گویند و آن صمغ درختی است که منبت او بیشتر جزایر و سواحل باشد، و او در میان جرم درخت منعقد شود و در بعضی مواضع از درخت بیرون آید چنانچه صموغ دیگر، و این نوع کمتر بود و عزت او بیش بود و رباحی این نوع را گویند و آن به پاره های نمک مشابه بود. و بعضی را رنگ سیاه بود و بعضی زرد و اکهب باشد و اختلاف الوان او به حسب اختلاف طلوع آفتاب بود به مواضع او، و گویند آنچه رنگ او زرد یا اکهب باشد چون جرم او سوده شود رنگ او سفید بیرون آید و بعضی به هیئت چنان نماید که آب در ظرفی یخ بسته باشد و بعضی از او باریک و ضعیف بود و بعضی ستبر باشد و شمامات کافور جمله معمول است و طایفه ای از اهل سواحل چون اهل عمان و مکران و غیر آن از کافور شمامه ها سازند و غش آن به انواع کنند و بقیمت کافور فروشند و نیکوتر انواع او صمغ درخت نارجیل است سرد و خشک است چون به آب مورد و سرکه در بینی چکانند خون بازدارد و درد سر را تسکین دهد و حدت صفرا بشکند و طبع را به بندد و قوت شهوانی را قطع کند و سنگ مثانه پدید آورد و بیداری احداث کند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صاحب اختیارات آرد:
کافور چند نوع است. شیخ الرئیس گوید: نیکوترین آن قیصوری و رباحی بود مانند برف و طبیعت آن سرد و خشک بود در سیم منع ورمهای گرم کند و محروری مزاج و اصحاب صداع صفرائی بوئیدن وی تنها یا با صندل سرشته به گلاب یا به گل پارسی نافع بود و مقوی حواس و اعضاء ایشان باشد و چون آدمان بوئیدن وی کنند قطع شهوت جماع بکند و چون بیاشامند فعل وی اقوی باشد در این باب، و اگر مقدار دو جو با آب کاهو هر روز سعوط سازند قطع حرارت دماغ بکند و خواب آورد و صداع زایل کند و خون بینی بازدارد و ببندد و با آب بادروج و عصیر ملح یا به آب گشنیز تر یا عصیر سیر سبز همین کند. رازی گوید: سرد و لطیف بود، و صداع گرم و ورمهای حاده که در سر و جمیع بدن بود سود دهد و اگر بیاشامد سردی گرده مثانه و انثیین پیدا کند و وی شکم صفراوی ببندد و دانگی از وی ورمهای گرم را نافع بود و قلاع زایل کند و با ادویه جهت درد چشم که از گرمی بود، نافع بود یک درم از وی خلاص دهد از سم عقرب جراره با آب سیب ترش، و ربع یا بیشتر نافع بود جهت کسی که قرون سنبل خورده باشد با آب انار و شیر و تخم خرفه با برف، و بسیاری وی پیری آورد و قطع باه کند و سنگ گرده و مثانه تولید کند و مصلح وی معجون گل بود و بوئیدن وی در تبها سهر آورد و مصلح آن بنفشه و نیلوفر بود و گویند زعفران. گویند شخصی شش مثقال کافور به سه نوبت بخورد معدهء وی فاسد شده و طعام وی هضم نیز نمیشد و شهوت وی منقطع شد و هیچ زحمت دیگری بر وی عارض نشد، و چون گل کنند و در بینی بچکانند سوءالمزاج گرم که از ماده بود که در دماغ و چشم متولد شده باشد و علامت وی آن بود که در طلوع آفتاب تا نیم روز زیاده میشود و چون نیمروز بگذشت تا آخر روز ساکن میشود و چون شب شود مرتفع شده باشد و سبب وی آن باشد که بسیار در زمان گرم درنگ کرده باشد و چون به هوای سرد رسیده باشد سر را برهنه کرده باشد و مشام وی بسته شده باشد و چون با روغن و گل و سرکه بیامیزند و بر پیش سر طلا کنند صداع گرم را نافع بود و تعدیل وی به مشک و عنبر کنند و مقوی و مفرح بود و کهربا مشارک وی بود در این معنی، لیکن کافور اقوی بود در خاصیت و بدل وی دو وزن آن طباشیر بود به وزن آن صندل سفید. (اختیارات بدیعی). رجوع به الفاظ الادویه و تحفهء حکیم مؤمن شود. || صمغ درختی است خوشبوی که در کوههای دریای هندوچین میباشد. و گویند به سرندیب میروید و بس و درختش در نهایت بزرگی باشد چندانکه صد سوار یا زاید آن را در سایه دارد و همیشه سبز و بی شکوفه و بی ثمر باشد. چوبش سپید و سبک است و پلنگ و مار همواره به زیرش باشند و آن صمغ را اقسام باشد: رباحی منسوب به رباح نام پادشاهی که اول آن را یافته و آن سپید مایل به سرخی و شبیه به مصطکی است. نوع دیگر آن قیصوری(1) است و آن نیک سپید و صاف و در جوف درخت یافته شود و این هر دو را جودانه نیز گویند و کافوری موتی از ریزهای چوب جوف درخت از جوشانیدن آن بهم میرسد و آن تیره رنگ و ناصاف باشد. (منتهی الارب). حسن بن خلف آرد: و آن دو قسم میباشد یکی از درخت(2) حاصل میشود و آن را جودانه میگویند و دیگری عملی و آن چوبی است که میجوشانند و از آن برمی آورند و هر چیز سفید را به آن نسبت کنند. درخت کافور(3) درختی است بلند و بسیار زیبا. دارای برگهای سبز دائمی که ارتفاعش بین 4 تا 5 متر و قطر تنه اش تا 2 متر میرسد و بحالت وحشی و فراوان در جنگلهای نواحی شرقی آسیا (جاوه، تایوان، سوماترا، چین، ژاپن و نقاط شرقی هند) میروید بهره برداری از اعضای چوبی گیاه و نیز برگهای آن انجام میشود بدین طریق که شاخه های آن را قطع می کنند و به صورت قطعات کوچک درمی آورند و مخلوط با برگها تقطیر میکنند. (از گیاهان داروئی ج4) : ان الابرار یشربون من کأس کان مزاجها کافوراً. (قرآن 76/5). و از وی [ هندوستان ] طیبهای گوناگون خیزد چون مشک و عود و عنبر و کافور. (حدود العالم). و از قنصور(4) کافور بسیار خیزد. (حدود العالم).
همی ریخت کافور گرد اندرش
برین گونه بر تا نهان شد سرش.فردوسی.
هر آنکس که نزدیک یا دور بود
گمان مشک بردند و کافور بود.فردوسی.
پراکنده کافور بر خویشتن
چنان چون بود ساز و رسم کهن.فردوسی.
نشسته بر شاه پوشیده روی
بتن در یکی جامه کافوربوی.فردوسی.
نه کافور باید نه مشک و عبیر
که من زین جهان خسته رفتم به تیر.
فردوسی.
بگسترد کافور بر جای خواب
همیریخت بر چوب صندل گلاب.فردوسی.
تنش را به دیبا بیاراستند
گل و مشک و کافور و می خواستند.
فردوسی.
نارنج چو دو کفهء سیمین ترازو
آگنده به کافور و گلاب خوش و لولو.
منوچهری.
چه خطر دارد این پلید نبید
عند کأس مزاجها کافور(5).ناصرخسرو.
قیمت و عزت کافور شکسته نشود
گر ز کافور به آید بسوی موش پنیر.
ناصرخسرو.
داند که موی مشک ز کافور کم شود
کافور من نخواهد با مشک خویشتن.
معزی.
آب وی آب زمزم و کوثر
خاک وی جمله عنبر و کافور.
(کلیله و دمنه).
طوطی گفتا سمن به بود از سبزه کو
بوی ز عنبر گرفت زنگ ز کافور ناب.
خاقانی.
دیده ام کافور کز هندوستان خیزد همی
تو ز کافور ای عجب هندوستان انگیختی.
خاقانی.
اگر کافور با قطران ره زادن فروبندد
مرا کافور و قطران زاد درد و داغ تنهائی.
خاقانی.
به کافور عزلت خنک شد دل من
سزد گر ز مشک کسی شم ندارم.خاقانی.
ژاله و صبح بهم بافته کافور و گلاب
زین و آن داروی هر دردی آمیخته اند.
خاقانی.
آتش طبع تو چو کافور خورد
مشک ترا طبع چو کافور کرد.نظامی.
ز مشک آرایش کافور کرده
ز کافورش جهان کافور خورده.نظامی.
|| در مراسم تغسیل و تدفین از آن استفاده کنند :
بفرمود تا دخمه دیگر کنند
ز مشک و ز کافورش افسر کنند.فردوسی.
همه درز تابوت ما را بقیر
به کافور گیرند و مشک و عبیر.فردوسی.
|| کنایه از سفیدی مو و پیری است :
همی گرد کافور گیرد سرم
چنین داد خورشید و ماه افسرم.فردوسی.
چنین تا همه مشک کافور شد
همان چنگم از زور بیزور شد.فردوسی.
مرا سال بر پنجه و یک رسید
چو کافور شد مشک و گل ناپدیدفردوسی.
ز هفتاد چون سالیان برگذشت
سر موی مشکین چو کافور گشت.فردوسی.
بدیدند رخ لعل کافور موی
ز آهن سیاه آن بهشتیش روی.فردوسی.
به بالا چو سرو و چو خورشید روی
چو کافور گرد گل سرخ موی.فردوسی.
زمانه زرد گل بر روی من ریخت
همان مشکم به کافور اندر آمیخت.
(ویس و رامین چ محجوب ص26).
پیری سخت بشکوه دراز بالای و روی سرخ و موی سفید چون کافور. (تاریخ بیهقی ص364).
اندوده رخش زمان به زر آب
آلوده سرش به گرد کافور.ناصرخسرو.
- امثال: بر عکس نهند نام زنگی کافور.
بر آن کافی نباشد اعتمادی
بسی باشد سیه را نام کافور.ابوالفرج رونی.
بروزگار تو آن انتظام یافت جهان
که از حمایت جو بی نیاز شد کافور.
ظهیر فاریابی.
ترک ماهروی را بسی زنگی خوانند و سیاه را بسی کافور (6). (کتاب النقض ص444).
کی سیاهی شود از زنگی دور گرچه خوانند بنامش کافور. جامی.
کافور در حمایت جو باشد. (امثال و حکم).
مر اسیران را لقب کردند شاه
عکس چون کافور نام آن سیاه.مولوی.
نفسی فدائک لالقدری بل اری
ان الشعیر وقایة الکافور.(از العراضة).
ترکیب ها:
- کافور اسپرم.؛ کافورالکعک. کافوربار. کافورباری. کافوربو. کافوربوی. کافوربیز. کافوربیزی. کافورپوش. کافورپیکر. کافورجودانه. کافور رباحی. کافورسار. کافورسپرم. کافورسفرم. کافورخوار. کافور خوردن. کافور خورده. کافور دادن. کافوردان. کافور در محاسن کشیدن. کافوردم. کافور عملی. کافور قنصوری. کافور قیصوری. کافورکاسه. کافور گستردن. کافورگون. کافورموتی. کافورموی. کافور ناساخته. کافورنهاد. رجوع به همین مدخلها شود.
|| گره جای برآمدن خوشهء انگور. (منتهی الارب). || کارد(7). (مهذب الاسماء). شکوفهء خرما و جز آن. || غلاف شکوفهء خرما. (منتهی الارب).
(1) - حدود العالم قنصور آورده: و از قنصور (در هند) کافور بسیار خیزد.
(2) - بریزد از درخت ارس کافور
بخیزد از میان لاد لادن. منوچهری.
شجر کافور چون زاید نگوئی حکمتش با من
صدا از کوه چون آمد چگونه نی شکر دارد.
ناصرخسرو.
نیارد جز درخت هند کافور
نریزد جز درخت مصر روغن. خاقانی.
ز کافور وز عود بُد هر درخت
همه زر گیا رسته از سنگ سخت. اسدی.
(3) - Cinnamonum Camphora. (4) - شهری است به هندوستان.
(5) - از قرآن 76/5.
(6) - در متن کتاب النقض «کافر» آمده است.
(7) - بمعنی شکوفه و طَلْع.

کافور.

(اِخ) نام چشمه ای است در بهشت. (منتهی الارب) (غیاث) (ترجمان علامه) (مهذب الاسماء) :
ما مست شراب ناب عشقیم
نه تشنهء سلسبیل و کافور.سعدی.

کافور.

(اِخ) نام پادشاهی بوده است بیدادگر و آدمیخوار و رستم بن زال او را گرفته و به جهنم واصل کرد. (برهان) (آنندراج) :
بپوشید کافور خفتان جنگ
همه شهر با او بسان پلنگ.فردوسی.
بر آویخت کافور با گستهم
درآمیختند آن دو لشکر بهم.فردوسی.
چنین گفت کافور با سرکشان
که سندان نگیرد ز پیکان نشان.فردوسی.

کافور.

(اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند 83هزارگزی شمال خاوری قاین کوهستانی و گرمسیر است سکنهء آن 65 تن است. زمینش از آب چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و شلغم. و شغل سکنهء آن زراعت و مالداری است راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کافور.

(اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند 7هزارگزی شمال خاوری قاین کوهستانی و گرمسیر است. آبش از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و شلغم، و شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کافور.

(اِخ) (جبال ال ...) رشته کوههایی است در چین که بعلت وفور درخت کافور به این نام خوانده شده است. (نخبة الدهر دمشقی ص152).

کافور اخشیدی.

[رِ اِ] (اِخ) ابن عبدالله اخشیدی امیر مشهور که دوست متنبی بود قبل از امارت برده بود، و اخشید ملک مصر در سال 312 ه .ق. او را خرید و آزاد کرد و بهمین مناسبت باخشیدی منسوب گردید. بعلت فطنت و ذکاوت و حسن سیاستی که داشت پیش او ترقی کرد تا جائی که در سال 355 ملک مصر شد و دو سال و چهار ماه به اقتدار تمام فرمانروایی کرد. رنگ بشره اش بسیار سیاه بود. در مکه و مصر و شام بالای منبرها از او یاد میکردند تا اینکه در قاهره وفات یافت. ذهبی دربارهء او گوید: عقل و شجاعتش مایهء اعجاب بود. (از اعلام زرکلی). و رجوع به وفیات الاعیان شود.

کافور اسپرم.

[رِ اِ پَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اقحوان. عبوثران. کافور اسفرم. عبیثران. فریق المسک. (مهذب الاسماء). ریحان کافوری : و قوت او [ قوت بهار، عین البقر ] چون قوت کافور اسپرم است که اقحوان خوانندش. (الابنیة عن حقایق الادویه). رجوع به اقحوان و عبوثران و عبثیران و فریق المسک شود.

کافور اسفرم.

[رِ اِ فَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به کافور اسپرم شود.

کافورالکعک.

[رُلْ کَ] (ع اِ مرکب)زرنباد. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به زرنباد شود.

کافوربار.

(نف مرکب) کافور بارنده. کافوربیز. || کنایه از هر چیز بغایت سرد. (برهان). || کنایه از هر چیز بسیار خوشبوی باشد. (برهان) :
بخورانگیز شد عود قماری
هوا میکرد خود کافورباری.نظامی.
|| برف بار، چه کافور باریدن کنایه از برف باریدن است. (برهان) :
گهی در بارد گهی عذر خواهد
همان ابر بدخوی کافوربارش.ناصرخسرو.
برآمد ز کوه ابر کافوربار
مزاج زمین گشت کافورخوار.نظامی.
ز باریدن ابر کافوربار
سمن رسته از دستهای چنار.نظامی.

کافوربو.

(ص مرکب) هرچیزی که بوی کافور دارد :
می کافوربو در جام ریزیم
وزین دریا در آن زورق گریزیم.نظامی.

کافوربوی.

(ص مرکب) آلوده به بوی کافور. بوی کافور دهنده. کافوربو :
سوسن کافوربوی، گلبن گوهرفروش
ز می اردی بهشت کرده بهشت برین.
منوچهری.
اکنون میان ابر و میان سمن ستان
کافوربوی باد بهاری بود سفیر.منوچهری.
گل کافوربوی مشک نسیم
چون بناگوش یار در زر و سیم.نظامی.
رجوع به کافوربو شود.

کافوربویه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) کافور یهودی گیاهی است چون او را در دست بمالند بوی کافور از او به مشام رسد قوهء او به قوهء کافور مشابه بود. (ترجمهء صیدنهء بیرونی).

کافوربیز.

(نف مرکب) کافور بیزنده. کافوربار.
-ابر کافوربیز؛ ابری که برف بارد.

کافوربیزی.

(حامص مرکب) عمل کافور بیختن. کافور پخش کردن. کنایه از باریدن برف :
هوا کافوربیزی می نماید
هوای ما اگر سرد است شاید.نظامی.

کافورپوش.

(نف مرکب) سفیدپوش :
همایون یکی پیر با فر و هوش
کلاه و سرش هر دو کافورپوش.نظامی.

کافورپیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب)کنایه از سفیدپیکر است :
اگر در مطبخت نامست عنبر
شوی در آسیا کافورپیکر.نظامی

کافور جودانه.

[رِ جَ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی کافور است بغایت خوشبوی، بوئیدن آن درد سر را نافع باشد و خوردن آن قطع شهوت جماع کند. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (شعوری ج2 ص258). کافور رباحی. رجوع به کافور و کافور رباحی شود.

کافور خشک.

[رِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کافور خشک شده و پرورده شده. مقابل دهن الکافور :
می و عود و عنبر ز کافور خشک
هم از دیبه و فرش و دینار و مشک.
فردوسی.
می و عنبر و عود و کافور خشک
هم از فرش دیبا و دینار و مشک.اسدی.
|| کنایه از کاغذ :
رفت به یک تاختن از حبشه تا به چین
داد به کافور خشک طبلهء زر مشک تر.
(از مجموعهء مترادفات).
|| کنایه از روز :
آهوی آتشین را چون بره در بر افتد
کافور خشک گردد با مشک تر برابر.

کافورخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)ناسره. نامرد. (غیاث) (آنندراج). بی حمیت :
چون آن دید کاستاد پرهیزگار
ز کافور او گشت کافورخوار.نظامی.
|| سرد(1) :
برآمد ز کوه ابر کافوربار
مزاج زمین گشت کافورخوار.
نظامی (شرفنامه ص 35).
(1) - برای توضیح بیشتر این معنی رجوع شود به حاشیهء شرفنامه چ وحید دستگردی ص 35

کافور خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کنایه از زایل شدن رجولیت. (برهان) (مجموعهء مترادفات ص284). || کنایه از ترک مردانگی. نامرد شدن :
چو با لشکر فور کردم نبرد
ز مردانگی فور کافور خورد.نظامی.

کافورخورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) از خود بی خود شده :
به مشک آرایش کافور کرده
ز کافورش جهان کافورخورده.نظامی.

کافور دادن.

[دَ] (مص مرکب) کنایه از ضعیف کردن غریزه جنسی :
ز مغز دشمن کافور داده گردون را
که روز صلح نگردد به فتنه آبستن.نظامی.

کافوردان.

(اِ مرکب) ظرفی که کافور در آن نهند :
سیاهی از حبش کافور می برد
شد اندر نیمه ره کافوردان خرد.نظامی.

کافور در محاسن کشیدن.

[دَ مَ سِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از سپید گردانیدن ریش. (آنندراج) :
حرفی بخوان که چون ورق از جهل شد سفید
کافور در محاسن بخت جوان کشید.
میرخسروی.

کافوردم.

[دَ] (ص مرکب) کافوربار. کنایه از ابر برف بار :
کافور و پیل اینک به هم پیل دمان کافوردم
کافور هندی بر شکم بر دفع گرما ریخته.
خاقانی.

کافور رباحی.

[رِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از کافور است. (منتهی الارب). نوعی از کافور که به پاره های نمک شبیه است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). کافور ریاحی. ریاحی گویند به علت رائحه ای که از آن برمیخیزد و بعضی گفته اند رباحی درست است و آن منسوب به یکی از پادشاهان هند است که اول دفعه آن را شناخته است. (تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص271). رجوع به حاشیهء (3) ص1 متن جوامع الحکایات چ معین و کافور شود.

کافور ریاحی.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کافور رباحی شود.

کافورسار.

(ص مرکب) کافوررنگ :
این چه حدیث است کز اینگونه شد
عارض مشکینم کافورسار.مسعودسعد.

کافورسپرم.

[رِ پَ رَ] (اِ مرکب) کافور اسپرم. رجوع به کافور اسپرم شود.

کافور عملی.

[رِ عَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از کافور است و آن چوبی است که میجوشانند و از آن برمی آورند. رجوع به کافور شود.

کافور قنصوری.

[رِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا قیصوری. کافور منسوب به قنصور(1) و از نیکوترین نوع کافور است. (اختیارات بدیعی). رجوع به کافور شود.
(1) - نام شهری است به هندوستان.

کافور قیصوری.

[رِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کافور قنصوری شود.

کافور کاسه.

[رِ سَ / سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آب غلیظ چوب کافور است که پس از جوشانیدن آن بدست آید. در فلاحت نامه آمده است: چون چوب کافور بجوشانند هر چه کف آن است کافور رسیدهء بغایت سبک و نیکو باشد و آنچه میانه است هم نیکو باشد و آنچه آب زیرین آن است و غلیظ تر است کافور کاسه ای گویند. (از فلاحت نامه). رجوع به کافور عملی شود.

کافور گستردن.

[گُ تَ دَ] مص مرکب) کنایه از ریخته شدن برف است. (آنندراج).

کافورگون.

(ص مرکب) برنگ کافور. سفید :
کفن دوز بر وی ببارید خون
بشانه زد آن ریش کافورگون.فردوسی.
سپهبد بر آن ریش کافورگون
ببارید از دیدگان جوی خون.فردوسی.
یکی شهر کافورگون رخ نمود
که گفتی نه از گل ز کافور بود.نظامی.

کافور مظفری.

[رِ مُ ظَفْ فَ] (اِخ)معروف به حریری که در سال 700 ه .ق. رئیس بزرگان خدمه در مدینهء شریفه بود. آثاری خوب از او بجا مانده از آنجمله مغاره ای است در باب السلام که به سال 706 ه . ق. احداث کرده است. (از الدررالکامنه).

کافور معمری.

[رِ مُ عَمْ مَ] (اِخ) از خدام مورد اعتماد سلطان محمود غزنوی بوده است، و او را همراه عبدالجبار برای آوردن دختر امیر گرگان از نشابور به آنجا فرستادند :و دانشمند بوالحسن قطان از فحول شاگردان قاضی امام صاعد باعبدالجبار نامزد شد و کافور معمری خادم معتمد محمودی و مهد راست کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).

کافور موتی.

[رِ مَ تا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از کافور کدر که غیر شفاف است. قسم ناصاف کافور. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کافور شود.

کافورموی.

(ص مرکب) کنایه از سفیدموی است :
بیامد یکی پیر کافورموی
ز پس باز شد کودکی خوبروی.اسدی.

کافور ناساخته.

[رِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کافور خالص است. (آنندراج). کافور خام :
یکی خرمن از سیم بگداخته
یکی خانه کافور ناساخته.نظامی.

کافورنهاد.

[نِ / نَ] (ص مرکب) آنچه که در سفیدی مانند کافور باشد :
خط مشکینش بر آن عارض کافورنهاد
چون بدیدم جگرم خون شد و خون شد چو جگر.
سنایی.

کافور هندی.

[رِ هِ] (اِخ) از حجار روایت دارد. (از الدررالکامنة).

کافوری.

(ص نسبی) منسوب است به کافور که نوعی عطر است. || فروشندهء کافور. (انساب سمعانی). || هرچیز خالص و صاف بسیار سفید. (ناظم الاطباء). || سفیدگون. برنگ سفید :
بافت زربفت خزانم علم کافوری
من همان سندس نیسان به خراسان یابم.
خاقانی.
دیده کافوری و جان قیری کند
در سیه کاری سپیدی خوی تو.خاقانی.
در زمستان جامه کافوری میپوشید تا سردی نیفزاید. (نظام قاری ص169).
- دیدهء کافوری؛ چشم نابینا. (شعوری ج1 ص444).
- شمع کافوری.؛ رجوع به شمع کافوری در همین لغت نامه شود.
- طبع کافوری؛ طبعی که شهوت جماع ندارد :
ور مزاج گوهران را از تناسل بازداشت
طبع کافوری که وقت مهرگان افشانده اند.
خاقانی.
|| (اِ) رستنیی باشد که آن را بابونه گویند و به عربی اقحوان خوانند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). کافور یهودی. کافوریه. ریحان الکافور. (حاشیه برهان قاطع چ معین). رجوع به بابونه و اقحوان شود. || نوعی از گل بابونه هم هست که آن را گل گاوچشم گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (شعوری ص 265). که عربان عین البقر مینامند و آن را خشک کرده بسایند و با سکنجبین بیاشامند اسهال بلغم کند و بوئیدن آن خواب آورد. (برهان). رجوع به گاوچشم شود.

کافوری.

(اِخ) یحیی بن عبدالملک بن احمدبن شعیب کافوری حلبی مکنی به ابوزکریا. او در سال 476 ه .ق. در حلب متولد شد و با شیخ حماد مصاحبت و ملازمت داشت و از ابوحسین بن طیوری و غیره حدیث شنید و ابوسعد سمعانی از وی سماع حدیث کرد. (لباب الانساب).

کافورین.

(ص نسبی) کافوری. دارای بوی کافور یا رنگ کافور : خانهای زرین و جواهر و عنبرین ها و کافورین ها و مشک و عود بسیار در آنجا نهادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص366).

کافوریه.

[ری یَ / یِ] (اِ) نوعی از اسپرغم است. (تذکرهء ضریر انطاکی). ریحان الکافور، و نزد بعضی کافوریه اسم اقحوان است. رجوع به کافوری شود.

کافور یهود.

[رِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ریحان الکافور. کافوریه. اقحوان. رجوع به کافور یهودیه شود.

کافور یهودی.

[رِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کافوربویه. ریحان الکافور. سوسن. رجوع به مفردات ابن بیطار و کافوربویه لغت نامه شود.

کافور یهودیه.

[رِ یَ دی یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ریحان الکافور. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کافور یهود و کافور یهودی شود.

کاف و لام.

[فُ] (اِ مرکب) کنایه از کل است که کچل هم گویند. (برهان). || کنایه از گزاف و لاف است چه از گاف مراد گزاف و از لام لاف باشد. و ظاهراً بدین معنی مصحف گاف و لام باشد. دروغ. کذب. (برهان). || کنایه از لهو و لعب هم هست. (برهان).

کاف و نون.

[فُ] (اِ مرکب) کنایه از لفظ کن که کلمهء عربی است امر به معنی شو یعنی موجود شو از کان یکون. اول حق تعالی کن گفت قلم پیدا گردید بعد قلم به حکم الهی همهء اشیاء وجود پیدا کرد و قلم عبارت از عقل و حقیقت محمدی است. (آنندراج) (غیاث). انما امره اذا اراد شیئاً ان یقول له کن فیکون. (قرآن 36/82) :
دو گیتی پدید آمد از کاف و نون
چرا نه به فرمان او در نه چون.فردوسی.
سپاس از خدا ایزد رهنمای
که از کاف و نون کرد گیتی به پای.
اسدی.
گوهر دریای کاف و نون محمد کز ثناش
گوهر اندر کلک و دریا در بنان آورده ام.
خاقانی.
آن ب و ت شکن که به تعریف او گرفت
هم قاف و لام رونق و هم کاف و نون بها.
خاقانی.

کافة.

[کافْ فَ] (ع ص) مؤنث کافّ. بازدارنده. رجوع به کافّ و مادهء بعد شود.

کافة.

[کافْ فَ] (ع ق) بمعنی همه، صاحب «مزیل الاغلاط» نوشته است که این لفظ در عربی منون استعمال شود، لیکن در فارسی بی تنوین (و با کسرهء اضافه) آید. (آنندراج) (غیاث). همگی. جمیع. (ترجمان القرآن تهذیب عادل چ دبیرسیاقی ص76) (ناظم الاطباء). ک. طراً. جمیعاً. قاطبةً. همهء مردم: جاءالناس کافةً، ای کلهم. (منتهی الارب) : یا ایهاالذین آمنوا ادخلوا فی السلم کافةً... (قرآن 2/208). کافهء مردم بغداد قاف تا قاف جهان نامه ها نبشتند و رسولان رفتند. (تاریخ بیهقی ص287). اولیاء و حشم و کافهء مردم را بر ترتیب و تقریب و نواخت و بر اندازه بداشت. (تاریخ بیهقی ص385). اگر فرمان باشد تا ما باز گردیم و با کافهء مردم بگوئیم. (تاریخ بیهقی ص469).
گر خواهد کشتن بدهن کافر او را
روشن کندش ایزد بر کافهء(1) کافر.
ناصرخسرو.
کافهء خلق همه پیش رخت سجده برند
حور یا روح که باشد که کفوی تو بود.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی، ص870).
بقاء کافهء وحوش به دوام عمر ملک بسته است. (کلیله و دمنه). واجب است بر کافهء خدم و حشم ملک که آنچه ایشان را فراهم آید در نصیحت باز نمایند. (کلیله و دمنه). از جملگی لشکر و کافهء نزدیکان وی [ شیر ]درگذشت (کلیله و دمنه) لیکن منافع این دو خصلت کافهء مردمان را شامل گردد. (کلیله و دمنه). فواید موافقت و عواید معاضدت ایشان به اهل اسلام و کافهء خلق رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص292). کافهء اهل اسلام بدان شادیها نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص26). کافهء خلق در پناه عصمت و حجر امن و کنف امان بیاسودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص367). لاجرم کافهء انام از خواص و عوام به محبت او گرائیده اند. (دیباچهء گلستان). حق سبحانه و تعالی محمد علیه السلام را به کافهء مردم فرستاد. (تاریخ قم ص207). || (ص) ناقهء پیر. (المنجد). کاف. ناقه که پیر شود و دندانهاش کوتاه و سوده گردد. (از اقرب الموارد). شتر سوده دندان و کوتاه شده از پیری. (منتهی الارب).
(1) - ظ: کاره: یریدون لیُطفئوا نورالله بافواهم و الله متم نوره و لو کره الکافرون. [ قرآن 61/8 ](یادداشت مؤلف بر حاشیهء دیوان ناصرخسرو ص44). در این صورت شعر شاهد کافه نخواهد بود.

کافه.

[فِ] (فرانسوی، اِ)(1) قهوه. میوهء درخت قهوه. || قهوه خانه، جای عمومی برای نشستن و صرف قهوه و چای و غیره. رجوع به قهوه خانه شود.
(1) - Cafe.

کافه.

[فِهْ] (ع اِ) رئیس و مهتر لشکر. (المنجد) (منتهی الارب).

کافه چی.

[فِ] (اِ مرکب) (از: کافه + چی) صاحب قهوه خانه. قهوه خانه دار.

کافه رستوران.

[فِ رِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) جای عمومی برای صرف غذا و نوشابه. رجوع به رستوران شود.
(1) - Cafe-restaurant.

کافی.

(ع ص) بسنده و بی نیاز کننده. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وافی. شافی. حسب : ترتیبی و نظامی نهاده که سخت کافی و شایسته. (تاریخ بیهقی ص382).
کف کافیش بحری از جود است
طبع صافیش گنجی از حکم است.
مسعودسعد.
اهل تمیز را اندک از بسیار کافی بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص257).
پس فرستاد آن طرف یک دو رسول
حاذقان و کافیان بس عدول.مولوی.
کاف کافی آمد از بهر عباد
صدق وعده کهیعص.مولوی.
گفت ای ملک نشان خرد کافی آن است که به چنین کارها تن درندهد. (گلستان).
|| کاردان. پسندیده کار : خواجه گفت مردی با دیدار نیکو و کافی است. (تاریخ بیهقی ص342). ما تو را آزموده ایم و در همه کارها شهم و کافی و معتمد یافته. (تاریخ بیهقی ص395). و او را برانگیخت پی کاری که وی برای آن کافی است. (تاریخ بیهقی ص311). به حکم آنکه این وزیر مردی کافی بود و کارها تمام ضبط کرده امراء از وی پیش والی سعایت کردند. (جوامع الحکایات). ما را خردمندی کافی باید که تدبیر مملکت را شاید. (گلستان). || پیشکار. کارگزار. (غیاث) (آنندراج). وزیر. دبیر. متصدی خراج و جزیت : و سیم کافی ناصح که خراج و جزیت بر وجه استقصاء بستاند. (کلیله و دمنه).
باده همه کافیان عالم
بر یاد کفایت تو خوردند.مسعودسعد.
|| ضمان کننده. (غیاث) (آنندراج). ضامن. || مجازاً دانا. (غیاث) (آنندراج). || کارنده. (غیاث) (آنندراج).

کافی.

(اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

کافی.

(اِخ) یکی از کتابهای چهارگانه یا اصول اربعه مذهب شیعه که روایتهای شیعه در آن فراهم آمده. مؤلف این کتاب محمد بن یعقوب کلینی است و در 329 ه .ق. درگذشته است. (فهرست کتابخانهء دانشگاه ج2).

کافی.

(اِخ) لقب ابوالفرج رونی. رجوع به ابوالفرج بن مسعود رونی شود.

کافی.

(اِخ) لقب شیخ محمد بن یوسف. او راست «الحصن والجنة علی عقیدة اهل السنة» شرحی است بر کتاب غزالی در پند و نصیحت و در 1324 در بولاق ضمیمه السیف الیمانی طبع شده است. (از معجم المطبوعات 1547).

کافی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کذاب بخش خضرآباد شهرستان یزد که در 2هزارگزی باختر خضرآباد و 8هزارگزی راه نوشان واقع شده است. کوهستانی و معتدل و مالاریاخیز است. تعداد سکنهء آن 277 تن و آبش از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی آن زراعت و صنایع دستی مردم آن کرباس بافی است. راههای فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کافی آباد.

(اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نایین. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کافی اردوبادی.

[یِ اُ] (اِخ) از شعرای دورهء صفویه و منشی شاه طهماسب و از میرزایان اردوباد است که در شعر و انشاء مهارتی داشته است، بیت زیر از اوست:
برد سودای تو صبر از دل سودائی من
گشت بی صبری من موجب رسوائی من.
(از صبح گلشن).

کافی اسلام.

[اِ] (اِخ) نام ایلچی میرزا اسکندر پسر شاهرخ پسر امیر تیمور گورکان. و حامل مکتوب این امیرزاده مبنی بر مخالفت با پدر و انقیاد از او به امراء حوالی اصفهان و خراسان. وی بدست ملک قطب الدین حاکم سیستان مقید شد و به نزد میرزا فرزند شاهرخ سیورغتمش در هرات فرستاده شد. (حبیب السیر ج3 ص588).

کافی الاوحد.

[فِلْ اَ حَ] (اِخ) لقب احمدبن ابراهیم الضبی مکنی به ابی العباس وزیر فخرالدوله... (از معجم الادبا ج1 ص65). رجوع به احمدبن ابراهیم الضبی در همین لغت نامه شود.

کافی البخاری.

[فِلْ بُ] (اِخ) سعدالدین شرف الحکماء. عوفی در لباب الالباب دربارهء او آرد: فضلی وافر داشت و بنیان هنری محکم و بساتین فضایلش متنزه بوده و در بخارا از متعلقان وشاقباشی طغرل بود. قطعهء زیر از او است که بخواهش وشاقباشی در جشنی عظیم بمناسبت حضور ملک الاطباء مجدالدین عدنان خال عوفی سروده است:
زهی حدیقهء اشجار فضل مجدالدین
که روی بخت تو در شرح لاله گون گشته ست.
به پیش همت تو بر کمان گروههء چرخ
محیط ماه چو گل مهرهء زبون گشته ست
قمر ز رنج دق و آفتاب ز استسقا
بهمت تو صحیح البدن کنون گشته ست
بکن زیارت غب دوستان مخلص را
چو صحبت هنر نیک تو فزون گشته ست
میان مجلس ما چنگ ناله مند شده ست
دلیل اوست که می در پیاله خون گشته ست
سزد که رنجه کنی اصبع مبارک خویش
به نبض چنگ یکی بنگری که چون گشته ست.
سعدالدین رباعی نیز میساخته است. این چند رباعی از اوست:
نیک و بد خلق را قضائی میدان
خلقان زمانه را ریائی میدان
امروز هر آنکه پارسائی ورزد
آن را سببش ز پارسائی میدان.
*
گر زر داری ناز تو سلطان بکشد
بیداد تو جانان تو از جان بکشد
آنکس که چو کارد با تو در بند زر است
گر تیغ زنیش از بن دندان بکشد.
رجوع به «لباب الالباب» عوفی چ سعید نفیسی ص511 شود.

کافی الدین.

[فِدْ دی] (اِخ) نامش عمرو لقبش کافی الدین است. وی عم خاقانی و پدر وحیدالدین ابوالمفاخر عثمان است. (مزدیسنا ص466). خاقانی در مدح وی گوید :
طبع کافی که عسکر هنر است
چون نی عسکری همه شکر است.خاقانی.
کو صدر افاضل شرف گوهر آدم
کو کافی دین واسطهء گوهر انساب.خاقانی.

کافی الکفاة.

[فِلْ کُ] (اِخ) لقب صاحب بن عباد وزیر فخرالدوله دیلمی است. نام وی اسماعیل مکنی به ابی القاسم و ملقب بصاحب و «کافی الکفاة». رجوع به صاحب بن عباد و صاحب کافی در همین لغت نامه شود.

کافی الملک.

[فِلْ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانه بخش شبستر شهرستان تبریز و در 12هزارگزی جنوب باختری شبستر واقع و حد دیگرش 5هزارگزی شوسهء صوفیان سلماس و 3هزارگزی خط آهن جلفاست. ناحیه ای است جلگه، با آب و هوای معتدل و تعداد سکنهء آن 1608 تن است. آبش از چشمه تأمین میشود محصولش غلات و حبوبات و شغل اهالیش زراعت و گله داری و راههایش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کافی المهمات.

[فِلْ مُ هِمْ ما] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

کافی بافی.

(اِخ) دهی است از روستاهای چهاردانگه هزار جریب بمازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص165).

کافی بودن.

[دَ] (مص مرکب) بس بودن و کفایت کردن. (ناظم الاطباء).

کافیجی.

(اِخ) محمد بن سلیمان بن سعدبن مسعودالکافیجی از بزرگان و مشاهیر علماء در علوم عقلی است، اصلش از روم است و در مصر به حد اعلای اشتهار رسید، از جلال الدین سیوطی استفاده کرد و بعلت اشتغال زیادش به (الکافیه) به کافیجی مشهور شد. تألیفات بسیار دارد از آنجمله است: «مختصر فی علم التاریخ». «انوارالسعادة فی شرح کلمتی الشهاده». «منازل الارواح». «معراج الطبقات». «قرارالوجد فی شرح الحمد». «نزهة المعرب». «رسالة فی النحو». «التیسیر فی قواعدالتفسیر». و «حل الاشکال» «رسالة فی الهندسة» و «الاحکام فی معرفة الایمان والاحکام». «مختصر فی علم الارشاد» و غیره. (الاعلام زرکلی ج3 ص902).

کافی خراسان.

[یِ خُ] (اِخ) رجوع به کافرک شود.

کافیدن.

[دَ] (مص) کاویدن. کندن. شکافتن. تفحص و تجسس نمودن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کافی رای.

(ص مرکب) خردمند. تیزرای. بسنده رای. صائب رأی. تیزنظر : یکی از آن سه کس که داهی طبع و کافی رای بود. (سندبادنامه ص293). اما عظیم داهی و دانا و حاذق و کافی رای و بدیهه جواب. (سندبادنامه ص308).

کافی ریخی.

[یِ] (اِخ) وزیر علاءالدین محمد بن تکش به نیشابور بود و مغولان او را در ماه صفر سنهء 618 ه .ق. بکشتند. رجوع به «ریخ» در معجم البلدان شود.

کافیشه.

[شَ / شِ] (اِ) بمعنی کاجیره است و آن گیاهی باشد که از گل آن چیزها رنگ کنند و از تخم آن روغن گیرند. (برهان). بمعنی کاجیره است. (آنندراج). کافشه و تخم کاجیره. (ناظم الاطباء). کابیشه. فارسی عصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

کافیلو.

(اِ) رستنی و گیاهی است بسیار سست و ساق باریکی هم دارد و آن را به عربی شکاعی [ شُ عا ] خوانند و عربان هرگاه شخصی را ببینند که بسیار ضعیف و لاغر است گویند کانه عود شکاعی. (برهان) (آنندراج). نام گیاهی است که چرخله نیز گویند و به تازی شکاعی خوانند. (ناظم الاطباء).

کافیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث کافی. (ناظم الاطباء). رجوع به کافی شود.

کافیة.

[یَ] (اِخ) نام دیگر سورهء فاتحة الکتاب است. (مجمع البیان).

کافی همدانی.

[یِ هَ مَ] (اِخ) کافی ظفر همدانی از شاعران بزرگ ایران در عهد سلجوقیان است. عوفی نام او را در شمار شاعران آل سلجوق در عراق آورده و وی را از معاصران ملکشاه دانسته است اگرچه این ملکشاه را که کافی ظفر معاصر او بود ملکشاه بن آلب ارسلان (465-485) دانسته اند لیکن دلیلی در دست نیست که نتوانیم او را معین الدین ملکشاه بن محمودبن محمد بن ملکشاه (547-548) بدانیم و سبک کلام او هم که سبک پختهء شاعران عراق در قرن ششم است تا حدی ما را بر آن میدارد که به حدس ثانوی متوجه باشیم. عوفی و هدایت اشعار اندک از او نقل کرده اند لیکن همان مایه شعر بر علو پایهء او در سخنوری شاهدی صادق و بر لطافت طبع او دلیلی روشن است و از آنجمله این ابیات نقل میشود:
هنری باش و هرچه خواهی کن
نه بزرگی بمادر و پدر است
نافهء مشک را ببین به مثل
کاین قیاس بدیع معتبر است.
*
من نصیب عیش دوش از عمر خود برداشتم
کز سمن بالین و از شمشاد بستر داشتم
ماه و مشک و نرگس و گلنار و سرو و سیم و گل
تا بهنگام سحر هر هفت در بر داشتم.
بتاریخ ادبیات ایران تألیف دکتر صفا ج2 ص598 مراجعه شود.

کافی هندی.

[یِ هِ] (اِخ) تخلص یکی از شعرای هندوستان بنام کفایت علی از اهل مرادآباد. منظومهء «بهار خلد» از اوست. (قاموس الاعلام ترکی).

کاک.

(اِ) مرد که در مقابل زن است. (برهان). به لغت ماوراءالنهر مرد باشد. (لغت نامهء اسدی) :
همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب
همه بومرهء نجدی همه چون کاک غدنگ.
قریع الدهر.
|| مردم که آدمی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || مردمک چشم که به عربی انسان العین خوانند. کیک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به به. ببک. نی نی. مردمه :
جهان همیشه بدو شاد و چشم روشن باد
کسی که دید نخواهدش کنده بادش کاک.
بوالمثل.
دو چشم مرا گشته ای کاک وار
سزاوار خواری نیم هوشدار.فردوسی.
|| قرص ماه که ماه شب چهارده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || قرص نان روغنی است و آن را به عربی کعک خوانند. (برهان) (غیاث اللغات). || نانی که از آرد خشکه پخته باشند یعنی خوب نپخته باشند و روغن و شیر در آن نکرده باشند و معرب آن کعک(1) است. (برهان). کماج و نان خشک که با روغن و شیر پخته باشند. (ناظم الاطباء). نان تنک و نازک که عربان کعک گویند. (آنندراج). || نانی بود که خمیر او گرد کنند و بر سنگهای تفته و خرد خرد که هر یک مقدار سی درم کمتر یا بیشتر بود در تنور فکنند تا پخته شود و معرب آن کعک است و به ترکی آن را کماج گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نان قاق. (در تداول مردم قزوین). نان خشک. (برهان) (ناظم الاطباء) : و اندکی قدید با کاک و آبکامه گرسنگی مستان را باطل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و از هریسه تا شوربا و از حلوا تا کاک و بریان و ماهی و از بقول و سایر خضرویات چنان مبالغه فرموده بود که از آن البته درنگذرند. (تاریخ فیروزشاهی).
بحق پودنهء سبز بر کنارهء کاک
چو گرد قرص خور از سبزی سپهرنشان.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
نداشت بهره ز علمی که اوج منبر جست
به زردرویی موسوم از آن قبل شد کاک.
رضی الدین نیشابوری (از جهانگیری).
پیش زخم نخود آب ار سپر کاک بری
همچو نان تنکش جان سپری نتوان کرد.
بسحاق اطعمه (از آنندراج).
کاینک از صحن حلاوات برون می آید
کاک و فرنی و نمکزی زبر شیرین کار.
بسحاق اطعمه.
|| هرچیز خشک را گویند عموماً و گوشت قدید را خصوصاً. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هرچیز خشک که قاق گویند. || کاواک و میان خالی(2). (برهان) (ناظم الاطباء). || پسر. || بچه و کودک. || استاد. معلم. || خرده و ریزه. (ناظم الاطباء). || (ص) آدمی و حیوانی که بسیار لاغر و ضعیف شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) :
دوش چون احمقان ز خانهء خویش
نزد گوهرستی(3) کاک شدم
هیچ القصه تا بگردن و ریش
همچو جولاهه در مغاک شدم.انوری.
|| مرد لاغر. (آنندراج). || (اِ) سر زفان. (لغت نامهء اسدی). نوک زبان :
بباید بریدن ورا دست و کاک
که تا چون نیامدْش از این کار باک.
فردوسی (از اسدی).
اما در فهرست لغات شاهنامهء ولف نیامده است. || اسم هندی کات است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کات شود.
(1) - هرن «کاک» بدین معنی را از لغات مستعار از آرامی میداند. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در مازندران به این معنی مستعمل است. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - فاحشه ای بوده است لاغراندام. (آنندراج).

کاک.

(اِخ) نام قلعه ای است در آذربایجان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : سلطان پس از غلبه بر گرجیان بدفع او رفت و قلاع مستحکمهء او مثل شکان و علی آباد را مسخر ساخت و قلعهء کاک را پس از سه ماه محاصره گرفت. (تاریخ مفصل ایران عباس اقبال ص129). و سلطان ارسلان با سپاه فراوان متوجه دفع کافران گشته در نواحی قلعهء کاک جنگی سهمناک واقع شد. (حبیب السیر چ 1 تهران). سلطان ارسلان و اتابک ایلدگز به حرب او رفتند در حدود قلعهء کاک جنگ کردند و مظفر شدند. (تاریخ گزیده ص471).

کاکا.

(اِ) میوه خشک. تنقلات. که بیشتر به اطفال دهند تا به مکتب شایق شود. (برهان) (آنندراج). قاقا. قاقالی لی :
گر نخواهد بخواه زود دوال
گوشهایش بگیر و سخت بمال.
در کنارش نه آن زمان کاکا
تا شود سرخ چهره اش چو لکا.سنائی.
هله کاکای تست هین بشتاب
به دو رکعت بهشت را دریاب.سنائی.

کاکا.

(اِ) برادر کلان را گویند. || غلام قدیمی که در خانه پیر شده باشد. (برهان) (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شیرازیان کاکا سیاه گویند. (آنندراج). || مرد حبشی. مرد زنگی. || بندهء حبشی نرینه. || شاید از کلمهء کاک بمعنی مرد آمده و آن نشانهء خطاب باشد. || بمزاح، یک تن از مردم شیراز.
-کاکای حاج محمد زمان است بجای -آقایش هم قسم میخورد.؛ (امثال و حکم دهخدا)؛ کنایه از عجب و تکبر است.
-مثل کاکا سیاه ها، آشفته مو؛ با لبی ستبر. ژکان و دنان. (امثال و حکم دهخدا ج3).
-مثل کاکای حاج محمد زمان؛ لندلندان. (امثال و حکم دهخدا ج3).
- امثال: حساب حساب است کاکا برادر ؛ در سودا خویشاوندی و دوستی به کار نیست. برادری بجا بزغاله یکی هفتصد دینار. (امثال و حکم دهخدا ج2).
کاکای امیر اعظم است عاشق است به هر کس که شما صلاح بدانید. (امثال و حکم دهخدا ج3).
|| به هندی عمو باشد که برادر پدر است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به افغانی هم برادر پدر را گویند. (غیاث) (آنندراج). || در تداول مردم شیراز برادر را گویند. (حاشیهء برهان چ معین).

کاکا.

(اِخ) از شعرای دورهء صفویه است. (تاریخ ادبیات ادوارد براون ص88).

کاکا.

(اِخ) دهی است از دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 48 هزارگزی جنوب باختری ماه نشان سر راه عمومی افشار به زنجان واقع، کوهستانی و سردسیر است، سکنهء آن در حدود 475 نفر است آبش از چشمه و رودخانهء امیرآباد تأمین میشود، محصول آن عبارت از غلات، لبنیات و عسل است. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است، از صنایع دستی جاجیم بافی معمول است و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

کاکا.

(اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس که در 12هزارگزی جنوب باختری گنبد واقع است زمینش دشت و آب و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن در حدود 720 نفر است آبش از رودخانهء نوده تأمین میشود، محصولش غلات، صیفی، حبوبات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است، راه فرعی به گنبد دارد، اهالی آن بیشتر چادرنشین هستند و تغییر مکان میدهند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاکا.

(اِخ) دهی است از دهستان آلان بخش سردشت شهرستان مهاباد که در 23 هزارگزی جنوب باختری سردشت و 22 هزارگزی جنوب باختری راه ارابه رو و بیوران به سردشت واقع است. کوهستانی و جنگلی، آب و هوایش معتدل و مالاریایی است و سکنهء آن در حدود 75 نفر است آبش از رودخانهء سردشت تأمین میشود. محصولاتش غلات، توتون، مازوج، گلوان. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است از صنایع دستی جاجیم بافی معمول است راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاکا ابوالقصر بستی.

[اَ بُلْ قَ رِ بُ] (اِخ)از مشایخ صوفیه است. جامی در نفحات الانس چنین آرد: شیخ الاسلام گفت که وی مردی بزرگ بوده در ایام من بوده اما نه بابت پدر من بوده و مرا بوی نبرده و من خرد بوده ام روز آدینه پدر من مرا پیش پیران بردی تا دست بسر من فرود آورندی و پیش ابوالقصر بردی و وی هم در مسجد بودی زیرا که وی مرد ملامتی بوده و پدر من [ از ] قراء اما شیخ ابوالحسن تیشه ساز و برادر وی شیخ ابومحمد خادمان و مریدان کاکا ابوالقصر بودند و پیران روشن و با نعره های عظیم بودند و همه مریدان ابوالقصر چنان بودند که ایشان را نعره های عظیم بود و هر دو حکایت از وی کردند. (نفحات الانس چ توحیدی پور ص338 و 339).

کاکا احمد سنبل.

[اَ مَ سُمْ بُ] (اِخ) از مشایخ صوفیه است. جامی دربارهء وی چنین آرد: شیخ الاسلام گفت که کاکا احمد سنبل مه از برادر خود بود محمد خورجه و باطن نیکوتر داشت و برادر وی پاک تر بود در ظاهر و با نام تر و وی درویش بود بغایت و خداوند کرامات و ولایات و در کار من دور فرا بود. (نفحات الانس چ توحیدی پور ص339).

کاکائو.

[ءُ] (فرانسوی، اِ)(1) درختی از امریکای جنوبی است و اکنون در مکزیکو و امریکای مرکزی و نقاط دیگر نیز کشت میشود. بر روی شاخه های کهنهاین درخت ابتدا گلهایی زرد و سپس غلافی زرد رنگ میروید و در آن غلاف تعدادی تخم میباشد. تخمهای خشک شدهء این درخت محصول تجارتی است و بنام کاکائو یا کوکوآ مشهور است. کاکائو معمو در تهیهشوکلات بکار میرود. این تخم ها همواره روغن و چربی زرد و سفیدی از خود پس میدهند که پس از مدتی رنگ آنها سفید میگردد و بو و طعم شوکلات میدهد، این چربی در صنعت بکار قند شوکلات و پاره ای محصولات داروئی می خورد.
(1) - Cacao.

کاکائیان.

(اِخ) رجوع به کاکائیه شود.

کاکائیه.

[ئی یَ] (اِخ) نام فرقه ای است معروف در شمال عراق ایشان خود را مسلمان میدانند لیکن آداب و رسوم شان با دیگر مسلمانان تفاوتهایی دارد. لفظ کاکائیه کردی است و از کاکا که بمعنی برادر است گرفته شده است و وجه تسمیه آن بنا بر افسانه یی که عباس عزاوی آورده است چنان است که یکی از مؤسسان این فرقه از سادات برزنجه سلیمانیه در محل سکونت خود (قریهء برزنجة) تکیه ای ساخت و برای آن ستونی تعبیه کرد اما ستون از دیوارهای بنا کوتاه آمد به برادر خود گفت: «ای کاکا بکشش» (مدها ایهاالاخ). بعلت کرامتی که داشت ستون را کشید و دراز شد و بسبب همین حادثه (کاکائیه) خوانده شدند و نیز عزاوی آرد: که شعبه ای از فتیان و اخیه، جوانمردان هستند که در عصر عباسی در عراق معروف بوده اند. شمس الدین سامی در قاموس الاعلام در مادهء اخیه (اخیلر) چنین آرد: فرقه ای است که در اواخر دولت سلجوقیه ظهور کرد و اساس طریقت شان بر تصوف بود. رعایت مبانی مواخات و معاونت جزء اساس طریقت این فرقه بود بعض شان از ضعف دولت سلجوقی استفاده میکردند و سودای حکومت در سر میپروراندند و حکومت های کوچکی هم تشکیل دادند که بدست سلاجقه مغلوب شدند. رجوع به الکاکائیة فی التاریخ و قاموس الاعلام ترکی در ماده اخیه شود.

کاکاخان.

(اِخ) از سرداران کریمخان زند وی در جنگ میان کریمخان و فتحعلی خان افشار شرکت داشته است. گلستانه گوید: کریمخان نیز سپاه خود را بدین ترتیب مرتب نمود شیخعلی خان را با یک دو نفر مانند ترابخان چگنی و اسماعیل خان زند بجانب میمنه و زکیخان را با محمدرفیع خان قاجار در سمت میسره مقرر کرد و خود با حیدرخان و شیخ مرادخان و کاکا خان و رستم خان عمارلو و مهرعلیخان در قلب سپاه جای گرفت. (مجمل التواریخ گلستانه ص339). چون حقیقت فساد باطنش معلوم گردید شیخ مرادخان زند و کاکاخان در وقتی که ابراهیم خان در مجلس بزم کریمخان نشسته بود گریبانش را گرفته... (مجمل التواریخ گلستانه ص357).

کاکارضا بالا.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام و بسطام بخش سلسله شهرستان خرم آباد و 23هزارگزی جنوب خاوری الشتر و 24هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده است. زمینش از تپه و ماهور تشکیل میشود. سردسیر و مالاریایی است دارای 180 نفر سکنه است، آبش از سراب کاکارضا تأمین میشود محصولات آن عبارتند از غلات، تریاک، حبوبات، لبنیات، پشم. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راههای اتومبیل رو دارد. سکنه اش از طایقهء حسنوند هستند و زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکارضا پائین.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. در کرمانشاه در 23 هزارگزی جنوب خاوری الشتر و 25 هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. زمینش از تپه و ماهور تشکیل میشود. سردسیر و مالاریایی است. تعداد سکنه اش 150 نفر است آبش از رودخانهء کاکارضا تأمین میشود. محصولاتش عبارت از تریاک، حبوبات، لبنیات، پشم است. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است راه اتومبیل رو دارد و سکنهء آن از طایفهء حسنوند هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکارو.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان یعقوب وند پاپی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 42هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 40هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. زمینش از تپه و ماهور تشکیل میشود. گرمسیر و تعداد سکنهء آن 96 تن است آبش از چشمه تأمین میشود. محصولات آن عبارت از غلات، تریاک و لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است صنایع دستی زنان آنجا فرش بافی و راه های آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکاسیاه.

(اِ مرکب) بنده و غلام سیاه. رجوع به کاکا شود.

کاکاشرف.

[شَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرکانه بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 28هزارگزی باختر ایستگاه سپید دشت واقع است. زمینش جلگه ای و سردسیری و مالاریایی، تعداد سکنهء آن 120 تن است. آبش از چشمه تأمین میشود. محصولات آن عبارت از غلات و حبوبات است شغل اهالی آن زراعت و راههایش مالرو است ساکنین اش از طایفهء پاپی بوده و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکاعباس.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان گاوبازه شهرستان بیجار که در 18 هزارگزی جنوب باختری پیرتاج و کنار راه مالرو گاوبازه به شاهگدار واقع است زمینش تپه و ماهور و سردسیر است دارای 385 تن سکنه است. آبش از چشمه تأمین میشود، محصولاتش عبارت از غلات، لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. از صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی معمول و راه های آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاکان.

(اِخ) دهی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت که در 15هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه سر راه مالرو و ساردوئیه به جیرفت واقع است. کوهستانی و سردسیر است تعداد سکنهء آن 45 نفر است آبش از چشمه تأمین میشود. محصولاتش عبارت از غلات، حبوبات، تریاک و شغل اهالی آن زراعت و راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاکاو.

(اِ) نوعی از بازی باشد و آن چنان است که یک کس دستها را بر زمین گذارد و فریاد کند که «کاکاو» و حریفان دیگر از اطراف او درآمده او را در باد شلاق گیرند، او همان طریق دست بر زمین نهاده از عقب حریفان دود و به هر کس که سر پای خود را برساند او را بجای خود آورد. (برهان) (آنندراج) (شعوری ج2 ورق 256) :
بکاو چشمهء دل را ز غیر صافی کن
ز لهو و لعب چه بازی چو کودکان کاکاو.
آذری طوسی (از جهانگیری).

کاکاوند.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنه شهرستان کرمانشاهان که در 12هزارگزی شمال باختر صحنه و 1500گزی شمال راه فرعی صحنه به سنقر در دامنه واقع و سردسیر است. 244 تن سکنه دارد که به کردی و فارسی صحبت میکنند آبش از چشمه تأمین میشود محصول آن غلات دیمی است و شغل اهالیش زراعت است. به این ده محمدآباد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاکاوند.

[وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش دلفان شهرستان خرم آباد. این دهستان در شمال باختری بخش دلفان واقع و محدود است از شمال به کوه گردن و بخش کرمانشاه و از جنوب به دهستان میربیک و از خاور به دهستان ای تیوند و از باختر بمنطقهء کرمانشاه. کوهستانی و سردسیر و مالاریائی است. آب آن از رود کاماسیاب زاینده رود و گیزه رود و قنوات و چشمه سارهای مختلف دیگر تأمین میشود. مرتفعترین قلل جبال در این دهستان عبارتند از: سفیدکوه، سرکشتی، نخودکوه، چقادزدان، کرخالو، رنگرزان. از 99 آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 20 هزار نفر و قراء مهم آن عبارتند از: ده سفید، ترازگ، نورآباد، چمن جعفربیگ، دیانه موسی، خاکی پائین. سکنهء آن از طایفهء مظفروند، علیها، غیب غلام، تاج دینه وند، بلارند، اولاد قباد، باریکه وند هستند و عدهء کثیری از سکنهء آن زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکاوند.

[وَ] (اِخ) نام طایفه ای است از ایل ها و کردهای نواحی غرب و شمال غرب قزوین. (از آنندراج) (از جغرافیای سیاسی کیهان ص112). || اسم یکی از طوایف اربعه پیش کوه ایلات کرد ایران است که از شعب ایل دلفان میباشد که در حدود 3000 خانوار است و در هرسین و چمچه مال و در مغرب ناحیهء دلفان سکونت دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص64).

کاکای قزوینی.

[یِ قَزْ] (اِخ) شاعری است. صادقی کتابدار در مجمع الخواص آرد: در ظاهر چیانی(1)وش و گرده یقه پوش ولی در باطن خیلی هموار و آدمی صفت بود. در اوایل به هجو تمایل داشت و افکار دقیقی از خود ابراز میکرد ولی عاقبت به معقول رغبت نمود و در آن باب نیز سخنان بدیعی گفت این ابیات از او شهرت دارد:
گر کنم بیطاقتی سویم کم اندازد نظر
هر که بدمستی کند ساقی می اش کمتر دهد
بوالهوس را زود از سر وا شود غوغای عشق
تهمت آلودی که گیرد شحنه زودش سر دهد.
*
مجنون تو با اهل خرد یار نباشد
غارت زده را قافله در کار نباشد.
و آذر در آتشکده چنین آرد: ظاهراً از اوباش و باطناً مردی آدمی معاش لیکن بهجو مایل طبعش خالی از متانتی و اسمش خالی از غرابتی نیست و لفظ کاکا معلوم نیست که اسم یا لقب یا تخلص باشد به هر تقدیر این شعر از او دیده و نوشته شد:
وعدهء قتلم به فردا آن پری پیکر دهد
باز میترسم که فردا وعدهء دیگر دهد.
(آتشکده چ شهیدی ص233).
(1) - چیان بر وزن کتان، لباس کهنه و مندرس را گویند؛ و با تشدید ثانی هم هست. (برهان).

کاکبان.

(اِ) گل کاجیره باشد که به عربی معصفر گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کاغله در همین لغت نامه شود.

کاکتوس.

(فرانسوی، اِ)(1) تیره ای است از گیاهان که اصل آنها امریکائی است. با تیره های دیگر اختلاف کلی دارند زیرا که ساقه های آنها بسیار ضخیم شده و غالباً از حالت استوانه ای خارج گشته و برگهای آنها بصورت خارهای کوچکی در نقاط مختلف ساقه درآمده است و آن گلهای گوناگون دارد. این گیاهان را در ایران بر حسب شکل ساقه بنام های گل مار و گل خنجری و گل تافتونی مینامند. (گیاه شناسی گل گلاب ص229). زبان مادرشوهر.
|| انجیر هندی. صبار. انجیر فرنگی. شجرالصبار. (فرهنگ نفیسی) (گیاه شناسی گل گلاب ص230).
(1) - Cactus(tuss), Cactier(tye).

کاکچنگها.

[چَ] (اِ) اسم هندی رجل الغراب است. (فهرست مخزن الادویه).

کاکچنگی.

[چَ] (اِ) رجوع به کاکچنگها شود.

کاکدم.

[کُ دَ] (اِخ) شهری است در اقصای مغرب در سمت جنوب دریا در مقابل بلاد سودان ملوک ملثمین مغرب از این مکان بوده اند. (معجم البلدان) (قاموس الاعلام ترکی). و نیز رجوع به مادهء بعد شود.

کاکدم.

[دَ] (اِخ) نام قبیله ای است از بربر که در بلاد بین سودان و صحرا ساکنند. (نخبة الدهر دمشقی ص238). رجوع به مادهء قبل شود.

کاکران.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان ولوبی بخش سوادکوه شهرستان شاهی که در 24هزارگزی باختر پل سفید واقع، زمینش کوهستانی و سردسیر است. در زمستان سکنه ندارد و تابستانها عده ای از اهالی کندیج کلا از بلوک زیر آب برای تعلیف احشام خود به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو).

کاکرو.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول در 58هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و 4 هزارگزی شمال راه آهن اهواز به تهران واقع است. کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی است. تعداد سکنهء آن 400 تن است آبش از چشمه تأمین میشود. محصولاتش عبارت از غلات و شغل اهالی آن زراعت و از صنایع دستی قالیبافی معمول است. ساکنین آن از طایقهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکرود.

(اِخ) دهی است جزو دهستان اشگور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان و در 45هزارگزی جنوب رودسر و 9هزارگزی جنوب خاوری سی پل واقع است کوهستانی و سردسیر و تعداد سکنهء آن 800 تن است. آبش از چشمه تأمین میشود و محصول آن بنشن و غلات و لبنیات و عسل و فندق است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راههای آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

کاکرود.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سمام بخش رودسر شهرستان لاهیجان در یک هزارگزی خاور امام واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

کاکره.

[کِ / کَ رَ] (اِ) داروئی است که آن را عاقر قرحا خوانند. باه را زیاد کند. (برهان) (ناظم الاطباء). و آن بیخ گیاهی باشد و به عربی عودالقرح گویند. (برهان). گویند اصل آن آکرکره بوده و لغت هندی است. (از آنندراج).

کاکریز.

(ص، اِ) رنگ سرخ ارغوانی. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

کاکریزی.

(ص نسبی) ارغوانی رنگ. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

کاکس.

[] (اِخ) قریه ای است از اعمال واسط. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

کاکش.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. در چهل هزار و پانصد گزی جنوب باختری مهاباد و نوزده هزار و پانصد گزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت واقع است. زمینش کوهستانی هوای آن سردسیر و سالم است. و 3855 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصولاتش غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه های آن مالرو است. در دو محل بفاصلهء هزار گز بنام کاکش بالا و پائین مشهور است. تعداد سکنهء کاکش پایین 177 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاکشت.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند و در 7هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع است زمین آن جلگه و معتدل و تعداد سکنهء آن 3 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاکشنا.

[] (اِ) ابن عرس است. (فهرست مخزن الادویه). راسو. رجوع به ابن عرس و راسو شود.

کاکل.

[] (اِ) کاله. بفارسی اسم قرع است و به شیرازی بطیخ را نامند و نیز اسم نوعی ورد است و گفته اند اسم جاورس است که به هندی کنگینی نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کاکل.

[کَ] (اِ) کلک و قلم. (از برهان). || نی میان تهی را گویند که در میان آب میروید. (برهان) (آنندراج).

کاکل.

[کِ] (اِ) گلهائی که در میان آب روید. (برهان) (ناظم الاطباء). || طین سیاهی است که در ته حوض و نهر میباشد و نزد بعضی نباتی است که در آب روید و اول اصح است. (فهرست مخزن الادویه).

کاکل.

[کُ] (اِ) موی میان سر پسران و مردان و اسب و استر و غیره باشد. (برهان) (غیاث) (مهذب الاسماء). موی تارک سر؛ از اینجهت تیری را که سرگذار باشد تیر کاکل ربا گویند. (چراغ هدایت). مؤلف آنندراج آرد: اهالی مازندران در زمان غلبهء سادات زیدیه و حکمرانی آنان به اقتفای آنان سر نتراشیدندی و گیسو داشتندی امیر تیمور بعد از تصرف مازندران در میان سادات و مقلدین امتیازی خواست مقلدین که کاکل داشتند بتکاکله معروف و موسوم شدند. کاکل و زلف خاصه در ایران متداول است. به خراسان و خوارزم کاکل دارند و زلف ندارند. کاکل را پرچم و کلاله و کله نیز در پارسی استعمال کرده اند. (آنندراج) :
بلبل و سرو و سمن یاسمن و لاله و گل
هست تاریخ وفات شه مشکین کاکل.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 369).
کاکل از بالانشینی رتبه ای پیدا نکرد
زلف از افتاده حالی همنشین ماه شد.؟
تمامت دیار ترکستان... را پریشانی حال چون زلف دلبران خوبان و کاکل ترکان بود. (تاریخ وصاف الحضره).
فرقی میان کاکل و زلف بتان کجاست
شوریده را دماغ دل و انتخاب کو؟
جعفربیک (از آنندراج).
|| نوعی از گندم هم هست که حنطهء رومی گویند. (برهان) (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه) (شعوری ج ص249). || مشترک است میان حنطهء رومیه و اشنان. (فهرست مخزن الادویه). || شوره گیاه را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج). شوره گیاه است که اشنان باشد و به عربی حمض خوانند. (از برهان). مؤلف آنندراج آرد: در سامی گفته یکی از اقسام شوره گیاه است صحرائی، که فقرا خورند... و از فرهنگ ناصری آرد: خوردن آن در فارس متداول است و آن را به لغت نبطی قاقلی و به عربی قلام و بیونانی مروسیون و بپارسی شابانک نیز گفته اند. (آنندراج).

کاکل افشانی.

[کُ اَ] (حامص مرکب)پریشان کردن موی از روی ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء). پریشان کردن کاکل از جهت عرض رعنائی. (آنندراج) :
کاکل افشانی مبارک نیست بر طاوس عشق
سر بزیر پر چو بوتیمار می باید کشید.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به کاکل شود.

کاکلاوا.

(اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد در 28هزارگزی جنوب باختری بوکان و 19 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز واقع است. کوهستانی و معتدل و مالاریایی است و 140 تن سکنه دارد آب آن از سیمین رود تأمین میشود. محصولاتش غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از صنایع دستی جاجیم بافی رواج دارد. راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاکل برهمزدن.

[کُ بَ هَ زَ دَ] (مص مرکب) پریشان نمودن موی. (ناظم الاطباء).

کاکل ذرت.

[کُ لِ ذُرْ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رشته های افشانی که بر سر میوهء ذرت باشد. دسته ای از الیاف که بر سر میوهء ذرت است و آن از مدرات است.

کاکل زری.

[کُ زَ] (ص مرکب) پسری که موی سرش طلایی باشد. || تعبیری تحسین آمیز پسر خردسال زیبا و تندرست را.

کاکل شمع.

[کُ لِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دودی که بر سر شمع باشد. (غیاث) (مجموعهء مترادفات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سوی بزم ایاز آمد به این جمع
پریشانتر ز چین کاکل شمع.
(مجموعهء مترادفات ص283).

کاکل صبح.

[کُ لِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فجر. (ناظم الاطباء). کنایه از اول صبح. (آنندراج). سپیده دم :
شور عجبی در چمن از بلبل صبح است
این شانه سزاوار خم کاکل صبح است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

کاکلک.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد در 15 هزارگزی شمال باختر شمال شهرکرد و 9 هزارگزی چالشتر به شهرکرد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 1055 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی معمول است. و راههای فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کاکل کسی شکستن.

[کُ لِ کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) برانگیختن و ترغیب دادن او را به کاری یعنی موکشان بر سر کار کشیدن. (آنندراج) :
کاکلم میشکند ذوق می آشامیها
رعشه هرگاه به خاک از قدحم مل ریزد.
سیدحسین خالص (از آنندراج).

کاکل مشک.

[کُ مُ] (ص مرکب) زلف مشکین. (ناظم الاطباء). آنکه زلف مشکین دارد.

کاکل وند.

[کُ وَ] (اِخ) نام طایفه ای از حسنوند که از طوایف اربعهء ایلات کرد پیش کوه است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص6).

کاکله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) قاقله. گیاهی است به هند که در داروها مستعمل است. (از رسملی قاموس)(؟).

کاکله.

[کُ لَ] (اِخ) نام مبارزی بوده است ایرانی از فرزندان تور. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
که آمد به نزدیک او کاکله
ابا لشکری چون هزبر یله.فردوسی.

کاکله.

[کُ لَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد. او راست «الامثلة الشرطیة فی تحریرالوثائق الشرعیة». کشف الظنون. (ذیل الامثلة الشرطیة...).

کاکلی.

[کُ] (ص نسبی) آنکه کاکل دارد.
-مرغِ کاکلی؛ مرغ که بر سر خوچی دارد.
|| (اِ) چکاو. چکاوک. قبره. رجوع به ابوالملیح و چکاوک و قبره شود.

کاکلی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانه بخش باجگیران شهرستان قوچان در 68هزارگزی شمال باختری باجگیران و 6هزارگزی شمال مالرو عمومی اوغاز به اوزمان واقع است. زمینش کوهستانی و سردسیر است و 236 تن سکنه دارد آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصولاتش عبارت از غلات و میوه است. شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. از صنایع دستی قالیچه، گلیم، و جوراب بافی معمول و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاکماجی.

[] (اِ) اسم هندی عنب الثعلب است. (فهرست مخزن الادویه) (الفاظ الادویه).

کاکن.

[کَ] (اِخ) سمعانی گوید: گمان میکنم که قریه ای از قرای بخارا باشد. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص22 شود.

کاکنج.

[کَ / کِ / کُ نَ](1) (اِ) معرب کاکنهء فارسی است و نزد عامهء اهل فارس معروف به عروسک پس پرده و به شیرازی کچومن و به یونانی اوسفندنون و به سریانی خمری مرجا و به رومی اسقیدولیون و به عربی جوزالمزج و حب اللهو و به هندی راجپوتکه و به لاتینی هلیلهء کایم نامند.
ماهیت آن: از انواع عنب الثعلب است و وجه افراد ذکر آن معروف بودن به اسم خاص است و آن نباتی است شبیه به نبات عنب الثعلب و برگ آن از آن عریض تر و شاخهای آن چون بلند شود منحنی به سوی اسفل گردد و گل آن سفید مایل به سرخی و ثمر آن در غلافی مستدیر شبیه به مثانه و آن غلاف در خامی سبز میباشد و بعد رسیدن سرخ و در وسط آن دانه مانند سر پستان و فندق کوچکی نیز بعد رسیدن سرخ میگردد و پیوسته بقمع آن. و دو صنف میباشد جبلی و بستانی. و جبلی آن را برگ مانند برگ سیب غبارآلوده و سیاه و ساق آن با رطوبت چسبنده و نبات آن بزرگ تر از بستانی و گل آن بسیار سرخ و دانهء آن زرد مایل به سرخی و در غلافی زرد و منبت آن سنگلاخها و آن را کاکنج منوم و عنب الثعلب منوم و در تخدیر قویتر از خشخاش منوم و از مطلق آن مراد کاکنج بستانی است. و مستعمل پوست و ثمر و دانهء آن است که سرخ رسیده بالیده تازه باشد. بهترین آن بعضی بستانی و بعضی جبلی گفته اند. و جمع میان هر دو قول آنکه جائی که تخدیر بسیار مطلوب باشد جبلی بهتر است و در مواضع دیگر بستانی و قوت آن تا سه سال باقی میماند (از مخزن الادویه). به فارسی زعرور است. (فهرست مخزن الادویه). صاحب اختیارات آرد: به پارسی عروسی در پرده گویند و یک نوع آن را به شیرازی کچومن گویند. و به یونانی نعقابن و قوت وی نزدیک بود به قوت عنب الثعلب خاصه قوت ورق وی. نیکوترین حب آن گویند کوهی بود. صاحب منهاج گوید: نیکوترین ورق آن بستانی بود و طبیعت آن سرد و خشک بود تا دوم و گویند در دوم و گویند در سیوم ربو و لهث و عسرالبول را نافع بود و شریف گوید: اگر ازحب وی هر روز یک مثقال فروبرند از یرقان خلاص یابند به ادرار بول. و اگر زن بعد از طهر هفت روز هر روز هفت حب فرو برد منع آبستنی بکند و مجرب است روی جگر. و مثانه را نیکو بود و ادرار بول بکند و فرجه که در مجاری بول بود سود دهد. (از اختیارات بدیعی). دکتر محمدعلی غربی مؤلف درمان شناسی در ج 1 ص 153 کتاب خود آرد: کاکِنَج(2) گیاهی است از طایفهء سلانه که در باغات و مزارع میروید و میوهء آن شبیه گیلاس و در محفظه که اول سبز و بعد نارنجی و سرخ رنگ میشود قرار دارد. و بهمین جهت به عروس پس پرده معروف است. محفظهء آن خیلی تلخ است. و باید آن را از میوهء کام جدا نمود. میوه کاکنج مدر و یکی از اجزای شربت کاسنی مرکب(3) است. بعلاوه این دارو را برای زیاد کردن خون قاعدگی نیز بکار میبرند.
مقدار استعمال: پودر کاکنج به مقدار 2-5 گرم و عصارهء آن به میزان 4-6 گرم بکار برده میشود. در ترجمهء صیدنه آمده: کاکنج میوه ای است به اندازهء نبق و هیأت او گرد بود و لون او سرخ باشد و او در میان قبه ای بود و رنگ قبه سرخ بود که بزردی زند و در وی دانه های ریزه بود. رازی گوید: منبت اوبلاد سردسیر بود و نیز آرد: در نواحی اصفهان بسیار باشد و گویند آن نوعی است از عنب الثعلب که رنگ او سرخ است و اهل مرو او را عروس در قبه گویند و اهل ماوراءالنهر عروس رزانی گویند و بعضی عروس در پرده گویند. ص اونی گوید سرد و خشک است در دوم قابض است. ریش گرده و مثانه را سودمند بود و حرقة البول را نافع بود و بول الدم را سود دارد و اورام را چون عصارهء او طلا کنند نافع بود.
(1) - دزی ج2 ص435 از فریتاگ (1 و 49) بفتح سوم و سکون چهارم آورده coqueret = alkekenge =(فرانسوی) نام کاکنج (و نیز کاکونه) فارسی و شاید مستعار باشد «فولرس II، 779» نام یونانی آن halikakabon است. مایرهوف حدس میزند که کاکنج خویشاوند کلمه سانسکریت kakamaci باشد که مرادف عنب الثعلب اسود (Solanum nigrum) باشد «عقار 201» کاکنج (Phyalis) از تیرهء بادنجانیها (Solanees) و آن را عروسک پس پرده نیز نامند، زیرا که میوهء قرمزرنگ آن شبیه به آلبالو در کره ای زردرنگ پنهان شده و این کرهء نازک از بهم پیوستن کاسبرگها تشکیل یافته است. میوه های این گیاه مُدِرّ است. «گل گلاب 239» (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Alkekange.
(3) - Sirop de chicoree compose.

کاکنه.

[کُ نَ / نِ] (اِ) معرب آن کاکنج است. (فهرست مخزن الادویه) (ناظم الاطباء). رجوع به کاکنج در همین لغت نامه شود.

کاکنی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کاکن که به گمان مؤلف انساب سمعانی قریه ای است از قراء بخارا. (لباب الانساب). رجوع به کاکن شود.

کاکنی.

[کَ ] (اِخ) محمد بن علی بن احمدبن ابی اللیث صکاک کاکنی. از امام یوسف بن حیدربن لقمان خمیثنی حدیث شنید. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص22).

کاکنی.

[کَ ] (اِخ) محمد بن محمد کاکنی وی پسر محمد بن علی بن احمد کاکنی بود. از امام یوسف بن حیدربن لقمان خمیثنی حدیث شنید. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص22).

کاکو.

(اِ) خالو و برادر مادر. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). که در مازندران معروف و مستعمل است و آن را کاکویه نیز گویند و چون ابوجعفر احمدبن محمد ملقب به علاءالدوله خالوی مجدالدوله دیلمی بوده است او را کاکویه میخوانده اند چنانکه پدر را بابویه خوانند. عربان نیز در آن اسماء تصرف نموده کاکویه و بابویه (بفتح هر دو واو) خوانند از قبیل آل بویه و سیب بویه و امثال آن. (از آنندراج) :
کاکو بچه حال و در چه حال است
بابو بچه روز و روزگار است.
ابن حسام خوافی (از آنندراج).

کاکو.

(اِخ) کاکوی. نام نوادهء ضحاک بود که فریدون را کشت. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
نبیرهء سپهدار ضحاک بود
شنیدم که کاکوی ناپاک بود.
فردوسی (از آنندراج).
|| لقبی بود که بعضی از امرای تنکابن داشتند از جملهء آنان کاکو اردشیر و کاکو حسام و کاکو دارای امیره بوده اند. (رجوع به مازندران و استراباد تألیف رابینو چ تهران 1336 ص204 شود).

کاکوئی.

(ص نسبی، اِ) ظاهراً قسمی جامهء نفیس :
بیاراستم خانه از نعمت تو
به کاکوئی و رومی و خسروانی.فرخی.
جان را به علم پوش چو پوشیدی
تن را به ششتری و به کاکوئی.ناصرخسرو.
|| شعوری (لسان العجم ج2 ورق 265) به کلمهء کاکوئی معنی آویشن و ککلیک اوتی داده است اما آن مصحف کاکوتی است. رجوع به کاکوتی شود.

کاکوتی.

(اِ) آویشن. گیاهی است که آن را به عربی سعتر خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هدایت گوید: «کاکوتی بر وزن یاقوتی» در برهان و جهانگیری بمعنی آویشن آورده اند... و ندانسته اند که این لغت غلط است کاکوتی اصلش «ککلیک اوتی» است یعنی علف و سبزهء کبک و آن نیز ترکی است که «ککلیک» کبک را گویند و «اوت» علف را. کاکوتی مصحف «ککلیک اوتی» ترکی است بمعنی «کبک گیاه» و بگمان من کاکوتی همان ژاژ است. (یادداشت مرحوم دهخدا از حاشیهء برهان چ معین).

کاکودیلات دوسود.

[کُ دُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) یکی از ترکیبات آلی دستهء چربی ارسنیک و جسمی است سفیدرنگ، کام متبلور، دارای قابلیت محلول شدن در آب و الکل و جاذب الرطوبة و دارای 35 درصد ارسنیک میباشد. (از درمان شناسی ج1 ص280).
(1) - Cacodylate de soude.

کاکو زکریا.

[زَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج در 65هزارگزی خاور دژ شاهپور و 3هزارگزی شمال راه شوسهء سنندج واقع است. زمینش کوهستانی و هوای آن سردسیر و 110 تن سکنه دارد آب آن از چشمه ها و زه آب رودخانه های محلی تأمین میشود. محصولاتش غلات، توتون، لبنیات است، شغل اهالی آن زراعت و گله داری است و راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاکوس.

(اِخ)(1) راهزن افسانه ای معروف که در کوه اون تن(2) واقع در نزدیکی تیبر(3) به ایتالیا مأوی داشت.
(1) - Cacus.
(2) - Aventin.
(3) - Tibre.

کاکوش.

(اِ) بنفشه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن گلی باشد معروف و مشهور. (برهان) (شعوری ج2 ورق 243). بنفسج. رجوع به بنفشه در همین لغت نامه شود.

کاکوگل.

[گَ] (اِ) کلک میان تهی را گویند. (از یک نسخهء خطی فرهنگ جهانگیری نسخهء کتابخانهء مؤلف).

کاکول.

(اِ) بمعنی کاکل است که موی میان سر مردان و پسران و اسب و استر باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کاکل شود. || اسم هندی شقاقل است. رجوع به شقاقل در مخزن الادویه شود.

کاکولوس.

(اِخ)(1) نام سرسلسلهء خانوادهء کاسی لیوس(2). رجوع به کاسی لیوس شود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص496).
(1) - Caculus.
(2) - Cacilius.

کاکولی.

(اِ) کاکوتی. گیاهی است خوشبوی شبیه به سعتر. (ناظم الاطباء).

کاکون.

(اِخ) نام دیگر آن قلاتون است دهی است از دهستان و بخش سیمگان شهرستان جهرم که در 23هزارگزی شمال باختر کلاکی کنار راه مالرو سیمگان به میمند واقع است. زمینش جلگه ای و هوای آن گرمسیر و مالاریائی است و 165 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء سیمگان تأمین میشود، محصولاتش غلات، برنج و شغل مردم آن زراعت است از صنایع دستی گلیم بافی معمول و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

کاکوند.

[کْوَ] (اِ) اسم هندی کتیرا (کثیرا) است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کاکووند.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد 31 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه زمینش تپه و ماهور و هوای آن سردسیر و مالاریایی است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاکوهستان.

[هِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین. در 51هزارگزی باختر معلم کلایه و 33هزارگزی راه عمومی. در کوهستان واقع است. سردسیر و سکنهء آن 170 تن است. آبش از قنات تأمین میشود. محصول آن عبارت است از غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم بافی است. زیارتگاهی بنام شیرعلی دارد. تیره محمدبیکی از طایفهء غیاثوند در این ده ساکن هستند. در بهار و تابستان اکثر به ییلاق حدود پشام سرده خانی 12هزارگزی جنوب ده میروند. راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

کاکوی.

(اِخ) رجوع به کاکو شود.

کاکوی.

(اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروه شهرستان سنندج واقع در 40 هزارگزی جنوب باختر قروه، کنار راه فرعی قروه به سنقر واقع و زمین آن کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 450 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه است محصولاتش غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. در دو محل و بفاصلهء یک کیلومتر بنام کاکوی بالا و کاکوی پائین نامیده میشود. بالا جزء دهستان ییلاق و پایین جزء اسفندآباد است تعداد سکنهء پایین 260 تن است از صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی معمول است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاکویه.

[یَ / یِ] (اِ) کاکو. (آنندراج). کاکوی. به زبان اهل بلخ به معنی برادر است. (لباب الانساب ج2 ص23). رجوع به کاکو شود.

کاکویی.

(ص نسبی) منسوب به کاکوی یا کاکویه و احمدبن متویه را کاکویه احمد میگفتند. رجوع به کاکویه و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص23 شود.

کاکویی.

(اِخ) فضل بن احمدبن ابی احمدبن محمد بن متویه کاکویی شیخی صالح بود. ابوالحسین عبدالغافربن بن محمد فارسی و ابوسعد جنزرودی و دیگران از وی حدیث شنیدند. فرزندانش ابوالطیب مطهر، فاطمه، عائشه و ابوبکر سمعانی و دیگران از وی روایت دارند. وی در شب عید فطر سال 506 ه .ق. درگذشت، ولادتش به سال 439 ه .ق. بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص23).

کاکه.

[کِ / کَ] (اِخ) نام عشیره ای است از کرد که در کرکوک سکونت دارند. (از تاریخ کرد و پیوستگی نژادی او ص 124).

کاکه جوب.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 50هزارگزی شمال خاور سنندج کنار رودخانهء قوری چای واقع است. زمین آن جلگه ای و سردسیر است و 355 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و توتون و شغل اهالی آن گله داری است. از صنایع دستی زنان آن قالیچه و جاجیم و گلیم بافی معمول است و راههایش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاکه چودلان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد. در 67هزارگزی شمال باختری مانه و 5هزارگزی شمال شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه واقع است زمینش کوهستانی و گرمسیر است و تعداد سکنه اش 111 نفر است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولاتش عبارت است از غلات و بنشن. شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاکی.

(حامص) پرگوئی. پرحرفی. پرچانگی کردن. (دزی ج2 ص435) (فرهنگ نفیسی). || قدقد کردن. آواز برآوردن مرغ در موقع تخم گذاشتن. صدا کردن مرغ در موقعی که جوجه هایش را جمع میکند. (دزی ج2 ص435) (فرهنگ نفیسی). خواندن مرغ جوجگان را به گرد خود به آواز.

کاکی.

(اِ) کاکو. خالو. (آنندراج). خال. دائی. برادر مادر. || خاله. خواهر مادر. || عمه. خواهر پدر. (ناظم الاطباء). رجوع به کاکو شود.

کاکی.

(اِخ) نام پدر ماکان سردار معروف طبرستانی که در جنگ با تاش فراش سپهسالار خراسان بعهد سامانیان در حدود ری بقتل رسید. در ایام عمال و گماشتگان و کارکنان ماکان بن کاکی و اسفاربن شیرویه الدیلمیین و مرداویج بن زیار جیلی و برادر او وشمگیر بدویست دینار برسیده بهر هزار درهم دویست دینار میرسانیدند. (تاریخ قم ص143). رجوع به ماکان کاکی شود.

کاکی.

(اِخ) محمد بن احمد سنجاری قوام الدین سکاکی از فقهای حنفی است. در قاهره سکونت داشت و هم بدانجا وفات یافت. از تألیفات اوست: «معراج الدرایة» و «عیون المذهب» که در کتاب اخیر اقوال ائمهء اربعة را جمع آوری کرده است. (الاعلام زرکلی ج3 ص976).

کاکی.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش خورموج شهرستان بوشهر که حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال و باختر رودخانهء مند که این دهستان را از دهستان چغاپور جدا میسازد. از خاور دهستان شنبه و ارتفاعات درویشی و دیر. از جنوب دهستان بردخون. این دهستان در مرکز بخش واقع است و زمینش جلگه ای و هوایش گرم و مالاریائی است. آب آشامیدنی آن از چاه تأمین میشود و زراعت آن بطور کلی دیمی است. محصولاتش غلات، خرما و تنباکو است. شغل اهالی آن زراعت و باغبانی است و از 21 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و 4200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). مرکز دهستان قریه کاکی و قراء مهم آن عبارتند از: مسیله فخری، بنها، کنخک شمالی و جنوبی مخدان، هلالی، بادوله، راه فرعی بوشهر به اهرم و خورموج و کنگان از وسط دهستان کشیده شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

کاکی.

(اِخ) مرکز دهستان کاکی بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 36 هزارگزی جنوب خاور خورموج کنار راه فرعی خورموج به کنگان واقع است. جلگه ای و گرمسیر و مالاریایی است 87 تن سکنه دارد آب آن از چاه تأمین میشود محصولاتش غلات، خرما، تنباکو. و شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). همان قصبه ماندستان است. (فارسنامهء ناصری).

کاکیا.

(اِ) تار عنکبوت. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ورق 239). این کلمه «ابرکاکیا» ست شعوری نیز جای دیگر بصورت ابرکاکیا آورده است. رجوع به ابرکاکیا شود.

کاکیان.

(اِ) خسک دانه که به عربی قرطم گویند. (آنندراج) (شعوری ج2 ورق 251) (فهرست مخزن الادویه). و به هندی کروکسم کابیخ نامند. (فهرست مخزن الادویه). کافشه و تخم کاجیره. (ناظم الاطباء). حب النیل. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به حب النیل در همین لغت نامه شود.

کاکی بن نعمان.

[یِ نِ نُ] (اِخ) یکی از افراد خاندان کاکی است. رابینو در سفرنامه دربارهء آن خاندان چنین آرد: خاندان کاکی حکمرانان اشکور در گیلان بوده اند. این خاندان در ابتداء امر به کمک دعاة علوی برخاستند و آنان را در استیلاء بر طبرستان یاری کردند و بعداً از آنان برگشته خود را حاکم گیلان و نواحی اطراف دانستند. برخی از افراد این خاندان بدین قرارند: کاکی بن نعمان (220 ه .ق.). فیروزان بن نعمان. مقتول در 289 ه .ق. لیلی بن نعمان مقتول در 308 ه .ق. ماکان بن کاکی بن نعمان - کسی که طبرستان را تحت سیطره خود درآورد. مقتول به سال 329 ه .ق. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص140).

کاکیرا.

(هندی، اِ) اسم هندی سرطان است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کاکیره شود.

کاکیره.

[رَ / رِ] (هندی، اِ) اسم هندی سرطان است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کاکیرا شود.

کاکی گیلانی.

(اِخ) (امیر) از امرای دیلم و از یاران حسن اطروش. وی در جنگ با احمدبن اسماعیل سامانی با حسن اطروش بقتل رسیده است. (احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج1 ص381).

کاکیه.

[یَ] (اِخ) نام محلی کنار راه خرم آباد به دزفول میان اسفندری و ویسیان در 581100 متری تهران.

کاکیها.

(اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 11هزارگزی جنوب کوزران و 2هزارگزی باختر راه فرعی کوزران به چهار زیر واقع شده است زمینش دشت و سردسیر است و تعداد سکنهء آن 120 نفر است که به کردی و فارسی صحبت میکنند. آبش از سراب هفت آشان تأمین میشود. محصولاتش عبارت از غلات حبوب، صیفی دیمی و مختصر میوه است. شغل اهالیش گله داری است و راه آن مالرو است در تابستان با اتومبیل میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاگ.

(اِ) زاغ. (الفاظ الادویه). || اسم هندی کات است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کاگ جنگها.

[جَ] (اِ مرکب) دوای هندی است. (الفاظ الادویه).

کاگره.

[گَ رِ] (اِ) نام داروئی است. (ناظم الاطباء).

کاگل.

[گَ] (اِ) کلک و قلم تحریر. || نی میان تهی که در میان آب روید. (ناظم الاطباء). ظاهراً تحریفی است از کاکوگل.

کاگل.

[گِ] (اِ مرکب) مخفف کاهگل. (ناظم الاطباء).

کاگلیوسترو.

[یُ رُ] (اِخ)(1) ژزف بالسامو(2)طبیب ایتالیائی. وی در شعبده بازی معروف بوده است. در پالرم(3) به سال 1743 متولد و در 1795 درگذشت.
(1) - Kagliostro.
(2) - Joseph Balsamo.
(3) - Palerme.

کاگوزیما.

[گُ] (اِخ) یا کاگوشیما(1). بندری است در ژاپن. محصول عمدهء آن، توتون، پنبه و بلورآلات است.
(1) - Kagoshima, Kagosima.

کال.

(ص) خام. نارسیده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مقابل پخته و رسیده. || برنج ناپخته. (آنندراج). || ژولیده و درهم. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن را کالیده نیز گویند. (آنندراج). || خم، خمیده و کج. (برهان) (آنندراج) :
بین مدح نایب نبی آن کز برای دین
زو قلب مه شکست و از این پشت مال کال.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
|| (اِ) زمین شکافته. (برهان) (ناظم الاطباء). || آب کند. (برهان) (آنندراج). مثل کال یاقوتی خراسان. (آنندراج). لغتی است که از فرهنگ نویسان فوت شده است. این لغت از لغات پهلوی شرقی است و خاصهء مشهد و خراسان حالیه بوده است. در ادبیات دری بنظر نیامده و درست بمعنی کانال است یعنی نهر بزرگی که دستی آن را کنده باشند یا خود آب آن را احداث کرده باشد. (سبک شناسی ج1 ص34). || جا و مقام و جایگاه چه میانهء کال میانهء جا را گویند. (برهان) (آنندراج). میان کاله :
این وصف آن ضیاست که از رشک رای اوست
پشت هلال را که خم است از میانه کال.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ نظامی).
و رجوع به «میان کاله» شود. || گندنا و کدو. (برهان). || نوعی از گل. (برهان). || (اِمص) گریز. هزیمت. فرار. (برهان) (ناظم الاطباء). گریختن باشد. چون کسی بگریزد گویند بکالید. (اوبهی) پراکندگی. (ناظم الاطباء). گریز و فرار نهانی. رجوع به کالیدن شود. (ناظم الاطباء). || شکست صف کارزار. (ناظم الاطباء).

کال.

[کال ل] (ع ص) آنکه به رنج و زحمت افتد. (المنجد).

کال.

(اِخ) دهی است از دهستان اشکنان بخش گاوبندی شهرستان لار واقع در 18 هزارگزی خاور گاوبندی و 6هزارگزی راه فرعی لار به اشکنان دامنه ای، گرمسیر مالاریایی است و 615 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و باران تأمین میشود محصولات آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه های آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

کال.

(اِخ) دهی است از دهستان ویسه بخش مریوان شهرستان سنندج در 11 هزارگزی دژشاهپور کنار راه اتومبیل رو مریوان به رزآب واقع است. دامنه ای، دشت، سردسیر و مالاریائی است. 200 تن سکنه دارد و آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن عبارت است از غلات، حبوبات، لبنیات و توتون، شغل اهالی گله داری و راه های آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کال آقایه.

[یَ] (اِخ) دهی است از صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد و در 9هزارگزی شمال خاوری صالح آباد سر راه مالرو عمومی صالح آباد به خواجه حسام الدین واقع و جلگه ای و معتدل است و 105 تن سکنه دارد آبش از قنات تأمین میشود محصول آن غلات، تریاک، و شغل اهالی آن زراعت است. راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالا.

(اِ) کالای. رخت و رخوت. (برهان). اسباب. (برهان) (غیاث). اسباب خانه. اثاث البیت. (غیاث) (مهذب الاسماء). دربای است خانه و مردم. مَحاش. (منتهی الارب). سامان و اثاثه. اثاث. (دستوراللغة). سِلعة. (منتهی الارب). اَخریان. (برهان). کالای خانه : بباید گفت تا رعیت آهسته فرونشینند و هر گروهی بجای خویش باشند. و اندیشهء خوازها و کالای خویش میدارند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص292). و بیشتر طمع آن کالا و نعمت را که با وی بود چون بدو نزدیک شدند خواست که پسر خویش را بکشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص441).
بکاوید کالاش را سربسر
که داند که چه یافت زر و گهر.عنصری.
چوعلم آموختی از حرص آنگه ترس کاندر شب
چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا.
سنائی.
چو دزد خانه بر کالا همی جست
سریر شاه را بالا همی جست.نظامی.
باغبان را خار چون در پای رفت
دزد فرصت یافت کالا برد تفت.مولوی.
چون شعیب بدید که همه هلاک شدند غمگین شد و میگریست ندا آمد که کالای خویش را بسوزانید. (قصص الانبیاء 0ص129). و اهل بیت و کسانی که بدو گرویده بودند کالاهای خویش را و چهارپایان خود را فراپیش گرفتند و بیرون رفتند. (قصص الانبیاء ص129).
کسی را پاسبان باشد که در خوان [ کذا ] باشدش کالا.
فخرالدین مطرزی.
اگر خواهی که یابی قدر والا
مکن همسایگان را منع کالا.استاد لطیفی.
صبا در صبحدم خیزد رباید برگ لعل گل
چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا.
سلمان ساوجی.
عَرض. (ترجمان القرآن جرجانی ترتیب عادل) (نصاب). ضیاع. مال التجاره. بضاعت. متاع. (برهان) (غیاث) (دستورالاخوان) (منتهی الارب). قماش. (فرهنگ اسدی) (تفلیسی) :
سواران جنگی همی تاختند
بکالا گرفتن نپرداختند.فردوسی.
بازرگانان فرارسیدند تکبیر کردند کفجان چون چنان دیدند همه بهزیمت رفته و ستوران و کالاها همچنان بگذاشتند. (تاریخ سیستان). و بسیاری گوسفند و اسب و کالای از آن وی ببرند. (تاریخ سیستان). از وی قصدها رفت بدان وقت که خواجه مرافعه میداد و نیز کالای وی میخرید به ارزانتر بها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص268).
در این بازارگاه پر ز طرار
همه کس دزد دان کالا نگه دار.ناصرخسرو.
آنکه او غرق شود کی غم کالا دارد.
ظهیر فاریابی.
خصم از سپاهت ناگهی جسته هزیمت را رهی
چون خسته از نقب ابلهی جان برده کالا ریخته.
خاقانی.
میان بادیه ای هان و هان مخسب ار نه
حرامیان ز تو هم سر برند و هم کالا.
خاقانی.
به قندیل قدیمان در زدن سنگ
به کالای یتیمان بر زدن چنگ.نظامی.
میوه فروشی که یمن جاش بود
روبهکی خازن کالاش بود.نظامی.
ای که درین کشتی غم جای تست
خون تو در گردن کالای تست.نظامی.
مشتری گر نعل اسبت ماه نو خواند مرنج
نیست کالا را ز طعن مشتری چندان زیان.
سلمان ساوجی.
چو کالا را بود جوینده بسیار
فزون گردد بدان میل خریدار.نظامی.
راضی نمیشود بدل و دیده عشق او
این دزد در تفحص کالای دیگر است.
امیرخسرو.
کم شود قیمت کالا چو فراوان گردد
با فراوانی کالا ضرر آمیخته اند.قاآنی.
- امثال: کالا به دزد سپردن ؛ نظیر دنبه به گرگ (یا) به گربه سپردن. (امثال و حکم دهخدا). تمثل: یعنی که به دزد میسپارم کالا.
کالای بد بریش خاوند. (امثال و حکم)؛ یعنی متاعی که در خریدن آن مضایقه کنند بواسطهء بودن او در آن وقت بایع را میرسد که این حرف بگوید یعنی اگر بد است پیش شماست نه پیش ما. کالای بد به ریش صاحبش. (امثال و حکم دهخدا).
کالای کسان و جنگ موشان. (آنندراج).
|| پارچهء ابریشمی. (ناظم الاطباء). || آلت، مهره های شطرنج. (فرهنگ رشیدی). بر مهره های شطرنج اطلاق کنند : چون التزام کرده است که جمله کالای شطرنج در دو بیت بیاورد لاجرم چندین رخ بر هم افتاده است. (المعجم چ تهران ص318).
چو کالا بر فراز عرصه چیدی
عنان تا آخر بازی بریدی.محمد عصار.
|| به لغت زند و پازند بانگ و فریاد و فغان را گویند. (برهان). به معنی بانگ فریاد و فغان. (از فرهنگ رشیدی). || لبن. (فهرست مخزن الادویه).

کالا آب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)قیمت زیاده از ارزش گفتن. (آنندراج). بنجل آب کردن :
بها کم است جگرگوشه های اشک مرا
که گفته بود که کالای خویش آب کنم.
نادم گیلانی (از آنندراج).
رجوع به آب کردن شود.

کالابار.

(اِخ)(1) نام کرانه ای است در نیجریه(2)واقع بین مصب نیجریه و کامرون.
(1) - Calabar.
(2) - Nigeria.

کالابر.

(اِخ)(1) ناحیه ای است در جنوب ایتالیا که بوسیلهء تنگهء مسین(2) از سیسیل جدا میشود. و 2000000 تن سکنه دارد. کوهستانی و جنگلی و زلزله خیز است و در آن به سال 1783 زلزله ای رخ داد و جهل هزار تن هلاک شدند.
(1) - Calabre.
(2) - Messine.

کالابرس.

[رِ] (اِخ)(1) بقولی دیگر ماتیا پرتی(2) پیکرنگار فرسکی(3) ایتالیائی که در تاورنا(4) از ناحیهء کالابر(5) بدنیا آمد. هنرمند پرکاری بود ولی آثارش چندان مورد توجه نبوده است.
(1) - Calabrese.
(2) - Mattia Preti.
(3) - Fresque.
(4) - Taverna.
(5) - Celabre.

کالابهار.

[] (اِخ) محمد قرملی از امرای هند. باربک شاه پس از شکست از چوکا به سال 897 ه .ق. پیش او رفته است. رجوع به تاریخ شاهی ص38 شود.

کالاترئو.

[تُ رَ ءُ] (اِخ)(1) نام شهری باستانی مربوط به دوران تسلط رومیان در اسپانیا. عرب پس از استیلا آن را بارو کشید برای اقامت. (الحلل السندسیه ج2 ص107).
(1) - Calatorao.

کالاتیود.

[تَ] (اِخ)(1) شهری است در ایالت ساراگوس(2) اسپانیا.
(1) - Calatayud (youd).
(2) - Saragosse.

کالاچیرا.

(اِ) اسم هندی کمون کرمانی است که به فارسی زیرهء سیاه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کالار.

(اِ) آب کندی را گویند که بسیار عمیق باشد و از کنار تا کنار او آن مقدار باشد که اسب و آدم نتواند جست. (برهان)(1). || تالاب بزرگ که اسب و آدم از آن نتواند گذرد. || تخته سنگ تنگ و نازکی را نیز گویند که بر روی مردروهای زیر حمام و جویهای آب پوشند. (برهان). سنگ نازک چون آجر که روی جوی را پوشانند. تَلَه (در تداول مردم قزوین).
(1) - در میان مردم خراسان مثل است که جائی که کالار است هیزم نیست و جایی که هیزم است کالار نیست، و این مثل بدان میگویند که هرجا که کالار باشد هیزم زودتر کنده میشود. (حاشیهء برهان چ معین).

کال اربو.

[] (اِ) امرود جنگلی (در تداول مردم رامسر و شهسوار و لاهیجان) و شاید لهجه ای در شغال امرود. (یادداشت بخط مؤلف).

کالازار.

(اِ)(1) نام نوعی تب است در هند. (جانورشناسی عمومی ج1 ص90).
(1) - Kalaazar.

کالاس.

[کال لا] (اِخ)(1) پسر هارپالوس(2)سردار تسالی. وی در جنگهای اسکندر مقدونی با دارای کیانی به حکومت ولایات مفتوحه منصوب میشده است. (ایران باستان ج2 ص1243، 1246، 1247، 1260 و ج3 ص2024).
(1) - Callas.
(2) - Harpalus.

کالاس.

(اِخ)(1) ژان. تاجری تولوزی(2). وی به سال 1698 متولد شد. او باشتباه متهم بقتل فرزندش که مانع مرتد شدن وی بوسیلهء پروتسانها بود گردید و به سال 1762 بحکم مجلس ملی با چرخ مخصوص اعدام کشته شد ولی در 1765 بیگناهی او بر اثر خطابهء مؤثر و مهیج ولتر به اثبات رسید و نسبت به وی اعاده حیثیت گردید.
(1) - Calas.
(2) - Toulouse.

کالاسانپ.

[] (اِ) اسم هندی اسود سالخ یعنی مارسیاه است. (از فهرست مخزن الادویه). و رجوع به اسود سالخ شود.

کالاسانوا.

(اِ) به هندی اسم نوعی ارز است و گفته اند که اسم دوائی مسمی به ساداوران است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ساداوران شود.

کالاشکن.

[کَ] (اِ) نوعی از حلوا. (برهان). کلاشکن :
برافراختند از قفایش چو باد
ز کالاشکن سنجق عدل و داد.
بسحاق اطعمه.

کالاکچلا.

[] (اِ) اسم هندی خربق اسود است که به فارسی خال زنگی نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کالاکوکسیا.

(اِخ)(1) نام حاکم نشین کورس(2)از نواحی کورت(3) به فرانسه دارای 1110 تن سکنه.
(1) - Calacuccia.
(2) - Corse.
(3) - Corte.

کالام.

(اِخ)(1) آلکساندر.(2) نقاش و گراوورساز سوئیسی متولد به سال 1810 میلادی و متوفی به سال 1864. وی در ترسیم دورنما زبردستی و مهارت داشته است.
(1) - Calame.
(2) - Alexandre.

کالام.

(اِخ) نام محلی است در جزیرهء سامس. پس از آن یونانیها به طرف سامس راندند و چون به کالام رسیدند در نزدیکی معبد ژون لنگر انداختند و قوای خود را برای جنگ (با پارسیان) آماده کردند. (تاریخ ایران باستان ج1 ص867).

کالاماتا.

(اِخ)(1) نام بندری است در یونان، حاکم نشین مسنی(2) و دارای 20000 هزار تن سکنه.
(1) - Kalamata.
(2) - Messenie.

کالاماتا.

(اِخ)(1) لویی. گراوورساز ایتالیایی متولد 1801 م. در سیویتا وکشیا(2) و متوفی به سال 1869. وی در بلژیک و فرانسه کار کرد و شاگردانی داشت که از آنجمله اند مونیه(3) و فلامان(4).
(1) - Calamatta
(2) - Civita - Vecchia.
(3) - Meunier.
(4) - Flameng.

کالامان.

(فرانسوی، اِ)(1) از مفردات پزشکی و از گیاهانی است که سرشاخه اش در طب مورد استفاده است. (کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی ص215). فوتنج نهری. حبق التمساح. حبق الماء. کلمنتون. نعناع بری. قلمنت. قلمنتون.
(1) - Calament (man).

کالان.

(نف، ق) کالنده. || در حال کالیدن.

کالان.

(اِخ) (مرغزار...) نام مرغزاری است به فارس : مرغزار کالان(1) به جوار گور مادر سلیمان است طولش چهار فرسنگ اما عرض کم دارد. و قبر مادر سلیمان از سنگ کرده اند خانه چهار سو است و در فارس نامه آمده که کس در آن خانه نتوان نگرید و از خوف کور شدن اما ندیدم که کسی آزمون کرده باشد (نزهة القلوب ص135). و نیز رجوع به فارسنامهء ابن البلخی ص154 چ لیدن شود.
(1) - ن ل: لالان، کلالان.

کالانشک.

[] (اِ)(1) درجات مفروضه برای وجوب رؤیت کواکب. (تحقیق ماللهند ص264).
(1) - Kalanisaka.

کالان نی.

(اِخ) نام محلی است در هندوستان. رجوع به ایران باستان ج2 ص1475 شود.

کالانوس.

(اِخ) نام حکیم هندی که جزو ملتزمین اسکندر به ایران آمد و در پارس ناخوش شد و بنا به سنتی که بین حکمای هند بود که ناخوشی بدن را بد میدانستند اقدام بخودکشی کرد. از قرار نوشته های آریان خودکشی این حکیم هندی زمانی که اسکندر در تخت جمشید بود روی داد. اسکندر با اصرار بسیار، حکیم مزبور را راضی کرد جزو ملتزمین او گردد و او را به ایران آورد. آریان گوید: که او در پارس ناخوش شد و چون نمیخواست، قواعد پرهیز را رعایت کند، از اسکندر خواست مانع نشود که او باستقبال مرگ رود پیش از آنکه سوانحی او را بترک عادات اولیه مجبور دارد. اسکندر در بادی امر راضی نمیشد ولی بعد چون دید که کالانوس مصر و مبرم است از ترس اینکه مبادا طور دیگر خود را بکشد خواهش او را پذیرفت. آریان وصف سوختن او را چنین کند: اسبی از ایلخی اسکندر آوردند که کالانوس بر آن نشیند ولی او از شدت ضعف نتوانست این کار کند و آن را به لی زی ماخوس که یکی از مریدانش بود داد. بعد او را به تخت روانی نشاندند و این اشیاء را با او حرکت دادند. عطریاتی برای پاشیدن بشعله های آتش، یک دست لباس ارغوانی جامهایی از زر و سیم و قالیهای گرانبها، این کبکبه را دسته هایی از پیاده و سوار مشایعت کردند. اشیاء را برده بودند که در آتش افکنند ولی کالانوس آنها را با قالی ها در میان نظار تقسیم کرد بعد او با طمأنینه و وقار به طرف خرمن هیزم رفت و در حضور تمامی سپاه ببالای آن برآمد پس از آن هیزم را آتش زدند و با وجود اینکه شعله ها او را از هر طرف احاطه کردند حکیم هندی همچنان که خوابیده بود حرکتی نکرد. (از ایران باستان ج2 ص1877).

کالاوان.

(اِخ) نام جایی است که قصه خوان آن بسیارگو بود. (آنندراج) :
کسی که گاه ثنا گستری گر (؟) تو بود
نفس درازتر از قصه خوان کالاوان.
آنندراج (از بهار عجم).

کالاه.

(اِخ) کالح (توریة) پایتخت قدیم آسور: کن نینک معارف پرور پس از انتشار کتاب آثار نینوا در پنج جلد توسط فرانسویان در تپه نمرود محل کالاه یا کالح توریة پایتخت قدیم آسور به حفریات پرداخت و قصر آسوربانی پال پادشاه آسور و حجاری های برجستهء بسیار کشف کرد. (ایران باستان ج1 ص52). در کتاب قاموس مقدس آورده است: شهری است از شهرهای قدیم آشور که نمرود آن را بنا نهاد. گویند: که مدت زمانی شهر مذکور پایتخت مملکت معظم آشور بود. بعضی بر آنند که موقعش در نزد قلعه شرغاط در کنار دجله بمسافت چهل میل به جنوب نمرود جائی که فع خراب و محیطش سه میل میباشد واقع بوده است و برخی بر آنند که همان نمرود است و در آنجا علامت دیوار مربعی را که آثار برجها و دروازه ها و قصرها در آن دیده میشود یافته اند و برج نمرود نیز از جملهء آنها است که ارتفاعش 140 قدم است. (از قاموس کتاب مقدس).

کالاهاری.

(اِخ)(1) نام صحرائی (کویری) است به افریقا.
(1) - Kalahari.

کالاهرا.

[هُرْ را] (اِخ)(1) شهری است در اسپانیا دارای 9500 سکنه، و آنجا زادگاه کوین تیلیان(2) خطیب لاتینی زبان قرن اول میلادی است.
(1) - Calahorraa.
(2) - Quintillien.

کال ایمانی.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مانه شهرستان بجنورد و در 50هزارگزی شمال باختری مانه و 7 هزارگزی شمال مالرو عمومی مجیدآباد به دشنک واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 11 تن سکنه دارد. آبش از چشمه تأمین میشود محصولش غلات و تریاک و شغل اهالی آن زراعت است. راههای مالرو دارد و محل قشلاق طوایف میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالب.

[لِ / لَ / لُ] (اِ) قالب که آن را کالبد نیز گویند. (برهان) (جهانگیری). و آن را کلوب نیز گویند. (جهانگیری). کلوب. (برهان). کالبد :
این من و این من که در این کالب است
هیچ مگو جنبش این قالب است.
نظامی (از جهانگیری).

کالب.

[] (اِخ) یکی از مننترات هندوان قدیم مربوط به بنات النعش طبق «بشن پران». (تحقیق ماللهند ص197).

کالب.

[لِ] (اِخ) ابن برقا. وی بنی اسرائیل را بعد از چندان زحمت به مصر آورد و دیر مدت در میان ایشان رسالت کرد و به مصر درگذشت. (تاریخ گزیده چ اروپا ص50). کالب یکی از چهل و دو پیغمبری است که در تفاسیر و تواریخ نام آنان آمده است. و نیز رجوع به کالب بن یفنه شود. (تاریخ گزیده ص21 چ عکسی اروپا).

کالب.

[لِ] (اِخ) (بمعنی زخم) ابن یفنه(1)فنرنی که یکی از جاسوسان دوازده گانه بود که موسی ایشان را به زمین کنعان فرستاد (سفر اعداد 13:6). و از اشخاص مسن که در مصر متولد شده بودند جز کالب و یوشع کسی به زمین کنعان داخل نشد زیرا که ایشان خبر صحیح از حالت آن مملکت آورده بودند در حالی که سایر رفقای آنها در تغییر و تبدیل خبر نهایت دقت و کوشش را نمودند و دلهای اسرائیلیان را گداخته به حدی که بر سنگسار کردن کالب و یوشع دامن به کمر استوار کردند لکن خداوند قادرالقهار بتوسط عصای تنبیه بلیه تأدیب فرمود و دیگر جاسوسان را نیز هلاک ساخت. (سفر اعداد 13: و 14:) و چون مدت چهل و پنجسال بر این برآمد در حالتی که کالب و یوشع بزمین مقدس درآمدند و اراضی را در میان اسباط تقسیم نموده کالب که در این وقت هشتاد و پنج سال از عمرش گذشته بود درخواست نمود که حصه و بهرهء او را در میان قریهء اربع که قلعهء عناقیان بود قرار دهند درخواست وی به اجابت پیوسته بر عناقیان بتاخت و قریهء اربع را متصرف گردید؛ از آن رو به قریهء سفر که همان دیر است رو آورده و اعلام کرد که هر کس آنجا را مفتوح سازد دخت خود عکسه را به وی خواهم داد بنابراین عتنیئیل شهر را مفتوح ساخته بدان فیض نائل گشت. (یوشع 15،13-17) و املاک وی به کالب مسمی گردید. (قاموس کتاب مقدس). و نیز رجوع به کالب بن برقا شود.
(1) - این کلمه در صفحهء 40 فارسنامهء ابن البلخی چاپ نیکلسون توفیل آمده است و نیکلسون بر این است که توفیل مصحف یفنه است.

کالبا.

(اِ) کالجوش. آش کشک سائیده است که کشکاب نیز گویند. (دیوان بسحاق اطعمه ص181) :
کالبا خوردم و میلم به هریسهء زر تست
لیکن از آن زرت و آب هوای ملبار.
بسحاق اطعمه.

کالباس.

(روسی، اِ) گوشت گاو و چربی خوک و گاهی پره های سیر که پزند و درون روده کنند. جهودانه. عصیب. نقانق. جگرآکنده. سوسیس معادل فرانسهء آنست.

کالباس ساز.

(نف مرکب) آنکه کالباس تهیه کند. سازندهء کالباس.

کالباس سازی.

(حامص مرکب) ساختن کالباس. عمل کالباس ساز.

کالباس فروش.

[فُ] (نف مرکب) آنکه کالباس فروشد.

کالباس فروشی.

[فُ] (حامص مرکب)فروختن کالباس. عمل فروشندهء کالباس. || (اِ مرکب) محل فروش کالباس.

کالب بن توفیل.

[لِ بِ نِ] (اِخ)(1) رجوع به کالب شود.
یوفنه:
(1) - This is a corruption of (حاشیهء فارسنامه ابن البلخی نیکلسون ص40).

کالبد.

[بَ / بُ] (اِ)(1) بمعنی کالب است که قالب هرچیز باشد. (برهان) (منتهی الارب) (از آنندراج). || قالب خشت زنان. (آنندراج). که در آن گل نهاده بمالند و هموار کنند خشت شدن را : پرویز را سرپوشیده بیرون بردند. اندر راه به دکان کفشگری رسیدند. آن دانست که او پرویز است و دشنام داد بر او و کالبدی بدو انداخت. بر سر او آمد، و آن سرهنگ بازگشت و گفت ای کم از سگ تو که باشی که بر ملوک دست درازی کنی و کالبدی اندازی. شمشیر زد و سر کفشگر بدور انداخت. (ترجمهء تاریخ طبری).
هر آنچ از گل آمد چو بشناختند
سبک خشت را کالبد ساختند.فردوسی.
هر آن خشت کز کالبد شد بدر
بر آن کالبد باز ناید دگر.اسدی.
از تن چو رود روان پاک من و تو
خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
آنگاه برای خشت گور دگران
در کالبدی کشند خاک من و تو.
خیام (از آنندراج).
زیرا که خط، کالبد معنی است. (کلیله و دمنه). || بمعنی تن و بدن آدمی و حیوانات دیگر نیز هست. (برهان). چون این تن خاکی برای روح حیوانی بمعنی قالب است، آن را نیز کالبد گفته اند. (از آنندراج). کالبد را تنها بر تن آدمی اطلاق نکنند، بر جماد و نبات نیز اطلاق نمایند و کالبد روینده بدن نباتی را گویند و کالبد کانی یعنی جمادی. (آنندراج) :
اگر می نیستی یکسر همه دلها خرابستی
اگر در کالبد جان را بدیدستی شرابستی.
(منسوب به رودکی).
جان گرامی به پدر باز داد
کالبد تیره به مادر سپرد.رودکی.
بتر دشمنی مرد را خوی بد
کز او جان برنج آید و کالبد.
ابوشکور بلخی.
چگونه سازم با او، چگونه حرب کنم
ضعیف کالبدم من، نه کوهم و نه گوم.کسائی.
بترسم که از جنگ آن اژدها
روان یابد از کالبدتان رها.فردوسی.
اگر کار بندید فرمان من
بماند بدین کالبد جان من.فردوسی.
گر ایچ اندرین کالبد جان بدی
جز از دست و پا تنش لرزان بدی.فردوسی.
از او کالبد راست سود و زیان
چو دانا بود زو نترسد روان.فردوسی.
ز نامست تا جاودان زنده مرد
که مرده شود کالبد زیر گرد.فردوسی.
شکم گرسنه، کالبد برهنه
نه فرزند و خویش و نه بار و بنه.فردوسی.
بدین مایه روز اندرین کالبد
بجز تخم نیکی نکاری سزد.فردوسی.
گفتی چو یکی کالبد است او چو روانست
چاره نبود کالبدی را ز روانی.فرخی.
کالبد مردان همه یکی است و کس بغلط نام نگیرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص483).
هرچه خورشید فروز آمد و بر دوست بتافت
بشدش کالبد از پرتو خورشید تباه.
منوچهری.
در همه کاری صبور وز همه عیبی نفور
کالبد تو ز نور کالبد ما ز دود.منوچهری.
ساعتی با او ننشست و نیاسود و نخفت
نشدش کالبد از زاری وز فرقت زفت.
منوچهری.
سخن تا بی قلم بود چون جان بی کالبد بود و چون به قلم باز بسته شود، با کالبد گردد و همیشه بماند. (نوروزنامه). روایت کرده اند از عبدالله بن عباس که ابلیس در کالبد آدم شد تا بناف رسید. (قصص الانبیاء ص9).
بمردی منازید و بد مسپرید
بدین مرده و کالبد بنگرید.اسدی.
تیزی شمشیر دارد و روش مار
کالبد عاشقان و گونهء بیمار.
(از ترجمان البلاغهء رادویانی).
هیچ نیندیش اگر ز کالبد تو
خاک به خاکی شود هوا به هوائی.
ناصرخسرو.
چون نیندیشم کز بهر چرا بسته است
اندرین کالبد ساخته یزدانم.ناصرخسرو.
این کالبد جاهل خوشخوار تو گرگی است
وین جان خردمند یکی میش نزار است.
ناصرخسرو.
خاکست کالبد به چه آرائی
او را چرا که خوارش نگذاری.ناصرخسرو.
جهان بحر ژرفست و آتش زمانه
ترا کالبد چون صدف، جانت گوهر.
ناصرخسرو.
و گر عیسی مریم باز دادی
به افسون بر به بیجان کالبد جان.
ناصرخسرو.
در پیش تو استاده در این جامهء پشمین
این کالبد لاغر با گونهء اصفر.ناصرخسرو.
تن مردم مرکب است از دو چیز، یکی کالبد و دیگر نفس و این نفس را قوه و روح نیز گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
از کالبد تن استخوان ماندم(2)
امید بدین تن از چسان بندم.مسعودسعد.
دل به ز سینه باشد و جان به ز کالبد
سر به ز سینه باشد و جان به ز کالبد.
ادیب صابر.
تا شادمان شود ز تو مسعودسعد را
جان در جنان و کالبد اندر حصار نای.
سوزنی.
دشمنت را که جانش معدوم است
حال بد جز بکالبد مرساد.خاقانی.
الوداع ای کعبه کاینک کالبد با حال بد
رفته از پیش تو و جان وقت هجران آمده.
خاقانی.
تا نفحات ربیع صور دمید از دهان
کالبد خاک را نزل رسید از روان.خاقانی.
کالبد کیست که بیند حرم وصل ترا
کانکه جانست به درگاه تو هم محرم نیست.
خاقانی.
ره بجان رو که کالبد گند است
بار کم کن که بارگی تند است.نظامی.
چو کار کالبد گیرد تباهی
نه درویشی بکار آید نه شاهی.نظامی.
گر یکی پی غلط شدی ز صدش
او فتادی سرش ز کالبدش.نظامی.
او چو جان است و جهان چون کالبد
کالبد از جان پذیرد نیک و بد.مولوی.
کالبد نامه است اندر وی نگر
هست لایق شاه را آنگه ببر.مولوی.
عشق ارزد صد چو خرقه کالبد
که حیاتی دارد و حس و خرد.مولوی.
تخم روح هر کسی را از عالم غیب آوردند و در زمین کالبد نشاندند. (کتاب المعارف بهاءالدین).
آدمی را عقل باید در بدن
ور نه جان در کالبد دارد حمار.سعدی.
کالبد از بهر سر خویش خواه
گنده بود کالبد بی کلاه.امیرخسرو دهلوی.
علم کز اعمال نشانیش نیست
کالبدی دارد و جانیش نیست.
امیرخسرو دهلوی.
نسیم زلف تو چون بگذرد بتربت حافظ
ز خاک کالبدش صدهزار لاله برآید.حافظ.
|| به کنایه، مشیمه و رحم. بطن. شکم. حکیم فردوسی آرد: در وقتی که بحکم افراسیاب چوب بر شکم فرنگیس مادر کیخسرو میزدند تا حملی که از سیاوش در شکم دارد ساقط کند پیران ویسه با افراسیاب گفت بگذار تا بزاید آنگه بچه او را می آورم بکش. (از آنندراج) :
بمان تا جدا گردد از کالبد
به پیش تو آرم همی ساز بد.فردوسی.
برادر ز یک کالبد بود و پشت
چنان پرخرد بی گنه را بکشت.فردوسی.
|| هیکل. (از ناظم الاطباء). پیکر. شبح. شخص. (دهار) :
ناگه آمد پدید شخصی چند
کالبدهای سهمناک و بلند.نظامی.
|| دل(3). || سرمشق. || نمونه. || شکل. || صورت. || میوهء خام و کال و نارسیده و ترش. || پیوند انگشت. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). || سواد. مثال. ظل: ظَلم.
کالبد تن؛ قد و قامت. قالب بدن. (ناظم الاطباء). شخص. (دهار).
(1) - مستعار از یونانی Kalepodhion. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: ار بجان. (حاشیهء ص335 دیوان مسعودسعد چ رشید یاسمی).
(3) - این معنی و معانی بعدی فقط در ناظم الاطباء و استینگاس آمده است.

کالبدشکافی.

[بَ / بُ شِ] (حامص مرکب)(1) تشریح. شکافتن اندامهای آدمی تا بشناسند که هر عضوی از چه ترکیب و یا تشکیل یافته و در کجا قرار گرفته و چگونه بهم پیوسته است. رجوع به کالبدگشایی شود.
(1) - Dissection.

کالبدشناسی.

[بَ / بُ شِ] (حامص مرکب) شناختن کالبد. علم بر قالب و بدن آدمی یا حیوان.

کالبدشناسی هنری.

[بَ / بُ شِ یِ هُ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) شناختن کالبد انسان و یا حیوان و یا احجام و اشکال از نظر هنر و استتیک.
(1) - Anatomie artistique.

کالبدگر.

[بَ / بُ گَ] (ص مرکب) سازندهء کالبد. || حجار که کالبد چیزها را حجاری میکند. (ناظم الاطباء). || و ریخته گری که آنها را از چدن میسازد. (ناظم الاطباء). || نقاش. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه هر چیزی را نقش میکند. (ناظم الاطباء).

کالبدگشایی.

[بَ / بُ گُ] (حامص مرکب)(1) شکافتن جسد مرده. از هم باز کردن اندام. و این آنگاه بود که خواهند علت مرگ را معلوم سازند. رجوع به کالبدشکافی شود.
(1) - Anatomie.

کالبد مرغ.

[بَ / بُ دِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از صراحی است که بشکل مرغ سازند :
از پیکر گاو آید و در کالبد مرغ
جان پری، آن کز تن خم یافت رهائی.
خاقانی.

کالبدیارانه.

[بَ / بُ نَ / نِ] (اِ مرکب)هرچیز حفظ کرده شده در سرکه و یا شربت و یا عسل. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس)(1).
(1) - این معنی جای دیگر بنظر نرسید.

کالبل.

[بَ] (اِ) یکی از قوای چهارگانه ستارگان در نجوم که آن را قوهء وقتیه نیز گویند و برای کواکب نهاریه در روز و کواکب لیلیه در شب و برای عطارد در مرکز خودش حاصل گردد. و برخی را عقیده بر آن است که عطارد را پیوسته این قوه حاصل است زیرا آن از ستارگان روز و شب است. (تحقیق ماللهند ص308).

کالبن.

[بَ] (اِخ)(1) نام طایفه ای است در جنوب هند. (تحقیق ماللهند ص151).
.سانسکریت
(1) - Kolavana

کالبو.

(ص) کالبوی. کالپوی. رجوع به کالبوی شود.

کالبوت.

(اِ) مرغی که در دام بندند تا مرغهای دیگر فریب خورده و در دام افتند. (ناظم الاطباء). پایدام. ملواح. خروهه. و رجوع به پایدام شود. || فریب. (ناظم الاطباء).

کالبود.

(اِ) صورت دیگری از کالبد. رجوع به کالبد شود.

کالبوس.

(اِ) کالجوش. (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به کالجوش در همین لغت نامه شود.

کالبوی.

(ص) برگشته و متحیر و حیران. (برهان) (آنندراج). کالبو. مصحف کالیو و کالیوه(1). رجوع به کالیوه شود. || نادان و هیچمدان. (برهان) (آنندراج). || خام پوی یعنی کسی که راه بیحاصل رود و خام پوید، چه کال بمعنی خام است و پوی یعنی پوینده. (از آنندراج).
(1) - حاشیهء برهان چ معین.

کال پرنده.

[پَ رَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز و 40هزارگزی جنوب خاوری کبودگنبد واقع است. کوهستانی و معتدل و تعداد سکنهء آن 47 تن است. آبش از قنات تأمین میشود، محصول آن عبارت از بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. و راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالپورنیوس ها.

(اِخ)(1) افراد یکی از خانواده های بزرگ روم بودند که از خانوادهء ایشان مردان بزرگی مانند کالپورینوس فلاماتریبونوس سپاهی روم برخاسته اند. (ترجمهء تاریخ تمدن قدیم ص496).
(1) - Calpurnius.

کالپوس.

(اِخ)(1) سرسلسلهء خانوادهء کالپورنیوس بوده است. (ترجمهء تاریخ تمدن قدیم ص496).
(1) - Calpus.

کالپوش.

(اِخ) نام چمنی است نزدیک به بجنورد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص178). چمنی بزرگ و وسیع در کثرت آب و علف مثل است. از سمتی به گرگان و از سمتی به جاجرم و از جانبی به نردین و از طرف دیگر به فرنگ فارسیان محدود است. کوهستانی است. و چشمه های خوشگوار دارد. در این چمن دو رودخانهء عظیم روان است، که از دربندی که به دربند گرگان معروف است، به صحرای کوکلان و گرگان میرود، و پنجاه هزار سوار را ممکن است که در تابستان مدتها در آن چمن اییلامشی نمایند. گویند ییلاق کیکاووس بوده، و بتغییر ازمنه و السنه بکالپوش شهرت نموده. (از آنندراج).

کالپه.

[پِ] (اِخ)(1) نام بندری بوده است به دریای مدیترانه : قسمتهای قشون یونانی که از راه دریا و خشکی روانه شده بودند در بندر کالپه بهم رسیدند. (ایران باستان ج2 ص1091).
(1) - Calpe.

کالپی.

(اِخ)(1) شهر کوچکی است در شمال هندوستان و 15570 تن سکنه دارد. ابنیه و آثار قدیمی و کارخانه های شکر و کاغذسازی دارد. در زمان اکبرشاه شهر بزرگ و آبادی بوده است. (قاموس الاعلام ترکی) :بواسطهء این نفاق که در میان برادران بهم رسید شیرخان دلیر گشته بکنار گنگ آمد و لشکر به کالپی آورد. (تاریخ شاهی ص155).
(1) - Kolpi.

کالتاجیرون.

[رُ] (اِخ)(1) شهری است به سیسیل(2) در ولایت کاتان(3) و دارای 31000 تن سکنه است.
(1) - Caltagirone.
(2) - Sicile.
(3) - Catane.

کالتامانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان جیرستان بخش باجگیران شهرستان قوچان واقع در 38هزارگزی باختر باجگیران. کوهستانی و سردسیر است، 74 تن سکنه دارد. آبش از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، قالیچه و گلیم بافی و هیزم کنی است. راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالتانی ستا.

[سِتْ تا] (اِخ)(1) شهری است به سیسیل در سالسو(2) دارای 60000 تن سکنه و مرکز استخراج گوگرد است.
(1) - Caltanissetta.
(2) - Le Salso.

کال تژن.

[تِ ژَ] (اِخ) رودی است به حدود باورد ترکستان : غازان در حدود خبوشان ورادکان بشکار و تماشا مشعول بود. و امرا به کار لشکر و اصحاب دیوان به ضبط اموال و ترتیب تغار لشکر و قیشلامیشی در تژن باورد فرمود. و بر آبی که آن را کال تژن میگویند، بندی فرمود بستن. (تاریخ غازان ص23). و ظاهراً تژن صورتی از تجن باشد. و رجوع به تجن شود.

کالتویک.

[لَ تُ یَ کَ] (اِخ)(1) نام طایفه ای بوده است در شمال هند. (تحقیق ماللهند ص152).
.سانسکریت
(1) - Kalatoyaka

کالج.

[لِ] (انگلیسی، اِ)(1) دبیرستان. دبیرستانی که معمو بوسیلهء دولت تأسیس و زیر نظر او اداره شود.
.
(فرانسوی)
(1) - College, College

کالج.

[لِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای دوازده گانهء کجور شهرستان نوشهر است. این دهستان در قسمت باختری شهرستان واقع است. و از یازده آبادی تشکیل شده است. 7 آبادی آن در ساحل دریا واقع و محصول آن برنج و هوای آنجا معتدل است و 4 آبادی دیگر در 36هزارگزی جنوب قراء قشلاقی منطقهء کوهستانی و خاور کجور واقع شده. و سردسیر و قشلاقی است. محصول آن غلات دیمی است و در حدود 3300 تن سکنه دارد و قریهء مهم آن در ساحل قصبهء المده و در ییلاق آبادی کالج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کالج.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 3 هزارگزی جنوب المده و 12هزارگزی جنوب گلندرود. کوهستانی و سردسیر، داری 400 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب و نجاری است. راههای آن مالرو است عده ای از اهالی در زمستان بحدود تاشکوه و المده میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کالجار.

(اِ مرکب) به لغت گیلان بمعنی کارزار است. (برهان). چه «لام» به «را» تبدیل شود و «جیم» به «زا». (از آنندراج). جنگ و جدال. (از برهان) (ناظم الاطباء). کارزار. کالیجار. رجوع به کالیجار به کارزار شود.

کالجار.

(اِ مرکب) مزرعهء برنج. (از برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). مزرعی که در آن شلتوک کارند. (آنندراج). کالیجار. رجوع به شالی زار در همین لغت نامه شود.

کالجان.

(اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 20هزارگزی شمال باختری ورزقان و 15هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل است. 161 تن سکنه دارد. آبش از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری است از صنایع دستی جاجیم بافی معمول است و راه های آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کالجتوئیه.

[جِ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 65هزارگزی جنوب ساردوئیه و 18هزارگزی باختر راه مالرو ساردوئیه به جیرفت و 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کال جکت.

[] (اِ)(1) از اصطلاحات احکام نجوم معمول در هند قدیم. (تحقیق ماللهند ص266). رجوع به جوکات و شَدَبُد در صفحهء 263 کتاب تحقیق ماللهند شود.
.(سانسکریت)
(1) - Kalayukte

کال جمن.

[جَ مَ] (اِخ)(1) یکی از مبادی تاریخ هندوان. (تحقیق ماللهند ص205).
.(سانسکریت)
(1) - Kalayaxama

کالجن.

[جِ نَ] (اِخ)(1) نام طایفه ای است در هند. (تحقیق ماللهند ص154).
.(سانسکریت)
(1) - Kalajina

کالجوش.

(اِ) نوعی از ماحضر باشد که درویشان پزند. و آن چنان باشد که نان را ریزه کنند، همچنانکه برای اشکنه ریزه میکنند و کشک به آب نرم کرده را با روغن و اندک فلفل و زیره و مغز گردکان و نانهای ریزه کرده را در دیگ پزند و دو سه جوش داده فرود آرند و خورند. (برهان) (از آنندراج). هدایت گوید: «وکال جوش از آن گویند که بسیار پخته نگردد... سه جوش بیشتر نگذارند بخورد و بردارند و بخورند». (حاشیهء برهان چ معین). و آن را کالوش و کالوشه و کالیوش هم نوشته اند. (آنندراج). کله جوش. دوغ گرمه. طعامی از کشک و پیاز سرخ کرده و گردوی کوبیده که در آن اشکنه کنند :
مائیم سه چهار شخص معهود
آزرده ز دور چرخ و انجم
داریم هوای کالجوشی
از بی برگی نه از تنعم
اسبابش جمله هست حاصل
جز روغن و کشک و نان و هیزم.
نظام الدین قمری اصفهانی (از حاشیهء برهان و آنندراج).
خواجگان بانوا اکنون خورند
کاجی و تتماج و لوت و معدنی
بینوایان نیز بهر خود کنند
کاسه های کالجوش یک منی.
کمال اسماعیل (از جهانگیری).

کالچای.

(اِخ) نام محلی در سه هزارگزی بی بالان بخش رودسر شهرستان لاهیجان و گلدشت از بخش رودسر همان شهرستان.

کال چنبه.

[چُمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)الک دولک. مِقْلاء. دوداله. دودله. لاوبازی. رجوع به الک دولک و نیز رجوع به لاو و لاوبازی شود.

کال چوقکی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 50هزارگزی شمال باختری فریمان و چهارهزارگزی خاور شوسهء عمومی فریمان به مشهد. جلگه ای و معتدل است. و 244 تن سکنه دارد. آبش از قنات تأمین میشود. محصولش غلات و چغندر و تریاک است. و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالح.

[لِ] (ع ص) آنکه بسیار ترشروی باشد یا در ترشرویی و عبوسی افراط کند. و یا نمودار کنندهء دندانها هنگام ترشروئی. (از اقرب الموارد). سپید و واکنندهء دندان در ترشرویی. (منتهی الارب) (آنندراج). ترشروی. (دستورالاخوان) (منتهی الارب). و از این معنی است قوله تعالی: تلفح وجوههم النار و هم فیها کالحون(1). قال ابن مسعود: الکالح الذی تصقلت شفتاه و بدت اسنانه کاسنان المشط بالنار. (منتهی الارب). || آنکه لب وی از دندانهایش درهم کشیده شود مانند وضعی که از سر گوسفند دیده میشود هنگامی که دندانها را نمودار کند و لبها را آماده سازد. (از اقرب الموارد). || دهر کالحٌ؛ روزگار سخت. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دهر کلاح. (اقرب الموارد). || وجه کالح، رویی فراهم کشیده و دندان پدید آمده. (مهذب الاسماء). || شتاء کالح؛ زمستان سرد. (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 23/104.

کالح.

[لَ] (اِخ) نام دیگر کالاه پایتخت آشور که نمرود آنجا را بنا نهاد. رجوع به کالاه در همین لغت نامه شود.

کالخاس.

(اِخ) (ایران باستان ج1 ص147). رجوع به کالکاس شود.

کالخسان.

[لَ] (اِخ) قریه ای است از قراء مرو. (از معجم البلدان).

کالد.

[لِ] (ع ص) گردآورندهء چیزی بر روی هم. (از اقرب الموارد). || ذیح(1) کالد؛ خوشهء کهن و قدیم. (ناظم الاطباء). خوشهء قدیم. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب ذبح آمده و درست نیست.

کالدرون دلا بارکا.

[دِ رُ دُ] (اِخ)(1) شاعر درام سرای اسپانیایی. (1681 - 1600 م.).
(1) - Calderon de la Barca.

کالدشت.

[دَ] (اِخ) دهی است جزء بخش حومهء شهرستان دماوند واقع در 6هزارگزی جنوب دماوند و متصل به راه شوسهء تهران به مازندران. محلی است کوهستانی و سردسیر و 150 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء تاررود تأمین میشود. محصول آن غلات، سیب زمینی، لوبیا، بنشن، عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری است. سر راه شوسه واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کالدنی.

[لِ دُ] (اِخ)(1) نام قدیمی اکوس(2) در شمال انگلستان. و سکنهء آنجا غالباً به کالدونین(3) معروف اند.
(1) - Caledonie.
(2) - Ecosse.
(3) - Caledoniens.

کالری.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) یا میلی ترمی(2). واحد مقدار حرارت. و آن عبارت است از حرارت لازم برای رسانیدن درجهء حرارت یک کیلوگرم آب از 5/14 درجه سانتیگراد به 5/15 درجه سانتیگراد.
(1) - Calorie.
(2) - Millithermie.

کالری بزرگ.

[لُ یِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صد برابر مقدار گرمایی که یک لیتر آب را یک درجه گرم کند.

کالری فیکس.

(اِ) لغت فرانسه، با حرارت ثابت. || اصطلاحاً نوعی بخاری نفتی.

کالری کوچک.

[لُ یِ چَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا میکروترمی(1). مقدار حرارت لازم برای رسانیدن درجهء یک گرم آب است از 5/14 درجهء سانتیگراد به 5/15 درجهء سانتیگراد.
(1) - Microthermie.

کالریمتر.

[لُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) گرماسنج. میزان الحراره. رجوع به گرماسنج در همین لغت نامه شود.
(1) - Calorimetre.

کالریمتر برتلو.

[لُ مِ رِ بِ تِ لُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) نام نوعی کالریمتر است متشکل از ظرفی برنجی با گنجایش دویست و پنجاه تا هزار سانتیمتر مکعب، جدار داخلی و خارجی آن صیقلی شده است، تا از عمل تشعشع حرارتی جلوگیری کند، این ظرف در روی پایه های عایق چوب پنبه، داخل ظرف دیگری که جدار داخلی آن صیقلی شده قرار گرفته است و دور این ظرف را با نمد می پوشانند. در کالریمترهای دقیق تر چندین ظرف صیقلی در داخل هم قرار گرفته است. در داخل این دستگاه یک میزان الحراره و یک میلهء بهم زن وجود دارد. برای تفصیل بیشتر رجوع به ج1 ترمودینامیک دکتر روشن چ 1337 از ص43 تا ص65 شود).
(1) - Berthelot.

کالز.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از ترکیباتی است که در غشاء سلول وجود دارد و با سلولز و ترکیبات پکتیک همراه است و در نباتات پست بمقدار زیاد و در نباتات گلدار بمقدار کم دیده میشود. غشاء سلولی دانه های گرده و ماده ای که لوله های آبکشی را در پائیز مسدود میسازد جزو آن محسوب میگردد. ساختمان شیمیایی این ماده هنوز بطور وضوح مشخص نشده است. کالز جسمی است جامد، بی رنگ و بیشکل، در آب حل ناشدنی است ولی در مجاورت آن متورم میگردد. در محلول شواتزر و کربناتهای قلیایی و الکل و اسیدهای رقیق حل ناشدنی است ولی در اسید سولفوریک غلیظ و کلرور کلسیم و بی کلروردتن محلول میباشد. قرمز روتنیوم آن را رنگ نمیکند لیکن بوسیلهء بلودانیلین برنگ آبی فیروزه ای در می آید. (گیاه شناسی ثابتی ص46). کالرها موادی کلوئیدی و کام نامحلولند و چون آب در آنها اثر کند به چند ملکول گلوکز مبدل میشوند. (گیاه شناسی گل گلاب ص25).
(1) - Callose.

کالسدوان.

[سِ] (اِخ)(1) بندری است در بوغاز بسفور. نام امروزی آن قاضی کوی است. (ایران باستان ج1 ص593 و ج2 ص1092 و ج3 ص2152). و نیز رجوع به کالسه دوان شود.
(1) - Chalcedoine.

کال سرخ.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 7هزارگزی شمال باختری رشخوار دامنه و گرمسیر است و 40 تن سکنه دارد محصول آن عبارت است از غلات، پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالسکه.

[لِ کَ / کِ] (روسی، اِ) از کلمهء کالسکای روسی گرفته شده است و اصل آن شاید از «کاررزا» یا «کاررُزا»ی ایتالیایی(1) و کالُش(2) آلمانی است. (یادداشت مؤلف): ترجمهء گاری که بانگریزی فیئن خوانند و کالسکه و چاپاری داک گاری که برای سواری، مابین راه گذارند و کالسکهء اسبی معروف و کالسکهء بخار ریل گاری را گویند. (از سفرنامهء شاه ایران از آنندراج). گردونی که اطرافش بسته است و از پهلو یا از پشت سر برای دخول در دارد و دو دریچه از برای ورود هوا در آن تعبیه شده است. این لفظ در فارسی جدید است و گویا از زبان روسی است. (از فرهنگ نظام). مأخوذ از روسی، گردون چهارچرخهء اطاق دار. (ناظم الاطباء).
(1) - Carrozzoa.
(2) - Kalesche.

کالسکه چی.

[لِ کَ / کِ] (ص مرکب، اِ مرکب) (از: کالسکه روسی + چی ترکی) شخصی که کالسکه راند و در عرف کوچبان خوانند. (آنندراج از سفرنامهء شاه ایران). کسی که کالسکه را مهار کرده میراند. (ناظم الاطباء). || در تداول بعضی از نقاط ایران دارندهء کالسکه. کسی که کالسکه دارد و به دیگری دهد تا براند.

کالسکه خانه.

[لِ کَ / کِ نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی که کالسکه را آنجا گذارند.

کالسکه رو.

[لِ کَ / کِ رَ / رُو] (ص مرکب)راه و جاده ای که قابل عبور برای کالسکه باشد.

کالسکه ساز.

[لِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه کالسکه میسازد. (ناظم الاطباء). سازندهء کالسکه.

کال سنگ.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش رشخوار تربت جام شهرستان مشهد که در 42هزارگزی جنوب خاوری تربت جام واقع است. جلگه و گرمسیر است و 25 تن سکنه دارد. محصول آن عبارت از غلات، پنبه، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. آبش از قنات تأمین میشود و راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالسه.

[لِ سَ / سِ] (اِ) ژفکاب. چرکی که در گوشه های چشم گرد آید (در تداول مردم قزوین).

کالسه دوان.

[سِ دُ] (اِخ) کالسدوان. نام شهری قدیم به آسیای صغیر، واقع در کنار بسفر(1). جامعهء مذهبی این شهر در 451 مونوفیزیستها(2) را محکوم کرد و مونوفیزیستها فرقه ای بودند که اعتقاد به یک طبیعت عیسی (طبیعت الهی) داشتند. رجوع به کالسدوان شود.
(1) - Bosphore.
(2) - Monophysistes.

کالسید.

(اِخ) شهری بوده است به یونان. (ایران باستان ج1 ص788).

کالسیدیک.

(اِخ)(1) شبه جزیره ای است بین خلیج سالونیک(2) و اورفانی(3). و معادن آن معروف است.
(1) - Chalcidique.
(2) - Salonique.
(3) - Orfani.

کالسیس.

(اِخ)(1) شهری است به یونان که 18000 تن سکنه دارد. پایتخت قدیم جزیرهء اُبوئا بود که امروز آن را اِگریپو مینامند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Chalcis.

کال سیوک.

(اِخ) نام جایی است که پوزانیاس پادشاه اسپارت بنابقول دیودور پس از شنیدن خبر توقیف خویش بدانجا رفت. (ایران باستان ج1 حاشیهء ص896).

کال شور.

(اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان درگز، واقع در 87هزارگزی جنوب خاوری کبود گنبد. دامنه و سردسیر است و 25 تن سکنه دارد و آبش از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و پنبه، و شغل اهالی زراعت است و راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالف.

[لِ] (اِخ) قلعه ای است استوار به کنار جیحون. (منتهی الارب). همانند شهری است و تا بلخ 18 فرسخ فاصله دارد و ادیب الکالفی منسوب بدانجاست. (از معجم البلدان) :نامه ها نسخت کردند سوی امیرک بیهقی که پیش از لشکر بیاید. بکتکین و دبیری آخر سالار را مثال داد تا بکالف و زم بباشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص360). و بر آن بود که عطفی کند بر جانب کالف تا راه آموی گیرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص232). بروزگار سالف در حدود کالف مردی بود لشکری پیشه. (سندبادنامه ص102). منبع این جیحون از... بر حدود بدخشان بگذرد... و از سوی قبادیان همچنین آبها بدو پیوندد و به حدود بلخ بگذرد و بترمذ آید، آنگاه به کالف، آنگاه بزم، آنگاه به آمو تا بخوارزم رسد. (تاریخ جهانگشا چ قزوینی حاشیهء ج 2 ص108). و پهنای جیحون بدینجا (در مقابل کالف) سه هزار گام باشد و دور باروش سه هزار گام است. آب و هوای آن سالم است و میوه های خوب و فراوان دارد. (نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص192).

کالفتن.

[لُ تَ] (مص) آشفتن. شیدا و دیوانه شدن.

کالفته.

[لُ تَ / تِ] (ن مف) پریشان. (برهان) (آنندراج). شیدا و دیوانه مزاج. (برهان). دیوانه منش. آشفته. (برهان) (آنندراج) (اوبهی) :
فرود آید ز پشتش پور ملعون
شده کالفته چون خرسی خشینه.لبیبی.
ترا علت جهل کالفته کرد
کزین صعبتر نیست چیز از علل.ناصرخسرو.
یک خیل خوک وار درافتاده
با یکدگر چو دیوان کالفته.
ناصرخسرو (از فرهنگ رشیدی).

کالفه.

[لُ فَ / فِ] (ن مف) بمعنی کالفته است که آشفته و شیدایی باشد. (برهان) (جهانگیری) (شعوری ج2 ورق 258).

کالفی.

[لِ] (ص نسبی) منسوب است به کالف که دژ استواری است در کنار جیحون. (از انساب سمعانی). رجوع به کالف شود.

کال قربانعلی.

[قُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 105هزارگزی شمال خاوری فریمان. جلگه و معتدل است و 8 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کال قره خان.

[لِ قَ رَ / رِ] (اِخ) نام کانالی است به مشهد :
تا ز میخانه و می نام و نشان خواهد بود
سنگر ما لب کال قره خان خواهد بود.
از اشعاری است که در واقعهء سالار پسر اللهیارخان گفته شده است. (سبک شناسی بهار ج1 ص24).

کالک.

[لَ] (ص مصغر، اِ مصغر) مصغر کال. هر میوهء نارسیده عموماً و خربزه و هندوانهء نارس خصوصاً. || هرچیز زشت و قبیح المنظر. (ناظم الاطباء). || (اِ) خربزهء نارسیدهء کوچک را گویند و به عربی خضف خوانند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (شعوری ج2 ورق 245) (فرهنگ اسدی چ اقبال ص427). سفچ. سفچه. کمبزه. کمبیزه. خرچه. کاله. گرمک و طالبی نارسیده. چرچک. به فارسی قرع را و نیز بطیخ صغیر خام را نامند. (فهرست مخزن الادویه). || کدوی استادان حجام را گویند که با آن حجامت کنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (شعوری ج2 ورق 245) :
لابد آنکس که مثل پیشهء او حجامی است
ساز او استره و کالک و نشتر باشد.
امیرخسرو دهلوی.
|| قسمی از نعلین. (ناظم الاطباء).

کالک.

[لَ] (اِخ)(1) ناحیتی است در چین در حدود دهولک، تخار، بربر، که اراضی آن از نهر جکش مشروب میشود. (از تحقیق ماللهند ص131).
.سانسکریت
(1) - Kalaka

کالک.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار واقع در 125 هزارگزی باختر چاه بهار کنار دریا و محلی گرمسیر است و 550 تن سکنه دارد. از آب باران و چاه مشروب میشود. محصول آن غلات، ذرت، ماهی، و شغل اهالی زراعت و صید ماهی است. راههای آن مالرو است و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کالکاس.

(اِخ)(1) غیبگوی یونانی که با آگاممنون(2) در محاصرهء شهر تروا(3) همراه بود. وی دستور قربانی کردن ایفیژنی(4) دختر آگاممنون را برای جلب حمایت خدایان صادر کرد. و بتوصیهء او اسب چوبی معروف را ساختند. چون مپسوس(5) در هنر غیبگویی جای او را گرفت خودکشی کرد.
(1) - Calchas.
(2) - Agamemnon.
(3) - Troie.
(4) - Iphigenie.
(5) - Mopsus.

کالک چین.

[لَ] (نف مرکب) قطاف. (مهذب الاسماء هر سه نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). ولی قطاف را در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب نیافتم. (یادداشت مؤلف).

کالکروت.

[رُ] (اِخ)(1) فردریک آدلف. (1818 - 1737 م.) فلدمارشال پروسی. در سترهاوزن(2) بدنیا آمد. در سال 1752 جزء قراولان خاصهء پروسی و آجودان پرنس هانری (متوفی به 1758) گردید. در جنگهای متعدد دیگری شرکت کرد و بسبب ابراز لیاقت و شجاعت به درجهء فلدمارشالی رسید. پسرش فردریک خاطرات او را تحت عنوان «تقریرات فلدمارشال کالکروت»(3) منتشر کرد.
(1) - Kalckreuth.
(2) - Sottershausen.
(3) - Dictees du Feld-marechal Kalckreuth.

کالکن.

[کِ] (اِخ)(1) ناحیه ای تجارتی در بلژیک (فلاندر شرقی) 4500 تن سکنه دارد.
(1) - Kalchen.

کال کندیل.

[کُ] (اِخ)(1) دستوردان یونانی که در 1424 م. در آتن متولد شد و در 1511 م. درگذشت.
(1) - Chalcondyle.

کالکوت.

[لَ کُ] (اِخ)(1) نام ولایتی است در میانهء هند بنا بروایت سنگهت. (تحقیق ماللهند ص153).
.(سانسکریت)
(1) - Kalakoti

کالکوتا.

(اِخ)(1) فرانسویان به کلکته گویند. رجوع به کلکته شود.
(1) - Calcutta.

کالگاری.

(اِخ)(1) شهری است صنعتی و تجارتی در کانادا و دارای صد هزار تن سکنه است.
(1) - Calgary.

کالگان.

(اِخ)(1) یا چانگ کیا کئو(2) نام شهری است به چین دارای 100000 تن سکنه، صنایع آن نساجی است.
(1) - Kalgan.
(2) - Tchang-Kia-Keou.

کال گراو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 34هزارگزی شمال باختری صالح آباد. جلگه و معتدل است و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کال گزی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز واقع در 118هزارگزی جنوب خاوری کبود گنبد. دامنه و معتدل است و 18 تن سکنه دارد. آبش از قنات تأمین میشود و محصول آن عبارت است از غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت است و راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کالگورلی.

(اِخ)(1) شهری است در مغرب استرالیا در بیابان داخلی فلات که 20000 تن سکنه دارد، و دارای معادن طلا است.
(1) - Kalgoorlie.

کالم.

[لُ / لَ] (ص) زنی را گویند که شوهرش مرده یا طلاق گرفته باشد. (برهان) (از آنندراج). عوان. ثیب. بیوه :
پای تو از میانه رفت و زنت
ماند کالم که نیز نکند شوی.
منجیک (از فرهنگ اسدی ص339).
ای جنگی [ ختلی؟ ] کالم شده بر دست براهیم
مر خواجه ات را خیز بریش اندر کم جوی [ کذا ] .
منجیک (از فرهنگ اسدی ص339).
عروس مدح تو بکر آید از سراچهء طبعم
نه همچو زان دگر شاعران عجوزه و کالم.
ابن یمین.
هرکجا ریدکی بود تکلم
هر کجا کالمی بود خصیم.طیان.
|| ضد باکره یعنی زنی که بکارت او رفته باشد. (غیاث). زن شوی کرده. زنی که دوشیزگی او ربوده شده باشد. کالمه. (آنندراج). و رجوع به کالمه شود.

کالمار.

(اِخ)(1) شهر و بندری است در جنوب سوئد مرکز ایالت کالمار که 27900 تن سکنه دارد.
(1) - Calmar, Kalemar.

کالمار.

(اِخ) اتحاد کالمار، قراردادی بود که بر طبق آن کشورهای دانمارک، سوئد و نروژ از تاریخ 1397 تا 1521 م. متحد شده بودند.

کالمت.

[مِ] اِخ. (آلبر) باکتریولوژیست فرانسوی. در نیس بدنیا آمد. وی تلقیح احتیاطی راجع به سل را مطرح کرد. (3681-3391 م.).

کالمتو.

(اِخ)(1) ناحیهء تجارتی است در آنور یا آنورس (Anvers) سکنهء آن 7500 تن است.
(1) - Calmpthout.

کالمرز.

[مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت که در 7هزارگزی شمال کوچصفهان سر راه مالرو عمومی کوچصفهان به خشکبیجار واقع و جلگه ای و معتدل و مرطوب است 450 تن سکنه دارد و از نورود، سفیدرود مشروب میشود. محصولات آن برنج، صیفی و شغل اهالی زراعت و راههای آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

کالموک.

(اِخ)(1) نام قومی از مغول که در جنوب اتحاد جماهیر شوروی و بین دن و ولگا و سیبری پراکنده اند. تاتارهای سواحل ولگا.
(1) - Kalmouks.

کالمون.

[] (اِ) به هندی اسم نوعی ارز است. (فهرست مخزن الادویه).

کالمه.

[لُ / لَ مَ / مِ] (ص) کالم. (آنندراج). زن بیوه. زن شوی مرده. || زن که دوشیزگی او ربوده باشند :
عنین که وصالی پس سالیش نبودی
با کالمهء پیر بصد حیله و دستان
امروز بدان حد بودش زور که یکشب
صد بکر کند حامله از قوت حمدان.
ملامظهر (از آنندراج).
رجوع به کالم شود.

کالمه.

[مِ] (اِخ)(1) دم-اگستن(2). مورخ فرانسوی که در سال 1672 در ناحیه ای نزدیک کومرسی(3) بدنیا آمد و در سال 1757 م. درگذشت. وی مؤلف تاریخ لورن(4) است.
(1) - Calmet (me).
(2) - Dom Augustin.
(3) - Commercy.
(4) - La Lorraine.

کالمیک.

(اِخ) همان مغولهای غربی هستند. (از ایران باستان ج2 ص2253). رجوع به کالموک و مغول شود.

کالنبرگ.

[کالْ لِمْ بِ] (اِخ)(1) ادیب آلمانی. وی در سال 1694 م. در هالهء آلمان بدنیا آمد و در 1760 م. درگذشت. وی مؤسس «خانهء حکمت» است و از سلیمان اسود دمشقی در تعریب و تألیف مؤلفات خویش به منظور هدایت یهودیان یاری جست.
(1) - Callenberg.

کالنج.

[لَ] (اِ) میوه ای است شبیه به کنار. (برهان) (آنندراج). و آن را در خراسان علف شیران گویند. (برهان). و به عربی زعرور خوانند. رنگ آن سرخ و زرد شود. (آنندراج). در تهران زالزالک گویند. (ناظم الاطباء). شعوری گوید: «میوه ای است شبیه گلنار برنگ سرخ و زرد». (فرهنگ شعوری ج2 ورق 233). ولی بنظر میرسد که صحیح آن کنار است و گلنار مصحف کنار است.

کالنجار.

[لَ] (اِخ) ظاهراً کوتاه شدهء ابوکالنجار و یا به تعبیر صحیحتر ابوکالیجار و آن نام چند نفر از ملک زادگان آل بویه و آل کاکو و ملوک دیلم بوده است. (از آنندراج). رجوع به ابوکالنجار و باکالیجار و ابوحرب شود.

کالنجار.

[لَ] (اِ مرکب) کالیجار. کارزار. صاحب آنندراج گوید: در فرهنگ جهانگیری کالنجار را بمعنی کارزار نوشته و گفته است که لهجهء گیلانی است و از این قرار ابوکالنجار یا اباکالنجار کنیتی است عربانه یعنی ابوالحرب و بوحرب نام در میان آنها در صفت امراء بوده. (از آنندراج). رجوع به کارزار و کالیجار شود. || برنج زار که شلتوک زار نیز گویند. (از آنندراج). || به عبارت و به اصطلاح اهل گیل و تبرستان بمعنی صاحب ملک و زمین و زراعت است. (آنندراج).

کالنجار.

[لِ] (اِخ) رجوع به جمال الدین (سید) شود.

کالنجر.

[لَ جَ رَ] (اِخ)(1) نام قلعه ای است در هندوستان که نیل از آنجا آورند. (برهان) (از آنندراج) (تحقیق ماللهند ص99). نام قلعه ای است به هند که نیل از آنجا آورند. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (اوبهی). و نیل چیزی است که بدان چیزها رنگ کنند. (برهان). شهری است در مشرق بنارس. قلعه ای است در مولتان، و محمود غزنوی آن قلعه را گشود :
تو آن شهی که ز بهر غزات رایت تو
به سومنات رود گاه و گه به کالنجر.فرخی.
برسد قافیهء شعر بپایان نرسد
گر بگویم که چه کرد او به بت کالنجر.
فرخی.
گهی باشد صهیل اسب او در خاک ترکستان
گهی باشد سلیل تیغ او در حد کالنجر.
عبدالواسع جبلی.
و در مستی او را بگرفت و به قلعهء کالنجر محبوس کرد و هفت سال در حبس بود و هم آنجا وفات یافت. (تاریخ گزیده ص435). چون قوتی بهم رسانید نزد اعظم همایون که در آن ایام قلعهء کالنجر محاصره داشت معتبران را فرستاد که شما به جای پدر و عم من اید. (تاریخ شاهی ص69). و هرکس از امرا به زیادتی جاگیر و ادرار سرفراز گشت. سرانجام مهام سلطنت داده، رایات جاه و جلال به جانب قلعهء کالنجر در حرکت آمد. (تاریخ شاهی ص133). در آن وقت همایون پادشاه بقلعهء کالنجر تشریف داشتند. چون خبر طغیان افغانان شنیدند عنان توجه بدفع آن طایفه معطوف داشتند. (تاریخ شاهی ص184). چون شش سال و پنج ماه از عهد او برآمد خواص خان را بجهت نرسنگ دیو به ندیله فرستاد که او را به خدمت بیاورد. او گریخته به راجهء کالنجر پناه برد. خواص خان چندانکه به راجهء کالنجر مراسلات نمود او بدادن راضی نشد. (تاریخ شاهی ص228).
.(سانسکریت)
(1) - Kalanjara

کالنجر.

[لِ جَ] (هندی، اِ) به هندی ظاهراً معنی آهن و آهنین را میدهد و قلعهء کالنجر را که در مادهء قبل اشاره کردیم بهمین مناسبت کالنجر گفته اند :
بلفظ هندو کالنجر آن بود معنیش
که آهن است و بدو هر دم از فساد خبر.
عنصری.

کالنجر.

[لَ جَ] (اِخ) قلعه ای بوده است در جنوب جمنا از شعب گنگ و در جنوب غربی شهر اللهآباد کنونی. و این کالنجر غیر از قلعه ای است که بهمین نام در کشمیر بود و سلطان محمود وزیر خود احمدبن حسن میمندی را در آنجا محبوس ساخته بود. (مقالهء نصرالله فلسفی تحت عنوان فتح سومنات، مجلهء مهر سال اول شمارهء 4 ص284).

کالنجه.

[لَ جَ / جِ] (اِ) فاخته، و آن پرنده ای است مشهور و شیرازیان آن را قالنجه خوانند. (برهان) (آنندراج) (از شعوری ج2 ورق 259). صاحب جهانگیری گفته است قاف در زبان فارسی نیامده و عوام آن را قالنجه گویند. (آنندراج). و به عربی صلصل گویند. (برهان) (از شعوری ج2 ورق 259). و بعضی عکه را نیز قالنجه گفته اند. (برهان). به فارسی اسم عقعق است. (فهرست مخزن الادویه). ورشان. کالِنجَه، عقعق که عوام شیراز قالنجه گویند و بعضی فاخته را گویند، و اول اصح است. (فرهنگ رشیدی).

کالندگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) رجوع به کالیدن شود.

کالنده.

[لَ دَ / دِ] (نف) صفت فاعلی از کالیدن. به شتاب رونده که آن را بتداول عامه جیم شونده گویند. رجوع به کالیدن شود.

کالن زانا.

[لِ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در کورس(2) واقع در کالوی و 2000 تن سکنه دارد. تربیت زنبور عسل و تاک و میوه و پنیر آن معروف است.
(1) - Calenzana.
(2) - Corse.

کالنگ.

[لَ] (اِ) نوعی از کارد نعلبندان و بیطار اسب. (آنندراج). از آلات نعلبندان. سمتراش. (شعوری ج2 ورق 248) (ناظم الاطباء).

کالنگی.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهداد بخش میناب شهرستان بندرعباس و در 13هزارگزی شمال میناب سر راه فرعی کهنوج - میناب واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کالو.

(اِ) بدن و تن. کالوب. || نمونه. || نقشه. || قالب. || غضروف. || هرچیز نارسیده. (ناظم الاطباء). بمعنی اخیر ظاهراً صورت دیگری از کالک و کاله است. رجوع به کالوب شود.

کالو.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) از کلاه فارسی. قسمی کلاه پلیس.
(1) - Calot.

کالو.

(اِ) کالوخ. (آنندراج). رجوع به کالوخ شود.

کالو.

(اِخ) کالوی. نام پهلوان تورانی :
چو کالو بدید اندر آمد به پشت
یکی گرز و یک تیغ هندی به مشت.
فردوسی.

کالوادس.

[کالْ دُ] (اِخ)(1) رشته ای است از تخته سنگهای بزرگ در دریای مانش به طرف ساحل نرماندی در انتهای خلیج کالوادس.
(1) - Calvados.

کالوارت.

[کالْ] (اِخ)(1) دنی.(2) از اهل فلاندر بلژیک که در سال 1540 م. در آنورس(3) به دنیا آمد و در سال 1619 بدرود حیات گفت. وی مؤسس مکتبی است در بولونْی(4). گید(5)، دومینیکن(6) و آلبان(7) از شاگردان این مکتب بودند.
(1) - Calvaert (art).
(2) - Denis (ni).
(3) - Anvers.
(4) - Bologne.
(5) - Le Guide.
(6) - Le Dominiquin.
(7) - l' Albane.

کالوان.

[کالْ] (اِخ) حصار استواری است بین بادغیس و هرات در میان کوهها. (از معجم البلدان).

کالوب.

(اِ) تن و بدن. || نقشه. || نمونه. || صورت. || قالب. (ناظم الاطباء). کالو. رجوع به کالو شود.

کالوب بن یوفنا.

[] (اِخ)(1) نام پیغمبری است. (مهذب الاسماء). جانشین یوشع از سبط شمعون : و چون عمر یوشع به صد و بیست و هشت سال رسید بمرد، پیغامبر مرسل بود مستجاب الدعوة، و از بعد او کالوب بن یوفنا بود از سبط شمعون و حزقیل از سبط یهودا، بکار بنی اسرائیل، و این خود گفته ام، اما حزقیل علیه السلام پیغامبر بود. (مجمل التواریخ و القصص ص250). رجوع به کالب بن یوفنه در همین لغت نامه شود.
(1) - طبری ج2 ص535: کالب بن یوفنا و قاموس العهد ص711 بن یوفنه (بتشدید نون) آورده است. (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چ بهار).

کالوت.

(اِ) سلولهای مشابه و متحدالمرکزی که مولد اپیدرم و طبقهء موهای کشنده و کلاهک می باشند. (گیاه شناسی ثابتی ص289 و 475).

کالوت.

(اِ) به هندی اسم نوعی از بیش است. (فهرست مخزن الادویه).

کالوج.

(اِ) کبوتر را گویند و آن پرنده ای است معروف. (برهان) (آنندراج) (از فهرست مخزن الادویه). حمام. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به کبوتر شود. || انگشت کوچک را هم می گویند، که عربان خنصر خوانند. (برهان). انگشت کوچک را هم می گویند و کلیج(1) نیز گویند. (آنندراج) : هر که طالب این حدیث است قبلهء جمله این است و اشارت به انگشت کالوج کرد یکی بگرفته و یکی بگشوده. (تذکرة الاولیاء). کالوچ. و رجوع به کالوچ شود.
(1) - در تداول گناباد خراسان و قزوین کلیک گویند.

کالوچ.

(اِ) انگشت کوچک و خنصر. (ناظم الاطباء). انگشتک. خردک. کابلج. انگشت خردک. انگشت خرد. کلیک. کابلیچ. کالوج. آخرین انگشت. جانب وحشی کف دست یا پا. || کبوتر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کالوج شود.

کالوخ.

(اِ) گیاهی باشد بدبوی. (برهان). گیاهی باشد در غایت بدبوئی. (فرهنگ جهانگیری). || گندناست و آن سبزیی باشد که خورند. (برهان). گندنا باشد و آن را کالو نیز گویند. (آنندراج). کراث است که به فارسی گندنا نامند. (از فهرست مخزن الادویه). تره(1) :
گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوخ
گنده دهانی کرفس خای نه گیکز.سوزنی.
و رجوع به تره در همین لغت نامه شود.
(1) - در تداول جنوب خراسان (گناباد) تره به تشدید را.

کالودوش.

[کالْ لو] (اِخ)(1) نام یکی از پادشاهان عیلام بود. مرحوم پیرنیا آرد: بعد از سارگن دوم سیناخریت بر تخت آسور نشست. در این اوان کالودوش پادشاه عیلام را محاصره کرده کشتند. پادشاه آسور این واقعه را مغتنم دانسته از طرف جنوب عیلام داخل جلگهء شوش گردید. (ایران باستان ج1 ص631).
(1) - Kalludusch.

کالور.

[کالْ وِ] (اِخ)(1) ژرژ... بارون. بالتیمور(2)، سیاستمدار انگلیسی که در کیپلینگ(3) به دنیا آمد (1632-1580 م.). و مؤسس کلنی ماریلند(4) است.
(1) - Calvert.
(2) - Baltimore.
(3) - Kipling.
(4) - Maryland.

کالور.

[کالْ وِ] (اِخ)(1) یا گلگتا(2)، کوهی است نزدیک بیت المقدس که حضرت عیسی در آنجا بدار آویخته شد.
(1) - Calvaire.
(2) - Golgotha.

کالوری.

[] (اِخ)(1) جزیره ای در یونان واقع در ساحل آرگلید(2) که معبد نپتون(3)رب النوع دریا در آن جزیره بوده است. و دمستن(4) خطیب معروف وقتی که مقدونیان او را تعقیب میکردند خود را در آنجا مسموم ساخت.
(1) - Calaurie.
(2) - Argolide.
(3) - Neptune.
(4) - Demosthene.

کالوز.

(ع ص، اِ) آنکه برای آب با سلاح بیرون آید وقتی که در سرآب خصومتی باشد. ج، کوالیز. (ناظم الاطباء).

کالوژان.

(اِخ) آخرین امپراتور مسیحی طرابوزان از خانواده کمننی(1) که دختر او را اوزون حسن در هنگامی که امارت دیار بکر را داشت بازدواج خود درآورد. (از سعدی تا جامی تألیف ادوارد براون ترجمهء حکمت ص448 و 450).
(1) - Comneni.

کالوس.

(ص) مردم خربط. (فرهنگ اسدی). نادان و ابله و بی عقل و احمق باشد. (برهان) (از آنندراج). کودن. بی خرد :
ملول مردم، کالوس بی محل باشد
مکن نگارا! این خوی و طبع را بگذار.
ابوالمؤید بلخی (فرهنگ اسدی ص194).
بزرگی ار طلبد خصم شاه داند عقل
که سروری و بزرگی نیاید از کالوس.
شمس فخری.
اما گمان من این است که کالوس در بیت ابوالمؤید مرادف ملول و بی نشاط و خوارکار باشد. (یادداشت مؤلف).

کالوسک.

(اِ) باقلا را گویند. (برهان) (شعوری ج2 ورق 248). به فارسی باقلی است. (فهرست مخزن الادویه). فول. باقالی. باقلی.

کالوسیه.

[سی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ای تیوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 82هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 4هزارگزی باختر شوسهء مسجد سلیمان به هفتگل واقع است. و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کالوش.

(اِ) کالجوش. کالیجوش. کله جوش. کالیوش. کالوشه. رجوع به کالجوش شود.

کالوشه.

[شَ / شِ] (اِ) دیگ طعام پزی را گویند. (برهان) (آنندراج). قِدر :
بیاورد کالوشه ای برنهاد
وزان رنج مهمان همیکرد یاد
بپخت و بخوردند و می خواستند
یکی مجلس دیگر آراستند.فردوسی.
|| آش. (آنندراج). آشی هم هست مخصوص دیلمان که از برنج و نخود و چغندر و سرکه پزند و چون پخته شود گشنیز تر و نعناع با هم کوفته و روغن بریان کنند بر بالای آن ریخته بخورند. (برهان). || اشکنه که نان را میشکنند و در آن ترید می نمایند و می خورند و معنی کالجوش و ترکجوش مترادفند، چه ترکان نیز گوشت را ناپخته و نیم پخته میخورند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). || سرکه. (آنندراج).

کالوک.

(اِ) نوعی است از خربزه که عرب آن را صنعه خوانند و عجم دستنبو خوانند و خاصیت آن مانند خربزه است. (نزهة القلوب). ظاهراً مصحف کالک است. رجوع به کالک در همین لغت نامه شود.

کال و کدو.

[لُ کَ] (ص مرکب، از اتباع)بس خام. سخت نارس. ناپخته.

کال و کول.

[لُ] (ص مرکب، از اتباع)رجوع به کال و «کال و کدو» شود.

کالوگا.

(اِخ)(1) شهری است در روسیه مرکزی در ساحل رود اوکا(2) و 122000 تن سکنه دارد. صنعت دباغی و انواع پوست آنجا معروف است. منطقهء سردسیری است و از نوامبر تا مارس یخبندان است. یک چهارم سطح آن از جنگل پوشیده شده است.
(1) - Kalouga.
(2) - L'Oka.

کالومل.

[لُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) یا کالمل گردی است سفید بسیار نرم و سنگین و بی بو و بی طعم که در آب و آلکل و اتر و روغنها غیر محلول می باشد و تحت تأثیر قلیاها به رنگ خاکستری درآمده و تحت تأثیر ایدروژن سولفوره و سولفورهای قلیائی سیاه میشود. تحت تأثیر نور آفتاب و یا اجسام آلی کالومل تجزیه شده و جیوه و سوبلیمه بدست می آید بنابراین نباید کالومل را به شکل پاستیل(2) که از اجسام آلی و نشاسته درست شده تجویز نمود. اگر کالومل را در روی زخمها بگذارند به ترکیبات محلول تبدیل شده و خاصیت ضد عفونی پیدا میکند و ممکن است برای بافتها کم و بیش محرک باشد در داخل دستگاه گوارش بتدریج حل شده و تبدیل به کلرور مضاعف جیوه و سود میگردد. در چنین حالت خاصیت ضدعفونی و ضد کرم و در بعضی دامها تأثیر مسهلی نیز پیدا میکند.
ناسازگاری - بعضیها معتقدند که کالومل در مجاورت اسیدها و کلرورها تبدیل به کلرور مرکوریک شده است ولی هیچوقت تجربه این قسمت را ثابت نکرده است از این جهت تا موقعی که تجربه دقیقی بعمل نیامده باشد این عقیدهء قدیمی را باید محترم شمرد. کالومل با یدورها و اسید سیانیدریک و سرانجام با اجسام اکسیدان و قلیاها ناسازگاری میدهد. کالومل را برای درمان که راتیت مزمن و زخمهای سفیدهء چشم بکار می برند. (از درمان شناسی عطائی ج1 ص203).
(1) - Calomel: Hg2 cl2.
(2) - Pastille.

کالون.

(ع اِ) صورت دیگری از کلون. ج، کوالین. (از دزی ج2 ص435). قفل. جفت.

کالون.

[کالْ وَ] (اِخ)(1) ژان. (1564-1509 م.). در نوایُن(2) از ایالت پیکاردی(3) بدنیا آمد و در ژنو بدرود حیات گفت. در اوایل منشی اسقف نواین بود و بعلت تکفل عائلهء زیاد با تنگدستی میگذراند. در سال 1523 م. برای ادامهء تحصیل به دانشگاه پاریس اعزام شد و در علوم مختلف عصر آشنایی پیدا کرد، و به تشویق پدرش به تحصیل علوم دینی پرداخت و در امور کلیسایی وارد شد. سپس پدرش تغییر فکر داد و فرزندش را به مطالعهء حقوق واداشت و او را به دانشگاه اورلئان(4) و بورژ(5) اعزام کرد. در شهر بورژ با Melchior woآلمانی یونان دوست آشنایی نزدیک یافت و در شهر اورلئان بوسیلهء پسرعمویش RobertOlivetan با عقاید جدید آشنا شد، لیکن معلوم نیست که آنها را در این موقع پذیرفته باشد. از سال 1533 م. پیوندهای خود را با مذهب کاتولیک گسست و در شهر پاریس گفتاری ایراد نمود که در آن عقاید جدیدش منعکس است. در نخستین ماههای سال1534 م. بطور قطعی به مذهب پروتستان گروید و در سال 1535 در شهر بال(6) کتاب خود را بنام «اساس مسیحیت»(7) بانجام رسانید. این کتاب ابتدا در ماه مارس سال 1536 به زبان لاتینی و سپس در سال 1541 به زبان فرانسه انتشار یافت. در آن فاصله کالون برای تدریس علم کلام به ژنو احضار شده بود. لیکن در سال 1538 م. چون به ایجاد تحولاتی در آداب و رسوم شهر و برقراری انضباط شدید اقدام نموده بود از آنجا تبعید شد. در عقاید خود بسیار متعصب بود و پس از بازگشت مجدد به ژنو این شهر را به دژ استوار مذهب پروتستان مبدل ساخت و حریفان خود را با شدت عمل مورد تعقیب قرار داد و از جملهء قربانیان تعصب او Jacques Gruet و بخصوص Michel Servetاست که در سال 1553 سوزانده شد. در پنجم ژوئن سال 1559 م. فرهنگستان ژنو را تأسیس نمود و این فرهنگستان بزودی به یکی از کانونهای درخشان علم مبدل گردید. در عین حال عقاید خود را در خارج نیز منتشر میساخت و با فرانسه، هلند، اسکاتلند، انگلستان و لهستان در مکاتبه بود و شاگردانی پرورش میداد که در نقاط مختلف کلیساهایی دایر میکردند. بر اثر همین تلاشهای فوق العاده نیروی جسمانی خود را از دست داد و در 27 مه 1564 م. درگذشت. از ازدواج او در سال 1540 م. فرزندی به دنیا آمد که در سنین کودکی درگذشت. کالون یکی از نویسندگان قرن 16 است و با بیان دقیق و فصیح علم کلام را تقریر میکند و دارای منطق قوی است. از او علاوه بر کتاب فوق الذکر یک رساله و یک تفسیر مذهبی و نامه هایی باقیمانده است.
اصول عقاید: به عقیدهء کالون انسان بطور طبیعی دارای معرفت خدایی است، لیکن بر اثر سقوط ذهنش تاریک گشته است. بنابراین خداوند در Ecriture(انجیل) نه آن چنان که بذاته هست بلکه آن چنان که در نظر ماجلوه میکند معرفی شده است. روح القدس که انجیل را بما داده و تنها اوست که به تفسیر آن مجاز است، هیچ کلیسایی نیست که شهادت او مافوق تجلی روح القدس در خود ما باشد تقدیر خدایی علم ازلی او نیست بلکه فعالیت بی پایانی است که در پرتو آن بر آسمان و زمین و ارادهء بشری حکومت میکند و افراد انسانی را بغایتی که منظور اوست سوق میدهد و انسان که خداوند او را به صورت خود آفریده است از آن مقام هبوط کرده است. کالون بدون آنکه کوشش داشته باشد دو نظریه را با هم سازش بدهد اظهارنظر میکند که بشر به علت گناه خود و بر اثر مشیت الهی هبوط کرده است. متعاقب این هبوط طبیعت بشری فساد مطلق پذیرفته و دیگر با هیچ عملی خیر واقعی را قادر نیستیم. به عقیدهء کالون مسیح ناجی ماست و بجای ما طاعت میکند و رنج میکشد، لیکن اگر در پرتو روح القدس اثر این کار در قلب ما نفوذ نکند ثمرات آن که عبارت از بازگشت واقعی بسوی خدا و سیر دائمی از طریق عبادت بسوی تقدس است مفید فایدهء نخواهد بود. اعمال ما، ما را نجات نمی بخشد بلکه ایمان که اعمال ناشی از آن است ناجی ماست. کالون به تقدیر ازلی معتقد است و چنین تعلیم میدهد که سعادت اخروی از ازل مقدر است. کلیسا عبارت است از مجموعهء برگزیدگان که در گذشته میزیسته اند و اکنون نیز میزیند بنابراین کلیسا امر نامرئی است. «کلیسای مرئی» مجمع مسیحیانی را نامند که در آن وعظ میشود و با صداقت سخنان آسمانی استماع میگردد و زندگی بی شائبه در آن جریان دارد.
(1) - Calvin.
(2) - Noyon.
(3) - Picardie.
(4) - Orleans.
(5) - Bourges.
(6) - Bale.
(7) - L'institution chretienne.

کالون.

(اِخ) شهری است به خراسان از توابع بادغیس، حمدالله مستوفی آرد: بادغیس از اقلیم چهارم طولش از جزایر خالدات «صه ل» و عرض از خط استوا «له ک». قصبات کوه نقره و کوه غناباد و بزرگترین و بست و لب و حاد و از کایرون و کالون و دهستان از توابع آن است. (نزهة القلوب ص153). در بعضی از نسخ نزهة القلوب بجای کالون کالو ضبط شده است.

کالون.

[لُ] (اِخ)(1) شارل الکساندر. سیاستمدار فرانسوی که به سال 1734 م. در دوئه(2) بدنیا آمد و در سال 1802 م. بدرود حیات گفت. وی در سال 1785 م. ناظر دارایی فرانسه بود.
(1) - Calonne.
(2) - Douai.

کالونی.

(اِ) نام گیاهی است که آن را به عربی سعتر میگویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کاکوتی و سعتر در همین لغت نامه شود. مصحف کاکوتی است. (یادداشت مؤلف).

کالوو.

[کالْ وُ] (اِخ)(1) شارل. مؤلف آرژانتینی که در سال 1824 م. در بوئنوآیرس(2) بدنیا آمد و در 1906 م. بدرود حیات گفت. وی مؤلف کتاب تئوری و عملی حقوق بین الملل است.
(1) - Calvo.
(2) - Buenos Aires.

کالوی.

[کالْ] (اِخ)(1) بندری است در جزیرهء کرس(2) که مرکز ایالتی همان جزیره است و دو هزار تن سکنه دارد.
(1) - Calvi.
(2) - Corse.

کالوی.

(اِخ) نام پهلوان تورانی. (فرهنگ شاهنامه). رجوع به کالو در همین لغت نامه و فهرست ولف شود.

کالوینیسم.

[کالْ] (اِخ)(1) طریقهء مذهبی کالون. جمعیت مذهبی پروتستان که کالون در ژنو با سیستم مذهبی خود تأسیس کرد. رجوع به کالون و اصول عقاید او در همین لغت نامه شود.
(1) - Calvinisme.

کالویونس.

[] (اِخ) آخرین امپراتور مسیحی طرابوزان و از دودمان نجیب یونانیان. کمننی(1) آرد: سلطان حیدر پدر شاه اسماعیل صفوی مورد توجه اوزون حسن که در این زمان مردی کهن سال بود واقع شد و شیخ علامت بزرگی در ناصیهء او مشاهده نموده دختر خود مارتا، حلیمه، بگی آغا یا علم شاه بیگم را به عقد او درآورد. این دختر از بطن دسپیناخاتون (دسپیناکاتن) معروف دختر کالویوس است. (تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ج1 ص37).
(1) - Comneni.

کالویه.

[لو یَ / یِ] (ص) سرگردان و متحیر که کاتوره نیز گویند. (از ناظم الاطباء) (از شعوری ج2 ورق 259 الف از جهانگیری). کاتوره. ظاهراً تصحیفی از کالیوه است. رجوع به کالیو و کالیوه شود.

کالة.

[کالْ لَ] (ع ص) کُند. مقابل تیز. موسی کالَّةٌ؛ استره کُند. (مهذب الاسماء).

کاله.

[لَ / لِ] (اِ) بمعنی کالا است که اسباب و متاع باشد. (برهان) (غیاث) (از آنندراج) (شعوری ج2 ورق 258 ب). اثواب خانه. (شعوری ج2 ورق 258 ب). حطام. سلعة :
یکی کاروان خانه اندر سرای
نبد کاله را بر زمین نیز جای.فردوسی.
چون آن تخت و آن کالهء ساده شاه
بدست آمدت برنهادی کلاه.فردوسی.
وی [ احمد عبدالصمد ] قصدها کرد در معنی کالهء وی [ احمد حسن ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص407). و از گوهرها و کالهء خانه ها... (التفهیم).
حکمت حجت بخوان که حکمت حجت
بهتر و خوشتر بسی ز مال و ز کاله.
ناصرخسرو.
کاله ای که هیچ خلقش ننگرید
از خلاقت آن کریم آن را خرید.مولوی.
کالهء معیوب بخریدم بدم
شکر کزعیبش بگه واقف شدم.مولوی.
گفت هر چه کاله و سیم و زر است
آن برد زان هر سه کو کاهلتر است.مولوی.
دزد گرچه در شکار کاله است
شحنه باخصمانش در دنباله است.مولوی.
نوخرانی که رسیدند ببازار کهن
کالهء کاسد ایشان به بهایی نرسید.
مولانا (از آنندراج).
-امثال: کاله برخرش بنه ؛ یعنی متاعش را به روی خرش بار کن تا بداند کیست. (ناظم الاطباء). رجوع به کالا شود.
|| گلولهء پنبهء حلاجی کرده. (برهان). || پنبه ای که بجهت رشتن فتیله کرده باشند(1). کلافهء رشتهء خام. (ناظم الاطباء) (برهان). || هر کدو را گویند عموماً. (برهان). هر ظرف عموماً. (آنندراج). || کدوی شراب خصوصاً. (از برهان) (آنندراج) (از شعوری ج2 ورق 259). کدوی می. کدویی که باده در آن کنند. کدوی سیکی. (صحاح الفرس) :
بدیدش همانجای بر تخت خویش
یکی بالغ و کالهء می به پیش.
اسدی (گرشاسب نامه).
کند قرابهء گردون تهی ز درد شفق
شبی که زهره بیادش نشاط کاله کند(2).
انوری.
|| ظرفی است سفالین که غربا به خاکستر پر کرده در حالت بیماری بجای ثفل دان پیش خود گذارند. (آنندراج) :
کالهء کون بدوش میگردد
همچو حلوافروش میگردد.حکیم شفائی.
میدهد کان که در محل دارد
کالهء خویش پر کند از جو.حکیم شفائی.
|| کوزهء چوبین. (فرهنگ اسدی ص462). || سود. (ناظم الاطباء). || خربزهء کوچک و نارسیده باشد. (برهان) (آنندراج) (از شعوری ج2 ورق 258 ب). و آن را کالک نیز نامند. (غیاث) (فرهنگ جهانگیری). خربزهء خام بود. (اوبهی). || خیار نارس. (ناظم الاطباء). و رجوع به کالک شود. || زمینی که به جهت زراعت کردن آراسته و مهیا ساخته باشند. (برهان). زمینی که برای زراعت تیار ساخته باشند. (آنندراج از غیاث)(3) (از شعوری ج2 ورق 259). قطعه ای از مزرعه یا صیفی کاری: یک کاله خربزه.
(1) - به این معنی گاله هم آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - حاشیهء برهان: «گاله».
(3) - بدین معنی در تداول گناباد خراسان نیز با لهجه ای بین فتح و الف یعنی الف ممال به کسره آمده است و بمجاز آن را بر باغچهء داخل خانه نیز اطلاق کنند.

کاله.

[لَ / لِ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه بمعنی کال، جای، مکان، چون: میان کاله. رجوع به کال شود.

کاله.

[لِ] (اِخ)(1) شهر ساحلی فرانسه حاکم نشین پادُکاله(2) در ایالت بولونْی(3) که 50048 تن سکنه دارد. کاله در سال 1347 م. پس از مقاومتی سخت به دست انگلیسیان افتاد ولی فداکاری استاش دو سن پیر(4) و پنج بورژوای دیگر که متوسل به ادوارد سوم شدند سبب شد که شهر نجات یافت تا در سال 1558 م. دوباره به دست انگلیسیان افتاد و در سال 1914 آلمانها خسارت زیادی به آنجا وارد کردند. در جنگ دوم جهانی یکی از نقاطی بود که آلمانها در آنجا به سال 1945 تا آخرین حد در برابر متفقین مقاومت کردند.
(1) - Calais.
(2) - Pas-de-calais.
(3) - Boulogne.
(4) - Eustache de saint-pierre.

کاله ایدوسکوپ.

[لِ دُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) از کلمهء یونانی کالُس بمعنی زیبا و ایدس بمعنی منظر و اسکوتین بمعنی نگاه کردن و آن استوانه ای است که در داخل آن آئینه ها و شیشه های رنگی مقابل هم قرار می دهند که تصویر را تا بی نهایت منعکس میکند.
(1) - Kaleidoscope.

کاله پینو.

[لِ نُ] (اِخ)(1) (1435-1511 م.) دانشمند مذهبی ایتالیایی. در برگام(2) بدنیا آمد و در سال 1502 م. فرهنگ لغات لاتینی پرارزشی را که به تألیف آن پرداخته بود به پایان رسانید.
(1) - Calepino.
(2) - Bergame.

کاله جوش.

[لَ / لِ] (اِ) کالجوش. کله جوش. کالیجوش. رجوع به کالجوش شود.

کاله دان.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) سله و سبدی باشد که زنان پنبهء رشته و ریسمان رشته شده را در آن گذارند. (برهان) (آنندراج). قَفَّه، کدوی خشک میان تهی که در وی زنان پنبه نهند. (منتهی الارب). عرناس؛ جای پاغندهء پنبه زنان. (منتهی الارب). عرناسه. (مهذب الاسماء). کلادان. || صندوق قماش که جوف آن امتعه می گذارند و از جایی بجایی میبرند. (از شعوری ج2 ورق 251 ب).

کاله عرب خیل.

[لِ عَ رَ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بابلسر شهرستان بابل، که در 9هزارگزی شمال بابلسر کنار شوسهء بابلسر به به نمیر واقع است دشت، معتدل و مرطوب است. و 1500 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تالار و چاه تأمین میشود. محصول آن صیفی، غلات، پنبه، کنجد، باقلا و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است، و دبستان دارد. تابستان گله داران به ییلاقهای سوادکوه میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاله فروش.

[لَ / لِ فُ] (نف مرکب) بیاع. کالافروش. فروشندهء کالا. || بقال. (زمخشری).

کال هوای.

[] (هندی، اِ) اسم هندی هلیلهء کابلی است. (فهرست مخزن الادویه).

کالی.

(حامص) خامی. ناپختگی. نارسیدگی. مقابل رسیدگی. || (اِ) نوعی نانخورش زنان. (از شعوری ج2 ورق 265 الف).

کالی.

(ص) به لغت هندی بمعنی سیاه است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کالی.

(ع ص) کالی ء. اسم فاعل از کلا بمعنی تأخر. || (اِ) بیعانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نسیئه: یقال عینه کالکالی؛ ای نقده و حاضرهُ کالنسیئة. و فی الحدیث انّه صلی الله علیه و سلم نهی عن بیع الکالی بالکالی و هُو بیع الدین بالدین و النسیئه بالنسیئة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) وامی که به تأخیر افتد و در پرداخت آن درنگ شود. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || محافظت کننده و نگاهبان. (برهان) (از آنندراج). در اقرب الموارد کَلا بمعنی حفظ و حراست آمده است :
زندگانی خواجه عالی باد
ایزدش پاسبان و کالی باد.(آنندراج).
|| (اِ) میل و خواهش. (ناظم الاطباء). || کسی که با زنان نان میخورد. (ناظم الاطباء).

کالی.

[] (ص نسبی) منسوب است به کال. رجوع به کال و انساب سمعانی ورق 472 ب شود.

کالی.

(اِخ)(1) زوجهء سیوا(2) الههء نیروی مادینه در اساطیر هند.
(1) - Kali, Dourga.
(2) - Civa.

کالی.

[] (اِخ) محمد بن احمدبن کالجرجانی، مکنی به ابوطاهر. محدث است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص23).

کالی.

(اِخ) قصبه ای است در حوالی کابل نزدیک بهبود. (شعوری ج2 ورق 265 الف). نام شهری است در حوالی کابل. (ناظم الاطباء).

کالی.

(اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. که در 47 هزارگزی جنوب خاور پاوه و 32هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 57 تن سکنه دارد. آبش از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و لبنیات است. و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راههای مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کالیا.

(اِ) خربزه و هندوانهء خام که در ترکی کلک گویند. (شعوری ج2 ورق 229 الف). کالک و خربزهء نارس. (ناظم الاطباء). رجوع به کالک شود.

کالیاب بالا.

[کالْ] (اِخ) دهی است از دهستان سماق، بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 21هزارگزی باختر سراب دوره و 3 هزارگزی جنوبی اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ای و ماهور و معتدل است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادر بافی است. راه اتومبیل رو و معادن گچ و نمک دارد. سکنهء آن از طایفهء شاه کرمی و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کالیاب پایین.

[کالْ] (اِخ) دهی است از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 18هزارگزی جنوب باختری سراب دوره و 13هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ای و ماهور و معتدل است، و 900 تن سکنه دارد آبش از رودخانهء کشکان تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادر بافی و راههای آن مالرو است. بقعه ای بنام امام زاده حیات الغیب دارد. اهالی آن از طایفهء شاه کرمی بوده و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کالیار.

(اِ) نعلین و پاپوش. || تف و آبدهن. || مازو. (ناظم الاطباء).

کالیاری.

(اِخ)(1) یا کالاریس. بندر مرکز ایالت ساردنی در ایتالیا که 138000 تن سکنه دارد.
(1) - Cagliari.

کالیاس.

(اِخ) نام مهندس یونانی در قرن سوم پیش از میلاد. رجوع به ایران باستان ج2 ص936 شود.

کالیان.

[کالْ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 9 تا 12هزارگزی خاوری مرزبان، کنار رودخانهء رازآور. دشت و سردسیر است و 600 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولش غلات، حبوبات، توتون، صیفی کاری است و راههای مالرو دارد، ولی در تابستان از زرین اتومبیل می توان برد. در سه محل بفاصلهء 1 الی 3 هزار گز به علیا و وسطی و سفلی مشهور است. سکنهء کالیان علیا 270 و وسطی 175 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کالی الو.

[] (هندی، اِ) به هندی اجاص اسود است که عیون البقر نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کالی بان.

(اِخ)(1) نام شخص بلهوسی است که شکسپیر(2) در نمایشنامهء تامپت(3) او را معرفی کرده است.
(1) - Caliban.
(2) - Shakespeare.
(3) - Tempete.

کالیبر.

(فرانسوی، اِ)(1) بمعنی قطر درونی استوانه. قطر درونی احجام استوانه ای: کالیبر لولهء تپانچه، کالیبر لولهء تفنگ و توپ و غیره.
(1) - Calibre.

کالی بکالی.

[بِ] (اِ مرکب) بیعی است که شرط مدت برای هر یک از عوضین در آن نموده. باشند. بیعی که ثمن و مثمن هر دو نسیه باشد (کالی اسم فاعل است از کلا بمعنای تأخر) و این بیع باطل است. و دلیل بطلان علاوه بر اجماع، قول حضرت صادق علیه السلام است در خبر ابی طلحة بن زید: قال رسول الله (ص): «لایباع الدین بالدین». رجوع به فقه و تجارت تألیف ذوالمجدین ص91 و هم کالی و بیع در این لغت نامه شود.

کالیپسو.

[سُ] (اِخ)(1) ربّة النوع دریا در اساطیر یونان. رجوع به اعلام المنجد شود.
(1) - Calypso.

کالی پید.

(اِخ) مردمی بودند در میان قوم سکاها. رجوع به ایران باستان ج1 ص 582 و 618 شود.

کالی تیسی.

[] (هندی، اِ) به هندی نوعی ریحان است و گفته اند اسم نمام است. (فهرست مخزن الادویه).

کالیج.

(اِخ) دهی است از دهات کجور. (ترجمهء مازندران و استرآباد ص54 و 147). و رجوع به کالج شود.

کالیجار.

(اِخ) صورت مخففی از نام ابوکالیجار حاکم دیلمی فارس و کرمان. در بعض کتب تاریخ کالیجار بصورت کالنجار، و ابوکالیجار بصورت ابوکالنجار نیز ضبط شده است. بروایت ابن اثیر ابوکالیجار در سال 418 ه .ق. به جنگ ابوالفوارس حاکم کرمان رفت ولی شکست خورد و به همان فارس قناعت کرد. پس ازمرگ ابوالفوارس (419) اعاظم و عمال کرمان و سرکردگان سپاه عریضهء خدمت ابوکالیجار فرستادند. یازده سال کرمان و مکران در تحت فرمان ابوکالیجار بود. رجوع به تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی ص 68 و 73 و 78 شود.

کالیجار.

(اِ مرکب) زبان گیلانی است و مشتق از کلمهء پهلوی کاریچار، و صورت آن در فارسی امروز کارزار است. (عقدالعلی چ 1311 حاشیهء 6 ص68). رجوع به کارزار در همین لغت نامه شود.

کالی جیری.

[] (هندی، اِ) به هندی کمون بری است. (فهرست مخزن الادویه).

کالی خشخش.

[] (هندی، اِ) به هندی خشخاش بری اسود است که از آن افیون بعمل آورند. (فهرست مخزن الادویه).

کالیدازا.

(اِخ)(1) شاعر هندی قرن اول ق. م. بود که درام ساکونتالا(2) (شکونتلا) را تألیف کرد.
(1) - Kalidasa.
(2) - Sakountala.

کالیداس.

(اِخ) از شعرای قدیم هند که در قرن اول یا دوم میلادی میزیسته و منظومه ای به زبان سانسکریت راجع بتاریخ و اساطیر بدو منسوب است که جزو آثار منتخب است و به اغلب زبانهای اروپایی ترجمه و منتشر گردیده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

کالیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی کالیده. پریشانی. درهمی. رجوع به کالیدن شود.

کالیدن.

[دَ] (مص) بمعنی درهم شدن. (برهان) (احوال و اشعار رودکی ص1161) (از شعوری ج2 ورق 252). پریشان شدن. (آنندراج). آشفتن. ژولیدن :
بهر دنیا تا بکی کالیدنت
هر زمان جوشیدن و نالیدنت.
شاکر بخاری (از حاشیهء برهان چ معین).
|| درهم کردن. (برهان). آشفته کردن. || دور شدن و کنار رفتن. (فرهنگ رشیدی). || گریختن. (سروری) (از برهان). فرار کردن. رفتن بشتاب بی دانستن حاضران، که آن را بتداول عامه جیم شدن گویند. اصح آن به کاف فارسی است. (غیاث و رشیدی از آنندراج) :
ز کالیدن یک تن از رزمگاه
شکست اندرآید به پشت سپاه.لبیبی.
|| شکست خوردن و منهزم شدن. || شکست دادن و منهزم کردن. || گریزانیدن. || گداختن. || حل کردن. || افشاندن. || پاره پاره کردن. || راست شدن نوک موها از ترس و هراس. || پوست پوست شدن دست. || پریشان و ژولیده گشتن مویها. || داشتن موهای زردرنگ مانند موهای مادرزاد. (ناظم الاطباء).

کالیدن.

[دُ] (اِخ)(1) شهر قدیمی یونان در ناحیهء اتولی(2) که بوسیلهء شخص خونخواری که مله آگر(3) را کشت غارت شد.
(1) - Calydon.
(2) - Etolie.
(3) - Meleagre.

کالیدنیای جدید.

[دُ یِ جَ] (اِخ)(1)جزیره ای است در ملانزی و100000 تن سکنه دارد. در سال 1774 م. کوک آنجا را کشف کرد. پایتختش نومئا(2) دارای جنگلهای انبوهی است و معادن نیکل و طلا و روی و زغال سنگ دارد.
(1) - Nouvelle - Caledonie.
(2) - Noumea.

کالیده.

[دَ / دِ] (ن مف) درهم شده و آمیخته. (برهان) (از غیاث) آشفته و ژولیده. (برهان). شوریده. مشوش :
ازین خفرقی موی کالیده ای
بدی سرکه بر روی مالیده ای.سعدی.
|| گریخته. (از برهان). فرار کرده. || موهای ژولیده و استیغ شده از ترس و هراس. (ناظم الاطباء). || موی مادرزاد. (برهان) (ناظم الاطباء). || چیزی که گرد و خاک بر آن نشسته باشد. (برهان) : در خواب اشخاص نورانی را دیده بود، روی خراشیده، مویها پریشان، کالیده و جامه سیاه. (جهانگشای جوینی). الاشعث؛ کالیده شده موی یعنی بی روغن شده و پراکنده شده. (مجمل اللغة).

کالیده موی.

[دَ / دِ] (ص مرکب) شَعَث. اشعث. شعثاء. آشفته و ژولیده موی : رسول علیه السلام اشعث و اغبر و کالیده موی و گردناک... (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 ص191). رسول صلوات الله علیه چنین کالیده موی گردزده می آید و ما جامه ها درپوشیم. (تفسیر ابوالفتوح رازی). و او مردی بود سیاه و کالیده موی، مویها در هوا شده. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 ص605).

کالیستن.

[کالْ لی تِ] (اِخ)(1) مورخ و فیلسوف یونانی که در الینت(2) یونان بدنیا آمد (360؟-328 ق. م.). وی یکی از نبیره های ارسطو(3) بود که تربیت او را عهده دار بود. و نیز یکی از رفقای دوران تحصیل اسکندر بود. پورداود در ج2 یشتها حاشیهء ص286 دربارهء او چنین آرد: مورخ یونانی در هنگام لشکرکشی اسکندر بهمراه او بایران آمد و بعد طرف غضب اسکندر واقع شده کشته گردید. در جزو تالیفات او تاریخی است راجع به اسکندر که ناتمام مانده است، بعدها رمانی به زبان یونانی که ظاهراً در قرن سوم میلادی راجع به اسکندر ساخته شده به این نویسنده نسبت داده اند. و آنچه در داستانهای ایران در خصوص اسکندر نقل شده است از همین رمان یونانی است. مرحوم پیرنیا در ج1 فرهنگ ایران باستان ص 168 و 169 چنین گوید: داستان اسکندر در تاریخ و ادبیات ما معروف است. این داستان که مایهء شگفت هر ایرانی است از زبان سریانی به ما رسیده است. اسکندرنامه سریانی که امروزه در دست است از روی اسکندرنامهء پهلوی است و اسکندرنامهء پهلوی که بدبختانه از دست رفته ترجمه ای بوده از اسکندرنامهء یونانی که هنوز موجود است. این اسکندرنامهء یونانی نظر بوضعی که امروزه دارد باید در سدهء سوم میلادی در زمان بطلمیوس(4) که پس از مرگ اسکندر در سال 323 ق. م. در مصر سلطنت تشکیل داد و تا سال سی ام ق. م. پایا بود، سرچشمه گرفته باشد. این مطالب که بیشترش افسانه و داستان است در سدهء سوم میلادی به صورت کتابی درآمده و به کالیستن نسبت داده شده و اکنون آن کتاب باسم کالیستن دروغی خوانده میشود. کالیستن نوهء ارسطو از نویسندگان یونانی بوده که در هنگام لشکرکشی اسکندر به ایران همراه وی بود.
(1) - Callisthene.
(2) - Olynthe.
(3) - Aristote.
(4) - Ptolemee.

کالیستو.

[کال لی تُ] (اِخ)(1) در اساطیر غرب دختر لیکااون(2) پادشاه ارکادی(3)محبوب ژوپیتر(4) است. وی بوسیلهء ژونن(5)(زوجهء ژوپیتر) تبدیل به خرس شد و بوسیله ارتمی(6) در شکارگاه بقتل رسید ولی ژوپیتر او را به آسمان برد و دب اکبر همان کالیستو است.
(1) - Callisto.
(2) - Lycaon.
(3) - Arcadie.
(4) - Jupiter.
(5) - Junon.
(6) - Artemis.

کالیش.

(اِخ)(1) شهری است در لهستان واقع در ناحیهء وارتا(2) که 68300 تن سکنه دارد. اقسام کلاه و جوراب و حلویات آن معروف است. پیمان آلیانس(3) بین پادشاه پروس و تزار بر ضد ناپلئون اول در سال 1813 م. در آنجا منعقد گردید.
(1) - Kalisz (lich).
(2) - Warta.
(3) - Alliance.

کالی عواکه.

[] (هندی، اِ) به هندی عنب اسود است. (فهرست مخزن الادویه).

کالیفرنی.

[فُ] (اِخ)(1) یکی از ایالات امریکای شمالی. پایتخت آن ساکرامنتو(2) و از شهرهای معروف آن سانفرانسیسکو است. دارای معادن نفت و سیم و مس و جیوه است، و 11100000 تن سکنه دارد. و نیز خشکبار کالیفرنی که قسمی میوه های خشک کرده بصورت خاص و شفاف است شهرت دارد.
(1) - Californie.
(2) - Sacramento.

کالیقاریس.

(اِخ) (لویس) رجوع به کالیگاریس شود.

کالیکست اول.

[تِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) سن.(2)پاپ کلیسای کاتولیک از 217 تا 222 م.
(1) - Calixte, Calliste.
(2) - Saint.

کالیکست دوم.

[تِ دُوْ وُ] (اِخ) سن. پاپ کلیسای کاتولیک از 1119 تا 1124 م.

کالیکست سوم.

[تِ سِوْ وُ] (اِخ) سن. پاپ کلیسای کاتولیک از 1455 تا 1458 م.

کالی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لفور بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 14هزارگزی جنوب باختری شیرگاه واقع است. کوهستانی، جنگلی، معتدل و مرطوب است، 550 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء پی رود تأمین میشود. محصول آن برنج و لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راههای آن مالرو است. در تابستان به ییلاق سفیدریز و لوپی میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کالی کوت.

(اِخ)(1) شهر و بندری است در مدرس(2) هند که در خلیج اومان(3) واقع است، امروزه کوزیکود گویند و 126000 تن سکنه دارد. نام این شهر بر روی پارچه های پنبه ای گذاشته شده است. و اولین بندری است که واسکو دُ گاما(4) در سال 1498 بدانجا رسید.
(1) - Calicut.
(2) - Madras.
(3) - Oman.
(4) - Vasco de Gama.

کالیکول.

(فرانسوی، اِ)(1) برگه هایی که در زیر کاسهء گل جمع میشوند و کاسهء ثانوی گل را تشکیل میدهند: در زیر کاسهء بعضی از نباتات مانند میخک و پنیرک و توت فرنگی برگه ها و یا قطعات سبزرنگ دیگری بنام کالیکول دیده میشود و کاسهء گل را مضاعف میسازد. (از گیاه شناسی ثابتی ص410 و 446).
(1) - Calicule.

کالیگاریس.

(اِخ) لویس. او راست کتاب «سیرهء ناپلیون اول» که به چهار بخش قسمت کرده است: 1- وضع فرانسه و ایام صباوت ناپلیون. 2- دورهء شکوه و جلال ناپلیون. 3- عهدنامهء تلسیت تا تسلیم ناپلیون و مسافرت او بجزیرهء الب. 4- اقامت ناپلیون در جزیهء الب و بازگشت او و برکناری و تبعید وی به جزیرهء سنت هلن. (از معجم المطبوعات ج2 ص1542).

کالی گولا.

(اِخ)(1) یکی از امپراتوران روم قدیم است که در 12 م. تولد یافت و از سال 37 تا 41 م. سلطنت کرد. کالی گولا چنان خونخوار و قسی القلب بود که میگفت: «کاش مردم روم یک سر داشتند تا من می توانستم آن را به یک ضرب قطع کنم.» چون بر اُمروس و ویرزیلیوس و تیتوس لیوس به دیده حسد می نگریست میخواست که آثار آنان را محو کند بسیاری از بزرگان مملکت و کسان خویش را بکشت و زمانی بر آن شد که به اسب خود مقام کنسولی عطا کند. عاقبت یکی از تریبونوس های روم موسوم به کرآس او را هلاک ساخت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکلانژ).
(1) - Caligula.

کالی مرچ.

[] (هندی، اِ) اسم هندی فلفل اسود است. (فهرست مخزن الادویه).

کالینجر.

[جَ] (اِخ) نام قلعه ای است در هندوستان. (غیاث اللغات). رجوع به کالنجر شود.

کالینکوس.

[] (اِخ) اسم دیگر رَقَّه و یا رفقه است و آن شهری است واقع در جزیرهء قدیم [ سرزمین بین دجله و فرات در شمال بغداد ] . (از معجم البلدان).

کالی نیک.

[کالْ لی] (اِخ)(1) شهری بوده است در مغرب رود فرات. در سال 410 م. بموجب فرمان قیصران روم هونوریوس(2) و تئودوریوس صغیر از جمله بلادی بود که مبادله تجارتی با ایران در آنجا نیز جایز بود:... چنین معین شد که در ناحیهء شرق در جانب دجله شهر نصیبین و در غرب در سمت فرات شهر کالی نیک، در شمال در ناحیهء ارمنستان در شهر ارتکزاتا(3) دو شهر نصیبین و سنجار پیش از آنکه خالی السکنه شد، بموجب صلحنامه 363 برومیان واگذار گردید. (ایران در زمان ساسانیان ترجمه رشید یاسمی چ 2 ص148).
(1) - Callinique.
(2) - Honorius.
(3) - Artaxata.

کالینین.

(اِخ)(1) میخائیل. (1946-1875). از رجال حکومت اتحاد جماهیر شوروی، و از سال 1938 تا 1946 رئیس مجلس عالی آن کشور بوده است.
(1) - Kalinine.

کالیو.

[وْ] (ص) نادان. ابله. (برهان) (از آنندراج). احمق. (از شعوری ج2 ورق 356). کالیوه :
شبی مست شد آتشی برفروخت
نگون بخت کالیو خرمن بسوخت.سعدی.
|| سرگشته. گیج. حیران. (برهان) (آنندراج) :
آنکه زو عقل کل بود کالیو
چه کند نقش نفس و خامهء دیو.
سنائی.
خرد از نعرهء دلش کالیو
هیزم از برق نعل اسبش دیو.
سنائی (از براهین العجم).
برو از این سخنهای پر از ریو
سر ما را مکن ای شیخ کالیو.
عمادی (از آنندراج).
|| سراسیمه و بی هوش. (برهان) : فُضَیْل از دیوار فروافتاد و گفت گاه آمد از وقت نیز بگذشت سراسیمه و کالیو و خجل و بی قرار روی به ویرانه یی نهاد. (تذکرة الاولیاء عطار). || دیوانه مزاج. (از برهان). || قصه خوان و نقل گو. || ظریف و جمیل. || بی پروا و دلیر. || جوانمرد. ناشایسته و نالایق. || ناموافق. || لاف زن و خودنما. (ناظم الاطباء). || کر را نیز گویند یعنی کسی که گوشش نشنود و به عربی اصم خوانند. (برهان) (از آنندراج). نشنو. ناشنوا :
تبسم کنان گفت کای تیزهوش
اصم به که گفتار باطل نیوش
چو کالیو دانندم اهل نشست
بگویند نیک و بدم هرچه هست
اگر بر شنیدن نیاید خوشم
ز کردار بد دامن اندر کشم.سعدی.
|| (اِ) سرگذشت. اتفاق. حادثه. || پریشانی و پراکندگی. || فراغت. || صداع و دردسر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کالیوه شود.

کالیورنگ.

[وْ رَ] (ص مرکب) گیج گونه. سرگشته مانند :
خیالش خرف کرد و کالیورنگ
بمغزش فروبرد خرچنگ چنگ.سعدی.

کالیوس.

(اِ)(1) بمعنی کالجوش است. (برهان) (آنندراج) (از شعوری ج2 ورق 242). و آن نان ریزه ریزه کرده باشد که با کشک و روغن و مغز گردکان و ادویه گرم جوشانیده خورند و آن را در خراسان اشکنه قروتی گویند. (برهان). اشکنهء کشک دار. رجوع به کالجوش شود.
(1) - در رشیدی و فرهنگ نظام «کالیوش» آمده و همان اصح است. (حاشیهء برهان چ معین).

کالیوش.

(اِ) کالجوش. کالوش. کالوشه. رجوع به کالجوش و کالیوس در همین لغت نامه شود.

کالیو کردن.

[وْ کَ دَ] (مص مرکب)سرگشته و گیج کردن : و بخاری از وی سر دماغ شود که مردم را کالیو کند تا اندیشه بشولیده شود. (کیمیای سعادت).

کالیوگی.

[لی وَ / وِ] (حامص) حالت و چگونگی کالیوه. سرگشتگی و حیرانی. (آنندراج). || دیوانگی. (آنندراج).

کالیوه.

[لی وَ / وِ] (ص) بمعنی کالیو است. نادان. احمق. سرگشته. (برهان) (صحاح الفرس). آسیمه. (صحاح الفرس). دیوانه مزاج. (برهان). کندفهم. (شعوری ج2 ورق 259). کالویه و حیران و سرگردان. (ناظم الاطباء). || پریشان. (ناظم الاطباء) :
ناله بلبل سحرگاهان و باد مشکبوی
مردم سرمست را کالیوه و شیوا کند.
منوچهری.
چون شدم نیم مست و کالیوه
باطل آنگه بنزد من حق بود.
ابوسعید خطیری(1).
شد سرم کالیوه عقل از سر بجست
خاصه این سر را که مغزش کمترست.
مولوی.
آن رهی که پخته سازد میوه را
و آن رهی که دل دهد کالیوه را.مولوی.
روستائی در تملق شیوه کرد
تا که حزم خواجه را کالیوه کرد.مولوی.
|| بمعنی کر باشد یعنی آنکه گوشش نشنود. (از برهان). رجوع به کالیو شود.
(1) - شعوری آن را از استاد منجیک داند.

کالیوی.

(حامص) هذیان. هُجْر: چون بکوبند [ عاقرقرحا را ] و اندر سرکه آغارند و در دندان نهند درد دندان ساکن گرداند و لرز و آزیش که با کالیوی بود. (الابنیه عن حقایق الادویه). و از اندام شکنج را که با کالیوی بود فوتنج [ پودنه ] سود دارد. (الابنیه عن حقایق الادویه). و [ عاقرقرحا ] لرز و آزیش ببرد که با کالیوی بود. (الابنیه عن حقایق الادویه).

کام.

(اِ) مراد و مقصد. (برهان) (غیاث) (اوبهی). مقصود. کامه. (از آنندراج). ریژ. منظور. خواهش. آرزو. مطلوب. خواست. لَر. کَر. آرمان :
جهان بر شبه داودست و من چون او ریا گشتم
جهانا یافتی کامت کنون زین بیش مخریشم.
خسروانی.
بودی بریژ و کام بدو اندرون بسی
با ریدکان مطرب بودی بفر و زیب.رودکی.
نشانی همی بینم و نام نه
ز من نام پیدا شد و کام نه.فردوسی.
و گر زین نشان کام تو رفتنست
همه کام بدگوهر آهرمنست.فردوسی.
نیابی جز این نیز پیغام من
اگر سر به پیچانی از کام من.فردوسی.
ولیکن ترا گر چنین است کام
ز کام تو هرگز نپیچم لگام.فردوسی.
کنون کام و خشنودی او بجوی
مگردان ز فرمان او هیچ روی.فردوسی.
رسید و بدانستم از کام اوی
همان خواهش و رای و آرام اوی.فردوسی.
جهانی از این کار گردد خراب
برآید همه کام افراسیاب.فردوسی.
همیگفت کایدر بدن روی نیست
درنگ تو جز کام بدگوی نیست.فردوسی.
مکافات من باشد و کام تو
نجوید کسی زان پس آرام تو.فردوسی.
نهان گشت آیین فرزانگان
پراکنده شد کام دیوانگان.فردوسی.
بدو گفت خسرو که نام تو چیست
کجا رفت خواهی و کام تو چیست؟
فردوسی.
بپرسید از او گفت نام تو چیست
چه جویی شب تیره کام تو چیست؟
فردوسی.
چنین داد پاسخ که بر دشت رزم
شما را همه کام خوابست و بزم.فردوسی.
کنون کام رودابه و کام زال
بجای آمد این بود فرخنده فال.فردوسی.
سیاوش بدو گفت کای نیکنام
نبینم بجز نیکنامیت کام.فردوسی.
بدین خویشی ما جهان رام گشت
همه کام بیهوده پدرام گشت.فردوسی.
کند تازه پژمرده کام ترا
برآرد بخورشید نام ترا.فردوسی.
چنین گفت پس شاه را خانگی
که چون تو که باشد بفرزانگی؟
مبیناد کس روز بی کام تو
نبشته بخورشید بر نام تو.فردوسی.
خدای ناصر آن شاه باد و گردون یار
به رای او شب و روز و بکام او مه و سال.
فرخی.
بر کام و آرزو دل بیچارهء مرا
نا کامگار کرد دل کامگار او.فرخی.
کاریست مرا نیکو و حالی است مرا خوب
با لهو و طرب جفتم و با کام و هوی یار.
فرخی.
بغزو کوشد و شاهان همی بجستن کام
بجنگ یازد و شاهان همی بجام عقار.
فرخی.
مردمی زنده بدویست و سخا زنده بدو
وین دو چیزست که او را بجهان کام و هواست.
فرخی.
چنان نبود که کام و مراد ایشان بود
که بدسگال دگر خواست، کردگار دگر.
عنصری.
زن بدکنش معشقولیه نام
نبودش جز از بد دگر هیچ کام.عنصری.
روزی بس خرمست می گیر از بامداد
هیچ بهانه نماند ایزد کام تو داد.منوچهری.
مدان از ستاره بی او هیچ چیز
نه از چرخ و نز چار گوهر به نیز
که هستند چرخ و جهان رام او
نجوید ستاره مگر کام او.اسدی.
از آن آب هر کو کشیدی بجام
بدیدی بخواب آنچه بودیش کام.اسدی.
بدو گفت دایه که کامت رواست
اگر میهمان ترا این هواست.اسدی.
همین بود کام دل افروزیم
که روزی بود دیدنت روزیم.اسدی.
ز گیتی بدین در پناهد همی
سه جام می لعل خواهد همی.
ندانم چه دارد می لعل کام
که نز خوردنی برد و نز میوه نام.اسدی.
بردشان بهر کالبد کژ و راست
بدارد چنان کش بود کام و خواست.اسدی.
کرا دوست داری و کام تو اوست
هر آهوش را همچنان دار دوست.اسدی.
نشاید بجز کام او کردنم
که فرمانش طوقی است بر گردنم.اسدی.
مجو اندرین کار جز کام اوی
منه مهر بر وی بجز نام اوی.اسدی.
من کز همه حال و کارش آگاهم
هرگز طلبم مراد و کامش را؟ناصرخسرو.
ملک و بقاست کام تو وین هر دو کام را
از هر دو عالم ای بخرد عقل کیمیاست.
ناصرخسرو.
گرنه با کام تو بود اینهمه تقدیر چرا
بهمه عمر چنین خواب و خورت کام و هوی است.
ناصرخسرو.
دیو است حریص و کام او حرصش
بشناس بهوش دیو و کامش را.ناصرخسرو.
دو کیهان گم کنند از بهر یک کام
چو کام آید بجویند از خرد نام.
(ویس ورامین).
خدای ما سرشت ما چنین کرد
که زن را نیست کامی خوشتر از مرد.
(ویس ورامین).
به گیتی خود یکی کامم روا کرد
پس آن کام مرا از من جدا کرد.
(ویس ورامین).
ز چنگال شیران برآورده ملک
ز کام نهنگان برآورده کام.
(ترجمهء تاریخ یمینی ص172).
هر چند من ز نجم کله دوز ساعتی
حاصل ندارم آنچه مراد و هوای و کام.
سوزنی.
دارم مراد و کام و هوا آنکه ساعتی
بی یاد نام نجم ندارم زبان و کام.سوزنی.
صدف چون برگشاید کام را کام
کند در دام از آن دندان درفام.نظامی.
چو نقش چین در آن نقاش چین دید
کلید کام خود در آستین دید.نظامی.
کام من بالله که ناکام من است
تا بناکامی برآرم کام خویش.خاقانی.
کام بختش چون دعای مادران
در اجابت همعنان ملک باد.خاقانی.
کشیدم قلم بر سر نام خویش
نهادم قدم بر سر کام خویش.سعدی.
اگر از خار بترسم نبرم دامن گل
کام در کام نهنگ است بباید طلبید.سعدی.
سعدی مبر اندیشه که در کام نهنگان
چون در نظر دوست نشینی همه کام است.
سعدی.
مگر به قوت بازو، دامن کامی فرا چنگ آری. (گلستان).
عالم السر است پنهان دار کام
گفت کردم توبه پیشت ای همام.مولوی.
درج محبت بر مهر خود نیست
یارب مبادا کام رقیبان.حافظ.
خوش بود وقت حافظ و فال مراد و کام
بر نام عمر و دولت احباب میزدم.حافظ.
ترکیب ها:
-کام دادن.؛ کام دل و کامهای دل. کام دل اندر کام شکستن. کام دل برآوردن از کسی. کام دل برگرفتن. کام دل جستن. کام دل خواستن. کام دل روا بودن. کام دل یافتن. کام دیدن. کام رفتن در چیزی. کام شکستن. کام کسی برآمدن. کام کسی برآوردن. کام کسی بزیر آمدن. کام کسی روا کردن. کام نبودن. کام و نام. کام و هوای دل. آرام و کام. از کام و ناز افتادن. با فر و کام. با کام بودن. با کام و ناز. به کام. به کام بودن. به کام دشمن بودن. به کام کسی بودن. به کام حاسد کردن. به کام خود دیدن. به کام دل و به کام و آرزوی دل. به کام دل بودن. به کام دل دیدن. به کام دل راندن. به کام دل شدن. به کام دل کسی شدن. به کام دل کردن. به کام دل یافتن. به کام دیدن. به کام دشمن دیدن. به کام کسی دیدن. به کام رساندن کسی را. به کام رسیدن. به کام شدن. به کام دشمن شدن. به کام کسی برآمدن. به کام کسی کردن. به کام کسی گشتن. به کام گردیدن. بدکام. برکام. برکام کسی گشتن. بناکام. بهره برداشتن از کام. بی کام. تلخکام. تلخکامی. پردهء کام بستن. خودکام. خودکامی. خوش کام. دشمنکام. دشمنکامی. دوستکام. دوستکام بودن. روا شدن کام. شادکام. شادکام شدن. شادکامی. شادکامی کردن. گسترده کام. نارسیده به کام. ناکام. ناکام بودن. ناکام شدن. ناکام و کام آزمودن. ناکامی. نام و کام.
رجوع به هر یک از این ترکیب ها شود.
- آرام و کام؛ ناز و نعمت. کامیابی و کامروایی. آرامش و پیروزی. امنیت و موفقیت :
دگر کرد بادان پیروز نام
همه جای شادی و آرام و کام.فردوسی.
- از کام و ناز افتادن؛ ناکام و نامراد شدن. از پیروزی و نعمت و رفاه محروم گشتن :
کسی کو بیفتد ز کام و ز ناز
بر او بر ببخشای روز نیاز.فردوسی.
- با فر و کام؛ با شکوه و پیروزی :
یکی آذری ساخت برزین بنام
که بد با بزرگی و با فر و کام.فردوسی.
گه خرمی شاه با فر و کام
بیاد سپهدار برداشت جام.اسدی.
- با کام بودن؛ به کام بودن. کامران بودن. کامروا بودن :
کرا گردش روز باکام نیست
ورا مرگ با زندگانی یکی است.فردوسی.
پذیرفت گستهم و کردش درود
که بادی همیشه تو باکام و رود.فردوسی.
- باکام و ناز؛ کامیاب. کامروا. دارای پیروزی و نعمت. دارندهء مراد و آسایش :
چو دیدش ورا شاه با کام و ناز
ببر درگرفتش زمانی دراز.فردوسی.
همه شب ببودند باکام و ناز
به پیش اندرون شان بتان طراز.فردوسی.
- بدکام؛ بدخواه. آنکه آرزوی بد در سر پرورد :
بجوئید گفت این بلاجوی را
بداندیش بدکام بدگوی را.فردوسی.
- || نامراد. ناکام. نومید :
تو کامران باش و دشمن تو
سرگشته و مستمند و بدکام.فرخی.
- برکام؛ برمراد. بمیل. به کام :
به پیروز بر اختر آشفته شد
نه برکام ما شاه تو کشته شد.فردوسی.
دگر آنکه گفتی که برکام تو
کنم شهره اندر جهان نام تو.فردوسی.
سر تخت ایران درآمد بچنگ
جهان گشت برکام پور پشنگ.فردوسی.
چو برکام او گشت گردنده چرخ
ببخشید داراب گرد و سترخ.فردوسی.
- بهره برداشتن از کام؛ شادمانی کردن :
ببستند آذین براه و بشهر
همی هر کس از کام برداشت بهر.فردوسی.
- به کام؛ بمراد. بر وفق آرزو. مطابق دلخواه :
اگر جز به کام من آید جواب
من و گرز و میدان افراسیاب.فردوسی.
برآید به کام تو این کار زود
بر این بیش و کمتر نباید فزود.فردوسی.
زمانه به کام شهنشاه باد
سر تخت وی افسر ماه باد.فردوسی.
- به کام بودن؛ بر وفق مراد بودن. کام برآمدن. مطابق آرزو بودن :
همه ساله گیتی به کام تو باد
به هرجای با تاج نام تو باد.فردوسی.
برو آفرین کرد خسرو بمهر
که جاوید بادا به کامت سپهر.فردوسی.
به کام تو خواهم که باشد جهان
بر این آشکارا ندانم نهان.فردوسی.
جهان به کام تو باد ای وزیر ملک آرای
که تا به دولت شاه جهان تو رانی کام.
سوزنی.
و فرمود تا سیاه را با کنیزک استوار ببندند و از بام جوسق بقعر خندق دراندازند. یکی از وزرا روی شفاعت بر زمین نهاد و گفت جهان به کام خداوند باد و اقبال و دولت... (گلستان). چرا زنده شمرد خود را کسی که زندگانی او جز به کام او باشد. (منسوب به نوشروان).
باد جهانت به کام کز ظفر تو
کامهء صد جان مستهام برآمد.خاقانی.
گل در بر و می در کف و معشوق به کام است
سلطان جهانم بچنین روز غلام است.
حافظ.
عیشم مدام است از لعل دلخواه
کارم به کام است الحمد لله.حافظ.
- به کام حاسد کردن؛ مطابق میل بدخواه کردن. او را در قبال بدخواه تیره بخت و زبون کردن :
همی گفت ای ستمکاره بجانم
به کام حاسدم کردی و عاذل.منوچهری.
- به کام خود دیدن کسی را؛ مطابق مراد و آرزو دیدن. او را رام خود دیدن : انتقام از ابوعلی بکشیدند و او را به کام خود بدیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص339).
- به کام دشمن بودن؛ بیچاره و زبون بودن. ناکام و نامراد بودن :
اگر دشمن به کامت باشد امروز
به کام دشمنان باشی یکی روز.
(ویس و رامین).
صاحب آنندراج در ذیل کام نبودن آرد: کنایه از برنیامدن کام است.
- به کام دشمن دیدن؛ مطابق میل و مراد دشمن یافتن. بر طبق آرزو و خواست خصم یافتن. بر حسب مدعا و آرزوی وی دیدن :
دونان نخورند و گوش دارند
گویند امید بذر خورده
روزی بینی به کام دشمن
زرمانده و زرپرست مرده.سعدی.
- به کام دشمن شدن؛ بر طبق مراد او شدن. بمیل و موافق خواهش دشمن گشتن :
هرگز نشوم به کام دشمن
تا بر تن خویش کامگارم.ناصرخسرو.
- به کام دل، و به کام و آرزوی دل؛ بر وفق مراد. آن سان که دل خواهد. برطبق مراد. چنانکه آرزوست :
خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد
بباید داد داد او به کام دل بهرچت کر.دقیقی.
او می خورد بشادی و کام دل
دشمن نزار گشته و فرخسته.
ابوالعباس عباسی (از فرهنگ اسدی).
ببینم آخر روزی به کام دل خود را
گهی ایارده خوانم شها گهی خرده.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
به کام دل از جای برخاستند
جهانی به آیین بپیراستند.فردوسی.
فراز گنبد سیمینش بنشستم به کام دل
ز زر و سیم گنبد را به کام او دهم غله.
عسجدی.
به کام دل نفسی با تو التماس منست
بسا نفس که فرو رفت و برنیامد کام.سعدی.
سعدی نه مرد بازی شطرنج عشق تست
دستی به کام دل ز سپهر دغا که برد؟سعدی.
ساقیا می بده و غم مخور از دشمن و دوست
که به کام دل ما آن بشد و این آمد.حافظ.
به کام و آرزوی دل چو دارم خلوتی حاصل
چه فکر از خبث بدگویان میان انجمن دارم.
حافظ.
- به کام دل بودن؛ بر وفق مراد و آرزو بودن. بر طبق خواهش و مطابق میل و خواست بودن :
به لشکر چنین گفت کامروز کار
به کام دل ما بد از روزگار.فردوسی.
پادشا را فتوح کم ناید
چون زند لهو را میان بدو نیم
کار خواهی به کام دل بادت
صبر کن بر هوای دل تقدیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
آب انگور بیارید که آبان ماه است
کار یک رویه به کام دل شاهنشاه است.
منوچهری.
دشمن و دوست به کام دل این خسرو باد
مرساناد خداوند برویش تعبی.منوچهری.
- به کام دل دیدن؛ بمراد دل یافتن. کسی را موافق آرزوی خود دیدن :
چو زال گرانمایهء نیکنام
به کام دل خویشتن دید سام.فردوسی.
- به کام دل راندن؛ قرین موفقیت بودن. مطابق میل و دلخواه زندگی کردن :
بسی کوشیده ای در کامرانی
بسی دیگر به کام دل برانی.نظامی.
- به کام دل شدن؛ بر طبق مراد و آرزو گشتن. مطابق خواست و هوای دل شدن :
گر ایدونکه نیرو دهد کردگار
به کام دل ما شود روزگار.فردوسی.
- به کام دل کسی شدن؛ به مراد او شدن :
در شاهراه دولت سرمد به تخت بخت
با جام می به کام دل دوستان شدم.حافظ.
- به کام دل کردن؛ مطابق میل و خواست کردن. بر وفق مراد و آرزو کردن :
الا که به کام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رحایی.
منوچهری.
- به کام دل یافتن؛ بر وفق مراد دیدن. مطابق خواست و دلخواه دیدن :
اکنون یکی به کام دل خویش یافتی
چندین بخیره خیره چه گردی بکوی ما؟
منوچهری.
- به کام دیدن؛ بمراد دیدن. بر طبق هوی و مطابق مراد دیدن :
بپرهیز تا بد نگرددت نام
که بدنام گیتی نبیند به کام.فردوسی.
هزار شکر که دیدم به کام خویشت باز
ز روی صدق و صفا گشته با دلم همساز.
حافظ.
و رجوع به کام دل دیدن شود.
- به کام رساندن کسی را؛ آرزوی وی برآوردن. به مراد رساندن وی را :
هر چه بخواهی کنون بخواه و میندیش
کت برساند به کام و آرزوی خویش.
منوچهری.
- به کام رسیدن؛ مراد رسیدن و مقصود خود را یافتن. (ناظم الاطباء). به مراد نائل آمدن. به آرزو رسیدن. بمراد رسیدن. کامیاب و کامروا شدن. موفق شدن : حاسدی و طاعنی شاد شود و به کام رسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص103).
شکیبایی و تنگ مانده بدام
به از ناشکیبا رسیدن به کام.
ابوشکور بلخی.
کنون ز آنچه کردی رسیدی به کام
فزون زین مجوی اندر این کار نام.
فردوسی.
سرانجام نومید برگشت سام
ز خون پدر نارسیده به کام.فردوسی.
و رجوع به نارسیده به کام شود.
شادمان باد و به هر کام که دارد برساد
آن نکوخوی نکومنظر نیکومخبر.فرخی.
خواهی که رسی به کام بردار دو گام
یک گام ز دنیا و دگر گام از کام.
منسوب به بایزید.
ایشان میان بسته اند تا خللی نیفتد که دشمن شاد شود و به کام رسد. (تاریخ بیهقی). جز استادم که وی را فرونتوانست برد با آن همه حیلت که در باب وی ساخت، و از آن در باب وی به کام نتوانست رسید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص176). پیغام داد که حاسدانت کار خود بکردند و هنوز درتوانی یافت بازگرد تا به کام نرسند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص232).
به کام خویش رسم گر بمن رسانی زود
به رسم هر سال آن حرف آخرین جمل.
مسعودسعد.
سعدی اگر طالبی راه رو و رنج بر
یا برسد جان به حلق یا برسد دل به کام.
سعدی.
کسی که گام در این بحر می نهد پی کام
به کام میرسد آخر ولی به کام نهنگ.؟
- به کام شدن؛ مراد حاصل گشتن. پیروزی یافتن. بر وفق مراد و آرزو گشتن :
فرستاده گفت ای سرافراز شاه
به کام تو شد کار آن رزمگاه.فردوسی.
ساقی به نور باده برافروز جام ما
مطرب بزن که کار جهان شد به کام ما.
حافظ.
- به کام کسی برآمدن؛ موافق میل او شدن. مطابق دلخواه وی برآمدن :
برآید به کام تو این کار زود
بر این بیش و کمتر نباید فزود.فردوسی.
- به کام کسی بودن؛ بر وفق و مراد وی بودن. مطابق خواست و آرزوی او زیستن :
بس پسر کو نه به کام و بمراد پدر است
تو ملک زاده به کام و بمراد پدری.فرخی.
- به کام کسی دیدن؛ بر حسب مدعا و آرزوی وی دیدن :
خود را به کام دشمن خود دید هر که او
با دوستان تغافل دشمن نواز کرد.
نظیری (از آنندراج).
- به کام کسی کردن؛ به مراد وی کردن :
همه گورشان کام شیران کنم
به کام دلیران ایران کنم.فردوسی.
- به کام کسی گشتن؛ بر طبق مراد و آرزوی آن کس شدن :
همه شهر ایران به کام تو گشت
تو تیغی و دشمن نیام تو گشت.فردوسی.
- به کام گردیدن؛ بر وفق مراد و آرزو شدن. مطابق میل و خواست گردیدن :
از جور در جهان بپراکند نام تو
گردد همی سپهر سعادت به کام تو.
منوچهری.
- به ناکام؛ به ناچار. لاعلاج. ناخشنود. کرهاً. مخالف مراد. خلاف میل و خواست. عنفاً :
به ناکام گفتش یکی بنده ام
مر این مهتران را سرافکنده ام.فردوسی.
که بر شاه جم چون برآشفت بخت
به ناکام ضحاک را داد تخت.
اسدی (گرشاسبنامه، ص21).
بر تو موکلند بدین وام روز و شب
بایدت باز داد به ناکام یا به کام.
ناصرخسرو.
به ناکام دشمن بر او دست یافت.
سعدی (بوستان).
من بی تو نه راضیم ولیکن
چون کام نمیدهی به ناکام.
بشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهء کار خویش گیرم
سعدی.
دسترنج تو همان به که شود صرف به کام
دانی آخر که بناکام چه خواهد بودن...
حافظ.
و رجوع به ناکام و کام شود.
- بی کام؛ بی مراد. ناموفق. آرزو بدل مانده :
ششم هفته را زال و رستم بهم
رسیدند بی کام و دل پر ز غم.فردوسی.
چنین گفت پس شاه را خانگی
که چون تو که باشد بفرزانگی.
مبیناد کس روز بی کام تو
نبشته بخورشید بر نام تو.فردوسی.
- || بمجاز، بی شوی. بی شوهر :
در آن شهر دختر فراوان بدی
که بی کام و جویندهء نان بدی.فردوسی.
اگر شویم برای کام خواهد
مرا بی کام بودن خوشتر آید.
(ویس و رامین).
- || بی اراده. بی اختیار. رجوع به کام شود.
- پردهء کام بستن؛ به آرزو رسیدن. کامیاب و موفق شدن :
خاصه کایام بست پردهء کام
خاصه دوران گشاد بستهء کار.خاقانی.
- تلخکام؛ مجازاً ناکام و نامراد. (فرهنگ نظام). تیره بخت. رجوع به تلخکام شود.
- تلخکامی؛ نامرادی. حرمان. (از آنندراج). تیره بختی. رجوع به تلخکامی شود.
- خودکام؛ خودکامه. خودپرست و خودپسند. (فرهنگ نظام). مستبد. خودسر. بلهوس. رجوع به همین کلمات شود.
- خودکامی؛ بلهوسی. خویش کامی. خودسری. خودکامگی. خودپسندی. خودپرستی. خودبینی. استبداد. خودرائی. خودکامگی :
مشوران بخودکامی ایام را
قلم درکش اندیشهء خام را.نظامی.
همه کارم ز خودکامی ببدنامی کشید آخر
نهان کی ماند آن رازی کزو سازند محفلها.
حافظ.
- خویش کام؛ بلهوس. خودکام. خودکامه. خودسر. مستبد. خودپسند. خودپرست :
زنان در آفرینش ناتمامند
ازیرا خویش کام و زشت نامند.
(ویس و رامین).
رجوع به خودکام شود.
- دشمنکام؛ آنکه به کام دشمن باشد. کسی که بمراد دشمن است :
بر من اوفتاده دشمن کام
آخر ای دوستان گذر بکنید.
سعدی (گلستان).
و رجوع به دشمنکام شود.
- دشمنکامی؛ به کام دشمن بودن. مطابق میل و آرزوی او شدن : آنچه صواب است بکنید تا دشمنکامی نباشد و این لشکر ما بباد نشود. (تاریخ بیهقی).
- دوستکام؛ به کام دوست. کامیاب و کامروا. موفق و مقضی المرام :
ای که بیاران غار مشتغلی دوستکام
چون سگ اصحاب کهف بر در یاران غار.
سعدی.
تا نمیرد کسی بناکامی
دیگری دوستکام ننشیند.سعدی (صاحبیه).
که پیوسته در نعمت و ناز و کام
در اقبال او بوده ام دوستکام.سعدی.
هر که با اصل خود وفا نکند
نشود دوستکام و دولتمند.سعدی.
و رجوع به دوستکام شود.
- دوستکام بودن؛ به کام دوست بودن. کامیاب و کامروا گشتن. موفق و مقضی المرام شدن :
در جهان دوستکام بادی تو
که شدم من به کام هء دشمن.مسعودسعد.
- روان شدن کام؛ برآمدن مراد و آرزو. کامروا و کامیاب شدن :
برآمد به هر گوشه ای نام او
روا شد به هر کامه ای کام او.فردوسی.
- شادکام؛ کامیاب و خوشحال. (فرهنگ نظام). خوشحال و شادمان و شادخوار. (حاشیهء برهان چ معین) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). شاد و مسرور. بانشاط و مشعوف و کامران و شادمان و خشنود. (ناظم الاطباء). کامروا. مقضی المرام. به آرزو رسیده :
خدایگان جهان شادکام و کامروا
کمینه چاکر بر درگهش دو صد هوشنگ.
فرخی.
آب را شد چشم ها روشن که شاهنشاه گل
بر سریر شوکت آمد تازه روی و شادکام.
سلمان ساوجی (از فرهنگ نظام).
ابر نیلی دیده گریان چون زبان سوکوار
گل عقیقی روی خندان چون دهان شادکام.
عنصری (دیوان خطی).
به آئین یکی شهر شامش بنام
یکی شهریار اندرو شادکام.عنصری.
سوی هاتف کوه شد شادکام.نظامی.
ز سیری مباش آنچنان شادکام
که از هیضه زهری درافتد بجام.نظامی.
و رجوع به شادکام شود.
- || مظفر و منصور. (ناظم الاطباء).
- شادکام شدن؛ به مراد و آرزو رسیدن. بمقصود نایل آمدن. قرین موفقیت شدن :
فرستاده آمد بگفت آن پیام
ز پیغام بهرام شد شادکام.فردوسی.
رجوع به شادکام شدن شود.
- شادکامی؛ کامروایی. کامیابی :
عدیل شادکامی باش و جفت ملکت باقی
قرین کامکاری باش و یار دولت برنا.
فرخی.
ایا بدولت دنیا فریفته دل خویش
بشادکامی تاز و به کام و لهو و خطر.
ناصرخسرو.
بشادکامی دشمن کسی سزاوار است
که نشنود سخن دوستان نیک اندیش.
سعدی.
و رجوع به شادکام و شادکامی شود.
- شادکامی کردن؛ کامرانی کردن :
ببزم سخن شادکامی کنید.نظامی.
شادکامی مکن که دشمن مرد
مرغ دانه یکان یکان چیند.
سعدی (صاحبیه).
- کام دادن؛ بمراد رساندن :
من بی تو نه راضیم ولیکن
چون کام نمیدهی بناکام
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهء کار خویش گیرم.سعدی.
رجوع به همین عنوان شود.
- کام دل؛ کنایه از معشوق. (یادداشت مؤلف).
- || مطلوب نفس. هوای نفس. آرزوی باطنی. مراد دل. شادی جان و روان :
ای عاشق مهجور ز کام دل خود دور
می نال و همی چاو که معذوری معذور.
ابوشعیب هروی.
چو بر کام دل کامگاری بود
چه بر آرزو تن بخواری بود.فردوسی.
یکی جام زرین بکف بر نهاد
در آن دم که از می دلش گشت شاد
همانگاه طنبور در برگرفت
سراییدن از کام دل درگرفت.فردوسی.
از آنجایگه سر برفتن نهاد
همی رفت با کام دل شاه شاد.فردوسی.
غم و کام دل بی گمان بگذرد
زمانه دم ما همی بشمرد.فردوسی.
تو بی کام دل هیچ دم بر مزن
ترا بنده باشد چه مرد و چه زن.فردوسی.
دریغا که شادان شود دشمنم
برآید همه کام دل بر تنم.فردوسی.
تا کسی برخورد از دولت و از شادی من
برخور از دولت و کام دل و عیش تن و جان.
فرخی.
پادشا بر کامهای دل که باشد؟ پارسا
پارسا شو تا شوی بر هر مرادی پادشا.
ناصرخسرو.
اگر چه کام دل خویش دیرتر یابی
چو یافته بود آن کام پایدار بود.قطران.
زین سان هزار کام دل و آرزوی جان
در چشم و دل بماندن و در جان شکستنش.
خاقانی.
چون نخواهد بود گامی کام دل همراه تو
پس تو بر هر آرزو انگار گشتی کامکار.
عطار.
عمری ز پی کام دل و راحت تن
گشتیم و ندیدیم جز از رنج و محن
درداد ندا ازبن دندان با من
راحت طلبی ز کام دندان برکن.
سلمان ساوجی.
و رجوع به ترکیب به کام دل شود.
- کام دل اندر کام شکستن؛ کنایه از چشم پوشیدن از مراد دل. از آرزو صرف نظر کردن. از امید دل برداشتن :
نشکنم خواهنده را دل در سؤال
بشکنم کام دل اندر کام خویش.خاقانی.
و رجوع به کام در کام شکستن شود.
- کام دل برآوردن از کسی؛ با او آرمیدن. از او بمراد رسیدن.
- || وی را زبون و بیچاره کردن. او را مغلوب ساختن. و رجوع به هر یک از این ترکیبات در ردیف خود شود :
قضا دستی است پنج انگشت دارد
چو خواهد کام دل از کس برآرد
دو بر چشمش نهد دیگر دو بر گوش
یکی بر لب نهد گوید که خاموش.؟
- کام دل برگرفتن؛ مراد یافتن از کسی یا چیزی. به آرزو رسیدن :
کسی برگرفت از جهان کام دل
که یکدل بود با وی آرام دل.سعدی.
- || با کسی آرمیدن.
- کام دل جستن؛ آرزوی دل طلبیدن :
ازو کام دل در جوانی بجوی
که جوید ز تو کام در پیری اوی.سعدی.
- || با او آرمیدن خواستن.
- کام دل خواستن؛ مراد دل طلبیدن. آرزو خواستن :
بدو گفت کای مهتر نامجوی
اگر کام دل خواهی آرام جوی.فردوسی.
- || با او آرمیدن خواستن.
- کام دل روا بودن؛ قرین مراد و مقصود بودن. پیروزی داشتن و رسیدن به آرزوها :
دل آنجا گراید که کامش رواست
خوش آنجاست گیتی که دل را هواست.
اسدی.
- کام دل یافتن؛ به مراد و مقصود رسیدن :
کنون زین سخن یافتی کام دل
بیارای و بنشین به آرام دل.فردوسی.
کنون یافتم هر چه جستم ز کام
بباید بسیجید کامد خرام.فردوسی.
بیابم ز یزدان همی کام دل
مرا گر دهد چهرهء دلگسل.فردوسی.
بتو یافته دشمنان کام دل
روانت از این بد بماند خجل.فردوسی.
چو اندر جهان کام دل یافتی
رسیدی بجایی که بشتافتی.فردوسی.
بسی شادی و کام دل یافتم
چو برگفتهء شاه بشتافتم.فردوسی.
- || به وصل رسیدن. توفیق آرمیدن با کسی یافتن.
- کام دیدن؛ به مراد و آرزو رسیدن. فیروز شدن :
تهمتن چنین داد پاسخ که نام
چه پرسی که هرگز نبینی تو کام.فردوسی.
- کام رفتن در چیزی؛ کامیاب شدن در آن چیز. بهره مند شدن از آن. (از آنندراج) :
تجلی می تراود از لب جام
همه در عکس ساقی میرود کام.
حکیم زلالی (از آنندراج).
- کام شکستن در کام؛ نامراد شدن. بی کام گشتن. بنومیدی انجامیدن کارها. به تلخکامی انجامیدن. نومید شدن از مراد و آرزو. دل برکندن :
شکسته جهان کام در کام او
رسیده بنومیدی انجام او.نظامی.
و رجوع به کام دل اندر کام شکستن شود.
- کام کسی برآمدن؛ به مقصود رسیدن. بمنظور نائل آمدن. بدست آمدن آرزوی او :
به گردون گردان رسد نام تو
گر آید بر این کار بر کام تو.فردوسی.
- کام کسی برآوردن؛ او را به مراد نائل آوردن. وی را به مطلوب رسانیدن. آرزوی وی برآوردن :
ورا پیلتن گفت کین غم مدار
که کامت برآرد همه روزگار.فردوسی.
- کام کسی به زیر آمدن؛ آرزوی او پستی گرفتن. از وصول به آرزو دور شدن :
و دیگر که بدخواه گردد دلیر
چو بیند که کام تو آید بزیر.فردوسی.
- کام کسی روا کردن؛ مراد وی برآوردن. او را به مقصود رسانیدن :
به گیتی خود یکی کامم روا کرد
پس آن کام مرا از من جدا کرد.
(ویس و رامین).
- کام و نام؛ مراد و شهرت و آوازه :
پایدارش باد دایم خیر و خیل و مال و ملک
بر فزونش باد دایم ناز و نوش و کام و نام.
عنصری.
- کام و هوای دل؛ کام دل :
دلشاد زی و کامروا باش و ظفر یاب
بر کام و هوای دل و بر دشمن غدار.فرخی.
و رجوع به کام دل شود.
- گسترده کام؛ کامیاب و بهره مند از هر چیزی. (ناظم الاطباء). همیشه موفق. کامروا و کامیاب در هر کار :
فرستاد بهرام زی او پیام
که ای مرد بیدار گسترده کام.فردوسی.
- نارسیده به کام یا به کام نارسیده.؛ بالغ نشده. خوب بحد بلوغ نرسیده :
یکی خرد فرزند شاپور نام
بدی شاه را نارسیده به کام
چنین گفت پس شاه با اردشیر
به پیش بزرگان و پیش دبیر
که گر با من از داد پیمان کنی
زبان را به پیمان گروگان کنی
که فرزند من چون بمردی رسید
که دیهیم و تخت کئی را سزید
سپاری بدو تاج و تخت و سپاه
تو دستور باشی ورا نیکخواه
من این تاج شاهی سپارم بتو
همه گنج و لشکر گذارم بتو.فردوسی.
- ناکام؛ نامراد و ناخواست. (برهان) (آنندراج). ناموافق و ناامید و محروم و بی کام. (آنندراج) :
تا نخیزد کسی ز جا ناکام
دیگری کامگار ننشیند.؟
- || ناراضی و ناخشنود. (ناظم الاطباء).
- || ناچار که به عربی لاعلاج گویند. (از برهان) (ناظم الاطباء). ناخشنود :
تو هم بازآمدی ناچار و ناکام
اگر بازآمدی بخت بلندم.سعدی.
و رجوع به ناکام شود.
- ناکام بودن و ناکام شدن؛ قبول ناشدن و مردود شدن. (ناظم الاطباء).
- ناکام و کام آزمودن؛ نشیب و فراز دیدن. شادی و غم آزمودن :
یکی دوستش بود توفان بنام
بسی آزموده ز ناکام و کام.عنصری.
- ناکامی؛ ناامیدی و محرومی. (ناظم الاطباء). بیمرادی :
وقت ناکامی توان دانست یار
خود بود در کامرانی صد هزار.عطار.
کام من بالله که ناکام من است
تا بناکامی برآرم کام خویش.خاقانی.
- نام و کام؛ آوازه و پیروزی :
ز گیتی بر او نام و کام اندکی است
ورا مرگ با زندگانی یکیست.فردوسی.
ز قیصر پدر مادر شیرنام
که پاینده بادا بر او نام و کام.فردوسی.
همه کس نام و کام خویش خواهد
و گر بسیار دارد بیش خواهد.
(ویس و رامین).
|| نیاز. حاجت. امید. آرزو.
بیزدان چنان دارم امید و کام
که این ماه نو را ببینم تمام.
اسدی (ص247).
بدل هرچه داریم کام و هوا
چو خواهیم ازو زود گردد روا.
اسدی (ص301).
|| معشوق. محبوب. منظور :
نشستند [ ایرانیان ] با رامش و رود و می
یکی مست رود و یکی مست نی
برفتند از آن پس به آرام خویش
گرفته ببر هر کسی کام خویش.فردوسی.
بگرستم زار پیش آن کام و هوی
گفتا مگری پند همی داد مرا.فرخی.
کرا دوست داری و کام تو اوست
هر آهوش را همچنان دار دوست.اسدی.
|| تنعم. خوشی. ناز و نعمت. برخورداری :
همی نام جاوید ماند نه کام
بینداز کام و برافراز نام.فردوسی.
کسی کو ندیده بجز کام و ناز
برو بر ببخشای روز نیاز.فردوسی.
از آن پس که چندان بدش ناز و کام
توانائی و لشکر و گنج و نام.فردوسی.
خور و خواب و آرامتان از من است
همان پوشش و کامتان از من است.
فردوسی.
همان بوم کو را بهشت است نام
همان جای شادی و آرام و کام.فردوسی.
ز یک سو نشستنگه کام را
دگر سوی از بهر آرام را.فردوسی.
ترا باد خوبی و شادی و کام
ز گیتی به نیکی برآورده نام.فردوسی.
چغانی شهی بد فغانیش نام
جهانجوی و با لشکر و گنج و کام.فردوسی.
فرو مایه ای بود خسرو بنام
نه تخت و نه گنج و نه تاج و نه کام.
فردوسی.
کجات آن برزم اندرون فر و نام
کجات آن ببزم اندرون کام و جام.فردوسی.
که خوانند بر طایل او را بنام
جزیری همه جای شادی و کام.اسدی.
خداوندان کام ونیک بختی
چرا سختی برند از بیم سختی.سعدی.
|| لذت. عیش. تمتع. بهره مندی :
بیاورد رومی کنیزک چهل
همه از در کام و آرام دل.فردوسی.
خدای جهان را نباشد نیاز
به جای و خور و کام و آرام و ناز.فردوسی.
چو خرم بهار و سپینود نام
همه شرم و ناز و همه رای و کام.فردوسی.
نباشد هیچ کامی بی نهیبی
نباشد هیچ عشقی بی عتیبی.
(ویس و رامین).
مگر زین پرستنده کام آمدت
که چون دیدیش یاد جام آمدت.اسدی.
|| مزهء حاصل از وصول بمطلوب و معشوق :
از چاشنی قند مگو هیچ و ز شکر
زانرو که مرا از لب شیرین تو کام است.
حافظ.
|| هوای نفسانی. خواهش نفس :
که این از خرد بود بهرام را
و گر برگزید از خرد کام را.فردوسی.
اگر صد سال تخم کام کاری
به آخر جز پشیمانی نداری.
(ویس و رامین).
راه عقبی ز راه کام جداست.سنائی.
بهشت روشن و دیدار یزدان
به کام این جهانی جست نتوان.
(ویس و رامین).
|| به زبان هندی بمعنی شهوت و جماع. (غیاث). رجوع به کام دادن و کام گرفتن شود. || قدرت. توانائی :
وزویست پیروزی و هم شکست
به نیک و به بد زو بود کام و دست.
فردوسی.
|| اراده. رای. خواست. میل. اختیار : و لم یبرح منه حتی انشأ هذا الرستاق الجلیل و سماه کامفیروز و فیروز اسمه و کام هو الارادة ای نه بلغ ارادته. (آثارالباقیه ص229). شاشه؛ آب تاختن مردم بود که بیکام آید. (فرهنگ اسدی نخجوانی ذیل لغت شاشه).
عاشق به کام خویش نخواهد فراق دوست
کودک به کام خویش نبرد لب از لبن.
قطران.
کام و رأی او ز عالم هست شاعرپروری
شاعران را مدح او گفتن به گیتی رأی و کام.
سوزنی.
|| قصد و آهنگ و نیت. منظور. (ناظم الاطباء) :
به دست یکی سعد وقاص نام
نه بوم و نه زاد و نه دانش نه کام.فردوسی.
|| کوشش و جهد. (ناظم الاطباء). || حد نهائی. منتهای هر چیز. غایت مراد. منتهای مطلوب :
به بالا بکردار سرو سهی
همه کام زیبایی و فرهی.فردوسی.
|| مرگ. موت : این خبر به بومسلم رسید عظیم تافته شد و هیچ درمان ندید جز رفتن و از منجمان شنیده بود که او را کام به روم افتد... بومسلم بازگشت و پرسید که این چه جای است گفتند رومیه. (مجمل التواریخ و القصص). || دهان. (برهان). فم. دهن. دماغ. سغ. سق. ملاج. ناک. لَهاة. خول. کده. حلق. گلو. حنجره. حنک :
مهتری گر به کام شیر در است
رو خطر کن ز کام شیر بجوی
یا بزرگی و عز و نعمت جاه
یا چو مردانت مرگ رویاروی.
حنظلهء بادغیسی.
از مهر او ندارم بی خنده کام و لب
تا سرو سبز باشد و برناورد پده.رودکی.
رسیده آفت نشپیل او به هر کامی
نهاده کشتهء آسیب او به هر مشهد.دقیقی.
ور ایدونکه ایدر بجنگ آمدی
بدریا به کام نهنگ آمدی.فردوسی.
همه کام خاک و همه دشت خون
بگرد اندرون نیزه بد رهنمون.فردوسی.
که چندان کند سگ به تیزی شتاب
که از کام او دورتر ماند آب.فردوسی.
دل چرخ گردان همه چاک شد
همه کام خورشید پرخاک شد.فردوسی.
چو شد کام بی آب و پرخاک سر
گرفتند هر دو دوال کمر.فردوسی.
سرت را [ سر ایرج ] بریده بزار اهرمن
تنت را شده کام شیران کفن.فردوسی.
که آن نامهء شاه کیهان رسید
ز بدکام و دستت بباید کشید.فردوسی.
و گر آز گیرد دلت را بچنگ
بماند روانت به کام نهنگ.فردوسی.
خور و ماه گفتی برنگ اندر است
ستاره به کام نهنگ اندر است.فردوسی.
کامهایی ز درد کردی خشک
چشمهایی ز گریه کردی تر.فرخی.
سخن همچو مرغیست کاید ز کام
نشیند به هر جا چو بجهد ز دام.اسدی.
بزرگی یکی گوهر پربهاست
ورا جای در کام نراژدها است.اسدی.
بدان سقا که خود خشکست کامش
گهی بگری و گه بفسوس برخند.
ناصرخسرو.
نرم و تر گردد و خوشخوار و گوارنده
خار بی طعم که در کام حمار آید.
ناصرخسرو.
کام را از گرد بیباکی به آب دین بشوی
تا بدو بتوانی از میوه و شراب دین مزید.
ناصرخسرو.
از بس خطا و زلت ناخوبها که کردی
در چنگل عقابی در کام اژدهایی.
ناصرخسرو.
آنچه بچشم تو ازو شکر است
حنظل و زهر است بدندان و کام.
ناصرخسرو.
وین زمان را بین که چون همچون نهنگ
بر هلاک خلق بگشاده ست کام.
ناصرخسرو.
زمین چو کام نهنگ و گیا چو پنجهء شیر
سپهر چون دم طاووس و شب چو پر غراب.
مسعودسعد.
گردی که همه تلخ کند کام تو امروز
فردا نهد اندر دهن تو شکر فتح.مسعودسعد.
دست گوهر بار تو پر گوهرم کرده ست طبع
لفظ شکربار تو پرشکرم کرده ست کام.
امیرمعزی.
در کام اژدها قرار خواهد گرفت. (کلیله و دمنه). و چون خمرهء شهد مسموم است که چشیدن آن کام خوش کند لیکن عاقبت به هلاکت کشد. (کلیله و دمنه).
صدر ممدوحان نظام الدین که نظم مدح او
از شنیدن گوش خوش گردد ز گفتن حلق و کام.
سوزنی.
هر دانه ای که در صدف سینه راز داشت
از کام وز زبانش بکلک وبنان رسید.
سوزنی.
دارم مراد و کام و هوی آنکه ساعتی
بی یاد نام نجم ندارم زبان و کام.سوزنی.
به کام و حلق رعیت ز داد کاری تو
رسیده شربت انصاف خوشگوار تو باد.
سوزنی.
شود افصح از فکرت مدح او
زبان گر بگرداند ابکم به کام.سوزنی.
شیرینی عبارت تو اهل عقل را
در گوش خوشتر است که در کام انگبین.
سوزنی.
با جهان کوش تا دغا نزنی
خیمه در کام اژدها نزنی.نظامی.
اگر حلوای ترشد نام شیرین
نخواهد شد فرو از کام شیرین.نظامی.
بجوش آمد سخن در کام هر کس
بمولائی برآمد نام هر کس.نظامی.
شود نرم از افشردن انجیر خام
ولی چون خوری خون بر آید ز کام.نظامی.
جهان اژدهائیست معشوق نام
از آن کام نی جان برآید ز کام.نظامی.
مصلحت تست زبان زیر کام
تیغ پسندیده بود در نیام.نظامی.
زان بیم که از نفس بمیرد
در کام نفس شکسته دارم.خاقانی.
ابراز هوا بر گل چکان، ماند بزنگی دایکان
در کام رومی بچکان پستان نو پرداخته.
خاقانی.
از یاد کرد نام تو کام سخنوران
چون نکهت مسیح معطر نکوتر است.خاقانی.
ز کام نهنگان برون آمدیم
ز غرقاب دریای خون آمدیم.خاقانی.
به کامت ز تنگی سخن در نگنجد
میان تو جان را کمر بر نتابد.خاقانی.
پیل است در سرما زبون، پیل هوایی بین کنون
آتش ز کام خود برون هنگام سرما ریخته.
خاقانی.
آن پیر ما که صبح لقائی است خضر نام
هر صبح بوی چشمهء خضر آیدش ز کام.
خاقانی.
در کام افعی از لب و دندان زهر پاش
در آرزوی بوسهء شیرین چه مانده ای.
خاقانی.
ای خوش بتو ایام ما، بر دفتر تو نام ما
مدح تو اندر کام ما ذوق شراب انداخته.
خاقانی.
از سپیدی کار طالع بخت را
بس سیه بینم زبان و کام خویش.خاقانی.
نگارا روز روز ماست امروز
که در کف باده و در کام قند است.عطار.
غواص گر اندیشه کند کام نهنگ
هرگز نکند در گرانمایه بچنگ.
سعدی (گلستان).
ذوالفقار علی در نیام و زبان سعدی در کام.
سعدی (دیباچهء گلستان).
نه لقمه ای که متصور شدی که به کام آید یا مرغی که بدام افتد. (گلستان).
سعدی مبر اندیشه که در کام نهنگان
چون در نظر دوست نشینی همه کام است.
سعدی.
چو بینم که درویش مسکین نخورد
به کام اندرم لقمه زهر است و درد.سعدی.
آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین
گر نغمه کند ور نکند دل بفریبد.سعدی.
نخوری دیگری بخواهد خورد
تو خودت کن به کام و دندان خرد.اوحدی.
کام جان تلخ شد از صبر که کردم بی دوست
عشوه یی زان لب شیرین شکربار بیار.
حافظ.
زبان در کام، کام از نام او یافت
نم از سرچشمهء انعام او یافت.جامی.
هرچه بر سفره و خوان تو نهند
هرچه در کام و دهان تو نهند.
بخوری خواه کدرخواه صفی
گاو و خر نیست بدین خوش علفی.جامی.
کسی که گام درین بحر می نهد پی کام
به کام میرسد آخر ولی به کام نهنگ.
جامی (از شعوری).
آری نیلی کزوست سبطی سیرآب
خون شود آبش به کام قبطی ابتر.قاآنی.
|| سقف دهان را گویند. یعنی فک اعلی و به عربی حنک خوانند. (برهان). سقف حلق که به هندی تالو گویند. (غیاث). اوبهی آرد: بزبان آذربایجان تک را گویند و تک اندر دهان ببالاتر باشد، چنانکه زبان پیوسته بدو میرسد. - انتهی : حرارت عارضی که رطوبت ها را که حوالی کام و زبان باشد تحلیل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و نزله اندر هر اندامی که فرود آمد علتی تولد کند... اگر بگوش فرود آید بیماریهای گوش تولد کند و اگر بحنجره و حلق فرود آید خناق تولد کند، و اگر به کام فرود آید بیماریهای ملازه تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر [ خون ] از کام و ملازه آید رگ قیفال باید زد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- افتادن کام کودک؛ در تداول عامه هنگامی گویند که زبانک کودک فروافتاده باشد.
- به کام کشیدن؛ در کام ریختن. (آنندراج) :
بنام تو صد شهد و شکر چشنده
حلاوت به کام تو کی درکشنده.
ظهوری (از آنندراج).
- تلخکام؛ کسی که دهنش تلخ شده باشد. (فرهنگ نظام) (آنندراج). رجوع به تلخکام شود.
- جان از کام برآمدن؛ کنایه از سختی و رنج فراوان دیدن. مشقت و اندوه بی پایان دیدن :
جهان اژدهائیست معشوق نام
از آن کام نی جان برآید ز کام.نظامی.
- در کام کردن؛ در دهن گذاشتن. نگذاشتن که از دهن خارج شود :
سخن برای زبان در غلاف کام کنند(1)
کجا برات نویسند نام و نانش را.خاقانی.
- شیرکام؛ آنکه دهانی چون شیر دارد و بمجاز درنده و شجاع :
شیرکام(2) و پیل زور و گرگ پوی گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.
- شیرین کام؛ کسی که دهانش شیرین باشد. نایل و کامیاب. صاحب فرهنگ نظام در ذیل تلخکام آرد: کسی که دهانش تلخ باشد. نامراد. ناکام. رجوع به ترکیب تلخکام شود.
- شیرین کامی؛ کنایه از کامیابی و کامرانی است. رجوع به شیرین کام شود.
- کام بردار؛ آنکه کام کودک بردارد.
- کام برداشتن؛ سغ برداشتن. تحنیک. ادغار.
- کام برگشادن؛ دهان باز کردن :
صدف چون برگشاید کامرا کام
کند در وام از آن دندان درفام.
نظامی (خسرو و شیرین ص 319).
- کام پرشکر شدن؛ کنایه از شیرین شدن دهان. (از فرهنگ زلیخای جامی از آنندراج).
- کام داری کردن؛ تأمل و درنگ در گفتار کردن. زبان را در حکم داشتن. (از آنندراج) :
زبان به که او کامداری کند
چو کامش رسد کامکاری کند.نظامی.
- کام شکافتن؛ گلو شکافتن. (آنندراج) :
بیطاقتی است عشق که در کشف راز دل
چون شعله کام سنگ شکافد زبان ما.
میرزا بیدل (از آنندراج).
- کام شما شیرین؛ در تداول عامه به کسی گویند که شیرینی داده است.
- کام لگام؛ دهنه و آن جز از لگام که برخورد میکند کام را. (ناظم الاطباء).
|| فرجه ای که با اسکنه در چوب پیدا کنند و زبانه را در آن فروبرند.
-کام و زبانه؛ نر و لاس. مادینه و نرینه در اتصال دو قطعه چوب به یکدیگر.
|| کلید که از چوب سازند. (شعوری ج2 ورق 249ب). زرفین و هر آنچه در را بدان ببندند. || دهان خوش خاینده و نیک خورنده. || طعام جائیده شده. || هرچیز که اعانت بر هضم غذا کند و هضم غذا را گوارا نماید. (ناظم الاطباء). گوارنده :
چرب و شیرین خوردن آرد امتلا
میشود محتاج کام آن خوش غذا.
مولانا (از شعوری ج2 ورق 249 ب).
|| آغل که رمه گوسفند در آن کنند. شاید مصحف کنام باشد. || پاره ای آهن از یراق اسب و استر و خر که در دهان او جای گیرد. دهانه. دهنه.
(1) - ن ل: کام کشند.
(2) - ن ل: گام. و درین صورت شاهد «شیرکام» نخواهد بود.

کام.

(اِخ) دهی است از دهستان اوزرود بخش نور شهرستان آمل. واقع در ده هزارگزی باختر بلده و 40هزارگزی خاور شوسهء چالوس (حدود کندوان). ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر، دارای 580 تن سکنه میباشد. از چشمه و رودخانه خیمرکلا مشروب میشود. محصولاتش: غلات، لبنیات، حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است اکثر سکنه زمستان برای تأمین معاش به قراء اطراف آمل برای کارگری میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کام آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) مراد و آرزو حاصل شدن :
مگر زین پرستنده کام آمدت
که چون دیدیش یاد جام آمدت.اسدی.

کام آور.

[وَ] (نف مرکب) پیروز. زورمند مقتدر و بانفوذ. (از ولف) :
کجا بود از گیتی آزاده ای
خداوند تاج و کیان زاده ای.
هم از شاه گیتی و کام آوری
بدو آمده هرچه نام آوری.
فردوسی.

کاما.

(اِ) به یونانی و به سریانی اشق است. (فهرست مخزن الادویه).

کاما.

(اِخ)(1) الههء عشق در میتولوژی هند.
(1) - Kama.

کاما.

(اِخ)(1) شعبه ای است از ولگا 12800 گز طول دارد و قابل کشتیرانی است.
(1) - Kama.

کامادریوس.

(یونانی، اِ) بلوط الارض. کمادریوس. گل خنو. مریم نخودی آریه. (دزی ج2 ص435). رجوع به فرهنگ نفیسی در کلمهء Germandreeشود.

کامارا.

(اِخ)(1) دماغه ای است مرتفع، در حدود شرقی جزیرهء سن تروپه(2) در مدیترانه.
(1) - Camarat.
(2) - Saint - Tropez.

کامارس.

[رِ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء آویرن(2) به ایالت میلو(3) در منطقهء دوردو(4)1320 تن سکنه دارد. و منابع معدنی اش معروف است.
(1) - Camares.
(2) - Aveyron.
(3) - Millau.
(4) - Dourdou.

کاماکسوس.

(اِخ)(1) یکی از پادشاهان کوچک هند که در حملهء اسکندر وی را به غل و زنجیر کشیدند و نزد اسکندر بردند. (ایران باستان ج2 ص1785).
(1) - Camaxus.

کاماگئه.

(1) [گُ ءِ] (اِخ) شهری است به مملکت کوبا مقر پرو(2) و 138000 تن سکنه دارد.
(1) - Camaguey.
(2) - Prov.

کامالا.

(اِ)(1) گرد خیلی نرم قرمزرنگی است که از غدد و کرک هائی که سطح میوهء گیاهی را پوشانده تشکیل میگردد. گیاه مزبور نهال کوچکی است که در تمام نواحی گرمسیر آسیا میروید. در حقیقت گرد کامالا میوه را محفوظ میدارد. کامالا یکنوع رنگی است که از پنج قرن قبل از میلاد مسیح توسط هندیها برای ساختن ابریشم بکار میرفته است ولی خواص ضدکرم آن فقط از 1841 م. ببعد شناخته شده است. قسمت مؤثر کامالا به Rotlerineموسوم است و از مشتقات Phloroglucineمی باشد عصارهء مزبور باعث تحریک عضلات صاف و فلج و یا توقف حرکات و انقباضهای عضلات مخطط می شود و در روی سلسلهء اعصاب مرکزی دارای خواص سمی میباشد. کامالا را بعنوان دافع کرم وتنیا بکار می برند. در سگ خیلی مؤثر می باشد و تمام کرمهای این حیوان را دفع میکند. کامالا دارای خواص مسهلی است و ارزان قیمت هم میباشد. کامالا را بشکل بل - الکتوئر مخلوط با آب و یا شیر و یا بشکل گرد میدهند. بعضی توصیه میکنند قبل از تجویز گرد کامالا دو روز آن را در الکل خیس کنند. معمو بعد از تجویز آن احتیاجی به دادن مسهل نیست. (درمان شناسی دکتر عطائی ج1 ص406 و 407).
(1) - Kamala.

کامالاون.

[] (یونانی، اِ) بیونانی ماذریون اسود است. (فهرست مخزن الادویه).

کامالدل.

[دُ] (اِخ)(1) مراسم مذهبی که در اوایل قرن یازدهم م. بوسیلهء سن روموآلد(2)در کامالدلی نزدیک فلورانس پایه گذاری شد.
(1) - Camaldules.
(2) - Saint Romuald.

کامالیا.

(یونانی، اِ) بیونانی شبرم است و گفته اند ماذریون است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کامالاون شود.

کامالیرا.

(اِخ)(1) شهری است باسپانیا بین ویلاملا(2) و ساریه(3). (از الحلل السندسیه).
(1) - Camallera.
(2) - Vilamalla.
(3) - Sarria.

کامان.

(اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین. واقع در 36هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر. دارای 250 تن سکنه میباشد. از چشمه سار مشروب میشود محصولاتش: غلات، لوبیا، نخود. اهالی به کشاورزی، کرباس و جوال بافی مشغولند. معدن ذغال سنگ دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

کام انجام.

[اَ] (ص مرکب) کامروا. عاقبت بخیر. کامیاب. کامران.
- کام انجامی؛ کامروائی. کامیابی. کامرانی. و تحسر همیخورم که جوان بود و منعم و متنعم و کام انجامی تمام داشت. (چهارمقاله).

کامبائی.

(اِ) دودالبقل. رجوع به دودالبقل شود.

کامبادن.

[دِ] (اِخ) شهر قدیمی و از توابع ایالات پارت واقع در شمال کرمانشاه که خرابه های آن در ابتدای دورهء اسلام یافته شده است. رجوع به ایران باستان ج3 ص2651 شود.

کامباسه رس.

[سِ رِ] (اِخ)(1) ژان ژاک. مشاور حقوقی و از رجال دولت فرانسه بود در مون پیله(2) بدنیا آمد (1824-1753 م.). صدر اعظم امپراطور بود. در تحریر قانون مدنی فرانسه شرکت داشت.
(1) - Cambaceres.
(2) - Montpellier.

کامبای.

(اِخ)(1) بندری است در خلیج عمان بجانب هندوستان و 28000 تن سکنه دارد.
(1) - Cambay.

کامبج.

[بُ] (اِخ) رجوع به کامبوج در همین لغت نامه شود.

کام بخش.

[بَ] (نف مرکب) مرادبخش. (آنندراج). عطاکنندهء تمتع و شادمانی از روی میل. (ناظم الاطباء).

کامبخش.

[بَ] (اِخ) فرزند کوچک عالمگیر از تیموریان هند. در سال 1077 ه .ق. به دنیا آمد و از جانب پدر خود بحکومت دکن منصوب گردید و در سال 1119 ه .ق. در جنگی که در حیدرآباد رخ داد بقتل رسید. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص442 شود.

کام بخشی.

[بَ] (حامص مرکب) تمتع. (ناظم الاطباء). رسیدن به آمال و آرزوها. (از ناظم الاطباء) :
طریق کامبخشی چیست ترک کام خود کردن
کلاه سروری آن است کز این ترک بردوزی.
حافظ.
|| سخاوت و جوانمردی :
سبب مپرس که چرخ از چه سفله پرور شد
که کامبخشی او را بهانه بی سببی است.
حافظ.
کام بخشی گردون عمر در عوض دارد
جهد کن که از دولت داد عیش بستانی.
حافظ.
|| قوت و قدرت. (ناظم الاطباء).

کام بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب) مراد بخشیدن. رجوع به کامبخشی شود.

کامبر.

[بِ] (اِخ)(1) روبِر. آهنگساز فرانسوی (1677-1628 م.). در پاریس بدنیا آمد. یکی از مؤسسین اپرای جدید فرانسه است.
(1) - Cambert.

کام برآمدن.

[بَ مَ دَ] (مص مرکب) از چیزی حاصل شدن مراد. بمراد و آرزو رسیدن. نایل آمدن به آرزو. (از آنندراج). حاصل شدن آرزو. (مجموعهء مترادفات ص120). حاصل شدن مراد :
اگر ننگ باشد و گرنام من
بگویم برآید مگر کام من.فردوسی.
ندانست کس در جهان نام اوی
بگیتی برآمد همه کام اوی.فردوسی.
دل دادم و کام برنیامد
کام از لب یار برنیامد.خاقانی.
گر همه کامم برآید نیم نانی خورده گیر
ور جهان بر من سرآید نیم جانی گو مباش.
سعدی.
به کام دل نفسی با تو التماس من است
بسا نفس که فرورفت و برنیامد کام.سعدی.
گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفان
بلا بگردد و کام هزار ساله برآید.حافظ.
دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا تن رسد بجانان یا جان ز تن برآید.
حافظ.
نفس برآمد و کام از تو برنمی آید
فغان که بخت من از خواب درنمی آید.
حافظ.

کام برآوردن.

[بَ وَ دَ] (مص مرکب)مراد کسی را دادن. کسی را به مراد رساندن. او را موفق و کامیاب کردن. (از آنندراج) :
هم اکنون من و خنجر و راه کوه
برآرم ازو کام زابل گروه.فردوسی.
هرآن کس که درویش باشد به شهر
که از روز شادی نباشدش بهر
فرستید نزدیک ما نامشان
برآریم از آن آرزو کامشان.
فردوسی.
ز چنگال شیران برآورده ملک
ز کام نهنگان برآورده کام.
(ترجمهء تاریخ یمینی ص102).
دانم علوم دین نه بدان تا بچنگ رزق
کام از شکار جیفهء دنیا برآورم.خاقانی.
برنیاورد کام تا خوردند
هم سکندر هم ارسطو تشویر.خاقانی.
کام درویشان و مسکینان بده
تا همه کامت برآرد کردگار.سعدی.
برآوردن کام امیدوار
به از قید و بندی شکستن هزار.
سعدی (از آنندراج).
به یزدان که بنشینم آنگه بجای
مگر کامت آرم سراسر بجای.اسدی.
- کام برآوردن از ددی؛ غلبه کردن بر آن. چیرگی بر آن. کشتن آن :
نریمان جنگی و فرخنده سام
که از پیل و شیران برآرند کام.فردوسی.

کام برخیزیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب) کام برآمدن. مراد و آرزو حاصل شدن :
مرا زین کار کامی برنخیزد
پری پیوسته از مردم گریزد.نظامی.

کام برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب) کام برگرفتن. کام گرفتن. کام یافتن. کامروا گشتن. بمراد رسیدن :
برگرفت از لبش بزور و بزر
همه کامی که می توان برداشت.
اوحدی.
|| کام برداشتن و برگرفتن، آن است که چون طفل متولد شود قابله بانگشت عسل کام او بردارد و زُقَّه در حلقش بریزد و بناگوش کردن نیز گویند. (آنندراج) :
برداشته آسمان ز خون کام مرا
کرده ست چنین بزرگ اندام مرا
خون خوردن من چنانکه در طفلی بود
پستان بدهن شیشهء حجام مرا.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).

کام بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) ... از چیزی؛ متمتع شدن از آن. بهره برداشتن و کام گرفتن از آن چیز. (از آنندراج).
- کام دل بردن؛ تمتع یافتن. بمراد نایل آمدن :
توان بخامشی از عمر کام دل بردن
دراز میشود این رشته از گره خوردن.
صائب (از آنندراج).

کامبرزی.

[رِ] (اِخ)(1) مرکز کامبره. ناحیهء قدیمی از فرانسه، مطابق عهدنامهء 1678 م. که بین فرانسه و هلند منعقد شد جزو قلمرو فرانسه گردید.
(1) - Cambresis.

کامبرن.

[رُ] (اِخ)(1) پیر.(2) ژنرال فرانسوی. در سن سباستین(3) بدنیا آمد (1842 - 1770 م.). وی در جنگ واترلو مقاومت بی نظیری از خود نشان داد و بالاخره به محاصره افتاد و تسلیم شد.
(1) - Cambronne.
(2) - Pierre.
(3) - Saint - Sebastien.

کامبریلس.

[بِ] (اِخ)(1) شهری به اسپانیا واقع در 19هزارگزی ترگونه(2). (الحلل السندسیه ج2 ص270).
(1) - Cambreils.
(2) - Tarragona.

کامبرین.

(اِخ)(1) مرکز بخش در پادُ کاله(2)در ناحیهء بتن(3). 680 تن سکنه دارد.
(1) - Cambrin.
(2) - Pas - de - Calais.
(3) - Bethune.

کامبوج.

[بُ] (اِخ)(1) کشوری است در هندوچین واقع بین سیام و لائوس و آنام و کوشنشین و خلیج سیام که 175000 کیلومتر مربع وسعت و 3748000 تن سکنه دارد که غالباً حمیری هستند و بقیه به اهالی تبت و مغول منسوبند. آب و هوایش گرم و رطوبی است و پایتخت آن پنوم پنه(2) است از محصولات و میوه هایش برنج و توتون و پنبه و گلابی و هلو معروف است و ماهی دودی از صادرات کامبوج است.
(1) - Cambodge.
(2) - Pnom - Penh.

کامبوزس.

[زِ] (اِخ)(1) کامبوزس یکی از نامهای متعددی است که مورخان به کمبوجیه داده اند. (ایران باستان ج1 ص478).
(1) - Cambyses.

کامبوزو.

(اِخ)(1) نام شهری بوده نزدیک مدینهء قلزم بر ساحل شرقی مصر. (یادداشت مؤلف). رجوع به کامبیزو شود.
(1) - Cambysu.

کامبوزیا.

(اِ) قسمی ماهی که پشهء مالاریا را خورد. (یادداشت مؤلف).

کامبون.

[بُ] (اِخ)(1) ژول(2)... برادر پل کامبون که در پاریس بدنیا آمد (1935-1845 م.). از سال 1907 تا 1914 سفیر دولت فرانسه در برلین بود و به عضویت آکادمی فرانسه انتخاب شد.
(1) - Cambon.
(2) - Jules.

کامبون.

[بُ] (اِخ)(1) پل(2)... سیاستمدار فرانسوی که در پاریس بدنیا آمد (1924-1843 م.) وی از سال 1898 تا 1920 سفیر فرانسه در لندن بود.
(1) - Cambon.
(2) - Paul.

کامبون.

[بُ] (اِخ)(1) ژوزف(2)... عضو کنوانسیون بود در مونت پلیه بدنیا آمد (1820-1756 یا 1754 م.). وی در سال 1793 دفتر عمومی قرضهء دولتی را ابداع کرد و در تبعیدگاه بروکسل درگذشت.
(1) - Cambon.
(2) - Joseph.

کامبون.

[بُ] (اِخ)(1) کوهی است در جنوب مقدونیه که سرزمین مزبور را از تسالی یونان جدا میکرده است. (ایران باستان ج2 ص1190).
(1) - Cambon.

کامبیازو.

(اِخ) یکی از چند تن مصور که فیلیپ ثانی برای تزئین دیر اسکوریال از آنها استفاده کرده و وی ایتالیایی بوده است. (الحلل السندسیه ج1 ص356).

کامبیز.

(اِخ) تصحیفی است از کمبوجیه و دیودور کمبوجیه را کامبیز نوشته است. (ایران باستان ج3 ص2123). رجوع به کمبوجیه شود.

کامبیزو.

(اِخ) نام شهری در مدخل ترعهء سویس از سوی خلیج. (یادداشت مؤلف). رجوع به کامبوزو در همین لغت نامه شود.

کامبین.

(نف مرکب) نیکبخت و سعادتمند و دولتمند و توانگر. (ناظم الاطباء). کامیاب و بامراد. (آنندراج). صاحب عزت و جاه و نایل. (شعوری ج2 ص251 ورق ب). || خوشدل و خرسند و بهره مند در هر عزم و مقصود و آرزویی. || خودسر و مختار. || زبردست و توانا. (ناظم الاطباء).

کامبیوم.

[یُ] (فرانسوی، اِ)(1) اصطلاحی است در علم گیاه شناسی بمعنی منطقه یا طبقه مولد نباتات. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص350 شود.
(1) - Cambium.

کامبیوم انترفاسیکولر.

[یُ اَ تِ لِ](فرانسوی، اِ مرکب)(1) حلقهء مسدودی است که در اغلب نباتات دولپه ای در نتیجه فعالیت طبقه مولد در سلولهای اشعه وسطی تولید میشود و هر سال در اوایل بهار شروع به فعالیت نموده از داخل تولید چوب (هادروم) و از خارج تولید آبکش (لپتوم) میکند. (گیاه شناسی ثابتی ص365).
(1) - Cambium interfasciculaire.

کامبیوم فاسیکولر.

[یُ لِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) در بعضی از نباتات مانند گلابی و کدو طبقه مولد داخلی فقط بین دسته های آبکشی اولیه تولید میگردد و از این جهت کامبیوم فاسیکولر نامیده میشود. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص365 شود.
(1) - Cembium fasciculaire.

کامپان.

(اِخ)(1) مادام ژان لوئیز ژنت. در پاریس متولد شد (1822-1752 م.). منشی ماری آنتوانت و بعد مدیر مؤسسه لژیون دنور دکوئن(2) گردید.
(1) - Campan.
(2) - Directrice de la maison de la legion d honneur d ecouen.

کامپانا.

(اِخ)(1) نام عتیقه فروش ایتالیایی است که در قرن 14 میزیست و اشیاء عتیقه هنری زیادی جمع آوری کرد و دولت فرانسه آنها را برای موزه لور خریداری کرد.
(1) - Campana.

کامپانه لا.

[نِلْ لا] (اِخ)(1) توماس... فیلسوف ایتالیایی که در ستیلو(2) بدنیا آمد (1639 - 1568 م.) بیست وهفت سال از عمر خود را در زندان گذراند. «شهر خورشید»(3) که یک اثر سیاسی است از اوست.
(1) - Campanella.
(2) - Stilo.
(3) - La cite du soleil.

کامپانی.

(اِخ)(1) ناحیه ای است در جنوب ایتالیا و 4234000 تن سکنه دارد.
(1) - Campanie.

کامپانی د روم.

[نْیْ دُ رُ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در جنوب تیبر(2) به ایتالیا مقابل لاتیوم(3)ناحیه ای است حاصلخیز. سابقاً مالاریاخیز بوده است.
(1) - Campagne de rome.
(2) - Tibre.
(3) - Latium.

کامپانی له هسدن.

[نْیْ لِ هِ دَ] (اِخ)(1)مرکز ناحیه ای در پادگاله(2) از ایالت مونتریل(3) که دارای 1070 تن سکنه است.
(1) - Campagne - les - Hesdin.
(2) - Pas - de - Calais.
(3) - Montreil.

کامپ بل.

[بِ] (اِخ)(1) توماس... شاعر غنایی و انتقادی انگلیس است. در گلاسگو(2)بدنیا آمد (1844-1777 م.).
(1) - Campbell.
(2) - Glasgow.

کامپ بل.

[بِ] (اِخ)(1) لرد کلاید فیلدمارشال انگلیسی. در گلاسگو بدنیا آمد (1863-1792 م.). او کسی است که طغیان سیپای(2) را سرکوب کرد.
(1) - Lord Clyde.
(2) - Cipaye.

کامپر.

[پِ] (اِخ) پِتْروس. عالم تشریح و طبیعی دان هلندی (1722 - 1789 م.). وی نخستین کسی است که درجه هوش را از روی گشادی و تنگی زاویه چهره ای تعیین کرده است.

کامپش.

[پِ] (اِخ)(1) بندر و شهری است در مکزیک بکنار خلیج مکزیک 31300 تن سکنه دارد. چوبهائی که در رنگرزی از آنها استفاده میشود در آنجا بعمل می آید.
(1) - Campeche.

کامپو.

[پُ] (اِخ)(1) یا کامبو و کانبو. شهر کوچکی است به حدود اسپانیا و قلعهء موتا(2)در این شهر بوده است. (الحلل السندسیه).
(1) - Campo.
(2) - Castillo de la Mota.

کام پوآمور.

[پُ مُ] (اِخ)(1) شاعر و فیلسوف اسپانیایی که در ناویا(2) بدنیا آمد (1901-1817 م.).
(1) - Campoamor.
(2) - Navia.

کامپوره.

[رِ] (اِ) نامی است که در اطراف رشت به وشات دانه دهند. رجوع به ازملک در همین لغت نامه شود. (یادداشت مؤلف).

کامپوز.

(نف مرکب) کامجوی. (یادداشت مؤلف). رجوع به پوزیدن در لغت نامه و چاه پور در برهان شود.

کامپوفورمیو.

[پُ فُ یُ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا که صلح معروف به کامپوفورمیو بین فرانسه و اتریش در آنجا منعقد گردیده و در ضمن آن بلژیک و جزایر ایونین(2) به سال 1797 م. به فرانسه واگذار شده است.
(1) - Campo Formio.
(2) - Ioniennes.

کامپی تل لو.

[تِ لُ] (اِخ)(1) حاکم نشینی است در کورس به ایالت یاستیا و 200 تن سکنه دارد.
(1) - Campitello.

کام پیسترون.

[رُ] (اِخ)(1) ژان گالبردُ(2)شاعر درام سرای فرانسوی. در تولوز(3) به دنیا آمد (1723-1656 م.) کمی تقلید از راسین کرده است.
(1) - Campistron.
(2) - Jean Galbert de.
(3) - Toulouse.

کام پیل.

(اِخ)(1) حاکم نشینی است در کورس(2) به ایالت باستیا(3) که 760 تن سکنه دارد.
(1) - Campile.
(2) - Corse.
(3) - Bastia.

کامپیلوتروپ.

[لُ رُ] (فرانسوی، ص)(1)اصطلاحی است در علم گیاه شناسی، بمعنی یکی از سه نوع تخمک. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص481 شود.
(1) - Campylotrope.

کام پین.

(اِخ)(1) دشت وسیعی است در مشرق آنورس(2) به بلژیک دارای معادن زغال سنگ مهم.
(1) - Campin.
(2) - Anvers.

کام پی ناس.

(اِخ)(1) شهری است در برزیل که 99200 تن سکنه دارد. قهوه و ابریشمش معروف است. کارخانه های قندسازی، ذوب آهن، چرمسازی و روغن کشی دارد.
(1) - Campinas.

کامته.

[تَ] (اِخ) نام شهری است از ولایت کوچ و آن مابین بنگاله و ختا واقع است و در آن شهر ساحران و جادوگران بسیارند. (برهان).

کام تیغ.

[مِ] (اِ مرکب) نامی است که در سیاه کلان و نواحی کرج به لوقیون ترکمانی دهند. گونه ای از دیوخار و آن درختچه ای است که در نقاط خشک و استپی دیده میشود. (یادداشت مؤلف).

کامجر.

[مَ جَ] (اِخ) لقب جد اسحاق بن ابراهیم بن کامجر المروزی الکامجری معروف باسحاق بن ابی اسرائیل و لقب پسر او محمد بن اسحاق بن ابراهیم بن کامجرالکامجری است که ساکن بغداد بود و در 239 ه .ق. وفات یافت. (لباب الانساب ج2 ص23).

کامجری.

[مَ جَ] (ص نسبی) منسوب به کامجر. (لباب الانساب ج2 ص23).

کام جستن.

[جُ تَ] (مص مرکب) مراد خواستن. آمال و امانی طلبیدن. عیش و عشرت خواستن :
خور و خواب و آرام جوید همی
وزان زندگی، کام جوید همی.فردوسی.
گهی نام جست اندر آن گاه کام
جوان بد جوان وار برداشت گام.فردوسی.
کام خود از بخت خود نیابد هرگز
هرکه ز خلق جهان نجوید کامت.مسعودسعد.
کام جوئیم و نپرسیم خبر از فرسنگ
زانکه این است همه ره روش باخطران.
سنائی.
خاقانی از این طالع خود کام چه جوئی
کو چاشنی کام به کامت نرسانید.خاقانی.

کامجو.

(نف مرکب) جویندهء تمتع و عیش و عشرت. (ناظم الاطباء). رجوع به کامجوی شود :
وصل زن هرچند باشد پیش مرد کامجو
روح راحت را کفیل و نقد عشرت را ضمان.
اوحد سبزواری.

کامجوی.

(نف مرکب) کامران. (آنندراج). کامروا. کامیاب. بر مراد و آرزو رسیده. طالب آمال و امانی :
اگر دادده باشی ای نامجوی
شوی بر همه آرزو کامجوی.فردوسی.
امیران کامران، دلیران کامجوی
هزبران تیزچنگ، سواران کامکار.فرخی.
شاد بادی بر هواها کامران و کامگار
شاه باشی بر زمانه کامجوی و کامران.
فرخی.
گرت غم نماید تو شو کامجوی
می آتش کن و غم بسوزان بر اوی.اسدی.
کامجویان را ز ناکامی چشیدن چاره نیست
بر زمستان صبر باید طالب نوروز را.
سعدی.
رجوع به کامجو شود.

کامخ.

[مَ](1) (معرب، اِ) آبکامه که از آن نان خورش سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). معرب کامه. (منتهی الارب). مأخوذ از کلمهء فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). آنچه با نان بعنوان نان خورش درآمیزند. معرب است. (از المعرب جوالیقی ص298). نان درآمیخته به سرکه، معرب کامهء فارسی. ج، کوامخ. و گویند نان خورشی است که آن را مَرّی نامند. و گویند مری از آن پست تر است. و بعضی آن را به ترشی هائی اختصاص داده اند که برای تشهی غذا بکار میروند. (ازاقرب الموارد). دیگ افزار و چاشنی غذا. (ناظم الاطباء). ریچالی است که با طعام خورند و آن چنان باشد که اسپند تازه در شیر کنند تا بسته گردد ترش شود و این معرب کامه است. (از فرهنگ سروری). نان خورشی است که از شیر و پودنه و دیک افزارها کنند بچندین گونه و تمام اصناف آن دیرگوار و ناسازگار باشد. (یادداشت مؤلف) : و زیربای معقد ساخته بودند همه بکار داشت و از کوامخ و رواصیر هیچ احتراز نکرد. (چهارمقاله).
ز شهر نخشب چون رو به سونخ آوردم
نسیم جور وی آمد به من ز هر فرسخ
به ملح صدر تو پرداختم به قوت طبع
قصیده ای چو شکر در قوافی کامخ.سوزنی.
و اهل الهند یجمعونه و یکبسونه بالملح والماء و یعمل بالخل و یکون طعمه کطعم الزیتون سواء و هو اجل الکوامخ الماء کولة عندهم. (ابن البیطار). کامخ الخردل حار حریف یجلو البلغم. (ابن البیطار). کامخ الخراة. ردی المراس و یورث السدد. (جزء ثانی مفردات ابن البیطار ص19). قدم علی اعرابی کامخ فلم یستلذه و قال مم یصنع هذا قالوا من اللبن والحنظلة فقال کریمان ما ابحنا. (از کشکول). و رجوع به آبکامه و مری و کلمهء (بودج) در بحر الجواهر شود و گاهی بپلیدی مردم کنایه کنند. قال فی الصحاح: قدم الی اعرابی خبز و کامخ فلم یعرفه فقیل له هذا کامخ قال علمت انه کامخ ایکم کمخ به، یرید سلح به؛ یعنی کدام کس از شما ریده است این را. (منتهی الارب). || کنایه از پلیدی مردم. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - صاحب مقامات حریری بکسر میم آورده است. (یادداشت مؤلف).

کام خاریدن.

[دَ] (مص مرکب) کنایه از میل کردن و اراده نمودن بچیزی باشد. (برهان) (از آنندراج) (انجمن آرای ناصری). || آرزو کردن چیزی. (ناظم الاطباء). رغبت و شوق و خواهش کردن. (مجموعهء مترادفات ص179) :
بجان آتشی دادمت زینهار
به ایوان شو و کام کژی مخار.
فردوسی (از آنندراج).
-کام افعی خاریدن؛ رفتار موذیانه داشتن. چون افعی بودن. افعی وار همه را از خود متنفر ساختن.
- کام دشمن خاریدن؛ دشمنانه رفتار کردن. قصد و ارادهء دشمن کردن :
پسر چون کند با پدر کارزار
بدین آرزو کام دشمن مخار.فردوسی.
ز رستم چرا بیم داری همی
چرا کام دشمن نخاری همی.
فردوسی (از آنندراج).
- کام شیر خاریدن؛ سبعانه رفتار کردن. چون شیر درنده بودن :
تو این را چنین خوار کاری مدار
چو چیره شدی کام شیران مخار.فردوسی.
چنین گفت با شاهزاده تخوار
که گر مردمی کام شیران مخار.فردوسی.

کام خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) مراد طلبیدن. تمتع و کامرانی خواستن :
بدین شادی اکنون یکی جام خواه
چو آرام دل یافتی کام خواه.فردوسی.
و رجوع به کامخواهی شود.

کام خواهی.

[خوا / خا] (حامص مرکب)التماس و درخواست و استدعا. (ناظم الاطباء). مراد و آرزو خواستن. طلبیدن مراد. کام خواستن :
هر آنکش عنایت بود از خدای
همه کام خواهیش آید بجای.فردوسی.

کامخیة.

[مَ خی یَ] (اِخ) موضعی است که ابوتمام ذکری از آن کرده است. (از معجم البلدان).

کامد.

[مِ] (ع ص) دردمند دل و اندوهگین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیمار دل شده بسبب اندوه سخت. (از اقرب الموارد). و رجوع به کَمَد و کُمدَة شود. سخت اندوهگین. ترشروی و مهموم. (یادداشت مؤلف). دل افکار.

کام دادن.

[دَ] (مص مرکب) حاجت برآوردن. بمراد و آرزو رسانیدن. (آنندراج). کسی را به مقصود رساندن. آرزوی وی برآوردن :
بدو گفت دادم من این کام تو
بلندی بگیرد مگر نام تو.فردوسی.
روزی بس خرم است می گیر از بامداد
هیچ بهانه نماند ایزد کام تو داد.منوچهری.
گفتی بدهم کامت اما نه بدین زودی
عمری شد و زین وعده کمتر نکنی دانم.
خاقانی.
کام درویشان و مسکینان بده
تا همه کامت برآرد کردگار.سعدی.
من بی تو نه راضیم ولیکن
چون کام نمیدهی بناکام.سعدی.
سر زلف بتان میداد کامم
ولی روی پریشانی سیاهست.
میربرهان ابرقویی (از آنندراج).
گل کام تازگی و تری داد در هرات
مرحوم بلبلی که اسیر بهشت ماند(1).
درویش واله هروی (از آنندراج).
- کام بر کسی دادن؛ وی را پیروز کردن. او را غالب کردن. غلبه دادن کسی را بر دیگری :
نیاکانت را همچنان نام داد
به هرجای بر دشمنان کام داد.فردوسی.
دلم را برزم اندر آرام ده
بر ایرانیان بر، ورا کام ده.فردوسی.
(1) - صاحب آنندراج این بیت را در ذیل معنی بمراد و آرزو رساندن آورده ولی ظاهراً کام دادن در اینجا بمعنی لازم بکار رفته نه متعدی یعنی گل بکام تازگی و تری رسید.

کامددی.

[مَ دَ] (اِخ) کامدزی. ابونصر محمد بن احمدبن نوح بن صالح بن سیار کامددی بخاری از محدثان بود و از ابوبکر محمد بن احمدبن خنب بغدادی حدیث شنید و ابوعباس المستغفری از او روایت دارد. (335-412 ه . ق). (لباب الانساب ج2 ص24).

کامدذ.

[مَ دَ] (اِخ) کامدز [ با زا ] هم نوشته اند. قریه ای است از قراء بخارا. (از معجم البلدان).

کامدزی.

[مَ دَ] (اِخ) رجوع به کامددی شود.

کام دن.

[دِ] (اِخ)(1) ویلیام. باستان شناس انگلیسی که در لندن به دنیا آمد (1623-1551 م.). وی مؤلف کتاب کرگرافی بریتانیای بزرگ است(2).
(1) - Camden.
(2) - Chorographie de la Grand
Bretagne.

کام دن.

[دِ] (اِخ)(1) شهری است در ایالت متحدهء آمریکا به ایالت نیوجرسی. 124500 تن سکنه دارد. و صنعت فلزکاری آن معروف است.
(1) - Camden.

کام دیمو.

[] (اِخ) رودی است به بخارا که اسم دیگر آن فراوازالسفلی است. (تاریخ بخارا ص39).

کامدین.

(اِخ) دستور برزو قیام الدین که در سال 1636 م. نسخهء بسیار خوبی از زرآتشت نامه را نوشته است و از روی همان نسخه زراتشت نامه بانگلیسی ترجمه شده است. (مزدیسنا ص476).

کامران.

(نف مرکب) کسی که هرچه بخواهد برایش مهیا شود و کسی که در عشرت است. (فرهنگ نظام). بهره مند و کامیاب در هر عزم و آرزویی. (ناظم الاطباء). سعادتمند پیروز و موفق. (ولف) :
که من بودم اندر جهان کامران
مرا بود شمشیر و گرز گران.فردوسی.
بجان تو ای خسرو کامران
کجا بردم این خود بدل در گمان.فردوسی.
ای بر همه هوای دل خویش کامکار
ای بر همه مراد دل خویش کامران.فرخی.
شاد بادی بر هواها کامران و کامکار
شاه باشی بر زمانه کامجوی و کامران.
فرخی.
بر همه شادی تو بادی شادخوار و شادمان
بر همه کامی تو بادی کامران و کامکار.
فرخی.
گفتم ملک محمد محمود کامکار
گفتا ملک محمد محمود کامران.فرخی.
پیداست به عقل و ز حس پنهان
گرچه نه خداوند کامران است.ناصرخسرو.
هر عقده که روزگار بندد
دست شه کامران گشاید.خاقانی.
شاه مغرب کامران ملک باد
آفتاب خاندان ملک باد.خاقانی.
یاروانهای فریبرز و منوچهر از بهشت
نور و فر بر فرق شاه کامران افشانده اند.
خاقانی.
خاقانی خاک جرعه چین است
جام زر شاه کامران را.خاقانی.
سخت بر زرهای انجم در ترازوی فلک
نقش نام اخستان کامران انگیخته.خاقانی.
توانگرا چو دل و دست کامرانت هست
بخور ببخش که دنیا و آخرت بردی.سعدی.
اگر کشورخدای کامران است
و گر درویش حاجتمند نان است.
سعدی (گلستان).
و گر کامرانی درآید ز پای
غنیمت شمارند فضل خدای.سعدی.
یکی امروز کامران بینی
دیگری را دل از مجاهده ریش.سعدی.
یار اگر ننشست با ما نیست جای اعتراض
پادشاهی کامران بود از گدایان عار داشت.
حافظ.
برق عشق ار خرمن پشمینه پوشی سوخت سوخت
جور شاه کامران گر بر گدایی رفت رفت.
حافظ.
خدیو زمین پادشاه زمان
مه برج دولت شه کامران.حافظ.
|| خجسته. (ناظم الاطباء). پیروز. مسعود :
ترا اندر جهان رستنی خواند
از ارکان کردگار کامرانت.ناصرخسرو.
جام گیر و جای دار و نام جوی و کام ران
بت فریب و کین گداز و دین پژوه و ره نمای.
منوچهری.
کاندر سنه ثون اختر سعد
در طالع کامران ببینم.خاقانی.
نایب سلطان هدی، احمشاد
کوست در اقلیم کرم کامران.خاقانی.
حکم شان باطل تر است از علمشان
کاختران را کامران دانسته اند.خاقانی.
هر پنج نماز چون کنی روی
سوی در کامران کعبه.خاقانی.
شیر سیاه معرکه خاقان کامران
باز سفید مملکه بانوی کامکار.خاقانی.
بس طربناکم ندانند این طربناکی ز چیست
کز سعود چرخ بخت کامران آورده ام.
خاقانی.
مهتر بسی بود نه همه چون تو کامران
گلها بسی بود نه همه همچو کامکار.
سوزنی.
|| بااقبال و نیکبخت و سعادتمند. (ناظم الاطباء). خوشبخت. خوش اقبال. خوش زندگانی :
جمشید ملک نظیر بلقیس
جز بانوی کامران ندیده ست.خاقانی.
|| عیاش. با هوی و هوس. (ناظم الاطباء).

کامران.

(اِخ) افغان دهمین از خاندان درانی افغانستان در هرات. (یادداشت مؤلف). (از 1235 تا 1255 ه .ق.). (معجم الانساب). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام شود.

کامران.

(اِخ) ... بن بابر. رجوع به کامران میرزا شود.

کامران.

(اِخ) دهی است از دهستان میشه پاوه بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در پانزده هزارگزی باختر کلیبر و 155000 گزی شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ای است کوهستانی معتدل دارای 32 تن سکنه میباشد. ترکی زبانند. از دو رشته چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات و میوه جنگل. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی آن فرش و گلیم بافی است، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کامران.

(اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد واقع در 22هزارگزی شمال گهواره کنار راه فرعی تفنگچی به سنجابی ناحیه ای است کوهستانی سردسیر دارای 700 تن سکنه میباشد کردی و فارسی زبانند. از چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات، جزئی توتون و میوجات. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از تیرهء تفنگچی هستند. در چهار محل نزدیک بهم واقع بنام کامران عزیز کیانی، کامران عزیز کاکاخان، کامران بیک رضا، کامران رحمان مشهورند. زمستان عدهء قلیلی از گله داران گرمسیر جگیران و دهاب میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کامران آباد.

(اِخ) دهی از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان. واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری صیدآباد و 4هزارگزی ایستگاه سرخده. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل دارای 75 تن سکنه میباشد فارسی زبانند از قنات مشروب میشود محصولاتش غلات، حبوبات، پسته، پنبه، انگور. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کامران بودن.

[دَ] (مص مرکب) کامروا و موفق بودن. پیروز و غالب بودن :
که من بودم اندر جهان کامران
مرا بود شمشیر و گرز گران.فردوسی.
کامران باش و شادمانه بزی
دشمنانت اسیر گرم و حزن.فرخی.
تو کامران باش و دشمن تو
سرگشته و مستمند و بدکام.فرخی.
جاودان بادی بعالم پادشاه و کامران
خاک حلم و باد شوکت آب لطف و ناز تاب.
سوزنی.
که دایم شهریارا کامران باش
بصاحب دولتی صاحبقران باش.نظامی.
جهان را تا ابد شاه جهان باد
بر آنچ امید دارد کامران باد.نظامی.
ملک بوالمظفر که خواهد فلک
که مانند او کامران باشدی.مسعودسعد.
- کامران حسن بودن؛ بهره مند بودن از زیبایی. از زیبایی خود بهره بردن :
تو کامران حسنی چونین قیاس میکن
آن کو اسیر هجر است آسان چگونه باشد.
خاقانی.

کام راندن.

[دَ] (مص مرکب)... در چیزی؛ کامران بودن در آن چیز. کامیاب بودن و بمراد رسیدن. نایل آمدن به آن چیز. (از آنندراج). بهره بردن از چیزی. متمتع شدن از چیزی :
جهان بکام تو باد ای وزیر ملک آرای
که تا بدولت شاه جهان تو رانی کام.سوزنی.
چون خواجه نخواهد راند از هستی زر کامی
آن گنج که او دارد انگار که من دارم.
خاقانی.
|| عیش و عشرت کردن با کسی :
می آورد و رامشگران را بخواند
همه کام ها با سیاوش براند.فردوسی.
یک چند شها کام بزم راندی
شاید که کنون کار رزم سازی.مسعودسعد.
ز گیتی کام راندن با تو نیکوست
ترا خواهد دلم یا جفت یا دوست.
(ویس و رامین).
مدت ششماه میراندند کام
تا به صحت آمد آن دختر تمام.مولوی.

کامران شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)کامروا گشتن. به آرزو رسیدن. پیروز شدن :
هر آنکس که شد کامران در جهان
پرستش کنندش کهان و مهان.فردوسی.
که با او به ایران برآویختی
چو او کامران شد تو بگریختی.فردوسی.
نگاه کن که در این خیمهء چهار ستون
چو خسروان ز چه معنی تو کامران شده ای.
ناصرخسرو.
بیچاره آدمی که اگر خود هزار سال
مهلت بیابد از اجل و کامران شود.سعدی.
یک چند اگر مدیح شوی کامران شوی
صاحب هنر که مال ندارد تغابن است.
سعدی (صاحبیه).
شکر خدا که هر چه طلب کردم از خدا
بر منتهای همت خود کامران شدم.حافظ.

کامران کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پیروز کردن. سعادتمند کردن. کامروا کردن. به آرزو رساندن :
خسرو مشرق جلال الدین که کرد
ذوالجلالش کامران مملکت.خاقانی.
گفتم کیم دهان و لبت کامران کنند
گفتا بچشم هر چه تو گویی چنان کنند.
حافظ.

کامران میرزا.

(اِخ) فرزند بابر شاه و برادر همایونشاه هندی. از طرف همایونشاه در سال 937 ه .ق. والی کابل و قندهار و غزنین شد و در سال 956 ه .ق. که قصد حجاز کرده بود در راه درگذشت. طبع شعر داشت و بیت زیر از اوست:
چشم بر راه تو داریم شد ایامی چند
وقت آن شد که نهی جانب ما گامی چند.
(از قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به کامران بن بابر در معجم الانساب شود.

کامرانی.

(حامص مرکب) سعادت و اقبال. نیک بختی و بختیاری و بهره مندی. (ناظم الاطباء). بمراد بودن :
بنفزایدش کامرانی و گنج
بود شادمان در سرای سپنج.فردوسی.
ایا بحکم حق از بهر کامرانی تو
بخدمت تو کمر بسته آسمان محکم.سوزنی.
بیوفتاده ام از پای و کار رفت از دست
ز کامرانی ماندم جدا و ناز و نعیم.سوزنی.
طاووس کامرانی و ریاض امانی جلوت کند. (سندبادنامه ص38).
|| خوشی و خرمی و خرسندی و عیش و شادمانی. (ناظم الاطباء) :
تا سال دیگر شادمان و خرم با آن چیزها در کامرانی بمانند. (نوروزنامه). اسباب کامکاری و کامرانی مهیا شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص258).
ندارد شوی و دارد کامرانی
بشادی می گذارد زندگانی.نظامی.
سعادت یار او در کامرانی
مساعد با سعادت زندگانی.نظامی.
بسی کوشیده یی در کامرانی
بسی دیگر بکام دل برانی.نظامی.
بشادی پی کامرانی گرفت.نظامی.
اگر گامی زدم در کامرانی
جوان بودم چنین باشد جوانی.
جهانستانی و لشکرکشی چه مانند است
به کامرانی و درویشی و سبکباری.سعدی.
|| حکمرانی با سعادت و اقبال و با اختیار و با استقلال و فیروزی. (ناظم الاطباء). غلبه :
دریغ آن سوار و جوانی او
برزم اندرون کامرانی او.فردوسی.
و عنان کامرانی و زمام جهانداری به ایالت سیاست او تفویض کرده. (کلیله و دمنه). || پادشاهی. (ناظم الاطباء).
-کامرانی دادن؛ آرزو برآوردن. نایل کردن. به آرزو رسانیدن :
که یزدان ترا زندگانی دهاد
پس از مرگ او کامرانی دهاد.فردوسی.

کامرانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)زندگانی کردن با عیش و عشرت از روی میل و خواهش. (ناظم الاطباء) :
هر آنکو به ما شادمانی کند
ابر مردم او کامرانی کند.فردوسی.
عالم که کامرانی و تن پروری کند
او خویشتن گم است کرا رهبری کند.
سعدی.
طوطیان در شکرستان کامرانی میکنند
وز تحسر دست بر سر میزند مسکین مگس.
حافظ.

کامرانیه.

[نی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 19هزارگزی جنوب باختری فهرج. سه هزارگزی راه فرعی بم به برج اکرم. ناحیه ای است واقع در جلگه گرمسیری مالاریایی. دارای 168 تن سکنه میباشد. فارسی زبانند از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، حنا، خرما، اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کامرانیه.

[نی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 109هزارگزی شمال خاوری طبس ناحیه ای است واقع در جلگه. گرمسیر دارای 34 تن سکنه میباشد. فارسی زبانند از قنات مشروب میشود محصولاتش غلات، پنبه، ذرت. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کامرانیه و حصار بوعلی.

[نی یِ وَ حِ عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شمیران شهرستان تهران. واقع در سه هزارگزی خاور تجریش کنار راه شوسهء تجریش به اراج. ناحیه ای است واقع در دامنهء سردسیر دارای 162 تن سکنه میباشد. تاتی فارسی زبانند. از قنات و رود دارآباد مشروب میشود محصولاتش غلات، بنشن، میوه جات. اهالی به کشاورزی، باغبانی گذران میکنند. دبستان و راه ماشین رو دارد. حصار بوعلی و کامرانیه متصل بهم هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کامرانی یافتن.

[تَ] (مص مرکب) غلبه و پیروزی یافتن. پیروز شدن :
زهی بر خِرد یافته کامکاری
زهی بر هنر یافته کامرانی.فرخی.
گهی فرخ سروش آسمانی
دلش دادی که یابی کامرانی.نظامی.

کامرو.

[] (اِخ) نام ولایتی است به اقصای بنگاله که ملک مشرقی هندوستان است. (غیاث). یا کامروپ. آسام. در جنوب تبت و سرحدات شمال شرقی هند. نام شهری است مابین بنگاله و ختا و در آن شهر نیز مانند کامته ساحران و جادوگران بسیارند و گویند رای و پادشاه آنجا نیز ساحر است. (برهان). آقای دکتر معین در حاشیهء برهان می نویسد: «چنین نامی در معجم البلدان و نخبة الدهر و حدود العالم و غیره دیده نشد و ظاهراً مصحف «کامرد»(1) که موضعی است در حوالی بلخ.
(1) - Ka - mard.

کامرو.

(اِخ) جبالی است در جنوب تبت. (شدالازار ص501).

کامروا.

[رَ] (ص مرکب) کسی که هرچه بخواهد برایش مهیا شود. (فرهنگ نظام). مقابل کام کش. (از آنندراج). برخورنده و متمتع. (ناظم الاطباء). کامیاب. کامران. نیکبخت. پیروز :
خجسته بادت و فرخنده و مبارک باد
نواز و خلعت و تشریف شاه کامروا.؟
خدایگان جهان شادکام و کامروا
کمینه چاکر بر درگهش دو صد هوشنگ.
فرخی.
دل من چون رعیتی است مطیع
عشق چون پادشاه کامرواست.فرخی.
بدولت و سپه و ملک خویش کامروا
ز نعمت و ز تن و جان خویش برخوردار.
فرخی.
جاودان شاد زیاد آن ملک کامروا
لشکرش بیعدد و مملکتش بی انداز.فرخی.
همیشه این خاندان بزرگ پاینده باد و اولیاش منصور و اعداش مقهور سلطان معظم فرخ زاد فرزند این پادشاه بزرگ کامروا و کامکار و برخوردار از ملک و جوانی... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص109).
شاه مسعود براهیم که در ملک جهان
خسرو نافذ حکم و ملک کامرواست.
مسعودسعد.
- کامروا بودن؛ بر مراد و آرزو کامیاب بودن. پیروز و موفق بسر بردن. در عیش و عشرت زیستن :
از آن پس دژ و گنج و مردم تراست
برین نامور بوم کامت رواست.فردوسی.
دلشاد زی و کامروا باش و ظفریاب
بر کام و هوای دل و بر دشمن غدار.فرخی.
کامروا باد و نرم گشته مر او را
چرخ ستمکاره و زمانهء وارون.فرخی.
دلشاد زی و کامروا باش و طرب کن
با طرفه نگاری چو گل تازه بگلزار.فرخی.
پاینده باد و کامروا باد و شاد باد
آن شادیی که میل ندارد بهیچ غم.فرخی.
دل آنجا گراید که کامش رواست
خوش آنجاست گیتی، که دل را هواست.
اسدی.
بزرجمهر بامداد بخدمت خسرو شتافتی و او را گفتی: «سحرخیز باش تا کامروا باشی». (مرزبان نامه).
در روزگار کامروا باد و شادخوار
شاه ملوک، صدر سلاطین روزگار.مختاری.

کامروا شدن.

[رَ شُ دَ] (مص مرکب)پیروز گشتن. متمتع شدن. برخوردار گردیدن. و رجوع به کامروا و کامروا گشتن شود.

کامروا کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)بهره مند و برخوردار کردن. پیروز و چیره ساختن. رجوع به کامروا و کامروا شدن و کامروا گشتن شود.

کامروا گشتن.

[رَ گَ تَ] (مص مرکب)کامروا شدن. برخوردار شدن. متمتع گشتن. بهره یافتن :
من اگر کامروا گشتم و خوشدل چه عجب
مستحق بودم و اینها بزکاتم دادند.حافظ.
رجوع به کامروا و کامروا شدن شود.
- کامروا گشتن بر کاری؛ غلبه یافتن. پیروز گشتن. چیره شدن :
هر که او خدمت فرخندهء او پیشه گرفت
بر جهان کامروا گردد و فرمانفرمای.فرخی.
ترک من بر دل من کامروا گشت و رواست
از همه ترکان چون ترک من امروز کجاست.
فرخی.

کامروایی.

[رَ] (حامص مرکب) تمتع. کامیابی و برخورداری و رسیدن به آرزو. (ناظم الاطباء). پیروزی و غلبه و خوشبختی :
شادیش باد و کامروایی و مهتری
پایندگی سعادت و پیوستگی ظفر.فرخی.
بی خدمت و بی جهد به نزد ملک شرق
کس را نبود مرتبت و کامروایی.منوچهری.
نی، گوشه و کنجی و کتابی بر عاقل
بهتر ز بسی گنج و بسی کامروایی.انوری.

کامروایی کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)تمتع بردن. شادمانی و عشرت کردن. فرمانروایی کردن :
ملکا بر بخور و کامروایی میکن
هرگز این مملکت و دولت یغما نشود.
منوچهری.

کامروپ.

(اِخ) همان کامرو است. رجوع به کامرو شود.

کامرود.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان سه قلعه بخش حومهء شهرستان فردوس واقع در 43هزارگزی خاوری فردوس سر راه شوسهء عمومی معدن به فردوس. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر است. دارای 418 تن سکنه میباشد و فارسی زبانند. از قنات مشروب میشود. محصولات آن عبارت از غلات، پنبه، زیره، ارزن میباشد. اهالی به کشاورزی، قالی بافی گذران میکنند راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9) : در شهور سنهء اربع و عشرین و ستمأة که غیاث الدین عوضی به طرف بلاد کامرود رفته بود. (حبیب السیر چ تهران ص416).

کامرون.

[] (اِخ) جورج. استاد زبانهای خاوری در دانشگاه شیکاگو که کتاب «تاریخ باستانی ایران» مؤلف به سال 1935 م. از اوست. (حاشیهء ص16 کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او).

کامزن.

[زَ] (نف مرکب) دارندهء مراد و مقصود و خواهش و آرزو. || چیزی که ذائقه را بگزد. (ناظم الاطباء).

کامس.

[مِ] (اِخ) موضعی است در نجد :
و لقد ارانا یا سمی بحائل
نرعی القری فکامساً فالاصفرا.
جابر (از معجم البلدان).

کامساراکان.

(اِخ)(1) شاخه ای از اشکانیان که پس از مرگ ساهاک در 441 م. از اعقاب گریگورو کشیش درجه اول ارامنه در ارمنستان باقی ماندند. رجوع به ایران باستان ج 3 ص2622 و 2637 شود.
(1) - Kamsarakan.

کام ستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب) کام راندن. کام بردن. کام گرفتن. کام بچنگ آوردن. (از آنندراج).

کامسه.

[مِ سَ] (اِخ) موضعی است در نجد. (معجم البلدان).

کامش.

[مِ] (اِمص) اسم مصدر از کامیدن. بکام بودن. در عیش و ناز و تنعم بسر بردن :
نه دل بگرفت رامین را ز رامش
نه ویسه سیر گشت از ناز و کامش.
(ویس و رامین).
ز داد او همه مردم بکامش
نشسته روز و شب با عیش و رامش.
(ویس و رامین).

کامشگران.

[مِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 23هزارگزی باختری قروه و یک هزارگزی جنوب شوسهء قره سنندج. ناحیه ای است واقع در جلگه. سردسیر دارای 300 تن سکنه میباشد. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان آن قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است راه مالرو دارد و اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کام طبع.

[طَ] (ص مرکب) حریص و طامع. (آنندراج از فرهنگ فرنگ). آزمند. طمعکار. (ناظم الاطباء).

کام طلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) کامجو. کامجوی. رجوع به کامجو و کامجوی و جویندهء کام شود.

کام طلبی.

[طَ لَ] (حامص مرکب)کامجویی. رجوع به کامجویی در همین لغت نامه شود.

کام طلبیدن.

[طَ لَ دَ] (مص مرکب) کام جستن. رجوع به کام جستن شود.

کامفر.

(فرانسوی، اِ)(1) کافور. ماده ای است که از درخت کافور گرفته میشود و برای تقویت قلب و مراکز عصبی به کار میرود. بطور طبیعی از چین و ژاپن و فورمز بدست می آید و از آن در نگهداری منسوجات استفاده میشود و مصرف دارویی هم دارد. امروزه کافور مصنوعی را از جوهر تربانتین درست میکنند. رجوع به کافور در این لغت نامه شود. و رجوع به ص160 کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی شود.
(1) - Camphre.

کامفر دو مانت.

[دُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) یا الکل مانتولیک و یا مانتول. یکی از اجزاء متشکلهء اسانس مانت است. رجوع به ص 157 کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی شود.
(1) - Camphre de menthe.

کام فروآمده.

[فُ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ناامید و محروم از آرزوهای خود. (ناظم الاطباء).

کامفیروز.

(اِخ) جایی است در فارس. (از معجم البلدان). جایی است به فارس در بالای مرودشت. (سرزمینهای خلافت شرقی) ناحیتی است بر کنار رود کر و بیشه ای عظیم است. همه درختان بلوط و زعرور و بید و معدن شیران است. چنانکه هیچ جای مانند آن شیران نباشد به شرزه و چیرگی و هوای آن سردسیر است به اعتدال و آب از رود است. آبی خوشگوار و حومهء آن تیرمایجان است و بیشتر دیههای آن خراب است. (فارسنامهء ابن بلخی نیکلسون ص124 و 125). و رجوع به نزهة القلوب ص 126 شود. نام ولایتی است از فارس. (برهان) (آنندراج). بطول 54 و عرض 30 کیلومتر از شمال محدود به چهاردانگه و از مشرق برامجرد، از جنوب به بیضا و از مغرب به ممسنی، جمعیت آن 6000 تن و مرکز آن پالنگری و دارای 33 قریه است. (حاشیهء برهان از ص227 جغرافیایی سیاسی کیهان). نام شهری بوده به فارس از ابنیهء فیروز جد انوشیروان چون سالها باران نمی آمد و او بدعای باران رفته در آن سرزمین باران ببارید و کام او برآمد آنجا شهری ساخته و کام فیروز نام نهاد. در آب ریزان نوشته شد و کام فیروز ناحیتی است بر کنار بیشهء عظیم که درختان بلوط و بید و زعرور بسیار دارد و آن بیشه معدن شیران شرزه است و هوای آن سردسیر نزدیک به اعتدال است و آب آن خوشگوار و از رود است. و نهر کام فیروز از بیضا و مرودشت و کربال گذشته به بحیرهء بختگان که در میان نیریز و خَبر است میریزد و بند امیر عضدالدوله در این رود است. (از آنندراج). وسعت و حدود 9 فرسنگ است. طول آن 54 کیلومتر و عرض آن 30 کیلومتر. از شمال به بلوک چهاردانگه، از مشرق به بلوک رامجرد، از جنوب به بلوک بیضا، از مغرب به ناحیهء ممسنی محدود میشود. هوای آن معتدل محصولاتش غلات و برنج است. جمعیت آن 6000 تن است، مرکزش پلنگری مشتمل بر 33 قریه است. (جغرافیای غرب ایران ص110). نام یکی از دهستانهای هشتگانهء بخش اردکان شهرستان شیراز. حدود و مشخصات آن بقرار زیر است: از شمال شهرستان آباده و گردنهء غلام کشته، از خاور و شمال خاوری دهستان ایرج، از باختر به دهستانهای حومهء اردکان و کمهر و کاکان، از جنوب به دهستانهای رامجرد و بیضا و حومه. این دهستان در شمال خاوری بخش واقع و هوای آن معتدل است و از رودخانه های کروشول و بستانک و چشمه سارهای متعدد مشروب میشود. موقعیت: دامنه و جلگه است. محصولاتش غلات، حبوبات، برنج، لبنیات. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی قالی و گلیم بافی است. از 46 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و دارای 9000 تن سکنه میباشد. آبادیهای مهم آن عبارتند از: خانی من بکیان، مهجن آباد، تل سرخ، پالانگری نو، بی مور، شول پلنگی، شول بزرگ، شور دلخان، ساران سیدمحمد. راه فرعی پل خان بخانی من از وسط این دهستان کشیده شده و به اغلب قراء آن با اتومبیل میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کامفیروز.

(اِخ) (مرغزار...) مرغزاری است پاره پاره بر کنار رود کر و بیشه است و معدن شیر. و شیران کامفیروزی سخت شرزه و مکابر باشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص155). رجوع به نزهة القلوب ص 136 شود.

کامفیروز.

(اِخ) (رودخانه ...) رودخانه ای که بلوک رامجرد را مشروب می نماید. رجوع به ص108 جغرافیای غرب ایران شود.

کامکار.

(اِ) قسمی از گل سرخ که بشدت سرخی دارد. (ناظم الاطباء). و رجوع به کامگار شود.

کامکار.

(ص مرکب) کامگار. رجوع به کامگار شود.

کامکان.

(اِخ) از طخرود از توابع ساوه. رجوع به تاریخ قم ص140 شود.

کامگار.

(ص مرکب)(1) مقابل ناکام. (مجمل اللغة). آنکه همهء آرزوهای خود را به انجام میرساند. سعادتمند و نیک بخت. (ناظم الاطباء). پادشاه صاحب اقبال. (برهان). موفق. کامیاب. نایل بمقصود. کامکار. بختیار. دلشاد. دولت یار. مقبل. مسعود :
یکی آرزو خواهم از نامدار
که باشد بر آن آرزو کامگار.فردوسی.
ای بر همه هوای دل خویش کامگار
ای بر همه مراد دل خویش کامران.فرخی.
شادیش باد دولت و پیروزی و ظفر
همواره بر هوای دل خویش کامگار.فرخی.
بر همه شادی تو بادی شادخوار و شادمان
برهمه کامی تو بادی کامران و کامگار.
فرخی.
شاد بادی بر هواها کامران و کامگار
شاه باشی بر زمانه، کامجوی و کامران.
فرخی.
نه زودتر بتوانستم آمدن بوجود
نه کامگار من از ایستادن و رفتار.
ناصرخسرو.
همیشه این خاندان بزرگ، پاینده باد و... فرزند این پادشاه بزرگ کامروا و کامگار. (تاریخ بیهقی). پاینده و کامروا و کامگار و برخوردار از ملک و جوانی. (تاریخ بیهقی). جز در خدمت برادر کامگار بر درگه دیگری نشتافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص447).
مدت عمر ار نداد کام سیاوش
دولت کاوس کامگار بماناد.خاقانی.
شیر سیاه معرکه، خاقان کامران
باز سفید مملکه، بانوی کامگار.خاقانی.
حظ تو در فیض روح، در همه تنها روان
رای تو چون عقل کل، بر همه جا کامگار.
خاقانی.
در کنج اعتکاف، دلی بردبار کو
در گنج عشق، جان کسی کامگار کو؟عطار.
چو پیش صبح روشن شد که حال مهر گردون چیست
برآمد خنده ای خوش بر امید کامگاران زد.
حافظ.
دل در جهان مبند و بمستی سؤال کن
از فیض جام و قصهء جمشید کامگار.حافظ.
تا نخیزد کسی ز جا ناکام
دیگری کامگار ننشیند.؟.
- بر کسی یا چیزی کامگار بودن؛ غلبه داشتن بر کسی. چیره بودن. تسلط داشتن. پیروز و غالب بودن. ظفرمند بودن بر او :
شاعر که مدح گوی چنین مهتری بود
بر طبع چیره باشد و بر شعر کامگار.فرخی.
هرگز نشوم بکام دشمن
تا بر تن خویش کامگارم.ناصرخسرو.
که شه بر همه بد بود کامگار
چو گردد پشیمان نیاید بکار.اسدی.
-پادشاه کامگار؛ پادشاه صاحب اقبال و خوشبخت و باعظمت. پادشاه کامیاب و پیروز. رجوع به خسرو کامگار شود :زندگانی پادشاه کامگار و صاحب قران روزگار در حفظ کردگار باد. (سندبادنامه ص299). و اگر کسی گوید بزرگا و با رفعتا که کار امارت است اگر بدست پادشاه کامگار و کاردان محتشم افتد، بوجه نیکو بسر برد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص386). به هرات پادشاهی بود کامگار و فرمانروا. (نوروزنامه).
که شه مسعود ابراهیم مسعود
به گیتی پادشاه کامگار است.مسعودسعد.
- پادشه کامگار؛ پادشاه کامگار :
بسوخت حافظ و ترسم که شرح قصهء او
بسمع پادشه کامگار ما نرسد.حافظ.
-خسرو کامگار؛ خسرو صاحب اقبال و نیک بخت. خسرو پیروز و کامیاب و با عظمت. رجوع به پادشاه کامگار شود :
چنین گفت با شاه طوس سوار
که ای پرهنر خسرو کامگار.فردوسی.
- دولت کامگار:ولیکن بدان دولت کامگار
نباشد بسی عمر او پایدار.نظامی.
دولت کامگار در گیتی
بندهء رای کامگار تو باد.؟
- سلاطین کامگار؛ : چه سلاطین کامگار را هیچ خصلتی از آن مستکره تر نتواند بود که بر امثال این معانی اقدام نمایند. (سندبادنامه ص74). رجوع به پادشاه کامگار شود.
- شاه کامگار؛ : مدت عمر شاه کامگار و خسرو نامدار در متابعت عقل و مشایعت عدل باد. (سندبادنامه ص84). رجوع به پادشاه کامگار شود.
- شه کامگار:بسوی چهارم شه کامگار
ابا پیل و کوس و تبر، ده سوار.فردوسی.
رجوع به پادشاه کامگار شود.
- شهریار کامگار؛ : و اگر در تقریر محاسن نوبت آن پادشاه دیندار و شهریار کامگار خوضی و... رود غرض از ترجمهء این کتاب فایت گردد. (کلیله و دمنه). و سبب و علت ترجمهء این کتاب آن بود که باری تعالی آن پادشاه عادل بختیار و شهریار عالم کامگار انوشیروان کسری بن قباد را از شعاع عقل و نور عدل حظی وافر ارزانی داشت. (کلیله و دمنه).
- کامگار بودن؛ خوشبخت و سعادتمند بودن. کامیاب بودن. نایل به مقصود بودن :
مسعود پادشاه جهان کامگار باد
بنیاد دین و دولت او پایدار باد.مسعودسعد.
یکی آرزو دارم ای شهریار
که باشم بدان آرزو کامگار.فردوسی.
- ملک کامگار:گفتم ملک محمد، محمود کامگار
گفتا ملک محمد، محمود کامران.فرخی.
ملکی بود کامگار و بزرگ
ایمنی داده میش را با گرگ.نظامی.
- ناکامگار؛ نامراد. ناموفق.
- ناکامگار کردن؛ نامراد کردن. نومید ساختن :
بر کام و آرزو دل بیچارهء مرا
ناکامگار کرد دل کامگار او.فرخی.
و رجوع به ناکامگار شود.
|| جبار. (از مهذب الاسماء). به جبر بر کاری دارنده. (از مجمل اللغة). زورمند. دارای قدرت مطلقه. قادر مطلق :
تویی آفرینندهء کامگار
فروزندهء جان اسفندیار.فردوسی (از ولف).
دگر آنکه باشد خدا کامگار
به یاری نخواهد ز کس هیچ کار.فردوسی.
به یزدان چنین گفت کای کامگار
توانا و دارندهء روزگار.فردوسی.
به پوزش بیامد بر شهریار
که ای از جهان بر شهان کامگار.فردوسی.
یکی آرزو خواهم از نامدار
که باشد بر آن آرزو کامگار.فردوسی.
بنزد طلسم آمد آن نامدار
گشاده دل و بر سخن کامگار.فردوسی.
بدین خواری بدین زاری بدین درد
مژه پرآب گرم و روی پرگرد.
همی گویم خدایا کردگارا
بزرگا کامگارا بردبارا.
تو یار بی دلان و بی کسانی
همیشه چارهء بیچارگانی.(ویس و رامین).
کس را بر اختیار خدا اختیار نیست
بر خلق دهر و دهر جز او کامگار نیست.
مسعودسعد.
وز بر آن بزمگاه نوبتی خسروی
همچو قضا کامگار، همچو قدر کامران.
خاقانی.
|| زبردست و توانا. (ناظم الاطباء). پیروز و مسلط و پیروزمند. به مجاز دلاور و شجاع :
چو دستور شد از شه نامدار
بمیدان درآمد یل کامگار.فردوسی.
چنین گفت کز لشکر نامدار
سواری بباید همی کامگار.فردوسی.
ندیدیم زیبنده تر زین سوار
به تیرو کمان بر چنین کامگار.فردوسی.
امیران کامران، دلیران کامجوی
هژبران تیزچنگ، سواران کامگار.فرخی.
کمال بیوفایی و غدر او را بر آن میدار که جباری است کامگار. (کلیله و دمنه).
- بازوی کامگار؛ بمجاز، بازوی توانا و قوی :
ز صد دلیر یکی باشد آنکه توفیقش
حسام قاطع و بازوی کامگار دهد.
ظهیر فاریابی (از ترجمهء تاریخ یمینی ص195).
(1) - از کام + گار (پساوند اتصاف). این کلمه را کامکار هم ضبط کرده اند.

کامگار.

(اِ) (گُلِ...) قسمی گل سرخ، یعنی سوری بسیار سرخ. (از ناظم الاطباء). منسوب به احمدبن سهل یکی از اصیلان عجم و نبیرهء یزدجرد شهریار و از جملهء دهگانان جیرنج از دیهای بزرگ مرو، و جد احمد کامگار نام بود. و به مرو گلی است که بدو باز خوانند گل کامگاری(1) گویند و بغایت سرخ باشد. (زین الاخبار گردیزی). و رجوع به اشعار و احوال رودکی ص395 و 403 شود. گلی است که آن را در ری قصرانی و در عراق و شام و جزیره جوری گویند. سخت سرخ باشد و منسوب است به مردی دهگان کامگار نام. (ابن اثیر از کازیمیرسکی). از اقسام گل یعنی رزای لاتینی است. (یادداشت مؤلف) :
که ایران چو باغیست خرم بهار
شکفته همیشه گل کامگار.فردوسی.
همی زرد گردد گل کامگار
همی پرنیان گردد از رنج خار.فردوسی.
نکو گلستان باشد و لاله زار
پر از لاله و پر گل کامگار.فردوسی.
از ارغوان و یاسمن و خیری و سمن
وز سرو نو رسیدهء گلهای کامگار.فرخی.
بر کام و آرزو دل بیچارهء مرا
ناکامگار کرد، گل کامگار او.فرخی.
بدیدار او راه بست و هری
بهشت برین گشت و باغ بهار
بخندد همی بر کرانهای راه
به فصل زمستان گل کامگار.فرخی.
با صد هزار جام می سرخ مشکبوی
با صد هزار برگ گل سرخ کامگار.
منوچهری.
تاکان و چشمه باشد تا کوهسار باشد
تا بوستان و سبزه تا کامگار باشد.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی).
به وقت آنکه گل کامگار بوی دهد
ز وصل یار دد و دام کامگار بود.قطران.
ز نوبهار و گل کامگار بهرهء من
بدیده و دل اندر خلیده خار بود.قطران.
چشم بداندیش تو چو نار کفیده ست
تو چو گل کامگار نو شکفیدی.
قطران یا رودکی (احوال و اشعار ج 2 ص734).
این شغل خواجه راست گل کامگار بود
او را نسیم (شمیم) داد و عدورا ز کام کرد.
مختاری.
مهتر بسی بود نه همه چون تو کامران
گلها بسی بود نه همه همچو کامگار.
در باغ مهتری چو گل کامگار باش
تا نیکخواه بوی برد بدسگال خار.سوزنی.
بر جای موی ریخته پیسی شده پدید
وز آب غازه کرده چو گلبرگ کامگار.
سوزنی.
من از خط تو نخواهم بخط شد ار بمثل
برآید از بر گلبرگ کامگار تو کوم.سوزنی.
بدار دنیا در باغ دین ز دوحهء عدل
طراوت از گل بی خار کامگار تو باد.
سوزنی.
بلبل نطقش بناز غنچهء گل کرد باز
گشت ز می عارضش همچو گل کامگار.
خاقانی.
(1) - جز دو سه مورد همه جا کامگار (بدون «ی») آمده است.

کامگار.

(ص مرکب، اِ مرکب) نام یکی از طیور یا سباع شکاری که بغایت صیاد و شکاری می باشد. (برهان). || هر سباع و مرغ شکاری که همه چیز گیر باشد. (از برهان) (از فرهنگ سروری نسخهء میرزا). هر مرغ شکاری دلیر گیرنده. (یادداشت مؤلف).

کامگار.

(اِخ) جد احمدبن سهل از اصیلان ایران و نبیرهء یزدگرد شهریار. رجوع به ص 395 و 403 شرح احوال و اشعار رودکی و زین الاخبار شود.

کامگار شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)پیروزی یافتن. به مقصود و آرزو رسیدن. نایل آمدن. کامیاب و مقضی المرام گشتن. غلبه یافتن. چیره شدن بر کسی :
بر آن لشکر آنگه شود کامگار
که بگشاید از بند اسفندیار.فردوسی.
شوی بر تن خویش بر کامگار
دلت شاد گردد چو خرم بهار.فردوسی.
فریدون چو شد بر جهان کامگار
ندانست جز خویشتن شهریار.فردوسی.
ببخشد گنه چون شود کامگار
نباشد سرش تیز و نابردبار.فردوسی.
رنج نادیده کامگار شدند
هر یکی بر یکی به نیک اختر.فرخی.
چو بر دشمنان شاه شد کامگار
شد از فرخی کار او چون نگار.
نظامی (از آنندراج).
فرق ترا درخورد، افسر سلطانیت
گرچه بدین مرتبه، غیر تو شد کامگار.
خاقانی.
و رجوع به کامگار و کامگار گشتن شود.

کامگار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پیروزمند کردن. غالب و چیره ساختن. مسلط کردن :
چه کردن زبان بر بدی کامگار
چه در آستین داشتن گرزه مار.اسدی.

کامگار گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) به مراد و آرزو رسیدن. پیروزی یافتن :
چون نخواهد بود گامی کام دل همراه تو
پس تو بر هر آرزو انگار گشتی کامگار.
عطار.
و رجوع به کامگار و کامگار شدن شود.

کامگاری.

(حامص مرکب) کامیابی. کامروایی. غلبه. پیروزی. خوشبختی. شوکت. پیشرفت. مقابل ناکامی. رجوع به کامگار شود :
در کامگاری به گنج اندر است
ره گنج جستن به رنج اندر است.ابوشکور.
ز پیروزی چین چو سر برفراخت
همه کامگاری ز یزدان شناخت.فردوسی.
کنیزک که او را رهانیده بود
بدان کامگاری رسانیده بود.فردوسی.
سپه بر هم افتاد و چندی بمرد
همان بخت بد کامگاری ببرد.فردوسی.
چه بر کام دل کامگاری بود
چه بر آرزو تن بخواری بود.فردوسی.
عدیل شادکامی باش و جفت ملکت باقی
قرین کامگاری باش و یار دولت برنا.
فرخی.
چو تو کامگاری نیاورد گردون
ندیده ست گیتی چو تو بردباری
ور از کینه دل را به جوش اندر آری
کجا بردباری کند کامگاری.
عنصری (دیوان خطی).
بنگر که پس از نیستی چگونه
با جاه شدستی و کامگاری.ناصرخسرو.
اسباب کامگاری و کامرانی مهیا شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص258).
ایشان مرا تجارب کردند بی محابا
دیدند قدرت من، دیدند کامگاری.
منوچهری.
سلطان عرب به کامگاری
قارون عجم به مالداری.نظامی.
ای مهر نگین تاجداری
خاتون سرای کامگاری.نظامی.
نه باغ و نه بزم شهریاری
نه رود، نه می، نه کامگاری.نظامی.
و هر گاه که این دو طرف بواجبی رعایت یافت کمال کامگاری حاصل آید. (کلیله و دمنه). و عنان کامگاری و زمام جهانداری به عدل و رحمت ملکانه سپرده. (کلیله و دمنه). || عیش و عشرت و ناز و تنعم :
همه ساله نباشد کامگاری
گهی باشد عزیزی، گاه خواری.نظامی.
|| پیروزی. غلبه. فایق آمدن :
پناهنده را یاد کرد از نخست
نیت کرد بر کامگاری درست.نظامی.

کامگاریان.

(اِخ) اخلاف کامگار جد احمدبن سهل که خدمت طاهریان میکردند. (شرح احوال و اشعار رودکی ص395).

کامگاری دادن.

[دَ] (مص مرکب) غلبه دادن. چیره ساختن. پیروزی دادن :
ترا بر سپه کامگاری دهم
به هندوستان شهریاری دهم.فردوسی.
که او را بیاریم و یاری دهیم
بماهوی بر، کامگاری دهیم.فردوسی.
اگر نیست پیروز یاری دهد
مرا بر جهان کامگاری دهد.فردوسی.

کامگاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سروری کردن. مسلط شدن :
خورشها فرستید و یاری کنید
نه بر ما همی کامگاری کنید.فردوسی.
که پیش من آیند و خواری کنند
به من بر مگر، کامگاری کنند.فردوسی.
اگر بخت یکباره یاری کند
برین طبع من کامگاری کند.فردوسی.
به گردنکشان گفت یاری کنید
برین دشمنان کامگاری کنید.فردوسی.
زبان به که او کامداری کند
چو کامش رسد، کامگاری کند.نظامی.

کامگاری گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) سروری یافتن. پیروز شدن :
ز هر کشوری نامداری گرفت
همه بر جهان کامگاری گرفت.فردوسی.

کامگاری یافتن.

[تَ] (مص مرکب)پیروزی یافتن. غلبه یافتن :
زهی بر خرد یافته کامگاری
زهی بر هنر یافته کامرانی.فرخی.
ترا بند کردند تا دیو بر تو
نیابد دگر قدرت و کامگاری.ناصرخسرو.

کامگذار.

[گُ] (نف مرکب) آنکه بطور میل و خواهش از همهء آمال و اموال خود تمتع میبرد. (ناظم الاطباء).

کامگر.

[گَ] (ص مرکب) مخفف کامگار. (غیاث) (آنندراج). رجوع به کامگار در همین لغت نامه شود.

کام گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)... در چیزی؛ نایل شدن به آن چیز. (از آنندراج). به وصال معشوقه رسیدن. (یادداشت مؤلف). کام برگرفتن. مراد بدست آوردن. به آرزو رسیدن. به وصال رسیدن :
کام از او کس نگرفته ست مگر باد بهار
که بر آن زلف و بناگوش و جبین میگذرد.
سعدی.
چون خضر کام دل ز حیات ابد گرفت
هر کس که تن نداد به اظهار زندگی.
ملاطاهر غنی (از آنندراج).
- کام برگرفتن؛ به مراد رسیدن. کامیاب شدن. کام ستدن. کام راندن. کام یافتن. کام بردن. به آرزو رسیدن. تمتع برداشتن :
چو کام از گوی و چوگان برگرفتند
طوافی گرد میدان در گرفتند.نظامی.
گر همه زر جعفری دارد
مرد بی توشه برنگیرد کام.سعدی.
تو گوئی در همه عمرم میسر گردد این دولت
که کام از عمر برگیرم و گر خود یک زمانستی.
سعدی.
- || ارضاء کردن شهوت :
یک لحظه بود این یا شبی کز عمر ما تاراج شد
ما هم چنان لب بر لبی نابرگرفته کام را.
سعدی.
برگرفت از لبش به زور و به زر
همه کامی که میتوان برداشت.اوحدی.
- || کام کودک پس از تولد برداشتن. رجوع به کام برداشتن در این لغت نامه و آنندراج شود :
بزهرت دایه کامم برگرفته ست
بشهد دیگرانم رغبتی نیست.
ظهوری (از آنندراج).

کام گشودن.

[گُ دَ] (مص مرکب) یا کام دل گشودن. مراد دل برآمدن. به مراد دل رسیدن :
دلبر که جان فرسود ازو کام دلم نگشود از او
نومید نتوان بود از او، باشد که دلداری کند.
حافظ (از آنندراج).

کام گیر.

(نف مرکب) مخفف کام گیرنده. رجوع به کام گیرنده و گیرندهء کام شود.

کام گیرنده.

[رَ دَ / دِ] (نف مرکب) گیرندهء کام. نایل شونده. موفق. رجوع به گیرنده کام شود.

کام گیری.

(حامص مرکب) تمتع. نایل آمدن. به مراد رسیدن. رجوع به کام گرفتن شود.

کامل.

[مِ] (ع ص) تمام. ج، کَمَلَة. یقال هو کامل و هم کملة. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم فاعل(1) بمعنی تمام. (از اقرب الموارد). کَمَل. (از اقرب الموارد). رجوع به کمل شود. کمیل. (اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به کمیل شود. صحیح. (از ناظم الاطباء). درست و راست شده، مقابل ناقص. (از فرهنگ نظام). بی کسر و نقصان. تمام. ج، کُمَّل. (از ناظم الاطباء). تمام. (فرهنگ نظام). درست. مکمل. مکمله. وفی. مستغرق. وافی. مطبق. مطبقه. فارغ. فارغه. مفروغ. مفروغه. نافذ. مقضی. مقضیه. (یادداشت مؤلف) :
ترا کامل همی دیدم به هر کار
ولیکن نیستی در عشق کامل.منوچهری.
یکی شعر تو شاعرتر ز حسان
یکی لفظ تو کامل تر ز کامل.منوچهری.
خواندن بی معنی نپسندیی
گر خردت کامل و وافیستی.ناصرخسرو.
ناقص محتاج را کمال که بخشد
جز گهر بی نیاز ساکن کامل.ناصرخسرو.
و کاملی که دست نقصان دامن جلال او نگیرد. (سندبادنامه ص2). دانش کامل آن است که اهل دانش پسندد. (مرزبان نامه).
تا باطنم از شربت تو نقص نپذرفت
حقا که نشد ظاهرم از فایده کامل.
سنایی (دیوان، چ مدرس رضوی، ص357).
ای ز احتلام تیغت فرزند ملک بالغ
وی ز احترام کلکت نو عهد شرع کامل.
اثیرالدین اخسیکتی.
ظل ظلیل دارد ملکی بسیط وافر
عزم سریع وانگه نفسی شریف کامل.
سلمان ساوجی.
عاقل کامل، تأمل در این حکایت کند. (کلیله و دمنه). و به همت بلند و عقل کامل برزویه واثق گشتند. (کلیله و دمنه).
دولت از خادم و زن چون طلبم
کاملم میل به نقصان چکنم.خاقانی.
هر کز(2) ره نقص دید در خود
کامل تر اهل دین شمارش.خاقانی.
بدشان بهتر از همه نیکان
نیکشان از فرشته کاملتر.خاقانی.
لاجرم مرد عاقل کامل
ننهد بر حیات دنیا دل.سعدی (گلستان).
دارای جهان نصرت دین خسرو کامل
یحیی بن مظفر ملک عالم و عادل.حافظ.
|| پر. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). || سراسر. || فاضل و عالم و دانا. (ناظم الاطباء). رجل کامل؛ جامع المناقب. (اقرب الموارد) :
نه معن زائده معطی بود نه حاتم طی
نه قس ساعده کامل بود نه قیس خطیم.ادیب صابر.
|| نام بحری از بحور عروض که هر مصرع آن با سه متفاعلن تقطیع شود. (از المعجم چ قزوینی ص61). بحر خامس از بحور عروض و وزن آن شش متفاعلن است. (تاج العروس). نام بحری از بحور عروض که در آن به شش متفاعلن بیت تمام شود. (آنندراج). نام بحری است از عروض که هر مصرعش با سه یا چهار متفاعلن تقطیع میشود. (فرهنگ نظام). نام بحری است از نوزده بحور اشعار. (غیاث):
چه کند شمن چو جدا شود شمن از صنم
بجز آنکه روز و شبان نشسته بود بغم.
(از المعجم ص61).
بحری از بحور عروض که در آن به شش متفاعلن بیت تمام شود. کقوله:
عفت الدیار محلها فمقامها
بمنی تأَبَّدَ غولها فرجامها.(منتهی الارب).
نزد عروضیان نام بحری از بحور مختصه به عرب است و آن شش بار متفاعلن است. (کشاف اصطلاحات فنون از عنوان الشرف). || کامل (تسهیم...) اصطلاحی است در جانورشناسی. رجوع به تسهیم کامل در همین لغت نامه شود. (جانورشناسی عمومی فاطمی ج1 ص148). || در شرح کلمة السین (آخر مقاله سوم) آرد که نام موجودی است که آنچه شایسته اوست بالفعل او را حاصل باشد چنانکه کلمهء کامل بعضی شرط دیگری کرده اند که کمالات او هم باید از ناحیهء وجود خود باشد نه به اسباب و علل دیگر خارجی و با توجه به این شرط تام و کامل، در جهان وجود بجز خدا نخواهد بود. و چنانکه شرط اخیر را حذف نمائیم عقول مفارقه هم تام و کامل خواهند بود و فوق التمام و الکمال آن باشد که کمالات دیگران هم از او باشد. رجوع به تمام شود.
(1) - از باب نصر و آن افصح است.
(2) - ن ل: گو.

کامل.

[مِ] (اِخ) نام اسب میمون بن موسی مری. || نام اسب قادبن منذر ضبی. || نام اسب هلقام کلبی. || نام اسب خوفران بن شریف. || نام اسب سنان بن ابی حارثه. || نام اسب زیدالفوارس ضبی. || نام اسب شیبان نهدی. || نام اسب زیدالخیل طایی. (منتهی الارب). || نام چند اسب. (ناظم الاطباء).

کامل.

[مِ] (اِخ) الملک الکامل الاول (637 ه .ق.). رجوع به محمد صاحب مصر در این لغت نامه و معجم الانساب ج1 ص151 شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) (الملک...) ابوبکر محمد بن عبدالله (682ه .ق.). (معجم الانساب ج1 ص154). رجوع به ابوبکر و محمد بن عبدالله شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) پنجمین سلطان از سلاطین سلسلهء ایوبی و برادرزادهء سلطان صلاح الدین معروف که در سال 615 جانشین پدر خود ملک عادل گردید پس از یک سال شکست سختی به صلیبیون وارد ساخت و در جنگ بزرگی فرانسویان را مقهور ساخت و از مصر بیرون راند و... در فقه و حدیث و ادبیات و سایر علوم ید طولایی داشت، محضرش مجمع ادبا و فضلا بود. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به معجم الانساب ج1 ص150 شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) ملک شعبان. فرزند ملک ناصر هفدهمین تن از غلامان ترک که در مصر حکومت میکردند. در تاریخ 746 ه .ق. جانشین برادر خود ملک صالح عمادالدین اسماعیل شد پس از سه ماه حکومت وی سقوط کرد و برادر او ناصرالدین حسن جانشین وی گردید. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ملک شعبان شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) از اهالی مضافات لکهنو است. سمت منشیگری انگلیسیان را داشت. در سال 1226 وفات کرده است.

کامل.

[مِ] (اِخ) اباصالح بن مظفر. او کسی است که ابومسلم پس از تسخیر بلاد خراسان او را مأمور وصول خراج و متصدی بیت المال نمود. رجوع به ص56 و ص63 الوزراء و الکتاب شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) (افندی) صدقی. او راست: «النبذالعلمیة والفکاهات الادبیة» که با همکاری عبدالواحد افندی حمدی آن را فراهم کرد. سرآغاز آن معاهدهء برلین است و حاوی مطالب بی شمار علمی و ادبی و فکاهی است و به سال 1317 ه .ق. در مصر به چاپ رسید. (معجم المطبوعات ج2 ص1543).

کامل.

[مِ] (اِخ) (افندی) قبطی. او راست: «اتحاف اریاب العرفان بتعریب سیرالهة الیونان» که به سال 1883 م. در مطبعهء «الوطن» بچاپ رسید. (معجم المطبوعات ج3 ص1544).

کامل.

[مِ] (اِخ) ابن ثابت منصوری (431 - 518 ه .ق.). دانای علم فرایض، یعنی احکام و دستورهای خدای تعالی دربارهء زکوة و نماز و روزه و غیره و همچنین دانای علم بخش کردن میراث، و تقسیم ارثیهء مصر که مدت 60 سال به تدریس حساب و امور ارثی استمرار داشت و او را تصانیفی است. (از اعلام زرکلی).

کامل.

[مِ] (اِخ) کامل بن حسین بن محمد بن مصطفی پالی حلبی، مشهور به غزی. از تاریخ نویسان و اعضای مجمع علمی عربی در دمشق بود، مولد و مدفنش حلب است، مدت بیست سال تحریر روزنامهء هفتگی «الفرات» را عهده دار بود. «نهرالذهب فی تاریخ حلب» و «جلاءالظلمة فی حقوق اهل الذمة» و «الروضة الغناء فی حقوق النساء» از تصنیفات اوست. (از الاعلام زرکلی).

کامل.

[مِ] (اِخ) ابن شریف جلیل. از شاعران بود و قصیده ای از او در مدح امین الدولة بن تلمیذ (متوفی 560) هست که ابیات زیر از آن قصیده است:
امین الدولة اسلم للایادی
علی رغم المناوی و المعادی
و للمعروف تنشره اذا ما
طواه تناوب النوب الشداد.
رجوع به عیون الانبا چ 1 ص265 شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) ... ابن عکرمه. او کسی است که مسروحی از شعرای عرب راجع به او شعر دارد. رجوع به صفحه 148 ج3 البیان والتبین شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) (526-589 ه .ق.) ابن علی بن مقلدبن نصربن منقذالکنانی «از امرای دولت ایوبیان است. سلطان صلاح الدین او را در زبید نایب خود گردانید. مدتی کوتاه در این شغل بود سپس به دمشق بازگشت و باقی عمر خود را با احترام و منزلت بپایان رسانیده تولد او در قلعهء شیراز و مرگش در قاهره بود». (از الاعلام زرکلی چ 1 ص807).

کامل.

[مِ] (اِخ) ابن فتح بن ثابت بن شاپور مکنی بابوتمام و ملقب به ضریر ازمردم بادر است(1) در بغداد سکونت کرد. مردی ادیب و فاضل و با ذکاوت بود، در فنون مختلف علم ممارست داشت. حافظ شعر و اخبار بسیار بود. وی در دین خویش متهم بود و از ابوالفتح علی بن علی بن زهمویه حدیث شنید. و از او رسالات و اشعاری باقی مانده است. او راست:
و فی الاوانس من بغداد آنسة
لها من القلب ما تهوی و تختار
سالتها نهلة من ریقها بدمی
و لیس الا خفیف الطرف سمسار
عندالعذول اعتراضات و لائمة
و عند قلبی جوابات و اعذار.
رجوع به معجم الادبا و فوات الوفیات ج2 ص138 شود.
(1) - فوات الوفیات او را کامل بن الفتح بن ثابت ظهیرالدین الضریر البارزی ادیب، ضبط کرده است.

کامل.

[مِ] (اِخ) فتح بن ثابت بازری. وی از مردم بغداد و کور و شاعر بود و او را ترسلی است. بر خلیفه الناصرلدین الله وارد میشد و با او محاضره میکرد و علوم اوایل را بدو آموخت. وی را به زندقه متهم کردند به سال 596 ه .ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی چ 1 ص807).

کامل.

[مِ] (اِخ) ابن... هبة اللهبن عبدالله بن کامل، ابوالقاسم. «داعی الدعات» فاطمی ها در مصر بود و در اواخر دولت فاطمی ها «قاضی القضات» شد و به لقب فخرالامناء نایل آمد. پس از زوال حکومت فاطمیان در مصر دستگیر و به دار آویخته شد. او یکی از هشت نفری است که در اعاده دولت بنی عبید کوشش کردند. (از الاعلام زرکلی). رجوع به هبة الدین بن عبدالله شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) الایوبی محمد بن محمد بن ایوب، ابوالمعالی ناصرالدین از سلاطین دولت ایوبی بود. در ادب دستی داشت و شعر هم میسرود. در مصر بدنیا آمد و پدرش حکومت مصر را باو تفویض کرد. پس از وفات پدر با کیاست و حسن تدبیر بر قلمرو پدر حکومت کرد و به وسعت آن افزود به سال 635 در دمشق درگذشت و در قلعهء دمشق بخاک سپرده شد. مدرسه «کاملیه» مصر از آثار اوست. (از الاعلام زرکلی). رجوع به ایوبی و ملک الکامل شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) (الملک...) سیف الدین خلیل بن احمد. رجوع به الملک الکامل شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) ... الجحدری. ابویحیی کامل بن طلحة الجحدری. از رجال حدیث بود به سال 145 در بصره متولد شد و در بغداد سکونت گزید و هم در آنجا به سال 231 ه .ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی چ 1 ص807).

کامل.

[مِ] (اِخ) الشیخ کامل القصاب. از پیشوایان استقلال سوریه است. (1373 - 1290 ه .ق). رجوع به محمد کامل بن احمدبن عبدالقادر شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) بهاءالدوله عبداللهخان از نواب هند و بیت زیر از اوست:
گذشت عمر که گرد سر تو میگردم
هنوز گردش من گرد خاطر تو نگشت.
(قاموس الاعلام ترکی).

کامل.

[مِ] (اِخ) سلیمان الخوری عیسی. او راست «الحاجیات و الکمالیات» که شامل سخنرانی او در شهر حمص به سال 1908 است. (معجم المطبوعات ج2 ص1943). رجوع به سلیمان الخوری عیسی شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) شیرازی. معروف به مصلح الدین و بیت زیر از اوست:
شب فراق تو از خون دیده دامانم
چنان پرست که نتوانم از زمین برخاست.
(قاموس الاعلام ترکی).

کامل.

[مِ] (اِخ) خلخالی. مؤلف ریاض العارفین آرد: اسم سعیدش ملک سعید از فضلای خلخال و از شعرای صاحب حال. علوم عقلی و نقلی را با تصوف جمع کرده، از قال بحال رسیده، و شراب معرفت چشیده، مدتها در شیراز از خلق انزوا گزیده، و بذکر حق آرمیده، و اوقات را صرف کتب عرفانیه و حکمیه کرده، و در همانجا رحلت فرموده است. دو بیت زیر از اوست:
کروبیان چو نالهء من گوش میکنند
تسبیح و ذکر خویش فراموش میکنند.
کامل زبان به بند که خاصان بزم خاص
عرض مراد از لب خاموش میکنند.
رباعی زیر نیز از اوست؛
ای آینهء ذات تو ذات همه کس
مرآت صفات تو صفات همه کس.
ضامن شدم از بهر نجات همه کس
بر من بنویس سیآت همه کس.
(ریاض العارفین ص230).

کامل.

[مِ] (اِخ) شیرازی، از شعرای شیراز و بیت زیر از اوست:
مدار گرمی بازار ما بغمزهء تست
دمی که چشم تو خفته ست بخت ما خفته ست.
(قاموس الاعلام ترکی).

کامل.

[مِ] (اِخ) کاشانی، همشیره زادهء میرتقی کاشانی صاحب تذکره است و بیت زیر از اوست:
هرگز به سوی من نگهش جلوه گر نشد
شمشیر او بخون من از ننگ تر نشد.
(قاموس الاعلام ترکی).

کامل.

[مِ] (اِخ) (الملک...) احمدبن خلیل برادرزادهء صلاح الدین ایوبی مجاهد معروف. رجوع به الملک الکامل شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) ملک... شعبان محمد بن قلاوون. رجوع به الملک الکامل در لغتنامه و شعبان (الکامل) ابن محمد (الناصر) در اعلام زرکلی شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) مصطفی. رجوع به مصطفی کامل شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) الملک... صاحب میافارقین. رجوع به الملک الکامل و محمد بن غازی شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) محمد... الخلعی. موسیقی دان مصری. «موسیقی شرقی» و «نیل الامانی فی ضروب الاغانی» از تألیفات اوست. صدای دلکشی داشت و عود می نواخت و در قاهره وفات یافت (1292-1357 ه .ق.). رجوع به محمد کامل در اعلام زرکلی شود.

کامل.

[مِ] (اِخ) (ملک...) ناصرالدین محمد بن عادل. رجوع به ابوبکر محمد بن ایوب و ص 60 و 61 و 152 نقودالعربیه شود.

کامل آباد.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان چایپار بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی. واقع در نه هزارگزی شمال قره ضیاءالدین 3500هزارگزی خاور شوسهء قره ضیاءالدین به ماکو. ناحیه ای است واقع در دامنه، هوای آن معتدل است 155 تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. محصولش غلات است، اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آن جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کامل آباد.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 12هزارگزی خاور مراغه و چهارهزارگزی راه شمال ارابه رو مراغه به قره آغاج. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل است. و 436 تن سکنه دارد. زمین آن از آب چشمه مشروب میشود. محصولاتش عبارت است از: غلات، نخود، چغندر، کشمش، بادام، کرچک، زردالو، اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاملاً.

[مِ لَنْ] (ع ق) تماماً و همگی و سراسر و بی کسر و نقصان. (ناظم الاطباء). بطور کامل و بی نقص و عیب. بغایت. بالمره. بالکله.

کاملات.

[مِ] (ع ص، اِ) جِ کاملة. (ناظم الاطباء). رجوع به کاملة و کامل شود.

کامل افندی.

[مِ اَ فَ] (اِخ) سیدمحمد... از علمای اواخر سلطنت سلطان عبدالحمید و اوایل سلطنت سلطان سلیم سوم است (1141-1215 ه .ق.). پس از تحصیل علوم و ارتقا به مدارج علمی در سال 1185 شریف ناحیهء غلطه، و در 1191 شریف مصر گردید و در 1199 قاضی شهر استانبول و در 1200 نقیب الاشراف و در 1202 قاضی عسکر شد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کامل العقل.

[مِ لُلْ عَ] (ع ص مرکب) با خرد تمام. عاقل. آنکه عقلش بکمال رسیده باشد :
مر ترا عقلست جزوی در زمان
کامل العقلی بجو اندر جهان.مثنوی.
رجوع به کامل عقل شود.

کامل العیار.

[مِ لُلْ عِ] (ع ص مرکب) پول بی عیب که عیار و وزن درست داشته باشد. (ناظم الاطباء). تمام عیار. رجوع به کامل عیار شود.

کامل الوزن.

[مِ لُلْ وَ] (ع ص مرکب)هرچیز که وزن آن درست و صحیح بوده و کم نباشد. (ناظم الاطباء).

کاملانه.

[مِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بطور کمال و فضل. فاضلانه و عالمانه. (ناظم الاطباء).

کامل بک.

[مِ بَ] (اِخ) از شعرای متأخر عثمانی برادر فاضل بک و نوهء طاهر عمر است... به سن جوانی بدرود حیات گفت. (از قاموس الاعلام ترکی).

کامل پاشا.

[مِ] (اِخ) یوسف... از وزرای سلطان عبدالعزیز و عربی الاصل بود و در زیر نظر عم خود عثمان پاشا تربیت یافت و از علمای عصر تحصیل علم کرد و در ادبیات ترکی و عربی و فارسی و شعر و انشا ماهر شد. به سال 1249 به مصر رفت. و در ظرف پنجسال به مرتبهء سرلشکری (امیراللوایی) رسید داماد محمدپاشا شد و در اندک مدتی با پایهء بیگلربیگی به عضویت مجلس عالی عدلیه و معارف منصوب شد و به مقامات مختلفی نائل آمد و در سال 1293 درگذشت. و در جنب بیمارستان غریبان که خود احداث کرده بود به خاک سپرده شد. کریم و نیکوکار و مدبر و دوراندیش بود. (از قاموس الاعلام ترکی).

کامل خراسانی.

[مِ لِ خُ] (اِخ) مؤلف ریاض العارفین آرد: اسم شریفش ملامحمد اسماعیل و اصلش از قریهء ارغد بوده و سالها تحصیل کمالات نمود. به صحبت اکابر دین مبین و ناهجان مناهج یقین رسید و طریقهء مشایخ سلسلهء علیهء ذهبیهء کبرویه را برگزید و در کمالات نفسانی و روحانی مرتبهء عالی یافته ارادت به جناب سیدعالم شاه هندی که از فحول فضلا و علما و عرفای عهد بوده داشته است. به صحبت جناب سید قطب الدین تبریزی فارسی و آقامحمد هاشم خلیفهء او و آقا محمد کازرونی نیز رسیده و بمرتبهء کمال ترقی نموده و در نظم وجدی تخلص میفرموده است و در سنهء... رایت سفر آخرت برافراشته و گاهی به طریق مثنوی طبع آزمایی میفرموده است و مثنوی مختصری از او دیده شد و این چند بیت از آن گزیده شده است؛
آتش عشق از درون شد شعله ور
پرتوش ز اندیشه ها بر کرد سر
هر نفس از پردهء ساز دگر
گونه گونه آرد آواز دگر.
رباعی زیر نیز از اوست؛
ای آنکه بدلبری تویی بالا دست
عمری است که گشته ام بدامت پابست.
پایی بسرم نه که فتادم از پا
دستی بدلم رسان که رفتم از دست.
(ریاض العارفین ص278).

کامل شدن.

[مِ شُ دَ] (مص مرکب) به انجام رسیدن. انجام شدن. (یادداشت مؤلف). به حد کمال رسیدن. کمال یافتن. بی نقصان شدن.

کامل عقل.

[مِ عَ] (ص مرکب) کامل العقل. رجوع به کامل العقل در همین لغت نامه شود :دستور وزراء کامل عقل و منشور حکماء صاحب تجربه را منسوخ گردانید. (حبیب السیر چ طهران جزء سوم از ج 3 ص 125). چون به پادشاهی نشست، هیچ از آداب و آیین ملک نمیشناخت و کامل عقل نبود. (ص111 فارسنامهء ابن البلخی).

کامل عیار.

[مِ عِ] (ص مرکب) زر ده دهی. (فرهنگ نظام).
-نقرهء کامل عیار؛ نقرهء خالص. مؤلف تذکرة الملوک آرد: نقرهء کامل عیار آن است که از سطح قرص نقره بعد از برآمدن از کورهء قال شاخچه ها به شکل حباب سر میزند، و به همین جهت نقرهء خالص را شاخدار میگویند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص22).
|| مجازاً هر کس و چیز بی عیب. (فرهنگ نظام). تمام عیار. (آنندراج). کامل. بی غل و غش. (آنندراج) :
رتبهء کامل عیاران از محک ظاهر شود
تن به سنگ کودکان ده دامن صحرا مگیر.
صائب (از آنندراج).
رجوع به کامل العیار شود.

کامل عیار کردن.

[مِ عِ کَ دَ] (مص مرکب) خالص گردانیدن. مجازاً، تهذیب کردن. زدودن غل و غش. کامل ساختن :
ترا در بوتهء گل بهر آن دادند این مهلت
که سیم ناقص خود را کنی کامل عیار اینجا.
صائب.

کامل کردن.

[مِ کَ دَ] (مص مرکب)بی نقص کردن. بی عیب ساختن. به کمال رساندن :
ز بسکه اهل هنر را بزرگ کرد و نواخت
بسی نماند که هر ناقصی کند کامل.سعدی.
رجوع به کامل شود.

کامل کیاست.

[مِ سَ] (ص مرکب) داهی. زیرک. نکته سنج. موقع شناس: ملوک وافرفراست و سلاطین کامل کیاست. رجوع به ص322 حبیب السیر جزو 4 از ج 3 شود.

کاملة.

[مِ لَ] (ع ص) مؤنث کامل. (ناظم الاطباء). رجوع به کامل شود.

کاملة.

[مِ لَ] (اِخ) نام اسب عمروبن معدیکرب. (منتهی الارب) (بلوغ الارب ج2 ص116). رجوع به عمروبن معدیکرب شود. || نام اسب زیدبن قتان. (منتهی الارب).

کاملة الوداد.

[مِ لَ تُلْ وِ] (ع ص مرکب)شرط دول کاملة الوداد، شرطی است که معمو در عهود تجاری قید گردیده و بموجب آن هر یک از دول امضاء کنندهء عهدنامه از تخفیفات گمرکی یا امتیازات تجاری که بعدها به دولت دیگر ممکن است داده شود بهره مند میگردد. و هرگاه چنین شرطی در عهود تجاری قید نگردد ممکن است در نتیجهء امتیازات و تسهیلاتی که به یک دولت رقیب در کشوری داده میشود منافع اقتصادی امضاءکنندگان عهدنامه به کلی مختل و منظوری که از امضای عهدنامه در نظر بوده حاصل نگردیده و تولید خسارتی هم برای امضاء کنندگان بنماید. (حقوق بین الملل صدیق حضرت ص220).

کاملی.

[مِ] (ص نسبی) منسوب به کامل.

کاملی.

[مِ] (اِخ) جد ابویعلی حمزة بن محمد بن محمد بن سلیمان ابوکامل بن حاتم الکاملی و او پسر ابوعبیدبن ابوعمروبن ابوکامل النسفی است که از مستعفری و غیر او حدیث شنید و در جمادی الاَخر سال 414 ه .ق. درگذشت. (لباب الانساب).

کاملی.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 2هزارگزی شمال خاوری مشهد و شمال راه مشهد به تبادکان. ناحیه ای است واقع در جلگه و هوای آن معتدل است و 78 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاملیا.

[مِ] (اِ)(1) قسمی گل. (یادداشت مؤلف).
(1) - Camelia japanica.

کاملیت.

[مِ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)تکمیل و کمال. (ناظم الاطباء).

کاملیه.

[مِ لی یَ] (اِخ) اصحاب ابی کامل اند و آنان همهء صحابه را بخاطر ترک بیعت علی (ع) و علی (ع) را نیز طعن کردند که ترک طلب حق خود کرد و در این تقاعد امام را معذور ندارند. بلکه گویند میباید خروج میکرد. لیکن با اینهمه در محبت علی (ع) غلو و افراط کردند و ابی کامل گوید که امامت در شخصی بشخص متناسخ میشود و این نور در شخصی به نبوت گراید و در شخصی به امامت نماید و گاه امامت به نبوت متناسخ شود. (از ترجمهء الملل و النحل صص 190 - 191). و رجوع به لباب الانساب ج3 ص24 شود. اصحاب ابی کامل که مردم را در ترک اقتدا به حضرت علی و آن حضرت را در ترک طلب کافر میدانستند و منکر خروج بر ائمهء جور بودند. بشاربن برد شاعر از این فرقه بوده. (خاندان نوبختی ص261). یکی از فرق نه گانهء شیعه باشند از غلات. (بیان الادیان). ایشان از پیروان مردی رافضی هستند که ابی کامل نام داشت و میگفت که یاران پیغمبر چون دست بیعت به علی ندادند کافر شدند و علی نیز چون نبرد کردن با آنان را فروگذاشت کافر گشت زیرا جنگ با ایشان همچون نبرد با اهل صفین واجب بود. (تاریخ مذاهب اسلام چ محمد جواد مشکور ص46). گروهی است از بدترین روافض منسوب به ابوکامل. (منتهی الارب)فرقه ای از غالیان شیعه منسوب به ابوکامل که قائل بتناسخ پس از مرگند. (از اقرب الموارد). رجوع به ابوکامل در کشاف اصطلاحات الفنون شود.

کاملیه.

[مِ لی یَ] (ص نسبی) سکه های منسوب به ملک الکامل ناصرالدین محمد بن عادل ابوبکر محمد بن ایوب. رجوع به ص 60 و ذیل 61 و 152 نقودالعربیه شود.

کاملیه.

[مِ لی یَ] (اِخ) المدرسة الکاملیه. مدرسه ای است که کامل القصاب محمد بن کامل بن احمدبن عبدالقادر از پیشوایان استقلال سوریه در دمشق بنا نهاد. رجوع به کامل القصاب و محمد بن کامل بن احمدبن عبدالقادر شود.

کامم.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 25هزارگزی جنوب مهاباد و یکهزار و پانصدگزی راه شوسهء مهاباد به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل است و چهل تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کامن.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از کمون بمعنی پوشیده شدن. پنهان. پوشیده شونده. (از فرهنگ نظام) (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : شکر و شکایت و توقع و التماس که از جانبین در ضمایر و سرائر کامن است بمشافهه بمسامع یکدیگر رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
فایدهء هر ظاهری خود باطن است
همچو نفع اندر دواها کامن است.مولوی.

کامناسکیر.

(اِخ)(1) مناسکیر. پسر فرهاد اشکانی معاصر مهرداد اول اشکانی. رجوع به ایران باستان ج3 ص2227 و 2676 شود.
(1) - Camnaxcires.

کام ناکام.

(ق مرکب) این لفظ در مقام لفظی گفته میشود که آن را به عربی البته میگویند. (برهان). حکم قطعی و بتی که به عربی البته گویند. (از آنندراج). البته و حکماً بطور لزوم. (ناظم الاطباء). قطعاً. یقیناً. بالبت والیقین. || خواه ناخواه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). چار ناچار. (غیاث) (آنندراج). طوعا و کرها :
جهان کام ناکام خواهی سپرد
بخودکامگی پی چه باید فشرد.نظامی.
ز قدر همت عالیت کیوان
کف پای تو بوسد کام ناکام.سوزنی.
اگر خواست ورنه جنیبت جهاند
سوی حربگه کام ناکام راند.نظامی.
شد سال گذشته و آن دد و دام
آسوده شدند کام ناکام.نظامی.
و نیز رجوع به کام و ناکام شود.

کامنة.

[مِ نَ] (ع ص) مؤنث کامن. (ناظم الاطباء). رجوع به کامن شود.

کامو.

(اِ) نوعی کرک است که در ترکی کامی گویند. (شعوری ج2 ص256) :
درخور ریش سفیدست چو شیخان کامو
وان سیه بره سیه ریش بخاطر میدار.
نظام قاری (دیوان البسه ص12).
یکی دو اند بکامو که زود بشتابی
چه گر بشانه کنی مو چه گر کلت بر سر.
نظام قاری (دیوان البسه ص18).
پیش بعضی خارپشت و قاقم است
در نظر یکسان و کامو و بره.
نظام قاری (دیوان البسه ص25).
بکامو یقهء قاقم چنانست
که دوزی وصله بر کاسر ز کتان.
نظام قاری (دیوان البسه ص120).
|| قسم مخصوصی از چرم. (ناظم الاطباء).

کامو.

(اِخ) دهی است از دهستان جوشقان بخش مسیمهء شهرستان کاشان. واقع در 26 هزارگزی شمال خاور مسیمه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 1900 تن سکنه دارد از 29 رشته قنات با مزارع و در بهار از رودخانه کپرکن مشروب میشود. محصول آن عبارت است از: غلات، لبنیات، میوه جات. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند و عده ای نیز به کارگری به طهران میروند. از صنایع دستی زنان چادرشب و کرباس بافی است. یک دبستان و شش باب دکان و یک راه فرعی به مسیمه دارد. چندین مزرعه جزو این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاموا.

[کامْ] (اِ) نخهای سست پشمین یا پنبه ای که زنان با قلاب بدان جامه بافند. (یادداشت مؤلف). ظاهراً از کلمه کانوس(1)انگلیسی که آنهم از کلمهء کانابیس(2) لاتینی مأخوذ است گرفته شده و بسبب قرب مخرج تلفظ نون و میم در زبان فارسی کاموا و کانوا هر دو بکار میرود. (از فرهنگ نظام) (وبستر).
(1) - Canvas.
(2) - Cannabis.

کامواباف.

[کامْ] (نف مرکب) آنکه کاموا بافد. کسی که از کاموا بافتنی ها چون جوراب و پیراهن و بلوز و جامه و غیره ببافد.

کاموابافی.

[کامْ] (حامص مرکب) عمل کامواباف.

کاموادوز.

[کامْ] (نف مرکب) آنکه روی پارچه با نخ کاموا بخیه و قلاب بدوزد.

کاموادوزی.

[کامْ] (حامص مرکب) کار قلاب دوزی و بخیه روی پارچه. (از فرهنگ نظام). عمل کاموادوز.

کامود.

(ص) بمعنی بسیط است که در مقابل مرکب باشد.(1) (برهان).
(1) - از دساتیر. (حاشیهء برهان چ معین).

کام و دام.

[مُ] (اِ مرکب، از اتباع) بد و خوب. خوب و زشت. نیک و بد. پستی و بلندی و امثال آن. (یادداشت مؤلف). شیرین و تلخ. راحت و رنج :
گذشته بر او بر بسی کام و دام
یکی تیز پایی «ودانوش» نام.عنصری.

کامور.

[کامْ وَ] (ص مرکب)(1) کامیاب و فیروزمند. بهره مند و بختیار. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). کامیاب. کامروا. (شعوری ج2 ص238) :
بسکه با لطف و کرم شد نامور
در جهان نبود نظیرش کامور.
میرنظمی (از آنندراج).
در فرهنگ ناظم الاطباء معنی موافق آرزو، بر حسب میل نیز دارد؛ اما ظاهراً استوار نیست و کاموری باید بدین معنی باشد. رجوع بکاموری شود.
(1) - از کام + ور (پساوند اتصاف).

کامور شدن.

[کامْ وَ شُ دَ] (مص مرکب)بهره مند و کامیاب گشتن. به کام شدن. || مشهور و نیکنام شدن. (ناظم الاطباء).

کامورشده.

[کامْ وَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نیکنام و نامور گشته. || بهره مند و کامیاب. || مشهور شده. (ناظم الاطباء)

کاموری.

[کامْ وَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کامور. کامیابی. || نیکنامی و معروفی.

کام و ریژ.

[مُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)(1)مراد و مقصود. (برهان). || هوی و هوس. (برهان). هر یک از کام و ریژ هم جداگانه به این معنی است. (برهان). آرزوی جان. هوی و هوس :
دیدی تو کام و ریژ بدو اندرون بسی
با ریدگان مطرب بودی بفر و زیب.رودکی.
(1) - از کام + ریژ = ریژکام = ریژ و کام. (حاشیهء برهان چ معین).

کام و زبانه.

[مُ زَ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) نر و لاس. بند و گشا. (یادداشت مؤلف). در اصطلاح نجاران فرورفتگی در چوب که با اسکنه پیدا آید و برآمدگی که در چوب دیگر پیدا آید و با قرار دادن زبانه درون کام آن دو چوب بهم اتصال یابد.

کام و زبانه کردن.

[مُ زَ نَ / نِ کَ دَ](مص مرکب) با اسکنه جایی در چوب پیدا کردن و چوبی سرپهن و تیز در میان آن جا فروبردن. آنجای را کام و آن چوب نهاده را زبانه گویند. (یادداشت مؤلف).

کاموس.

(ص) کامود. (برهان) (آنندراج). رجوع به کامود شود.

کاموس.

(اِخ) نام مبارزی است کشانی و او پادشاه سنجاب بود و تا به ملک روم ولایت داشت، بمدد افراسیاب آمد و رستم او را بخم کمند گرفت و کشت. (برهان) (فرهنگ نظام). از بهادران توران. (حبیب السیر ج1 چ فردوسی تهران). نام یکی از امرای زیردست افراسیاب که حاکم کاشانش کرده بود. (ولف). فردوسی در شاهنامه چنین آرد :
کنون رزم کاموس پیش آورم
ز دفتر بگفتار خویش آورم
چو خورشید زد پنجه بر پشت گاو
ز هامون برآمد خروش چگاو
ز درگاه کاموس برخاست غو
که او بود مردافکن و پیش رو
بر کوه لشکر بیاراستند
درفش خجسته به پیراستند
چو با میسره راست شد میمنه
همان ساقه و قلب و جای بنه
برآمد خروشیدن کرنای
سپه چون سپهر اندرآمد ز جای
چو کاموس تنگ اندرآمد بجنگ
بهامون نبودش زمانی درنگ
سپه را بکردار دریای آب
که از که فرود آید اندر شتاب
چو نزدیکتر شد بکاموس گفت
که این را مگر ژنده پیلست جفت؟
بکاموس بر، تیرباران گرفت
کمان را چو ابر بهاران گرفت
چو کاموس دست و گشادش بدید
بزیر سپر کرد سر ناپدید.

کاموس.

(اِخ) (رزم...) جنگی است که بین ایرانیان و ترکان روی داد و کیخسرو رستم را مأمور این جنگ کرد و بسیاری از ترکان از آن جمله کاموس در این جنگ کشته شدند. رجوع به ص48 مجمل التواریخ و القصص و نیز رجوع به کاموس پهلوان تورانی شود.

کاموس.

(اِخ) دهی است از روستاهای اصفهان و شیخ زین الدین عبدالسلام کاموسی از آنجا بوده است. (آنندراج).

کاموس.

(اِخ)(1) (ارماند گاستن)(2) مستشار حقوقی فرانسه و عضو مجلس کنوانسیون. (1740-1804).
(1) - Camus.
(2) - Armand - Gaston.

کاموس گیر.

(نف مرکب) گیرندهء کاموس کشانی پادشاه سنجاب :
کمندافکن آن گرد کاموس گیر
که گاهی کمند افکند گاه تیر.فردوسی.
و رجوع به ولف و کاموس در همین لغت نامه شود.

کام و کر.

[مُ کَ] (اِ مرکب، از اتباع) مراد و هوی. از اتباع و کر بمعنی مراد و مقصود است. (یادداشت مؤلف) :
کار بی علم کام و کر ندهد
تخم بی مغز بار و بر ندهد.
سنایی غزنوی (از فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان چ معین).
دهر اگر خوان زندگانی ساخت
خورد هر چاشنی که کام و کر است.
خاقانی.
|| قدرت و توان. (یادداشت مؤلف) :
ای بذل تو سیم و زر، وی کار تو کام و کر
وی رأی تو ماه و خور، وی صنع تو رفق و کین.
مختاری (یادداشت مؤلف).

کامومیل رومن.

[مُ مَ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) بابونه رومی. (کارآموزی داروسازی ص199).
(1) - Camomille romaine.

کامون.

(اِ) زیره و یا گیاه آن. (ناظم الاطباء). کمون. معرب خامون. رجوع به کمون شود.

کامون.

(اِ) به هندی باقلای هندی است که به هندی کهلو نامند. (فهرست مخزن الادویه). || تخم(1) رازیانه که در عربی شُمرَة گویند. (شعوری ج2 ص252).
(1) - خود رازیانه است نه تخم آن. (از اقرب الموارد).

کام و ناکام.

[مُ] (ق مرکب) کام ناکام :
بکام و ناکام از بهر زاد راه دراز
زمین بزیر کفت(1) زیر گام باید کرد.
ناصرخسرو.
ببین تا چون بود حالت سرانجام
که باید رفت از این جا کام و ناکام.
ناصرخسرو.
گر بازدهی وام او بخوشی
ورنه بستاند بکام و ناکام.ناصرخسرو.
رجوع به کام ناکام شود.
(1) - ن ل: پیت.

کامونی.

(اِ) انگور روباه و تاجریزی سیاه که عنب الثعلب مجنن نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کامه.

[مَ / مِ] (اِ) کام و مراد و خواهش و مطلب و مقصد باشد. (برهان) (غیاث) (فرهنگ نظام) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
کسی کآورد راز دل را پدید
ز گیتی به کامه نخواهد رسید.
ابوشکور بلخی.
اگر ز آمدن دم زنی یک زمان
برآید همه کامهء بدگمان.فردوسی.
بدو گفت گرسیوز این خواب شاه
نباشد بجز کامهء نیکخواه.فردوسی.
بدو گفت رستم که با فر شاه
برآمد همه کامهء نیکخواه.فردوسی.
که از تف آن کوه آتش پرست
همهء کامهء دشمنان کرد پست.فردوسی.
شد این تخمه ویران و ایران همان
برآمد همه کامهء بدگمان.فردوسی.
سپاهی ز توران بهم برشکست
همه کامهء دشمنان کرد پست
برآمد به هر گوشه ای نام او
روا شد به هر کامه ای کام او.فردوسی.
ایزد از روزگار دولت تو
دور داراد کامهء بدخواه.ابوالفرج رونی.
ز پیش بودم بیم و امید دشمن و دوست
برنج دوستم اکنون و کامهء دشمن.
مسعودسعد.
کامهء دل گرچه ز جان خوشتر است
عاقبت اندیشی از آن خوشتر است.
نظامی گنجوی (حاشیهء برهان از فرهنگ نظام).
باد جهانت بکام کز ظفر تو
کامهء صد جان مستهام برآمد.خاقانی.
به کامهء دل دشمن نشیند آن مغرور
که بشنود سخن دشمنان دوست نمای.
سعدی.
ز چشم دوست فتادم بکامهء دل دشمن
احبتی هجرونی کما تشاء عداتی.سعدی.
- به کامهء دشمن شدن؛ به کام او گشتن. مطابق خواست دشمن شدن :
در جهان دوستکام بادی تو
که شدم من بکامهء دشمن.مسعودسعد.
- به کامهء دشمن کردن؛ بر طبق قرار و خواست او کردن :
جهد آن کن که مر مرا نکنی
پیش صاحب بکامهء دشمن.فرخی.
- به کامه رسیدن؛ کامیاب شدن. به آرزو رسیدن. نایل شدن به امانی :
کسی کآوَرَد راز دل را پدید
ز گیتی به کامه نخواهد رسید.ابوشکور.
- خودکامگی؛ استبداد. بلهوسی. خویش کامی :
جهان کام و ناکام خواهی سپرد
بخودکامگی پی چه باید فشرد.نظامی.
رجوع به خودکام و خودکامه و خویش کامی و خودکامی شود.
- خودکامه؛ خودرأی. بکام برآمده و خودسر. (برهان). خودپرست و خودپسند. (فرهنگ نظام). بلکامه. آنکه هرچه کند به میل خود کند و رجوع به خودکامه شود :
بماند از پی پاسخ نامه را
بکشت آتش مرد خودکامه را.فردوسی.
بدو داد پس نامور نامه را
پیام جهانجوی خودکامه را.فردوسی.
چو کاووس خودکامه اندر جهان
ندیدم کسی از کهان و مهان.فردوسی.
چو برخوانم این پاسخ نامه را
ببیند دل مرد خودکامه را.فردوسی.
وز آن پس چو برخواند آن نامه را
سخنهای خاقان خودکامه را.فردوسی.
نهادند بر پشت آن نامه بر
که نزد سیاوش خودکامه بر.فردوسی.
درین چارسو هیچ هنگامه نیست
که کیسه بر مرد خودکامه نیست.نظامی.
سزا خود ز شه همچنین نامه بود
نه با کام و بایست خودکامه بود(1).فردوسی.
تو خودکامه ای، گر ندانی شمار
برو چار صدبار بشمر هزار.فردوسی.
به هر پادشاهی و خودکامه ای
نبشتند بر پهلوی نامه ای.فردوسی.
چو ماهوی بدبخت خودکامه شد
از او نزد بیژن یکی نامه شد.فردوسی.
- شادکامه؛ هنگامه. همهمه و غوغا(2). (ناظم الاطباء).
- شادکامه کردن؛ خشنود شدن از رنج و آزار دیگری. (ناظم الاطباء).
|| کنایه از علف خودروی هم هست. (برهان). و رجوع به خودکامه شود. || نوعی ریحان خوشبو که در خوزستان زیاد میروید. (شعوری ج2 ورق 259). و رجوع به کامخ شود. و به این معنی جز شعوری در جای دیگر نیامده است. || نانخورشی است مشهور که بیشتر مردم صفاهان سازند و خورند. (برهان) (آنندراج). || طعامی است که به زبان عربی کامخ میگویند و بعضی گویند کامخ معرب کامه است(3). (برهان) : این مرد... آچارها و کامه ها نیکو ساختی، امیر وی را بنواخت و گفت از گوسفندان خاص پدرم وی بسیار داشت. (تاریخ بیهقی).ترا از ترشیها و لبنیات نهی کردم، تو زیره بای خوری و از کامه و انبجات پرهیز نکنی معالجت موافق نیفتد. (چهارمقاله چ معین ص 131). || ریچال که مربای دوشابی میباشد. (از برهان) (آنندراج). || آبکامه و نانخورشی است که از شیر و ماست و تخم سپندان و خمیر خشک و سرکه سازند و به تازی کامخ گویند. (ناظم الاطباء). ریچالی است که با طعام خورند و آن چنان باشد که اسپند تازه در شیر کنند تا بسته گردد و ترش شود و به عربی کامخ گویند. (فرهنگ سروری). ریچاری باشد که نوعی از آن را بتکوب و [ پتکوب ] سازند و نوعی دیگر را که بهتر باشد نان خورش کنند و در عسکر مکرم که لشکر نیز خوانند از ولایت خوزستان بغایت نیکو سازند و نام آن کامهء لشکر باشد و آنجا چیله گویند. (صحاح الفرس). || شیر و دوغ درهم جوشانیده(4). (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خامه. نوعی روغن که روی شیر ایستد چون شبی بر او بگذرد. (یادداشت مؤلف) :
ریچاله گری پیش گرفتی تو همانا
بخیره (؟) در شیر بری کامه برآری(5).
ابوالعلاء ششتری.
|| مرجان را نیز گویند و آن در قعر دریا میروید و ریسمانها برآن بندند و کشند تا برآید، سبزرنگ است و چون باد بر او میخورد و آفتاب میتابد سرخ میگردد و در داروهای چشم بکار برند قوت بصر دهد. (برهان) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (الفاظ الادویه) (فهرست مخزن الادویه) :
بیراهن لؤلؤی برنگ کامه
وان کفش دریده و سر بر لامه.
مرواریدی (از فرهنگ اسدی).
|| آچار. (ناظم الاطباء). || لجام اسب. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کام. عشق. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کام شود.
(1) - ن ل (در چ شوروی): نه بر کام بایست بر کامه بود. که در این صورت شاهد نیست.
(2) - این معنی در جای دیگر دیده نشد.
(3) - کامه، معرب آن کامخ، جمع: کوامخ، و آن نانخورشی است که از فودنج و شیر و ادویهء حاریه سازند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(4) - در خراسان کامه دوغ جوشیدهء خیک زده است. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام).
(5) - ابوالعلاء ششتری در ذیل لغت انجیره آورده است: و شاید نجره چو... باشد.

کامه.

[مِهْ] (ع ص) خودرأی و سرگشته. (منتهی الارب). خودرأی و سرگشته که نمیداند کجا میرود. (ناظم الاطباء).

کامیاب.

[کامْ] (نف مرکب) کامروا. (آنندراج). موفق. نایل بمراد. کام کش :
چنانم نماید دل کامیاب
که می بینم این کام دل را بخواب.نظامی.
خیز بشمشیر صبح سر ببر این مرغ را
تحفهء نوروز ساز پیش شه کامیاب.خاقانی.
- کامیاب بودن؛ مراد حاصل کردن. بختیار و برخوردار بودن :
به بیداریست یارب یا به خواب است
که جان من ز جانان کامیاب است.جامی.
- کامیاب کردن؛ به مراد رساندن. بهره مند ساختن :
گر چه وهنی رسید از ایامش
زودش ایام کامیاب کند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص853).

کامیابی.

[کامْ] (حامص مرکب) نیکبختی و اقبال. تمتع و برخورداری. (ناظم الاطباء). کامرانی. نجاح. ظفر. فوز. پیروزی. فیروزی. توفیق :
کام تو موقوف زاری دل است
بی تضرع کامیابی مشکل است.مولوی.

کامیار.

[کامْ] (ص مرکب) آنکه به آرزوی خود رسیده است. نایل. بختیار. مرادمند. کامیاب. بهره مند.

کامیار.

[کامْ] (اِخ) کسی است که در سفر جنگی اردشیر به ملکت کادوسیان حاکم الکوسیری بود. رجوع به ص1141 ج2 ایران باستان شود.

کامیار.

[کامْ] (اِخ) کمال الدین کامیارانی، اسحاق قاضی از زنجان یکی از بزرگان امرای علاءالدوله کیقباد سلجوقی است و او مردی فقیه و سخنگو و حکیم مشرب بود و از شاگردان شیخ شهاب الدین سهروردی حساب میشده و هم اوست که با یکی دیگر از امرای علاءالدین کیقباد پیش جلال الدین آمد. او در سال 635 ه .ق. به دست یکنفر دیگر از امرای سلجوقی به قتل رسید. (تاریخ مفصل ایران تألیف اقبال حاشیهء ص 135 ج 1).

کامیاران.

[کامْ] (اِخ) ده مرکزی بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 82هزارگزی جنوب سنندج و 77هزارگزی باختر کرمانشاه. یک هزارگزی راه شوسهء کرمانشاه و سنندج. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است طول 46 درجه و 54 دقیقه عرض 34 درجه ارتفاع از سطح دریا 1364 متر. راه شوسهء کرمانشاه به سنندج درگذشته از وسط آبادی میگذشت ولی بواسطهء احداث پل انیک از یک هزارگزی جنوب و دوهزارگزی خاور میگذرد. دارای 500 تن سکنه میباشد. ادارات دولتی آن عبارتند از بخشداری، دارائی، پست و تلفن، دخانیات، بهداری، فرهنگ، غله، دستهء ژاندارمری. دبستان و چند باب دکان دارد. از چشمه و رودخانهء مروارید مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، مختصر توتون. راه فرعی به آبادی شاهینی که یکی از قراء مهم بخش است از کامیاران منشعب میگردد همه روزه بین قصبه و شهر کرمانشاه اتوبوس رفت و آمد می نمایند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کامیاران.

[کامْ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان سنندج. خلاصه مشخصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: حدود: از طرف شمال به بخش حومهء سنندج از طرف جنوب به دهستان میان دربند بخش روانسر از خاور دهستان بیلوار بخش مرکزی کرمانشاه و بخش سنقر کلیایی از باختر بخش پاوه از شمال باختر بخش زرآب از شهرستان سنندج وضع کلی: منطقه ای است کوهستانی رودخانه کارود در محل شمال بخش از خاور به طرف باختر جاری، راه شوسهء کرمانشاه به سنندج از وسط بخش یک هزارگزی جنوب کامیاران میگذرد راه اکثر قراء بخش مالرو است. محصولاتش غلات، لبنیات است. این بخش از چهار دهستان به شرح زیر تشکیل شده و شرح هر یک در جای خود داده شده است.
1- دهستان بیلوار 4 آبادی 14هزار تن
2- دهستان سوسور 41 آبادی 7هزار تن
3- دهستان کارود 38 آبادی 12هزار تن
4- دهستان ژاوه رود 11 آبادی 5500 تن
بنابراین بخش کامیاران از 154 آبادی تشکیل شده دارای 38500 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کام یافتن.

[تَ] (مص مرکب) در چیزی، توفیق یافتن در آن چیز. غلبه. پیروزی. (از آنندراج). برخوردار شدن. به مراد رسیدن. بدست آوردن مطلوب. به آرزو رسیدن :
جهان بر شبه داود است و من چون اوریا گشتم
جهانا یافتی کامت کنون زین بیش مخریشم.
خسروانی.
گرگان را اندر عجم دیواری گرد آن کرده بودند از خشت پخته و اثر آن بجای است و حصاری ساخته و استوار است از بیم ترکان و دیواری بود سخت بلند و از یک سوی تا لب دریای خوارزم برده بودند و از آن سوی محکم کرده و این از بهر آن کرده بودند که چون ترک به حرب ایشان آمدی از سوی خوارزم بر ایشان گام نیافتی. (ترجمهء طبری بلعمی).
جهاندار [ افراسیاب ] چون بخت برگشته دید
دلیران توران همه کشته دید
بیفکند شمشیر هندی ز دست
یکی اسب آسوده را برنشست
خود و سرکشان سوی توران شتافت
کز ایرانیان کام کینه نیافت.فردوسی.
نجستم بدین من مگر نام خویش
بمانم بیابم مگر کام خویش.فردوسی.
کنون یافتم هر چه جستم ز کام
بباید بسیجید کآمد خرام.فردوسی.
هر کجا باشی تو کام خویشتن یابی مدام
هر کجا گوران بود آنجا بود آب و گیا.
قطران.
به جاه بی اثر او کسی نیابد راه
ز بخت جز به در او کسی نیابد کام.
عنصری.
نیابد مرد جاهل در جهان کام
ندارد بو و لذت میوهء خام.ناصرخسرو.
کام خود از بخت خود نیابد هرگز
هرکه ز خلق جهان نجوید کامت.
مسعودسعد.
کس از بیدولتی کامی نیابد
به از دولت فلک نامی نیابد.نظامی.
نایافتن کام دلت کام دل تست
بس شکر کن از عشق که کامت نرسانید.
خاقانی.
عقل را پرسیدم اندر عهد تو
هیچ دشمن کام یابد گفت این.سعدی.
نه گیتی پس از جنبش، آرام یافت
نه سعدی سفر کرد، تا کام یافت؟سعدی.
زبان در کام کام از نام او یافت
نم از سرچشمهء انعام او یافت.جامی.
- کام دل یافتن؛ مقضی المراد شدن. نایل به امانی و آرزوها شدن :
اگر چه کام دل خویش دیرتر یابی
چو یافته بود آن کام پایدار بود.قطران.
- کام یافته؛ به مرادرسیده. مظفر :
صدر وزارت آنچه همی جسته بود یافت
ای صدر کام یافته منت بسی پذیر.فرخی.

کامیان بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 42هزارگزی باختر الیگودرز و 16 هزارگزی باختر شوسهء شاه زند و ازنا. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل. 354 تن سکنه دارد. از قنات و چاه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، چغندر و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کامیان پائین.

(اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 42هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 18هزارگزی باختر راه شاه زند به ازنا. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر که دارای 55 تن سکنه است. از قنات و چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غله است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کامیدن.

[دَ] (مص) خواستن و آرزو کردن. (ناظم الاطباء). خواهش نمودن. (آنندراج). || رغبت داشتن. (ناظم الاطباء) :
چو شاهی به کامی بکاهد روان
خرد گردد اندر میان ناتوان.فردوسی.

کامیلوس.

(اِخ) یکی از سرداران بزرگ روم است که شش بار به مقام تریبونوس سپاهی رسید. و در سال 396 ق.م. دیکتاتور شده و بر شهر ویی حمله برد، و بر آن شهر غالب گشت. سپس از کار کناره گرفت و در 390 پ. م.(1) چون مردم گالیا به روم حمله بردند باز به مقام دیکتاتوری رسید و سرانجام در 365 ق.م. به مرض طاعون درگذشت. (تاریخ تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - در برخی موارد حروف اختصاری ق. م. یا پ. م. نشانه تاریخ قبل یا پیش از میلاد است.

کامین.

(اِ) ریشهء خولنجان. (ناظم الاطباء).

کامین.

(اِخ) محلی است در فارس که طایفهء بهارلو در آنجا سکونت میکردند. (جغرافیای غرب ایران ص181).

کامین ریال.

(اِخ)(1) شهری است در کنار رودخانهء کوچک «زیجه» به اسپانیا. رجوع به صفحهء 94 ج2 الحلل السندسیه شود.
(1) - Caminreal.

کام یوز.

(ص مرکب) (از کام + یوز) کامجوی. (یادداشت مؤلف). و نیز رجوع به کام پوز و یوز در برهان شود.

کامیون.

[یُ] (فرانسوی، اِ)(1) اتومبیل بزرگ بارکشی. این لفظ فرانسوی است. (فرهنگ نظام).
(1) - Camion.

کان.

(اِ) معدن. (از برهان) (از آنندراج) (منتهی الارب) (شعوری ج2 ص252). آنجایی از زیرزمین که از آن فلزات و شبه فلزات استخراج میکنند و آنجای از کوه که از آن سنگ برمیدارند. (ناظم الاطباء). جای بودن و پیدا شدن چیزهایی که به محض صنع الهی بوجود آمده است. (از فرهنگ ناصری) (بهار از آنندراج) :
چنانکه چشمه پدید آورد کمانه ز سنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.دقیقی.
چو دریای الماس شد کان لعل
تن کشته فرسوده در زیر نعل.فردوسی.
تو گفتی به کان اندرون زر نماند
همان در خوشاب و گوهر نماند.فردوسی.
ز خاور بیاراست تا باختر
پدید آمد از فر او کان زر.فردوسی.
و زر و نقره و مس و ارزیز و سرب از کانها [ جمشید ] برون آورد. (نوروزنامه). نخست کس که زر و سیم از کان بیرون آورد، جمشید بود. (نوروزنامه).
تا کان و چشمه باشد تا کوهسار باشد
تا بوستان و سبزی تا کامگار باشد.
منوچهری.
تا به هامون نفکند از قعر در ناب بحر
تا بصحرا ناورد از برگ لعل سرخ کان.
عنصری.
به گنج رامشش اندر بود همیشه سماع
بکان دانشش اندر بود همیشه مکان.قطران.
کان علم و سخن حکمت یمگانست
تا من ای مرد خردمند بیمگانم.ناصرخسرو.
تنت کان و جان گوهر و علم طاعت
بدان هر دو بگمار تن را و جان را.
ناصرخسرو.
جوهر عقل زیر گفتهء اوست
گر کسی یافت مر خرد را کان.ناصرخسرو.
ز دو لعل جان فزایت دو جهان پر از شکر شد
چو تو گوهری ندانم ز کدام کان برآید.
عطار.
مردم به شهر خویش ندارد بسی خطر
گوهر به کان خویش نیارد بسی بها.معزی.
بردم گمان که سینهء من کان گوهر است
ناگه گرفت پیکان در کان من مکان.معزی.
و به حقیقت کان خرد و حصافت و گنج تجربت و ممارست. (کلیله و دمنه).
به تاریکی روزگار اندرون
به دست آیدم کان گوهر دگر.مسعودسعد.
گفت او ابر و رای او مهر است
دل او بحر و طبع او کان است.مسعودسعد.
رای تو عادل است و کند جور دست تو
وان جور دست تو همه با گنج و کان کند.
مسعودسعد.
آن زری از کان کهنه ریخته
وین دری از بحر نو انگیخته.نظامی.
چون در کان جود بگشاید
گنج بخشد گناه بخشاید.نظامی.
به نعل تازیان کوه پیکر
کنند آن کوه را چون کان گوهر.نظامی.
بحر سوزی چو در سخط تازی
کان فشانی چو با کرم سازی.انوری.
به شهر خویش درون بی خبر بود مردم
بکان خویش بسی بی بها بود گوهر.انوری.
این همه میگویمت کاورده ام باری بپرس
تا چه گنج است و چه گوهر از چه کان آورده ام.
خاقانی.
وز بیم خوارداشت که بر زر رسید ازو
در کان همی کند رخ زر اصفر آفتاب.
خاقانی.
بینش او دید کمین گاه کون
دانش او یافت گذرگاه کان.خاقانی.
هرکه بخراشدت جگر بجفا
همچو کان کریم زر بخشش.ابن یمین.
وانکه پهلو تهی کند از کان
صرهء سیم و زر کجا یابد؟
ابن یمین (دیوان ص363).
تا در طلب گوهر کانی کانی
تا زنده ببوی وصل جانی جانی.بابا افضل.
طالب لعل و گهر نیست وگرنه خورشید
همچنان در عمل معدن و کان است که بود.
حافظ.
کانی که کنی ز بهر گوهر
سنگت دهد اول آنگهی زر.امیرخسرو.
بحر هر چند که کان گهر است
صدف او ز گهر بیشتر است.جامی.
- کان کندن؛ کندن معدن. کاوش معدن : زر از معدن به کان کندن بدرآید و از دست بخیل به جان کندن. (گلستان).
یکی گوهر برد بی کندن کان
یکی در کار کان کندن کند جان.امیرخسرو.
به کان کندن آید زر از کان تنگ
وزین کان به جان کندن آید به چنگ.
امیرخسرو.
- کان ملاحت؛ از اسمهای محبوب است. (آنندراج) (بهار عجم).
- کان یاقوت زرد؛ کنایه از خورشید :
دگر روز چون چرخ شد لاجورد
برآمد ز که کان یاقوت زرد.فردوسی.
- کان یمین؛ بی نهایت بهرمند و سعادتمند. (ناظم الاطباء). برای این معنی شاهدی دیده نشد و گویا درست نباشد زیرا ترکیب «کان یمین» یعنی کسی که دست راست او مانند کان است و بکنایت یعنی بخشنده و سخی.
|| کنایه از جماد :
بر جانور و نبات و بر کان
سالار که کردت ای سخندان.ناصرخسرو.
|| کنایه از زر و سیم :
زین پس کفش آفتاب بخشد
کاندر خور بخش کان ندیده ست.خاقانی.
|| سرچشمه و منبع :
دین گوهریست خوب که عقل او را
کان الهی است، عجب کانی.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص415).
|| کننده و کاونده. || غلاف و نیام. || نشستنگاه و کون. (ناظم الاطباء). بدین معنی لهجهء محلی است.

کان.

(اِخ) شهری است در ایتالیا. (از المنجد).

کان.

(اِخ)(1) حاکم نشینی است در کالوادس(2)واقع در 224 کیلومتری پاریس که 68000 تن سکنه دارد.
(1) - Caen.
(2) - Calvados.

کانا.

(ص) نادان و ابله و احمق و بی عقل. (برهان) (اوبهی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ورق 229 الف). چلازه :خویشتن کانا ساخته بود [ ازهربن یحیی ]چیزهایی کردی که مردمان از آن بخندیدندی. (تاریخ سیستان ص269).
زن چو این بشنیده شد خاموش بود
کفشگر کانا و مردی لوش بود.رودکی.
اگر چه گو سروبالا بود
جوانی کند پیر کانا بود.فردوسی.
که پیر فریبنده کانا بود
اگر چند پیروز و دانا بود.فردوسی.
چو مهر مهر او خواند شود کانا چو فرزانه
چو کان کین او کاود شود فرزانه چون کانا.
قطران.
نبینی بر گه شاهی مگر غدار بی باکی
نیابی بر سر منبر مگر زراق کانایی.
ناصرخسرو.
ره دین گرد هر که دانا بود
به دهر آن گراید که کانا بود.اسدی.
مرترا خصم دشمن دانا
بهتر از دوستان همه کانا.سنایی.
نه دمنه چون اسد نه درمنه چو سنبله ست
هر چند نام بیهده کانا برافکند.خاقانی.
|| (اِ) چوب بن خوشهء انگور و خرما را نیز گویند. || پاره ای از خوشهء انگور و خرما را گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کانا.

(اِخ) او نخستین کسی است که در بخارا سکه زد: ... پادشاهی بود نام او «کانا» بخارا خدات و او سی سال بخارا را پادشاه بود و در بخارا بازارگانی به کرباس و گندم بود وی را آگاه کردند که در دیارهای دیگر سیم زده اند و او فرمان داد تا در بخارا سکه زدند از سیم ناب و بر آن صورت وی را با تاج نقش کردند. (تاریخ بخارا صص 34 - 36).

کانا.

(اِخ)(1) شهری است در ناحیهء داهومی(2)واقع در خلیج گینه بین نیجریه و توگو(3)نزدیک آبومی(4) شهر مقدس قدیمی که مقبرهء شاهان در آنجا بوده است و امروز بصورت ویرانه است.
(1) - Cana.
(2) - Dahomey.
(3) - Togo.
(4) - Abomey.

کاناآن.

(اِخ)(1) نام قدیمی فلسطین و ارض مقدس بوده است. کنعان.
(1) - Canaan, Chanaan.

کاناپه.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) تختخواب مجهز به پرده برای جلوگیری از پشه. || جای وسیع برای نشستن چند تن. نیمکت مبلی.
(1) - Canape.

کانادا.

(اِخ)(1) کشوری است در امریکای شمالی. حدود کشور کانادا که پیش از 1867 م. بنام امریکای شمالی انگلیسی(2) خوانده می شد بدین شرح است: از شمال به اقیانوس منجمد شمالی و از مشرق به اقیانوس اطلس و خلیج بفین بی(3) و از مغرب به الاسکا و اقیانوس آرام و از جنوب به ممالک متحدهء آمریکای شمالی. شمالی ترین نقطهء آن دماغهء کلمبیا است که در 83 درجهء عرض شمالی قرار گرفته است.
مساحت و جمعیت آن: مساحت کانادا 3610097 میل مربع و جمعیت آن طبق آماری که در سال 1951 گرفته شده بالغ بر 14009429 تن است.
رودهای مهم این کشور عبارتند از: 1- سنت لارنس(4) که به گریت لیکس(5) میریزد و قسمی از این رود خط مرزی بین کانادا و اتازونی را تشکیل میدهد. 2- کلمبیا که از ایالت واشینگتن ممالک متحده نیز میگذرد. 3- مکنزی(6). 4- یوکن(7). 5- نلسون(8). 6- ردریور(9). 7- دوبونت(10). 8- فریزر(11). 9- سورن(12). 10- البانی(13). 11- اوتاوا(14). 12- ساگنی(15).
دریاچه ها: اسامی دریاچه های این کشور بقرار زیر است: 1- دریاچه اونتاریو(16). 2- دریاچهء اری(17). 3- هورون(18). 4- گریت بیر(19) (خرس بزرگ). 5- گریت اسلیو(20)(برده بزرگ). 6- اتاباسکا(21). 7- وینی پگ(22). 8- وینی پگوسیس(23). 9- سوپریور و تعدادی دریاچهء کوچک منجمله نپی گون(24)، میس تاسینی(25)، ولوئر(26). بلندیها؛ یک رشته کوه که دارای قلل مرتفع میباشد از آلاسکا شروع میشود و از قسمت غرب کانادا میگذرد و در مرز دو کشور کانادا و ممالک متحدهء امتداد مییابد. در ساحل کلمبیا و همچنین در کبک ارتفاعاتی وجود دارد بلندترین این کوهها که 19850 پا از سطح دریا ارتفاع دارد بنام قلهء لوگان(27) در ناحیهء یوکان تر(28) قرار دارد.
تقسیمات کشوری: این کشور از ده ایالت و دو قلمرو تشکیل یافته که به صورت فدرال خودمختار اداره میشود و اسامی آنها بدین شرح است: 1- البرتا(29)، در مغرب کانادا واقع است و مساحت آن 248800 میل مربع و جمعیت آن 939501 تن است و مرکز این ایالت شهر ادمونتون(30) میباشد. 2- کلمبیای انگلیسی،(31) در جنوب شرقی کانادا بمساحت 359279 میل مربع است و جمعیت آن 116520 تن میباشد و مرکز این ایالت شهر ویکتوریا است. 3- منی توبا،(32) در مرکز کانادا واقع است و وسعتش 319723 میل مربع و جمعیت آن 776541 تن است و شهر وینی پگ(33) مرکز این ایالت میباشد. 4- نیوبرونسویک،(34) در جنوب شرقی کانادا واقع و دارای 27473 میل مربع وسعت میباشد جمعیت آن بالغ بر 515697 تن است و مرکز ایالت شهر فردریکتون(35) میباشد. 5- نیوفوندلند،(36) در جنوب شرقی کشور واقع و 147994 میل مربع وسعت دارد و جمعیت آن 361416 تن است و مرکز ایالت شهر سنت جانز(37) میباشد. 6- نورث وست ترس،(38) واقع در شمال کشور و به مساحت 1253438 میل مربع است و 16004 تن جمعیت دارد. امور ایالتی این ایالت در شهرهای اوتاوا و ادمونتون حل و فصل میشود. 7- نووا اسکوتیا،(39) این ایالت در جنوب شرقی کانادا واقع است و 20743 میل مربع وسعت دارد و جمعیت آن 642584 تن است و مرکز این ایالت هالیفاکس(40) میباشد. 8- اونتاریو،(41) این ایالت در جنوب و مرکز کشور واقع است و 363282 میل مربع مساحت دارد و جمعیت آن 4597542 تن است و شهر تورنتو(42) مرکز آن میباشد. 9- پرنس ادوارد اول،(43) این ایالت در جنوب شرقی کانادا واقع است و 2184 میل مربع وسعت دارد و جمعیتش 98429 تن است و چارلوت تاون(44) مرکز آن میباشد. 10- کبک،(45) در شرق کانادا واقع است 523860 میل مربع وسعت دارد و دارای 405681 تن جمعیت است و مرکز ایالت شهر کبک است. 11- ساس کات چوان،(46) در غرب کانادا واقع است دارای 237975 میل مربع مساحت و 821738 تن جمعیت است و شهر رجینا(47) مرکز آن میباشد. 12- یوکن تر،(48)در شمال غربی کانادا واقع است 205346 میل مربع وسعت دارد و دارای 9096 تن جمعیت است و مرکزش وایت هورس(49)است. شهرهای مهم کانادا عبارتند از: مونترآل(50)، تورنتو، وان کوور(51)، وینی پگ، هاملتون(52)، اوتاوا، کبک، ویندسور(53)، ادمونتون، کالگری(54)، لندن و هالیفاکس.
منابع اقتصاد و محصولات کشور: در کشور کانادا غلات بخصوص گندم وجو و گندم سیاه بعمل می آید. و دامپروری نیز در این کشور رایج است. و بعلت وجود جنگل در نقاط مختلف کشور الوار چوب تهیه میشود و ماهیگیری و فروش پوست حیوانات از منابع دیگر درآمد میباشند و از معادن طلا، نیکل، مس، نقره روی و باغهای مرکبات در این کشور بهره برداری میگردد.
(1) - Canada.
(2) - British North America.
(3) - Baffin Bay.
(4) - St. Lawrence.
(5) - Great Lakes.
(6) - Mac Kenzie.
(7) - Yakon.
(8) - Nelson.
(9) - Redriver.
(10) - Dubawnt.
(11) - Fraser.
(12) - Severn.
(13) - Albany.
(14) - Ottawa.
(15) - Saguenay.
(16) - Ontario.
(17) - Erie.
(18) - Huron.
(19) - Great Bear.
(20) - Great Slave.
(21) - Athabaska.
(22) - Winnipeg.
(23) - Winnipagosis.
(24) - Nipigon.
(25) - Mistassini. (26) - ولوئز.
(27) - Logan.
(28) - Ukanterre.
(29) - Alberta.
(30) - Edmonton.
(31) - British Columbia.
(32) - Manitoba.
(33) - Winnipeg.
(34) - New Brunswick.
(35) - Fredericton.
(36) - Newfoundland.
(37) - St. John's.
(38) - Northwest Terrs.
(39) - Nova Scotia.
(40) - Halifax.
(41) - Ontario.
(42) - Toronto.
(43) - Prince Edward.
(44) - Charlotte Town.
(45) - Quebec.
(46) - Saskat Chewan.
(47) - Ragina.
(48) - Yukon Terr.
(49) - White Horse.
(50) - Montreal.
(51) - Van Couver.
(52) - Hamilton.
(53) - Windsor.
(54) - Calgary.

کاناری.

(اِخ)(1) مجمع الجزایری است متعلق به اسپانیا واقع در اقیانوس اطلس در سوی شمال غربی صحرای افریقا که 7273 کیلومتر وسعت و 793000 تن سکنه دارد. رجوع به قناری و خالدات شود.
(1) - Canaries.

کاناز.

(اِ) چوب بن خوشهء خرما را گویند یعنی جایی که به نخل چسبیده باشد. (برهان) (اوبهی) (آنندراج) (فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص340). گمان می کنم مراد غلافی است که شکوفهء خرما از آن بیرون آید. چوب بیخ خوشهء خرما چسبیده بدرخت. (یادداشت مؤلف). کناز. کنز. تنلاب. طلع. طلعه :
من بدان آمدم بخدمت تو
تا برآید رطب ز کانازم.رودکی.
عجب نباشد اگر از نحوست طالع
مخالفان ورا زهر روید از کاناز.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
|| خوشهء خرما. (ناظم الاطباء).

کانازاوا.

(اِخ)(1) شهری است در ژاپون و 164000 تن سکنه دارد. صادراتش ظروف چینی است.
(1) - Kanazawa.

کاناط.

(ص) بدبخت باشد. (فرهنگ اسدی ص22).

کاناک.

(اِخ)(1) نامی است که ببومیان کالدنیای جدید از جزایر اقیانوس آرام داده شده است.
(1) - Canaques.

کانال.

(فرانسوی، اِ) آبراهه ای است که میان دو دریا یا دو آبگیر ایجاد کنند.

کانالت تو.

[لِتْ تُ] (اِخ)(1) نقاش ایتالیایی که در ونیز بدنیا آمد. وی مؤلف کتاب مناط ونیز است (1768-1697).
(1) - Canaletto.

کانان.

(اِخ) شهری است به مکران. (نخبة الدهر دمشقی ص175).

کانانن.

[نِ] (اِخ) قوم سامی که در سواحل خلیج فارس سکونت داشتند در ازمنهء قدیم به سوریه مهاجرت کردند و عده یی از آنها مشغول زراعت بوده اند و گروه دیگر از راه شبانی امرار معاش میکردند. دستهء دیگر همان قوم فنیقی هستند که به تجارت و دریانوردی روزگار میگذراندند.

کانایی.

(حامص) بلاهت. حماقت. نادانی و بیخردی :
نبیره که جنگ آورد با کیا
هم از ابلهی است و کاناییا.فردوسی.
- کانایی کردن؛ خود را به نادانی و بلاهت زدن. تظاهر به حماقت و بیخردی کردن :
من سخن گویم تو کانایی کنی
هر زمانی دست بر دستت زنی.رودکی.

کانب.

[نِ] (ع ص) مرد سیرشکم. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (منتهی الارب). || آنکه پس از فقر بی نیاز باشد. (اقرب الموارد). || غلیظ و ستبر. (ناظم الاطباء).

کان بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 33هزارگزی شمال خاوری بیرجند ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 35 تن سکنه میباشد. فارسی زبانند. از قنات مشروب میشود. محصولاتش: میوه، غلات و بادام است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. مزرعهء کربلائی محمدبیک ساویه جزء همین ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کانبرا.

[کامْ بِ] (اِخ)(1) پایتخت کنفدراسیون استرالیایی مورمبیجی(2) بفاصلهء 250 کیلومتری جنوب سیدنی(3).
(1) - Canberra.
(2) - Murrumbidgee.
(3) - Sydney.

کانبلاش.

[کامْ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 15500 گزی شمال باختری ورزقان و 11هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 167 تن سکنه میباشد. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی آنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانبور.

[کامْ بو] (اِخ) جونپور. جونفور. ولایتی است به هندوستان.

کانبوری.

[کامْ بو] (ص نسبی) منسوب به کانبور هند که معرب آن جونفور است.

کانبوری.

[کامْ بو] (اِخ) شیخ محمودالجونفوری الفاروقی محمودبن محمد و متولد در جونفور (کانبور) است. تألیفات ذیل از اوست: 1- الدوحة المیاده. که ابی الحسنات محمد لکنهوی حاشیه ای بر آن نوشته است و رساله ای ضمیمه دارد که راجع به کلی و جزئی اجتماع نقیضین و ارتفاع آندو بحث شده است. 2- الشمس البازغه فی شرح الحکمة البالغة در طبیعیات و عقلیات است که به همت محمد کلندار علی الزبیری به طبع رسیده است و تعلیقاتی بوسیلهء کناد بر آن نوشته شده است و در سال 1308 باحواشی محمد عبدالحمید لکنهوی به چاپ رسیده است. 3- الفرائد فی شرح الفوائد در بلاغت است و در کانبور به طبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

کانت.

(اِخ)(1) امانوئل (ایمانوئل). کانت در سال 1724 م. در کنیگسبرگ(2) از شهرهای آلمان متولد شده است. پدرش شغل سراجی داشت و پدر و مادرش هر دو مردمانی مقدس و مهذب بودند. تمام مدت هشتاد سال زندگانی را به دانشجویی و دانش آموزی و تألیف و تصنیف گذرانید و هیچ کار دیگر حتی مسافرت هم نکرد. در آغاز در خانه های بزرگان برای تحصیل معاش به تدریس مشغول شد و در همنشینی با آن مردم از کار دنیا تجربه حاصل میکرد. بعدها در دانشگاه شهر خود به دانشیاری و پس از چند سال به استادی پذیرفته شد و رشته های مختلف از علوم می آموخت. اما ریاضیات و طبیعیات و هیأت و نجوم و فلسفه را رشتهء اختصاصی خود ساخت و عمر خویش را وقف علم و حکمت کرد. متأهل نشد و زندگانی مرتب و منظمی برای خود ترتیب داد و پیروی کامل از اصول اخلاقی را واجب می پنداشت. نظر به این احوال و مقامات علمی و آثاری که از او ظاهر شد طرف مهر و احترام خاص و عام گردید. فقط هنگامی که رساله ای بنام «دین در حدود عقل» نوشته بود مورد سرزنش گردید و حتی از او التزام گرفتند که دیگر در امور دینی چیز ننویسد، اما کانت پس از روزگار فردریک گیلیوم خود را از این التزام آزاد دانست و موافق عقاید خویش سخن گفت و دیگر متعرض او نشدند. هشت سال پیش از مرگ، قوای دماغیش سست شد و از کار بازماند و در سال 1804 م. درگذشت. کانت از کسانی بوده است که از دانشجویی جز دریافت حقیقت منظوری نداشته و از خودنمائی و شهرت طلبی و کسب جاه و مال یکسره دور بوده است. نوشته هایش اغلب پیچیده و دشوار است. در مطالب غور بسیار میکرد اما نوشتن را به شتاب انجام میداد. فلسفه اش در روزگار خود او در سراسر خاک آلمان قبول عامه یافت و بزودی به کشورهای دیگر نیز تجاوز کرد. آثار قلمی کانت بسیار و هفتاد هشتاد رساله و کتاب بزرگ و کوچک است. در اکثر مسائل علمی و ریاضی و طبیعی و جغرافیای طبیعی و زمین شناسی و هیأت و آثار جو و منطق و دیانت و سیاست چیز نوشته است. (از سیر حکمت در اروپا).
(1) - Kant, Emmanuel (Immanuel).
(2) - Konigsberg.

کانت میر.

(اِخ)(1) کنستانتین.(2) (از 1685 تا 1693 م.) شاهزاده ملداوی(3) بود و او کسی است که پسرش دیمیتری(4) که به سال 1673 متولد و به سال 1723 بدرود حیات گفته است مورخ و دانشمند و از 1710 تا 1711 شاهزادهء ملداوی بود.
(1) - Cantemir.
(2) - Constantine.
(3) - Moldavie.
(4) - Dimitrie.

کانتن.

[تُ] (اِخ) از شهرهای بزرگ چین است و 16000000 تن سکنه دارد. شهری است صنعتی و بیشتر کارها با ماشین انجام میگیرد. پارچه بافی و نساجی آن معروف است.

کانجی محال.

[مَ] (ص مرکب) خراباتی. (ناظم الاطباء).

کاند.

(اِ) قند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکر. (از برهان) (ناظم الاطباء). || نبات. (ناظم الاطباء).

کاندرماندپ.

[دَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصرقند شهرستان چاه بهار واقع در 19هزارگزی شمال قصرقند در کنار راه مالرو قصرقند به چانف. ناحیه ای است کوهستانی گرمسیر و دارای 100 تن سکنه. و از رودخانه مشروب میشود. محصولاتش غلات، خرما و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاندل.

[دَ] (اِخ)(1) اوگست. گیاه شناس سویسی. وی در ژنو به دنیا آمد (1778-1841 م.) و از نخستین کسانی است که جغرافیای گیاهی را طرح کرده اند.
(1) - Candalle.

کانرود.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا شهرستان اردبیل واقع در یازده هزارگزی جنوب آستارا و دوهزارگزی شوسهء آستارا به پهلوی. ناحیه ای است جنگلی، گرمسیر و دارای 961 تن سکنه. از رودخانه مشروب میشود. محصولاتش برنج و صیفی است. اهالی به کشاورزی و تهیهء زغال از چوب جنگل گذران میکنند. محل سکنای ایل کانرود است. این ده را کاه ری نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانرود.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان جرهء بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع در 63هزارگزی جنوب خاور کازرون جنوب رودخانهء جره. ناحیه ای است واقع در جلگه. گرمسیر و دارای 230 تن سکنه. از رودخانهء جره مشروب میشود. محصول عمده اش برنج است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

کانس.

[نِ] (ع ص) آهوی به کناس درآینده. (متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کان سرخ.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 18هزارگزی جنوب الیگودرز کنار راه مالرو خلیل آباد به ده سفید. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل، دارای 773 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کانسه.

[سَ / سِ] (اِ) لغتی است در کاسه. (ناظم الاطباء) :
کانسه هستی سالکان باشد
گر شکستی تو فتح آن باشد.
قطب الدین بختیار کاکی (مثنوی می رنگ ص84).

کانسه گر.

[سَ / سِ گَ] (ص مرکب)کاسه گر. کاسه ساز. (ناظم الاطباء). رجوع به کاسه گر شود.

کان شناسی.

[شِ] (حامص مرکب)آشنایی به معادن. دانشی که از راه آن به وجود و چگونگی بهره برداری کانها پی توان برد.

کانع.

[نِ] (ع ص) دست و پا به دوال بسته. اسیر کانع و انف کانع، اسیر دست و پا بدوال بسته و بینی چسبیده بروی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کانعمت.

[نِ مَ] (اِخ) ده مخروبه از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در هفتادهزارگزی باختر دیواندره و شش هزارگزی اسحاق آباد و ده هزارگزی مرز ایران و عراق، در پیشرفتگی دره شلیر واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانعة.

[نِ عَ] (ع ص) مؤنث کانع. ج، کوانع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انوف کانعة: بینی های بروی چسبیده. (ناظم الاطباء).

کانغ سو.

(اِخ) کیانگ سو(1). رجوع به کیانگ سو شود.
(1) - Kiang - Sou.

کانغ سی.

(اِخ) کیانگ سی(1). رجوع به کیانگ سی شود.
(1) - Kiang - Si.

کانف.

[نِ] (ع ص) عدول کننده و برگردنده. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء).

کانفة.

[نِ فَ] (ع ص) مؤنث کانف. || حاجز و مانع و پرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کانکال.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتون در شهرستان سن مالو(2) در دریای مانش و 6029 تن سکنه دارد.
(1) - Ceancal.
(2) - Saint - Malo.

کان کن.

[کَ] (نف مرکب) شخصی را گویند که کان را میکند. (برهان) (آنندراج). معدنچی و آنکه در معدن کار کند. (ناظم الاطباء). || (اِخ) به طریق کنایه فرهاد را گویند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کان کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) استخراج معدن. کاوش کان. رجوع به ترکیبات کان شود.

کان کنی.

[کَ] (حامص مرکب)معدنچی گری و کار کردن در معدن. (ناظم الاطباء).

کانم.

[نِ] (اِخ) از بلاد بربر در اقصای مغرب از نواحی سودان. || گروهی از سودانیان. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). گروهی از سودانیان و از سیاهان. (ناظم الاطباء).

کانمی.

[نِ] (ص نسبی) منسوب به کانم. رجوع به کانم شود.

کانمی.

[نِ] (اِخ) الکانمی نام شاعری است از سیاهان. (از معجم البلدان) (ناظم الاطباء).

کانو.

(اِخ) سباستیان. دریانورد اسپانیائی. وی نخستین کسی است که دور کرهء زمین را گشت و در سفر دوم در هند مرد (1526 م.). (از اعلام المنجد).

کانوا.

[کانْ] (اِ) کاموا. رجوع به کاموا شود.

کانوپ.

(اِخ) شهری است قدیمی در مصر در کنار یکی از شعب نیل. (از اعلام المنجد).

کانور.

(اِ) کندوی غله را گویند یعنی ظرفی که غله در آن کنند. (برهان) (آنندراج).

کانون.

(اِ) بمعنی آتشدان باشد مطلقاً اعم از گلخن یا منقل آتشی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کانون در عربی و سریانی بمعنی آتشدان است و نیز به دو ماه کانون اول و کانون دوم اطلاق شده، و در اصل کلمهء سامی است، و آن از عصر اکدی بدین دو ماه اطلاق گردیده. در زبان اکدی کانونو (آتشدان) است و به هر یک از دو ماه مزبور هم گفته شده بدین اعتبار که در آن دو سرمای زمستان ظاهر گردد و مردم باضطرار در کانون آتش افروزند. (از حاشیهء برهان چ معین) :
کانون شده قبلهء من از راست
قانون شده تکیه گاه چپ هم.خاقانی.
در کانون اصل نفس ابلیس
در قانون علم شخص آدم.
خاقانی (از آنندراج).
راست گفتی سپهر کانون گشت
و اختران اندر آن میان اخگر.
معزی نیشابوری (از حاشیهء برهان چ معین).
|| به لغت سریانی نام بعضی از ماه های رومی است که کانون اول و کانون آخر باشد و آن ماه سیم و چهارم است. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به حاشیهء برهان شود. || طرز و روش و قاعده را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد یا زن گران و کندفهم که صحبت وی را ناخوش دارند. (ناظم الاطباء). || کسی را گویند که مردم او را گرامی دارند و سخنش را قبول کنند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || (اِ) نشستنگاه باز در کریزخانه. (از آنندراج).

کانونة.

[نَ] (اِ) گلخن و آتشدان. (ناظم الاطباء). رجوع به کانون شود. || (ص) زن گران و کندفهم که سخن وی را ناخوش دارند. (ناظم الاطباء).

کانه.

[نَ / نِ] (اِ) مأخوذ از کندن. زمین کنده و گود کرده برای کاشتن خربوزه و مانند آن نیز برای کاشتن درخت. (از فرهنگ نظام).

کانه.

[نَ / نِ] (اِ) قیمت خوراک. || ریا و تزویر. || جای پائین نشستن. (ناظم الاطباء).

کانه.

[نَ / نِ] (اِ) برابری کردن با کسی در رتبه و مرتبه که به عربی مرا گویند. (آنندراج).

کانی.

(ص نسبی) منسوب به کان یعنی معدنی. (ناظم الاطباء).

کانی.

(ع ص) نام گذارنده به کنیه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کانی.

(اِ) در کردی یعنی چشمه و در نام بسیاری از دهات مغرب ایران ظاهراً بهمین معنی است.

کانی.

(اِخ) ابوبکر... از شاعران متأخر عثمانی بود. شاعری قلندرمآب و لاابالی بشمار می رفت و سرانجام به فرقهء مولوی پیوسته و منزوی گشت و در سال 1206 درگذشت. دیوان مرتب و منشآت و هزلیات و لطایفی دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کانی.

(اِخ) ابوبکر... از شاعران ترک و نثرنویسانی بود که سعی داشتند از نفوذ فارسی در تألیفات خود احتراز جویند و ادبیات ترک را از نفوذ کلمات بیگانه پاک گردانند (1712-1792 م.). (از اعلام المنجد).

کانی آلوچه.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود بخش پاوه شهرستان سنندج که اکنون مخروبه ای است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی آلوچه.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت طال بخش بانه شهرستان سقز واقع در 24هزارگزی شمال باختری بانه و یک هزارگزی باختر سیاحومه. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 90 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانیان.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو شگریازی. ناحیه ای است واقع در دامنهء معتدل و دارای 317 تن سکنه. از چاه و چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی ابراهیم.

[اِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابای بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 26هزارگزی جنوب باختری بانه و شش هزارگزی مرز ایران و عراق و دارای 40 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی اسپان.

[اِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 28هزارگزی شمال خاوری سردشت و 2500 گزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و از رودخانهء سردشت مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، مازوج و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. هنر دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی اشکوه.

[اُ] (اِخ) دهی است از دهستان منکور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 55هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 46هزارگزی باختر شوسهء مهاباد سردشت. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل سالم و دارای 106 تن سکنه. از رودخانهء بادین آباد مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی باغ.

(اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 28هزارگزی مهاباد و 24هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی معتدل، سالم و دارای 137 تن سکنه. از رودخانهء آواجیر مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی برد.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت طال بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 28هزارگزی شمال باختری سیاه حومه. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 60 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات، ارزن و محصولات جنگلی است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی بند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 37هزارگزی باختر سقز و سه هزارگزی جنوب باختری قهرمان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 50 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی بند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابای بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در هشت هزارگزی جنوب بانه و سه هزارگزی کانی گویز. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 100 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و لبنیات و محصولات جنگلی است و اهالی به کشاورزی و گله داری و تهیهء زغال و هیزم گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی بید.

(اِخ) دهی است از دهستان باسگ بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری سردشت و 8 هزارگزی جنوب شوسهء سردشت به بانه. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی، معتدل، سالم و دارای 128 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، مازوج و کتیرا است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی بید.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 20هزارگزی باختری بانه و سه هزارگزی زرینه و دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی پاشا.

(اِخ) دهی است از دهستان ولدبیگی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع در 14هزارگزی خاور نهر آب و یک هزارگزی شمال راه فرعی نهرآب بسنجابی. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر، و دارای 150 تن سکنه از چشمه مشروب میشود، محصولاتش غلات، لبنیات، برنج، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. ساکنان از طایفهء ولدبیگی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی پان.

(اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 25 هزارگزی خاور سنندج و یکهزار گزی شمال شوسهء سنندج همدان. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 420 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی آنان گلیم، جاجیم و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی پنبه.

[پَمْ بِ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری روانسر و شش هزارگزی شمال راه اتومبیل رو کرمانشاهان به روانسر. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 60 تن سکنه، از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات دیم و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی پنکه تاجر.

[پُ کِ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در پانزده هزارگزی باختر بوکان 15هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 164 تن سکنه. آب آن از کوهستان تأمین میشود. و محصولاتش غلات توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی پنکه داربسر.

[پُ کِ بِ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 13500 گزی باختر بوکان و 12500 گزی باختر شوسهء بوکان به سقز. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 235 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنعت دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی پیزمکه.

[مِ کِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت طال بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 25هزارگزی شمال باختری بانه و چهارهزارگزی جنوب باختری شوسهء بانه به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی تاله.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 38هزارگزی شمال باختری سنندج و 6هزارگزی خاک روزی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای شصت تن سکنه. این ده مشهور به حجت آباد میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی تومار.

(اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 13 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 225 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی جشنی.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 8هزارگزی شمال خاوری سقز در کنار رودخانهء سقز. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 120 تن سکنه. از رودخانهء سقز مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی چای.

(اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندره شهرستان سنندج. واقع در 24هزارگزی شمال دیواندره و 8 هزارگزی شمال شوسهء دیواندره به سقز. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 140 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی چایی.

(اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 22هزارگزی شمال باختری قروه و شش هزارگزی شمال شوسهء قروه به سنندج. ناحیه ای است واقع در جلگه. سردسیر و دارای 142 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی چرمک.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج. واقع در 24هزارگزی شمال باختری کامیاران و کنار راه فرعی کامیاران بانه کازرخانی. محلی تپه ماهور، سردسیر و دارای هفتاد تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی چرمن.

[چَ مَ] (اِخ) نام اصلی آن «خرخربالا» است. رجوع به نام مزبور شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی چولکه.

[چُ لَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 19هزارگزی جنوب باختری بانه و دوهزارگزی کانی رستم و دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی حسین بیگ.

[حُ سِ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش زرآب شهرستان سنندج. واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری زرآب و سه هزارگزی سرخه قوت. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 75 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی خضران.

[خِ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 14 هزارگزی شمالی باختر روانسر و دو هزارگزی باختر راه اتومبیل رو روانسر ناحیه ای است واقع در دامنهء سردسیر و دارای 62 تن سکنه، از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات دیم، لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی داغ.

(اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 31هزارگزی باختر مهاباد و 22 هزارگزی خاور شوسهء خانه به نقده. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 62 تن سکنه میباشد از رودخانهء نقده مشروب میشود محصولاتش غلات، توتون، و حبوب است اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی دانیال.

(اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع در 36هزارگزی جنوب خاوری ده شیخ جنوب خاوری دشت. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 100 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی دستار.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانا شهرستان ارومیه واقع در 28هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و دوهزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو باوان به دیزج. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر، سالم و دارای 45 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری مهاباد 30 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 523 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صورمای شهرستان ارومیه واقع در شش هزارگزی شمال باختری هشتیان 4500 گزی شمال باختری راه ارابه رو هشتیان. ناحیه ای است واقع در دره، سردسیر، سالم و دارای 223 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و توتون است. و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نعلین بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 32هزارگزی شمال سردشت و 13 هزارگزی شمال باختری شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 129 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیه واقع در 13500 گزی جنوب اشنویه و 5 هزارگزی جنوب راه ارابه رو دورو. ناحیه ای است واقع در دره، سردسیر و سالم و دارای 92 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. واقع در 14هزارگزی جنوب ده شیخ. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر و دارای 300 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی رش.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در چهارهزارگزی جنوب باختری سردشت و دوهزارگزی جنوب راه ارابه رو بیوان به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی، جنگلی، معتدل، سالم و دارای 73 تن سکنه. از رودخانهء سردشت مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، کتیرا و مازوج است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانیرو.

(اِ) دارویی است که آن را مازریون گویند و بجهت دفع استسقا بکار آید. (برهان). مازریون و آن بیخ گیاهی است که مرض استسقا را نافع است. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کانی زرد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 18هزارگزی شمال باختری سردشت و 19هزارگزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی، معتدل، سالم و دارای 146 تن سکنه. است از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و کتیرا است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی زرد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 34هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 27هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 29 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی زرینه.

[زَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 28هزارگزی شمال باختری سقز و 4هزارگزی باختر سونج. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 100 تن سکنه. از چشمه و قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی ژاژ.

(اِخ) دهی کوچکی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 19هزارگزی جنوب بانه، و 3 هزارگزی مرز ایران و عراق. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانیس.

(اِخ) راهبی است از جمعیت فرانسیسکن. وی در فلسطین و شام اقامت کرد و تألیفی به اسپانیایی در قواعد و لغت عربی دارد. (1730-1759). (از اعلام المنجد).

کان یسار.

[یَ] (ص مرکب) توانگر و مالدار. || صاحب جمعیت بسیار. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بکنایت یعنی بسیار بخشنده، مثل کان یمین.

کانی سالار امامی.

[اِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 63هزارگزی جنوب باختری پاوه و کنار رودخانهء لیله و نزدیک به مرز ایران و عراق. ناحیه ای است کوهستانی گرمسیر و دارای 410 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولش لبنیات و محصولات جنگلی مانند بلوط، سقز و کتیرا است و اهالی به گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سامان.

(اِخ) دهی است از دهستان ولیسهء بخش مریوان شهرستان سنندج واقع در 8هزارگزی باختر دژ شاپور، باختر دریاچهء زری وار. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر، مرطوب و دارای 450 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب، لبنیات، توتون و برنج است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سبزه.

[سَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 27هزارگزی شمال خاوری بوکان و 25500 گزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 35 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سپیکه.

[سَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسه بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 14هزارگزی شمال باختر دژ شاهپور از طریق کانی سامان باختر دریاچه دریوار. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 75 تن سکنه. از چشمه و قنات مشروب میشود و محصولاتش غلات، برنج، حبوب، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سخت.

[سَ] (اِخ) نام یکی از پاسگاههای مرزبانی بخش مهران شهرستان ایلام. واقع در 35هزارگزی شمال باختری مهران در کنار مرز ایران و عراق ناحیه ای است گرمسیر و از زه آب در گانی پلنگ مشروب میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 4هزارگزی جنوب سردشت و 4 هزارگزی جنوب شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی، معتدل، سالم و دارای 35 تن سکنه. از رودخانهء سردشت مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون، کتیرا و مازوج است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سراب.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری بوکان و ده هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 55 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سرخ.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 5هزارگزی اشنویه و یک هزارگزی شمال راه ارابه رو خورشت. ناحیه ای است واقع در دامنهء سردسیر، سالم و دارای 81 تن سکنه. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و توتون است. اهالی از زراعت و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سرخ.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 54هزارگزی شمال باختری دیواندره و 11هزارگزی شمال شوسهء سقز. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 240 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، حبوب، توتون، روغن و پشم است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی آنان پشم ریسی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سرد.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 10هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 7500 گزی شمال باختری شوسهء میاندوآب به مهاباد. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل و دارای 103 تن سکنه است. از سیمین رود مشروب میشود. محصول آنجا غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است از صنایع دستی آنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 14هزارگزی شمال باختری دیواندره و 8هزارگزی باختر شوسهء دیواندرهء سقز. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 160 تن سکنه است. از رودخانه و چشمه مشروب میشود. محصولاتش، غلات، حبوب، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان روانسهء شهرستان سنندج واقع در 14هزارگزی جنوب باختری روانسه در کنار راه فرعی سنجابی به جوانرود. ناحیه ای است واقع در دشت، سردسیر و دارای 150 تن سکنه. از رودخانهء دولت آباد مشروب میشود. محصولاتش غلات دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 30هزارگزی شمال باختری دیواندره و 1هزارگزی شمال راه شوسهء دیواندره به سقز. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 80 تن سکنه است آب آنجا از چشمه تأمین میشود. و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است. شغل اهالی زراعت است. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 10هزارگزی جنوب باختری جوانرود و دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 60هزارگزی شمال خاور سقز. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 100 تن سکنه. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، توتون، لبنیات و تنباکو است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سفید خانم.

[سَ / سِ نُ] (اِخ)دهی است از روستاهای سقز. رجوع به کریم ایاغچی شود.

کانی سنجور.

[سَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 28500 گزی شمال خاوری بوکان و 26هزارگزی خاوری شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل سالم و دارای 81 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب، لبنیات است اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سو.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 38500 گزی خاوری مهاباد و ده هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 69 تن سکنه از رودخانهء مهاباد مشروب میشود. محصولاتش غلات، چغندر، توتون، و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سواران.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کارود بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 46هزارگزی شمال خاوری کامیاران و 8هزارگزی شمال قورق، ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 470 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، لبنیات، است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سور.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت طال بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 17هزارگزی شمال باختری بانه و دوهزارگزی جنوب شوسهء بانه به سردشت. ناحیه ای است واقع در دشت سردسیر و دارای 102 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، توتون و ارزن است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سیب.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت طال بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 22هزارگزی شمال باختری بانه 2هزارگزی شیدیله. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سیدشکرالله.

[سِیْ یِ شُ رُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 45 هزارگزی شمال باختری دیواندره و 4 هزارگزی شمال شوسهء دیواندره به سقز. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 120 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، پشم و روغن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی سیده.

[سِیْ یِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 26هزارگزی شمال خاوری شوسهء بوکان به میاندوآب ناحیه ای است کوهستانی معتدل و سالم و داری 36 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سیران.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 15هزارگزی شمال خاوری بوکان و 6هزارگزی شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 245 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، چغندر، توتون و حبوب است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی سیف.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 25هزارگزی جنوب باختری بانه و 2هزارگزی مرز ایران و عراق، ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی شاقلی.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 52هزارگزی جنوب خاوری سنندج و 2هزارگزی جنوب گردمیران. ناحیه ای است واقع در دامنه سردسیر و دارای 215 تن سکنه. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی شقاق.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاجی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در پانزده هزارگزی شمال بوکان و 5هزارگزی شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل سالم و دارای 80 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی شیخ.

[شِ] (اِخ) نام یکی از پاسگاههای مرزبانی بخش سومار شهرستان قصر شیرین. واقع در هیجده هزارگزی جنوب سومار در کنار مرز ایران و عراق. از چشمه مشروب میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی شیرین.

(اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 43هزارگزی شمال دیوانده و 7 هزارگزی شمال قوچان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیری و دارای 130 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی شیرینه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان جیگران (گرمسیر ولدبیگی) بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. واقع در 8 هزارگزی خاور سرقلعه و کنار راه فرعی سرپل ذهاب به ازگله. ناحیه ای است واقع در دشت گرمسیر و دارای 100 تن سکنه. از رودخانهء کیله سفید مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی صید مراد.

[صِ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندره شهرستان سنندج. واقع در 20هزارگزی باختر دیواندره و 3هزارگزی مره دره. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 50 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون، لبنیات و پشم است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی صیدی.

[صِ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. ناحیه ای است واقع در 66هزارگزی جنوب باختر دیواندره و شش هزارگزی جنوب باختری خورخوره. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 100 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، حبوبات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی عزیز.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین. واقع در 10هزارگزی شمال خاوری سرپل ذهاب و 3هزارگزی شمال راه مالرو پیران. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر و دارای 60 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. و محصولاتش غلات دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی علی کرده.

[عَ کُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 30هزارگزی شمال خاوری بوکان و هفده هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 148 تن سکنه. از زرینه رود مشروب می شود. محصولاتش غلات، چغندر، توتون و حبوب است. و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی عینعلی.

[عِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 25هزارگزی خاور سنندج و 8هزارگزی شمال شوسهء سنندج همدان. ناحیه ای است واقع در جلگه، سردسیر و دارای 200 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی قلعه.

[قَ عِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 28500 گزی شمال خاوری بوکان و 17500 گزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 157 تن سکنه است. از زرینه رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، چغندر، توتون، و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی قوزان.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در سیزده هزارگزی جنوب راه ارومیه و 4500 گزی جنوب راه ارابه رو ارومیه به موانا. ناحیه ای است واقع در دامنه سردسیر، سالم و دارای 55 تن سکنه است. از قنات و چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی کبود.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو شهرستان سقز. واقع در شش هزارگزی جنوب خاوری سقز و 3 هزارگزی جنوب شوسهء سقز به سنندج. ناحیه ای است واقع در دامنهء سردسیر و دارای 500 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، حبوب و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5). کانی کَوَه.

کانی کبود.

[کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلسوار بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در ده هزارگزی خاور کامیاران و چهارهزارگزی شمال دیزگران. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 258 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کبود.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان روانسر شهرستان سنندج واقع در 9هزارگزی جنوب باختری روانسر و 3 هزارگزی خاور راه فرعی سنجابی جوانرود. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 158 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کبود.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندره شهرستان سنندج واقع در 53هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 10هزارگزی خاور کرفتو. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 110 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب و لبنیات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کبود.

[کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندره شهرستان سنندج واقع در 16هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 4هزارگزی جنوب باختری کلانه. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 110 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، لبنیات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کبود.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 19هزارگزی جنوب دژ شاهپور. و دوهزارگزی پیرانشاه و 6 هزارگزی مرز ایران و عراق. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 75 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج، حبوب، لبنیات و توتون است. و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کچگینه.

[کُ نِ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 8 هزارگزی باختر روانسه و هفت هزارگزی باختر راه اتومبیل رو روانسر به پاوه. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 136 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات دیم و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کز.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در یازده هزارگزی شمال خاوری سردشت و یک هزارگزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی معتدل سالم و دارای 96 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی کن.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار واقع در شش هزارگزی جنوب نجف آباد. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 225 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کوچک.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری سنندج و 8هزارگزی خاور شوسهء سنندج به کرمانشاهان. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 280 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود محصولاتش غلات، انواع میوه و لبنیات است. و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کوزه له.

[زَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالک بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 12هزارگزی خاور دژ شاهپور و یک هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 50 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی کیسال.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیه واقع در 6500 گزی جنوب اشنویه و 3500 گزی جنوب راه ارابه رو سنگان به اشنویه. ناحیه ای است واقع در دره، معتدل و دارای 30 تن سکنه است. از رود مشروب میشود و محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی گشه.

[گَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 23هزارگزی شمال خاوری کامیاران و شش هزارگزی خاور راه شوسهء کرمانشاه به سنندج. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 284 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گل.

[] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 53هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 6 الی 9هزارگزی جنوب باختری قلعهء جوانرود. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 250 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گل.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نعلین بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 34هزارگزی شمال سردشت و 14 هزارگزی شمال باختری شوسهء سردشت به مهاباد. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 127 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی گلزار.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در هفده هزارگزی ساحل خاوری سنندج به همدان. ناحیه ای است سردسیر و دارای 500 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گل عزیزبیگ.

[گُ عَ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود. بخش پاوهء شهرستان سنندج. واقع در یازده هزارگزی جنوب باختری قلعهء جوانرود. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گنجشکی.

[گُ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز. واقع در 18هزارگزی شمال باختری باغ ملک در کنار راه اتومبیل رو هفتگل به ایذه. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 110 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولش غلات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کانی گنجی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 22هزارگزی باختر قروه کنار راه شوسهء قروه به سنندج. ناحیه ای است واقع در جلگهء سردسیر و دارای 245 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات، تابستانی است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گوتر.

[گُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 29هزارگزی خاور مهاباد و 12هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل سالم و دارای 137 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی گورگه.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 37هزارگزی شمال خاوری بوکان و 18هزارگزی خاوری شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 65 تن سکنه. از زرینه رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی گوزیله.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 23هزارگزی شمال خاوری بوکان 19هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 45 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی گوهر.

[گُ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. واقع در 47هزارگزی جنوب باختری قلعهء جوانرود. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای بیست تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی گویز.

[گُ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 5هزارگزی جنوب بانه و باختر کوه آربابا. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 250 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و لبنیات و محصولات جنگلی است. و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی لیلان.

(اِخ) دهی است از دهستان منگوو از بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 54هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 22هزارگزی شمال باختری مهاباد به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سالم و دارای 71 تن سکنه. از رودخانهء بادین آباد و چشمه مشروب میشود. و محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی لیلی.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج. واقع در 16هزارگزی شمال کامیاران و 15 هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه سنندج، ناحیه ای است کوهستانی، و سردسیر و دارای 54 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی مامر.

[مِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 27هزارگزی جنوب باختری بانه و 3هزارگزی مرز ایران و عراق، دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی محمدعلی.

[مُ حَمْ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 28500 گزی شمال خاوری بوکان 8هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل، سالم و دارای 116 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی مدد.

[مَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 43هزارگزی باختر مهاباد و 13هزارگزی خاور شوسهء خانه به نقده. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل و دارای 15 تن سکنه. از رودخانه آواجیر مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است. و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی مر.

[مَ] (اِخ) نام اصلی آن سالارآباد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5). رجوع به سالارآباد شود.

کانی مشکان.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج. واقع در 14هزارگزی باختر شوسهء سنندج به کرمانشاه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی مشکه.

[مِ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 9500 گزی شمال راه ارابه رو بیوران به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی، معتدل، سالم و دارای 97 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات، توتون، مازوج و کتیرا است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی مکی.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 16500 گزی باختری بوکان و 16500 گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل سالم و دارای 25 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی ملا.

[مُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 32هزارگزی باختر مهاباد و 21500 گزی خاور شوسهء خانه به نقده. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر، سالم و دارای 41 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی ملالر.

[مُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 5هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و دارای 162 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی میران.

(اِخ) دهی است از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج واقع در پانزده هزارگزی شمال باختر دژ شاهپور و 3هزارگزی اتومبیل رو مریوان به یاشه. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 150 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب، لبنیات، توتون و برنج است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی میران.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه، واقع در 4500 گزی جنوب خاوری هشتیان و 3500 گزی جنوب خاوری ارابه رو هشتیان. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر، سالم و دارای 119 تن سکنه. از درهء برده رش مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کانی ناو.

(اِخ) دهی است از دهستان پهلویدژ بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در ده هزارگزی خاور بانه و 3هزارگزی جنوب خاور بلده. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 192 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون، گردو، مازوج و قلفاف است و اهالی به کشاورزی و زغال فروشی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی نیاز.

(اِخ) دهی است از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در شش هزارگزی خاور سقز و 3 هزارگزی شمال خاوری شوسهء سقز به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 200 تن سکنه است. از چشمه و رودخانه مشروب میشود و محصولاتش غلات، لبنیات و توتون است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کانی وره.

[وَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 66هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 33هزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر، سالم و دارای 230 تن سکنه است. از رود خورخوره مشروب میشود. محصولاتش غلات، توتون و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند از صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاو.

(اِمص) کاویدن. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به کاویدن شود. || (ص) دلیر و شجاع. || خوش قد و قامت. (ناظم الاطباء) (برهان). || (نف) کاونده. (برهان). تفتیش کننده و همیشه مرکب با اسم استعمال میشود. (ناظم الاطباء). در مرکبات بصورت مزید مؤخر استعمال میشود.
- روانکاو؛ کسی که از روی اصول علم روانشناسی درون اشخاص را مطالعه کند. رجوع به روانکاو شود.
- کنجکاو؛ بسیار جستجو کننده. کسی که بدقت در امری بررسی کند. ریزبین. دقیق. رجوع به کلمهء کنجکاو شود.

کاوار.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگه، از بخش هوراند شهرستان اهر. دارای 372 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات و توت و گردو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاواران.

(اِخ) دهی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت. دارای 80 تن سکنه، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاواک.

(ص) (از: کاو (کاویدن) + اک پسوند اسم فاعل و اسم مفعول). (از حاشیهء برهان چ معین). خالی و تهی و پوچ و بی مغز. (ناظم الاطباء). میان خالی و پوچ و بی مغز. (برهان) :
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست ازو گر شکمش کاواک است.
لبیبی.
- میان کاواک؛ میان تهی. (ناظم الاطباء).

کاواکی.

(حامص) خلاء و در میان چیزی نداشتن و میان تهی بودن. || مجازاً غرور و تکبر. (از ناظم الاطباء).

کاوانی.

(ص نسبی) مخفف کاویانی. (از برهان).
- کاوانی درفش.؛ رجوع به ماده بعد شود.

کاوانی درفش.

[دِ رَ] (اِخ) مخفف کاویانی درفش است. درفش کاویانی. علم فریدون. منسوب بکاوهء آهنگر و آن چرمی بوده از پوست پلنگ یا پوست ببر که کاوه در وقت کارکردن برمیان می بست و در هر جنگ که همراه بود فتح حاصل میشد. گویند: حکیمی در صفاهان صد در صدی بساعت سعد بر آن کشیده بود و بعضی گویند شکلی از سوختگی های آتش در آن بهم رسیده بود که این خاصیت داشت و فریدون بعد از کشتن ضحاک آن را مرصع کرده بود و به هرجا که میرفت البته فتح میکرد تا در زمان خلافت عمر بدست مسلمانان افتاد و آن را پاره پاره و قسمت کردند. (برهان). درفش کاویان. اختر کاوان. اختر کاویان. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کاوه شود.

کاوانیدن.

[دَ] (مص) کاویدن فرمودن. کاویدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به کاویدن شود.

کاودار.

(اِخ) ناحیتی به مغرب پارس. (از فارسنامهء ناصری). در فرهنگ جغرافیایی ایران نیست.

کاودان.

(اِخ) از قرای طبرستان است. (معجم البلدان).

کاودانی.

(ص نسبی) منسوب به کاودان که از قراء طبرستان است. (از سمعانی).

کاور.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش دهلران شهرستان ایلام. دارای یکصد تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاورد.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش دو دانگهء شهرستان ساری. که دارای 300 تن سکنه. آب آن از چشمه است و محصول عمده ندارد. مردان ده در طول سال در نقاط مختلف مازندران به درودگری متفرقند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

کاوردان.

[وَ] (اِخ) از قرای طبرستان. (معجم البلدان). اکنون دهی به این نام نیست.

کاوردانی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به کاوردان از قرای طبرستان. (سمعانی).

کاورس.

[وَ] (اِ) جاورس. (فهرست مخزن الادویه). گاورس. (ناظم الاطباء). نوعی از غله که به هندی چینه گویند و آن ریزه و باریک باشد. (آنندراج). رجوع به گاورس شود.

کاورسه.

[وَ سَ / سِ] (اِ) گاورسه. (ناظم الاطباء). هر چیز ریزه و باریک که در خردی مشابه گاورس باشد. (غیاث).
- کاورسه کاری؛ ریزه کاری و خرده کاری. (آنندراج). دانه هایی هم چند گاورس در چیزی تعبیه کردن :
تاج گل را کز زرش کاورسه کاری کرده اند
شبنمش آویزه های در و گوهر کرده اند.
سلمان ساوجی (از آنندراج).

کاورک.

[وَ] (اِ) آشیانهء مرغان را گویند. (برهان).

کاورک.

[وَ رَ] (اِ) بار و میوهء کبر باشد و آن شبیه است بخیار کوچک و آن را خیار کبر هم میگویند. در سرکه انداخته آچار سازند و با طعام خورند. (برهان).

کاورلوان.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. دارای 250 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، چغندرقند، صیفی، نخود و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاوری.

[] (اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص96).

کاوس.

[وو] (اِخ) پادشاه ایران و پسر کیقباد. (ولف). کاووس. کیکاوس :
از آواز ابریشم و بانگ نای
سمن عارضان پیش کاوس(1) بپای.فردوسی.
نخستین چو کاوس با آفرین
کی آرش دوم بد، سوم کی پشین.فردوسی.
چو کاوس روی کنیزک بدید
دلش مهر و پیوند او برگزید.فردوسی.
کاوس در فراق سیاوش به اشک خون
با لشکری چه کرد بتنها من آن کنم.خاقانی.
رجوع به کاووس شود.
(1) - به ضرورت وزن شعر کاوس [ وُ ] تلفظ می شود.

کاوس.

[وو] (اِخ) قابوس. رجوع به قابوس شود.

کاوس.

[وو] (اِخ) دهی از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. دارای 75 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، چغندرقند و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاو سفید.

[سَ / سِ] (اِخ) قریه ای است در دو فرسنگی بیشتر شمال بندر ریک. (فارسنامهء ناصری). صحیح آن گاو سفید است (بکاف پارسی). رجوع به گاو سفید و نیز رجوع به جلد هفتم فرهنگ جغرافیایی ایران شود.

کاوس کی.

[و و کَ] (اِخ) کاوس. کاووس. کیکاوس. رجوع به کاوس و کاووس شود.

کاوش.

[وِ] (اِمص) کاویدن. حفر. کندگی. نقب. || تفتیش و تجسس و تفحص. || غور و تفکر و تأمل. (ناظم الاطباء). || نفوذ. تأثیر :
پرستیدن داور افزون کنید
ز دل کاوش دیو بیرون کنید.فردوسی.
|| (اصطلاح باستانشناسی) حفاری در خرابه های بناهای تاریخی و مطالعه در آثاری که از صنایع و فرهنگ مردمان روزگاران پیش بدست می آید.

کاوک.

[وَ] (ص) مخفف کاواک است که پوچ و میان خالی و بی مغز باشد. (برهان).

کاوکاو.

(اِمص مرکب) خوب تفتیش کردن. (آنندراج). تفحص و تجسس و تفتیش. (برهان). کاوش. (غیاث). از «کاویدن»، بمعنی کاویدن با شدت و حدت. (حاشیهء برهان چ معین) :
تنگ شد عالم بر او از بهر گاو
شور شور اندر گرفت و کاوکاو.رودکی.
|| ژکیدن. (اسدی). || آواز دادن. (غیاث) (سراج اللغه).

کاو کلور.

[کَ](1) (اِ) آلت تناسل را گویند و به عربی قضیب خوانند. (برهان). خرزه بود. (اسدی). شاید کاوکلوک باشد مرکب از کاو بمعنی کاونده + کلوک بمعنی امرد. (از حاشیهء برهان چ معین) :
ور تو دو دانگ نداری که دهی
رو مدارا کن با کاوکلور.طیان.
(1) - در برهان و آنندراج حرکات این کلمه را غیر معلوم نوشته اند و تلفظ فوق از ناظم الاطباء است.

کاوگان.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به خاندان کاوه. (لغات شاهنامه).
-قارن کاوگان؛ قارن پسر کاوه :
سپهدار چون قارن کاوگان
بپیش سپاه اندرون آوکان.فردوسی.

کاول.

[وُ] (اِ) سفره چی و بکاول. (ناظم الاطباء). مخفف بکاول که ترکان توشمال گویند و سفره چی را نیز گفته اند. (برهان). در ترکی جغتایی بکاول بمعنی صاحب منصب و کسی است که مأمور چشیدن مشروبات است. (از حاشیهء برهان چ معین). || گندنای کوهی را هم میگویند و آن را به عربی کراث الکرم خوانند. (برهان). کراث الکرم و گفته اند که کراث جبلی است. (فهرست مخزن الادویه).

کاول.

[وُ] (اِخ) کابل، پایتخت افغانستان. رجوع به کابل شود.

کاولان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد که دارای 110 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء بادین آباد و محصول عمده اش غله، توتون و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کاولان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد که دارای 50 تن سکنه، آب آن از رودخانهء جمالدی و محصول عمده اش غله، توتون و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کاولجک.

[وَ جَ] (اِ) خیار بالنگ سبز و تازه و درشت. (ناظم الاطباء). کاونجک. رجوع به کاونجک شود.

کاولستان.

[وُ سِ] (اِخ) کابل. کابلستان. (لغات شاهنامه) :
دگر بهره بر سوی زابلستان
یکایک کشم خاک کاولستان.فردوسی.
رجوع به کاول شود.

کاولشاه.

[وُ] (ص مرکب، اِ مرکب) نام عام امرای کابل. (یادداشت مؤلف). کابل خدای. رجوع به کاول و کابل خدای شود.

کاولی.

[وُ] (ص نسبی) از اهل کابل. (ولف). کابلی :
ز بستی و از لشکر کاولی
ز گردان شمشیرزن زابلی.فردوسی.
|| بمعنی لولی. (غیاث) (از مصطلحات). کولی. رجوع به کولی شود.

کاولی ساز.

[وُ] (نف مرکب) هرکه چیزهای زشت و ناهموار سازد. (آنندراج). مثل کولیها. || بر کسی که چشم را کج کند و بینی درهم کشد نیز اطلاق کنند. (آنندراج).

کاومله.

[مَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سقز. دارای 240 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات، حبوب، توتون و انواع میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کاونجک.

[وَ جَ] (اِ) خیار بادرنگی را گویند که سبز و تازه و بزرگ باشد. (برهان) :
شاعر که دید به قد کاونجک
بیهوده گوی و نحسک و بوالکنجک.
ابوالمؤید.
ای قامت تو بصورت کاونجک
هستی تو بچشم هر کسی بلکنجک.
شهید بلخی.
زینسان که... میخورد خرزه
سیرش نکند خیار کاونجک.منجیک.

کاونجی.

[] (اِ) اسم هندی شونیز است. (فهرست مخزن الادویه).

کاوند.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. دارای 275 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، عدس و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

کاونده.

[وَ دَ / دِ] (نف) جستجو کننده. (یادداشت مؤلف). تفحص کننده. (آنندراج). ج، کاوندگان :
و دیگر که اند از پراکندگان
بدآموز و بدخواه کاوندگان.فردوسی.

کاونه.

[وُ نَ / نِ] (اِ) جانورکی است سرخ و زهردار و بر او خالهای سیاه باشد و بیشتر در فالیزها بهم رسد و خربزه را ضایع کند. (برهان). کفش دوز. || کرم شب تاب را نیز گفته اند که عروسک باشد. (برهان).

کاووس.

(اِ) شعله و شرر. (برهان). || تندی. (برهان). رجوع به کاوس شود. || (ص) پاک و لطیف. (برهان). پاک و نظیف. (فرهنگ دساتیر). || اصیل و نجیب و مستولی. (برهان). به این معانی از دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص259 شود.

کاووس.

(اِخ) کاوس. پهلوی کایوس(1)، اوستایی کواوسان(2) است که جزء اول آن همان لقب «کی» و جزء دوم آن معلوم نیست. بارتلمه حدس میزند از ریشهء اوسا(3) باشد بمعنی دارای منبع فراوان. وی در روایات ایرانی پسر ایپی ونگو(4) و نوهء کیقباد دانسته شده. نام کاوس بصورت اوشنه(5) در «ودا» آمده و بنابراین وی یکی از شهریاران دورهء هند و ایرانی است. (از حاشیهء برهان چ معین). نام یکی از پادشاهان کیان باشد و بعضی نمرود را گویند و جمعی فرعون را، اللهاعلم و رسم الخط آن در این زمان به یک واو است همچون طاوس و داود و امثال آن. (برهان). اشتباه با نمرود از این است که نمرود هم مطابق روایات مانند کاوس بکمک چهار عقاب پرواز کرده است اما معانی لغوی این کلمه از فرهنگ دساتیر در برهان نقل شده است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص259 شود.
(1) - kayos.
(2) - Kava usan.
(3) - usa.
(4) - aipivanghu.
(5) - ushana.

کاووس دیلمی.

[سِ دَ / دِ لَ] (اِخ)عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر. رجوع به کیکاوس بن اسکندر شود.

کاووک.

(اِ) بمعنی اول کاورک است که آشیانه مرغان باشد. (برهان). رجوع به کاورک شود.

کاوول.

(اِ) بمعنی چاشنی گیر است که سفره چی باشد و بکاول را نیز میگویند که ترکان توشمال گویند. (برهان). کاول. رجوع به کاول شود.

کاوه.

[وَ / وِ] (اِ) نافهء مشک. (برهان) (فهرست مخزن الادویه).

کاوه.

[وَ / وِ] (اِخ) در پهلوی کاوغ(1)کریستن سن کوشیده است که ثابت کند افسانهء کاوه در اوستا و کتب دینی زردشتی سابقه نداشته و متعلق به عهد ساسانی است و آن را به طرز افسانه های بسیار قدیم دیگر ساخته اند تا بتوانند اصطلاح درفش کاویان را تعبیر کنند و حال آنکه معنی حقیقی آن درفش شاهی است و کاویان منسوب به کوی(2) =شاه =کی- ... داستان کاوه را فردوسی، طبری، بلعمی، مسعودی، ثعالبی، خوارزمی و ابن خلدون و تواریخ دیگر آورده اند. (از حاشیهء برهان چ معین با اختصار)، نام آهنگری بوده مشهور که فریدون را پیدا کرد و بر سر ضحاک آورد و درفش کاویانی منسوب به اوست. (برهان). نام مردی است که در شهر سپاهان- که لشکر ایران در آن جمع و از آنجا به هرجا مأمور می شده اند - ریاست صنعت اسلحهء رزم داشته و جباخانه، که زره و مغفر و آلات جنگ میساخته، در دست او بوده و به سلسلهء پیشدادیان ارادت و اعتقاد صادقانه داشته. بعد از غلبهء ضحاک علوانی بر جمشید جم و هلاکت جمشید، ظلم و بیداد ضحاک اهالی ایران را بستوه آورد و بدو دل بد کردند و چاره نداشتند. او نیز از ایرانیان آسوده دل نبود چون فریدون بن آتبین - یا آبتین - از فرانک بزاد در لارجان مازندران در بیشه بشیر گاو پرورش یافت تا به حد رشد رسید و ضحاک بر وی دست نیافت. هواخواهان در انتظار خروج وی بودند. کاوه با دانایی که صاحب علوم غریبه بود آشنایی گرفت. او بر نطعی از چرم شکل صد در صد برنگاشت و بکاوه سپرد و بدو گفت: این را علمی بساز که با هر که روبرو شوی غالب گردی و اگر از نژاد جمشید تنی پیدا کنی کارها رونق خواهد گرفت. کاوه پسران خود قارن و قباد را بتحریک سپاهیان مأمور نمود و با گماشتگان ضحاک محاربه کرد و با سپاهی به ری آمد و فریدون را آگاه کرد و سپس گرزی به ترکیب سر گاو برای او ساخت و خروج کردند و ضحاک را گرفتند و در چاهسار کوه دماوند نگونسار کردند. فریدون استقرار یافت و کاوه را با سپاه به تسخیر قسطنطنیه فرستاد. وی مدت بیست سال بتسخیر بلاد پرداخت و حکومت شهر سپاهان خاصهء وی گردید. (از انجمن آرای ناصری) :
خروشید و زد دست بر سر ز شاه
که شاها منم کاوهء دادخواه.فردوسی.
که چون قارن کاوه جنگ آورد
پلنگ از سنانش درنگ آورد.فردوسی.
کاوه که داند زدن بر سر ضحاک پتک
کی شودش پای بند کوره و سندان و دم؟
خاقانی.
کاوه را چون فر افریدون یافت
چه غم کوره و سندان و دم است.خاقانی.
منم آن کاوه که تأیید فریدونی و بخت
طالب کوره و سندان شدنم نگذارند.خاقانی.
رجوع به درفش کاویان و اختر کاویان و برهان قاطع چ معین شود.
(1) - kavagh.
(2) - kavi.

کاوه.

[وِ] (اِخ) دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد. دارای 420 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاوه.

[وِ] (اِخ) دهی است از بخش طرهان شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و لبنیات است. ساکنان از طایفهء کوشکی و چادرنشین اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاوه کالی.

[وِ] (اِخ) دهی است از بخش ملاوی شهرستان خرم آباد که دارای یکهزار تن سکنه. آب آن از رودخانهء کشکان و محصول عمده اش غله و لبنیات است. ساکنان از طایفهء نورعلی وند و کپرنشین اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کاوی.

(ع ص) به آتش داغ دهنده به عضو. (آنندراج). سوزنده پوست را به آهن و مانند آن. (از اقرب الموارد).

کاویان.

(ص نسبی) منسوب به کاوه. کاویانی، چون: اختر کاویان، چتر کاویان، درفش کاویان، رایت کاویان. (از یادداشتهای مؤلف) :
با درفش کاویان و طاقدیس
زر مشت افشار و شاهانه کمر.رودکی.
بدو نیمه کرد اختر کاویان
یکی نیمه بگرفت و رفت از میان.فردوسی.
بیفتاد از دست ایرانیان
درفش فروزندهء کاویان.فردوسی.
ببستند گردان ایرانیان
بپیش اندرون اختر کاویان.فردوسی.
کجا آن تیغ کآتش در جهان زد
تپانچه بر درفش کاویان زد.نظامی.
از جور دومار برنجوشم
چون رایت کاویان ببینم.خاقانی.
یا لعاب اژدهای حمیری
بر درفش کاویان خواهم فشاند.خاقانی.
پیش آمده روان فریدون گهرفشان
تا زان گهر زمین علم کاویان شده.خاقانی.
رجوع به کاویانی شود.

کاویانی.

(ص نسبی) کاویان. منسوب به کاوه. (یادداشت مؤلف). درفش کاویانی، درفش کاوه است. اختر کاویان. رجوع به کاویانی درفش شود.

کاویانی درفش.

[دَ رَ] (اِخ). این درفش همیشه مایهء فتح و ظفر برای شاه ایران بوده... در روزگار خلافت عمر بن خطاب ابوعبیدهء ثقفی سردار عرب در محاربات ایران و عرب کشته شد. سلمان فارسی تأثیر رایت کاویانی دانسته داشت. حقیقت امر را اظهار کرد و استعانت از علی بن ابیطالب خواستند. او شکل صد و یک درصد در ساعت سعد کشید و بر رایت اهالی اسلام نصب کردند در این ایام عجم درفش کاویانی را که بجواهر گرانبها مرصع بود با رستم فرخزاد به جنگ عرب فرستاده بودند. پس از سه روز جنگ متواتر لشکر عرب بر سپاه عجم غالب شد و درفش کاویانی را از پارسیان بگرفتند و در هنگام تقسیم غنایم آن چرم مرصع را پاره پاره و به اهل اسلام قسمت نمودند. (از انجمن آرای ناصری) :
برافراخته کاویانی درفش
همه نامداران زرینه کفش.فردوسی.
فروهشت زو سرخ و زرد و بنفش
همی خواندش کاویانی درفش.فردوسی.
هوا سرخ و زرد و کبود و بنفش
ز تابیدن کاویانی درفش.فردوسی.
بسی برتر از کاویانی درفش
بمنجوق برزد پرندی بنفش.نظامی.
رجوع به اختر کاویان، درفش کاویان، کاوه، و کاویان شود.

کاویدن.

[دَ] (مص) (از: کاو + یدن پسوند مصدری). (از حاشیهء برهان چ معین). جستجو کردن. (برهان). کابیدن. کافتن. (حاشیهء برهان چ معین) :
بکاوید کالاش را سربسر
که داند که چه یافت زر و گهر.عنصری.
اما حقیقت روح گویی چه چیز است و صفت خاص وی چیست؟ شریعت رخصت نداده است از وی کاویدن. (کیمیای سعادت). || پیله کردن. سربسر گذاشتن. منازعه. ستیزه کردن. (از یادداشتهای مؤلف). کسی را بدست و زبان آزار دادن. (برهان) :
اگر با من دگر کاوی خوری ناگه
بسر بر تیغ و بر پهلوی شنگینه.فرالاوی.
یک امسال با مرد برنا مکاو
بعنوان بیشی و هم باج و ساو.فردوسی.
چو نامه بخوانی بیارای ساو
مرنجان تن خویش، با بد مکاو.فردوسی.
کسی نیز بر اترط کینه جوی
نیارست کاویدن از بیم اوی.فردوسی.
|| انگولک کردن. وررفتن. (یادداشت بخط مؤلف). || حفر کردن. کندن زمین و جز آن را :چون بخت النصر بمرد مغز سر وی بکاویدند پشه ای بدیدند. (تاریخ بلعمی). غلامی پنج و شش پیاده کرد و گفت: فلان جای بکاوید، کاویدن گرفتند. (تاریخ بیهقی).
رخنه کاوید تا بجهد و فسون
خویشتن را ز رخنه کرد برون.نظامی.
به منقار زمین را بکاوید، دو سکره پدیدآمد، یکی زرین پر کنجد و یکی سیمین پرگلاب. آن مرغ سیر بخورد. (تذکرة الاولیاء). چون کاویدند او را کشته و به خون آغشته دیدند. (مجالس سعدی).
دل من گر بجویمش گنجی است
طبع من گر بکاومش کانی است.
مسعودسعد.
- پوست کاویدن؛ توی پوست کسی رفتن. پشت سر کسی حرف زدن. در پوستین خلق افتادن :
غنی را به غیبت بکاوند پوست
که فرعون اگر هست در عالم اوست.
سعدی.

کاویز.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاویزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ) از آهنگهای موسیقی. (لغات دیوان منوچهری، چ دبیرسیاقی) :
نوبتی پالیزبان و نوبتی سرو سهی
نوبتی روشن چراغ و نوبتی کاویزنه.
منوچهری.

کاویش.

(اِ) ظرف و انای دوغ و ماست را گویند. (برهان). ظرفی که در آن ماست کنند و حرکت دهند تا مسکهء آن برآید و بحذف الف نیز آمده است. (حاشیهء برهان چ معین) (از رشیدی).

کاوین.

(اِ) کابین که مهر زنان باشد و آن مبلغی است که در وقت نکاح کردن مقرر کنند. (برهان). صداق. (یادداشت مؤلف) :دختر شهنشاه فخرالدوله را از بهر نوح بن منصور بخواستند مبلغ صد هزار دینار کاوین. (مجمل التواریخ و القصص). موسی گفت: من چیزی ندارم که کاوین دهم. شعیب گفت: کاوین او خواهم که تو هشت سال مزدوری کنی. (تاریخ بلعمی).
که بی کاوین اگر چه پادشاهی
ز من برنایدت کامی که خواهی.نظامی.
گشت با او بشرط کاوین جفت
نعمتی یافت، شکر نعمت گفت.نظامی.
عروسانی زناشویی ندیده
بکاوین از جهان خود را خریده.نظامی.
در شکر ریز طرب بر عده داران رزان
از پی کاوین بهای کاویان افشانده اند.
خاقانی.
گفت: این دختران را به این پسران خویش دادم و هر یکی را ده هزار دینار کاوین کردم. (تذکرة الاولیاء).
خوش عروسی است جهان از ره صورت لیکن
هر که پیوست بدو عمر خودش کاوین داد.
حافظ.
- در کاوین آوردن؛ به عقد خود درآوردن. به حبالهء نکاح درآوردن :
فرستد مهد و در کاوینش آرد
بمهد خود عروس آیینش آرد.نظامی.
رجوع به کابین شود.

کاوینک.

[نَ] (اِ) در شیراز مطلق سار را گویند اعم از ملخ خوار و غیر ملخ خوار. (برهان).

کاه.

(اِ) هندی باستان کاشه(1)، پهلوی کاه، کردی که(2). (حاشیهء برهان چ معین). علف خشک را گویند. (برهان). ساقهء گندم و جو خشک شده و در هم کوفته. قطعات خشک ساقه گندم و جو و برخی گیاهها :
بچشمت اندر بالار ننگری تو به روز
به شب به چشم کسان اندرون ببینی کاه.
رودکی.
بدو گفت: کاه آر و اسبش بمال
چو وقت جو آید بکن در جوال.فردوسی.
کاهی است تباه این جهان ولیکن
در پیش خر و گاو زعفران است.
ناصرخسرو.
سوی گاو یکسان بود کاه و دانه
به کام خر اندر چه میده چه جودر.
ناصرخسرو.
نخواهد همی ماند با باد مرگت
بدین خرمن اندر نه کاه و نه دانه.
ناصرخسرو.
غلامان را نان و گوشت و اسبان را کاه و جو نبود. (تاریخ بیهقی).
علم داری عمل نه، دان که خری
بار گوهر بری و کاه خوری.سنائی.
ز شرم جاهش عیوق برنیارد سر
ز بیم عدلش بیجاده بر ندارد کاه.
ابوالفرج رونی.
روی من کاهست خاکی کاش از خون گل شدی
تا بخون دل سر خاک وحید اندودمی.
خاقانی.
آن نه بینی که بر سر خرمن
دانه در زیر و کاه بر زبر است.خاقانی.
دانهء دل جو جو است و چهره کاه
کاه و جوزین دست سرمایی فرست.
خاقانی.
کاه که علف ستور است خود به تبع حاصل آید. (کلیله و دمنه).
میل از این جانب اختیاری نیست
کهربا را بگو که من کاهم.سعدی.
چند در خانه کاه دود کنی
سفری کن مگر که سود کنی.اوحدی.
کاه باید که بنازد که خریداری یافت
کهربا را چه تفاخر که پی کاه شود؟اوحدی.
شریف را به خسیسان رجوع می افتد
که برگ کاه بود داروی پریدن چشم.
صائب.
- آب زیر کاه؛ آنچه ظاهر آن بهتر از باطن است. مثل در باغ سبز، هر چه فریبنده و خوش ظاهر باشد :
حال من و تو از من و تو دور نیست ز آنک
تو آب زیر کاهی و من کاه زیر آب.
خاقانی.
با مهان آب زیر کاه مباش
تات بی آب تر ز که نکنند.خاقانی.
می شدند آن هر دو تا نزدیک چاه
اینت خرگوشی چو آب زیر کاه.مولوی.
ز چرب و نرمی دشمن فریب عجز مخور
دلیر بر سر این آب زیر کاه مرو.صائب.
چون شود دشمن ملایم احتیاط از کف مده
مکرها در پرده باشد آب زیر کاه را.صائب.
آب زیر کاه را باشد خطر از بحر بیش
صائب از همواری خلق جهان غافل مباش.
صائب.
(1) - kasha.
(2) - kah, ka.

کاه.

(نف مرخم) مخفف کاهنده. (یادداشت مؤلف). بصورت مزید مؤخر در ترکیبات آید: جانکاه، عمرکاه، انده کاه، محنت کاه. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به هر یک از این کلمات شود.

کاه.

(اِ) در طوالش درخت زیرفون را کاه نامند. (یادداشت مؤلف). رجوع به زیرفون شود.

کاه.

(اِخ) دهستانی است از بخش داورزن شهرستان سبزوار. دارای 9692 تن سکنه است. آب آن از قنوات و محصول عمده اش غله و پنبه است. این دهستان شامل 13 آبادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاها.

(اِخ) مخفف کهیعص. (کاف ها یا عین صاد) که کلمهء اول از نخستین آیهء سورهء مریم است؛ کهیعص ذکر رحمة ربک عبده زکریا(1) :
خاک مشکین که ز درگاه رسول آورده ست
حرز بازوش چو الکهف و چو کاها بینند.
خاقانی.
(1) - قرآن 19/1 و 2.

کاهان.

(نف، ق) در حال کاستن. (یادداشت مؤلف). کاهنده. کم کننده. کوتاه کننده.
- عمرکاهان؛ کاهندهء عمر. مرگ آور. کوتاه کنندهء زندگانی :
اژدها گرچه عمرکاهان است
هم نگهبان گنج سلطان است.سنایی.
|| در حال کاسته شدن. (یادداشت مؤلف).

کاهانیدن.

[دَ] (مص) کاستن. کم کردن. (یادداشت مؤلف) : مرد برخاست و می گفت والله که از این بنکاهانم و در این نیفزایم. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

کاه انبار.

[اَمْ] (اِ مرکب) انبار کاه. کاهدان.
-کاه از تو نیست کاه انبار از تست؛ آنقدر مخور که زیان کندت. (یادداشت مؤلف).

کاهب.

[هِ] (ع ص) نعت فاعلی از کهب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تیرهء مایل به سیاهی. (منتهی الارب). سپید مایل به تیرگی. (ناظم الاطباء).

کاهبان.

(ص مرکب، اِ مرکب) نگهبان و محافظ کاه. || نگهبان انبار کاه. (ناظم الاطباء).

کاهبرگ.

[بَ] (اِ مرکب) برگ کاه. ساقهء خشک شده و درهم شکسته گندم و جو است. قطعه و ریزه ای از کاه. یک تکه کاه. و از آن به بی مقداری تعبیر کنند مرادف یک هل پوچ :
که در ره چنان دار کارش به برگ
که نبود نیازش به یک کاهبرگ.اسدی.
بکاهبرگی برگ جهان نخواهم جست
چنانکه نیست به یک جو جهان خریدارم.
خاقانی.
|| گاه از آن به زردی رخسار تعبیر کنند :
ز پیریش لاله شده کاهبرگ
ز بس عمرش از وی سته مانده مرگ.
اسدی.
|| نیز از آن سبک سنگی و کم وزنی منظور دارند :
مرا کآیم از کاهبرگی ستوه
چه باید گرانبار گشتن چو کوه؟نظامی.

کاهبن.

[بُ] (اِ مرکب) بن کاه. ساقه و تنهء خشک شده گندم و جو. ساقه های درهم شکستهء غلات از قبیل گندم و جو و ارزن و برنج و جز آن که اهالی دارالمرز کلش نامند. (ناظم الاطباء). || میدانی که این ساقه ها را در آن ریزند. (ناظم الاطباء).

کاهپاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پارهء کاه. قطعه ای از ساقهء خشک و درهم شکسته گندم و تکهء کاه :
کهربا را بگوی تا نبرد
چه کند کاهپارهء مسکین.سعدی.

کاه پارینه به باد دادن.

[هِ نَ / نِ بِ دَ] (مص مرکب) کنایت است از لاف زدن و حکایت و سخنان گذشته گفتن و بر گذشته فخر کردن و نازیدن باشد و آن را کاه کهنه بباد دادن هم میگویند. (برهان).

کاهجو.

(اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند که دارای 75 تن سکنه، آب آن قنات و محصول عمده اش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهدان.

(اِ مرکب) آن جای که کاه انبارند. کهدان. کاه انبار. (از یادداشتهای مؤلف) :
خری در کاهدان افتاده ناگاه
نگویم وای بر خر وای بر کاه.نظامی.
با فلان کس در فلان کاهدان فساد کردی و چون اثر آن در تو ظاهر شد... از خود دفع کردی. (انیس الطالبین).
- امثال: دزد نادان به کاهدان می زند ؛ کسی که راه و رسم کاری را بلد نیست آن را بد انجام می دهد.
کاه از تو نیست کاهدان از توست.
رجوع به کاه انبار شود.

کاه در دهن گرفتن.

[دَ دَ هَ گِ رِ تَ](مص مرکب) کنایت است از عجز و زنهار خواستن، چه زنهاری برگ کاه در دهن گرفته امان می خواهد و این رسم هندوستان است. (غیاث).

کاه دود.

(اِ مرکب) دود که از سوختن کاه برخیزد. دود که از آتش افکندن در کاه برآید :
گلشن چو کرد مرد در او کاهدود
گلخن شود ز دود سیه گلشنش.ناصرخسرو.
|| در قدیم رسم بود که اگر داینی دین خود را نمی پرداخت طلبکار مقداری کاه بر در خانه او می آورد و دود میکرد و بدین مناسبت کاهدود گذاشتن و کاه دود کردن کنایه شده است از مطالبهء جدی و سخت گرفتن بر بدهکار. (یادداشت مؤلف).

کاهدون.

(اِخ) دهی است از بخش بافت شهرستان سیرجان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاهربا.

[رُ] (اِ مرکب) ربایندهء کاه. جذب کننده به سوی خود. کشنده کاه و خاشاک سبک. کهربا. قهروا معرب آن است. صمغ درخت جوزی است خاص و بعضی گویند صمغ درخت جوز رومی است و بعضی دیگر گویند صمغ درختی است مانند پسته، همچو کبریت سوزد و آن را سیدالکباریت خوانند و کاه را بجانب خود کشد. هر که با خود دارد از یرقان ایمن باشد و بعضی گویند در حدود روس چشمه ای است که برمیجوشد و چون باد بر آن میوزد بسته میشود و کهربای خاصه آن است و آن را به عربی مصباح الروم خوانند. (برهان). صمغ فسیل مترشح از درختان کاج عهدهای قدیم خصوصاً گونه ای کاج بنام پینوس سوسنی فرا(1) است امروز کاهربا را در طبقات تشکیل شده در دوران سوم در نواحی دریای بالتیک جستجو میکنند. مادهء صمغی زرد رنگ و شکننده و شفاف است. در برخی انواع قرمزرنگ شفاف نیز دارد و بمقدار کم به رنگ سفید کدر نیز یافت میشود. خاصیت کاهربا آن است که اگر بپارچه ای پشمی مالش داده شود خاصیت الکتریسیته می یابد و ذرات کاه و خرده کاغذ را جذب میکند ضمناً بوی معطری از آن استشمام میشود در صنعت جهت ساختن تسبیح و گردن بند و ابزار زینتی بکار میرود. حجرالکهربا. بیجاده. (فرهنگ فارسی معین) :
از ناحیهء کاهربا گرچه طبیعی است
سعی تو فروشوید رنگ یرقان را.انوری.
رجوع به کهربا شود. || در اصطلاح امروز اعراب کهربا الکتریسیته یا نیروی برق است. رجوع به کهربا شود.
(1) - Pinus sucinifera.

کاه ربای.

[رُ] (اِ مرکب) ربایندهء کاه. کاهربا. کهربا. جذب کننده و بسوی خود کشندهء قطعات کاه و خاشاک سبک :
تا چو بیجاده نباشد به نکورنگی سنگ
تا چو یاقوت نباشد به بها کاه ربای.
فرخی.
چهرهء کاهربای در فراق رخساره کاه زرد مانده است. (سندبادنامه).

کاهرنگین.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان که دارای 193 تن سکنه، آب آن از چشمه و رودخانه و محصول عمده اش غله و چغندرقند و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاه ری.

[رِ] (اِخ) دهی است که آن را کانرود نیز گویند. رجوع به کانرود شود.

کاه زن.

[زَ] (اِ مرکب) یا کاه زنه. طوری از طناب که بکاه آگنند و بر ستور حمل کنند. (یادداشت مؤلف).

کاه زنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) کاه زن. رجوع به کاه زن شود.

کاهش.

[هِ] (اِمص) (از: کاه، ریشهء کاهیدن =کاستن + ش اسم مصدر). (از حاشیهء برهان چ معین). کم شدن و نقصان پذیرفتن. (برهان). کمی. مقابل افزایش :
چو افزون کنی کاهش افزون بود
ز سستی دل مرد پرخون بود.فردوسی.
بدو گفت رستم کزین گفتگوی
چه آید مگر کاهش آبروی.فردوسی.
کوه اگر گوید من راه خلافش سپرم
لرزش باد بدو درفتد و کاهش کاه.
فرخی سیستانی.
از کاهش و نیستی بیندیش
امروز که هستی و فزایی.ناصرخسرو.
هیچ افتدت امشب که برافتاد گی من
رحم آری و بر کاهش جانم نفزایی؟
خاقانی.
مسکین طبیب را که سیه دید روی حال
کاهش به عقل نورفزای اندر آمده.خاقانی.
ای طعنه زده به دیگرانم
ای کاهش جان من فزوده.خاقانی.
ای چون مه چهارده در کاهش و کمی
مه را ز کاستن نبود هیچ ننگ و عار.
مسعودسعد.
به همت چون دریا که در دهش از کاهش نیندیشد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مجازاً، کم شدن و کاستن و پائین آمدن ارزش و شخصیت :
مرا خواری از پوزش و خواهش است
وزین نرم گفتن مرا کاهش است.فردوسی.
|| مجازاً، کاستن جسم. نزار شدن. لاغر شدن. لاغری :
از آن پس به کاهش گرایید شاه
نداشت اندر آن هیچ تن راه نگاه.فردوسی.
چنان بد که روزی بیامد پزشک
ز کاهش نشان یافت اندر سرشک.فردوسی.
شب را ز گوسفند نهد دنبه آفتاب
تا کاهش دقش بمکافا برافکند.خاقانی.
گر نور مه و روشنی شمع تراست
این کاهش و سوزش من از بهر چراست؟
امیر معزی.
- داروی کاهش؛ دارو که تن را نزار کند و نیرو ببرد :
چو شب تیره گشت از نبشته بجست
بیامیخت داروی کاهش درست.فردوسی.

کاه فروش.

[فُ] (نف مرکب) فروشندهء کاه. کسی که شغلش فروختن کاه است : بدان موضع که از در شرقی اندر آیی اندرون در کاه فروشان، و آن را دروازهء غوریان خوانند. (تاریخ بخارا).
-میدان کاه فروشان؛ آنجا که فروشندگان کاه گرد آیند و کاه فروشند.

کاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش داورزن شهرستان سبزوار که دارای 1155 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. مزرعه های مؤمن آباد و جنت آباد جزء همین ده است. در تداول محلی آن را «کهک» نامند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کشنده و حمل کنندهء کاه. کسی که کاه حمل میکند. (یادداشت مؤلف). || به کنایت، کاهکشان یا کهکشان است :
از فلک و راه مجره اش مرنج
کاهکشی را به یکی جو مسنج.نظامی.
رجوع به کاهکشان و کهکشان شود.

کاهکش.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاراز بخش حومهء شهرستان شهرکرد که دارای 388 تن سکنه، آب آن از زاینده رود و قنات و محصول عمده اش کشمش، بادام و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کاهکشان.

[کَ / کِ] (نف مرکب، ق مرکب) کشانندهء کاه. کشندهء کاه. در حال کشیدن کاه. || (اِ مرکب) مجره. هندوان راه بهشت خوانند و پارسیان راه کاهکشان و آن از جمله شدن بسیار ستارگان است از قبیل ستارگان ابری و این جمله بتقریب بر دایرهء بزرگ است که بر دو برج جوزا و قوس همی گذرد هرچند که جایی تنگ شود جایی ستبر. چیزی به شکل جاده در آسمان از ستاره های خرد باهم آمیخته که به شبها گاهی بنظر می آید. گویند که آن مشابه است به خطی که بر زمین نرم از کاه و خاک کشیدن پیدا آید. (غیاث). و آن را به عربی مجره گویند. (برهان). ام السماء. مجره. راه مکه. کهکشان. (یادداشت مؤلف). و آن را راه مکه از این جهت گویند که کاروانیان شبها از روی آن به راه خود ادامه میدادند :
راست بر چرخ راه کاهکشان
همچو گیسوی زنگیان به نشان.عنصری.
از بس که در این راه ز انگور کشانند
این راه رز ایدون چو ره کاهکشان است.
منوچهری.
رجوع به کهکشان و کاهکش شود.

کاه کن.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت که دارای 50 تن سکنه، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاه کهنه بباد دادن.

[هِ کُ نَ / نِ بِ دَ](مص مرکب) لاف زدن. (غیاث از بهار عجم و رشیدی). لاف زدن و فخر کردن. (برهان). حکایات سخنان زمانهء گذشته بجهت عظم شأن خود گفتن. (غیاث نقل از سراج). رجوع به «کاه پارینه بباد دادن» شود.

کاه گل.

[گِ] (اِ مرکب) گل بکاه آمیخته که دیوار و بام را بدان اندایند. (یادداشت مؤلف) :
چون سیل خراب کرد بنیاد
دیوار چه کاهگل چه پولاد.نظامی.

کاه گلی.

[گِ] (ص نسبی) اندوده به کاهگل: اتاق کاهگلی، خانهء کاهگلی. (یادداشت مؤلف).

کاهل.

[هِ] (ع اِ) میان دو کتف ستور. (غیاث). قسمت بالای پشت بدن که گردن بدان پیوندد و آن ثلث بالای ستون فقرات است و در آن شش مهره است. یا میان دو کتف یا پیوندگاه گردن در پشت... ج، کواهل. (از اقرب الموارد). سر کتف و استخوان برآمده کرانهء دوش ستور یا عام است یا دوش که سه یک حصه پشت سر است محتوی شش مهره یا مابین دو کتف، یا بن گردن از پشت. ج، کواهل. (منتهی الارب) :
برآوردم زمامش تا بناگوش
فروهشتم هویدش تا به کاهل.منوچهری.
|| (ص) مرد کهل گردیده یعنی سیاه و سپید موی شده. (منتهی الارب) (محیط المحیط). || گشن جوشان تیز شهوت. (منتهی الارب). || (اِ) ذوکاهل، کنایه از مرد خشمناک است. (منتهی الارب). || شدیدالکاهل، بلندجانب صاحب شوکت و قوت. (منتهی الارب).

کاهل.

[هِ] (ص) تن آسان. تن پرور. تنبل. (یادداشت مؤلف). سست. (غیاث) :[ چغانیان ] ناحیتی بزرگ است و بسیار کشت و برز و برزیگران کاهل. (حدود العالم).
که اندر جهان سود بی رنج نیست
کسی را که کاهل بود گنج نیست.فردوسی.
چو کاهل شود مرد هنگام کار
از آن پس نیاید چنان روزگار.فردوسی.
نگویی مرا کز چه ای روزگار
گریزانی از من چو کاهل ز کار.فردوسی.
هرگز نشود خسیس و کاهل
اندر دو جهان به خیر مشهور.ناصرخسرو.
آن نظر بر بخت چشم احول کند
کلب را کهدانی و کاهل کند.مولوی.
گفت هرچه کالهء سیم و زر است
آن برد زان هر سه کو کاهلتر است.مولوی.
هرک او عمل نکرد و عنایت امید داشت
دانه نکشت کاهل و دخل انتظار کرد.
سعدی.
ترکیب ها:
- کاهلانه.؛ کاهل رو. کاهل شدن. کاهل قدم. کاهل مزاج. کاهل وار. کاهلی. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.

کاهل آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که دارای 50 تن سکنه است، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کاهلانه.

[هِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)همچون کاهلان. همانند تن پروران و تن آسانان. کاهل وار. سست :
پاس پیوسته دار بر در حق
کاهلانه بجه بگیر مباش.سنائی.

کاهل رو.

[هِ رَ / رُو] (نف مرکب) سست رو. آنکه آهسته رود. کندرو :
کاهل روی چو باد صبا را ببوی زلف
هر دم به قید سلسله در کار میکشی.حافظ.

کاهل شدن.

[هِ شُ دَ] (مص مرکب) تنبل و سست شدن. تن آسان گشتن :
رمز الکاسب حبیب الله شنو
از توکل در سبب کاهل مشو.مولوی.

کاهل قدم.

[هِقَ دَ] (ص مرکب)سست قدم. (آنندراج) :
ز اشک صید شد چوب قفس سبز
چه شد کاهل قدم صیاد ما را؟
ملا آفرین لاهوری (از آنندراج).

کاهل قدمی.

[هِ قَ دَ] (حامص مرکب)سست قدمی. کاهل قدم بودن. عمل کاهل قدم :
نیست راهی که بکاهل قدمی طی نشود
پای خوابیده عصایی است که من میدانم.
میرزا بیدل (از آنندراج).

کاهل کوش.

[هِ] (نف مرکب) تنبل. کاهل رو. کم کار. سست. کاهل قدم. کوشنده به تن آسانی و سستی و تنبلی :
وی بسا تیزطبع کاهل کوش
که شد از کاهلی زگال فروش(1).نظامی.
(1) - ن ل: سفال فروش.

کاهل مزاج.

[هِ مِ] (ص مرکب) سست. (آنندراج). کاهل رو. کاهل قدم. تن آسان.

کاهل وار.

[هِ] (ص مرکب، ق مرکب)کاهلانه. چون کاهلان : تا باران قوی تر شده کاهل وار برخاستند. (تاریخ بیهقی).

کاهلی.

[هِ] (حامص) تن آسانی. (یادداشت مؤلف). تنبلی. سستی. کاهل قدمی :
نه از کاهلی بد نه از بددلی
که از جنگ بددل کند کاهلی.فردوسی.
اگر کاهلی پیشه گیرد دلیر
نگردد ز آسایش و گاه سیر.فردوسی.
همان کاهلی مردم از بددلیست
هم آواز با بددلی کاهلی است.فردوسی.
بخت اگر کاهلیی کرد و زمانی بغنود
گشت بیدار و به بیداری نو گشت و جوان.
فرخی.
گنه و کاهلی خود به قضا بر چه نهی
که چنین گفتن بی معنی کار سفهاست.
ناصرخسرو.
مکن خو به پر خفتن اندر نهفت
که با کاهلی خواب و شب هست جفت.
اسدی.
یکی خیره رایی، دوم بددلی
سوم زفتی و چارمین کاهلی.اسدی.
بسی بردباری که از بددلی است
بسی نیز خرسندی از کاهلی است.اسدی.
هر که او تخم کاهلی کارد
کاهلی کافریش بار آرد.سنایی.
بتر از کاهلی ندیدم چیز
کاهلی کرد رستمان را حیز.سنائی.
امیر ماضی وی را بخواند و در رفتن کاهلی و سستی نمود. (تاریخ بیهقی). کار امروز به فردا افکندن از کاهلی تن است. (تاریخ بیهقی). پیغام فرستادند بر زبان معتمدان خویش و بنالیدن از کاهلی لشکریان. (تاریخ بیهقی). و در عموم احوال از غفلت و کاهلی تجنب واجب شناسد. (کلیله و دمنه). و آن اینست که یاد کرده می آید: ضایع گردانیدن فرصت و کاهلی در موضع حاجت. (کلیله و دمنه).
هر که ماند از کاهلی بی شکر و صبر
او همین داند که گیرد پای جبر.مولوی.
گرچه بیرون ز رزق نتوان خورد
در طلب کاهلی نشاید کرد.سعدی.

کاهلی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب است به بنی کاهل. (سمعانی).

کاهلی کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب)تن آسانی کردن. تنبلی کردن :
ایزد پیام داد ترا: کاهلی مکن
در کار، اگر تمام شنودستی آن پیام.
ناصرخسرو.
کاهلی کردند تا مرا بضرورت باز باید گشت. (تاریخ بیهقی).

کاهلیة.

[هِ لی یَ] (اِخ) بطنی از اسد و آنها فرزندان کاهل بن اسد هستند. (صبح الاعشی).

کاه مکی.

[هِ مَکْ کی] (اِ مرکب) نباتی است که به عربی اذخر نامند. (فهرست مخزن الادویه). رستنیی باشد که آن را خلال مأمونی میگویند. (برهان). تبن مکی. گورگیا. (از حاشیهء برهان چ معین).

کاهن.

[هِ] (ع ص، اِ) کسی است که خبر دهد از وقایع آینده و ادعای آگاهی بر اسرار و اطلاع از علم الغیب کند. (تعریفات). فال گیرنده از آواز جانوران و ساحر و غیب گوی. (غیاث). حکم کننده به غیب. (از اقرب الموارد) :
هر داستان که آن نه ثنای محمد است
دستان کاهنان شمر آن را نه داستان.
خاقانی.
تاج بر فرق محمد تو نهی
خاک بر تارک کاهن تو کنی.خاقانی.
در میانشان فتنه و شور افکنم
کاهنان خیره شوند اندر فنم.مولوی.
|| نزد نصاری و یهود و بت پرستان انجام دهندهء مراسم ذبح و قربانی است و چه بسا که مأخوذ از همان معنی حکم به غیب است. (از اقرب الموارد).

کاهنده.

[هَ دَ / دِ] (نف) کم گرداننده. کم کننده و نقصان دهنده :
به مردی فزایندهء عز مؤمن
به شمشیر کاهندهء کفر کافر.فرخی سیستانی.
|| کم شونده. رو به کاهش گذارنده :
گر فزونی نپذیرد جز کاهنده
چه همی بایدت این چونین افزونی.
ناصرخسرو.
|| میرنده. مردنی. ناپایدار :
همه دانش او راست ما بنده ایم
که کاهنده و هم فزاینده ایم.فردوسی.
رجوع به کاهش شود.

کاهنگان.

[هَ] (اِ) کاهکشان که عربان مجره گویند و آن ستاره های بسیار کوچک نزدیک بهم باشند. (برهان).

کاهنگان بالا.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش آخورهء شهرستان فریدن که دارای 104 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. زنان ده قالی و جاجیم می بافند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کاهنگان پایین.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش آخورهء شهرستان فریدن که دارای 161 تن سکنه، آب آن از چشمه و آب کاهنگان و محصول عمده اش غله و حبوب است. زنان ده قالی و جاجیم می بافند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کاهو.

(اِ) کوک. طبری کهوک(1)، مازندرانی کنونی کهو(2) و کاهیر(3) گیلکی کهو و آن یکی از انواع تیرهء کاسنی است. (از حاشیهء برهان چ معین). نام تره ای است که خورند و به عربی خس گویند. (برهان). و آن را کوک نیز گویند و بسیار خوردن آن خواب آورد. (آنندراج). || جنازه عموماً و جنازهء گبران را گویند خصوصاً و آن تابوتی است که مرده را در آن گذارند و بجانب قبر برند. (برهان) :
ببردند بسیار کاهو و تخت
نهادند بر تخت دیبا و رخت.فردوسی.
رجوع به کاهو کب شود.
(1) - kahuk.
(2) - kahu.
(3) - kahir.

کاهو.

(اِخ) دهی است از بخش طرقبهء شهرستان مشهد که سکنهء آن 2242 تن، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله و بنشن و میوه و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهوپیچ.

(اِ مرکب) نوعی کاهو که برگهای گرد و ترنجیده دارد. (یادداشتهای مؤلف).

کاه و جو.

[هُ جُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)اصطلاحاً مجموع خوراک اسپان باشد و آن را علوفه و علیق گویند. (از آنندراج).

کاهوکب.

[کُ] (اِ مرکب) در رشیدی آمده: گاهو جنازهء گبران. فردوسی گوید:
ببردند بسیار گاهو و تخت
نهادند بر تخت دیبا و رخت.
و گاهوکب نیز آمده :
به گاهوکب زر و در مهد عاج
سوی پارس رفت آن خداوند تاج.
و در این لغت و مثال تأمل است و بخاطر میرسد که مصرع چنین باشد: «بگاه و کت زر و در مهد عاج». عبارت مذکور رشیدی مأخوذ از عبارت مفصل تر جهانگیری است، اما او لفظ مذکور را مانند برهان در باب کاف تازی آورده و رشیدی بمناسبت لفظ «گاه» بمعنی مکان در کاف فارسی آورده. مؤلف فرهنگ نظام گوید: «حق با رشیدی است که لفظ با کاف فارسی است، چه در پهلوی گاسونه بوده از لفظ گاس بمعنی مکان و معنی گاسونه تابوت است و احتمال تصحیف در شعر فردوسی است که بجای گاهوکب «گاهونه» بوده که مبدل گاسونهء پهلوی است» اما در فهرست شاهنامه ولف گاهو، گاهوکب و گاهونه (نه با کاف فارسی و نه با کاف تازی) نیامده است و احتمال دارد که شعر دوم مصحف این بیت فردوسی باشد:
به تابوت زرین و در مهد ساج
فرستادشان زی خداوند تاج.
و بیت اول یا از فردوسی نیست و یا تصحیف شده است و بیت دوم بصورتی که رشیدی تصحیح کرده، با جستجوی بسیار در شاهنامه با مراجعه بفهرست ولف در مظان کلمات برجسته، پیدا نشد. (از حاشیهء برهان چ معین). بمعنی جنازه است و آن تابوتی باشد قبه دار که مرده را در آن گذارند و بجانب قبر برند. (برهان).

کاه و کوه.

[هُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در مقام عدم تناسب و تقابل بکار رود، چون خرد و بزرگ، ریز و درشت، فیل و فنجان و چیزهائی که با هم در کیفیت و کمیت در دو جهت مختلف و دور از تناسب و هم آهنگی باشند.

کاه و گل.

[هُ گِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)کاهگل. اندود :
این چه زبونی و چه افکندگی ست؟
کاه و گل این پیشهء خربندگی ست.
نظامی.
رجوع به کاهگل شود.

کاهون.

(اِخ) شهرکی است خرد از ناحیت کرمان بر راه پارس. (حدود العالم). رجوع به کاهین شود.

کاهوها.

(اِخ) دهی است از دهستان تکاب از بخش نوخندان شهرستان دره گز که دارای 536 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهه.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر که دارای 349 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و زیره و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاه همگار.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش زابلی شهرستان سراوان که دارای 750 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

کاهی.

(ص نسبی) به رنگ کاه. رنگی بین زرد و سفید. (یادداشت مؤلف) :
مرا ز نان جو خویش رنگ کاهی به
که از شراب حریفان سفله گلناری.
امیدی رازی.
|| از جنس کاه. || نوعی کاغذ پست بدرنگ. (یادداشت مؤلف). کاغذ که از کاه کنند و رنگ زرد آن نزدایند.

کاهی.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بیرجند که دارای 303 تن سکنه است، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و میوه است. مزارع مزارگاهی، پشت مزار و پی گدار جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهی.

(اِخ) رجوع به کاهی کابلی شود.

کاهیچه.

[چِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که دارای 714 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کاهیدان.

(اِخ) دهی است از بخش اردل شهرستان شهرکرد که دارای 239 تن سکنه، و محصول عمده اش برنج و غلات آبی و دیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

کاهیدن.

[دَ] (مص) کاستن. کم شدن. نقصان یافتن. (برهان) :
از امروز تا سال هشتادوپنج
بکاهدش رنج و ببالدش گنج.فردوسی.
از آن زر بجایست و ما برگذار
که چون ما نکاهد وی از روزگار.فردوسی.
ز اندوه نهفته جان بکاهد
کاهیدن جان خود که خواهد؟نظامی.
شب پره گر وصل آفتاب نخواهد
رونق بازار آفتاب نکاهد.سعدی.
|| کم کردن. کاستن :
تو با خویشتن خادمان بر براه
ز راه و ز آیین شاهان مکاه.فردوسی.
چرا نگویم، کو را سخا همی گوید
که نام خویش بیفزای و مال خویش بکاه.
فرخی.
بزرگ بود همیشه وزارت و بتو باز
بزرگتر شد، یارب تو برفزای و مکاه.فرخی.
لیکن ز وجود و عدم من چه گشاید؟
گر باشم و گر نه، نه فزایی و نه کاهی.
انوری.
|| لاغر شدن. (یادداشت مؤلف). ضعیف و نحیف گردیدن. (برهان). نزار شدن. مقابل فربه شدن. رجوع به کاهش شود.

کاهی کابلی.

[یِ بُ] (اِخ) ابوالقاسم نجم الدین محمد، شاگرد عبدالرحمان جامی بود. بنابر علو همت به علوم ریمیه قناعت نکرد و روی به علم باطن آورد. در هند به خدمت سید محمد هاشم شاه کرمانی رسید. وفاتش بسال 988 ه . ق. در اگره هندوستان بود. (از ریاض العارفین رضاقلی خان هدایت ص127).

کای.

[] (هندی، اِ) اسم هندی بقر است. (فهرست مخزن الادویه).

کای.

[کِیْ] (موصول + حرف ندا) از: که (موصول) + ای (حرف ندا). رجوع به «که» و «ای» شود.

کای پل.

[] (هندی، اِ) اسم هندی قنابری است. (فهرست مخزن الادویه).

کای پهل.

[] (هندی، اِ) اسم هندی قنابری است. (فهرست مخزن الادویه). کای پل. رجوع به کای پل شود.

کایدان.

(اِخ) دهی است از بخش عقیلی شهرستان شوشتر که دارای 500 تن سکنه، آب آن از کارون و محصول عمده اش غله و برنج است. ساکنان از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کایر.

[یِ] (اِخ) دهی است از بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، دارای 120تن سکنه. آب آن از نهر جوجه کمر و چشمه و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کایزوا.

[] (اِ) مازریون بود و آن دارویی است که در استسقا به کار دارند. (اوبهی). به فارسی مازریون است. (فهرست مخزن الادویه). کانی رو. رجوع به مازریون و ماذریون شود.

کایشکن.

[یَ کَ] (اِخ) از قرای بخارا است. (سمعانی).

کایشکنی.

[یَ کَ] (ص نسبی) منسوب به کایشکن که از قرای بخارا است. (سمعانی).

کایف.

[یِ] (اِخ) دهی است از بخش داورزن شهرستان سبزوار، دارای 59 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کاین.

[یِ] (ع ص) کائن. رجوع به کائن شود.

کاین.

[کین] (موصول + ضمیر / ص) کین. مخفف که این (که + این) :
همی گفت کاین رسم گهبذ نهاد
از این دل بگردان که بس بد نهاد.ابوشکور.
چنین گفت کاین پادشاهی مراست
بر این بر شما پاک یزدان گواست.فردوسی.
گمانند کاین بیشه پرخون شود
ز دشمن زمین رود جیحون شود.فردوسی.
به دژخیم فرمود کاین را بکوی
ز دار اندرآویز و برتاب روی.فردوسی.
گشاد از گوش با صد عذر چون نوش
شفاعت کرد کاین بستان و بفروش.نظامی.
کاین ده ویران بگذاری به ما
نیز چنین چند سپاری به ما.نظامی.

کاینات.

[یِ] (ع ص، اِ) جِ کاین. کائنات. بودنی ها. موجودات. (یادداشت مؤلف) :
ای بخود مشغول گشته چون نبات
چیست نزد تو خبر زین کاینات؟
ناصرخسرو.
بنگر اندر لوح محفوظ ای پسر
خطهاش از کاینات و فاسدات.ناصرخسرو.
جوف فلک تا کنون پر نشد از کاینات
از هنر شهریار پر شد اکنون فلک.خاقانی.
زیرنشین علمت کاینات
ما بتو قائم چو تو قائم بذات.نظامی.
اول و آخر بوجود و صفات
هست کن و نیست کن کاینات.نظامی.
کفر از آن خاست که در کاینات
کوکبه زلف تو تأثیر کرد.عطار.
گشاید دری بر دل از واردات
فشاند سر دست بر کاینات.سعدی.
- سرور کاینات؛ کنایه از حضرت محمد (ص) است : در خبر است از سرور کاینات و مفخر موجودات و... محمد مصطفی... (گلستان).
- کایناتِ جو؛ حوادث که در هوا و زمین پیدا آید چون رعد و برق و تولد فلزات و مانند آنها.

کاینه.

[یِ نَ / نِ] (اِ) امر کردن باشد به شخصی که، چشم از من مگردان و با من باش، و به این معنی کایینه با دو یاء حطی هم به نظر آمده است. (برهان). || چشم بود، گویند کاینه بدو دار، یعنی چشم از او بر مگردان (یادداشت مؤلف). ظاهراً مصحف کابنه است و (ببای موحده) نیز قافیهء هر آینه و آینه تواند بود لیکن از شعری منسوب به نظامی عروضی برمی آید که آن را به معنی چشم خانه به کار برده اند. (از یادداشتهای مؤلف).

کایوان.

(اِخ) دهی است از بخش چنگی شهرستان خرم آباد، دارای 90 تن سکنه، آب آن از سراب ناوکش و محصول عمده اش غله و حبوب و لبنیات است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کایوس.

(اِخ)(1) از قانونگزاران بزرگ روم بود که در زمان آدریانوس در آسیای صغیر تولد یافت و مجموع قوانین وی از آثار گرانبهای روم قدیم است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ). و نیز رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 2386 شود.
(1) - Caius.

کایوس گراکوس.

(اِخ)(1) از خطبای مشهور روم بود که چند بار به مقام تریبونوس نائل شد و به طرفداری طبقات پست با پاتریسیوس ها مخالفت کرد و در سال 121 م. در شورشی به قتل رسید. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Caius Grakus.

کای وشه.

[وَ شِ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان سنندج، دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کب.

[کَ] (اِ) کپ. اندرون رخ یعنی گردبرگرد دهان از جانب درون. (آنندراج). غُنب در تداول مردم قزوین. قب. (برهان ذیل کب) :
روان گشته دایم دو چیز از چهارش(1)
ز دو چشم کوری، ز دو کبش(2) لالی.
عارضی(3) (لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 11 و چ مرحوم اقبال ص 28 ذیل کپ).
از لجاج خویشتن بنشسته ای
اندرین پستی لب و کب بسته ای.
مولوی (از آنندراج).
|| دهان را نیز گفته اند. (برهان قاطع چ معین). || لاف و ستایش بی جا. (ناظم الاطباء). و رجوع به لپ و کپ در همهء معانی شود.
(1) - اصل: از جهان شد. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).
(2) - اصل: کب. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).
(3) - ن ل: عارض.

کب.

[کَب ب] (ع مص) بر روی درافکندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): کب الله عدوه؛ بر روی افگناد خدای دشمن او را. (ناظم الاطباء). || برگردانیدن. || گران شدن. || آتش افروختن. || گروهه گردانیدن رشته را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دست و پای شتر را زدن. (با شمشیر و مانند آن) (از اقرب الموارد).

کب.

[کُب ب] (ع اِ) گیاه تلخ و شورمزه. (منتهی الارب) (آنندراج).

کبا.

[کِ] (ع اِ) خاک روبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تثنیه کِبَوان. (اقرب الموارد). و کِبوان. (منتهی الارب). ج، اکباء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سرگین جای. مزبله. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کبوان و اکباء. (اقرب الموارد). || خاک بر روی زمین افتاده. (منتهی الارب).

کبا.

[کَ] (اِخ) موضعی است در بطحان. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

کباء.

[کَ] (ع اِ) زهاب. (منتهی الارب). || شعاع ماه که منتشر گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کباء.

[کِ] (ع اِ) چوب بخور. نوعی از چوب بخور. ج، کبی [ کُ با ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کباء.

[کُ] (ع ص) بلند و برآمده. (منتهی الارب). مرتفع. (از اقرب الموارد).

کباب.

[کَ] (ع اِ) گوشت کوفتهء بریان ساخته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). طبابه. (منتهی الارب). طباهج. (اقرب الموارد).

کباب.

[کَ] (اِ) گوشت که به درازا ببرند برای بریان کردن و فارسیان بمعنی گوشت بریان به طریق معهود استعمال نمایند. (بهار عجم) (آنندراج). گوشت که به قطعات برند و گاه بکوبند و سپس بر آتش نهند تا بریان شود. گوشت قطعه قطعه کرده بروی آتش بریان کرده. گوشت با پیاز و دنبهء نرم قیمه کرده و بروی سیخهای آهنی گسترده و بر روی آتش بریان کرده. (حاشیهء برهان چ معین). گوشت بریان کرده به آتش است و آن را اقسام می باشد و بهترین همه کباب گوشت حلال چاق فربه چرب است که قطعه های آن کوچک باشد، همچنین گوشت ماهی لطیف که به اخگر فحم هیمه جید متساوی بریان نموده نمک و فلفل و غیرها بقدر لائق و روغن نیز بر آن زده باشند و آنچه به سیخ بحد اعتدال تشویه یافته باشد بهتر است از آنچه در روغن بریان کرده باشند، خواه قطعه های گوشت درست و یا کوبیده مانند شامی کباب که طباهج نامند و یا غیر آن، و کباب گوشت آهو و گوزن و طیور و امثال اینها از هیمهای ردی بریان کرده باشند و یا آنکه سوخته و یا غیر متساوی الاجزا باشد. (مخزن الادویه). کباب اسم عربی گوشت به آتش برشته شده است و اختلاف خواص آن به حسب اختلاف لحوم و بهترین او گوشتهای لطیف است که در پختگی و برشتگی جمیع اجزای او به یک قرار باشد. (تحفهء حکیم مؤمن) :
برافروختند آتش و زان کباب
بخوردند و کردند سر سوی آب.فردوسی.
همی پرورانیدشان سال و ماه
به مرغ و کباب و بره چند گاه.فردوسی.
خجسته بادت و فرخنده مهرگان و به تو
دل برادر شاد و دل عدوت کباب.فرخی.
دوستان وقت عصیرست و کباب
راه را گرد نشانده ست سحاب.منوچهری.
برفت و از بر من هوش من برفت و نماند
حدیث چون نمک او بر این دل چو کباب.
مسعودسعد.
گو تا من از تو دورم و دور از تو گشته ام
بریان بر آتش غم هجر تو چون کباب.
مسعودسعد.
به اشک چون نمک من که بر سه پایهء غم
تنم زگال و دلم آتش است و سینه کباب.
خاقانی.
او سخن می گوید و دل می برد
او نمک می ریزد و مردم کباب.سعدی.
لب و دندانت را حقوق نمک
هست بر جان و سینه های کباب.حافظ.
بوی کباب می رسد از مطبخم به دل
پیغام آشنا نفس روح پرورست.
بسحاق اطعمه.
گر کبابش از نمک اندک غباری بر دل است
حاش لله گر مرا زان هیچ باری بر دل است.
بسحاق اطعمه.
ز سوز سینه و خوناب دیده بود مگر
دل کباب که از زخم سینه یافت خلاص.
بسحاق اطعمه.
ای یارا گر بزیره و گشنیز بگذری
سوز دل کباب بده عرض یک بیک.
بسحاق اطعمه.
پیش کباب گرم و نان کاسهء ماست خوش بود
گر بنهی بگرد نان یک دو سه چار و پنج و شش.
بسحاق اطعمه.
|| مجازاً، بر گوشتی که برای برشته و بریان شدن (کباب شدن) اختصاص یافته باشد نیز اطلاق کنند :
بشد شیده نزدیک افراسیاب
دلش چون بر آتش نهاده کباب.فردوسی.
نبیرهء جهاندار افراسیاب
که از پشت شیران بریدی کباب.فردوسی.
پلاشان یکی آهو افگنده بود
کبابش بر آتش پراگنده بود.فردوسی.
بفروزیم همی آتش رز
گسترانیم بر او سرخ کباب.منوچهری.
- چلوکباب؛ نوعی خوراک. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- کباب برگ تاک؛ کبابی که از برگ انگور سازند. (از بهار عجم). کبابی است که از برگ سازند. (آنندراج). ظاهراً اشاره به نوعی کباب باشد :
ز شوق شیشهء می سینه چاک است
دلم برگ کباب برگ تاک است.
مفید بلخی (از آنندراج).
- کباب چیزی بودن؛ کنایه از مفتون و شیفتهء چیزی بودن. (آنندراج) (بهار عجم) :
چون خال کباب لب یارم چه توان کرد
افتاده به آتش سر و کارم چه توان کرد.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
- کباب حسینی؛ نوعی از کباب. (آنندراج) :
اگر کباب حسینی بود غذای عدو
دل سیاه خوارج کباب شامی ماست.
سراج المحققین (از آنندراج).
- کباب دارائی؛ نوعی از کباب رازی است. (آنندراج) :
لذت پوست تخت فقر نیافت
دل مقیم کباب دارائی است؟ (از آنندراج).
- کباب در نمک خوابیده؛ کباب نمک سود (آنندراج) :
می رود مستانه برخاکم نمی داند که من
در کفن همچون کباب در نمک خوابیده ام.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
چون کباب در نمک خوابیده شور من کجاست
گاهگاهی در شب مهتاب خوابم می برد.
میرزا صائب (از آنندراج).
-کباب سنگ؛ نوعی از کباب خوب که بر سنگ گداخته بریان کنند. (آنندراج) (از بهار عجم) :
جان غم فرسوده داغ از خوی آتشناک اوست
از دلش همچون کباب سنگ می سوزد دلم.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کباب شامی؛ نوعی از کباب. (آنندراج) (بهار عجم) :
فشرده شام غریبان ز تلخکامی ماست
در این سفر دل بریان کباب شامی ماست.
شفیع اثر (از آنندراج).
اگر کباب حسینی بود غذای عدو
دل سیاه خوارج کباب شامی ماست.
سراج المحققین (از آنندراج).
- کباب قندهاری؛ نوعی از کباب که در کابل و نواحی آن شهرت دارد و این از بعض رسائل طغرا معلوم می شود. (بهار عجم) (آنندراج).
- کباب گل؛ کبابی که به شکل گل می سازند. (بهار عجم) (آنندراج) :
در گلشنی که چهره برافروخت شمع ما
مستان نمی خورند بغیر از کباب گل.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- کباب ورق؛ نوعی از کباب که رنگش سیاه باشد. (بهار عجم) (آنندراج) :
چو خواند از کباب دل من سبق
شد از شوخیش چون کباب ورق.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
اما از این شاهد معنی گداخته و سوخته برمی آید.
- کباب هندی؛ نوعی از کباب که رنگش سیاه باشد. (بهار عجم) (آنندراج) :
همین نه سیخ جگر زلفش از بلندی شد
دلم ز حسرت خالش کباب هندی شد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- امثال: کباب از پهلوی خود یا کسی خوردن ؛ برای جلب لذتی در زیان یا هلاک خود کوشیدن. نظیر پی دیوار کندن و بام اندودن یا تیشه به ریشهء خود زدن یا از ران خود کباب خوردن. یا از استخوان خود کباب خوردن. (امثال و حکم) :
مجنون ز نسیم آن خرابی
شد بی خبر از تنک شرابی.
از خون جگر شراب می خورد
وز پهلوی دل کباب می خورد.
امیرخسرو دهلوی (از امثال و حکم ذیل کباب از پهلوی خود، از ران خود خوردن) .
کباب از دل درویش خوردن ؛ کنایه است از ربودن مال بی نوا به ستم، نفع خویش را. در زیان درویش کوشیدن از پی سود خویش :
ظالم که کباب از دل درویش خورد
چون درنگری ز پهلوی خویش خورد.
یحیی نیشابوری.
کباب از ران خود خوردن؛ کباب از پهلوی خود خوردن :
شاهی که بر رعیت خود می کند ستم
مستی بود که میخورد از ران خود کباب.
صائب.
|| نزد صوفیه پرورش دل را گویند در تجلیات صوری. (کشاف اصطلاحات الفنون).

کباب.

[کُ] (ع اِ) گلهء شتران بسیار. || گوسپندان بسیار. || ریگ بر هم نشسته. || خاک. || گل و لای چسبیده. || خاک نمناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کباب.

[کَ / کُ] (اِخ) نام آبی است. (منتهی الارب). نام آبی است در عقیق تمرة. (معجم البلدان). || نام کوهی است. (منتهی الارب). || نام موضعی است. (از معجم البلدان).

کباب افگندن.

[کَ اَ گَ دَ] (مص مرکب)کباب پختن. (بهار عجم) (آنندراج). قرار دادن گوشت به قطعات کرده بر آتش بقصد برشته و بریان شدن و اطلاق کباب بر گوشت مجاز است :
ما ز روی آتشین او نقاب افگنده ایم
بار اول ما بر این آتش کباب افگنده ایم.
میرزا صائب (از آنندراج).
و رجوع به کباب کردن شود.

کباب انداختن.

[کَ اَ تَ] (مص مرکب)کباب پختن. (بهار عجم) (آنندراج). کباب افکندن. قرار دادن گوشت به قطعات کرده بر آتش بقصد برشته و بریان شدن :
حسن می خواهند مستان را به شمع و گل چه کار
هر که روشن کرده آتش ما کباب انداختیم.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
اگر قبول نداری که بی تو چون داغم
بیا به سینهء سوزان من کباب انداز.
میرزا صائب (از آنندراج).
اگر چه عشق ندارد ز من فسرده تری
توان به سینهء گرمم کبابها انداخت.
میرزا صائب (از بهار عجم).

کباب پز.

[کَ پَ] (نف مرکب) که کباب پزد. پزندهء کباب.

کباب پزی.

[کَ پَ] (حامص مرکب) عمل کباب پز. پختن کباب. || (اِ مرکب) دکان کباب پزی.

کباب تر.

[کَ بِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کباب آبدار. || برف. (آنندراج).
- کباب تر از ران آهو؛ کباب آبدار از گوشت ران آهو.
- || کنایه از پرگالهای برف است که در ایام زمستان می بارد. (برهان) (آنندراج) :
کباب تر از ران آهوی نر
نمک ریخته آب را در جگر.
نظامی (از آنندراج).

کباب چینی.

[کَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کبابه. (ناظم الاطباء). رجوع به کبابة شود.

کباب خوردن.

[کَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) اکل کباب. تناول کردن کباب.

کباب دررسانیدن.

[کَ دَرْ، رَ / رِ دَ](مص مرکب) پختن کباب. (آنندراج). کباب رساندن.

کباب رساندن.

[کَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) کباب دررسانیدن. کباب پختن. (بهار عجم) (آنندراج).

کباب زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) کباب خوردن :
بی تو خونابه کشان جام شرابی نزنند
که ز لخت جگر خویش کبابی نزنند.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

کباب ساختن.

[کَ تَ] (مص مرکب)کباب کردن :
داد لبش چون نمک بوی بنفشه به صبح
بر نمکش ساختم مردم دیده کباب.
خاقانی.

کباب شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)بریان شدن گوشت بر آتش. || سوختن. متأثر شدن. سخت متألم شدن از دردی :
سرو سعادت از تف خذلان زگال گشت
و اکنون بر آن زگال جگرها کباب شد.
خاقانی.

کباب کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)کباب پختن. (بهار عجم) (آنندراج). بریان کردن کباب بر آتش. به سیخ کشیدن. به سیخ زدن(1) :
از آن فروزی آتش همی برزم اندر
که کرد خواهی دلها به تیغ تیز کباب.
مسعودسعد.
چه آتش است حسامت که چون فروخته شد
بدو دل و جگر دشمنان کنند کباب.
مسعودسعد.
احمد مرسل که کرد از تپش و زخم تیغ
تخت سلاطین زگال گردهء شیران کباب.
خاقانی.
نوشیروان عادل را در شکارگاه صیدی کباب کردند و نمک نبود... (گلستان). || کنایه از آزار دادن. || رنجانیدن. (بهار عجم) (آنندراج).
(1) - سعدی در این باره گوید: زنند لشکریانش هزار مرغ بسیخ.

کباب کشیدن.

[کَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) برآوردن کباب از سیخ و گوشت از دیگچه (بهار عجم) (آنندراج). به سیخ کردن قطعات گوشت و بر آتش نهادن برای بریان شدن :
یک روز نمی کشی شرابی
کز لخت جگر کشم کبابی.
ظهوری (از آنندراج).
ببزم باده کشان هر کسی کند کاری
یکی شراب کشد دیگری کباب کشد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

کباب گردیدن.

[کَ گَ دی دَ] (مص مرکب) کباب گشتن. کباب شدن :
عشق تو با چار چیزم یار دارد هشت چیز
مر مرا هر ساعتی زین غم جگر گردد کباب.
فرخی سیستانی.
رجوع به کباب شدن شود.

کبابة.

[کَ بَ] (ع اِ) دارویی است که از چین خیزد و مشهور به کبابهء چینی است. (منتهی الارب). دارویی چینی است. (اقرب الموارد). دارویی است که آن را حب العروس خوانند و چینی آن بهتر است و آنرا از جزیرهء شلاهطه آورند، گرم و خشک است. (برهان) (آنندراج). بار درختی است از طایفهء فلفل که در طب استعمال می شود و آنرا فلفل دنباله دار گویند. (ناظم الاطباء)(1). گویند از ملک بهار خیزد. هاضم و مقوی معده است... (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل کبابة).
(1) - «کلمهء کبابه cubebe (فرانسوی) که درعربی بتشدید بای اول است، فارسی است. (اسماء العقار ص 194) piper cubeba از انواع تیرهء بیدهاsalicinees که دارای دانهء قهوه یی رنگ با پایهء دراز است. (گل گلاب ص 272). اطبای انگلستان چنان تحقیق نموده اند که کبابه در جزیرهء جاوه بکثرت پیدا می شود و بعضی گویند از ملک بهار خیزد. هاضم و مقوی معده است.....» (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل کبابة).

کبابی.

[کَ] (ص نسبی) آنکه کباب بسازد. (بهار عجم) (آنندراج). استاد کباب پز. (ناظم الاطباء). که کباب پختن و فروختن پیشه دارد :
کبابی ازان روی پر آب و تاب
مرا کرده بر آتش دل کباب.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
|| بریان کننده و کسی که بریان می کند. || شایسته و لایق کباب شدن. (ناظم الاطباء). || (اِ) محل و مکان آماده کردن کباب. || دکان کباب فروشی.
- چلوکبابی؛ آنجا که کباب و چلو پزند و عرضه کنند.
- سیب زمینی کبابی؛ سیب زمینی که بر آتش برشته کنند. مقابل آب پز.
- لبوی کبابی؛ چغندر که بر آتش یا در تنور برشته کنند. مقابل آب پز.

کباث.

[کَ] (ع اِ) ثمر و بر درخت پیلو که خوب و نیک پخته و رسیده باشد. (از آنندراج) (از منتهی الارب). رجوع به اراگ شود.

کباد.

[کُ] (ع اِ) درد جگر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث) (آنندراج). و فی الحدیث: الکباد من الغبّ. (اقرب الموارد) :و ضعیفی و درد جگر را (به تازی) کباد گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کباد.

[کِ] (ع مص) رنج کشیدن و تحمل کردن کاری. (از اقرب الموارد). رنج کاری کشیدن و سختی دیدن. (از منتهی الارب).

کباد.

[کُبْ با] (ع اِ) لغتی است که عامه آنرا ترنج اطلاق کنند. (از المنجد).

کباده.

[کَ دَ / دِ / کَبْ با دَ / دِ] (اِ) کمان نرم بسیار سست را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). کمان بسیار نرم و بمعنی لیزم که پهلوانان کشند و چله اش از آهن باشد. (غیاث). کمان بسیار نرم که آن را چندجا چاک زنند تا از زور بیفتد و نهایت نرم گردد اعم از آنکه چلهء آن از روده باشد که این در مشق تیراندازی بکار آید و خواه چلهء آن از زنجیر باشد که در ورزش کشتی گیران بکار آید و کمان پولاد نیز همین است و از لطائف اللغة معلوم می شود که عربی است لیکن در قاموس و صراح و نهایه و جز آن بدین معنی یافته نشد این قدر هست که کبداء بمعنی کمان سطبر قبضه و کبد بمعنی کمان یعنی قبضهء کمان نوشته اند و در قاموس است که کابده مکابدة کبادا، ای قاساه و مقاساة رنج کشیدن است، پس چون در کشیدن کباده از جهت ورزش تیراندازی و غیره گونه رنجی کشیده میشود اگر مجازاً بدین معنی گفته باشند وجهی است. (آنندراج).

کباده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) آلتی است آهنین که حلقه هایی مانند زنگ دارد و در زورخانه با آن ورزش کنند. (حاشیهبرهان چ معین) :
به کباده چو بری دست تو ای رشک ملک
چون کباده ست به خمیازه کشی کار فلک.
میرنجات (از آنندراج).
تیر فلک در هوای آتش طبعت
پر بفکنده ست همچو تیر کباده.
کمال اسماعیل.
سختی رسد زد هر به سستی فتاده را
زنجیر آهنی به سر افتد کباده را.
ملاطغرا (از آنندراج).
چاک چاک کبادهء مردان
زور سنگ و مخیر گردان.اوحدی.
رجوع به کباده شود.

کباده.

[کَبْ با دَ / دِ] (اِ) آلتی است آهنین که حلقه هایی مانند زنگ دارد و در زورخانه با آن ورزش کنند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). کمان مانندی از آهن که بر وتر آن حلقه های آهنین بسته باشند و ورزشکاران و زورخانه کاران به دستی قبضه و به دست دیگر میانهء وتر آن را گیرند و بر فراز سر از جانبی بجانبی برند نیرومند شدن عضلات را.

کباده کش.

[کَبْ با دَ / دِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه کباده کشد. آنکه کباده را که آلت آهنین است بالای سر از جانبی به جانب دیگر به حرکت آرد نیرومند شدن عضلات را. || مجازاً جویای نام و مقام. طالب و خواستار درجه و مقام. آنکه داعیهء بدست آوردن مقامی و منزلتی و رتبه ای داشته باشد.

کباده کشیدن.

[کَبْ با دَ / دِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) ورزش کردن با کباده که از آلات ورزش زورخانه است. || در تهیه و تدارک رتبه و درجهء بالاتر بودن. (ناظم الاطباء).
- کبادهء وزارت کشیدن؛ داعیهء وزارت داشتن. مدعی استحقاق وزارت بودن. (یادداشت مؤلف).

کبار.

[کَ] (اِ) شخصی را گویند که چوب و علف و هیزم و امثال آن از صحرا به جهت فروختن می آورد. (برهان). || ریسمانی که از لیف خرما بافند. (حاشیهء برهان چ معین). کبال. رجوع به کبال شود. || در هندی با راء هندی بمعنی چوب مستعمل است. (حاشیهء برهان چ معین). || سبدی که میوه و امثال آن بر آن کنند و بر خر بار کرده در شهر آورند. (آنندراج). کوار. کواره. رجوع به کوار و کواره شود.

کبار.

[کُ] (ع ص) بزرگ. (منتهی الارب). کبیر. (اقرب الموارد).

کبار.

[کُ] (ع اِ) کبر نباتی است و عامه کبار گویند. (منتهی الارب). رجوع به کبر شود.

کبار.

[کُبْ با] (ع ص) بس بزرگ و کلان. (منتهی الارب). بسیار بزرگ. (از اقرب الموارد). ج، کُبّارون. (اقرب الموارد).

کبار.

[کِ] (ع ص، اِ) جِ کبیر و کبیره. بزاد برآمدگان. مقابل صغار. || توسعاً بزرگان. (منتهی الارب) (برهان) (از اقرب الموارد) (آنندراج) :
میان مهان بود شاه کبار
نهان داشت ترس و نکرد آشکار.فردوسی.
خلق ندانم بسخن گفتنش
در همه گیتی ز صغار و کبار.منوچهری.
این نماز ازدر خاص است میاموز به عام
عام نشناسد این سیرت و آیین کبار.
منوچهری.
بدین صفات جهانی بزرگ دیدم و خوب
درین جهان دگر بی عدد صغار و کبار.
ناصرخسرو.
همه داده گردن بعلم و شجاعت
وضیع و شریف و صغار و کبارش.
ناصرخسرو.
جزعی خاست از امیر و وزیر
فزعی کوفت بر صغار و کبار.مسعودسعد.
جم و فریدون گر جشن ساختند رواست
چنین بود ره و آیین خسروان کبار.
مسعودسعد.
در دست تو نهاده به بیعت کرام دست
پیوسته با دل تو به صحبت کبار دل.سوزنی.
ای صدر روزگار که در روزگار خویش
نور دل کرامی و تاج سر کبار.سوزنی.
غنچه عقیق یمن کرد برون از دهن
گشت زرافشان چمن چون کف صدر کبار.
خاقانی.
و گشتاسف که واسطهء قلادهء اکاسره و کبار ایران بوده است. (سندبادنامه ص 5).
معارف کبار و مشاهیر احرار را بر لزوم طاعت و قیام به خدمت او تکلیف فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص438).
سخن به اوج ثریا رسد اگر برسد
به سمع صاحبدیوان و شمع جمع کبار.
سعدی.
- ادویة الکبار؛ کبار الادویه. معجونهای بزرگ چون تریاق مسرودیطس و غیره.(1)(یادداشت مؤلف).
(1) - Les grands medicamamts.

کبار.

[کِ] (ع اِ) عود. (مهذب الاسماء).

کبار.

[کِ] (اِخ) پادشاهی از پادشاهان حمیر. (منتهی الارب).

کبار.

[] (اِخ) ناحیه ای است از چهارمحال بختیاری. رجوع به جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان شود.

کبارجه.

[] (ع اِ) مفشله. (تاج العروس ج8 ص 59 س 10) و صاحب قاموس در ذیل مفشله آرد: کبارجه و کرش. رجوع به مفشله و کرش شود.

کبارس.

[کُ رِ] (اِخ) حاکم پاسارگاد که آنجا را تسلیم اسکندر کرد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1421 و 1691 و 1692 شود.

کباروآباد.

[ ] (اِخ) از طسوج طبرش است. رجوع به تاریخ قم ص 117 شود.

کباروس.

[ ] (اِ) نوعی از حرشف است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حرشف شود.

کبارون.

[کُبْ با] (ع ص، اِ) جِ کُبّار. (اقرب الموارد). رجوع به کبار شود.

کبارة.

[کَ رَ] (ع مص) بزرگ گردیدن. کلان و تن دار شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بزرگ شدن. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص 81).

کباره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) کبار. کوار. سبدی را گویند که میوه و امثال آن در آن کنند و بر چاروا بار نمایند و از جایی به جایی برند. (برهان). سبدی که میوه و امثال آن بر آن کنند و بر خر کرده در شهر آورند. (آنندراج). کواره. زنبیل :
ترا این تن یکی خانهء سپنج است
مزور بل مغربل چون کباره.ناصرخسرو.
|| خانهء زنبور. || کاسهء سفالین. (برهان).

کباری.

[کِ / کُ] (ص نسبی) منسوب است به ذی کبار. رجوع به الانساب سمعانی ذیل کلمهء کُباری و کِباری شود.

کباس.

[کُ] (ع ص) بزرگ سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || نرهء سطبر بزرگ سر. (منتهی الارب) (آنندراج). || ضخیم. (دزی ج 2 ص 439). || مرد سر در زیر جامه فروکشیدهء خفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کباس.

[کُ] (اِخ) پسر جفربن ثعلبه است. (منتهی الارب).

کباس.

[] (اِ) وزنی است معادل شش درهم و نیم. (مفاتیح العلوم).

کباساس.

[کَ] (اِخ)(1) برجی به شنترین (در اسپانیا). رجوع به اسپانیا شود.
(1) - Cabacas.

کباسة.

[کِ سَ] (ع اِ) خوشهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج). عِذق و آن در نخل بمنزلهء خوشهء انگور است. ج، کبائس. (از اقرب الموارد).

کباش.

[کِ] (ع اِ) جِ کَبش. رجوع به کبش شود. || پهلوانان. ابطال. (از اقرب الموارد).

کباش.

[کَبْ با] (ع ص) صاحب کِباش. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || منسوب است به کبش که نوعی گوسفند است. (سمعانی). || (اِخ) نام جماعتی از اهل علم به دیار مصر. (سمعانی).

کباش.

[ ] (اِ) نوعی قرنفل است که سر آن بزرگ باشد. (فهرست مخزن الادویه).

کباص.

[کُ] (ع ص) کباصة. قوی و توانا بر کار از شتر و خر و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کباصة.

[کُ صَ] (ع ص) کباص. رجوع به کباص شود.

کباک.

[کَ] (اِ) ریسمان و طنابی را گویند که از لیف خرما تابند. (آنندراج). مصحف کبال (حاشیهء برهان چ معین).

کباکب.

[کُ کِ] (ع ص) مجتمع خَلق یا درهم خلقت. ج، کَباکِب. (از اقرب الموارد). || گرد و درهم اندام. ج، کَباکِب. (منتهی الارب).

کباکب.

[کَ کِ] (ع ص، اِ) جِ کُباکِب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کُباکِب شود. || (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب).

کبال.

[کَ] (اِ) بمعنی کباک است و آن ریسمانی باشد که از لیف خرما سازند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). کبار. و رجوع به کبار و کباک شود.

کبالت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) فلزی است سفید مایل به سرخی، سخت و شکننده که شمارهء اتمی آن 27 است و در 1490 درجه می گدازد. وزن مخصوصش 8/8 است. این فلز با مس و آهن و فولاد بصورت آلیاژ در می آید. در جوهر شوره (اسید) ازتیک (اسید نیتریک) حل می شود.
(1) - Cobalt.

کبالی.

[کَ] (اِ) کَبل بمعنی رسن و طناب و مراد از کبالی شاید بافنده و تابندهء رسن باشد. (حاشیهء دیوان ناصرخسرو) :
دین فخر تو است و ادب و خط و دبیری
پیشه ست چو حلاجی و درزی و کبالی.
ناصرخسرو.

کبامطرانه.

[ ] (اِ) شکوفهء اناری است که گره نبسته باشد. (فهرست مخزن الادویه).

کبان.

[کُ] (ع اِ) نوعی از طعام که از ارزن ترتیب دهند لغت یمنی است. (آنندراج) (منتهی الارب). طعامی است از ذرت مخصوص یمنیان. (از اقرب الموارد). || بیماریی است شتر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کبای.

[کُ] (اِ)(1) خوک هندی. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - Cobaye.

کبایر.

[کَ یِ] (ع ص، اِ) کبائر. جِ کبیرة، بمعنی گناه بزرگ. (از اقرب الموارد) : و سیاست او چندان بود که گناهی نه از کبایر حوالت به نعمان بن المنذر کردند... فرستاد تا ناگاه او را در میان باد بگرفته و بیاوردند... (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا).
بر لوح معاصی خط عذری نکشیدیم
پهلوی کبایر حسناتی ننوشتیم.سعدی.
و رجوع به کبیرة شود.

کبایس.

[کَ یِ] (ع ص، اِ) کبائس. جِ کبیسه. رجوع به کبیسه شود.

کبب.

[کُ بَ] (ع اِ) جِ کُبَّة. رجوع به کبة شود.

کبت.

[کَ] (ع مص) بر زمین افکندن یا بر روی افکندن. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی ص 81) || بر روی درافکندن. (از اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خوار نمودن. (منتهی الارب) (برهان) (از اقرب الموارد). || خواری. هلاکت :
مسخ صورت بود اهل(1) سبت را
تا ببیند اهل ظاهر کبت را.مولوی.
نقض عهد و توبهء اصحاب سبت
موجب مسخ آمد و اهلاک و کبت(2).مولوی.
|| هلاک گردانیدن. (برهان قاطع) (اقرب الموارد) (ترجمان علامه جرجانی ص 81). || بازگردانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رد کردن دشمن را به خشم و تندی. (منتهی الارب). کبت خدا دشمن را؛ خوار و ذلیل کردن وی. رد کردن وی را بخشم. (از اقرب الموارد). || رسوا کردن. (منتهی الارب). || فروخوردن خشم خویش در درون و آشکار نساختن آن. (از اقرب الموارد).
(1) - ن ل: اصل.
(2) - ن ل: مقت، مست. و در این صورت اینجا شاهد نیست.

کبت.

[کِ / کَ] (اِ) زنبور عسل. (برهان). مگس عسل. (آنندراج). ذباب عسل. نحل. (فهرست مخزن الادویه). منج انگبین. زنبور عسل. عسالة. (منتهی الارب) :
همچنان کبتی که دارد انگبین
چون بماند داستان من بر این
کبت نادان بوی نیلوفر بتافت
خوشش آمد سوی نیلوفر شتافت
وز بر خوشبوی نیلوفر نشست
چون گه رفتن فراز آمد نَجَست.رودکی.
و باز بفرمود تا یکی جوال بزرگ از کبت سرخ پر کردند و ابروی را در آن جوال کردند تا بمرد. (تاریخ بخارا چ مدرس رضوی ص 6).خلیة عاسلة؛ کبت پر از انگبین. (منتهی الارب).
- کبت خانه؛ لانهء زنبور :
ای شید کبت خانه برآشفتی
با ابلهی و بی خردی جفتی
آرام کی پذیرد تا محشر
این کبت خانه را که برآشفتی
سهل است کبت خانه برآشفتن
کبتی بجامه بردی و خوش خفتی.
حکیم سوزنی (از آنندراج).

کبت.

[کُ بَ] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی سند. (تحقیق ماللهند چ لایپزیک ص 131).

کبتا.

[کَ بِ] (اِ) نوعی از حلوا که کبیتا نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به کبیتا شود.

کبتر.

[کَ تَ] (اِ) بر وزن و معنی کفتر است که کبوتر باشد. (برهان). مخفف کبوتر باشد. (فرهنگ جهانگیری). کفتر. کوتر. (رشیدی) :
چو چشم تذروان یکی چشمه دید
یکی جام چون چشم کبتر کشید.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
چو سرما بود سخت لاغر شوند
به آواز برسان کبتر شوند.فردوسی.
چو کبتر تبسی خانه کرده هر کابک
چو مار سغدی ره یافته به هر کاواک.
سوزنی.

کبث.

[کَ] (ع مص) برگردیدن گوشت و بدبوی شدن آن. (از منتهی الارب). || کبث گوشت؛ فرو پوشیدن آن. (از اقرب الموارد). || اندوهگین گردانیدن. (منتهی الارب).

کبث.

[کَ بِ] (ع ص) فرسوده و پوسیده. (ناظم الاطباء).

کبث.

[کَ بَ] (ع مص)(1) کبث لحم؛ تغییر کردن گوشت. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب این معنی در ذیل مصدر کَبث آمده است.

کبثاجوریا.

[ ] (اِ) به سریانی هزار چشان است که کرمة البیضاء و فاشرا نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کبثاحمرا.

[ ] (اِ) به لغت سریانی انگور بستانی است که از آن شراب بعمل آورند. (فهرست مخزن الادویه).

کبثاویرا.

[ ] (اِ) به سریانی کبر بری است. (فهرست مخزن الادویه).

کبج.

[کَ] (ص) خری بود بریده دم. (لغت نامهء اسدی چ اقبال ص 65). خر بریده دم بود. (لغت فرس) (فرهنگ جهانگیری). خر الاغ دم بریده را گویند. (برهان) (آنندراج) :
ندانستی تو ای خر عمر(1) کبج لاک پالانی
که با خرسنگ برناید سروزن پور(2) ترخانی(؟)
ابوالعباس (از لغت فرس).
|| هر چاروای که زیر دهانش ورم و آماس کرده باشد. (آنندراج) (برهان). رجوع به کبجه و کبچ و کبچه شود.
(1) - ظ: غمر. (یادداشت مؤلف). این بیت در ذیل مدخل غمر نیز آمده است.
(2) - ظ: گاو. (یادداشت مؤلف).

کبج.

[کَ] (اِ) شکن و چین باشد در زلف و رسن و جامه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص73). کلج.

کبج.

[کَ] (اِ) سبد تونیان بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص73). کلج. سبد زباله کش حمامی. (از لغت فرس ذیل کلج). رجوع به کلج شود.

کبجه.

[کَ جَ] (ص) کبج. خر الاغ دم بریده. (برهان) (آنندراج). خر دم بریده بود و بتازی ابتر(1) گویندش. (لغت فرس ص 510) :
ندانی ای به عقل اندر خر کبجه بنادانی
که با نر شیر برناید سروزن(2) گاو ترخانی.
غضایری رازی (لغت فرس چ اقبال ص 510).
|| هر چاروایی که زبر دهانش ورم و آماس کرده باشد گویند کبجه شده است. (برهان) (آنندراج). و رجوع به کبج و کبچه شود.
(1) - اصل: استر. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).
(2) - اصل: سترون. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).

کبچ.

[کَ] (ص) کبج. کبجه. هر چاروایی که زیر دهانش ورم و آماس کرده باشد. (ناظم الاطباء).

کبچ.

[کَ] (ص) احمق. || معجب. خویشتن ستای. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
همه با حیزان حیز و همه با کبچان کبچ
همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ.
قریع الدهر.
|| (اِ) کیچ. بهره. تفرقه: کبچ کبچ. رجوع به کبچ کبچ شود. (از یادداشت مؤلف).

کبچ کبچ.

[کَ کَ] (ق مرکب) بتفرقه. بهره بهره بتفاریق. تفاریق. (فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت مؤلف) :
بجمله خواهم یکماهه بوسه از تو بتا
به کبچ کبچ نخواهم که فام من توزی.رودکی.
کیچ کیچ. رجوع به کیچ کیچ شود.

کبچه.

[کَ چَ / چِ] (ص) دم بریده. (صحاح الفرس). رجوع به کبجه شود.

کبچه.

[کَ چَ] (اِ) چوبی باشد که بدان آرد گندم بریان کرده شده را که با چیزی آغشته کنند بر هم زنند و بشورانند و آن را به عربی مجدح گویند. (برهان). کفچ. کفچه. کپجه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین): مجدح؛ کبچهء پِسْت شور. مخوض؛ کبچ یا چیزی که بدان شراب را زنند تا آمیزد. (منتهی الارب).

کبچه میل.

[کَ چَ / چِ] (اِ مرکب) فرفیه: سر کبچه میل. (بحر الجواهر).

کبح.

[کَ] (ع مص) لگام بازکشیدن ستور را تا بازایستد از رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). کبح دابه به لگام؛ کشیدن آن به لگام و زدن لگام بدهان وی تا بازایستد و ندود و بقولی کشیدن عنان دابه تا سر را راست نگاه دارد. (از اقرب الموارد). || به شمشیر زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). به شمشیر زدن کسی را و بقولی زدن در گوشت کسی بی آنکه به استخوان آسیب رسد. (از اقرب الموارد). || برگردانیدن کسی را از حاجت وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نپذیرفتن و دفع کردن (دیوار تیر و مانند آنرا). || اصابت شدید کردن (سنگ بدست و پای حیوان) (از اقرب الموارد).

کبح.

[کُ] (ع اِ) نوعی از ترف سیاه یا رخبین است. (منتهی الارب) (آنندراج). رخبین. قره قروت. لور کشک. (یادداشت مؤلف). نوعی از کشک سیاه. (از اقرب الموارد).

کبح.

[ ] (ع اِ) حیوانی شبیه به بوقلمون. (دزی ج 2 ص 437).

کبد.

[کَ] (ع مص) بر جگر کسی زدن. (منتهی الارب). چیزی بر جگر زدن. (زوزنی). بر کبد کسی زدن و بقولی اصابت به کبد کسی. (از اقرب الموارد). || آهنگ کسی نمودن. (منتهی الارب). آهنگ کاری کردن. (از اقرب الموارد). || دشوار گردیدن سرما بر قوم و تنگ کردن آنها را. (منتهی الارب). تنگ گرفتن سرما بر قومی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کبد.

[کَ / کِ(1)] (ع اِ) جگر و گاه مذکر آید. ج، اکباد و کُبود. (منتهی الارب). || امعائی که برای جدا کردن صفرا درست شده، مؤنث است و فراء گفته مذکر و مؤنث در آن یکسان است. ج، اکباد، کبود. و جمع اخیر کم آمده است. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد کبد [ َک ] و کبد [ ِک ] و کبد [ َک بِ ] است.

کبد.

[کِ] (ع اِ) رجوع به کَبد شود.

کبد.

[کَ بَ] (ع اِمص) بزرگی شکم. (منتهی الارب). || (اِ) سختی و دشواری. منه قوله تعالی : لقد خلقنا الانسان فی کبد.(1) (منتهی الارب). رنج و سختی معیشت. (ترجمان علامه جرجانی ص 81) :
عاشق رنج است نادان تا ابد
خیز و «لااقسم» بخوان تا «فی کبد»(2)
از کبد فارغ شدم با روی تو
وز زبد صافی شدم در جوی تو.مولوی.
آن بخاری نیز خود بر شمع زد
کشته بود از عشقش آسان آن کبد.مولوی.
|| هوا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میانهء ریگ توده. (منتهی الارب). || میانهء آسمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) : در اول ماه جمادی الاخر بسال چهارصد و نود ونه در آسمان علامتی پدید آمد هر شبی نماز شام پدید آمدی تا نیم شب یا زیادت چون ستونی یا مهتر از روی زمین تا به کبد آسمان آن سرکه به زمین بودی پیوسته بایستاده بودی رنگ آن سفید بودی یک ماه پیوسته همچنین بودی تا گم شد. (تاریخ سیستان).
(1) - قرآن 90/4.
(2) - قرآن 90/1 تا 4.

کبد.

[کَ / کَ بَ] (ص) گوشت آور و فربه. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). فربه باشد که در مقابل لاغر است. (برهان)(1).
(1) - در لغت فرس ص 85 آمده: «کبد، لحیم باشد، دقیقی (طوسی) گفت :
از آنکه مدح تو گویم درست گویم و راست
مرا بکار نیاید سریشم و کبدا.
و مراد از لحیم بهم پیوستن سیم و زرست ولی فرهنگ نویسان لحیم را بمعنی دیگر آن که «گوشت ناک و مرد باگوشت» (منتهی الارب) باشد، گرفته معنی فربه را برای آن قایل شده اند. (از حاشیهء برهان چ معین).

کبد.

[کَ بَ] (ع مص) دردناک گردیدن جگر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بزرگ شدن شکم. (ناظم الاطباء).

کبد.

[کَ بِ] (ع اِ) میانهء چیزی. || شکم و درون بتمامی. || معظم هر چیز. || ما بین دو طرف علاقهء کمان. || به اندازهء یک ذراع از میان کمان یا قبضهء آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): یقال ضع السهم علی کبدالقوس. (منتهی الارب). || پهلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و یقال للاعداء سودالاکباد کما یقال لهم صهب السبال و ان لم یکونوا کذلک کقوله: هم الاعداء و الاکباد سود. (اقرب الموارد). || وسط آسمان. (دزی ج 2 ص 437). کَبَد. کبداء. رجوع به کبد و کبداء شود.

کبد.

[کَ بِ] (ع اِ) جگر. ج، اَکباد و کُبود. (منتهی الارب). رجوع به جگر شود.
- امّ وجع الکبد؛ گیاه باریکی است که میش آن را دوست دارد، گلش خاکی رنگ و در غلاف مدوری است، برگهایش بسیار ریز و خاکی رنگ می باشد. (از اقرب الموارد). افنیقطس است و مؤلف جامع بغدادی غیر آن دانسته است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- کَبد الارض؛ زر و سیمی که در کانهای زمین است. (اقرب الموارد).
- کبدالایل؛ جگر گاو کوهی و بز کوهی. چون شرحه کنند و دار فلفل و فلفل سپید خرد کرده بر آن پاشند و بر آتش بریان کنند و رطوبت آن در چشم کشند شب کوری را زایل گرداند و ابتداء در فرو آمدن آب بغایت مفید بود. (اختیارات بدیعی).
- کبدالحمار؛ جگر خر. چون بریان کنند و بناشتا بخورند مصروع را مفید بود. (اختیارات بدیعی).
- کبد الخنزیرالبری؛ جگر خوک صحرایی. چون در سرکه نهند و بخورند گزیدگی جانوران را نافع بود. (اختیارات بدیعی).
- کبدالضأن؛ جگر میش گوسفند. چون بریان کنند و بخورند نافع بود جهت کسی که لینت در طبیعت وی بود حبس کند. (اختیارات بدیعی).
- کبدالطیر؛ نیکوترین جگر مرغها جگر بط فربه نیکو بود یا مرغ خاصه چون علف وی فواکه پختهء شیرین داده باشند و طبیعت آن گرم و تر بود و خونی محمود از وی متولد شود و مصلح آن زیت و نمک بود. (اختیارات بدیعی).
- کبدالکلب الکلب؛ جگر سگ دیوانه. نافع بود کسی را که گزیده باشد چون بریان کرده بخورند منع ترسیدن از آب خوردن بکند و شفا بخشد. اختیارات بدیعی).
- کبدالمعز؛ جگر بز. شبکوری را نافع بود و خوردن و برطوبت آن کحل کردن چون بریان شود، و سر بر بخار آن داشتن همین عمل کند. (اختیارات بدیعی).
- کبدالوزغه؛ جگر وزغه. چون بر دندان کرم خورده نهند درد ساکن گرداند. (اختیارات بدیعی).

کبد.

[کَ بِ] (اِخ) لقب عبدالحمید بن ولید، محدث است، جهت گرانی جسم وی. (منتهی الارب).

کبد.

[کَ بِ] (اِخ) کوهی است سرخ مر بنی کلاب را. || سر کوهی است مر غنی را. (منتهی الارب).
- کبدالحصاة؛ شاعری است. (منتهی الارب).
- کبدالوهاد؛ موضعی است به سماوه. (منتهی الارب).

کبد.

[کَ] (اِ) لحیم زرگری و مسگری را نیز گویند و آن چیزی باشد که مس و طلا و نقره و امثال آن را بدان پیوند کنند. (برهان قاطع چ معین). لحیم که مسینه و رویینه بدان پیوند کنند. (فرهنگ رشیدی). || فربه باشد که در مقابل لاغر است (برهان). در لغت فرس ص 85 آمده: کبد لحیم باشد، دقیقی (طوسی) گفت :
از آنکه مدح تو گوید درست گویم و راست
مرا بکار نیاید (نباید. دهخدا) سریشم و کبدا.
و مراد از لحیم بهم پیوستن (سیم و زر) است ولی فرهنگ نویسان «لحیم» را بمعنی دیگر آن که «گوشت ناک و مرد باگوشت». (منتهی الارب) باشد، گرفته معنی فربه را برای آن قایل شده اند. (حاشیهء برهان چ معین). || بمعنی سریشم هم آمده است و آن چیزی است که درودگران استخوان و چوب را با آن به هم بچسبانند. (برهان). سریشم باشد که بدان بر کاغذ مهر کنند. (اوبهی). این معنی را هم از بیت دقیقی مذکور در فوق استنباط کرده اند و کبد را مترادف سریشم گرفته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || شتاب و تعجیل. (برهان).

کبدا.

[کَ] (اِ) کبد. لحیم زرگری و مسگری باشد که به آن چیزها را وصل و پیوند کنند. (برهان). لحیم که مسینه و رویینه را بدان پیوند دهند. (آنندراج). || سریشم درودگران را نیز گویند که با آن چیزها را به هم بچسبانند. || بمعنی فربه هم هست که نقیض لاغر باشد. || تعجیل و شتاب را نیز گفته اند. (برهان). فرهنگها کبدا را با معانی فوق نقل کرده اند و نظر به شعر دقیقی داشته اند که ذیل کبد نقل کردیم و ندانسته اند که «کبدا» همان «کبد» است یعنی الف اطلاق آخر بیت را جزو کلمه پنداشته اند. (از حاشیهء برهان چ معین با تصرف). رجوع به کبد شود.

کبداء.

[کَ] (ع اِ) میانهء آسمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کبد. کُبَیداء. (منتهی الارب). || آسیای دستی. || (ص) کمان که قبضه اش کف دست را پر کند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن بزرگ. (مهذب الاسماء). || زن ستبرمیان گران رفتار. || ریگ تودهء بزرگ میانه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کبداد.

[کَ] (اِ) به زبان مردم شیراز قسمی از قارچ است. (ناظم الاطباء).

کبدالاسد.

[کَ بِ دُلْ اَ سَ] (اِخ) دو ستاره از هشت ستاره که در حوالی دب اکبر واقع است. (رجوع به نفائس الفنون چ سنگی فن هفتم علم صور کواکب، دب اکبر ص 185 شود).

کبدة.

[کَ دَ] (ع اِ) مهرهء دوستی و محبت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کبدی.

[کَ بِ] (ص نسبی) منسوب به کبد: حمی الکبدی. (یادداشت مؤلف). || برنگ جگر. جگری. (یادداشت مؤلف).
- مجرای کبدی(1)؛ از اجتماع ریشه های کبدیه و مجاریی که متعاقب آنهایند دو شعبه حاصل شده که در شیار عرضی کبد با هم متحد گشته جذع واحدی موسوم به مجرای کبدی از آنها متشکل می شود که اول در شیار عرضی کبد واقع و بعد به تحت و یمین رفته پس از مسیر دو تا چهار سانتی متر با مجرای مراری متحد میشوند مجرای معوی را می سازند و در معبر خود از خلف با ورید باب و از قدام با شریان کبدی مجلود است و عروق لنفیهء کثیری آن را احاطه کرده اند تمام این عروق در میان ثوب معدی کبدی واقعند. (تشریح میرزاعلی ص 578).
(1) - Canal hepatique.

کبر.

[کَ] (اِ) گبر. پهلوی است و به پارسی خفتان گویند. (صحاح الفرس). به زبان پهلوی خفتان جنگ را گویند. (برهان). جامه ای است که در جنگ پوشند مثل خفتان، و کژاگن نیز گویندش. (اوبهی). خفتان را گویند. (آنندراج) :
یکی کبر پوشید زال دلیر
به جنگ اندرآمد به کردار شیر.فردوسی.
ز اسبان جنگی فرود آمدند
هشیوار با کبر و خود آمدند.فردوسی.
برفتند با نیزه و خود و کبر
همی گرد لشکر برآمد چو ابر.فردوسی.
بفرمود تا جوشن و خود و کبر
ببردند با تیغ پیش هزبر.فردوسی.
چو بشنید شد همچو یک پاره ابر
بسر برش پولاد و در تنش کبر.فردوسی.
و رجوع به گبر شود.

کبر.

[کَ] (ع مص) زاید و کلان بر کسی بودن (به سن). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کبر.

[کِ بَ] (ع مص) به بزرگی غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی). در قدر بزرگ شدن. کُبر. کبارة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کبر و کبارة شود. || بزرگ گردیدن و کلان و تن دار شدن. (منتهی الارب). || پیر و فرتوت شدن آدمی و جانور در سن. مَکبَر. (اقرب الموارد). رجوع به مکبر شود.

کبر.

[کَ بَ] (اِ)(1) درخت اصف و عامه آن را کُبّار و قُبّار گویند. (از اقرب الموارد). نباتی است و عامه آن را کُبار گویند. ج، کِبار و اکبار. (منتهی الارب). رستنیی باشد که در سرکه پرورده کنند و خورند و در دواها نیز بکار برند خصوصاً خنازیر را نافع است اگر با سرکه طلا کنند و به عربی اصف خوانند. (برهان). میوهء ترش مزه که از آن آچار سازند. فارسی آن کور با واو است و کبر معرب آن است. (آنندراج). قبار. (داود انطاکی جزء 1 ص 141) (منتهی الارب). لصف. اَصف. کبر. خرنوب نبطی. کورز. کَورک. کور. اخلود. کورزه. (یادداشت مؤلف). نباتی است خاردار و پر شاخ و برگش باریک و غلاف گل او مثل زیتون و گلش سفید و در وسط آن چیزی شبیه به موی و ثمرش که خیار کبر نامند از بلوط درازتر و تخم او زرد و با رطوبت لزجه و در خرابه ها و کوهها بسیار می باشد و بیخ او و پوست بیخ آن قویتر از سایر اجزاست. (تحفهء حکیم مؤمن). کبر دارای تخمدان یک خانه است و در خرابه ها می روید و گلهای آن شبیه به خاجیان است و غنچه های نشکفتهء آن برای ساختن ترشی بکار می رود و مدور است. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص 210) : پس نوشیروان صندوقی بخواست بگشاد و صندوقچه ای از او بیرون کرد و مشتی کبر از آنجا برآورد و رسول را داد گفت در ولایت شما از این بود؟ رسول گفت بسیار باشد نوشیروان گفت برو ملک هند را بگوی نخست ولایت خویش آبادان کن که همه ویران گشته است [ و کَور گرفته است ] بعد از آن طمع در مملکت آبادان کن که اگر تمامت مملکت من بگردی و یک بن کبر جویی نیابی و اگر من بشنوم که در ولایت من یک بن کبر است عامل آنجا را بردار کنم. (نصیحة الملوک چ جلال الدین همایی ص111).
هر هویجی باشدش کردی دگر
در میان باغ از سیر و کبر.مولوی.
اگر چه هست کبر از اکابر سرخوان
چه خار می خورد از رشک جاه کنگر ما.
بسحاق اطعمه.
|| تره. گندنا (در تداول مردم گیلان). (یادداشت مؤلف).
(1) - caprier = قَبَر. نامهای عربی کَبَر و کَبَّر و غیره از یونانی آمده اند و در اسپانیولی بصورت Alcaparraباقیمانده = Caparis spinosa«اسماء العقار ص 197» از یونانی Kapparis. (حاشیهء برهان چ معین).

کبر.

[کَ بَ] (ع اِ) طبل. (منتهی الارب). طبل. (معرب است). (اقرب الموارد). ج، کِبار، اَکبار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کبر.

[کَ بَ] (اِخ) کوهی بزرگ که به صیمره متصل می شود. (معجم البلدان). || ناحیه ای است به خوزستان. (معجم البلدان) (منتهی الارب).(1)
(1) - این کلمه در لغت اهالی محل بین «ب» و «ف» تلفظ می شود. (معجم البلدان).

کبر.

[کُ] (ع مص) بزرگ گردیدن. || کلان و تن دار شدن. || (اِمص) بزرگی. (منتهی الارب). شرف. (اقرب الموارد). || (اِ) بزرگ هر چیز. (اقرب الموارد). معظم چیزی. (منتهی الارب).
- کبرالقوم؛ کلان و بزرگتر قوم. و اول شخص در خویشاوندان. و نزدیکتر از خویشان به رئیس طایفه. (ناظم الاطباء). فی الحدیث: الولاء للکبر؛ یعنی الولاء للابن دون ابن الابن. (منتهی الارب).

کبر.

[کُ بَ] (ع ص، اِ) جِ کبری. (منتهی الارب) : انها لاحدی الکبر (قرآن 74/35).رجوع به کلمهء کبری شود.

کبر.

[کِ] (ع اِ) معظم چیزی. || گناه بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) بزرگی. (منتهی الارب) (ترجمان ترتیب عادل ص 81). شرف. (اقرب الموارد)(1). || رفعت و بلندی در شرف. (منتهی الارب). رفعت در شرف. (از اقرب الموارد). || عظمت و تجبر. (از اقرب الموارد). عظمت و بزرگ منشی. شَنْخَفَة. عِنْزَهْوَة. تیه. (منتهی الارب). خُیَلاء. (متن اللغة) (منتهی الارب ذیل خیل). خَیَل. (منتهی الارب ذیل خیل). جِبریّه. (منتهی الارب ذیل جبر). عَیدَه. عیدهه. عیدهیه. (یادداشت مؤلف).
(1) - در این معانی کُبر هم آمده است. (از منتهی الارب).

کبر.

[کِ] (ع اِمص) برتنی. خودپسندی. کوچک شمردن دیگران و بزرگ دانستن خود. عجب. غرور. (ناظم الاطباء) (در تداول عامه) فیس. افاده. (یادداشت مؤلف) :
همه کبر و لافی بدست تهی
به نان کسان زنده ای سال و ماه.معروفی.
بر او مردمی کو کبر دارد
بتر باشد هزاران ره ز کافر.فرخی.
بینی آن رود نوازیدن با چندین کبر
بینی آن شعر سرائیدن با چندین ناز.فرخی.
تا کم نشود کبر پلنگ از دل تو
موم از دل من برند و سنگ از دل تو.
عنصری.
گل با دو هزار کبر و ناز وصلف است.
منوچهری.
چون که بمن بنگری ز کبر و سیاست
من چکنم گر ترا ضیاع و عقار است.
ناصرخسرو.
با همت باز باش و با کبر پلنگ
زیبا به گه شکار و پیروز به جنگ.
مسعودسعد.
هر که را بینی پر باد از کبر
آن نه از فربهی آن از ورم است.سنائی.
پس از رنجانیدن جانوران و... و کبر و خیانت و دزدی احتراز نمودم. (کلیله و دمنه).
کبر کجا کردی هرگز پلنگ
گر نبدی چون تو بروز شکار.
مختاری غزنوی.
همه همشهریان خاقانی
با وی از کبر در نیامیزند.خاقانی.
در گوشه ها هزار جگر گوشه خورده ای
وز کبر گوشهء کله اندرشکسته ای.خاقانی.
پا بر سر درویشان از کبر منه یارا
در طشت فنا روزی بی تیغ سرت افتد.
عطار.
مرغ بی هنگام شد آن چشم او
از نتیجهء کبر او و خشم او.مولوی.
نشاید بنی آدم پاکزاد
که بر سر کند کبر و تندی و باد.(گلستان).
معتقدان و دوستان از چپ و راست منتظر
کبر رها نمی کند کز پس و پیش بنگری.
سعدی.
از کبر مدار هیچ در دل هوسی
کز کبر بجایی نرسیده است کسی.
بابا افضل.
|| بزرگی :
نفرین کنم ز درد فعال زمانه را
کو داد کبر و مرتبت این گوفشانه را.
شاکربخاری.
|| بزرگواری. (برهان). || پندار. (یادداشت مؤلف). || در تداول علم اخلاق، بهتر دانستن خود است از دیگری چنانکه ضعة کمتر گردانیدن خود است از دیگری در محلی که تحقیر کرده شود و اضاعت حق شود و تواضع میان این هر دو است. پس فروتنی پسندیده و ضعة ناپسند است و خودپسندی و کبر نکوهیده و عزت نفس ستوده باشد. صاحب عوارف گفته است: که برای مؤمن روا نباشد که خود را به طمع خلق خوار سازد و گرامی داشتن روان آن است که آدمی نفس خود را بواجبی بشناسد و روان خویش را بزرگ و گرامی دارد و برای بهره های بی ارز و عاجل این جهان روان خویشتن را خوار و پست نسازد چنانکه کبر عدم معرفت آدمی است بنفس خود و فرود آوردن روان خویش باشد دون رتبهء آن پس اگر تکبر بحق می کند عزت است و عزت محمود است چه گفته اند المتکبّران تکبر بحق فهو محمود و هو تکبر الفقراء علی الاغنیاء استغناء بالله عما فی ایدیهم وان تکبر بغیر حق فهو مذموم و هو تکبر الاغنیاء علی الفقراء و لهذا بعضی گفته اند که کبر آن است که خود را از دیگری به ناحق و ناسزاوار بزرگ و بلند داند. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- کبر پلنگ؛ این حیوان به صفت نخوت و خویشتن بینی مثل است :
تا کم نشود کبر پلنگ از دل تو
موم از دل من برند و سنگ از دل تو.
عنصری.
آهوی بزمی تو با کبر پلنگانت چکار
آهوان را کی بود کبر پلنگ بربری.عنصری.
ای خواب شبم برده به زلف شبرنگ
با چشم چو آهو چه کنی کبر پلنگ
پشت دلم از بس که جفا کردی و جنگ
چون زلف تو گوژ گشت و چون چشم تو تنگ.
ادیب صابر.
من همت باز دارم و کبر پلنگ
زانروی مرا نشست کوه آمد و سنگ.
مسعودسعد.

کبر.

[کِ بَ] (ع مص) به زاد برآمدن. (زوزنی). به زاد برآمدن یعنی بزرگ ساله شدن. (یادداشت مؤلف). بزرگ گردیدن و کلان و تن دار شدن. کلان سال گردیدن. (منتهی الارب). کُبر. کَبارَة. مَکبَر.

کبر.

[کِ بَ] (ع اِمص) به زاد برآمدگی. (السامی) (برهان). بلند سالی. (برهان). کلان سالی. پیری. (غیاث اللغات). مقابل صغر.
- کبر سن؛ کلانی و کلانسالی. پیری. (غیاث اللغات) (آنندراج). سالخوردگی. (فرهنگ رازی). بلندسالی. فزونی سال. (ناظم الاطباء) : امیرنصر به قضاء حق و کبر سن و قایم به لوازم اطاعت برادر وفا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 440). به حکم کبر سن به مدارات و مجانبت جانب مماراة و تفاری از وحشت و تجافی از کراهیت او پیش باز رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص286).
- کبر جثه؛ بزرگی و کلانی جثه. (ناظم الاطباء).

کبر.

[کُ بُرر] (ع اِ) کُبْر. کُبُرَّة. کِبْرَة. کلانتر قوم یا قریب تر آنها به جد اعلا. (از منتهی الارب). بزرگتر یا اقعد و اقرب ایشان (قوم) در نسب. (از اقرب الموارد). رجوع به کِبرَة شود.

کبرآور.

[کِ وَ] (نف مرکب) کبرآورنده. متکبر. کبرفروش. که کبر فروشد. که تکبر کند :
چیست در چشم عقل ناخوشتر
در جهان از گدای کبرآور.سنائی.

کبرآوردن.

[کِ وَ دَ] (مص مرکب) تکبر کردن. کبر فروختن. باد کردن :
نه گر چون تویی با تو کبر آورد
بزرگش نبینی به چشم خرد.
سعدی (بوستان).

کبرا.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام قسمی مار زهرآگین که در نواحی گرم افریقا و آسیا زندگی می کند. این مار که معمولا کبرا یا مار عینکی(2) نامیده میشود از وحشتناکترین مارهای زهرآگین است. (از لاروس). گونه ای مار سمی خطرناک از گروه ماران پروتروگلیف که در موقع خشم ناحیهء گردن خود را پهن می کند و در این حال تصویر عینکی بر روی فلسهای ناحیهء خلفی گردن حیوان مشاهده می شود. این گونه مار در هندوستان فراوان است و سالیانه در حدود بیست هزار تن تلفات می دهد. کفچه مار هندی. (فرهنگ فارسی معین).
(لاروس)
(1) - Cobra. Naja. (لاروس)
(2) - Serpent a lunette.

کبراء.

[کُ بَ] (ع ص، اِ) جِ کبیر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). بزرگان. (آنندراج) (غیاث اللغات) : و وی از محتشمان اهل تصوف بود (سهل بن عبدالله تستری) و کبرای ایشان. (کشف المحجوب). ارواح طیبهء مشایخ طریقت و کبراء حقیقت قدس الله ارواحهم. (انیس الطالبین ج 2 ص 3 نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). حواشی اسوار به افراد امراء و آحاد کبراء لشکر سپرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 256). و رجوع به کبیر شود.

کبرانگیز.

[کِ اَ] (نف مرکب) کبرانگیزنده. که کبر انگیزد. که به تکبر دارد.

کبرانه.

[] (اِخ) ناحیه ای است در راه میان نجف و مکه. رجوع به نزهة القلوب مقالهء 3 ص 168 چ اروپا شود.

کبراویه.

[کُ وی یَ] (اِخ) نام سلسله ای از صوفیه منسوب به شیخ نجم الدین عمر بن احمد خوارزمی. کبرویه. رجوع به کبرویه و شیخ نجم الدین کبری شود.

کبربا.

[کَ بَ] (اِ مرکب)(1) آش کبر باشد چنانکه آش ماست را ماست با گویند چه با بمعنی آش است. (برهان) (آنندراج). آش کبر. (ناظم الاطباء). کبروا. (حاشیهء برهان چ معین). کوربا. کوروا. کبریه لصفیه. اصفیه. (یادداشت مؤلف).
(1) - از کبر (رستنی) + با (= ابا، آش). (حاشیهء برهان چ معین).

کبرتة.

[کَ رَ تَ] (ع مص) گوگرد آلودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کبرت بعیره، ای طلاه به. (منتهی الارب).

کبرثل.

[کَ بَ ثَ] (ع اِ) خبزدوک نر. (منتهی الارب). خنفساء نر. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط). خبزدو. (برهان ذیل خبزدوک) (اقرب الموارد). گوه گردان. (منتهی الارب). سرگین گردان. سرگین گردانک. || بچه گوه گردان. (منتهی الارب). بچهء جعل. (اقرب الموارد).

کبر حاصل کردن.

[کِ صِ کَ دَ] (مص مرکب) کبر آوردن. رجوع به کبر آوردن شود. || تفاخر کردن. رجوع به تفاخر کردن شود.

کبرد.

[کَ بُ] (اِخ) نام پهلوانی تورانی که در رزم کیخسرو با افراسیاب یکی از سرداران سپاه افرسیاب بود :
سوی میسره شیر جنگی کبرد
ابا کاردیده سواران گرد.فردوسی.

کبر رومی.

[کَ بَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صاحب ذخیره گوید: سقولوفندریون، بیخ کبر رومی است و گفته اند که داروئی است که طبع آن نزدیک است به طبع کبر رومی. (یادداشت مؤلف).

کبر فروختن.

[کِ فُ تَ] (مص مرکب)باد کردن. (یادداشت مؤلف). کبر نمودن. تکبر کردن. رجوع به کبر کردن شود.

کبرک.

[کَ بِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذ کنان بخش کاغذ کنان شهرستان هروآباد. سکنه 123 تن. آب از چشمه. محصول غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کبرک.

[کَ بَ رَ] (اِ) گیاهی است خاردار که آن را به عربی خسک و به شیرازی خار سوهک و به صفاهانی هروا گویند. (برهان) (آنندراج). در مغرب حمض الامیر خوانند. (برهان).

کبر کاپات.

[کَ بَ] (هندی، اِ) اسم هندی ورق الکبر است که به فارسی برگ کبر نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کبر کازرونی.

[کَ بَ رِ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم شیرازی خرنوب شامی است. (فهرست مخزن الادویه).

کبر کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) تکبر کردن. کبر آوردن. کبر فروختن. باد کردن :
دعوی مکن که برترم از دیگران به علم
چون کبر کردی از همه دو نان فروتری.
سعدی.

کبرکی جر.

[کَ بَ ؟] (هندی، اِ) اسم هندی اصل الکبر است. (فهرست مخزن الادویه).

کبرکی چهال.

[کَ بَ ؟] (هندی، اِ) اسم قشور اصل الکبر است که به فارسی پوست بیخ کبر نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کبر نمودن.

[کِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کبر کردن. زهو. (تاج المصادربیهقی). کبر آوردن. کبر فروختن. تکبر کردن. باد کردن. رجوع به کبر کردن و کبر آوردن شود.

کبروا.

[کَ بَ] (اِ مرکب) آش کبر. (برهان) (آنندراج). نام آشی است که با کبر بپزند. (فرهنگ جهانگیری). کبربا. (برهان) (آنندراج). کوربا. (فرهنگ جهانگیری). کوروا. رجوع به کبربا شود.

کبروی.

[کَ] (اِخ) نام دهقانی معاصر با بهرام گور وی بهرام را از ده میوه و گل به ارمغان آورد، آنگاه در بارگاه شاه به یاد شاه بهرام جام می برگرفت و درکشید و چون مست گشت از میان گروه به هامون تاخت و بر دامن کوهی در سایهء داری بخفت. کلاغی سیاه از کوه درآمد و چشم او بکند چون خبر وی به بهرام آوردند فرمان داد که از می و میخوارگی دست باز دارند و می در جهان حرام گشت. (از شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 7 ص 2132 و 2133) :
همین مه که با میوه و بوی بود
ورا پهلوی نام کبروی(1) بود.فردوسی.
(1) - ن ل: کیروی.

کبرویه.

[کُ رَ وی یَ] (اِخ) پیروان طریقت شیخ احمدبن عمر الخیوقی المعروف به نجم الدین الکبری متوفی 618 ه . ق. کبراویه. رجوع به شیخ نجم الدین کبری و کبراویه شود.

کبرة.

[کِ رَ] (ع اِ) کِبَر. (از اقرب الموارد).
- کبرة القوم؛ کلانتر قوم یا قریب تر آنها به جد اعلی. (منتهی الارب). هو کبرتهم؛ ای اکبرهم او اقعدهم فی النسب و اقربهم. (اقرب الموارد). فلان کبرة ولد ابویه؛ یعنی کلانتر فرزندان است. (منتهی الارب). واحد و جمع و مؤنث در این کلمه یکسان است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کُبُرّ. کُبُرَّة.
|| گناه بزرگ. (از اقرب الموارد). گناه بزرگ و سترگ. (منتهی الارب).

کبرة.

[کَ رَ] (ع اِمص) کبر در سن. (از اقرب الموارد). بزرگ سالی. (منتهی الارب). یقال: علت فلانا کبرة؛ ای کَبِرَ و اَسَنَّ. (از اقرب الموارد). کلان. به زاد برآمده. سالخورده. دیرینه. کهن.

کبرة.

[کُ بُرْ رَ] (ع اِ) کبرة. رجوع به کِبرَة شود.

کبره.

[کَ بَ رَ / رِ / کَ رَ / رِ] (اِ) پوستهء نازکی که روی زخم بندد. لختهء خونی که روی زخم منعقد شود. پردهء الیافی خون که پس از زخمهای سطحی بر روی پوست و مخاط پدید آید. (فرهنگ فارسی معین). || پوست کف دست یا جای دیگر که به سبب بسیاری کار و تماس با اشیاء کلفت شود. (از فرهنگ فارسی معین).

کبره بستن.

[کَ بَ رَ / رِ بَ تَ] (مص مرکب) ظاهر شدن پوستهء نازک بر روی زخم. (فرهنگ فارسی معین). || کلفت شدن پوست کف دست و غیره بر اثر کار بسیار و تماس با اشیاء. (فرهنگ فارسی معین).

کبره بسته.

[کَ بَ رَ / رِ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) پینه بسته. (فرهنگ فارسی معین) :پسرکی ده یازده ساله، ریزنقش، با موهای وزکرده و دستهای کبره بسته و لباسهای پاره پاره و کثیف حاضر شد. (شوهر آهو خانم، ص24 از فرهنگ فارسی معین).

کبری.

[کُ را] (ع ن تف) مؤنث اکبر. بزرگتر. (منتهی الارب). ج، کُبَر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کُبرَیات. (اقرب الموارد). در فارسی بدون توجه به تذکیر و تأنیث این کلمه صفت استعمال شود. (فرهنگ فارسی معین) :
ترا عطیهء عمری چنانکه هیلاجش
کند کبیسهء سالش عطای کبری را.انوری.
رب العالمین در آن عرصهء عظمی و انجمن کبری اول خطابی که با بندگان کند. (کشف الاسرار از فرهنگ فارسی معین). || نامی از نامهای زنان. (یادداشت مؤلف). || نوعی از فاصله. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد علمای عربیت بر قسمی از جمله اطلاق می شود. (کشاف اصطلاحات الفنون).

کبری.

[کُ را] (ع اِ) یکی از دو مقدمهء قیاس اقترانی است. هر قیاس ناچار از دو مقدمه است: مقدمهء اول که آن را صغری می گویند و مقدمهء دوم که کبرایش گویند، مثلا در: جهان متغیر است و هر متغیری حادث است، جهان حادث است؛ جملهء هر متغیری حادث است کبرای قیاس است. آن مقدمه که محمول نتیجه در وی می افتد مقدمهء کبری خوانند و محمول نتیجه را حد اکبر. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص 191). رجوع به فرهنگ علوم عقلی و رهبر خرد چ خیام سال 1313 ص 271 و نیز به قضیه و مقدمه شود.

کبری.

[کُ را] (اِخ) (مخفف طامة الکبری) لقب شیخ نجم الدین ابوالجناب احمدبن عمر بن محمد بن عبدالله صوفی خیوه ای خوارزمی است و کبرویه یا کبراویه بدو منسوبند. رجوع به شیخ نجم الدین کبری شود.

کبری.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کبر، لقب حفص بن عمر بن حلیم الکبری. رجوع به انساب سمعانی شود.

کبریا.

[کِ] (ع اِمص) کبریاء. غرور. تکبر. (ناظم الاطباء) :
خاقانی گدای به وصل تو کی رسد
کز کبریا سلام به سلطان نمی دهد.خاقانی.
چون به عزت دل نهادی ترک شروان گوی از آنک
کبریای اهل شروان برنتابد هر دلی.خاقانی.
|| قوت. اقتدار. جلال. عظمت. (ناظم الاطباء). جلال. بزرگی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ منشی. (ناظم الاطباء) :
من خواهمی که چون تو به میدان شتابمی
کانجای جای مرتبت و عز و کبریاست.
فرخی.
نه در جهان جلال چون جلال او
نه هیچ کبریا چو کبریای او.منوچهری.
صفت و نعت او بنزد خرد
همه آلاء و کبریا باشد.مسعودسعد.
ای نهان گشته در بزرگی خویش
و ز بزرگان به کبریا در پیش.انوری.
زین خطر کو خاک را داده ست خاک از کبریا
بر سه عنصر تا قیامت می بنازد هر زمان.
خاقانی.
بلکه تن عرش بالش است مربع
تکیه گه جاه کبریای صفاهان.خاقانی.
وین هودج کبریای دل را
بر کوههء چرخ اخضر آرم.خاقانی.
اگر کبریا بینی از نار شاید
ز کبریت هم کبریائی نیابی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 452).
یک شمه چو ز آن حدیث بشنودیم
مستغرق سر کبریا گشتیم.
عطار (دیوان چ نفیسی ص 219).
بی مغز بود سر که نهادیم پیش خلق
دیگر فروتنی به در کبریا بود.سعدی.
ترک ما سوی کس نمی نگرد
آه از این کبریا و جاه و جلال.حافظ.
آنکه پیشش بنهد تاج تکبر خورشید
کبریاییست که در حشمت درویشان است.
حافظ.
|| (اِخ) خداوندتعالی. (فرهنگ فارسی معین) :اول به مدح و ثنای کبریا مبدا کردم نام خدا و درود بر مصطفی بیاوردم. (راحة الصدور از فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) عظمت. (ناظم الاطباء). کمال ذات و کمال وجود که تنها خدای تعالی را بدان وصف کنند. (از اقرب الموارد). عظمت و شکوه خداوندی :
حد قدم مپرس که هرگز نیامده ست
در کوچهء حدوث عماری کبریا.خاقانی.
ای تاج کیان کیا لواشیر
در عالم کبریات جویم.خاقانی.
بشد ز خاطرم اندیشهء می و معشوق
برفت از سرم آواز بربط و طنبور
که مرد در تتق کبریا نیابد راه
مگر که لشکر حرص و هوا کند مقهور.
ظهیر فاریابی.
چو کرده پیشوایی انبیا را
گرفته پیش راه کبریا را.نظامی.
مر او را رسد کبریا و منی
که ملکش قدیم است و ذاتش غنی.
سعدی (بوستان).
گر جملهء کائنات کافر گردند
بر دامن کبریاش ننشیند گرد.سعدی.
- حرم کبریا؛ بارگاه جلال. تتق کبریا. سراپردهء عظمت و جلال :
سهل شوی بر قدم انبیا
اهل شوی در حرم کبریا.نظامی.
صاحب ستران همه بانگ بر ایشان زدند
کاین حرم کبریاست بار بود تنگ یاب.
خاقانی.
- خداوند کبریا؛ صاحب جلال و عظمت. خدای شکوه و بزرگی :
ما امت مصطفی و شیعت آلیم
خلق خداوند کبریا و جلالیم.ناصرخسرو.
شکر و سپاس و نعمت و منت خدای را
پروردگار خلق و خداوند کبریا.سعدی.
- صف کبریا؛ صف جلال و عظمت خداوند :
پیش و پسی بست صف کبریا
پس شعرا آمد و پیش انبیاء.نظامی.

کبریاء.

[کِ] (ع اِمص) عظمت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بزرگی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). تجبر. (اقرب الموارد). عظمت و ملک. (لسان العرب) (اقرب الموارد). و قیل: هی عبارة عن کمال الذات و کمال الوجود و لا یوصف بها الا الله تعالی. (لسان العرب) (اقرب الموارد). کبریا. || بزرگواری. (دهار) (ترجمان علامه جرجانی ص 81) (السامی فی الاسامی). بزرگ منشی. (منتهی الارب). و رجوع به کبریا شود.

کبریائی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کبریاء بمعنی عظمت خداوند. عظمت خداوندی. (ناظم الاطباء).

کبریت.

[کِ] (ع اِ)(1) گوگرد. (برهان) (دهار) (مفاتیح العلوم) (مهذب الاسماء). گوگرد و این معرب است. (آنندراج). گوگرد که به هندی گندیک گویند. (غیاث اللغات). نَبخَة. (منتهی الارب). مادهء بسیط معدنی زردرنگ که در آب حل نمی شود و بدان آتش افروزند. (از اقرب الموارد). نوعی از سنگ سنبادهء نرم که در معدن مرطوب و سست است. (الجماهر چ حیدرآباد سال 1355 ه . ق. ص 103). گوگرد که سنگ آتش گیر است یا جوهری است معدنی و آن بخاری باشد دخانی که بعض آن زیرزمین منجمد گردد و بعض آن از شکافها بر آید و در کرانه بسته گردد و گویند معدن آن در وادی النهل ورای تبت است و گویند چشمه است روان چون منجمد گردد کبریت شود و آن بر اصناف باشد سرخ و زرد و سیاه. (منتهی الارب). معروف است و بزودی (یعنی بسرعت) مشتعل شود و دودش گلو را زحمت می دهد و در کتاب مقدس وارد است که خداوند بر سدوم و عموره آتش و کبریت از آسمان بارانید. (قاموس کتاب مقدس). به فارسی گوگرد نامند و آن اصل حارموالید و زیبق اصل بارد آن و چهار قسم می باشد، یکی سرخ و شفاف لامع و کبریت احمر نامند، و یکی زرد مایل به سبزی و آن را مصطکاوی و اصابعی نامند، و یکی سفید و مسمی به گوگرد فارسی است و قسم چهارم مایل به کبودی و او را کبریت اسود و کدر نامند. و آنچه از طبیخ آب چشمه های گرم و از خاک بعضی اماکن بهم می رسد مایل به سیاهی می باشد و بهترین او احمر است. و به اصطلاح اهل کیمیا اکسیر مصنوع در غایت سرخی و مسمی به گوگرد احمر است نه معدنی او. (تحفهء حکیم مؤمن). کبریت به الوان می باشد و معادن فراوان دارد، آنچه در ایران است معدن دماوند و بر قلهء آن کوه چاهها کنده اند و آن هفتاد چاه است که گوگرد می دهد یکی که بزرگتر است از کثرت بخار نزدیکش نمی توان رفت که بیهوشی آورد، و معدن بامیان چشمه ای است از آنجا آب چنان بر می جوشد که به مسافتی آوازش می توان شنید و چون بیشتر می رود منجمد میگردد و گوگرد میشود، معدن هوین(2)به کوه لر کوچک به الوان گوگرد می دهد، و در دیگر ولایات بکوه برانس از توابع اندلس معدن گوگرد است. (نزهة القلوب مقالهء سیم ص 207) :
اگر کبریا بینی از ناز شاید
ز کبریت هم کبریایی نیابی.خاقانی.
گرچه از کبریت بفروزد چراغ
زو چراغ آسمان پوشیده اند.خاقانی.
شعله چون روشن شود کبریت می سوزد نخست
ای مفتن فتنه را بر پا ز سر گوشی مکن.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
خواجه در دنیا و دین از بهر زر در آتش است
همچو کبریت این سبک مغز از دو سر در آتش است.
شفیع اثر (از آنندراج).
- روح الکبریت؛ اسید سولفوریک. (دزی ج 2 ص438).
- عود کبریت؛ کبریت(3). (دزی ج 2 ص 438).
- مثل کبریت؛ سخت خشک. (امثال و حکم).
|| زر خالص. (برهان). زر سرخ. (از اقرب الموارد). زر و نقرهء خالص. (غیاث اللغات). ذَهَب. (مهذب الاسماء). طلا. (ناظم الاطباء). (دزی ج 2 ص 438). گفته می شود طلا یا نقرهء کبریت، یعنی خالص. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح صناعت کیمیا، یکی از ارواح باشد. (مفاتیح العلوم). || یاقوت سرخ. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). یاقوت رمانی. (الجماهر چ حیدرآباد سال 1355 ه . ق. ص 67).
(1) - در زبان اکدی بصورت kupritu آمده و از آنجا به همهء زبانهای سامی دیگر رفته، در آرامی gufrita و در آرامی فلسطین gafri و در عبری gofret و در عربی کبریت. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: هرین.
(3) - Allumette.

کبریت.

[کِ] (ع اِ) چوب کوچک و باریکی که در نوک آن گوگرد باشد. (ناظم الاطباء). فارسیان خسی را گویند که به آب گوگرد تر کرده خشک سازند و به اندک گرمی آتش گیرد و برای افروختن شمع و چراغ بکار آید و در عرف هند آن را یاسلائی خوانند و این مجاز است از عالم تسمیة الشی ء باسم مادته، مثل شمع که بمعنی موم است و بر فتیلهء موم اطلاق کنند. (آنندراج). در قدیم کبریت از تکه چوبهای باریک یا چوب شاهدانه ساخته می شد که یک یا دو سر آن را در گوگرد مذاب برده بودند و افروخته نمی شد مگر در تماس با جسمی مشتعل. نخستین کبریت شیمیائی در حدود 1809 م. پیدا شد. این کبریت عبارت از چوبهای باریکی بود که سرهای آن را گوگردی کرده و سپس در کلرات پتاسیم و رصن (Lycopode) و گوگرد اکسیژنه می آغشتند و در محلول اسید سولفوریک فرو می بردند. بعد این کبریت به کبریتی که در اثر مالش مشتعل میگردید تبدیل شد که خمیر آن از کلرات پتاسیم، سولفورآنتیمون و آب صمغ بود و با مالیدن به قطعه ای کاغذ شیشه ای روشن میشد. در سال 1731 م. شارل سوریای فرانسوی کبریت فسفری را اختراع کرد که با فسفر سفید ساخته می شد. چون بکار بردن فسفر سفید خطرناک بود کارل فرانس و لوندسترم(1) مخلوطی از فسفر سفید و قرمز بکار بردند که فسفر بی شکل نامیده می شد. این مطلب درخور ذکر است که آلمانها عزت و شکوه این اختراع را برای کامرر(2)قائلند در حالی که وی کاری جز تأسیس کارخانهء کبریت سازی در 1832 م. نکرد. اطریشیها و هنگریها هم این اختراع را از اتین رومر(3) و پرشل(4) می دانند (از لاروس).
- جعبهء کبریت؛ قوطی کبریت. جعبه مانندی از چوب نازک سطح خارجی آن را کاغذی نازک چسبانند. طول این جعبه در حدود 5 سانتی متر و عرضش در حدود 3 سانتی متر و ارتفاعش در حدود یک سانتی متر و نیم است و چوبهای کبریت را که به خمیر کبریت آغشته شده در آن می چینند. دو پهلوی این جعبه به مادهء مخصوص آغشته است و سمباده مانند و زبر است، سر آغشته به خمیر چوب کبریت را برای مشتعل شدن به آن کشند.
- چوب کبریت؛ قطعه چوب باریک کوتاه که طولش بطور متوسط در حدود چهار سانتی متر است و معمولا از چوب یا مقوا یا کاغذ آمیخته یا شمع و مانند آنها ساخته می شود و یک سرش آغشته به خمیر کبریت است.
- قوطی کبریت؛ جعبه کبریت. رجوع به جعبهء کبریت شود.
- کبریت فرنگی؛ کبریتی که نوک گوگردی آنرا در خمیری از خمیر فسفر و کلرات پتاس فرو برده اند و بواسطهء اصطکاک آتش می گیرد. (ناظم الاطباء).
(1) - Lundstrom.
(2) - Kammerer.
(3) - Etienne Roemer.
(4) - Ironey Pershel.

کبریت احمر.

[کِ تِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوگرد سرخ. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). و گوگرد سرخ بغایت کمیاب است (غیاث اللغات). در کبریت احمر اقوال بسیار است؛ انطاکی گفته که معدن ذهب (؟) و بغدادی گفته وادی النمل است و بعضی گفته اند جوهری است مصنوع غیر معدنی و بعضی دهن الشعر مقطر دانسته اند. (مخزن الادویه). گوگرد سرخ. فسفر :
نان خود بر سائلان کبریت احمر کرده اند.
سنائی.
و زمان اتصال چون کبریت احمر ناپایدار. (سندبادنامه ص 103). آری خوشدلی عنقای مغرب و کبریت احمر و زمرد اصفر است. (سندبادنامه ص 52). || کنایه از اکسیر، چرا که از او ساخته میشود و آن جزو اعظم اکسیر طلاست. (غیاث اللغات). به اصطلاح اهل صناعت کیمیا مصنوع در غایت سرخی را کبریت احمر نامند. (مخزن الادویه). || هر چیز که به دشواری تحصیل شود. گویند اعز من الکبریت الاحمر. (ناظم الاطباء ذیل کبریت). اعز من الکبریت الاحمر انما هو کقولهم اعز من بیض الانوق. (اقرب الموارد).
- مثل کبریت احمر؛ نادر. نایاب. (از امثال و حکم).

کبریت الدخان.

[کِ تُدْ دُ] (ع اِ مرکب)نوشادر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کبریت دان.

[کِ] (اِ مرکب) جایی که کبریت در آن نهند.

کبریت زدن.

[کِ زَ دَ] (مص مرکب)کشیدن سرچوب آغشته به گوگرد به سنبادهء موضوع بر کناره قوطی کبریت و افروختن آن. (از یادداشت مؤلف). کبریت کشیدن.

کبریت ساز.

[کِ] (نف مرکب) آنکه کبریت سازد. (فرهنگ فارسی معین). که کبریت درست کند. که بصنعت کبریت پیدا آرد.

کبریت سازی.

[کِ] (حامص مرکب)عمل و شغل کبریت ساز. (فرهنگ فارسی معین). کار سازندهء کبریت. || (اِ مرکب) محل و دکان کبریت ساز. (فرهنگ فارسی معین). جایی که در آن کبریت سازند.
- کارخانهء کبریت سازی؛ کارگاهی که آنجا با ابزارها و دستگاههای مخصوص کبریت آماده کنند و سازند. تا چند سال قبل کارخانه های کبریت سازی در ایران از کارگاههای کوچک تشکیل میگردید ولی اخیراً یکی بعد از دیگری توسعه داده شده و به صورت کارخانه های مجهز درآمده است. (از کتاب ایرانشهر ج 2 ص 1870).

کبریت فروش.

[ِک فُ] (نف مرکب) آنکه کبریت فروشد. فروشندهء کبریت.

کبریت فروشی.

[کِ فُ] (حامص مرکب)عمل آنکه کبریت فروشد. || (اِ مرکب) جای فروختن کبریت. جایی که در آن کبریت فروشند.

کبریت کشیدن.

[کِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کبریت زدن. گیراندن چوب کبریت. مشتعل کردن یک دانه کبریت. رجوع به کبریت زدن شود. || شکل کبریت رسم و نقش کردن.

کبریتی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کبریت و گوگرد. (ناظم الاطباء). || نام رنگ زرد مانند کبریت. (آنندراج). هر چیز که برنگ گوگرد باشد. (ناظم الاطباء). گوگردی. (دزی ج 2 ص 438) :
نور خورشید جمالش چشم می دوزد مرا
جامهء کبریتیش چون شمع می سوزد مرا.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
|| که همچون چوبهای کبریت مخطط باشد (پارچه). میل میل. دارای راههای برجسته (پارچه). که برجستگیهای موازی دارد (پارچه، خاصه مخمل).
- آبهای کبریتی؛ آبهای گوگردی. (یادداشت مؤلف). رجوع به آبهای گوگردی شود.

کبرین.

[ ] (اِخ) بگفتهء ابن البلخی در فارسنامه، موهو و همجان و کبرین جمله نواحی گرمسیری است مجاور ایراهستان به فارس (از فارسنامه چ اروپا ص 135). و حمدالله مستوفی در نزهة القلوب گوید: موهو همجان و کبرین سه شهر است میان فسا و شیراز و هوایش مانند شیراز و آب روان دارد و باغستانش اندکی بود و انگور و میوه های سردسیری می باشد و در آن حدود نخجیر بسیار بود و مردم آنجا سلاحورز و بی باک باشد. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 120).

کبریة.

[کَ بَ ری یَ] (ع اِ) آش کبر. کبربا. کبروا. لصفیة. طعامی که با کبر سازند. (ناظم الاطباء). آشی که از کور پزند. کوربا و کوروا و به عربی کبریة گویند. (آنندراج). رجوع به کبربا شود.

کبریه.

[ ] (اِخ) شهرکی است خرد (به ماوراءالنهر) با کشت و برز بسیار و از آنجا اسب خیزد (نزدیک کرال، غزک، خیوال، ورذول، بغورانک) (از حدود العالم).

کبز.

[کَ] (ص) گنده و سطبر. (آنندراج) :
در فلان بیشه درختی هست سبز
بس بلند و هول و هر شاخیش کبز.مولوی.
جملگی روی زمین سرسبز شد
شاخ خشک اشکوفه کرد و کبز شد.مولوی.
|| فربه. قوی. (یادداشت مؤلف) :
زان ندا دین ها همی گردند کبز
شاخ و برگ دل همی گردند سبز.مولوی.
تا چرد آن بره در صحرای سبز
هین رحم بگشا که گشت آن بره کبز.
مولوی (از آنندراج).

کبز.

[کَ بَ] (اِ) (در لهجهء طبری) لاک پشت. (یادداشت مؤلف).

کبس.

[کَ] (ع مص) به خاک انباشتن چاه و جوی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) : به ظاهر شهر نزول کردند و به کبس خندق... اشتغال نمودند. (جهانگشای جوینی).
در پی سودی دویده بهر کبس
نارسیده سود افتاده به حبس.مولوی.
|| سر به گریبان فروکشیدن و پنهان کردن زیر جامه. (منتهی الارب) (آنندراج). سر در جامه بردن. (تاج المصادر بیهقی). پنهان ساختن و فروکشیدن سر در جامهء خویش. کبس رأسه فی جیب قمیصه؛ أدخله فیه. (اقرب الموارد). || زیاد شدن یک روز به سال. (از اقرب الموارد). || در بن کوه فرو شدن و بزیر کوه درآمدن. (از منتهی الارب). || جای ناگاه به غارت فروگرفتن. (تاج المصادر بیهقی). شبیخون بردن. (غیاث اللغات). || کبس موی پیشانی بر آن؛ فروآویختن بر آن. || کبس بر چیزی؛ استوار کردن آن را. (از اقرب الموارد). || یک باره آرمیدن با زن بطرز کابوس، یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). یکباره آرمیدن با زن و بروی آن افتادن مانند کابوس. (از ناظم الاطباء). || درآمدن در چیزی. || فروپوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بناگاه درآمدن در سرای و احتیاط نمودن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج). بناگاه هجوم بردن و محاصره کردن (خانهء کسی را). (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد: کبس القوم دار فلان، هجموا علیها فجأة و احتاطوها. و پیداست که در منتهی الارب ترجمهء «فاحتاطوها» غلط است.

کبس.

[کِ] (ع اِ) خاک که بدان چاه و جوی را انباشند(1). (منتهی الارب) (از آنندراج). خاکی که بدان چاه و نهر را پر کنند. (از اقرب الموارد). || غار در بن کوه. (از اقرب الموارد). || سر بزرگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (شرح قاموس). || خانهء گلی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خانه ای است از گل. (شرح قاموس). || کنز. (اقرب الموارد). گنج. || بیخ و نژاد چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). اصل و نژاد چیزی. (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). اصل. (اقرب الموارد). هو فی کبس غنی؛ ای فی اصله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)(2). || ادخله فی الکبس؛ مقهور و خوار گردانید او را. (از اقرب الموارد).
(1) - انباشند خلاف قیاس است و بینبارند صحیح تر است.
(2) - در شرح قاموس چنین است: او در نژاد توانگریست.

کبس.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکبس. (اقرب الموارد). رجوع به اکبس شود.

کبس.

[کُ] (ع ص) رجوع به کُبَّس شود.

کبس.

[کُبْ بَ / کُ] (ع ص) بلند و سخت. جبال کبس؛ کوههای صلب و سخت. (ناظم الاطباء). جبال سخت و شدید. (آنندراج) (اقرب الموارد). کُبس. (اقرب الموارد).

کبست.

[کَ بَ] (اِ)(1) رستنیی باشد تلخ شبیه به دستنبوی که به عربی حنظل و به فارسی خربوزهء تلخ گویند. (برهان). نام فارسی حنظل است. (حاشیهء برهان چ معین). حنظل. (آنندراج) (مفاتیح العلوم) (از فرهنگ جهانگیری). || گیاهی است که همچون زهر سخت ناخوش باشد. (اوبهی). گیاهی باشد طلخ. (فرهنگ اسدی). گیاهی باشد بغایت تلخ. (برهان). گیاهی است زهر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کبسته. (فرهنگ جهانگیری) (مفاتیح العلوم). کبستو. (فرهنگ جهانگیری). شجرهء خبیثه. (یادداشت مؤلف) :
که بارش کبست آید و برگ خون
بزودی سر خویش بینی نگون.فردوسی.
دگر کژی آرد بداد اندرون
کبستش بود خوردن و آب خون.فردوسی.
به شاخی همی یازی امروز دست
که برگش بود زهر و بارش کبست.
فردوسی.
عیشهای بت پرستان تلخ کردی چون کبست
روزهای دشمنان دین سیه کردی چو قار.
فرخی.
روز من گشت از فراق تو شب
نوش من شد از آن دهانت کبست(2).
(فرهنگ اسدی چ عباس اقبال ص 45).
وین عیش چو قند کودکی را
پیری چو کبست کرد و خربق.ناصرخسرو.
نوش خواهی همی ز شاخ کبست
عود جویی همی ز بیخ زرنگ.مسعودسعد.
زین حریفان وفا و عهد مجوی
از درخت کبست شهد مجوی.سنائی.
لفظ او شیرین تری دعوی کند برانگبین
این کسی داند که داند انگبین را از کبست.
سوزنی.
خاییدهء دهان جهانم چو نیشکر
ای کاش نیشکر نیمی من کبستمی.خاقانی.
گر انگبین دهدت روزگار غره مشو
که باز در دهنت همچنان کند که کبست.
سعدی.
منکر سعدی که ذوق عشق ندارد
نیشکرش در دهان تلخ کبست است.سعدی.
|| زهر هلاهل. (ناظم الاطباء) (برهان). || در مؤید الفضلاء پوست نیشکر را نیز گفته اند. (برهان). و رجوع به حنظل و کبسته و کبستو شود.
(1) - اوستا kapasti پهلوی kapast. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - روز من گشت از فراق تو شب
نوش من زاندهایت [ ظ، زاندهانت = از اندهان جمع انده + تو ] شد [ ظ، گشت ] کبست. (فرهنگ اسدی، چ پاول هورن) (یادداشت مؤلف).

کبستو.

[کَ بَ] (اِ) کبست. کبسته. حنظل. (برهان) (از ناظم الاطباء). کدوی تلخ. (ناظم الاطباء). || زهر گیاه. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به کبست شود.

کبسته.

[کَ بَ تَ / تِ] (اِ) حنظل. (برهان). || زهر گیاه. (برهان) :
با اینهمه لطافت و شیرینی سخن
با من به گاه طعنه زدن چون کبسته ای.
نزاری قهستانی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به کبست شود.

کبسول.

[کَ] (فرانسوی، اِ) کپسول(1). رجوع به کپسول شود.
(1) - Capsule.

کبسون.

[کَ] (اِ) برگ نبات و حبی است که از بلاد حبشه می آورند و آن شبیه به گشنیز شامی است و با تندی و تیزی و تلخی و حب آن مدور. (مخزن الادویه). || برنج. (دزی ج 2 ص 439).

کبش.

[کَ] (ع اِ)(1) گوسفند دوساله و گفته اند چهارساله. (اقرب الموارد). برهء دو ساله. (لغت نامهء مقامات حریری). قچقار و آن در سال چهارم باشد. (منتهی الارب). گوسفند نر یعنی میش نر شاخ دار جنگی. (از غیاث اللغة) (آنندراج). گوسفند نر. قوچ. (یادداشت مؤلف). گوسپند گشن. (دهار). غوچ. (ناظم الاطباء). ج، اَکبُش، اَکباش و کِباش. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب): صاف الکبش صوفاً؛ بسیارپشم شد قچقار. (منتهی الارب) :چون جبرئیل علیه السلام کبش بیاورد و ابراهیم قربان کرد. (مجمل التواریخ). یکی گوید (درهء عمر) از پوست ناقه بود و دیگری می گوید از جلد کبش ابراهیم بود. (النقض ص 568).
چون ارقم از درون همه زهرند و ز برون
جز کبش رنگ رنگ و شکال شکن نیند.
خاقانی.
و هم در روز حرکت کبشی کوهی در میانهء راه پیش آمد و جوانان جویای نام در حال آنرا به تیر زدند. (جهانگشای جوینی).
- کبش فدی؛ گوسفند قربانی. (از آنندراج). گوسفندی که جبرائیل به امر خدا برای ابراهیم آورد تا بجای اسماعیل ذبح کند. (فرهنگ فارسی معین) :
همتش را سپهر فرش بساط
دولتش را زمانه کبش فدی(2).ابوالفرج.
نقش او پر(3) گیاه کبش فدی
صدق الله در دو گوش ندی.(حدیقه).
کبش مغرور چراگاه بهشت است هنوز
باش تا داغ فدی درنهدش اسماعیل.
اسماعیل (از آنندراج).
جان کبش فدی کن آن مکان را
بر ضابطهء خلیل والا.
درویش واله هروی (از آنندراج).
|| مهتر قوم و سردار آنها. (منتهی الارب) (آنندراج). سید قوم. قائد ایشان و گفته اند منظورالیه در ایشان. (از اقرب الموارد). || نام دیگر برج بره یعنی حمل است. (مفاتیح العلوم). || آلتی از آلات جنگ که در حصار بکار می رود و بر دیوارهای استوار پرتاب میگردد. (اقرب الموارد). از آلات جنگ که در هدم باره ها بکار می رود. (متن اللغة). قسمی از منجنیق. (ناظم الاطباء). قوچ جنگی و آن نوعی دبابه بوده با این فرق که چیزی مانند سر قوچ داشته و مردان جنگی در داخل آن جای می گرفتند. قوچ جنگی مانند دبابه برای خراب کردن برجها بکار می رفته است به این قسم که سر قوچ بوسیلهء طناب و قرقره هایی که به سقف آویخته بود محکم بسته می شد و مردانی که توی قوچ جنگی جا داشتند و آنها که در پشت بودند سر قوچ را جلو و عقب می بردند و بدیوار برج می زدند تا آن را خراب کنند. (تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ترجمهء علی جواهرکلام سال 1333 ج 1 ص 182). || دریئة و آن سنگی بزرگ است که روی دیوار گذارده می شود. و منهُ بنی سوراً حصیناً و وثقه بالکبوش. (از اقرب الموارد).
(1) - معرب از چپش [ چَ پَ ] فارسی است که بمعنی بز نر است. (یادداشت مؤلف). این کلمه را در جنوب خراسان چاوش هم تلفظ می کنند.
(2) - ضبط کلمه در عربی فدی [ فَ دا ] است که در شعر ممال شده است.
(3) - اصل: بر. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).

کبش.

[کَ] (ع مص) گرفتن چیزی بهمه دست. (از اقرب الموارد). کمش. (دزی ج 2 ص 440). رجوع به کمش شود.

کبش.

[کَ] (اِخ) کبش و اسد دو شارع عظیم در سمت غربی مدینة السلام بغداد و بعهد یاقوت بیابانی خشک بوده است بین نصریة و بریة و قبر ابراهیم الحربی رحمه الله در کنار این دو شارع بوده است. (از معجم البلدان).

کبشات.

[کَ بَ] (اِخ) چند کوه است به دیار بنی ذؤیبه و در آن آبی است. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان شود.

کبشة.

[کَ شَ] (اِخ) سر کوهی است به کوه ریان. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).
- یوم کبشة؛ روزی است ممنوعه از روزهای عربان. (منتهی الارب). از ایام عرب است. (از اقرب الموارد) (از معجم البلدان).

کبشه.

[کَ شَ] (اِخ) بنت ابی مریم راوی است و از ام سلمه زوج النبی صلی الله علیه و سلم روایت کند. (منتهی الارب).

کبشه.

[کَ شَ] (اِخ) بنت کعب زن عبدالله ابی قتاده است و از ابوقتاده روایت کند. (منتهی الارب).

کبشی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کبش که جایی است در بغداد. (انساب سمعانی). رجوع به کبش و اسد شود.

کبطال.

[کَ] (ع اِ) قُبطَلّ. مرفق. (دزی ج 2 ص 302).

کبع.

[کَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بریدن. (آنندراج). || کبع الدراهم و الدنانیر؛ نقد کرد آنرا و سره نمود. (منتهی الارب). وزن و نقد کردن دراهم و دنانیر. (از اقرب الموارد). نقد کردن دراهم را. (از آنندراج). || بازداشتن کسی را از کار. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کبع.

[کُ بَ] (ع اِ) شتر دریایی و از آن است که زن زشت روی را گویند: یا وجه الکبع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کبعثاة.

[کَ بَ] (ع اِ) گوشت پاره که در شرم زن برآید. (از منتهی الارب) (از آنندراج). || فتق رحم. (ناظم الاطباء).

کبعدیا.

[ ] (اِ) کبعدیون. به سریانی شاهترج است. (فهرست مخزن الادویه).

کبعدیون.

[ ] (اِ) به سریانی شاهترج است. (فهرست مخزن الادویة). کبعدیا.

کبک.

[کَ] (اِ) دست. (ناظم الاطباء) (برهان). || کف دست را گویند. (اوبهی). کف دست. (ناظم الاطباء). || دست راست را گویند. (فرهنگ جهانگیری)(1).
(1) - مؤلف سراج احتمال می دهد به این معنی «کفک» را به تصحیف خوانده اند. (فرهنگ نظام از حاشیهء برهان چ معین).

کبک.

[کَ] (اِ) مرغی است معروف. (آنندراج). پرنده ای است مشهور و معروف و آن دو قسم می باشد دری و غیر دری هر دو به یک شکل و شمایل لیکن دری بزرگتر و غیر دری کوچکتر است. (برهان). این پرنده بیشتر در کوهسارها زیست کند. قبج، معرب کبگ. (الفاظ الفارسیه المعربه تألیف ادی شیر). قَبج. (دهار) و آن معرب کبک است. (از برهان) (از فهرست مخزن الادویه). حَجَل. (اقرب الموارد ذیل قبج) (المعرب). معرب آن قبج است و آن اسم حجل است. (فهرست مخزن الادویه). کروان. (اقرب الموارد ذیل قبج) (از منتهی الارب). ابن طائر. (از یادداشت مؤلف). قهبی. خرط. قوفل. کبک نر. (منتهی الارب). یعقوب. (منتهی الارب) (دهار). اسم فارسی یعقوب است که آن ذکر حجل است. (فهرست مخزن الادویه). غبراء، کبک ماده. (از منتهی الارب). حجلة. (یادداشت مؤلف). پرنده ای از دستهء ماکیانها است که به جهت استفاده از گوشت وی آن را شکار کنند. (حاشیهء برهان چ معین). پرندهء معروف است و اعراب گوشت او را از جمله طعامهای بسیار لذیذ شمارند و چون خواهند این مرغ را بگیرند از هر طرف او را بپرانند تا وقتی از پرواز باز ماند و خسته شود با دست بگیرند. (قاموس کتاب مقدس). پرنده ای است از راستهء مرغان خانگی که قدی کوتاه و تنه ای خپله دارد، دمش کوتاه و سرش کوچک و بدون کاکل است، منقارش کوتاه و ضخیم و استخوان تارس(1) (با مقایسهء استخوان آدمی می توان گفت استخوان کف پا) در این حیوان نسبتاً بلند و بدون پر است. در حدود هشت گونه از این پرنده شناخته شده که همه در نقاط کوهستانی آسیا و اروپا می زیند. معمو این پرنده در اماکن بدون درخت و باصطلاح روباز زندگی می کند و روی شاخه ها نمی رود و اکثر یک زوج نر و ماده با هم می زیند و در تمام مدت جفتگیری و بعد از آن نر و ماده با هم بسر می برند و از دانه های گیاهی و حشرات و سبزیها و برگ درختان تغذیه می کنند. کبک نر و ماده به یک اندازه اند، لیکن رنگ نر زیباتر و روی سینه اش لکه ای قهوه یی دیده می شود. پای کبک پیر خاکستری و کله اش زرد است. کبک نر و ماده در بهار جفتگیری می نمایند، و در این مواقع قدقد مخصوصی می کنند. کبک ماده در اردیبهشت ماه در زمین، چاله ای با پا می کند و در آن روزی یک تخم نخودی رنگ میگذارد و بین 12 تا 18 تخم می نهد و پس از آن سه هفته روی تخمها می خوابد تا جوجه هایش از تخم درآیند. روزها را کبک در محلی ایمن می گذراند ولی صبح زود و غروب بجستجو و جمع آوری دانه و حشرات و تخم و جوانهء علف می پردازد. این پرنده در اسارت تخم می کند ولی بر روی تخم نمی خوابد. بدین جهت برای تربیت و ازدیاد آن باید در منازل چمن تهیه کرد تا کبک در آن تخم بگذرد و بعداً تخم ها را جمع آوری و زیر مرغ کرچ بگذارند تا جوجهء کبک بیرون آید. جوجهء کبک سبزی و تخم مورچه و حشرات را میخورد. (فرهنگ فارسی معین) :(2)
هزار کبک ندارد دل یکی شاهین
هزار بنده ندارد دل خداوندی.شهید بلخی.
چون لطیف آید بگاه نوبهار
بانگ رود و بانگ کبک و بانگ تز.رودکی.
خرامیدن کبک بینی به شخ
تو گویی ز دیبا فکنده است نخ.ابوشکور.
چو اندرهوا باز گسترد پر
بترسد ز چنگال او کبک نر.فردوسی.
خورشها ز کبک و تذرو سفید
بسازید و آمد دل پر امید.فردوسی.
کرده گلو پر زباد قمری سنجاب پوش
کبک فرو ریخته مشک به سوراخ گوش.
منوچهری.
کبک چون طالب علمی است و در این نیست شکی
مسأله خواند تا بگذرد از شب سه یکی.
منوچهری.
گردن هر قمریی معدن جیمی ز مشک
دیدهء هر کبککی مسکن میمی ز دم.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 60).
چنان است دادش که ایمن به ناز
بخسبد همی کبک بر چنگ باز.اسدی.
چون نیابد بگه گرسنگی کبک و تذرو
چکند گر نخورد شیر ز مردار کباب.
ناصرخسرو.
چون بناگاه فرود آمد از حجرهء شب
همچو کبکی که خرامنده بود در کهسار.
انوری.
از نثار خون دل در راه او
کرکس شب کبک منقار آمده ست.خاقانی.
کبک مهرم کز قفس بیرون شوم
هم قفس را آشیان خواهم گزید.خاقانی.
با لب خونین چون کبک شدی و چو تذرو
چشم خونین ز تو بر سان پدر باد پدر.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 557).
پیش زلفت چو کبک خسته جگر
زیر چنگال باز می غلطم.خاقانی.
با غم هجر تو مرا تاب نماند و کی بود
طاقت باز تیز پر کبک شکسته بال را.
فلکی شروانی.
«...باز با کبک... انبازی می کنند».
(سندبادنامه ص 9).
هر مگس را کی رسد پرواز کبک
کی شود همراز سلطان هر گدا.مولوی.
هیئت بازست بر کبک نجیب
هر مگس را نیست زان هیئت نصیب.
مولوی.
کبکان کوهساری از بیم برف و باد
پنهان شدند در شعب تیره غارها.
شیبانی (از فرهنگ فارسی معین).
- تک کبک؛ روش کبک. رفتن کبک :
کلاغی تک کبک در گوش کرد
تک خویشتن را فراموش کرد.
نظامی (از امثال و حکم دهخدا).
رجوع به روش کبک شود.
- روش کبک؛ راه رفتن کبک. رفتار کبک :کلاغ خواست راه رفتن کبک را بیاموزد راه رفتن خود را هم فراموش کرد. (امثال و حکم دهخدا).
خاقانی آن کسان که طریق تو می روند
زاغند و زاغ را روش کبک آرزوست.
خاقانی.
- کبک بیابانی؛ صاحب آنندراج آرد: لفظ تازه است که شیخ العارفین استفاده فرموده :
اگر مرغ چمن سیر است و گر کبک بیابانی
چرا از دست دل دیدی که فریادی نمیدارد...
و البته فریاد کبک مشهور نیست بلکه خنده و قهقهء او مشهور است. (از آنندراج). و منظور صاحب آنندراج از کبکی که در بیابان زید نه در کوه، با در نظر گرفتن آنکه بیابان توسعاً بمعنی دشت و کوه است بنظر نادرست آید. شاید منظور از کبک بیابانی نوعی کبک باشد که امروزه به کبک مرغی یا کبک مرغزار مشهور است.
- کبک کسی خواندن؛ سخت شادان بودن به جهت کامیابی و کامکاری که او را دست داده است. (یادداشت مؤلف). کبکش می خواند؛ سخت خوشحال است. (یادداشت مؤلف).
-امثال: مثل کبک سرش را زیر برف کرده است ؛ گمان کند که عیب های او را نبینند. گویند کبک سر زیر برف کند و چون در آن حال کسی را نبیند پندارد که دیگران نیز او را نبینند. (امثال و حکم دهخدا).
(1) - Tarse. (2) - اسدی گوید در شعر کبک را قافیه نبود، عمادی گنجه ای این قافیه ها بدست آورد: هبک و نبک و خبک. (فرهنگ اسدی ص 309).

کبک.

[کَ بَ] (اِخ) یکی از شاهزادگان ماوراءالنهر که در سال 711 ه . ق. در زمان پادشاهی الجایتو با برادرش یسور بر خراسان تاختن کرد و بعد از خرابی بسیار بازگشت. الجایتو سلطان ابوسعید را به پادشاهی خراسان فرستاد. یسور میل ایران کرد و به مطاوعت درآمد و کبک بدین سبب به جنگ برادر آمد اما منهزم شد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن چ ادوارد براون ص 577 و 598 و 599 شود.

کبکاب.

[کَ] (ع اِ) خرمایی است درشت و فربه. (منتهی الارب). خرمای درشت و فربه. (ناظم الاطباء). خرمای درشت بزرگی است که بر خرماهای دیگر برتری دارد. (اقرب الموارد).

کبکابة.

[کَ بَ] (ع ص) زن فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کبکان.

[کَ / کُ] (اِ) کنایه از شاهدان و مطربان و شاهدان مجلس باشد. (آنندراج). نوازندگان بزم. (یادداشت مؤلف).
- کبکان بزم؛ کنایه از ساقیان و مطربان و شاهدان مجلس باشد. (برهان). کنایه از شاهدان و مطربان است. (انجمن آرای ناصری).

کبکان.

[ ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسخ بیشتر میانهء جنوب و مغرب کاکی. (فارسنامهء ناصری).

کبکب.

[کَ کَ] (ع مص) تیر در مغاک انداختن. (از اقرب الموارد).

کبکب.

[کَ کَ] (اِخ) کوهی است به عرفات بجانب پشت امام چون وقوف نماید. (منتهی الارب). نام کوهی است پشت عرفات و مشرف بر آن. گفته اند این همان کوه سرخی است که هنگام ایستادن در عرفه پشت سر واقع می شود. یاقوت گوید، کبکب دو است: کبکبی در ناحیهء صفراء بحدود بدر مدینه و کبکب دیگر در عرج به بلاد هذیل و بنا بگفتهء اصمعی کبکب هذیل همان کوه مشرف بر موقف عرفه است. (از معجم البلدان).

کبکب.

[کِ کِ] (ع اِ) بازیی است. (از اقرب الموارد). || (اِمص) تیراندازی در مغاک. کَبکَب. کِبکِبَة. کَبکَبَة. و رجوع به کبکب و کبکبة شود.

کبکب.

[کِ کِ] (اِخ) موضعی است در صفراء. (منتهی الارب).

کبکب.

[کُ کُ] (ع ص) گرداندام درهم خلقت. (منتهی الارب). مجتمع خلق. (از اقرب الموارد).

کبک بچه.

[کَ بَ چَ / چِ / بَچْ چَ / بَچْ چِ] (اِ مرکب) بچهء کبک. جوجهء کبک. سُلَک. (منتهی الارب ذیل کلمهء سلک) (دهار). سلَکَة. سِلکانَة. (از منتهی الارب ذیل کلمهء سلک).

کبک بشکستن.

[کَ بِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از پی گم کردن است. (انجمن آرای ناصری) :
ترا این کبک بشکستن چه سود است
که باز عشق کبکت را ربوده ست.
نظامی (از انجمن آرای ناصری).
رجوع به کبک شکستن شود.

کبکبة.

[کَ کَ بَ] (ع مص) نگونسار کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ص 81). واژگون کردن و بر زمین افکندن. (از اقرب الموارد). بروی افکندن. (یادداشت مؤلف). بر روی درافکندن. قوله تعالی : فکبکبوا فیها(1). (منتهی الارب). || کبکبهء مال؛ جمع کردن آن و بازگرداندن قسمتهایی از آن که پراکنده شده. (از اقرب الموارد). || تیراندازی در مغاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کبک.
(1) - قرآن 26/94

کبکبة.

[کَ کَ بَ] (ع اِ) جماعت. (اقرب الموارد). گروهی مردم. (یادداشت مؤلف).

کبکبة.

[کُ کُ بَ] (ع اِ) گروه درهم پیوسته از اسبان و جز آن. (از منتهی الارب). جماعتی از خیل. جماعتی از مردم درهم پیوسته. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد بصورت دو معنی آمده است.

کبکبه.

[کَ کَ بَ / بِ] (اِ) صدای پای ستوران و شتران و آدمیان باشد به طریق اجتماع. (برهان) (آنندراج). آواز پای ستوران و چارپایان و آدمیان به گروه. (یادداشت مؤلف). و گویا مأخوذ از کبکبهء عربی است و یا بالعکس. || (در تداول فارسی) سواران و پیادگان. جمعیت از پیاده و سوار که با امیری روند. (یادداشت مؤلف). || (در تداول عوام فارسی زبان) خدم و حشم و اسباب شکوه و بزرگی و شاهی در گاه حرکت. (یادداشت مؤلف). از کبکبه و دبدبه، دستگاه و جلال و ثروت و بیا و بروی کسی مراد است. || ازدحام. انبوهی. (یادداشت مؤلف).

کبک خرام.

[کَ خِ / خَ / خُ] (ص مرکب)خرامنده چون کبک. یازان چون کبک :
مجلس تو همه سال ای ملک آراسته باد
از بت کبک خرام و صنم گورسرین.فرخی.

کبک دری.

[کَ کِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) کبکی که در دره و کوه می باشد و از کبکهای معمولی دو برابر بزرگتر است و آن خاکستری رنگ است و مخطط به خطوط سفید بسیار ریز. صاحب مخزن الادویه نوشته بهترین طیور بری آن است و بعد از آن شحرور و پس سمانی و پس حجل و دراج و تیهو و شفنین و جوجه کبوتر و ورشان و فاخته. و در تبرستان آن را کوه کوب(2) گویند یعنی کبک کوهی و دری و عوام کبک زری گویند و پر او را بر کلاه طفلان آویزند و حافظ پندارند. (آنندراج). مرغی است بزرگ جثه چند خروسی درشت برنگ خاکی و روشن با پری کوتاه و گوشتی نازک و لطیف و لذیذ. (یادداشت مؤلف). نوعی از کبک که بزرگتر از کبک معمولی است. (از ناظم الاطباء) :
تا نیامیزد با زاغ سیه باز سپید
تا نیامیزد با باز خشین کبک دری.فرخی.
چون صفیری بزند کبک دری در هزمان
بزند لقلق بر کنگره بر، ناقوسی.منوچهری.
گویی بط سپید جامه به صابون زده ست
کبک دری ساق پای در قدح خون زده ست.
منوچهری.
چون بهم کردی بسیار بنفشهء طبری
باز برگرد و به بستان شو چون کبک دری.
منوچهری.
چون قهقههء قنینه که می زو فروکنی
کبک دری بخندد شبگیر تا ضحی.
منوچهری.
همی رفت جم پیش آن سعتری
جهان بر چمن همچو کبک دری.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو کبک دری باز مرغست لیکن
خطر نیست با باز کبک دری را.ناصرخسرو.
بجز شکر نعمت نگیرد که شکر
عقاب است و نعمت چو کبک دری ست.
ناصرخسرو.
هر زبانی بر تو از دانش دری را برگشاد
تا بهر در می خرامی کش تر از کبک دری.
سوزنی.
شده ز خون یلان همچو پای کبک دری
میان معرکه سیمرغ مرگ را عنقا.
(ترجمهء تاریخ یمینی ص 65).
نای قمری به نالهء سحری
خنده برده ز کام کبک دری.نظامی.
خجل رویی ز رویش مشتری را
چنان کز رفتنش کبک دری را.نظامی.
همه صحرا بساط شوشتری
جایگاه تذرو و کبک دری.نظامی.
منزل تو دستگه سنجری
طعمهء تو سینهء کبک دری.نظامی.
|| نام نوایی است از موسیقی. (آنندراج). یکی از سی لحن باربد. (یادداشت مؤلف) :
مطربان ساعت بساعت بر نوای زیر و بم
گاه سروستان زنند و گه نوای اشکنه
ساعتی سیوار تیر و ساعتی کبک دری
ساعتی سرو ستاه و ساعتی باروزنه.
منوچهری.
چو کردی پنجهء کبک دری تیز
ببردی خندهء کبک دلاویز.نظامی.
- خرام کبک دری؛ روش کبک دری. رفتار کبک دری :
ترا شکار کند آخر ای نگار امیر
که چشم آهو داری خرام کبک دری.
هدایت (از آنندراج).
(1) - Perdrix royal, Grande perdrix. (2) - ظاهراً کوه کِرک یا کرک کوه باشد، چه کِرک به معنی مرغ است نه کوب.

کبک دل.

[کَ دِ] (ص مرکب) جبان. (یادداشت مؤلف). ترسنده. کبک زهره. رجوع به کبک زهره شود.

کبک رفتار.

[کَ رَ] (ص مرکب) آنکه سلوک و رفتار وی مانند کبک زیبا و جمیل باشد. (ناظم الاطباء). خوش خرام : کنیزکی را دید با جمال زیبادلال عنبرموی خورشیددیدار کبک رفتار. (سندبادنامه ص138).

کبک رقاص.

[کَ کِ رَقْ قا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از اسب جماش است که اسب شوخ و بازیگر باشد. (برهان) (آنندراج). کنایه از اسب بازی کننده است. (انجمن آرای ناصری).

کبک زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) کبک شکار کردن. (یادداشت مؤلف).

کبک زهره.

[کَ زَ رَ / رِ] (ص مرکب)ترسنده. بزدل. آهودل. جبان. (یادداشت مؤلف). کبک دل :
هم ز می دان که شاهباز خرد
کبک زهره شود به سیرت سار.خاقانی.
اسد گاودل کرکسان کبک زهره
از آن خرمگس رنگ پیکان نماید.خاقانی.
رجوع به کبک دل شود.

کبک شکستن.

[کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از پی گم کردن. (آنندراج). || راز نهفتن. (شرفنامه چ وحید ص 232) :
شکسته دل آمد به میدان فراز
ولی کبک بشکست با جره باز.نظامی.
رجوع به کبک بشکستن شود.

کبک کو.

[کَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)دراج. (فهرست مخزن الادویه). || مخفف کبک کوه. کبک دری. کرکِ کوه.

کبک گدار.

[کَ گُ] (اِ مرکب) گدار کبک. گذرگاه کبک. معبر کبک. تنگه یا جز آن که کبکان گاه هجرت از آن گذرند و شکار در آن وقت سهل باشد. (یادداشت مؤلف). معبر کبکان و آن سالی دوبار و در امکنهء مخصوص باشد. (از یادداشت مؤلف).

کبک گر.

[کَ کِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (مرکب از کبک + گر بمعنی کوه). پرنده ای است که آن را به عربی دراج گویند. (برهان). دراج. (ناظم الاطباء). پرنده یی چون کبوتر بسیار خوش گوشت. (یادداشت مؤلف). کبک کو. کبک کوه. کرک کوه. کبک دری. رجوع به کبک کو شود.

کبک لب.

[کَ لَ] (ص مرکب) که لبی چون کبک زیبا دارد. || مجازاً زیبالب. لعل لب، بمناسبت سرخی منقار او :
در گریهء وداع تذروان کبک لب
طاووس وار پای گل آلود می بریم.خاقانی.

کبک مثال.

[کَ مِ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند کبک. چون کبک :
بر سر سبزهء باغ رخ من کبک مثال
زار نالید که کبکان سرایید همه.خاقانی.

کبک منقار.

[کَ مِ] (ص مرکب) که منقاری چون کبک دارد. || مجازاً، منقارسرخ :
از نثار خون دل در راه او
کرکس شب کبک منقار آمده ست.خاقانی.

کبکنجیر.

[کَ کَ] (اِ) (= کبک انجیر) مرغ تیزپر و بلندپرواز. (برهان). || دراج. (ناظم الاطباء). بعضی گویند کبکنجیر دراج است و آن پرنده ای باشد مشهور. (از برهان). || صفرد. (مهذب الاسماء) (کلیله و دمنه ابن المقفع)(1). پرنده ای است کوچک مانند گنجشک. جل. چکاوک. (فرهنگ فارسی معین). در فرهنگها، کبکنجیر را بمعنی دراج آورده اند ولی نصراللهبن عبدالحمید این کلمه را در کلیله و دمنه، در ترجمهء «صفرد» عربی، مذکور در کلیله و دمنهء ابن مقفع بکار برده(2) و صفرد پرنده ای است کوچک مانند گنجشک و بدان در ترس مثل زنند و گویند: اجبن من صفرد. آقای مینوی در کلیلهء مصحح خود ص 206 ح1 نوشته اند: «کبک انجیر، لغت مقابل این لفظ در متن عربی المقفع صفرد است و معلوم نیست نصرالله منشی از کبک انجیر چه مرغی را اراده کرده و صفرد را چگونه بر آن تطبیق کرده است. در فرهنگها کبکنجیر به دراج ترجمه شده است که کبک سیاه رنگی است. در متون هندی سانسکریت کلیله و دمنه مرغ موضوع این حکایت را کپینجله نام گفته اند و در حواشی بر «اوقیانوس قصص» بنقل از قاموس حیوانات اساطیری آمده است که کپینجله یا وود کک(3) و یا فاخته باید باشد. در مجلس تصویری که در بعضی از نسخ فارسی کلیله و دمنه ساخته اند کبک انجیر را مرغی از نوع دراج رسم کرده اند. به هر حالت مرغی مراد بوده است که بر زمین و زیر بوته ها آشیانه می سازد نه بر بالای درختان ورنه خرگوش نمی توانست محل آشیانهء او را متصرف شود. در فرهنگ اشتین گاس کبکنجیر به وودکک(4) ترجمه شده که به فرانسه بکاس(5) گفته می شود و شلیمر معادل این دو لغت اخیر را نوک دراز گفته است و ظاهر این است که با یلوه از یک جنس باشد، اگر از مرغان دشتی نباشد درست نمی آید. شباهت لفظ کبکنجیر و کپینجله باعث این تصور می شود که شاید نصرالله منشی با روایات هندی این کتاب آشنایی داشته بوده است». (فرهنگ فارسی معین) : زاغ گفت کبکنجیری با من همسایگی داشت. (کلیله و دمنه چ مینوی صص 205-206). رجوع به صفرد شود. || فلاخن. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - ثم ان الصفرد عاد بعد زمان فأتی منزله فوجد فیه الارنب فقال هذا المکان لی فانتقلی منه. (کلیلهء ابن المقفع).
(2) - کبکنجیر بیامد چون خرگوش را در خانهء خود دید رنجوردل گشت و گفت جای بپرداز که آن مسکن من است. (کلیلهء بهرامشاهی).
(3) - Woodcock.
(4) - Woodcock.
(5) - Becasse.

کبکوب.

[کُ] (ع اِ) و کبکوبه، گروه بهم پیوسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کبک و روباه.

[کَ کُ] (اِخ) نام رودی است. آبش تلخ و شور و بی فایده است. از چشمهء بی بی حکیمه برخیزد و از میان ناحیهء لیراوی کوه کیلویه گذرد و در نزدیکی قریهء بویرات ناحیهء لیراوی به دریای فارس ریزد. (فارسنامهء ناصری چ سنگی ص 328).

کبک وش.

[کَ وَ] (ص مرکب، ق مرکب)کبک مثال. کبک رفتار :
کبک وش آن باز کبوترنمای
فاخته رو گشت به فر همای.نظامی.

کبکه.

[کَ بَ کَ] (ع اِ) صفحهء سوراخ داری که از سقف می آویزند و بشقابها را روی آن می گذارند. (دزی ج 2 ص 440).

کبل.

[کَ / کِ] (ع اِ) قید و گفته اند بزرگترین قید. (از اقرب الموارد). قید و بند. بند سطبر و بزرگ. (منتهی الارب). ج، کُبول. (اقرب الموارد). || درنوشتگی لب دلو. (منتهی الارب). || لب دلو. || پوست نوردیدهء نزدیک لب دلو. || پوستین بسیارپشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کبل.

[کَ] (ع مص) بند کردن. (اقرب الموارد) (المصادر زوزنی). || حبس کردن در زندان. (از اقرب الموارد). بند کردن در زندان و جز آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مهلت دادن غریم را در ادای دین. (از آنندراج). کبل غریمه الدین؛ مهلت داد غریم خود را در ادای دین. (منتهی الارب).

کبل.

[کَ] (ع اِمص) (در اصطلاح عروض) جمع بین خبن و قطع است. کذا فی رسالة قطب الدین السرخسی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

کبل.

[کَ بَ] (ع ص) پوستین کوتاه. (آنندراج) (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

کبل.

[کَ بَ] (اِ) بمعنی کول است و آن پوستینی باشد که از پوست گوسفندان بزرگ دوزند. (برهان). پوستین باشد که از پوست گوسفند بزرگ که موی آن درشت بود سازند و آن را کول نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). و رجوع به کول شود.

کبلائی.

[کَ] (ص نسبی) در تداول عامه مخفف کربلائی. (یادداشت مؤلف). آنکه به کربلا سفر کرده باشد. کبلای. رجوع به کربلایی شود.

کبلا کوثر.

[کَ کَ ثَ] (اِ مرکب) در تداول عامه (= کربلائی کوثر). یک مرد. فلان. یک مرد ناچیز. (یادداشت مؤلف).

کبلانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کبلان که نام اجدادی است. (سمعانی).

کبلسان.

[کَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، 52 کیلومتری باختر مهاباد و 5 کیلومتری خاور شوسهء خانه به نقده. جلگه ای و معتدل. سکنه 99 تن. محصول غلات و توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کبن.

[کَ] (ع مص) نرم و سست دویدن یا کوتاهی کردن در دویدن. (آنندراج) (منتهی الارب). || کبن جامه؛ درون رویه درنوردیدن جامه را پس بردوختن. || کبن هدیهء کسی؛ بازداشتن هدیهء او را. || برگرداندن نیکی خود را از همسایهء خود سوی غیر آنها. || کبن از چیزی؛ بددل شدن و بازگردیدن از آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ناپیدا کردن و محو ساختن (چیزی را). (از منتهی الارب). غایب کردن (چیزی را). (از اقرب الموارد) (زوزنی). و زدن به سنگ. (زوزنی). || داخل شدن ثنایا از بالا و پایین در حفرهء دهن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || کبن دلو، درنوشتگی لب دلو. || کبن آهو؛ دوسیدن آهو بر زمین. (منتهی الارب). چسبیدن آهو بزمین. (از اقرب الموارد). || فربه شدن. (از منتهی الارب).

کبن.

[کَ] (ع اِ) لب دلو و گفته اند آنچه از جلد که نزدیک لب دلو در نوردیده و دوخته شده است. (ز اقرب الموارد). کبن الدلو؛ لب دلو در نوردیدهء دوخته. (منتهی الارب).

کبن.

[کُ بُ] (اِخ) نام شخصی یونانی معاصر خشایارشا که در معبد دلف نفوذ داشت و غیبگوی این معبد را واداشت که به نفع کل امن و بضرر دمارات پسر آریستون پادشاه اسپارت سخن گوید و در نتیجه دمارات از پادشاهی افتاد و فرار کرد و به نزد پارسیها رفت و با خشاریاشا به یونان بازگشت. رجوع به تاریخ ایران باستان چ 1 ج 1 صص 665 - 667 شود.

کبن.

[کُ بُن ن] (ع ص) کُبُنَّة. مرد زشتخوی ناکس گرفته. (آنندراج). مرد درشتخوی ناکس گرفته. (منتهی الارب). مرد لئیم. (از اقرب الموارد). || مرد سخت زفت که از زفتی چشم برنمی دارد. (از منتهی الارب) (آنندراج). آنکه چشم برنمی دارد از بخل. یقال: رجل کبن و کبنة. (از اقرب الموارد).

کبنورة.

[کَ نَ رَ / رِ] (اِ) گفتاری است در پایان زور و شور که کسی از روی خشم و اندوه در میان انجمن برمی خیزد و به آواز بلند همه را می شنواند این روزها گفتار را که هذیان نیز نامند یک لخت (نطق) می گویند مگر از برای این گونه گفتار یا نطق جز این نامی نیست. گپنوره. (از آنندراج).

کبنة.

[کُ بُنْ نَ] (ع ص) رجوع به کبن [ کُ بُ ن نَ ] شود.

کبنة.

[کُ بُنْ نَ] (ع اِ) نان خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نان. (از اقرب الموارد).

کبنة.

[کُ نَ] (ع اِ) بازیی است مر عربان را. (منتهی الارب). بازیی است. (از اقرب الموارد).

کبو.

[کَبْوْ] (ع مص) کُبُوّ. بر روی افتادن. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (از اقرب الموارد). || بی آتش شدن آتش زنه. (از منتهی الارب). آتش از سنگ آتش زنه بیرون ناآمدن. (تاج المصادر). || بلندشدگی خدرک. (منتهی الارب). کبو آتش؛ بلند گردیدن آن. (از اقرب الموارد). کبا الجمر؛ بلند گردید خدرک. (منتهی الارب). || کبو اسب؛ تاسه گرفتن اسب را از دویدن. (منتهی الارب). || دواندن (اسب را) و عرق نکردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خوی از اسب بیرون ناآمدن. (تاج المصادر). || کبو کوزه و غیره؛ ریختن آنچه در آن است. (از اقرب الموارد). ریختن آنچه در کوزه باشد از آب. (منتهی الارب). آب از کوزه و مانند آن ریختن. (تاج المصادر). || کبو نبات؛ پژمردن آن. (از اقرب الموارد). پژمریدن گیاه. (منتهی الارب). || کبو غبار؛ بلند گردیدن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کبو آتش؛ در خاکستر پوشیدن آن. (از اقرب الموارد). || روفتن. (منتهی الارب). کبو چیزی را؛ روفتن آن را. (از اقرب الموارد). برفتن خانه. (زوزنی). || کبو نور صبح؛ کم شدن آن. (از اقرب الموارد).

کبوان.

[کَ بَ] (اِخ) موضعی است که در آنجا وقعه ای بوده است عرب را. (از معجم البلدان چ بیروت ج 16 ص 434).

کبوب.

[کَ] (ع اِ) مایطبخ من الادویه و یکسب علی بخاره. (بحرالجواهر). دواها که بجوشانند و بخور آن به بینی و گوش و گلو دهند. (یادداشت مؤلف). ج، کبوبات.

کبوتر.

[کَ تَ] (اِ)(1) کفتر. کبتر. (ناظم الاطباء). حمام. (دهار) (فهرست مخزن الادویه). کوتر. کفتر. حمامه. (آنندراج). نامه بر. (یادداشت مؤلف). عَفْد. و رقاء. سعدانه. صُلْصُلَة. (منتهی الارب). و رقاء. (منتهی الارب). کُوتَر مخفف و کفتر مبدل کبوترست. صحرائی، معلقی، زرهی، سرمه، چاهی از انواع او است. پسین را در عرف هند، گوله به کاف فارسی و «واو» مجهول خوانند و این اکثر در چاهها آشیان کند و کبوتر چاه نیز گویند. (از آنندراج). پرنده ای است از راستهء کبوتران، دارای بالهای دراز و پاهای کوچک و نازک و منقار ضعیف؛ و آن نژادهای متعدد دارد. (حاشیهء برهان چ معین). پرنده ای است با پرواز عالی و بااستقامت که از سار بزرگتر ولی از کبک کوچکتر است و خود راستهء مشخصی را در بین پرندگان بوجود می آورد که به نام راستهء کبوتران نامیده می شود و شامل گونه های مختلف کبوتران می گردد. منقار کبوتران ضعیف و در قاعده بر آمده است. در حدود 72 گونه کبوتر در سراسر کرهء زمین تشخیص داده شده است و چون گونه های این جانور بوسیلهء انسان، اهلی، تربیت و پرورش داده شده اند از این لحاظ نژادهای بسیاری از آن تا بحال بوجود آمده اند بطوری که در هر کبوترخانه می توان نژاد مخصوصی را برحسب انتخاب مربی تولید کرد. این پرنده با زوج خود (نر و ماده) زندگی می کند کبوتر ماده 8 تا 10 روز پس از جفتگیری تخم می گذارد و نر و ماده بنوبت مدت 18 روز روی تخمها می خوابند. (کبوتر نر فقط بعد از ظهرها روزی چند ساعت روی تخم می خوابد) پس از بیرون آمدن جوجه ها، مدت چهار هفته و گاهی بیشتر، پدر و مادر به آنها غذا می دهند و پس از این مدت جوجه ها، برای جستجوی غذا از لانه پرواز می کنند. همهء انواع کبوتر دانه خوارند و از ارزن و گندم و جو و برنج و شاهدانه و کنجد و ماش و ذرت و دیگر حبوبات برای تغذیه استفاده می کنند. در ده ها چون کبوتر غذای خود را در مزرعه و مدفوعات دامها پیدا می کند، نگهداری کبوتر خرجی ندارد و از این کبوترها فقط بمنظور استفاده از گوشت آنها نگهداری می شود. حس جهت یابی این پرنده بسیار قوی است و بدین جهت برخی گونه های آن را بمنظور نامه رسانی و کسب خبر تربیت می کنند و به آنها کبوتر قاصد (نامه بر) گویند. چنین کبوترانی در موارد لزوم، خدمات ذی قیمتی را انجام می دهند. گونه های مختلف کبوتر به نام های: کبوتر صحرایی، کبوتر چاهی، کبوتر پرکاغذی، کبوتر چتری، کبوتر قاصد، کبوتر طوقی، کبوتر کاکلی، کبوتر حضرتی، کبوتر غبغبی، کبوتر پرپا، کبوتر سینه نامیده می شوند. (از فرهنگ فارسی معین). معروف و بر حسب شریعت موسی، و در ضمن مرغان پاک محسوب می باشد. (قاموس کتاب مقدس). این پرنده جفت و رفیق خود را بسیار دوست دارد چنانکه اگر جفتش گم یا رفیقش کشته و یا مفقود شود محزون نشیند و آثار غم و اندوه از وی مشاهده افتد. (قاموس کتاب مقدس) :
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و بیوکند موی زرد(2)
کابوک را نشاید(3) و شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد.
بوشکور.
به هوا درنگر که لشکر برف
چون کنند اندراو همی پرواز
راست گویی کبوتران سفید
راه گم کردگان ز هیبت باز.آغاجی.
شکار باز خرچال و کلنگ است
شکار باشه ونج است و کبوتر.عنصری.
کبوتر ترا بر سرست ایستاده
که از زیر پرش نیاری برون سر.
ناصرخسرو.
بهر آگین چاربالش اوست
هر پری کاین کبوتر افشانده ست.خاقانی.
چون کبوتر به مکه یابد امن
از عراقش سوی حجاز فرست.خاقانی.
نالان چو کبوتری که از حلق
خون در لب بچگان فروریخت.خاقانی.
بر دیدهء خویش چون کبوتر
جز نام تو جاودان نیابم.خاقانی.
کبوتر با کبوتر باز با باز
کند هم جنس با هم جنس پرواز.نظامی.
کبوتری که دگر آشیان نخواهد دید
قضا همی بردش تا بچنگ باز آید.سعدی.
چون کبوتر بگرفتیم بدام سر زلف
دیده بر دوختی از خلق جهان چون بازم.
سعدی.
ز نیکنامی سعدیست پای بند غمت
زهی کبوتر مقبل که صید شاهینی.سعدی.
بیماریهای کبوتر: کبوتر را بیماریهای بسیار است از قبیل: سفیدک (خناق)، اسهال، آبله، سل، طاعون، صرع، فلج و طمعه. (از مجله یغما اسفند 1336).
رنگ های کبوتر: کبوتر از نظر رنگ به انواع زیر تقسیم و نامگذاری می شود: سفید، زاغ، سبز، گلی، زرد، قهوه ای، کاغذی، آینه، سُرو، سرو چخماقی، کوهی، سبز کوهی، فولادی، نقره ای، گل افشان، هفت رنگ. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- جلد کردن کبوتر؛ یعنی شناساندن بام و محل و منطقهء پرواز و آماده کردن کبوتر برای پروازهای طولانی. (از مجلهء یغما شماره اسفند 1336).
- کبوتر پاک؛ کبوتری است که رنگ پرهایش با آنچه در رنگ های کبوتر بیان شد کاملا تطبیق کند.
- کبوتر پرپا؛ نوعی از کبوتر که پر بر پا دارد و سست پرواز باشد. (آنندراج) (از غیاث) :
ز بسکه ریشه دوانیده از رطوبت می
بط شراب برنگ کبوتر پرپا.
ملاطغرا (از آنندراج).
سست است چون کبوتر پرپا ز بخت من
قاصد ز پای خویش اگر پر برآورد.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کبوتر پشت دار؛ که فقط پر روی کت او رنگی و بقیهء پرهایش سفید است و بدین نامها خوانده شود: پشت سیاه، پشت قرمز... و غیره. در صورتی که یک کت کبوتر رنگی باشد اصطلاحاً «یک کتی» نامند.
(از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر پلنگ؛ سفید است و خالهای سیاه دارد. هرگاه تعداد پرهای سیاه بیش از سفید باشد آن را «سیاه پلنگ» نامند. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر پیک؛ کبوتر قاصد. کبوتر نامه بر :
چون کبوترهای پیک از شهرها
سوی شهر خویش آرد بهرها.مولوی.
- کبوتر تودُم دار؛ کبوتری است که میان پرهای دمش یک یا چند پر رنگی باشد.
- کبوتر چاه و کبوتر چاهی؛ کبوتری که در چاه آشیان داشته باشد. (آنندراج) :
وطن خوش است اگر تنگنای زندان است
بود غریب فضای چمن کبوتر چاه.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
از روی تو رنگ روی من کاهی شد
وز چشم تو خون چشم من راهی شد
راحت به زنخدان تو از بس که گرفت
مرغ دل من کبوتر چاهی شد.
محمدرضای خوانساری (از آنندراج).
- کبوتر حرم؛ حرم گرداگرد خانه کعبه است که قتل آدمی و حیوانات در آن حرام است و بمعنی جای محفوظ هم آمده است و کبوتر حرم، کبوتری است که بواسطهء مجاورت با حرم شکارش ممنوع است. (از آنندراج) :
تا بقا شد کبوتر حرمش
نقطهء شین عرش دانهء اوست.خاقانی.
اگر چه باز سپید است جان خاقانی
کبوتر حرم است احترام او زیبد.خاقانی.
- || زن والانسب که به دست آوردنش محال باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کبوتر خال قرمز؛ که سفید است و در تنش پرهای قرمز دارد. در صورتی که تعداد پرهای قرمز بیش از سفید باشد«قلمکار» نامند. خال زرد و خال پیس نیز از انواع آن است. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر «در رو» و «تنگ بام دار»؛ کبوتری است که دارای کیفیت پرش (معلق زدن و بالا رفتن) و کمیت پرش (توانائی و طاقت پرواز) خوب باشد و اینگونه کبوتر مرغوب و گرانبهاست. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر دشتی؛ کبوتر باطوق. خر کبوتر. ورشان. یمام. یمامه. یَمّ. (یادداشت مؤلف).
- کبوتر دم سفید؛ کبوتری است که اندامش رنگین برنگهای مذکور و تنها دمش سفید است. در نامگذاری ابتدا نام رنگ و سپس «دم سفید» اضافه می کنند: زاغ دم سفید، سبز دم سفید... و غیره.
- کبوتر زرین؛ کبوتر که برنگ زر (طلا) نماید. که همرنگ زر باشد. طلائی :
روز نو چون کبوتر زرین
بر زمین(4) پَرِّ اخضر افشانده ست
بهر آگین چاربالش اوست
هر پری کاین کبوتر افشانده ست.خاقانی.
- کبوتر سفید؛ که رنگ پرهایش بطور کامل، در تمام تنش سفید است.
- کبوتر شاهزاده؛ کبوتری است که سر و گردن و دم از پر هفتم بال ببعد (از جانب بدن) سفید و بقیه پرهایش به رنگهای مذکور در رنگهای کبوتر است. در نامیدن ابتدا کلمهء شاهزاده و بعد نام رنگ کبوتر را آورند: شاهزاده زرد، شاهزاده قرمز و غیره. (شاهزاده زرد را «کشگرک» نامند) (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر صحرائی؛ نوعی کبوتر وحشی که دست آموز نیست. کبوتر چاهی. کبوتر حضرتی. و او اغلب در شکاف سنگها زیست کند. (قاموس کتاب مقدس) :
چو بیدردان مدان از حال مجنون بی خبر ما را
کبوترهای صحرایی است مرغ نامه بر ما را.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
- کبوتر طوقی؛ که تمام پرهای بدنش سفید است و دور گردن طوقی رنگین دارد. در نامگذاری ابتدا نام طوقی و سپس نام رنگ کبوتر را می آورند: طوقی سیاه، طوقی قرمز، طوقی زرد... و غیره.
- کبوتر غلط؛ کبوتری است که رنگ پرهایش (و بعضی گویند رنگ دمش) با آنچه در رنگهای کبوتر گفته شد تطبیق نکند.
- کبوتر کله دار؛ که همهء پرهای بدنش سفید است ولی سر تا قسمتی از سینه رنگین است و برحسب رنگ سر، کله سیاه، کله قرمز، کله برنجی و غیره نامند.
- کبوتر گردن برنجی؛ آن است که خالهای ریز در قسمت گردن دارد.
- کبوتر لک دوش؛ آن است که چند خال رنگین روی دوش داشته باشد.
- کبوترنامه(5)؛ کبوتر نامه بر. مرغ نامه بر. مرغ نامه آور. نامه آور. (یادداشت مؤلف). گونه ای کبوتر که بمنظور نامه رسانی خصوصاً در جنگها مورد استفاده قرار می گیرد. (فرهنگ فارسی معین).
- کبوتر نامه رسان؛ کبوتر نامه بر. کبوتر قاصد. (فرهنگ فارسی معین). کبوتر رسائلی. (صبح الاعشی). گران قیمت تر و بلندمرتبه تر کبوتران، کبوتر نامه بر است که پادشاهان برای حمل مکاتبات از آن استفاده می کنند و به «َهدی» تعبیر می شود. رجوع به صبح الاعشی ج 14 ص 379 شود.
- کبوتر نیم طوقی؛ که نظیر طوقی است منتها طوق روی نیمی از گردن را گرفته است.
- کبوتر هما؛ کبوتری است که دارای چند لکهء زرد و سیاه مخلوط و نامرتب باشد. استادان فن این نام را از آن کبوتری دانند که سر تا دمش سفید، چشمش سفید، نوکش کوتاه و سفید و دارای یک پر کاکل باشد. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
- کبوتر هوایی؛ کبوتری که چون دیگر کبوتران دست آموز نیست و نشست و خاست منظم ندارد :
مرغی که کبوتر هوایی است
بر گوشهء دام باز بستیم.خاقانی.
- کبوتر یاهو؛ نوعی از کبوتر که صدای یاهو دهد. (آنندراج). نوعی از کبوتر که آواز یاهو دهد. (غیاث اللغات). تعبیری است از تطبیق آهنگ کلمهء «یاهو». در اصطلاح کبوتربازان چنین کبوتران را کبوتر یاهو نامیده اند همچنانکه آوای دستهء دیگر از کبوتران را با «یا کریم» برابر دانسته و کبوتر «یاکریم» گفته اند. این کبوتران یاهو به کلی سفیدند و پاها و پنجه هاشان پوشیده از پر است. یاکریم شبیه قمری و بهمان اندازه است، طوق سیاه بگردن دارد و رنگ آن شیری است.
- کبوتر یک رنگی یا تخته ای؛ کبوتری است که از سر تا دم پرهای یک رنگ یا رنگی مخلوط داشته باشد. (از مجلهء یغما اسفند 1336).
(1) - از کبود (آبی). هندی باستان kapota(کبوتر، خاکستری)، پهلوی kapotar (کبوتر). (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: شدش مویکان زرد.
(3) - ظ: نخواهد (؟) یا: نپاید. (یادداشت مؤلف).
(4) - ن ل: بر سرش.
(5) - Pigeon voyageur.

کبوترآسا.

[کَ تَ] (ص مرکب) کبوتروار. چون کبوتر. مانند کبوتر :
دارم دلکی کبوترآسا
پیش تو کنم به عید قربان.خاقانی.
رجوع به کبوتروار شود.

کبوتران.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگره بخش الوار گرم سیری شهرستان خرم آباد. سکنه 204 تن. محصول غلات، انار، انجیر، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کبوتر باختن.

[کَ تَ تَ] (مص مرکب)کبوتربازی کردن. کبوتر پراندن بلکه کسی که کبوتر باختن یا شطرنج یا قمار عادت گیرد چنان طبع وی گردد که همهء راحتهای دنیا و هر چه دارد، اندرسر آن دهد و دست از آن بدارد. (یادداشت مؤلف).

کبوترباز.

[کَ تَ] (نف مرکب) که کبوتر باختن کار دارد. که در کار پرورش و پرواز دادن و باختن کبوتر اهتمام دارد. کسی که با کبوتران بازی می کند و در طیران و پرواز آنها گرو می بندد. (ناظم الاطباء). || کبوتربان. (ناظم الاطباء). زَجّال. (ملخص اللغات حسن خطیب). || کنایه از محیل و مکار است. || کنایه از رند پرکار است. (آنندراج) :
کی جواب نامه آید زان سراپا ناز من
کرد ضبط نامه بر شوخ کبوترباز من.
اشرف (از آنندراج).

کبوتربازی.

[کَ تَ] (حامص مرکب)عمل کبوترباز. کار کبوترباز. در فرهنگ فارسی معین آمده است: کبوتر بازی در ایران به صورت فنی درآمده است، شامل شناسایی انواع کبوتران و عادات و شیوهء پرواز و تربیت و تغذیهء آنها و فریفتن کبوترهای دیگران و کشیدن آنها بخانهء خود. کبوتربازی اصطلاحات خاصی دارد که بعضی مشترک همهء نواحی و برخی مختص ناحیه ای خاص است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کبوترباز شود.

کبوتربان.

[کَ تَ] (ص مرکب، اِ مرکب)پرورنده و تربیت کنندهء کبوتران. نگهبان کبوتران. || کبوترباز. (از ناظم الاطباء). رجوع به کبوترباز شود.

کبوتربچه.

[کَ تَ بَ چَ / چِ / بَچْ چَ / بَچْ چِ] (اِ مرکب) جوجهء کبوتر. جوجه کفتر. (یادداشت مؤلف). چوزهء کبوتر. (ناظم الاطباء). جَوزَل. (منتهی الارب) (دهار). مِرعَش. عاتق. (دهار). فرخ حمام. (از مخزن الادویه). حُر. (منتهی الارب). || نوعی غذا که از کلهء خشخاش نارسیده و گوشت چربی دار سرخ کرده سازند. (ناظم الاطباء).

کبوترخان.

[کَ تَ] (اِ مرکب) برج حمام. برج کبوتر. کفترخان. کبوترخانه. باروگونه ای که کنند و در آن لانه های کبوتران سازند. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح بنّایی سوراخها که در زیر حمام برای نقل حرارت سازند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کبوترخانه شود.

کبوترخان.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه در 24 هزارگزی جنوب تربت حیدریه و 20 هزارگزی خاور شوسهء عمومی تربت به زاهدان. جلگه ای و معتدل است 128 نفر سکنه دارد. آب از قنات. محصول: غلات، ابریشم، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کبوترخانه.

[کَ تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که برای کبوتران اهلی سازند. کبوترخان. وَردَه. (از یادداشت مؤلف). آنجا که کبوتران خانه کنند. برج کبوتر. بنایی که به آشیانهء کبوتر اختصاص دارد و آن معمو بصورت برجی باشد : و اندر وی کاخی و کبوترخانه ای ساخت. (تاریخ بخارای نرشخی ص35).
کعبهء ملک است صحن بارگاهش کز شرف
باغ رضوان را کبوترخانه اندر ساختند.
خاقانی.
و رجوع به کبوترخان شود.

کبوترخانه.

[کَ تَ نَ] (اِخ) دهی است میان نیشابور و سرخس در 24 فرسنگی راه مروالرود به شبرقان. رجوع به نزهة القلوب مقاله سیم چ اروپا ص 175 شود.

کبوتردره.

[کَ تَ دَ رَ] (اِخ) نام ایستگاه هشتم راه آهن تهران به بندرشاه میان بنکوه و سیمن دشت در 147 هزارگزی تهران. (یادداشت مؤلف).

کبوتردم.

[کَ تَ دَ] (اِ مرکب) کنایه از بوسهء با صدا. || کنایه از بوسهء خاطرخواه. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). بوسهء خاطرخواه. (غیاث اللغات). بوسهء خاطرخواه خوردن باشد. (برهان). || کنایه از دهان بر دهان مطلوب گذاشتن و زبان مطلوب را مکیدن. (برهان) :
در بزم وصال دوش دل محرم بود
خاطر چو نهال آرزو خرم بود
گنجشک نهاده سینه بر سینهء باز
تا صبح مدار بر کبوتردم بود.
ظهوری (از آنندراج).

کبوتردم.

[کَ تَ دُ] (اِ مرکب) دم کبوتر. || علاقهء دستار و کمربند را گویند که بر یک طرف راست ایستاده باشد. (برهان). شمله. || (ص مرکب) (در اصطلاح خطاطان) قلمی است به طرز خاص تراشیده که مشابه به دم کبوتر باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
گر کنم شوق دل از کلک کبوتردم رقم
نامه زین تقریب خود بال کبوتر می شود.
سعید اشرف (از آنندراج).

کبوتر دوبامه.

[کَ تَ رِ دُ مَ / مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کبوتری است که آشیانهء معین نداشته باشد. (آنندراج). کبوتر دوبرجه. || کنایه از شخص هردری است که به یک جا ثبات و قرار نگیرد. (آنندراج). شخصی که به یک جا ثبات و قرار نگیرد. (فرهنگ فارسی معین) :
جایی نمی روم ز در و بام این حرم
نی زان کبوتران دو رنگ دوبامه ام.
سنجر کاشی (از آنندراج).(1)
|| زنی که بجز شوهر خود با دیگران رابطه دارد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این بیت در اشعار شفیع اثر نیز دیده شده است. (آنندراج).

کبوتر دوبرجه.

[کَ تَ رِ دُ بُ جَ / جِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کبوتر دوبامه. کبوتر دوبرجی. رجوع به کبوتر دوبامه و کبوتر دوبرجی شود.

کبوتر دوبرجی.

[کَ تَ رِ دُ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کبوتر دوبامه. کبوتر دوبرجه. || قطره زن. هرجایی. هرزه گرد. هرزه کار. سگ پاسوخته. پاسوخته. بی سکون. کنایه از شخصی که بر یکجا و یک کار قرار نگیرد. (مجموعهء مترادفات ص 286). رجوع به کبوتر دوبامه و کبوتر دوبرجه شود.

کبوتردون.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از توابع مشهد سر مازندران. رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 157 شود.

کبوتر زدن.

[کَ تَ زَ دَ] (مص مرکب) با تیر زدن کبوتر. شکار کردن کبوتر. کبوتر شکار کردن.

کبوترصفت.

[کَ تَ صِ فَ] (ص مرکب، ق مرکب) کبوتروار. کبوترآسا :
بهر آن نامه کبوترصفت آید ز فلک
نسر طائر که پرافشان به خراسان یابم.
خاقانی.

کبوترفام.

[کَ تَ] (ص مرکب) به رنگ کبوتر :
هست روی هوا کبوترفام
ز آتش ارزن فشان کنید امروز.خاقانی.

کبوترقیمت.

[کَ تَ مَ] (ص مرکب)ارزان قیمت. کم بها :
من کبوترقیمتم بر پای دارم سر بها
آنقدر زری که سوی آشیان آورده ام(1).
خاقانی.
(1) - بر پای کبوتر معلَّم و قاصد، قطعه زری بندند که اگر گرفتار شود بدانند که جنس اعلای کبوتر و معلَّم است زر از پای او برگیرند و دست از ریختن خون او بازدارند. (حاشیهء دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص 20).

کبوترگاه ده.

[کَ تَ دِ] (اِخ) دهی از توابع شهرستان آمل. رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص153 شود.

کبوتر گرفتن.

[کَ تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کبوتر شکار کردن. کبوتر زدن. بدست آوردن کبوتر. در اختیار آوردن کبوتر :
باز اگر چند کبوتر گیرد
باز را هم به کبوتر گیرند.خاقانی.
- به کبوتر گرفتن؛ با کبوتر گرفتن. بوسیلهء کبوتر شکار کردن و بدام انداختن :
باز اگر چند کبوتر گیرد
باز را هم به کبوتر گیرند.خاقانی.

کبوترگیر.

[کَ تَ] (نف مرکب) کبوتر گیرنده. زُمَج. (دهار).

کبوترلان.

[کَ تَ] (اِ مرکب) لانهء کبوتر. آشیانهء کبوتر.

کبوترلان.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب، بخش اندیمشک شهرستان دزفول. سکنه 150 تن. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کبوترلان.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد است که 288 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کبوترنمای.

[کَ تَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) که همچون کبوتر جلوه کند. که همانند کبوتر به نظر آید :
کبک وش آن باز کبوترنمای
فاخته رو گشت به فر همای.نظامی.

کبوتروار.

[کَ تَرْ] (ص مرکب، ق مرکب)چون کبوتر. مانند کبوتر. کبوترآسا :
دیده ام سرچشمهء خضر و کبوتروار آب
خورده و پس جرعه ریزی در دهان آورده ام.
خاقانی.

کبوتروار آب.

[کَ تَرْ] (اِ مرکب) کنایه از پایاب است و آن جایی باشد از رودخانه که پیاده توان گذشت. (برهان) (آنندراج). این عنوان ظاهراً از بیت خاقانی به غلط استنباط شده است :
دیده ام سرچشمهء خضر و کبوتروار، آب
خورده و پس جرعه ریزی در دهان آورده ام.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 256).

کبوتری.

[کَ تَ] (ص نسبی) منسوب به کبوتر. رجوع به کبوتر شود.

کبوتری.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. 85 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کبوتک.

[کَ بُ کَ] (اِ) نوعی سنگ قیمتی که در کتیبه های شوش نام آن آمده و آن را از سغد می آورده اند. داریوش بزرگ پادشاه هخامنشی از آن در قصر شوش بکار برده است. (ایران باستان ج 2 ص 1606 و 1607).

کبوثل.

[کَ بَ ثَ] (ع اِ) نوعی از ملخ است بگفتهء ابن خالویه. (از منتهی الارب).

کبوج.

[کَ] (اِخ) کبوجیه. مسعودی در مروج الذهب (چ قاهره ج 1 ص 98) قنوج ضبط کرده. قنوج هم در اصل قبوج بوده، تردیدی نیست که «ب» از اشتباه کاتب مبدل به «ن» گشته است و قبوج هم معرب کبوج است. (تاریخ ایران باستان ج 1 صص 478 - 479). رجوع به کبوجیه شود.

کبوجیه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ)(1) پسر ارشد کورش و از شاهدختی هخامنشی بود. در هشت سال آخر سلطنت پدر، با وی شرکت و عنوان پادشاه بابل را داشت. (530 - 552 ق. م.) پس از مرگ پدر، بردیا برادرش را که باعث اغتشاشات و نهضتها شده بود بقتل رساند و نظم را در ایران برقرار کرد سپس در رأس سپاهیان خود بسوی درهء نیل حرکت کرد و بیاری بدویان از صحرای سینا گذشت و مصر را فتح کرد و یکی از عمال مصری را مأمور ادارهء مملکت کرد. قسمتی از دنیای یونانی و ثروتمندترین آنها را نیز به تصرف آورد. به حبشه لشکر کشید و قسمتی از آن را تصرف کرد اما در بازگشت حین عبور از صحرا قسمت اعظم سپاهیان خود را از دست داد. در سال 552 ق. م. گوماتای مغ، که از کشتن بردیا آگاه بود، خود را بردیا خواند و همهء ایالات شاهنشاهی را به اطاعت آورد. کبوجیه از شنیدن این خبر طی بحران جنونی که به آن مبتلا بود خویش را مجروح کرد و درگذشت. رجوع به ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمهء دکتر معین و تاریخ ایران باستان پیرنیا و نیز رجوع به کبوج شود.
(1) - (Canbyses) Cambyse در کتیبهء بیستون (بغستان) Kabujya، در نوشته های یونانی Kambyses، در آثار الباقیهء بیرونی «قمب سوس» و «قمبوزس» و در مختصرالدول ابوالفرج بن عبری قمباسوس است. (حاشیهء ایران از آغاز تا اسلام، تألیف گیرشمن، ترجمهء دکترمعین ص 127).

کبوجیه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ) موسوم به کبوجیهء دوم. پسر کورش دوم بود و با ماندان، دختر آخرین پادشاه ماد ازدواج کرد و پسری از او داشت که معروف به کورش سوم (بزرگ) است. رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1625 و ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمهء دکتر معین شود.

کبوجیه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ) کبوجیهء سوم پسر کورش بزرگ و برادر بردیا است که در سال 522 ق. م. وفات یافت و پس از فوت او سلطنت به داریوش پسر وشتاسب یعنی به شاخه ای که از اعقاب آیارمنا بود، منتقل گردید. (از تاریخ ایران باستان ج2 ص 1625 و 1626).

کبود.

[کَ] (ص) رنگی است معروف که آسمان بدان رنگ است. (برهان). نیلگون. (آنندراج) (ناظم الاطباء). نیلی. لاجوردی. هر چیز که به رنگ نیل باشد. (ناظم الاطباء). ازرق. زاغ. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نیلوفری. کاس. زرقاء. (یادداشت مؤلف). اَمْلَح. (منتهی الارب) :
همه جامه کرده کبود و سیاه
همه خاک بر سر بجای کلاه.فردوسی.
همه هر چه در چین ورا بنده بود
بپوشیدشان جامه های کبود.فردوسی.
همه رخ کبود و همه جامه چاک
بسر برفشانده برین سوک خاک.فردوسی.
لعل کردند به یک سیکی لبهای کبود
شاد کردند به یک مجلس دلهای دژم.
فرخی.
چو غوطه خورده در آب کبود مرغ سپید
ز چشم و دیده نهان شد در آسمان کوکب.
فرخی.
برگ بنفشه چون بن ناخن شده کبود
در دست شیرخواره به سرمای زمهریر.
منوچهری.
چو بیند جامه های سخت نیکو
بگوید هر یکی را چند آهو
که زرد است این سزای نابکاران
کبود است این سزای سوکواران.
(ویس و رامین).
خزان سترد ز بستان هر آن نگار که بود
هوا خشن شد و کهسار زرد و آب کبود.
قطران (از آنندراج).
نه جامه کبود و نه موی دراز
نه اندرسجاده نه اندر وطاست.ناصرخسرو.
بسا دیبا که یابی سرخ و زردش
کبود و ازرق آید در نوردش.نظامی.
آتش که ظلم دارد می میرد و کفن نه
دود سیه حنوطش خاک کبود بستر.خاقانی.
قبلهء تخت سفید تیغ کبودش بس است
خال رخ سلطنت چتر سیاهش سزد.
خاقانی.
ور نبودی او کبود از تعزیت
کی فسردی همچو یخ این ناحیت.مولوی.
قاری از چرخ بجز دلق کبودت نرسید
از که مینالی و فریاد چرا می داری.
نظام قاری.
- پردهء کبود؛ خیمهء کبود. چرخ کبود. آسمان :
راز ایزد زیر این پردهء کبودست ای پسر
کی تواند پردهء راز خدایی را درید.
ناصرخسرو.
-جامهء کبود؛ جامهء سوک. جامهء تیره که در سوکواری به تن کنند :
همه هر چه در چین و را بنده بود
بپوشیدشان جامه های کبود.فردوسی
- جامهء کبود پوشیدن؛ لباس سیاه بر تن کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || عزاداری کردن. عزا گرفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
حسن ظنی بر دل ایشان گشود
که نپوشند از غمی جامه کبود.
(مثنوی نیکلسن دفتر 3، ص 108).
- چرخ کبود؛ سپهر کبود. پردهء کبود. خیمهء کبود. کنایه از آسمان است :
چو نستور و چون شهریار و فرود
چو مردانشه آن تاج و چرخ کبود.فردوسی.
ز یاقوت سرخ است چرخ کبود
نه از آب و باد و نه از گرد و دود.فردوسی.
از ایوان گشتاسب باید که دود
زبانه برآرد به چرخ کبود.فردوسی.
زیان دل و سود آنگه نمود
که شد آزموده ز چرخ کبود.فردوسی.
شهنشاه اکبر که چرخ کبود
کند روز و شب بنده وارش سجود.
اثیر اخسیکتی.
- حصار کبود؛ کبود حصار. کنایه از آسمان است :
بقا حصار تنش باد کاین حصار کبود
ز سایهء سر کلکش حصار می سازد.خاقانی.
- خز کبود؛ خز که رنگ کبود دارد :
کبک پوشیده به تن پیرهن خز کبود
کرده با قیر مسلسل دو بر پیرهنا.منوچهری.
- خیمهء کبود؛ خیمه و سراپردهء نیلی. چرخ کبود. سپهر کبود. پردهء کبود. کنایه از آسمان است :
گر راه بردمی سوی این خیمهء کبود
آنگه نشستمی که طنابش گسستمی.خاقانی.
این شیشه گردنان که از این خیمهء کبود
بینام چون قرابه به گردن طنابشان.خاقانی.
- دولاب کبود؛ کنایه از آسمان است :
وین بلند و بی قرار و صعب دولاب کبود
گرد این گوی سیه تا کی همی خواهد دوید.
ناصرخسرو.
- دیبای کبود؛ دیبای خاکستری رنگ. جامهء ابریشمین و حریر برنگ کبود :
آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود
میخ آن خیمه ستاک سمن و نسترنا.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 1).
- سپهر کبود؛ چرخ کبود. کنایه از آسمان است :
نموده خون عدو بر کشیده خنجر او
بگونهء شفق سرخ بر سپهر کبود.مسعودسعد.
- قبهء کبود؛ سپهر کبود. چرخ کبود. خیمهء کبود. کنایه از آسمان است :
ز اهل جنس(1) در این قبهء کبود که بود
که ملک ازو نربود این بلند چرخ کبود.
ناصرخسرو.
- کبود داشتن؛ لباس کبود و جامه عزا پوشیدن :
خاقانیا به سوک پسر داشتی کبود
بر سوک شاه شرع سیه پوش بردوام.خاقانی.
- کبود کیمخت؛ ساغری کبود. چرم تیره رنگ :
ز آسمان کان کبود کیمختی است
تیغ برانش را قراب رساد.؟
- کبودی کبود؛ کبود تیره رنگ. (ناظم الاطباء). کبودی بسیار کبود. (یادداشت مؤلف).
- گل کبود؛ گل آب گون. نیلوفر. (یادداشت مؤلف) :
چو سیر گشت سر نرگس غنوده ز خواب
گل کبود فروخفت زیر پردهء آب.فرخی.
گل کبود که برتافت آفتاب بر آن
ز چشم دیده نهان گشت در بن پایاب.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی، از یادداشت مؤلف).
|| تیره. تار. سیاه. (یادداشت مؤلف) :
ز بانگ کمانهای چرخ و ز دود
شده روی خورشید تابان کبود.فردوسی.
چو آگاهی آمد به نزد فرود
که شد روی خورشید تابان کبود.فردوسی.
پیش چشمت داشتی شیشهء کبود
زان سبب عالم کبودت می نمود.مولوی.
زمین آسمان شد ز گرد کبود
چو انجم در آن برق شمشیر و خود.سعدی.
- کبود ماندن کاری؛ تاریک و غیر روشن ماندن آن. مجازاً، مبهم ماندن آن. کشف و آشکار و واضح نشدن آن :
حرص کارت را بیاراییده بود
حرص رفت و ماند کار تو کبود.مولوی.
|| رنگی از رنگهای اسب. اسب خاکستری. (یادداشت مؤلف). رجوع به کبوده شود. || زیوری از زیورهای اسب. (یادداشت مؤلف). || رنگی از رنگهای خر. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) نام کوهی. (ناظم الاطباء) (از برهان). گفته اند نام کوهی است. (آنندراج).
(1) - ن ل: ملک.

کبود.

[کَ] (اِ) اسم هندی شفنین بری است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کبود.

[کُ] (ع اِ) جِ کبد [ کَ / کِ ] و کَبِد و این قلیل است. (از اقرب الموارد).

کبود.

[ ] (اِخ) شهری کوچک از (ولایت ارمن) و حقوق دیوانیش چهار هزار و سیصد دینار است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 101).

کبود.

[کَ] (اِخ) قریه ای است، بین آن و سمرقند چهار فرسنگ است. (معجم البلدان).

کبودار.

[کَ] (اِ مرکب) کبوددار. درخت کبوده. رجوع به کبوده شود.

کبودار.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دالوند، بخش زاغه شهرستان خرم آباد. سکنه 96 تن. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کبودان.

[کُ] (اِ) صاحب برهان و به تبع او صاحب آنندراج گوید: تخمی باشد که سیاه دانه خوانند. و در فرهنگ جهانگیری نیز سیاه دانه دانسته شده است و در فهرست مخزن الادویه، اسم عربی شاهدانه مذکور گردیده است اما کلمه مصحف کنودان است بمعنی شاهدانه. رجوع به کنودان و کبودانه شود.

کبودان.

[کَ] (اِخ) (دریای...) دریای ارمینیه است. درازی او پنجاه فرسنگ است اندر پهنای سی فرسنگ. اندر میان این دریا دهی است کبودان گویند و این دریا را بدان ده باز خوانند و از گرد او آبادانی است و اندراو هیچ جانور نیست از شوری آبش مگر کرم. (حدودالعالم چ ستوده صص 14 - 23). و دمشقی در نخبة الدهر آرد: دریاچه ای است به ارمنستان. اما ظاهراً در گفتهء صاحب حدودالعالم و دمشقی تسامحی است بدین تعبیر که میان کلمهء اورمیه و ارمنیه (ارمنستان) خلط کرده اند. چه دریاچهء کبودان دریاچهء اورمیه امروزی است. و حمدالله مستوفی در نزهة القلوب دریاچه اورمیه را کبودان گفته است، همان دریاچه ای که نام کهن آن چیچست است و بنا بگفتهء مؤلف کتاب «کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او» ارامنه کپوتان یا کپوتان دزو Dzouمی گویند، مسعودی و ابن حوقل آن را بحیرهء کبودان خوانده اند. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او حاشیهء ص 161). دریاچهء شاهی. دریاچهء ارومیه. (یادداشت مؤلف). کَپوتا. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او حاشیهء ص 161). رجوع به چیچست شود.

کبودان.

[کَ] (اِخ) دهی است در میان دریاچهء اورمیه که بر جزیره ای قرار داشته است. و اما اندر دریای ارمینیه (صحیح اورمیه) یک جزیره است بر او یک ده است آنرا کبودان خوانند جایی با نعمت و مردم بسیار. (حدودالعالم چ ستوده، ص 23). ابی دلف در سفرنامه گوید: کوهی است میان دریاچهء اورمیه در آن قریه هایی وجود دارد که محل سکونت و توقف دریانوردان و کشتی های دریاچه است. (سفرنامهء ابودلف در ایران ترجمهء ابوالفضل طباطبائی ص 48). پرفسور مینورسکی در توضیح عبارت سفرنامه افزاید: کبوذان (کبودان) نام خود دریاچه است. ولی مسعودی معتقد است که نام دریاچه، از نام قلعهء قریه گرفته شده است. عبارت ما، به جملهء مسعودی (کتاب التنبیه ص 75) نزدیک است وی می نویسد: «و بحیرة کبودان... لایتکون ذی روح فیها و هی مضافة الی قریة جزیرة فی وسطها تعرف بکبوذان یسکنها ملاحوا المراکب التی یرکب فیها فی هذه البحیرة و تصب الیها انهار کثیرة»، در دریاچهء کبوذان جانداری وجود ندارد و آن ضمیمهء قریه ای است واقع در میان جزیره ای که کبودان نامیده می شود و ملوانانی که با کشتی در این دریاچه رفت و آمد می کنند در آن قریه سکونت دارند و رودخانه های بسیار بدانجا می ریزد. (تعلیقات مینورسکی بر سفرنامهء ابودلف در ایران ترجمهء ابوالفضل طباطبائی ص 107 و 108).

کبودان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر. دارای 132 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کبودان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند. کوهستانی، معتدل. دارای 346 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کبودان.

[کُ] (اِخ) نام قریه ای است از مضافات نیشابور. (آنندراج) (برهان) :
بود آن قریه را کبودان نام
پیر زالی در آن گرفته مقام.
جامی (از فرهنگ جهانگیری).

کبودانه.

[کُ نَ] (اِ مرکب) به فارسی اسم شهدانج است. (فهرست مخزن الادویه). ظاهراً مصحف کنودانه باشد از: کنو (= کنف) + دانه. رجوع به کُبودان و کنودانه شود.

کبود ایوان.

[کَ اَیْ / اِیْ] (اِ مرکب) ایوان کبود. || کنایه از آسمان است :
شنگرف ز اشک من ستاند
صورتگر این کبود ایوان.خاقانی.

کبود پشت.

[کَ پُ] (ص مرکب) که پشت کبود دارد. || (اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (آنندراج) (برهان). آسمان. (مجموعهء مترادفات). و رجوع به کبود حصار و کبود تشت شود.

کبودپوش.

[کَ] (نف مرکب) که کبود پوشد. که جامهء کبود به تن کند. ازرق پوش :
گاهی کبودپوش چو خاک است و همچو خاک
گنجور رایگان و لگدخستهء عوام.خاقانی.
دل را کبودپوش صفا کرده ایم از آنک
خاقانی فلک دل خورشیددیده ایم.خاقانی.

کبود پوشیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب)جامهء کبود به بر کردن. || جامهء نیلی به علامت سوکواری بر تن کردن. جامهء عزا پوشیدن :
چهل روز سوک پدر داشت شاه
بپوشید لشکر کبود و سیاه.فردوسی.
گر تو کبود پوشی همچون فلک در این ره
پس چون فلک چرا تو دایم به سر نگردی.
عطار.

کبودپیرهن.

[کَ هَ] (ص مرکب) که پیراهن کبود دارد. نیلی پیراهن. || آنکه به علامت سوکواری پیراهن کبود پوشد. کبودجامه :
ماهتان در صفر سیاه شده ست
زان چو گردون کبودپیرهنید.خاقانی.
رجوع به کبودجامه شود.

کبود تشت.

[کَ تَ] (اِ مرکب) تشت کبود. تشت نیلی. || کنایه از فلک و چرخ و آسمان است. کبود طست. کبود طشت. رجوع به کبود طست و کبود طشت شود.

کبودجامه.

[کَ مَ / مِ] (ص مرکب) آنکه جامهء کبود پوشد. ازرق پوش. کبود پوش. کبودپیرهن :
چرخ کبودجامه بین ریخته اشکها ز رخ
تا تو ز جرعه بر زمین جامهء عید گستری.
خاقانی.
|| مجازاً سوکوار.

کبودجامه.

[کَ مَ] (اِخ) شاه کبودجامه، معاصر تکش خوارزمشاه بوده و شعر نیکو می گفته است، و شاهد این معنی و این نام بیت اوست که گفته
جامه ام را نام از سودای تو گشته کبود
ورنه نام جامهء من اطلس و دیباستی.
(آنندراج).
نصرت الدین، معاصر سلطان تکش خوارزمشاه بود، و سلطان تکش عزم گرفتن او کرد و فرمان داد تا سر او را به خدمت آرند اما او خود به خدمت آمد و این رباعی بفرستاد:
من خاک تو در چشم خرد می آرم
عذرت نه یکی، نه ده، که صد می آرم
سر خواسته ای به دست کس نتوان داد
می آیم و بر گردن خود می آرم.
و تکش وی را بخشید.
(لباب الالباب چ سعید نفیسی ج 1 ص 52 و 53).

کبودجامه.

[کَ مَ] (اِخ) رکن الدین اسپهبد از امرای مازندران بود و در هنگام حملهء مغول و فرار سلطان محمد خوارزمشاه به گیلان و مازندران امرای آنجا همه مقدم او را گرامی داشتند جز همین اسپهبد کبود جامه که با مغولان بر ضد او یار شد و بیاری ایشان بر ممالک از دست رفتهء خود مسلط گردید زیرا خوارزمشاه در هنگام تسخیر مازندران عم و پسرعم او را کشته و متصرفات ایشان را گرفته بود. رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص 40 و حبیب السیر ج 3 چ کتابخانهء خیام شود.

کبودجامه.

[کَ مَ] (اِخ) حمدالله مستوفی در نزهة القلوب در ذکر ولایت مازندران آرد: «کبودجامه ولایتی است، و اکنون چون جرجان خراب است. مجموع ولایت داخل کبود جامه است حاصلش ابریشم و انگور و غلهء بسیار می باشد و ولایتی عریض است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 160). و در جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی آمده است: ابریشم بسیار از آنجا بدست می آمد و زمینهای غله خیز و تاکستانهای بزرگ داشت و سرزمینی بغایت حاصلخیز بود ولی در نتیجهء لشکرکشیهای امیرتیمور در پایان قرن هشتم ویران گردید. ظاهراً روعد یا روغد که در ضمن جنگهای امیرتیمور از آن نام برده شده و هنگام لشکرکشی در مازندران سر راه او بوده جزء ولایت کبود جامه بوده است. (از ترجمهء جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص 401).

کبودجامه.

[کَ مَ] (اِخ) نام طایفه و ایلی است در حوالی گرگان و استرآباد که تا نزدیکی خوارزم نشست داشته اند. (آنندراج).

کبودجامه شدن.

[کَ مَ / مِ شُ دَ] (مص مرکب) جامه به رنگ کبود پوشیدن. || مجازاً، سوکوار شدن. عزادار شدن :
گیتی سیاه خانه شد از ظلمت وجود
گردون کبودجامه شد از ماتم وفا.خاقانی.

کبودچشم.

[کَ چَ / چِ] (ص مرکب) آنکه چشمش به سبزی زند. (آنندراج). ازرق. (ترجمان القرآن). زاع. زاغ چشم. سبزچشم. زرقاء. (یادداشت مؤلف) : و این مرد بازرگان سرخ و کبودچشم بود. (سندبادنامه ص 305).

کبودچشم شدن.

[کَ چَ / چِ شُ دَ](مص مرکب) اِزْرِقاق. (منتهی الارب). چشمی به رنگ ازرق داشتن. زاغ چشم گشتن.

کبود حصار.

[کَ حِ] (اِ مرکب) بمعنی کبود تشت است که کنایه از آسمان باشد. (برهان). کبود حصار. کبود طشت. کنایه از آسمان است. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). آسمان اول. (مؤید الفضلاء). آسمان. (مجموعهء مترادفات ص 10) :
گذشت عمری تا زیر این کبود حصار
بجرم آدم ماضی مطیع برزگرم.سنائی.
دیده بانان این کبود حصار
روز کورند یا اولوا الابصار.خاقانی.

کبود خراس.

[کَ خَ] (اِ مرکب) آسیای کبودرنگ. || کنایه از آسمان است. کبود حصار. کبود طشت :
ای خداوند این کبود خراس
بر تو از بنده صد هزار سپاس.ناصرخسرو.

کبود دره.

[کَ دَ رَهْ] (اِخ) از دیه های الجبل بوده است به قم. (تاریخ قم ص 136).

کبود دشت.

[کَ دَشْ] (اِخ) نام پیشین محل قم بوده است. در تاریخ قم آمده است: «... آب تیمره و انار بدین زمین که امروز قبضهء قم است جمع می شد... و بحوالی و جوانب آن انواع گیاه رسته شد و علفزار گشت چنانکه چراگاه دواب بود و روزگار از کثرت نبات و گیاه که بدین موضع بود سبز شده تا غایت که این موضع را کبود دشت نام کرده بودند». (از تاریخ قم ص 20 و 21).

کبودر.

[کَ دَ] (اِ) کرمکی باشد در آب و آن را ماهیان کوچک خورند. (برهان). کرمکی خرد بود که در آب خورش ماهی خرد بود. (اوبهی). کرمی است خرد و کوچک و آبی که ماهیان آن را خورند. (آنندراج). کرمکی باشد خرد در آب و آن خورش ماهی خرد باشد. (صحاح الفرس). کرمکی باشد آبی که آن را ماهیان کوچک بخورند. (فرهنگ جهانگیری). کرمکی بود خرد در آب خورش او ماهی خرد بود(1). (فرهنگ اسدی). نزد بعضی اسم کرمی است که در آب می خورد ماهی را. (مخزن الادویه)(2) :
ماهی آسان گرد کبودر گویی(3)
بولت ماهی است و دشمنانت کبودر(4).
رودکی (از لغتنامهء اسدی ص 160).
|| بعضی گویند مرغی است آبی و ماهیخوار و آن را بوتیمار خوانند. (برهان). به فارسی بوتیمار را نامند. (مخزن الادویه). صاحب آنندراج نویسد: «شمس فخری آن را بمعنی بوتیمار دانسته است و در دنبالهء مطلب چنین آورده است:
تو همچون همائی بر اوج سعادت
حسود تو بر آب غم چون کبودر.
بمعنی کرم انسب است چرا که بوتیمار در آب متکون نمی شود و بر لب آب می نشیند اگر گفتی بر آب غم، افادهء لب آب کردی، چون بوتیمار را مرغ غم خوراک گویند، مناسبتی داشتی والله اعلم بالصواب». (آنندراج). || صورتی است از کبوتر (به تبدیل تاء به دال). رجوع به کبوتر شود.
(1) - ظ: او خورش ماهی خرد بود. (یادداشت مؤلف).
(2) - در متون مختلف به دو صورت مذکور آمده است.
(3) - ن ل: کبوتر. (رشیدی).
ماهی دیدی کجا کبودر گیرد
تیغت ماهی است و دشمنانت کبودر
(4) - ن ل: کبوتر. (رشیدی).

کبودرآهنگ.

[کَ دَ هَ] (اِخ) نام یکی از قرای همدان است و طائفهء جلیله حاجی لر قراقوزلو در آن متمکن و متوطن اند و فخرالمحققین حاجی محمد جعفر، متخلص به مجذوب صاحب مراحل السالکین و غیره از آنجا بوده و در سنهء 1238 ه . ق. در حوالی مرقد سید حمزه در تبریز رحلت نموده و تکیهء متعلق به ایشان معروف است. (آنندراج).

کبود زره.

[کَ زِ رِ] (اِخ) از طسوج جبل بوده است به قم. (تاریخ قم ص 118).

کبودزنی.

[کَ زَ] (حامص مرکب)خال کوبی. وشم. رجوع به خال کوبی شود.

کبودسینه.

[کَ نَ / نِ] (ص مرکب) که سینه و صدر برنگ نیلی دارد.
- کبودسینه کردن؛ بر اثر زخم دست به رنگ کبود و نیلی کردن سینه :
سپیدکار سیه دل سپهر سبزنمای
کبودسینه و سرخ اشک و زردرویم کرد.
خاقانی.

کبود شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)نیلگون شدن. نیلی شدن. ازرق گشتن :
تا ز دستم رفت و همزانوی نااهلان نشست
شد کبود از شانهء دست آینهء زانوی من.
خاقانی.
|| سیاه شدن. تیره و تار شدن. کدر گشتن :
ز بیراهی کار کرد تو بود
که شد روز بر شاه ایران کبود.فردوسی.

کبود طست.

[کَ طَ] (اِ مرکب) تشت کبود. || کنایه از آسمان است. (برهان) :
خایهء زر پرید مرغ آسا
از پی این کبود طست آخر.
خاقانی.
و رجوع به کبود طشت شود.

کبود طشت.

[کَ طَ] (اِ مرکب) تشت کبود. || کنایه از آسمان است. (ناظم الاطباء) (مجموعهء مترادفات). کنایه از آسمان باشد. (آنندراج) (از برهان). رجوع به کبود طست و کبود تشت شود.

کبود غدیر.

[کَ غَ] (اِ مرکب) آبگیر کبودرنگ. || کنایه از آسمان است. (مجموعهء مترادفات ص11). کبود حصار. کبود طشت :
ز مهر زورق سیمین ماه بر خورشید
هزار چشمهء سیماب از این کبود غدیر.
سعدی (از مجموعهء مترادفات).
و رجوع به کبود طشت و کبود تشت شود.

کبودفام.

[کَ] (ص مرکب) کبودرنگ. برنگ کبود.

کبود کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) نیلی کردن. به رنگ کبود درآوردن. ازرق ساختن :
هان تا نفریبد این عجوزت
چون خود نکند کبود و کوزت.نظامی.

کبودکمر.

[کَ کَ مَ] (اِخ) دهی است جزء بخش خرقان شهرستان ساوه. سکنه 507 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 175).

کبود گنبد.

[کَ گُم بَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش کلات شهرستان دره گز. کوهستانی. معتدل. سکنه، 8229 تن. آب آن از چشمه سار و رودخانه. محصول آن غلات، برنج و میوه. شغل اهالی، زراعت، کسب و تجارت و مالداری و قالیچه بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کبود گنبد.

[کَ گُم بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران. جلگه ای، معتدل. دارای 209 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 174).

کبودوش.

[کَ وَ] (ص مرکب) نیلی رنگ. (ناظم الاطباء). کبودفام. کبودرنگ.

کبوده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) رنگی از رنگهای اسب. کبود. || مجازاً، اسب :
چرخ است کبوده ای به داغش
افشرده بزیر ران دولت.خاقانی.
و رجوع به کبود شود. || درختی باشد بزرگ که تنهء آن لطیف و خوش آیند باشد. (برهان). درختی از جنس سپیدار از تیرهء بیدها. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 272). کبوده همان سپیدار است که گونه ای از گونه های صنوبر است(1). (درختان جنگلی ص 126). نوعی است از سپیددار که کبوده گویند و برگ آن کبود رنگ تر، و در تبریز می باشد، و آن را پسندیده دارند، به سبب آنکه محکم تر و راست تر از درخت سفید دارست. (از فلاحت نامه). کبوده که سفیدار نیز خوانده شده محتمل است که درخت راجی سفید باشد که بسبب سفید بودن پشت برگهایش چنین نامیده شده است. درختی است خوش نما و سایه دار که در فلسطین و حوالی آن بسیار است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به سپیدار و صنوبر شود. || بعضی گویند درخت پشه غال است. (برهان). بعضی درخت پشه دار را دانند. (آنندراج). || نوعی از بید هم هست. (برهان). نام درختی است مانند بید. (آنندراج). به فارسی سیاه بید را نامند. (فهرست مخزن الادویه). بعضی گویند درخت بیدمشک است. (برهان). گفته اند که خلاف بلخی است که به فارسی بیدمشک نامند. (فهرست مخزن الادویه). اسم فارسی نوعی از خلاف است. (از فهرست مخزن الادویه).
(1) - Populus alba.

کبوده.

[کَ دَ / دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیر کوه، بخش قاین، شهرستان بیرجند، جلگه و گرمسیر. دارای 140 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کبوده.

[ ] (اِخ) از دیه های جاست است به ناحیت قم. (از تاریخ قم ص 138).

کبوده.

[کَ دَ] (اِخ) نام چوپان افراسیاب. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). نام چوپان افراسیاب که بدست بهرام سردار سپاه کیخسرو گرفتار و کشته شد. (از شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 3 صص 832 - 833) :
کبوده بدش نام و شایسته بود
به شایستگی نیز بایسته بود.فردوسی.
کبوده بیامد چو دیوی سیاه
شب تیره نزدیک ایران سپاه.فردوسی.
برآورد اسب کبوده خروش
ز لشکر برافراخت بهرام گوش.فردوسی.

کبودی.

[کَ] (حامص) نیلگونی. آسمانگونی. (ناظم الاطباء). زرقة. (ترجمان القرآن) :
تا بود لعلی نعت گلنار
چون کبودی صفت نیلوفر.فرخی.
آسمان کو ز کبودی به کبوتر ماند
بر در کعبه معلق زن و دروا بینند.خاقانی.
- کبودی رنگ؛ رنگ آسمان گونی. رنگ لاجوردی. (ناظم الاطباء).
|| تیرگی. تاریکی :
شرع را از طبع نافرمان شدی
کور بودی در کبودی زان شدی.عطار.
گرنه کوری این کبودی دان ز خویش
خویش را بد گو، مگو کس را تو بیش.
مولوی.
- کبودی و کوری؛ کوری و سیاه رویی. (از یادداشت مؤلف) :
کبودی و کوری درآمد به چرخ
که بغداد را کرد بی کاخ و کرخ.
نظامی.
|| (اِ) خال و نقش که مصنوعاً در بدن و دست و پا پیدا آرند. || مایهء خال کوبی. (یادداشت مؤلف). || دستار از کنارهء پوست گوسفند کبودرنگ. (ناظم الاطباء).

کبودی زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) خال کوبیدن زنان و مردان است. (آنندراج ذیل کبودی).

کبودی زن.

[کَ زَ] (نف مرکب)خال کوب. واشم. واشمه. (یادداشت مؤلف).

کبودی زنی.

[کَ زَ] (حامص مرکب)وشم. توشیم. (یادداشت مؤلف). خالکوبی.

کبودین.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش شهریار، شهرستان تهران. جلگه ای، معتدل. سکنه 248 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 174).

کبوذنجکث.

[کَ ذَ جَ کَ] (اِخ)کبودنجکث. از روستاهای شمال رود سغد و نواحی سمرقند بود با قراء و اشجار بسیار و بنا به گفتهء یاقوت دو فرسخ تا سمرقند فاصله داشت و شهری بهمین اسم در آن بود و آن به روستای بوزماجن پیوسته بود و قرای آن از هم فاصله نداشتند و روستای وذار در پشت این روستا بود. (از ترجمهء جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص 496) (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 138 و 139).

کبور.

[کَ وَ] (اِ) نام میوه ای هندی است. (از ناظم الاطباء).

کبور.

[ ] (اِ) اسم هندی کافور است. (فهرست مخزن الادویه).

کبور.

[کَبْ بو] (اِ) (کلمهء عبری بمعنی کفارهء گناه) دهم روز از تشرین که جهودان در آن روزه دارند در مدت 25 ساعت و ابتدا کنند روز نهم پیش از آفتاب فروشدن نیم ساعت و تمام شود بروز دهم نیم ساعت گذشته از غروب و نشاید که این کبور بروز یکشنبه افتد یا به سه شنبه و یا بروز آدینه. و نام دیگر آن عاشور باشد. (التفهیم ص 244).

کبوران.

[ ] (اِخ) از رستاق طبرش (تفرش) است. (از تاریخ قم ص 120 و 139).

کبوس.

[کَ / کُ] (ص) کج و ناراست باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). کژ و ناراست را گویند. (آنندراج). کژ باشد. (از فرهنگ اسدی) :
بجز بر آن صنم عاشقی فسوس آید
که جز بر آن رخ او عاشقی کبوس(1) آید.
دقیقی.
در فرهنگ جهانگیری کلمه بصورت کِیوس آمده است به همین معنی و صورت متن را هم ندارد.
(1) - ن ل: کیوس.

کبوع.

[کُ] (ع مص) خواری و فروتنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذلیل و خوار شدن. (از اقرب الموارد).

کبوک.

[کَبْ بو] (اِ) کَبوک. (فهرست مخزن الادویه). چکاوک باشد که عربان ابوالملیحش خوانند. (برهان) (از فهرست مخزن الادویه). چکاوک و ابوالملیح. (ناظم الاطباء). رجوع به کَبوک شود.

کبوک.

[کَ] (اِ) مرغی است کبودرنگ بمقدار باشه و گویند که با هم جنس خود جفت نشود. (برهان). مرغی است کبود به مقدار باشه و گویند با غیر خویش نیز جفت شود و گویند اگر نر جانور دیگر را ببیند در زمان ماده گردد و با او جفت شود و شاهد بازان استخوان آن را برای قوت باه با خود دارند. (آنندراج). کپوک. (لغت فرس). یک قسم مرغ ماده بقدر باشه که گویند با همجنس خود جفت نشود. (ناظم الاطباء) :
مرغ ز هر جنس که بیند کبوک
ماده شود گیرد از آن جنس نر.
سوزنی (از آنندراج).
|| بعضی گویند مرغی است آبی و سرخ رنگ و آنرا سرخاب گویند و ترکان عنقدش خوانند. (از برهان). مرغی آبی و سرخ رنگ که سرخاب نیز گویند. (ناظم الاطباء). گفته اند طایری است که به عربی شکواد و به ترکی عنقد و به فارسی سرخاب و به هندی چکوا نامند. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کپوک شود. || اسم هندی قبج (کبک) است. (تحفهء حکیم مؤمن). || چکاوک. (از فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کبّوک و کپوک شود.

کبول.

[کُ] (ع اِ) جِ کبل [ کَ / کِ ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کبل شود.

کبولا.

[کَ] (ع اِ) تبابه که نوعی از طعام است. (منتهی الارب). نوعی از طعام. (ناظم الاطباء). عَصیدَة. (اقرب الموارد).

کبون.

[کُ] (ع مص) ساکن شدن و آرام گردیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرم و سست دویدن یا کوتاهی کردن در دویدن. کبن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کَبن شود.

کبون.

[ ] (اِخ) شهری است در یهودا و در موقع آن اختلاف هست. (قاموس کتاب مقدس).

کبوة.

[کَبْ وَ] (ع اِمص، اِ) بروی افتادگی. || بی آتش شدگی آتش زنه. || گرد و تیرگی. (منتهی الارب) (آنندراج). گرد. (اقرب الموارد). || وقفه و بازایستادگی به کراهت. (منتهی الارب).

کبوة.

[کُبْ وَ] (ع اِ) بوی سوز. (منتهی الارب) (آنندراج). مجمر. (از اقرب الموارد).

کبة.

[کَ / کُبْ بَ] (ع حامص، اِمص) یک بار درآمدگی در جنگ و روان شدن. (از اقرب الموارد). یک بار درآمدگی در کارزار و یک بار روان شدگی. (منتهی الارب). به یکبار در جنگ شدن. (شرح قاموس). || رها کردن خیل بشکل قوس برای روان شدن یا برای حمله. (از اقرب الموارد). برهانیدن گلهء اسپان. (شرح قاموس). || صدمه میان دو خیل. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بهم واگرفتن میان دو کوه. (شرح قاموس). سختی و صدمه میان دو کوه. (منتهی الارب).(1) || تیر در نشیب انداختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). انداختن در گودال و مغاک. (شرح قاموس). || سختی سرما. (منتهی الارب). کبهء زمستان؛ سختی و به یکبار آمدن او. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). جاءت کبة الشتاء؛ ای شدته و دفعته. (از اقرب الموارد). || علیه کبة؛ یعنی عیال. (از اقرب الموارد). || (اِ) زحمت. لقیتة فی الکبة؛ ای فی الزحمة. (اقرب الموارد). انبوهی. (منتهی الارب) (شرح قاموس) و رجوع به کُبَّه شود. || آهنگ و حملهء سخت بر دشمن. (منتهی الارب) (آنندراج). حمله در جنگ. کانت لهم کبة فی الحرب؛ ای صرخة. (اقرب الموارد). روان شدن و در جنگ حمله کردن است. (شرح قاموس).
(1) - در اقرب الموارد و متن اللغة: الصدمة بین الخیلین و درشرح قاموس و منتهی الارب: بهم واگرفتن و سختی و صدمه میان دو کوه است یعنی خیلین جبلین شده یا بالعکس که ناگزیر یکی تحریف دیگری است.

کبة.

[کُبْ بَ] (ع ِا) گروه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (متن اللغة). || گروه اسبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گروههء ریسمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (متن اللغة). ج، کُبَب، کَباب. (متن اللغة). || شتر بزرگ. || گرانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غدهء شبیه ریش. (از اقرب الموارد). || نزد اهل شام خوراکی است از گوشت کوبیده و گندم نیم کوفته. ج، کُبَب. (اقرب الموارد).

کبه.

[کُبْ بَ / کُ بَ / کَ بَ] (اِ) شیشه یا شاخ یا کدویی باشد که حجامان آن را بر محل حجامت نهند و بمکند و معرب آن قبه است. (برهان). شیشهء حجامان. (صحاح الفرس). شاخ و کدوی حجامت. (ناظم الاطباء). کدو یا شیشه ای که حجامان آن را بر محل حجامت نهند و بمکند تا خون به یکجا بهم آید آنگاه بر آن استره زنند. (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) :
خواجه بمکد والله خواجه بمکد والله
از... تو وز آبش، چون کبه مکد گرّا.
معروفی.
چو کودک را ز شیرینی تب آید
زنندش کبه گر بر سر نکوتر.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| برآمدگی هر چیز. (برهان) (ناظم الاطباء). || گاهی بر استره نیز اطلاق کنند. (آنندراج).

کبهره.

[کُ بَ رَ] (اِ) نام گونه یی درم بوده است در سلابور هند. (از حدود العالم). رجوع به حدود العالم چ ستوده ص 70 شود.

کبهستم.

[کَ هَ تِ مَ] (اِ)(1) نام طبقهء چهارم زمین در کتاب بشن پران از کتب هند قدیم. (تحقیق ماللهند ص 113).
.((سانسکریت)
(1) - Gabhastimat

کبهستمان.

[کَ هَ تِ] (اِ)(1) نام طبقهء چهارم زمین بنا بر تداول عامه در هند قدیم. (از تحقیق ماللهند ص113).
.(سانسکریت)
(1) - Gabhastiman

کبی.

[کُ با] (ع اِ) جِ کِباء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کباء شود.

کبی.

[کَ] (اِ) میمون سیاه را گویند(1). (برهان) (آنندراج). بوزنه بود. (اوبهی). میمون. بوزینه. (ناظم الاطباء). قِرْد. (دهار). اسم فارسی قرد سیاه روست که به هندی لنکور و هنومان نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). کپی. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به کپی شود.
(1) - کبی را در برهان میمون سیاه نوشته و این از دو وجه خطاست: یکی آنکه ببای فارسی است نه تازی، دوم آنکه قید بیجاست. (سراج اللغات از فرهنگ نظام ج 5 ص لط). هوبشمان (ص 87) کبی فارسی را معادل کپی داند. (از حاشیهء برهان چ معین).

کبیب.

[کَ] (ع ص) به سر درآمده و بر روی افتاده. (غیاث اللغات). || محزون و شکسته از غم و بدحالی. (یادداشت مؤلف)(1).
(1) - این معانی در فرهنگهای عربی دیده نشد.

کبیتا.

[کُ بَ] (اِ) حلوایی باشد که از مغز بادام و پسته و گردکان و کنجد و امثال آن پزند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). حلوای مغزی. (از برهان) (از ناظم الاطباء). ناطفه. (از برهان). ناطف. (از آنندراج) (از فرهنگ اسدی). معرب آن قبیطا باشد. (برهان). قبیط. (تاج العروس). کبیت. کبیته. قبیته (معرب). قبیطاء (معرب). قبیطی (معرب). قمیطا (معرب). قبیده (تداول). غبیته. (از فرهنگ فارسی معین). کبیتا حلوا جوزی است که مردم بشرویه آن را حلوای مغزی می گویند و از شیرهء انگور و گاهی از شکر تنها و یا با شیرهء انگور می سازند، بدین صورت که شیرهء انگور یا شکر در آب حل شده را در دیگ چدنی می ریزند و با آتش کم بجوش می آورند، و چوبک کوفته و سفیدهء تخم مرغ را با شاخه خرما آنقدر می زنند تا بصورت کف درآید و بتدریج در دیگ چدنی و روی شیرهء جوش آمده می افشانند و با چمچهء چوبین آن قدر بهم می زنند و باصطلاح معمولی ورز می دهند که سفید شود و به قوام آید. آنگاه به سر قاشق پاره ای بر می دارند و در هوای سرد نگاه می دارند و سر انگشت بر آن می زنند، اگر ریزریز شد؛ علامت آن است که به قوام آمده و رسیده است وگرنه باز بهم میزنند تا شکننده شود و پس از آن حلوا را در سینی می ریزند و قرصهایی از آن می سازند و گاه با کنجد و مغز بادام و جوز و پسته مخلوط می کنند، و مردم طبس و بشرویه آن قسم را که از شیرهء انگور تنهاست «حلوا مغزی» می نامند و قسمی را که با شکر آمیخته است «حلوا تق تقو» میگویند و زمخشری قبیطی را به «پرکینج سپید» و «برگنج» تفسیر کرده است و عموم لغویین آن را معادل «ناطف» گرفته اند، و مؤلف بحرالجواهر طرز ساختن ناطف را بیان کرده است و گفتهء او موافق است با آنچه در پختن حلوای مغزی معمول است. (فروزانفر، تعلیقات معارف بهاءولد ص 273). مرحوم قزوینی در یادداشتها (ج 7: ص 191) کبیتا و قبیطی و ناطف را همان حلوای مغزی دانسته است. (فرهنگ فارسی معین). || بعضی گویند نانی است که از شکر و کنجد پزند. (برهان). یک نوع نانی که از شکر و کنجد سازند. (ناظم الاطباء) :
ور(1) همه ریدکان(2) نرینه(3) شوند
تو کبیتای کنجدین منی.طیان مرغزی.
(1) - ن ل:گر.
(2) - ن ل: زندگان.
(3) - ن ل: بزینه.

کبیتا.

[کُ بَ] (اِ) طعامی است که از خمیر آرد گندم سازند و خورند و به عربی قطائف گویند، و آن رشتهء قطائف نیست چه به عربی رشتهء قطائف را کنافه می خوانند. (برهان). طعامی که از خمیر آرد گندم سازند و به تازی قطائف نامند. (ناظم الاطباء).

کبیتا.

[ ] (اِ) به سریانی جبن است. (فهرست مخزن الادویه).

کبیتک.

[کُ بَ تَ / کُ بی تَ(1)] (اِ) آسیازنه را گویند و آن آلتی باشد که آسیا را بدان تیز کنند. (برهان). سنبه ای که بدان آسیا تیز کنند. (آنندراج). آسیازنه و ابزاری که بدان سنگ آسیا را تیز کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - از آنندراج.

کبیته.

[کُ بَ تَ] (اِ) حلوای مغزی. (از برهان). حلوائی است که از مغز بادام و پسته و گردکان و کنجد و امثال آن پزند. (آنندراج). قبیطه (معرب). قبیط (معرب). قبیده (در تداول عامه). (از حاشیهء برهان چ معین). ناطف. (آنندراج) :
گرم کردم تخته بندش از کبیتهء کنجدی
وز ضماد تخم مرغش بر قلم بستم عصا.
بسحاق اطعمه (از حاشیهء برهان چ معین).
و رجوع به کبیتا و کبیت شود.

کبیث.

[کَ] (ع ص) گوشت برگردیده بوی. (از اقرب الموارد). گوشت برگردیده بوی و مزه. (منتهی الارب).

کبیجه.

[کَ جَ / جِ] (ص) چاروایی را گویند که زیر دهان او ورم کرده باشد. (از برهان) (آنندراج). کَبْج. کَبْجَه. کبچ. || (اِ) پشت خار را نیز گویند و آن چوبکی باشد که به اندام (شکل) پنجهء دست یا اندام دیگر سازند و پشت بدان خارند. (برهان) (آنندراج). پشت خار. (یادداشت مؤلف). کبیچه. رجوع به کبیچه شود.

کبیچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) قشو و پشت خار و ابزاری باندام پنجهء دست که بدان پشت ستور خارند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کبیجه شود.

کبیچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) اسم فارسی غری است و نیز به فارسی سریشم گویند. (فهرست مخزن الادویه).

کبید.

[کَ] (اِ) لحیم زرگری را گویند و آن چیزی باشد که طلا و نقره و مس را با آن بهم وصل و پیوند کنند. (برهان) (آنندراج). || سریشم را نیز گویند و آن چیزی باشد که درودگران چوب و استخوان را بدان بهم چسبانند. (برهان). سریشم را نیز گویند و آن چیزی باشد که درودگران طلا و نقره و استخوان را بدان بهم چسبانند. (آنندراج). و رجوع به کَبد شود.

کبیداء.

[کُ بَ] (ع اِ) کَبد. کَبَد. کَبداء. کُبَیداة. میانهء آسمان. (منتهی الارب). وسط آسمان. (از اقرب الموارد). و رجوع به کبد و کبداء و کبیداة شود.

کبی دار.

[کَ] (نف مرکب) نگاه دارندهء کبی. قَرّاد. (یادداشت مؤلف). کپی دار.

کبیداة.

[کُ بَ] (ع اِ) کَبد. کَبَد. کَبداء. کُبَیداء. وسط آسمان. (اقرب الموارد): کبیداة السماء؛ میانهء آسمان. (منتهی الارب). رجوع به کبد و کبداء و کبیداء شود.

کبیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص) از جای گشتن و از جای کشیدن و گردانیدن باشد. (برهان) (آنندراج). || کوفته خاطر شدن. رنجیدن. (آنندراج) :
مکیبید و از راستی مگذرید.
فردوسی (از آنندراج).
جای غول است این سرای پرنهیب
مردمی خواهی از این مردم بکیب.
امیر حسینی.
چون از پادشاه و امرای موافق نهایت کبیده بود... (مقدمهء سیرالمتأخرین نواب سید غلامحسین طباطبائی). || از راه دوستی و صداقت بازگشتن. (آنندراج ذیل کبیده). و رجوع به کیبیدن شود.

کبیدن.

[کُ / کَ دَ] (مص) بلغور کردن. (یادداشت مؤلف).

کبیده.

[کُ / کَ دَ / دِ] (اِ) آردی را گویند که گندم آن را بریان کرده باشند. (برهان) (آنندراج). || آرد برنج و نخود و جو بریان کرده و غیر بریان کرده را نیز گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). پِست. (آنندراج). اسم فارسی سویق است که پِست نیز نامند و به هندی ستو گویند. (فهرست مخزن الادویه). || دلیده که درشته و شکسته شدن گندم و بلغور باشد. (برهان). دلیده و بلغور جو و گندم. (ناظم الاطباء). بربور، کبیدهء گندم. (منتهی الارب). || هر طعامی که در تنور پزند. || آشی که از جو و برنج و مسکه سازند. (ناظم الاطباء).

کبیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) رنجیده. غمگین. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کبیدن شود.

کبیده کردن.

[کَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) بلغور کردن. اجشاش. (یادداشت مؤلف): جش؛ کبیده کردن گندم. عثلب الطعام؛ در خاکستر بریان کرد گندم را یا بضرورت کبیده کرد آن را. (منتهی الارب).

کبیر.

[کَ] (اِ) شوره زار. کویر. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به کویر شود.

کبیر.

[کَ] (ع ص) بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان القرآن جرجانی ص 81). بزرگ و کلان. (ناظم الاطباء). کبیرة مؤنث آن است. ج، کِبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و کُبَراء. (اقرب الموارد). و مَکبوراء. (منتهی الارب) (آنندراج) :
چون نگه کرد بدان دخترکان مادر پیر
سبز بودند یکایک چه صغیر و چه کبیر.
منوچهری.
به هر صغیر عذابی کبیر را اهلم
اگر نه عفو کند خالق کبیر مرا.سوزنی.
- انسان کبیر؛ عالم کبیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عالم کبیر شود.
- عالم کبیر؛ جهان وجود با نظام کلی و جملی خود و آن را انسان کبیر هم گفته اند چنانکه انسان (بمعنی حیوان ناطق) را عالم صغیر هم نامیده اند. (فرهنگ فارسی معین).
- فساد کبیر؛ جرم و خطای بزرگ و گناه عظیم. (ناظم الاطباء).
- گناه کبیر؛ گناه بزرگ. جرم و خطای بزرگ. اثم کبیر. مقابل گناه صغیر و خرد :
بسی گناه کبیر و صغیر کردم کسب
که نز کبیر خطر بود و نز صغیر مرا.سوزنی.
|| تنومند و عظیم. بزرگ و کلان. (ناظم الاطباء). || بزرگ در توانایی و در دولت و ثروت و زور و قوت. (از ناظم الاطباء) :
ای پسر همچو میر میری تو
او کبیر است و تو امیر صغیر.ناصرخسرو.
داور اسلام خاقان کبیر
عدل را نوشیروان مملکت.خاقانی.
بر یاد خاقان کبیر ار می خوری جان بخشدت
بل کان شه اقلیم گیر اقلیم توران بخشدت.
خاقانی.
کسری اسلام خاقان کبیر
خسرو سلطان نشان در شرق و غرب.
خاقانی.
خاقان کبیر ابوالمظفر
سر جمله شده مظفران را.خاقانی.
شنیدم که از نیکمردی فقیر
دل آزرده شد پادشاهی کبیر.
سعدی (بوستان).
امیر کبیر عالم عادل مؤید منصور. (گلستان). || بزاد برآمده. (السامی فی الاسامی). سال دار و آنکه دارای سال بسیار باشد. || به بلوغ رسیده. (ناظم الاطباء). به مردی رسیده. (یادداشت مؤلف). کامل شده و بزرگ شده. (ناظم الاطباء). مقابل صغیر. || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). کامل در ذات. (یادداشت مؤلف).
- خالق کبیر؛ خداوند بزرگ. خالق اکبر.
|| (ع ص) (در اصطلاح صوفیه و در علم فتوت) آنکه شرب این از نهر او بوده باشد بی واسطه ای، یعنی قدحی ازو خورده باشد و لازم نیست که خود مباشر آن شده باشد، بلکه شاید بنفس خود داده باشد و شاید که وکیل او داده باشد، و او بمنزلهء پدر است در نسبت ولادت و از این جهت او را پدر خوانند و شارب را پسر و اسم کبیر بر زعیم قوم اطلاق کنند، و او را شیخ و مقدم و قاید و عتیدو اب و رأس الحزب نیز گویند و عجم او را پیشقدم خوانند. (نفائس الفنون ص 196 و 197). || نزد اهل عربیت قسمی از اشتقاق و ادغام است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به اشتقاق و ادغام شود. || نزد اهل جفر قسمی از باب و قسمی از مخرج است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (در اصطلاح عروض) نام یکی از بحور مستحدث.

کبیر.

[ ] (اِ) اسم هندی توتیاست. (تحفهء حکیم مؤمن).

کبیر.

[کَ] (اِ) کهور. غاف. (یادداشت مؤلف). رجوع به غاف و کهور شود. || (در برازجان) نام نوعی درخت است(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Acacia farnesiana.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب اسکندر مقدونی است. رجوع به اسکندر مقدونی شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب کورش هخامنشی است. رجوع به کوروش کبیر شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب شاه عباس اول، پادشاه صفوی است. رجوع به شاه عباس اول شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب داریوش اوّل، پادشاه هخامنشی است. رجوع به داریوش اوّل شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب فردریک ویلهم، امپراتور پروس و معاصر لوئی چهاردهم است. رجوع به فردریک ویلهم شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقب پطر، پادشاه روسیه است. رجوع به پطر کبیر شود.

کبیر.

[کَ] (اِخ) لقبی بود که مجلس شورای ملی در جلسهء سه شنبه 31 خرداد 1338 برای رضا شاه پهلوی تصویب کرد.

کبیر.

[کُ بَ] (اِخ)(1) (در اصطلاح نجوم هند) از اصحاب پرب و آن صاحب الشمال است و در حکمش خصب و گشادگی است و فساد اموال اغنیا. (تحقیق ماللهند ص 258).
.(سانسکریت)
(1) - kuvera

کبیر.

[کَ] (اِخ) (قاضی شیخ...) معاصر شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی، و مدت پنجاه سال قاضی ماضی الحکم اردبیل بود و طبیب حاذق آن ملک و افتاء و تدریس آن دیار نیز به او متعلق بود. در جنگ شاه اسماعیل با سلطان سلیم اسیر سلطان سلیم گشت و با آنکه پادشاه عثمانی حکم به کشتن همه داد او را بخشید و پس از چندی عهده دار ضبط حلب و شام و مصر گردید. وی تاریخ دوران سلطان سلیم را نوشته و تاریخ ابن خلکان را ترجمه نموده است. (از مجالس النفائس ص 396 و 397) و رجوع به مجالس النفائس شود.

کبیرآباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل. سکنه 178 تن. آب از چشمه. محصول غلات و گردو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کبیرالدین.

[کَ رُدْ دی] (اِخ) پسر شیخ فخرالدین ابراهیم عراقی است و مادرش دختر شیخ بهاءالدین زکریای مولتانی بوده است که هنگام اقامت شیخ عراقی به مولتان به همسری وی در آمده بود و زمانی که شیخ در شام اقامت داشت کبیرالدین به وی ملحق گردید. رجوع به رجال حبیب السیر ص 34 و 35 و از سعدی تا جامی ص 148 شود.

کبیرکوه.

[کَ] (اِخ) از کوه های منطقهء لرستان و تنها کوه مرتفعی است که در آن ناحیه به نظر می آید و مردم محل«کورکوه» گویند. این کوه بزرگ و عریض حد فاصل بین پیشکوه و پشتکوه لرستان است. به عبارت دیگر شرق این کوه مرتفع از صالح آباد تا شیروان کشیده شده و در آن اشکفتها (شکاف. غار) است و آثاری از زمان ساسانیان در آنها هست. قلل این کوه در تمام مواقع سال بجز دو ماه مستور از برف است. در این کوه گردنه های کوچک نیز هست که در تمام مدت زمستان و بهار غیر قابل عبور و مرور است. کوههای ناحیهء لرستان هم به دو قسمت تقسیم می شود که حد فاصلشان کبیر کوه است. (از جغرافیای غرب ایران ص 27 و 28). رجوع به جغرافیای غرب ایران شود.

کبیرکوهی.

[کَ] (اِخ) طایفه ای از کردان ساکن پشتکوه هستند. محل سکونت طوایف پشتکوه در جنوب کرمانشاه، رودخانهء صیمره، دزفول، بین النهرین است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص67 و 68).

کبیرة.

[کَ رَ] (ع ص) تأنیث کبیر. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || (اِ) گناه بزرگ. (اقرب الموارد). گناه و اثم. (ناظم الاطباء). مقابل صغیرة. ج، کبیرات و کَبائِر. (از اقرب الموارد). و رجوع به کبیره شود.

کبیرة.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است نزدیک جیحون. (منتهی الارب). دهی است نزدیک جیحون که به فارسی ده بزرگ نامند. (از معجم البلدان).

کبیره.

[کَ رَ] (ع ص، اِ) کبیرة. گناه بزرگ و مقابلش صغیرة است. (از اقرب الموارد). خطای عظیم. گناه و اثم. (ناظم الاطباء). ج، کبیرات و کبائر. (اقرب الموارد) : چون یکی از دنیا برفتی از یاران وی بر کبیره ما گواهی می دادیم که وی از اهل آتش است. (کشف الاسرار از فرهنگ فارسی معین).
اقرار کرده بر گنه خود به سِرّ و جهر
نی شرم از صغیره و نه از کبیره ننگ.
سوزنی.
به یک صغیره مرا رهنمای شیطان بود
به صد کبیره کنون رهنمای شیطانم.سوزنی.
رجوع به کبیرة شود.
- گناه (معصیت) کبیره؛ گناه بزرگ چون قتل و زنا. ج، کبائر (کبایر). (فرهنگ فارسی معین). || گران. || دشوار. (ترجمان علامه جرجانی ص 81).

کبیس.

[کَ] (ع ص، اِ) نوعی از خرما. || زیوری است میان تهی پر از بوی خوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زیوری است میان کاواک پر از بوی خوش که بر گردن آویزند. (ناظم الاطباء). || عام کبیس؛ سال کبیسه دار. (ناظم الاطباء). در حساب منجمان زیادتی باشد که در ماه شباط اعتبار کنند پس شباط به بیست و نه روز رسد. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به کبیسه شود.

کبیسة.

[کَ سَ] (ع ص، اِ) چاه و جوی انباشته و سر به گریبان کشیده. (آنندراج) (غیاث اللغات). || زیادتی باشد که منجمان در ماه شباط اعتبار کنند و آن را به عربی فضل السنه خوانند. (برهان). || (در سال شمسی) آن سال که روزی در وی افزایند و آن از چهار سال سالی باشد. (مهذب الاسماء) (کلمهء سریانیهء معربه) چون سالهای یونانی تقریباً سیصد و شصت و پنج روز و ربع باشد پس از هر چهار سال ارباع را جمع کردندی و آن را یک روز شمردندی و آن سال را کبیسه خواندندی. (مفاتیح العلوم). به عربی کبیسه و به سریانی کبیشتا است؛ و آن زیادت یک ماه در پایان سال یا چند روز در ماهی معین است، برای تعدیل گاه شماری چون مدت سیر یک دورهء زمین (و بقول قدما آفتاب) 365 روز و 5 ساعت و 49 دقیقه و کسریست معمولا سال را 365 روز گیرند و کسور مزبور را محفوظ دارند تا در هر 4 سال یک روز حساب کنند و بر روزهای سال بیفزایند تا در جمله 366 روز شود. (از التفهیم ص221 و 222). طبق قرارداد گاه شماری کنونی معمول در ایران 6 ماه اول سال هر یک 31 روز دارد و 5 ماه دوم هر یک 30 روز و اسفند ماه 29 روز است (جمع 365 روز) و بهمان حساب که در بالا گفته شد هر چهار سال یک بار ماه اسفند را 30 روز محسوب دارند، در این صورت سال را کبیسه گویند. (فرهنگ فارسی معین). به سال آفتاب چهار یک روز یله کنند، تا از وی به چهار سال روزی بحاصل آید، آنگه او را بر روزهای سال بیفزایند تا جمله سیصدوشصت وشش روز شوند و این فعل یونانیان و رومیان و سریانیان و نیز آن قبطیان مصر بود از زمانهء اغسطس قیصر ملک روم باز و این سال را به یونانی اولمفیاس(1) خوانند و به سریانی کبیستا(2) و چون به تازی گردانی کبیسه بوداَی انباشته که چهاریکهای روز اندر او انباشته همی آید روزی تمام. و پارسیان را از جهت کیش گبرکی نشایست که سال را به یکی روز کبیسه کنند پس این چهار روز را یله همی کردند تا از وی ماهی تمام گرد آمدی به صد و بیست سال و آنگاه این ماه را بر ماههای سال زیادت کردندی تا سیزده ماه شدی و نام یکی ماه اندر او دوبار گفته آمدی و آن سال را بهیزک خواندندی و سپس نیست شدن ملک و کیش ایشان این بهیزک کرده نیامده است به اتفاق. و اما قبطیان که اهل مصراند این چهار یک روز را پیش از زمانهء اغسطس یله کردندی تا از وی سالی تمام حاصل شدی به هزاروچهارصدوشصت سال، آنگه از جملهء سالهای تاریخ یکسال افکندندی زیرا که همان است اگر یکی افکنند یا یکی بر سالها فزایند آنگه دو سال را یکی شمردندی. (التفهیم ص 221 و 222 و 223). || (در سال قمری) به اصطلاح یازده روز و یا بالا از سال شمسی که در مقابلهء قمری زاید می افتد و آن را جمع کرده سال سوم قمری هندی را سیزده ماهه گیرند، به هندی لوند نامند و هر زیادت ایام و ماه که در حساب سال دیگر اقوام افتد آن را در ماهی درج نمایند. (غیاث اللغات). و اما اندر سال قمری از آن پنج یک و شش یک روز به سیوم سال روزی تمام شود و روزگار سال سیصدوپنجاه وپنج روز، و از آن چیزکی بماند که از وی افزون است. و از آن دو کسر به ششم سال نیز روزی دوم تمام شود و همچنین تا آن کسر سپری شود به یازده روز [ چون سی سال بگذرد ] و آن سالها که سیصدوپنجاه وپنج روز باشند کبیسه های عرب خوانند، نه از قبل آنکه ایشان بکار همی برند یا بردند ولیکن از جهت خداوندان زیجها که بر سال تازیان شمارها برآرند که بدین کبیسه ها محتاج باشند. (التفهیم ص 222 و 223). سال قمری از سال شمسی یازده روز به تقریب پیشتر آید و از این جهت ماههای تازی به همهء فصلهای سال همی گردند به قریب سی و سه سال و هر ماهی که نامزد کنی، او را به هر فصلی یابی و به هر جای از آن فصل و جهودان را اندرتوریة فرموده آمده است که سال و ماه هر دو طبیعی دارند پس ناچار سال را کبس بایست کردن به ماهی که از آن روزها گرد آید که میان سال قمری و سال شمسی اند. و آن سال را که کبس کنند به زبان عبری عِبّور نام کردند و معنیش آبستن بود، زیرا که آن ماه سیزدهم را که بر سال زیادت شد تشبیه کردند به بار زن که افزوده است به شکم او و بدین کبس کردن سال بجای آید از پس آنکه بیشتر شده باشد. و جهودان همسایهء عرب بودند اندر یثرب که مدینهء پیغامبر است صلی الله علیه و سلم پس عرب خواستند که حج ایشان هم به ذی الحجة باشد و هم به خوشترین وقتی از سال و فراخترین گاهی از نعمت وز جای نجنبد تا تجارت و سفر بر ایشان آسان بود. این کبیسهء جهودان بیاموختند نه بر راهی باریک و لیکن بود اندرخورامیان. و آن به دست گروهی کردند به لقب قلامس ای دریای مغ و آن شغل پسر از پدر همی یافت و این شمار نگاه می داشت چون کبیسه خواستی کردن، و به خطبه اندرگفتی فلان ماه را تأخیر کردم و اگر از ماهی حرام بودی مث محرم، گفتی محرم را سپوختم و او را حلال کردم زیرا که به سالی که دو محرم بود نخستین حلال باشد. زیرا که چهار حُرم است و آن دیگر که به حقیقت صفر است محرم گردد. و بر این بودند تا آنگه که اسلام آن را باطل کرد به سال دهم از هجرت و این سال حجة الوداع است که پیغامبر علیه السلام جهان را و امت خویش را بدرود کرده است. و هر که ماههای قمری اندر سال شمسی بکار دارد او را چاره نیست از این کبیسه کردن به ماهی قمری. و حرانیان آنک به حران اند و به بغداد به صابیان معروف و ایشان بقیت بت پرستان یونانیان اند همین کبیسه به کار دارند، و لکن مذهب و رای ایشان اندر آن بتحقیق ندانستم هنوز. (التفهیم صص 223 - 226).
(1) - ن ل: اولمفلیاس. شاید بازیهای چهارسالهیونانیان (Olympique) مربوط بهمین اولمفیاس باشد. (حاشیهء التفهیم ص 222).
(2) - ن ل: کبیشتا.

کبیسه.

[کُ بَ سَ] (اِخ) چشمه ای است در جانبی از دشت سماوة نزدیک هیت. (منتهی الارب). چشمه ای است در طرفی از دشت سماوة به چهار میلی هیت که از آنجا به صحرا می روند. و در این مکان چند قریه است که اهلش چون در جوار بادیه اند در غایت فقر و فاقه و تنگی معیشت به سر می برند. (معجم البلدان).

کبیسی.

[کُ بَ] (ص نسبی) منسوب است به کُبَیسَه که شهری است در طرف بری سماوة. (سمعانی).

کبیش.

[کُ بَ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب). مصغر کبش، نام موضعی است. راعی گفت :
جعلن حُبیا بالیمین و نکبت
کبیشاً لورد من ضئیدة باکر.
(از معجم البلدان).

کبیشه.

[کُ بَ شَ] (اِخ) نام یکی از موالی رسول. (یادداشت مؤلف). نام غلام حضرت رسول صلی اللهعلیه وآله وسلم. (آنندراج).

کبیکج.

[کَ کَ] (اِ)(1) نوعی از کرفس صحرایی است و آن را به عربی کف السبع و شجرة الضفادع خوانند و به شیرازی کسن ویران و به صفاهانی موسک(2) گویند و از سموم قتاله است. با سرکه بر داءالثعلب طلا کنند نافع است. (برهان) (از آنندراج). || معرب از فارسی است و آن را کف الضبع(3) و به یونانی بطراخیون و سالتین اغریون و به اصفهانی موشک و به ترکی ماستواء چچکی و به هندی جل و لستوپری نیز به فرنگی زنتکل نامند اصناف آن بسیار است. صنفی برگ آن شبیه به برگ گشنیز و از آن عریضتر و مائل به سفیدی و با رطوبت لزجه و گل آن زرد و بنفش و نیز ساق آن باریک بقدر یک ذرع و بیخ آن سفید تلخ و متشعب مانند شعبه های خربق و منبت آن قریب به آبهای جاری. صنف دوم نیز شبیه به صنف اول و از آن بزرگتر و بسیار ظریف و گل آن بنفش و این را سالتین اغریون نامند. و صنف سوم نبات آن بسیار کوچک و گل آن زرد طلائی و کریه الرائحه و صنف چهارم نیز شبیه به صنف سوم و گل آن سفید برنگ شیر. (مخزن الادویه). یکی از گونه های آلاله که می پنداشتند حشرات (از جمله بید) از بوی آن گریزانند. شقیق. وردالحب. آلالهء ایرانی. آلالهء شرقی. کبیکنج. (فرهنگ فارسی معین). برخی کتب این گونه آلاله را با گونهء دیگری از آلاله ها که به نام «زرد مرغک» موسوم است یکی دانسته اند (فرهنگ فارسی معین). || بعضی گویند به سریانی نام مَلَکی است موکل بر حشرات. (برهان) (آنندراج).
(1) - کبیکج (فارسی) = Ranunculus Asiaticus(دزی ج 2 ص 441) (حاشیهء برهان چ دکترمعین).
(2) - ن ل: موشک.
(3) - کف السبع، کف الضبع است و نزد بعضی کبیکج است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کبیکه.

[کَ کَ] (اِ) کبیکک. کبیکج. رجوع به کبیکج شود.

کبین.

[کَ] (اِ) کابین. (آنندراج). کابین و مهر زن. (ناظم الاطباء). رجوع به کابین شود.

کبین.

[کُ] (اِخ) از قرای سنحان در زمین یمن. (از معجم البلدان).

کپ.

[کُ] (اِ) دهن باشد و به عربی فم گویند. (برهان). دهان. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). فم. (فرهنگ فارسی معین) :
من دهان پیش تو کنم پر باد
تا زنی بر کپم تو زابگرا.رودکی.
گفتم آن زلف و کپت گیرم در دست بگفت
ارفع الدرهم خذ منه عناقید رطب.سنائی.
از لجاج خویشتن بنشسته ای
اندرین پستی لپ و کپ بسته ای.مولوی.
|| بیرون و اندرون دهن را نیز گفته اند چه در هر جا که «برکپ» نویسند ارادهء بیرون دهن باشد و هر جا که «درکپ» نویسند مراد اندرون دهن و معرب آن قب باشد. (برهان) (از آنندراج)(1). لپ یعنی طرف درون دهان. (از آنندراج). قنب (در تداول مردم قزوین). و رجوع به گپ شود.
(1) - این معنی از ترکیب کلمه با «در» و «بر» حاصل آید.

کپ.

[کُ] (اِ) نامی که در رودسر و دیلمان لاهیجان به زیرفون دهند. (یادداشت مؤلف). یکی از گونه های زیزفون که در جنگلهای سواحل بحر خزر فراوان می روید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به زیرفون شود.

کپ.

[کُ] (اِ) به زبان شیرازی قرابهء بزرگ شیشه ای را گویند و کوچک را کبچه گویند. (آنندراج). قسمی شیشهء بسیار بزرگ برای شراب و سرکه و آب غوره و امثال آن. شیشه های بزرگ قرابه بخصوص پوشال گرفته. (یادداشت مؤلف). شیشهء ته پهن و دهان باریک که در آن شراب و سرکه و سرکنگبین و نظایر آن ریزند. (فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده). || در تداول مردم قزوین خمره. قسمی خمره. (یادداشت مؤلف).

کپ آمدن.

[کَ مَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، حال مرغی است که می خواهد بچه بگذارد. (جمالزاده، یکی بود یکی نبود) (فرهنگ فارسی معین).

کپات.

[کَ] (اِ) در تداول مردم بلوچ کیف های درداری است که از برگ خرما بافته شود و برای بین راه خرما داخل آن کنند. (یادداشت مؤلف).

کپاک.

[کَ] (اِ) مرغکی باشد کبود و سفید و دم دراز که او را دمسیجه نیز گویند بر لب آب نشنید و دم جنباند. (برهان) (آنندراج). دم جنبانک. (ناظم الاطباء). کبوک. (فرهنگ فارسی معین).

کپان.

[کَ / کَپْ پا] (اِ)(1) قپان و آن ترازویی است که یک پلّه دارد و بجای پلّهء دیگر سنگ از شاهین آن آویزند و بلغت رومی قسطاس می گویند. (برهان). ترازوی معروف است که یک پله دارد و جانب دیگر سنگ از شاهین بیاویزند و قبان معرب آن است و با کاف فارسی نیز صحیح است چه گپ بمعنای بزرگ است و کپان نیز ترازوی بزرگ. (آنندراج). ترازوی کلان که بدان هیزم و قماش و جز آن سنجند و وزن کنند،به هندی تک گویند. (غیاث اللغات). قپان. (ناظم الاطباء). قَبّان. قَفّان (معرب). قسطاس. (منتهی الارب). ترازوی یک پله. (ناظم الاطباء). بعضی این کلمه را از کامپانای(2)رومیه مأخوذ شمرده اند که بمعنی جرس و میزان است. (یادداشت مؤلف) :
ز بس برسختن زرش بجای مادحان هزمان
ز ناره بگسلد کپان ز شاهین بگسلد پله.
فرخی.
یکی دیبا فروریزد به رزمه
یکی دینار برسنجد به کپان.
عنصری (از حاشیهء برهان چ معین).
چون بجویی راه دانی چیست کپان داشتن.
سنائی.
دهان چون ترازوش پر سنگ باد
فرو باد آویختش چون کپان.
پوربهای جامی (از فرهنگ جهانگیری).
|| نیم گز فولادی. (ناظم الاطباء).
(1) - معرب آن قپان، ترکی قپان، کردی kapan(ترازوی عمومی) اصل آن را یونانی نوشته اند. (تقی زاده، یادگار 4: 6 ص 22). لامنس اصل کلمه را Campana لاتینی می داند (بمعنی جرس که به میزان اطلاق شده) ولی ادی شیر قول او را قبول نمی کند. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Campana.

کپتی.

[ ] (هندی، اِ) سیخ کارد که در میان عصا و تازیانه دارند به هندی. (منتهی الارب ذیل مِغْوَل.

کپجه.

[کَ جَ / جِ] (اِ) قاشق. (یادداشت مؤلف). کپچه. کفچه: مجدح، کپجهء پِسْت شور. (منتهی الارب).

کپچ.

[کُ] (اِخ) اصل آن کوچ یا کُفچ که عربان قُفص خوانند و از طوایف بلوچ بوده اند و در یکی از کتیبه های میخی لفظ آکوپاچیه دیده شده است بمعنی کوه نشین و محتمل است همین طایفهء قفص باشد. (سبک شناسی ج 1 ص 67). در تاریخ بیهقی (چ فیاض ص 244) این کلمه در عبارت: «مکرانی چون خبر این لشکرها و برادر بشنود کار جنگ بساخت و پیاده ای بیست هزار کیجی و ریگی و مکرانی و از هر ناحیتی و هر دستی فراز آورد» کیجی ضبط شده و مصحح در حاشیه نوشته است: کیج نام شهری است در بلوچستان و هم اکنون به همین نام معروف است و نزد جغرافی نویسان قدیم هم معروف بوده و گاهی برای تسمیهء تمام ناحیه لفظ کیج و مکران را اطلاق می کرده اند معرب این کلمه کیز است بنابراین احتمال این که کلمهء متن «کپج» (قفص) باشد مورد ندارد. (حاشیهء تاریخ بیهقی ص 244). رجوع به کیج شود.

کپچلاز.

[کَ] (اِ) کفچه لیز. کفشکیل (معرب). کفگیر. مِغرَفَه. کفلیز. (یادداشت مؤلف).

کپچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) بر وزن و معنی کفچه است و آن را چمچه نیز گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). کبچه. کفچه. مِلْعَقَة. (منتهی الارب). کفلیز. کفگیر. (آنندراج). آنرا کفچلیز نیز گفته اند و عربان معرب کرده و قفشلیل گویند. (آنندراج). رجوع به کبچه و کفچه و کفگیر شود.

کپر.

[کَ پَ] (اِ) در لغت مردم بلوچ، خانه ای است از نی و بوریا و مانند آن. خانه هائی است که اسکلت آنها از چوب خرماست و اطراف آنها با حصیر بسته می شود. نام خانه های حصیری که در فلاحیه خوزستان کنند، که گاه از منسوجی درشت و گاه از شاخ و برگ درخت ساخته می شود. (یادداشت مؤلف). خانهء نیی. کومه. آلونک. عریش. (فرهنگ فارسی معین).

کپر.

[کَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق شهرستان الیگودرز. سکنه 305 تن. آب از قنات و چاه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کپراس.

[کَ] (اِ) بمعنی تبذل و بذله گویی باشد و آن حشمت از خود برداشتن و با مردم خوش طبعی و مزاح بسیار کردن و هرزه گویی باشد. (برهان) (آنندراج). لاغ کردن. خوش دأبی کردن. مزاح کردن. (یادداشت مؤلف).

کپرک.

[] (اِ) مرغ خانگی که از خایه کردن باز ایستد. (اوبهی).

کپرگه.

[کَ پَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد. سکنه 100 تن. آب از چشمه و رودخانه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کپرنشین.

[کَ پَ نِ] (نف مرکب) آنکه در کپر زندگی کند. که مقیم کپر باشد. که خانه در کپر دارد. چادرنشین. مقابل ده نشین و روستایی. (یادداشت مؤلف).

کپرنیک.

[کُ پِ] (اِخ)(1) منجم مشهور از مردم لهستان و اوست که پس از ابوریحان بیرونی قائل به مرکزیت خورشید و متحرک بودن زمین شد و نظام بطلمیوس را نسخ کرد. (یادداشت مؤلف). در نوزدهم فوریه سال 1473 م. در شهر تورن(2) در لهستان بدنیا آمد و چون یتیم بود عموی او که کشیش بود وی را برای تحصیل به دانشگاه کراکووی فرستاد و کپرنیک جوان با شور و شوق فراوان تمام دروس آن را از هیئت و نجوم و نقاشی و مناظر و مرایا فرا گرفت. در 23 سالگی به ایتالیا رفت و در دانشگاه پادو طب تحصیل کرد و نجوم را در دانشگاه بولونی آموخت و بر اثر هنر و استعدادش کرسی تدریس ریاضیات به او واگذار گردید. سپس بدرخواست عمویش که مقام کشیش رسمی شهر فروئنبورگ را برای وی در نظر گرفته بود به این شهر بازگشت و تا آخر عمر در آنجا ماند. گاهگاه مسافرتهای کوتاهی به تورن و کراکووی می کرد.پس دوران استقلال و آرامش در زندگی وی آغاز شد و به مطالعه در آثار منجمان گذشته پرداخت و تمام اشکالات و ناهمآهنگی هایی را که در دستگاه کرات و دوایر بطلمیوس وجود داشت هویدا ساخت. در سال 1503 یا 1504 م. بود که کوپرنیک با عقیدهء فیلولائوس و آریستارک که 18 قرن پیش از وی به حرکت دورانی زمین اعتقاد پیدا کرده بودند موافق شد و قبول کرد که زمین هر 24 ساعت یک بار به دور خود حرکت می کند و خورشید را در مرکز کرهء سماوی ساکن نگاه داشت و زمین را در مدت یک سال بدور آن بحرکت درآورد به عقیدهء وی ستارگان همه نقاط درخشان و ثابتی هستند و سیارات همگی مانند زمین به دور خورشید حرکت می کنند. (از تاریخ علوم پی یر روسو).
(1) - Copernic.
(2) - Thorn.

کپره.

[کَ پَ رَ / رِ] (اِ) کفک. کپک. کره. کلاش. (یادداشت مؤلف). || شوخ برهم نشسته. (یادداشت مؤلف). چرکی که روی اشیاء بندد. (فرهنگ فارسی معین). کوره. کبره. پینه. شغه. شوغه. آنچه بر پشت دست و امثال آن بندد از شوخ. (یادداشت مؤلف). رجوع به کبره شود.

کپره بستن.

[کَ پَ رَ / رِ بَ تَ] (مص مرکب) شوخ گرفتن روی زخم و پوست دست و مانند آن. شوخگین شدن. کوره بستن. پینه بستن. شوغه بستن. کبره بستن. رجوع به کبره بستن شود.

کپره زدگی.

[کَ پَ رَ / رِ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) کپک زدگی. کلاش گرفتگی. اورزدگی. اورگرفتگی.

کپره زدن.

[کَ پَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)کپک زدن. تَکَرُّج. کلاش گرفتن. (یادداشت مؤلف). اور گرفتن. اور زدن.

کپره زده.

[کَ پَ رَ / رِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) چیزی که کپره گرفته باشد. کپک زده. سفیدک زده. کره زده. کلاش گرفته. متکرج. اورگرفته. اورزده. رجوع به کپک زده شود. || شوخ گرفته. پینه بسته.

کپسول.

[کَ] (فرانسوی، اِ)(1) پوشینه ای ژلاتینی و به اندازه های مختلف که گردها و گاهی مایعات و روغنهای دارویی را به جهت مخفی نگاه داشتن طعم بد آنها در درون آن جای میدهند. || چاشنی تفنگ. || محفظه فلزی نگهداری اکسیژن را. || گونه ای میوهء خشک شکوفا که از چند برچه بوجود آمده است. میوه کپسول دارای اشکال متعدد است، در برخی میوه ها قسمتی از میوه مانند سرپوش از روی قسمت دیگر برداشته می شود. در این صورت کپسول را به نام مجری یا پیکسید(2) می خوانند مانند میوهء بارهنگ و گل ناز و برخی دیگر بواسطه سوراخهائی که در زیر صفحهء کلاله واقع است دانه را آزاد می کنند، در این صورت گرز خوانده می شوند مانند میوهء شقایق و خشخاش. برخی میوه ها هم شکفتنشان با صدایی نسبتاً شدید توأم است و ناگهانی است مانند میوهء گیاه فلوکس و میوهء هور(3). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Capsule.
(2) - Pyxide.
(3) - Hura crepitans.

کپک.

[کَ پَ] (اِ) کفره. کپره. کره. سبزی و سپیدی که بر روی اطعمه و نانهای مانده افتد و آن نوعی قارچ ذره بینی است. (یادداشت مؤلف). کفک. (فرهنگ فارسی معین). اُور (در لهجه مردم قزوین). (یادداشت مؤلف). کفک ها بسرعت در سطح مواد غذایی و در مجاورت هوا پدید می آیند زیرا که هاگ های آنها همیشه در هوا پراکنده است. مهمترین آنها عبارتند از: 1 - کفک سفید(1) که بر روی خمیر و نان مرطوب، تشکیل کلافهء سفیدی مانند پنبه می دهد. 2 - پرنسپوره ها(2) که انگل رستنی های مختلف می شوند و در کشاورزی بدانها اهمیت زیاد می دهند. قارچ کلم که برگ کلم را فاسد می کند و قارچ مو که برگهای مو را آلوده می سازد و انگور را بتدریج از میان می برد از آن جمله اند. 3 - ساپرلگنیا(3) که شمارهء آنها کمتر و طرز تکثیر آنها مختص به خود آنهاست و عموماً بر روی بدن حیوانات تشکیل رشته هایی می دهند که مانند نمدی تمام سطح را می پوشاند (مخصوصاً در ماهی ها). (از گیاه شناسی گل گلاب ص 141). و رجوع به کفک شود. || سبوس. سبوس گندم و جو. نخاله. (یادداشت مؤلف). آنچه از بیختن آرد گندم یا جو در آردبیز بماند.
(1) - Mucor mucedo.
(2) - Peronosporee.
(3) - Saprolegnia.

کپک.

[کَ] (اِ) کف دست را گویند. (اوبهی).

کپک.

[کُ پَ] (اِ) مسکوک خرد معمول در روسیه. پشیز روسیان.

کپک.

[کُ پَ] (ترکی، اِ) سگ باشد به زبان ترکی. (یادداشت مؤلف).

کپک.

[کُپْ پَ] (اِ) در تداول مردم گناباد خراسان گوسپندی است که چهار دست و پای کوتاه دارد.

کپک.

[کَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذه شهرستان اهواز. سکنه 188 تن. آب از چشمه. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کپکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش چاپشلو شهرستان دره گز. سکنه 178 تن. آب از چشمه. محصول آنجا غلات و سیب زمینی. شغل اهالی زراعت است. این ده را در اصطلاح محل کوپکان گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کپک خان.

[کُ] (اِخ) پسر دواخان و برادر ایسبوقاخان از خانان مغول بود که پس از ایسبوقاخان به سلطنت رسید و در سال 721 ه . ق. به مرض گنگی و لالی دچار شد و برادرانش متصدی امر سلطنت شدند. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج3 شود.

کپک زدگی.

[کَ پَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) کپره زدگی. سفیدک زدگی. کلاش گرفتگی. اُورگرفتگی. اورزدگی.

کپک زدن.

[کَ پَ زَ دَ] (مص مرکب) کره برآوردن نان. کره گرفتن. (یادداشت مؤلف). اکراج. تکریج. تکرج. (منتهی الارب ذیل کرج). کپره زدن. کلاش گرفتن. کپک گرفتن. اُور زدن. اور گرفتن. رجوع به کپره زدن شود.

کپک زده.

[کَ پَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)سفیدک زده. کره زده. متکرج. (یادداشت مؤلف). کپره زده. کلاش گرفته. اورزده. رجوع به کپره زده شود.

کپک ساز.

[کَ پَ] (نف مرکب) آنکه کپک سازد. کپکی. آنکه مخمر درست کند. رجوع به کپکی شود.

کپکی.

[کَ پَ] (ص نسبی)(1) کپک ساز. || کپک فروش. (یادداشت مؤلف). رجوع به کپک ساز شود.
(1) - Levurier.

کپکی.

[کَ پِ] (اِ) نوعی دینار و تومان که در عهد مغول و تیموریان و صفویان متداول بود. (فرهنگ فارسی معین). قسمی مسکوک بوده است. (یادداشت مؤلف) : اوقافی که بر آن بنا مقرر نموده تخمیناً پانصد تومان رایج کپکی باشد. (دولتشاه ذیل ترجمهء احوال ترجمهء امیر علیشیر). و اقطاع بایسنقر بهادر به عهد شاهرخ سلطان ششصد تومان کپکی بوده. (دولتشاه ذیل ترجمهء احوال قاسم انوار). مهم خواجه احمد را به مبلغ سی تومان کپکی قطع کرد. (دستور الوزراء).

کپل.

[کَ پَ] (اِ) کفل. کفچل. سرین. سطح خارجی سرین آدمی و جانوران. سرین آدمی و جانوران. (فرهنگ فارسی معین ذیل کفل). قسمت خلفی بالای ران. رجوع به کفل و رجوع به سرین شود.

کپل.

[کُ پُ] (ص) (در تداول عامه) آدمی کوتاه و فربه. (یادداشت مؤلف). دارای اندام گوشتین. آکنده گوشت. که اندام به گوشت آکنده دارد.
- پا کپلی؛ خطابی دارندهء پای گوشتین و فربه را.
- دست کُپلی؛ خطابی شخص دارندهء دست فربه را.

کپلر.

[کِ لِ] (اِخ)(1) (1571 - 1630 م.) ریاضی دان و منجم مشهور ایتالیایی. وی در شانزدهم ماه مه 1571 در ویل (ووتمبرگ) بدنیا آمد پدرش میخانهء محقری داشت. و خود وی تا 1584 م. به نگاهداری حیوانات مشغول بود در این سال به سبب بیماری، ناچار از این کار دست کشید و او را به مدرسهء طلاب پروتستان و سپس بر اثر هنر و استعدادش به دانشگاه توبینگن فرستادند. در آنجا به فرا گرفتن ریاضیات پرداخت و معلم ریاضیات مدرسهء شبانه روزی پروتستان در گراتز شد. پس از آن به سبب مخالفت حکام با افکار و عقایدش از ایتالیا گریخت و به دانمارک پناه برد و در آنجا به مطالعه دربارهء ستارگان پرداخت و سه قانون مهم نجومی خویش را کشف و منتشر کرد ازین قرار:
1 - هر سیاره به دور خورشید یک مسیر بیضی شکل طی می کند.
2 - خط راستی که سیاره را بخورشید وصل می کند، در زمانهای متساوی مساحات متساوی می پیماید. هر قدر سیاره روی این مسیر به خورشید نزدیکتر باشد حرکت آن نیز سریعتر است.
3 - اگر سال را بمنزلهء واحد زمان و فاصلهء زمین از خورشید را واحد طول فرض کنیم مجذور مدت دوران یک سیاره به دور خورشید مساوی با مکعب فاصلهء آن از خورشید است. بمدد قانون سوم می توان با در دست داشتن مدت دوران آن، فاصله اش را از خورشید معین کرد.
نیوتن با مجهز بودن به این قوانین توانست قانون جاذبهء عمومی را کشف کند. کپلر در پانزدهم ماه نوامبر 1630 م. در راتیسبون در نهایت فقر و بی چیزی زندگی را بدرود گفت. (از تاریخ علوم پی یر روسو).
(1) - Kepler.

کپلک.

[کَ پَ لَ] (اِ) مرضی که از زالوی جگری یا کرم کپلک که در آبهای بعض برکه هاست گوسفند را عارض شود. انگلی در گوسفند و هم نام بیماریی که از او پیدا آید(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Fasciola herpavica, Dicrocoelium lanceolatum.

کپل مپل.

[کُ پُ مُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) کپل. کوتاه و فربه. گوشتین. رجوع به کپل شود.

کپنک.

[کِ / کَ پَ نَ] (اِ) نمدی که مردم بینوا در زمستان بر دوش گیرند. (غیاث اللغات). پوشش پشمینه که درویشان پوشند و آن تا کمر است و آستین هم ندارد و چون کفن واری است آن را کفنک گفته اند و «فا» به بای فارسی تبدیل یافته است. (از آنندراج). جامهء نمدین که کردان و بعض روستائیان روی دیگر جامه ها دارند. جامهء زبرین شبانان و روستائیان از نمد. جامهء خشن نمدین. نیم تنه یا جبهء نمدین یا از جامهء پشمین خشن کرده. (یادداشت مؤلف). جامهء مخصوصی که از نمد می مالیدند و بیشتر چوپانان و روستائیان و درویشان و جوانمردان و نیز داش مشدیها در زمستان روی جامه های خود می پوشیدند و آن دو گونه بود: بی آستین و باآستین های بلند؛ کپنک بلند و جلو آن باز است. بالاپوش نمدین. کفنک. (فرهنگ فارسی معین). شولا. (یادداشت مؤلف). کپنگ. (آنندراج) : همگنان نذر کردند که اگر بیابند برهنگان را به کپنک و کرباس بپوشانند. (نظام قاری ص 141).
بهتر از اطلس و سقرلاط است
در بر مردم خدا کپنک.
باباکوهی (از آنندراج).
ما که با یک فتنی ساخته ایم و کپنک
بدادایی چه کشیم از فلک و پیر فلک.
(از فرهنگ فارسی معین).

کپنک پوش.

[کَ پَ نَ] (نف مرکب)کپنک پوشنده. کپنک پوشک. آنکه کپنک پوشد. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از مردم دون و الواط. (از آنندراج) :
کپنک پوشهای میدانی
در کمین تواند می دانی.
صفای اصفهانی (از آنندراج).

کپوتان.

[کَ] (اِخ) (یا کپوتان دزو) در گویش ارمنی نام دریاچهء ارومیه است. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 161). رجوع به کبودان و دریاچهء ارومیه شود.

کپور.

[کُ] (اِ) کُفُر. یک قسم ماهی خوراکی است که در گیلان و مازندران صید می شود. (یادداشت مؤلف). گونه ای ماهی استخوانی که در دریای خزر فراوان است(1). (فرهنگ فارسی معین). این ماهی به اندازهء ماهی سفید است اما به نسبت دیگر ماهیها گوشتش خوش خوراک نیست. آن را در لاهیجان کِپور و در تداول عامهء تهران کَپور تلفظ می کنند.
(1) - Cyprinus carpio.

کپور.

[ ] (اِ) به هندی اسم کافور است. (مخزن الادویه). کبور. || اسم هندی کهرباست. (تحفهء حکیم مؤمن).

کپور برون.

[کُ بُ] (اِخ)(1) از نهرهایی است که از رشته های جبال جنوبی دریای خزر سرچشمه گیرد و به خلیج استراباد ریزد. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 97).
(1) - Kupur burun.

کپورچال.

[کَ] (اِخ) از قرای ناحیهء چهار فریضه و انزلی در گیلان. (یادداشت مؤلف).

کپورچال.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان تلارپی بخش مشهدسر. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 157).

کپوک.

[کَ / کَپْ پو] (اِ) کپاک. کبوک. (فرهنگ فارسی معین). پرنده ای است که با غیر جنس خود هم جفت شود و اگر احیاناً کپوک، نر پرنده دیگر را بیند فی الحال ماده گردد و با او جفت شود. گویند با خود نگاه داشتن استخوان او، قوت باه دهد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). مرغی است آسمان گون چندِ باشه ای و از جنس خویش جفتش نبود. گرد مرغی دیگر همی پرد تا از او بچه آرد. (فرهنگ اسدی) :
خارش گرفته و بخوی اندرغمی شده
همچون کپوک خواستمی جفت کام کام.
منجیک.
مرغ ز هر جنس که بیند کپوک(1)
ماده شود گیرد از آن جنس نر.سوزنی.
رجوع به کبوک شود.
(1) - این بیت در ذیل کبوک نیز بهمین معنی آمده است.

کپول.

[کَ] (اِ) در مازندران دارگنده را گویند. (یادداشت مؤلف). نامی است که در کرگانرود و گلی داغ به سنای کاذب دهند. (یادداشت مؤلف). قدقدک. سنای بری. سنای مکی کاذب. سنای اندلسی. سنای مغربی. سنای کاذب. قلوته. دغدغک. درگنده. دارگنده. چپول. درختچه ای است از تیرهء پروانه داران به ارتفاع یک تا دو متر که در هندوستان و غالب نقاط ایران میروید. برگهایش مرکب از 7 تا 13 برگچه است و گلهایش بزرگ و زردرنگ است. دانهء این گیاه برنگ قهوه یی و مسطح و شفاف و دارای 12درصد روغن است. برگهای آن دارای اثر مسهلی می باشد و در بعضی موارد برگچه هایش نیز بجای برگچهء سنا مورد مصرف قرار می گیرد یا بعنوان تقلب به برگچه های سنا افزوده می شود. این گیاه در اکثر نقاط شمالی ایران خصوصاً نواحی مرزی خراسان به فراوانی می روید. (فرهنگ فارسی معین).

کپه.

[کَ پَ/ پِ / کَپْ پَ / پِ / کُپْ پَ / پِ] (اِ) کبه. قبه. (ناظم الاطباء). شاخ و شیشه و کدوی حجامان باشد که بدان حجامت کنند. (برهان). شیشهء حجام و شاخ و کدوی ایشان و آن را کوپه با «واو» نیز گفته اند و قبه معرب آن است. (آنندراج). || هر چیز برآمده. (ناظم الاطباء). هر چیز توده کرده چون گنبدی و اصل قبهء عرب همین کلمه است. (یادداشت مؤلف). تودهء روی هم انباشته. تل شده. (فرهنگ فارسی معین). کوده.

کپه.

[کَ پَ / پِ] (اَ) خوشه های گندم و جو که در وقت خرمن کوفتن، کوفته نشده و بار دیگر بکوبند و آن را کَفَه نیز گویند. (یادداشت مؤلف) :
همه آویخته از دامن بهتان و دروغ
چون کپه از... گاو و چو کلیدان ز مدنگ.
قریع الدهر.
|| خواب.
- کپهء مرگ را گذاشتن (کلمهء اهریمنی)؛خفتن. خوابیدن.
- || مردن. (یادداشت مؤلف).

کپه.

[کَپْ پَ / کَ پَ / پِ] (اِ) بمعنی کفه است و آن چیزی است که در دو طرف ترازو آویخته و چیزها در آن نهاده، کشند. (آنندراج). کفهء ترازو. (از فرهنگ فارسی معین). || ظرفی که بنّا و عمله در آن خاک و گل کرده در عمارت کار کنند. (از آنندراج). آلتی که بنایان و عمله در آن خاک و گل کنند و در ساختمان بکار برند. (فرهنگ فارسی معین). گل کش خرد. ظرفی چوبین برای کشیدن گل و آن کوچکتر از گل کش و زنبر است. (یادداشت مؤلف). || ظرفی که ابرهء آن پوست و حشو آن پشم است و در آن حبوب کنند. (یادداشت مؤلف). ظرفی کوتاه دیواره است که روی آن پوست انبان و حشو آن پشم است و بقالان در آن نخود و لوبیا و ماش و دیگر حبوب کنند. آنه.

کپه.

[کُپْ پَ / پِ] (اِ) مرضی است سوداوی که آن را به پارسی کریون گویند اصل آن گر است که به عربی جرب گویند و کپه را معرب کرده قوبه خوانند. (آنندراج).
- کپهء ارمنی(1)؛ سالک. ضایعهء پوستی که به شکل زخمی وسیلهء لیشمانیا تروپیکا(2)(میکروبی از ردهء فلاژله ها(3) از دستهء زوئوفلاژله ها(4) می باشد) بر روی پوست بدن عارض می شود. این میکرب بوسیله پشهء مخصوص به نام فلبوتوم و گاهی بوسیلهء مگس یا پشه های دیگر در بدن انسان وارد می شود و یک مخزن و محل تجمع ویروسی شکل میکربها را در محل زخم در پوست بوجود می آورد. معمولا شبها نقاط باز بدن (صورت، ساق، دستها، پشت دست، ساق پاها و پشت پاها) مورد حملهء پشه یا مگس واقع می شود و عامل این ضایعه را وارد بدن انسان می کند. دورهء نهفتگی ناخوشی مزبور بسیار متفاوت است و بین پانزده روز تا سه یا چهار سال طول می کشد. ضایعه ابتدا بصورت جوشی کوچک و چرکی است که بزودی بصورت یک توبرکول در می آید. در مرکز توبرکول ایجاد زخم می شود و ترشحات آبکی و زردرنگ از آن مترشح می گردد. دورهء زخم طولانی است و پس از بهبودی اثری در محل زخم از خود باقی می گذارد. بمنظور جلوگیری از ابتلا، لازم است بهر وسیله که ممکن است در موقع خواب خود را از نیش پشه و مگس محفوظ نگهداشت. در صورت ابتلا هم معالجهء موضعی بمنظور جلوگیری از عفونت ثانوی زخم لازم است و هم معالجهء عمومی به جهت از بین بردن عامل مولد مرض. این ضایعه در نقاط مجاور بحرالروم و آسیای صغیر و خاور نزدیک و خاورمیانه بومی است و شیوع آن بیشتر در اواسط تابستان و اوایل پاییز است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Bouton d´Armenie.
(2) - Leishmania tropica.
(3) - Flagelles.
(4) - Zooflagelles.

کپه باباعلی.

[کُ پِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنه 164 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کپه داغ.

[کُ پَ] (اِخ) نام رشته کوهی است که در شمال خراسان و مشرق دریای خزر کشیده شده است. این کوه دنبالهء چین خوردگیهای قفقاز است و از تپه هایی خاکی تشکیل شده که هیچ نوع گیاه در آنها نمی روید و دارای دره هایی عمیق و مخوف می باشد. (از جغرافیای طبیعی کیهان).

کپه دوز.

[کَپْ پَ / پِ] (نف مرکب) که کپه دوزد. دوزندهء کپه های ترازو و کپه های بقالان. آنکه کپهء ترازو از انبان و پشم سازد و دوزد. (یادداشت مؤلف). || کنایه است از غلام باره. که آرامش با پسران خواهد. لاطی. (یادداشت مؤلف).

کپه دوزی.

[کَپْ پَ / پِ] (حامص مرکب) علم کپه دوز. (یادداشت مؤلف). || غلام بارگی. (یادداشت مؤلف).

کپه ریش.

[کُپْ پَ / پِ] (ص مرکب)دارای ریش انبوه. پرریش. لحیانی. بلمه. ریش آور.

کپه شدن.

[کُپْ پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) برفراز یکدیگر گرد آمدن. کوت شدن. (یادداشت مؤلف). توده شدن. انباشته شدن.

کپه کپه.

[کُپْ پَ / پِ / کُپْ پَ / پِ] (ق مرکب) توده توده انباشته. (فرهنگ فارسی معین). تَل تَل. توده های متعدد و پراکنده گرد هم. کوت کوت.

کپه کردن.

[کَ پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب)تعبیری از خفتن با قصد نفرین. کپهء مرگش را گذاشتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کپه گذاشتن شود. || مردن. (یادداشت مؤلف).

کپه کردن.

[کُپْ پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) گرد کردن بر فراز یکدیگر. کوت کردن. کود کردن. خرمن کردن. توده کردن. قبه کردن. تل کردن. (یادداشت مؤلف). روی هم انباشتن. (فرهنگ فارسی معین).

کپه کش.

[کَ پَ / پِ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه کپه کشد. کشندهء کپه همچون ناوه کش. رجوع به کپه شود.

کپه کند.

[کُ پِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنه 163 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کپه گذاشتن.

[کَ پَ / پِ گُ تَ] (مص مرکب) در تداول عوام تعبیری است از خوابیدن با قصد دشنام و توهین به هنگام اوقات تلخی. (از فرهنگ فارسی معین). کَپَه کردن. کپیدن. رجوع به کپه کردن و کپیدن شود.

کپه گذاشتن.

[کُپْ پَ / پِ گُ تَ](مص مرکب) در تداول عامه، قضای حاجت کردن. (از فرهنگ فارسی معین).

کپی.

[کَ / کَپْ پی] (اِ)(1) میمون. بوزینه. اَبوزَنَه. بوزنه. حَمْدونه. (یادداشت مؤلف). قرد. (ترجمان القرآن). میمون را گویند عموماً و میمون سیاه را خصوصاً و به زبان علمی هند نیز میمون را کپی می گویند و آن جانوری است شبیه به آدمی. (برهان). میمون و بوزنه را گویند و کب بمعنی دهان است چون بوزنه نخود و امثال آن را در درون دهن نگاه می دارد به پارسی این نام یافته. (آنندراج). میمون را گویند و به زبان علمی اهل هند نیز میمون را کپی گویند. (فرهنگ جهانگیری). هجرس. قِشَّة. خَنزَوان. (منتهی الارب) :
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت
کپیان آتش همی پنداشتند
پشتهء هیزم بدو برداشتند.رودکی.
چون به در حصار رسید (پیغمبر صلوات الله علیه) جهودان در ببستند فرمود که ای کپیان و خوکان چگونه است حکم خدای عز و جل. (ترجمهء طبری بلعمی).
شیری که پیل بشکند، از بیم تیغ تو
اندر ولایت تو چو کپی رود، ستان.فرخی.
ز کپی در جهان ناپارساتر
ز سگ رسواتر و زو بی بهاتر.
(ویس و رامین).
همه مردمش را فزون از شمار
از آن کپیان برده و پیشکار.(گرشاسب نامه).
بر هر دو بیشه یکی برزکوه
بر آن کوه کپی فراوان گروه.(گرشاسب نامه).
صورت طمع کآفت بشرست
کپی سگ دم است و گربه سرست.
حکیم سنائی (از آنندراج).
کپی و کپوک صفت خرسرست
مسخ چو کپی و چو کپوک غر.سوزنی.
کپی همه آن کند که مردم
پیداست در آب تیره انجم.نظامی.
ز نااهلان همان بینی در آن بند
که دید آن ساده مرغ از کپیی چند.نظامی.
گفت شوهر کیست آن ای روسپی
که به بالای تو آمد ای کپی.مولوی.
چون نباشی راست می دان که چپی
هست پیدا نعرهء شیر از کپی.مولوی.
ایشان را از صورت آدمی بگردانید و به هیئت خوک و کپی کرد. (ترجمهء اعثم کوفی ص 114). در آن وادی نگاه کردم، همه وادی پر از قرده و خنازیر بود یعنی پر از کپی و خوک، ترسیدم از آن حال. (تفسیر ابوالفتوح). || میمون سیاه. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء).
- شیر کپی؛ این ترکیب بر ددی اطلاق شده است که در زمان خسرو پرویز به کوهی در ترکستان پدید آمده بود و سرانجام بدست بهرام چوبینه کشته شد و داستان وی در شاهنامه آمده است. (ج 9 چ بروخیم صص 2805 - 2811) :
ورا شیر کپی همی خواندند
ز رنجش همه بوم درماندند.فردوسی.
پارسی میانه kapik از سانسکریت kapi(هوبشمان ص 87) (از حاشیهء برهان چ معین).

کپی.

[کَ] (اِخ) محله ای در ناحیت آمل. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 153).

کپیاسه.

[ ] (اِ) تنگ بزرگی است که چاروادارها از بالای بار بزیر شکم ستور گذرانند و در پهلوی آن استوار می کنند تا بار نیفتد. (آنندراج).

کپیتان.

[کَ] (فرانسوی، اِ)(1) ناخدای کل در کشتیهای جنگی قدیم. || کاپیتان. کاپیتن. درجه ای از درجات لشکری معادل با سروان (اصطلاح امروزی) و سلطان (اصطلاح سابق). و رجوع به کاپیتن شود. || ریش سفید صاحب اختیار مهمات پادشاه فرنگ و کسی که از جانب پادشاه فرنگ داروغهء بندرعباس باشد. (آنندراج). فرمانده متصرفات پرتقالی را در خلیج فارس بدین عنوان می خواندند. (فرهنگ فارسی معین). کاپیتن. کاپیتان. کبیتان. (از فرهنگ فارسی معین) : چون این اخبار به هرموز رسید فیروز شاه والی هرموز و کپیتان فرنگیه هر کدام جمعی از جنود خود را به استرداد ملک بحرین مأمور ساخته فرستاد. (عالم آرا، از فرهنگ فارسی معین).
خوشا دمی که کپیتان حسن یار شود
ز فیض باده کشی سید گلستانه.(2)
میرنجات (از آنندراج).
(1) - Capitane. (2) - گلستانه نام جایی از ولایت ایران است. (از آنندراج).

کپیچه.

[ ] (اِ) قرص آفتاب بود. (لغت فرس اسدی) :
نگر به که در پیشت آبست و چاه(1)
کپیچه میفکن که ترسی ز ماه.(2)اسدی.
و اما این کلمه در گرشاسب نامه (نسخهء خطی کتابخانهء من) کلیچه آمده است. (از یادداشت مؤلف در حاشیهء نسخهء لغت نامهء اسدی).
(1) - نکو بین... یا: نگه کن که در پیش چاهست و راه. (تصحیح قیاسی مؤلف).
(2) - کلیچه میفکن که نرسی به ماه. (تصحیح قیاسی مؤلف). که در این صورت شاهد نیست.

کپی دار.

[کَپْ پی] (نف مرکب) قَرّاد. (دهار). دارندهء میمون. مربی میمون. بوزینه دار. آنکه بوزینه دارد و تربیت و نگهداری کند.

کپیدن.

[کَ دَ] (مص) (کلمهء آهرمنی) خفتن. خوابیدن. تمرگیدن. (یادداشت مؤلف). در حالت نشسته به روی افتاده خوابیدن. (ناظم الاطباء). || برداشتن. برگرفتن. (یادداشت مؤلف). || بمعنی ربودن باشد. (برهان) (از آنندراج). ربودن. دزدیدن. گرفتن. (ناظم الاطباء). قاپیدن. (یادداشت مؤلف) :
در خون جگر بسی تپیدم
تا بوسه ای از لبش کپیدم.
عنصری (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به قاپیدن شود. || بکارت گرفتن. (ناظم الاطباء).

کپیکج.

[کَ کَ] (اِ) کبیکج. رجوع به کبیکج شود.

کپیه.

[کُ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) تصویری که از روی تصویر دیگر نقاشی کنند. || شبیه کامل چیزی. عین چیزی. || رونوشت. مسوده. (فرهنگ فارسی معین).
- کاغذ کپیه؛ کاغذی نازک و آلوده به مرکب مخصوص که با آن هنگام نوشتن نوشته را از کاغذی به کاغذ دیگر منتقل کنند.
(1) - Copie.

کت.

[کَ] (اِ) تخت پادشاهان را گویند عموماً، و تخت پادشاهان هندوستان را خصوصاً که میان آن را بافته باشند. (برهان). تخت سلاطین هندوستان را گویند. (آنندراج). تخت پادشاهی. تخت پادشاهان هند. (ناظم الاطباء). تخت و اریکهء آراسته را گویند. سریر. (دیوان نظام قاری چ استانبول ص 203) :
روز ارمزدست شاها شاد زی
بر کت شاهی نشین و باده خور.بوشکور.
خلافت جدا کرد جیپالیان را
ز کتهای زرین و شاهانه زیور.
فرخی (از فرهنگ فارسی معین).
که بر خون برانم کت و افسرت
برم زی سراندیب بی تن سرت.
(گرشاسب نامه).
کت و خیمه و خرگه و شاروان
ز هرگونه چندان که ده کاروان.
(گرشاسب نامه).
سراپرده و خیمه و پیشکار
عماری و پیل و کت شاهوار.
(گرشاسب نامه).
پس آذینها بستند و برکت ها نشستند چنانچه رسم و عادت ایشان بود در اوقاتی که بر دشمن ظفر می یافتند. (تاریخ قم ص 82).
بر این تند کوه جلنباد گویی
چو فغفور بر تختم وفور برکت.جوینی.
|| تختی باشد میانه. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
در بر حجلهء پر زیور و کت رخت سیاه
دیو راهست اگر تخت سلیمان دارد.
نظام قاری.
جامه با صندلی و کت بگذار ای صندوق
سر خود گیر که این بقچه کشی کار تو نیست.
نظام قاری.
به تخت کت چو برآمد نهالی زربفت
کلاه وار قبا پیش او ببست کمر.نظام قاری.
مگر به بیشهء کت شیر در نهالی نیست
که چون پلنگ بما گشته اند خشم آور.
نظام قاری.
- نیمکت؛ نیم تخت. (ناظم الاطباء). نوعی صندلی بزرگ پشتی دار که دو یا سه تن بپهلوی هم بر آن توانند نشست.
|| تخته. چوب. (ناظم الاطباء). بمعنی تخته و چوب نیز آمده است به سبب آنکه درودگر را کتگر و کتکار می گویند. (برهان). || پلنگ و آن هندی است. (از آنندراج). رجوع به پلنگ شود.

کت.

[کَ] (اِ) کتف. شانه. (ناظم الاطباء). دوش. کفت. بالای بازو و زیردوش. (یادداشت مؤلف). رجوع به کتف و شانه شود.
- از کت افتادن؛ سخت تنها و مانده شدن از بسیاری کار و سنگینی آن. (یادداشت مؤلف).
- کت بسته؛ که دو دست از پشت بسته. به طناب دو دوش بسته بسبب جرمی که کرده باشد تا نگریزد :
که گمان داشت که این شور بپا خواهد شد
هر چه دزد است ز نظمیه رها خواهد شد
دزد کت بسته رئیس الوزرا خواهد شد.
ایرج میرزا.
- کت کسی را از (به) پشت بستن؛ در فضیلتی و بیشتر در رذیلتی بر وی فایق بودن. بر او سبقت داشتن. کنایه از چیره شدن باشد بر کسی.
- کت کسی را بوسیدن؛ به تفوق او اذعان کردن. به پیشی و بیشی او مقر و معترف آمدن. (یادداشت بخط مؤلف).
|| استخوان پهنی که بر دوش گوسفند و دیگر ستور است. پاروی گوسفند. (یادداشت مؤلف).

کت.

[کَ] (اِ) مانند کث و کند و کده کلمه ای است که معنایی چون شهر و ده و قصبه و امثال آن دهد و در آخر اسامی جایها درآید. کث. کند. کده. جَنْد. (یادداشت مؤلف). کت، شهر بود. (تاریخ بخارای نرشخی). رجوع به کث و کد شود. || (پسوند) کث. کد. مزید مؤخر امکنه چون: بسکت، تنکت، چرکت، خاره کت، پنجکت، بنا کت و مانند آن. (از یادداشت مؤلف).

کت.

[کَ] (اِ) بمعنی کاریز است چه چاهجو و کاریزکن را کتکن می گویند. (از برهان). کاریز آب را گویند و کت کن کاریزکن را خوانند. (جهانگیری).

کت.

[کُ] (اِ) خفچهء زر و سیم. || به لغت مردم کرمان: سوراخ تنگ و تاریک و هر جای تنگ و تاریک. (ناظم الاطباء).

کت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی جامهء زبرین. نیم تنه. (یادداشت مؤلف). نیم تنهء آستین دار مردانه و زنانه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cotte.

کت.

[کِ] (موصول + ضمیر) (مرکب از که + ت ضمیر متصل) مخفف که ترا. (ناظم الاطباء). بمعنی که ترا. (برهان). و این ترکیب اغلب در شعر آید هنگامی که در اجزای جمله قلب رخ دهد. چنانکه در مصرع: کت خالق آفرید نه برکاری. ضمیر «ت» در کت مفعول صریح «آفرید» است، یعنی که خالق آفریدت، ولی چون قلب رخ داده ضمیر فعل به آخر حرف «که» پیوسته است. اینگونه قلب در ضمایر «ش» و «م» هم روی میدهد همچون کمْ و کش :
ای غافل از شمار چه پنداری
کت خالق آفرید نه برکاری.رودکی.
به کارآور آن دانشی کت خدیو
بدادست و منگر بفرمان دیو.ابوشکور.
و دیگر کت از خویشتن کرد دور
بروی بزرگان همی کرد سور.فردوسی.
از ایرا کسی کت بداند همی
بجز مهربانت نخواند همی.فردوسی.
کسی کت خوش آید سراپای اوی
نگه کن بدیدار و بالای اوی.فردوسی.
آن کت کلوخ روی لقب کرد خوب کرد
ایرا لقب گران نبود بر دل فغاک.منجیک.
خصم تو هست ناقص و مال تو زاید است
کت بخت تابع است و جهانت مساعد است.
منوچهری.
هر چه بخواهی کنون بخواه و میندیش
کت برساند به کام و آرزوی خویش.
منوچهری.
و آنجا که من نباشم گویی مثالب من
نیک است کت نیاید زین کار شرمساری.
منوچهری.
مکن ماها به بخت خویش مپسند
بدان کت داد ایزد باش خرسند.
(ویس و رامین).
مبر گفت غم کان کنم کت هواست
به هر روی فرمان و رایت رواست.
(گرشاسب نامه).
ترا دام و دد باز داند به مهر
چه مردم بود کت نداند به چهر.
(گرشاسب نامه).
مخور باده چندان کت آید گزند
مشو مست از او خرمی کن پسند.
(گرشاسب نامه).
پیاده همان کت بگیرد عنان
ز خود دور دارش به تیر و سنان.
(گرشاسب نامه).
بزرگی ترا شاه مهراج داد
کت او رنج و چیز و که ات تاج داد.اسدی.
شادمانی بدان کت از سلطان
خلعتی فاخر آمد و منشور.ناصرخسرو.
از آن پس کت نیکوییها فراوان داد بی طاعت
گر او را تو بیازاری ترا بی شک بیازارد.
ناصرخسرو.
وز عقل یکی سپر کن ارخواهی
کت دهر به تیغ خویش نگذارد.ناصرخسرو.
تا ز ریاضت به مقامی رسی
کت به کسی درکشد ای ناکسی.
نظامی (مخزن الاسرار ص 107).
پیش از آن کت اجل کند در خواب
خویشتن را به زندگی دریاب.اوحدی.
گر دل به کسی دهند باری بتو دوست
کت روی خوش و بوی خوش و روی نکوست.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 668).
دروغی که حالا دلت خوش کند
به از راستی کت مشوش کند.سعدی.
ای نازنین پسر تو چه مذهب گرفته ای
کت خون ما حلال تر از شیر مادر است.
حافظ.

کت.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابوالفارس رامهرمز شهرستان اهواز. سکنه 100 تن. آب آن از روخانهء ابوالفارس. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کت.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه سکنه 452 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بادام و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کت.

[کَت ت] (ع مص) بانگ نرم کردن شتر. (منتهی الارب) (از آنندراج). || اندوهگین کردن کسی را. (از منتهی الارب). بدی رساندن بکسی. (از اقرب الموارد). || خوار گردانیدن. (از منتهی الارب). ذلیل کردن و خشم گرفتن کسی را. (از اقرب الموارد). || جوشیدن دیگ و کذلک الجرة الجدیدة اذا صب فیها الماء. (منتهی الارب). جوشیدن دیگ و همچنین سبوی تازه هنگامی که آب در آن ریخته شود. (از اقرب الموارد). || کت نبیذ و جز آن، آغاز شدن غلیان آن پیش از شدت یافتن. کَتیت. (اقرب الموارد). و رجوع به همین مصدر شود. || کت کلام در گوش کسی؛ سخن در گوش وی گفتن و راز با وی در میان نهادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شمردن و منه المثل: لاتکته و لاتکت النجوم؛ ای لاتعده و لاتحصیه و یقال اتانا بجیش مایکت عدده؛ ای مایحصی. (منتهی الارب). شمردن قوم و فی المثل: لاتکته او تکت النجوم؛ ای لاتعده و لاتحصیه. (از اقرب الموارد).

کت.

[کَت ت] (ع ص) کم گوشت از مرد و زن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کتا.

[کَ] (هزوارش، اِ)(1) به زبان زند و پازند کتابت و فرمان و نامه را گویند. (برهان) (آنندراج).
(1) - هزوارش k(a)ta، پهلوی namak (نامه، کتاب، مراسله). (از حاشیه برهان چ معین).

کتا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمدی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. سکنه 250 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، برنج، پشم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه، جوال و جاجیم بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کتائب.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کتیبه که به معنای لشکر است. (آنندراج) (غیاث اللغات). جِ کتیبه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :ثنا و ستاگوی او در بزم، بذل مواهب و در رزم قرع کتائب. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 447). و با مراکب و کتائب و عساکر و مطائب به آهستگی حرکت می کردند. (جهانگشای جوینی).
هم به کتائب کتب بر در ملک حاجبی
هم به مواکب کرم در ره دین مقدمی.
(از ترجمهء محاسن اصفهان حسین آوی ص 133). و رجوع به کتیبه شود.

کتائل.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کَتیلَة. (اقرب الموارد). رجوع به کتیلة شود.

کتاب.

[کِ] (ع مص) کَتب. کِتابَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). کِتبَة. (اقرب الموارد) (متن اللغة).(1) نبشتن و یقال کتبت بالقلم. (از منتهی الارب). نگاشتن لفظ به حروف هجاء در چیزی، مانند خط. (اقرب الموارد). || فرمان راندن. کتب علیه کذا؛ فرمان داد و حکم کرد بر او. (متن اللغة). || کتاب شی ء، جمع کردن آن. (از متن اللغة). و رجوع به کَتب و کِتابَة و کِتبَة شود. || آزاد کردن غلام و کنیزک به معاوضهء مال ایشان. (آنندراج). بنده بدو بازفروختن. (ترجمان القرآن جرجانی ص 81). رجوع به کتابت شود.
(1) - در اقرب الموارد ذیل این مصدر فقط یک معنی آمده و در متن اللغة سه معنی ذکر شده و بقیهء معانی ذیل مصادر کتاب و کتب به تفکیک آمده است اما در منتهی الارب همهء معانی بدون تفکیک در ذیل سه مصدر اول آمده است.

کتاب.

[کِ] (ع اِ) نامه. ج، کُتُب، کُتب. (منتهی الارب). آنچه در آن نویسند، تسمیة بالمصدر سمی به لجمعه ابوابه و فصوله و مسائله. (از اقرب الموارد). سِفر. (دهار) (نصاب). مجموعهء خطی یا چاپی. (فرهنگ فارسی معین). اجتماع چند جزو نوشته شده یا چاپ شده که آنها را بهم منضم کنند و به یکدیگر متصل نمایند. تصنیف. تألیف. (ناظم الاطباء). اوراق چاپ شده و گرد آمده در یک مجلد که به هم چسبیده یا ته دوزی شده باشد. در لغت نام است هر نوشته را و فرق بین آن و رساله آن است که در لفظ کتاب و مفهوم آن تمامیت منظور است و در رساله منظور نیست. در اصطلاح مصنفان کتاب، اطلاق شود بر طایفه ای از الفاظ که دلالت کند بر مسائل مخصوص از جنس واحد و در غالب اوقات تحت آن جنس یا بابهایی که دال بر انواعی از آن مسائل باشد قرار می گیرد یا فصلهایی که دلالت کننده باشد بر اصناف و یا غیر آن. (کشاف اصطلاحات الفنون) : بر خط بوحنیفه چند کتاب دیده بود. (تاریخ بیهقی). اگر این کتاب دراز شود و خوانندگان را از خواندن ملالت افزاید طمع دارم بفضل ایشان که مرا از مبرمان نشمارند. (تاریخ بیهقی). من در مطالعت این کتاب تاریخ از فقیه بوحنیفهء اسکافی درخواستم تا قصیده ای گفت. (تاریخ بیهقی). چهره را چون صفحهء کتاب کتاب دیگرگون نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 452).
نه محقق بود نه دانشمند
چارپایی بر او کتابی چند.سعدی.
- کتاب آبی(1)؛ (نزد مردم انگلیس) معادل کتاب زرد(2) در فرانسه و کتاب خاکستری(3) در بلژیک و کتاب سبز(4) در ایتالیا و کتاب نارنجی(5) در روسیه و کتاب سرخ(6) در اتریش و کتاب سفید(7) در آلمان. این نامها مأخوذ است از رنگ جلد کتب مذکور و بر مجموعهء اسناد سیاسی که در مجلس شوری توزیع شود اطلاق گردد. (از فرهنگ فارسی معین).
- کتاب از کار رفته؛ مندرس. پریشان شیرازه. در حال اضمحلال. (از فرهنگ فارسی معین).
- کتاب بیدزده؛ کتاب کرم خورده و بید نام کرمی است که پشمینه و قالی و امثال آن خراب سازد. (آنندراج).
- کتاب حفیظ؛ لوح محفوظ. (یادداشت مؤلف).
- کتاب گذشته؛ کتاب کهنه و از کار رفته. (آنندراج). کتاب از کار رفته.
- کتاب مسطور؛ لوحی که سرنوشت بشر و عالم امر الهی در آن نوشته شده. (فرهنگ فارسی معین) : کتاب مسطور این صورتها و شکلهاست برین جسم نگاشته. (جامع الحکمتین، از فرهنگ فارسی معین).
- کتاب نمدی؛ کتابی که از کار بیهوده و چیزی بی اصل و حقیقت تدوین شود. دفتر نمدی. (از آنندراج). چیز بیهوده و بی اصل و بی حقیقت. (فرهنگ فارسی معین) :
شیدای منافق که سراپاش بد است
هم مرتد و هم رد است و هم تخم دد است
با آنکه کلوخ چین بود اشعارش
دیوانش سبکتر از کتاب نمد است.
میرالهی (از آنندراج).
|| جرجس. رجوع به جرجس شود. || نبشته. (منتهی الارب). نوشته. (فرهنگ فارسی معین). مکتوب. (ناظم الاطباء). و در مصباح آمده: کتبة و کتاب بر مکتوب اطلاق شود و کتاب بر مُنْزَل و هم بر آنچه شخص آن را بنویسد و بفرستد. (از اقرب الموارد). آنچه شخص می نویسد و برای کسی می فرستد. (ناظم الاطباء). رساله. نامه. رساله و مُغَلغَلَه، پیغام و کتاب که از شهری به شهری برند. (منتهی الارب). || صحیفه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || فرض. (اقرب الموارد). فریضه. (منتهی الارب). || حکم. (اقرب الموارد). || نامهء اعمال : فمن اوتی کتابه. (قرآن 17/71).
کارهای چپ و بلایه مکن
که به دست چپت دهند کتاب.ناصرخسرو.
|| لوح محفوظ. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف).
- کتاب لوح یا کتاب اللوح؛ مراد انسان است از جهت روح و قلب و نفس ناطقه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کتاب جامع شود.
|| کلامهای الهی. (یادداشت مؤلف). مُنزَل. (ناظم الاطباء). کتاب بر منزل اطلاق شود. (اقرب الموارد، از مصباح) : ایمان نیاوردم به فرشته های خدا و کتابهای او. (تاریخ بیهقی).
بنزد آنکه جانش در تجلّی ست
همه عالم کتاب حق تعالی ست.شبستری.
- ام الکتاب؛ اصل آن یا سورهء فاتحه. (از اقرب الموارد). ام هر چیز، معظم آن است که قوام آن چیز بدان است و سر جانور، ام آن است که زندگانی آدمی در بقاء آن است و گفته اند هن ام الکتاب ای ام کل کتاب انزله الله علی کل نبی فیمن کل ما احل و کل ما حرم. می گوید این آیات محکمات که در این قرآن بتو فروفرستادیم اصل همه کتاب خدای اند که پیغامبران را داد یعنی که همه را بیان حلال و حرم و فروض و حدود کردیم و روشن گفتیم. (کشف الاسرار ج 2 ص 17). رجوع به ام الکتاب شود.
- اهل کتاب؛ یهود و نصاری و بقولی زردشتیان. مجوس و نصاری و یهود. (یادداشت مؤلف). یهود و نصارا. (ناظم الاطباء). آنانکه ایشان را کتابی منزل است. (از اقرب الموارد).
- کتاب آسمانی؛ کتابی که از طرف خدا بر پیغمبری نازل شده است. مسلمانان برآنند که 114 کتاب آسمانی نازل شده است: 50 بر آدم و شیث، 30 بر نوح، 20 بر ابراهیم و 10 بر دیگر پیغمبران. (از تاریخ بلعمی، از فرهنگ فارسی معین). فاضل ترین انبیاء آن است که به وی کتاب و شریعت نازل شده است. (سندبادنامه ص 7).
- کتاب خدا؛ قرآن. فرقان. کتاب الله. تنزیل. رجوع به قرآن و کتاب شود.
- کتاب مقدس؛ مرکب از دو کتاب عهد عتیق یا توراة و عهد جدید یا انجیل است که دربارهء خلقت عالم و عمل فدا و تقدیس و رفتار خدا نسبت به انسان گفتگو می کند و تمامی نبوات و نصایح دینیه و ادبیه در آنها موجود است. از نسخه های اصلی کتاب مقدس که خود پیامبران یا کاتبان ایشان نوشته باشند چیزی در دست نیست بلکه آنچه فعلا در دست است از نسخهء اصلی استنساخ شده و هر چند که نساخ در کار خود نهایت دقت و اهتمام را داشته اند باز اختلافاتی در مطالب آن بوجود آمده است. ترتیب ابواب و فصول این کتاب میان یهودیان و مسیحیان متفاوت است و در حال حاضر ترتیب فصول عهد عتیق نزد مسیحیان عبارت است از: بخش اسفار شامل پنج سفر، بخش کتب شامل شانزده کتاب و بخش صحف شامل هیجده صحیفه. ترتیب ابواب و فصول عهد جدید عبارت است از: اناجیل که شامل چهار انجیل است، کتاب اعمال رسولان، رساله های پولس، رسالهء یعقوب، رسائل پطرس، رسائل یوحنا، رسائل یهودا، مکاشفهء یوحنا. کتاب عهد عتیق به لغت عبری که با سامی و عربی شباهت دارد نوشته شده و چند فصلی به زبان کلدانی است که آن نیز به عربی شبیه است. کتاب عهد جدید به زبان یونانی نوشته شده. این زبان در میان قوم یهود که بعد از فتوحات اسکندر در اطراف متفرق می شدند اشتهار تمام داشت. (قاموس کتاب مقدس).
- کتاب موسی؛ توراة. (ترجمان القرآن).
|| (اِخ) توراة (تورات). (اقرب الموارد). توراة و انجیل و جز آن. (ناظم الاطباء). || قرآن. کتاب خدای. (یادداشت مؤلف). کتاب الله. کتاب مستطاب. (ناظم الاطباء). از جمله سی و دو نام قرآن یکی هم کتاب است که فرمود الم ذلک الکتاب لاریب فیه. (قرآن 2/ 1و2) (نفائس الفنون). کتاب عزیز. کتاب کریم. کتاب مجید. (از فرهنگ فارسی معین). کتاب در عرف شرع غلبه یافته است بر قرآن چنانکه در عرف علماء عربیت نیز چنین است. و کتاب همچنان که در شرع بر مجموع قرآن اطلاق میشود همچنان بر هر جزئی از اجزاء قرآن نیز اطلاق می گردد و لفظ قرآن نیز در همین حکم است. و نظر باطلاق اخیر است که گفته اند ادلهء شرعیه چهار باشد: کتاب و سنت و اجماع و قیاس. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در علم اصول کتاب و کتاب الله عبارت است از کلام منزل بر محمد (ص) از برای اعجاز و او بنظر با ذات خود منقسم شود به امر و نهی چنانکه گوییم این قول امر است یا نهی و به نسبت با متعلقات منقسم شود به عام و خاص چنانکه گوییم مراد بدین قول جمع متعلقات اوست یا بعض او یا هر دو و منقسم شود به مجمل و مبین چنانکه گوییم مراد بدین قول جمیع دلالت این قول بر متعلقات او محتاج بوده به تأویلی یا نه و چون حکم حق تعالی تابع رعایت مصالح بندگان است بطریق تفضل و احسان چنانکه مذهب بعضی اشاعره است یا بطریق وجوب چنانچه مذهب معتزله است و مصالح عباد تحت اختلاف اوقات مختلف شود و حینئذ بعض احکام رافع بعضی گردد پس ناچار مشتمل باشد بر ناسخ و منسوخ و حینئذ بر مجتهد واجب باشد که بحث کند از امر و نهی و عام و خاص و مجمل و مبین و ظاهر و مؤول(8) و ناسخ و منسوخ. (نفائس الفنون) :
وز گروهی که با رسول و کتاب
فتنه گشتند بر یکی فرناس.ناصرخسرو.
کتاب و پیمبر چه بایست اگر
نشد حکم کرده نه بیش و نه کم.
ناصرخسرو.
ای که ندانی تو همی قدر شب
سورهء واللیل بخوان از کتاب.ناصرخسرو.
به یکی لفظ رسانید بلی جمله کتاب
از خداوند پیمبر به صغیر و به کبیر.
ناصرخسرو.
به عزعز مهیمن به حق حق مهین
به جان جان پیمبر به سرسر کتاب.خاقانی.
- کتاب الله؛ قرآن کریم :
چون کتاب الله بسرخ و زرد می شاید نگاشت
گر تو سرخ و زرد پوشی هم بشاید بیگمان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 326).
- کتاب خدای تعالی؛ قرآن کریم : «و سخن گفتم اندر او با حکماء دینی به آیات کتاب خدای تعالی و اخبار رسول او علیه السلام». (جامع الحکمتین، از فرهنگ فارسی معین).
- کتاب کریم و کتاب عزیز و کتاب مجید؛قرآن است. (از فرهنگ فارسی معین ذیل کتاب) : گویندهء این کتاب کریم و فرستندهء این خطاب شریف و سازندهء این عظیم قباب است. (جامع الحکمتین، از فرهنگ فارسی معین). چنانکه اندرکتاب عزیز اوست، قوله: و ما بکم من نعمة (قرآن 16/53). (جامع الحکمتین. از فرهنگ فارسی معین). و حافظ و ناظر به تلاوت کتاب مجید تبرک جسته ختمات کریمه به اتمام پیوست. (ظفرنامهء یزدی، از فرهنگ فارسی معین).
از آن زمان که فروخواندم آن کتاب کریم
همی سرایم یا ایها الملاء بملا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 29).
- کتاب مبین؛ قرآن است.
- || در اصطلاح صوفیه عبارت است از لوح محفوظ قدری که آن نفس کل یا عقل کل است بلکه عبارت است از علم الهی و لارطب و لایابس الا فی کتاب مبین (قرآن 6/59) مفسر از همین حضرت علم است که رطب عبارت است از وجود و یابس کنایه از عدم و احاطه این دو مرتبه متصور نیست مگر در همین حضرت. (کشاف اصطلاحات فنون).
|| در فقه مراد مختصر قدوری است. (یادداشت بخط مؤلف). || در معانی و بیان مقصود دلائل الاعجاز شیخ عبدالقادر است. (یادداشت بخط مؤلف). || چون نحویان این کلمه را مطلق آرند مراد الکتاب سیبویه است. (یادداشت به خط مؤلف). || در اصطلاح صوفیه کتاب اطلاق شود بر وجود مطلقی که عدم را در پیرامون آن راه نباشد. (از کشاف اصطلاحات فنون).
- کتاب تفصیلی؛ مجموعهء موجودات عالم خلق و عالم امر که همهء آنها مراتب تفصیل عالم الهی اند و هر مرتبهء ما فوق مرتبهء اجمال مادون و مرتبهء مادون مرتبهء تفصیل مافوق است. افعال حق تعالی هر یک بر حسب مراتب وجودی خود مرحلهء تفصیل ذات خدا اند. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب تکوینی؛ عالم وجود که به قلم قدرت الهی کلیهء صور موجود در عوالم مختلف وجود یافته است به وجود علمی که موطن آن عالم قضاست و وجود عینی که عالم قدر است و به عبارت دیگر کتاب تکوین عبارت از صحیفهء عالم کون و وجود است که کلیهء صور موجود در آن از رشحات قلم الهی است و بالجمله عوالم وجود به نظام جملی و کلی از مجردات و مادیات و زمان و زمانیان و افلاک ک رشح فیض حق و تراوش قلم قضاء الهی می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب جامع؛ نفس انسان از آن جهت که جامع جمیع مراتب و کمالات مادون خود می باشد و جهان کوچکی است مشابه و مظهر عالم بزرگ. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب شیطان (شیطانی)؛ نفس انسان که درجات پست و مرحلهء توغل در شهوات حیوانی و سقوط در درکات اسفل دوزخ است و آن را «کتاب الفجار» گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب عقلی؛ نفس انسان از جهت دراکیت آن که جمیع صور موجودات در آن مرتسم شده و مظهر جهان وجود است. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب علوی؛ نفس انسان در درجات و کمالات اعلی که «کتاب الابرار» هم نامیده شده است. (فرهنگ فارسی معین).
- کتاب محو و اثبات؛ انسان را از جهت نفس حیوانی و قوای خیالی کتاب محو اثبات نامیده اند و نفوس عالیه که مرتبهء وجود صور موجود است در نفوس کلیهء عالیه است،؛ و مراد از کتاب محو و اثبات عین موجودات کونیهء فاسده می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
|| اندازه. (منتهی الارب). قَدَر. (از اقرب الموارد). || اجل. || ملک. || امام. (ناظم الاطباء). || دوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - Blue book.
(2) - Livre jaune.
(3) - Livre gris.
(4) - Livre vert.
(5) - Livre orange.
(6) - Livre rouge.
(7) - Livre blanc. (8) - در اصل: کاموئل. (متن تصحیح قیاسی است).

کتاب.

[کُتْ تا] (ع ص، اِ) جِ کاتب. نویسندگان و دانایان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : و اگر اندر اشارتی دینی یا اندر عبارتی تأویل لفظی یا نکته ای یابد که آن میان فضلاء نام آور دنیاوی، از ادبا و شعرا و کتاب، معروف نیست. (جامع الحکمتین، از فرهنگ فارسی معین).
ز بس امان که نبشتند از تو شاهان را
ز کار ماند شها، دست و جامهء کتاب.
مسعودسعد.
چهره ها را چو صفحهء کتاب کتاب دیگرگون نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 452). بفرمود [ حسن میمندی ] تا کتاب دولت از پارس اجتناب نمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 367). وزیر ابوالعباس از معاریف کتاب و مشاهیر اصحاب فایق بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 356).
عقل کودک گفت بر کتاب تن
لیک نتواند بخود آموختن.مولوی.
رجوع به کاتب شود.
|| جای تعلیم. ج، کَتاتیب. (از اقرب الموارد). دبیرستان. (مهذب الاسماء). دبستان. مدرسه. مکتب. مدرس اطفال. (یادداشت بخط مؤلف). این کلمه از قدیم بمعنی مکتب و مدرسه متداول بوده است چنانکه در اخبار الصین و الهند که در 237 ه . ق. تألیف شده این کلمه در عبارت ذیل دیده میشود : و فی کل مدینة [ فی الصین ] کتاب و معلم الفقراء و اولادهم من بیت المال یأکلون. (اخبارالصین و الهند ص 21).
رو به کتاب انبیا یک چند
بر خود این جهل و این ستم مپسند.
(حدیقه، از فرهنگ فارسی معین).
مرغان چون طفلکان ابجدی آموخته
بلبل الحمدخوان گشته خلیفه یْ کتاب(1).
خاقانی.
مادرانشان خشمگین گشتند و گفت
روز کتاب و شما با لهو جفت.مولوی.
که برو کتاب تا مرغت خرم
یا مویز و جوز و فستق آورم.مولوی.
کودکان خرد در کتابها
وان امامان جمله در محرابها.مولوی.
من تن به قضای عشق دادم
پیرانه سر آمدم به کتاب.سعدی.
بکتابش آن روز سائق نبرد
بزرگ آمدش طاعت از طفل خرد.
سعدی (بوستان).
معلم کتابی را دیدم در دیار مغرب ترش روی. (گلستان چ یوسفی ص 155).
پیر بودی و ره ندانستی
تو نه پیری که طفل کتابی.سعدی.
|| تیر خرد گردسر که کودکان بدان تیراندازی آموزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کتاتیب. (منتهی الارب).
(1) - به ضرورت شعر کلمهء کتاب به تخفیف آمده است.

کتاب باز.

[کِ] (نف مرکب) که به کتاب بازی کند بعلاقهء داشتن نه سود بردن از مطالب آن. آنکه بی استفاده از کتاب، کتاب گرد کند. آنکه کتاب نخواند لکن کتابهای خوب خرد و در کتابخانه گرد کند. کتاب دوست. کتاب پرست. (یادداشت مؤلف).

کتاب بازی.

[کِ] (حامص مرکب) عمل کتاب باز. رجوع به کتاب باز شود.

کتاب بین.

[کِ] (نف مرکب) فالچی. فال بین. (یادداشت مؤلف). فالگیر. رجوع به فال بین و فالگیر شود.

کتاب بینی.

[کِ] (حامص مرکب) فال بینی. فالگیری. رجوع به فال بینی و فالگیری شود.

کتاب پشت کردن.

[کِ پُ کَ دَ] (مص مرکب) تجلید. (یادداشت مؤلف). جلد کردن کتاب. کتاب جلد کردن. محتمل است که پشت مصحف پُست (مخفف پوست) باشد. کتاب پوست کردن. رجوع به کتاب پوست کردن شود.

کتاب پوست کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) کتاب پشت کردن. تجلید. کتاب جلد کردن.

کتابت.

[کِ بَ] (ع مص) کتابة. نبشتن. خطاطی :
که دال نیز چو ذال است در کتابت لیک
به ششصد و نود و شش کمست دال از ذال.
انوری.
|| (اِمص) عمل کاتب. کاتبی. دبیری. در عرف ادبا انشاء نثر است همچنانکه نثر شرح نظم است و ظاهراً در این جا مقصود همین است نه نوشتن (تعریفات جرجانی). کلام نثر گفتن. (یادداشت مؤلف). صاحب صبح الاعشی از اقسام کتابت بمعنی نثرنویسی و دبیری دو گونه را بدینسان آورده است:
1 - کتابت انشاء که هنر نوشتن و تألیف کلام و ترتیب معانی است و مشتمل است بر: مکاتبات ولایات، مسامحات، اطلاقات، منشورهای اقطاع، صلح نامه ها و امانات و سوگندنامه و آنچه در این معناست چون نوشتن حکم و مانند آن.
2 - کتابت اموال و آن مواردی از صنعت کتابت است که به تحصیل مال و صرف آن باز گردد چون کتابت بیت المال و خزائن سلطان و آنچه از اموال خراج گرد آید و آنچه در نفقات صرف شود و آنچه در این معناست چون کتابت سپاه و مانند آن. (از صبح الاعشی) :
ادب را به من بود بازو قوی
به من بود چشم کتابت قریر.ناصرخسرو.
بنویسد آنچه خواهد و خود باز بسترد
بنگر بدین کتابت پر نادر و عجیب.
ناصرخسرو.
فردا به دیوان باید آمد و به شغل کتابت مشغول شد. (تاریخ بیهقی). فرمود که بر آن موجب که در خدمت بای توز بود [ ابوالفتوح بستی ] به سمت کتابت در آن حضرت موسوم باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
منم که گاه کتابت سواد شعر مرا
فلک سزد که شود دفتر و ملک وراق.
خاقانی.
|| کتابت اطلاق بر علم شود، و منه قوله تعالی: «ام عندهم الغیب فهم یکتبون» (قرآن 52/41 و 68/47)؛ ای یعلمون. (صبح الاعشی). || (اِ) بمعنی مکتوب. (آنندراج). کتابت که مصدر است بمعنای مفعولی هم به کار رود. (از اقرب الموارد) :
با آنکه در کتابت اغیار هیچ نیست
بر رغم من مطالعه بسیار میکند.
شانی تکلو (از آنندراج).
بی لخت جگر از مژه برگشت سرشکم
شرمنده تر از قاصد گم کرده کتابت.
سنجر کاشی (از آنندراج).
بی لخت جگر بر لبم ای آه چرایی
ای قاصد گم کرده کتابت ز کجایی.
ارشدالله خان (از آنندراج).
- کتابت کشمیر؛ مکتوبی که در او احوال کشمیر نوشته باشند. (آنندراج) :
گر طوطی خیال لبت نامه بر شود
آئینه را کتابت کشمیر می کنم.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
- || در اصطلاحات الشعرا مکتوبی است که حروف پیچیده ناخوان داشته باشد. چنانکه حروف براهمه کشمیر که اشکال آن مختلف است بصور براهمه و بیت بالا مستند اوست غایتش بجای لبت خطت نوشته است. (از آنندراج).
|| نوشته ای است که کسی به بنده اش دهد بر اینکه بنده اش پس از پرداختن مالی آزاد است و کتابت از آنجهت گفته اند که بنده ثمنی را که باید به مولایش بپردازد می نویسد و مولایش حکم آزادی وی را. (النهایة). قراردادی که بین مولی و عبد منعقد و به موجب آن مقرر می شود عبد پس از تسلیم چیزی به مولی آزاد گردد. کتابت بدو قسم مشروطه و مطلقه منقسم است. کتابت مشروطه عبارت است از آنکه مولی در ضمن قرارداد چنین شرط کند که اگر عبد مجموع آنچه را که تعهد کرده است تسلیم نکرد به همان حالت قبل از قرارداد درآید و کتابت مطلقه کتابتی است که در آن چنین شرطی مذکور نیست. در کتابت مطلقه عبد در مقابل تسلیم هر مقدار از آنچه که تعهد شده است به همان نسبت آزاد می شود. (یادداشت مؤلف).

کتابت کردن.

[کِ بَ کَ دَ] (مص مرکب)نبشتن. کتاب نوشتن با قلم. (ناظم الاطباء). نوشتن. نگاشتن. تحریر کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
ز دست گریه کتابت نمی توانم کرد
که می نویسم و در حال می شود مغسول.
سعدی.
تا نوبت وراثت به یعرب بن قحطان رسید اول کسی بود که به خط عرب کتابت کرد. (لباب الالباب، از فرهنگ فارسی معین). || نویسندگی کردن.

کتابچه.

[کِ چَ / چِ] (اِ مصغر) کتاب کوچک. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || در تداول امروز دفتر سفید کوچک بقطع خشتی یا رقعی و کوچکتر برای تحریر. اوراق سفید که بر هم نهند و بشکل کتاب مجلد و صحافی کنند برای تحریر. || طومار یا دفتر مالیات که مستوفی در آن میزان درآمدهای مالیاتی یک ناحیه را می نوشت. (فرهنگ فارسی معین). و این اصطلاح امروز منحصر به دفترچهثبت درآمد ممیزی املاک مزروعی است.

کتابچی.

[کِ] (ص مرکب) کتاب فروش. (یادداشت مؤلف). || آنکه فروختن و ساختن کتاب یا دفتر و کتابچه کار دارد.

کتابخانه.

[کِ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء کتاب. جای نگهداری کتاب اعم از آنکه اطاق مانند و جای مسقفی باشد یا محلی که در آن کتابها را فراهم آورند و با نظم و ترتیب خاصی در قفسه ها بچینند. (فرهنگ فارسی معین). جایی که در آن کتابهای خطی و یا چاپی را جمع آرند و با نظم و ترتیب معینی قرار دهند. (از ناظم الاطباء). دارالکتب. (یادداشت مؤلف) : از آن مجلدی چند در کتابخانهء سرخس دیدم و مجلدی چند در کتابخانهء مهد عراق. (تاریخ بیهقی ص 175).
بدیهه گفته ست اندر کتابخانه
بفر دولت شاهنشه مظفر.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص 237).
|| کتابفروشی. دکان کتاب فروشی. (ناظم الاطباء). سابقاً کتابخانه هم به مخزن کتاب(1) و هم به کتاب فروشی(2) اطلاق می شد ولی فرهنگستان برای امتیاز آن دو، کتابخانه را به مخزن کتاب و کتاب فروشی را به دکان و مغازهء فروش کتاب اختصاص داد (چنانکه در زبانهای اروپایی معمول است). (فرهنگ فارسی معین).
- کتابخانهء خصوصی؛ کتابخانهء شخصی. رجوع به کتابخانهء شخصی شود.
- کتابخانهء شخصی؛ کتابخانه ای که شخصی برای استفادهء خود فراهم کرده باشد. (از فرهنگ فارسی معین).
- کتابخانهء عمومی؛ کتابخانه ای که شخص یا مؤسسه یا دولتی برای استفادهء عموم فراهم کرده باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کتابخانهء ملّی؛ کتابخانه ای که از طرف ملت یا دولت برای استفادهء عموم ملت فراهم شده باشد.(3) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Bibliotheque.
(2) - Librairie.
(3) - Bibliotheque nationale.

کتابخوان.

[کِ خوا / خا] (نف مرکب)کتاب خواننده. مطالعه کنندهء کتاب. آنکه کتابها را مطالعه کند. (فرهنگ فارسی معین). || آنکه عادت به بسیار کتاب خواندن دارد. (یادداشت مؤلف). اهل کتاب. اهل مطالعه. || باسواد. قادر به قرائت. که خواندن تواند :خدیجه بنزد ورقه آمد که کتاب خوان بود. (قصص الانبیاء). چون شدید برفت شداد بجای وی نشست و کتابخوان و زیرک بود. (قصص الانبیاء). بدان که قارون پسر عم موسی بود اول مؤمن بود و کتابخوان. (قصص الانبیاء). در روی زمین هیچ پادشاهی نماند و آصف کتابخوانی بود که هیچ کس توریة را از آن بهتر نمی دانست. (قصص الانبیاء). || آنکه برای پادشاه یا بزرگی کتاب خواند. (فرهنگ فارسی معین).

کتابدار.

[کِ] (نف مرکب) کتاب دارنده. (فرهنگ فارسی معین). دارندهء کتاب. مالک و صاحب کتاب. خداوند کتاب. || حافظ و نگهبان کتابها. (ناظم الاطباء). آنکه مأمور حفظ و نظم و ترتیب کتابهای کتابخانه است. نگهدارندهء کتاب. متصدی کتابخانه. (فرهنگ فارسی معین). متصدی کتاب در کتابخانه های عمومی. که کتاب جهت مطالعه به خوانندگان دهد.

کتابداری.

[کِ] (حامص مرکب) داشتن کتاب. تملک کتاب. || مأموریت حفظ و نظم و ترتیب کتابها در کتابخانه. (فرهنگ فارسی معین). کار و شغل کتاب دار. || تصدی کتابخانه (و آن شغلی مهم محسوب میشده) (از فرهنگ فارسی معین) : اما در زمان شاه جنت مکان منصب جلیل القدر کتاب داری یافته مورد شفقت و منظور تربیت گردید. (عالم آرا).

کتابدان.

[کِ] (اِ مرکب) جای کتاب. جاکتابی. قمطر. قمطرة. (منتهی الارب). محفظهء کتاب. تپنگوی کتاب. قفسهء کتاب. (ناظم الاطباء). || (نف مرکب) دانندهء کتاب. آشنا به کتاب. || مقابل کتاب خوان. (یادداشت مؤلف).

کتاب دعا.

[کِ بِ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کتابی که ادعیهء مأثوره و اوقات آن، در آن است، مانند مصباح و زادالمعاد و غیره. (از یادداشت مؤلف) (این ترکیب در تداول با فک اضافه است یعنی با سکون باء).

کتاب دوست.

[کِ] (ص مرکب) دوستدار کتاب. آنکه به کتاب علاقه دارد. که کتاب را دوست دارد. کتاب باز.

کتاب دوستی.

[کِ] (حامص مرکب)علاقهء مفرط به حفظ و قرائت کتاب. (فرهنگ فارسی معین). عمل کتاب دوست.

کتاب شناس.

[کِ شِ] (نف مرکب)(1) کتاب شناسنده. کسی که شناسایی به احوال کتابها و مصنفان و مؤلفان و مترجمان دارد. عالم فن کتاب شناسی. (فرهنگ فارسی معین). بصیر در شناخت کتاب.
(1) - Bibliographe.

کتاب شناسی.

[کِ شِ] (حامص مرکب)(1)عمل کتاب شناس. کار آنکه کتاب شناسد. || فن آگاهی از انواع کتابها و مؤلفان و مصنفان و مترجمان آنها. (فرهنگ فارسی معین). آگاهی بر کتاب و محتوی و نویسندهء آن.
(1) - Bibliographie.

کتابفروش.

[کِ فُ] (نف مرکب) وراق. (زمخشری). فروشندهء کتاب. که کتاب فروشد.

کتابفروشی.

[کِ فُ] (حامص مرکب)عمل کتاب فروش. شغل کتاب فروش. || فروختن کتاب. بیع کتاب. || (اِ مرکب)(1)جایی که در آنجا کتاب فروشند. مغازه ای که در آن کتاب فروخته شود. رجوع به کتابخانه شود.
(1) - Library.

کتابون.

[کَ] (اِخ) نام مردی و نام زنی بوده است و در فرهنگ جهانگیری و مؤیدالفضلاء نام دختر قیصر روم نوشته اند که زن گشتاسب بوده و اسفندیار از اوست. لیکن در مجمع الفرس سروری به این معنی بجای بای ابجد یای حطی آمده است، الله اعلم (برهان). ظاهراً مصحف «کتایون» است. یوستی در نام نامهء ایرانی نویسد: کتایون(1) نخست نام برادر فریدون بوده (طبق نقل بندهش فصل 31 بند 8) که فردوسی آن را کیانوش (در اصل بی نقطه) بجای کتایون آورده است. دوم دختر پادشاه روم و زن گشتاسب و مادر اسفندیار است که نام دیگرش را ناهید گفته اند و فردوسی و مؤلف مجمل التواریخ بدین معنی آورده اند. اما بهمن نامه چاپ مول او را دختر پادشاه کشمیر محسوب داشته است. ولی در مجمل التواریخ چ بهار ص 53 نام دختر ملک کشمیر «کسایون» آمده. ولف در فهرست شاهنامه کتابون(2) ضبط کرده و گوید دختر قیصر روم و زن کی گشتاسب است. و کتایون صحیح بنظر میرسد. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کتایون شود.
(1) - katayun.
(2) - katabun.

کتابة.

[کِ بَ] (ع اِمص) صنعت نوشتن و مکاتبه. (ناظم الاطباء). و رجوع به کتابت شود.

کتابة.

[کِ بَ] (ع مص) کتابت. نبشتن. (از منتهی الارب). کتب. کتاب. کِتبَة. (اقرب الموارد). رجوع به هر یک از مصدرها شود.

کتابه.

[کِ بَ / بِ] (از ع، اِ) کُتابه. (آنندراج). آنچه به خط جلی نسخ یا نستعلیق یا خط طغرا بر مساجد و مقابر و دروازهء امرا نویسند و یا نقش کنند. (غیاث اللغات). این لغت را صاحب مؤیدالفضلاء در سلک لغات فارسی نوشته است بمعنی خطی که آن را بقلم جلی در روی کاغذ و پارچهء باریک نوشته باشند. (برهان). کتیبه. (ناظم الاطباء). ظاهراً کتیبه ممالهء آن است. (یادداشت مؤلف) : و بر دیوار پیش خانه از بالای چوبها کتابه یی است زرین بر دیوار آن دوخته و نام سلطان مصر بر آنجا نوشته. (سفرنامهء ناصرخسرو). و بر پیش ایوان نوشته بزر و کتابهء لطیف... (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص40). همهء نمدزینها دیبای رومی بوقلمون چنانکه قاصداً بافته باشند نه بریده و نه دوخته و کتابهء حواشی نوشته به نام سلطان مصر. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 58).
سید سادات عالم شمس دین بوجعفر آنک
بود نام او کتابه بر طراز افتخار.
سیف اسفرنگ.
صندوق تربت پدر من سنگین است و کتابه رنگین و فرش رخام انداخته. (گلستان).
گرد قصرش کتابهء سیمین
ثانی اثنین کهکشان باشد.وحشی بافقی.
|| آیاتی از قرآن که در روی علم نویسند. (فرهنگ فارسی معین) :
کتابهء علمت چون بدید روز نبرد
از آن کتابه فراموش کرد کتب حذر.معزی.
رجوع به کتیبه و کُتابه شود.

کتابه.

[کُ بَ / بِ] (از ع، اِ) کِتابَه. کتیبه. نظم و نثری مشعر بر تعریف یا تاریخ که بر پیش طاق نویسند. (آنندراج). رجوع به کِتابه شود.

کتابی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کتاب. از کتاب. (یادداشت مؤلف). || همانند کتاب. غیرقطور. شکم برنیامده. میان باریک.
- کتابی ایستادن؛ همانند کتاب تنگ هم قرار گرفتن چنانکه برآمدگی و قطر پیدا نکند.
|| (اِ) قسمی ظرف شیشهء شبیه به بغلی که شکم آن برآمده نیست. قسمی ظرف شیشهء چهارضلعی دراز. قسمی شیشهء شراب شبیه به کتاب. (یادداشت مؤلف) :
زاهد به کتابی و کتاب من و تو
سنگ است و صراحی انتساب من و تو
تو مردهء کوثری و من زندهء می
مشکل که بیک جو رود آب من و تو.خیام.

کتابی.

[کِ] (ص نسبی) شرعاً کافری است که به پاره ای از کیشهای کتابهای منسوخ متدین باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). کافر کتابی که دین منسوخ دارد. (غیاث اللغات) :
از علم رهی به معرفت پیدا کن
مانند کتابی که مسلمان گردد.
جلال سیادت (از آنندراج).
|| یهودی. (ناظم الاطباء).
- کافر کتابی؛ کافری که امت پیغمبری باشد مثل یهود و نصاری و منکر دین محمدی بود. (آنندراج) :
ز خط صفحهء رویش نظر نمی گیرم
بسوی عشق چو من کافر کتابی نیست.
ملامفید بلخی (از آنندراج).

کتابی.

[کُتْ تا] (ص نسبی) منسوب به کُتّاب بمعنی مکتب و دبستان. (غیاث اللغات).

کتابی زدن.

[کِ زَ دَ] (مص مرکب)نوشیدن شراب از کتابی. (فرهنگ فارسی معین) :
یک دو کتابی بزن از دست پیر
تا خبر از سر کتابت دهد.
حبیب خراسانی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کتابی شود.

کتابیه.

[کِ بی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث کِتابی. مجوسی یا یهودی یا نصاری. (یادداشت مؤلف). رجوع به کتابی شود.

کتاتیب.

[کَ] (ع اِ) جِ کُتّاب. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کُتّاب شود.

کتار.

[کَ] (اِ) کتاره. رجوع به کتاره شود.

کتارک.

[ ] (اِخ) شهری بوده است به ناحیهء استخر در پارس. رجوع به نخبة الدهر دمشقی چ لایپزیک ص 177 شود.

کتاره.

[کَ رَ / رِ] (اِ)(1) کتار. (از برهان). غداره. کتاله. (آنندراج). حربه ای است که بیشتر اهل هند بر میان زنند و به کتار بحذف «ها» مشهور است. (برهان). حربه ای کوتاهتر از شمشیر غیر منحنی و پهن که بیشتر اهالی هند داشته اند اکنون در ایران متداول است و کاف را به غین و تا را به دال تبدیل کرده اند یعنی غداره. (از آنندراج). ج، کتارات. (تحقیق ماللهند ص 58 س 6). قداره. قمه. معرب این کلمه قتاله است. (از فرهنگ فارسی معین). صاحب غیاث اللغات می نویسد: در رشیدی مسطور است که در اصل قتاله است و عربی است و اهل یمن چنین گویند. ناصرخسرو گوید : اصل هندوان از یمن بوده است و کتاره قتاله بوده است معرب کرده اند. (سفرنامهء ناصرخسرو، چ دبیرسیاقی ص101). ابن بطوطه این کلمه را قتاره ضبط کرده است: «فضربه احدهم بالقتاره». (ابن بطوطه) : این خبر به امیر رساندند گفت این کتاره به کرمان بایستی زد. (تاریخ بیهقی). پیغامی آمد که شما را جواب فرموده آید شش تن مقدمتر ایشان خویشتن را به کتاره زدند چنانکه خون در آن خانه روان شد. (تاریخ بیهقی). غلامان دیگر در آمدند و موزه از پایش جدا کردند و در هر موزه دو کتاره داشت [ اریارق ] . (تاریخ بیهقی).
در این خانه چهارستت مخالف
کشیده هر یکی بر تو کتاره.ناصرخسرو.
مردم یمن که به حج آیند عامهء آن چون هندوان هر یک لنگی بر بسته و مویها فروهشته و ریشها بافته و هر یک کتارهء قطیفی چنانکه هندوان در میان زده. (سفرنامه ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 101).
سر آن دو چشم گردم که چو هندوان رهزن
همه را بنوک مژگان زده بر جگر کتاره.
امیرخسرو (از آنندراج).
کز برف پر عصارهء چینی است کوهسار
وز یخ پر از کتارهء هندیست آبدان.
(گلشن مراد).
در یک دست کتاره ای چون قطرهء آب و در دست دیگر گاوسری چون قطعهء سحاب. (حبیب السیر چ سنگی ج 2 ص 397). || بمعنی خنجر و شمشیر نیز نوشته اند. (غیاث اللغات). || نیزک. (دهار). و رجوع به کتاله و قداره شود.
(1) - از سانسکریت kathara (حاشیهء برهان چ معین).

کتاره بند.

[کَ رَ / رِ بَ] (نف مرکب)قداره بند. قمه بند. رجوع به قداره بند شود.

کتاره زدن.

[کَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)به کار بردن کتاره در حرب یا نزاع. رجوع به شواهد ذیل کتاره شود.

کتاع.

[کِ] (ع اِ) جِ کَتعَه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتعه شود.

کتاع.

[کُ] (ع اِ) کتیع. (منتهی الارب). ما بالدار کتاع؛ نیست در خانه کسی. (ناظم الاطباء). رجوع به کتیع شود.

کتاف.

[کِ] (ع اِ) رسن که دست را سپسایکی بدان بندند. ج، کُتف. (منتهی الارب). ریسمانی که به آن چیزی را استوار کنند. ج، کُتف. (از اقرب الموارد). رسنی که بدان دست پس سر بندند. (یادداشت مؤلف).

کتاف.

[کُ] (ع اِ) درد شانه جای. (منتهی الارب). درد کتف. (از اقرب الموارد).

کتاف.

[کَتْ تا] (ع ص) جنباننده شانه را. (منتهی الارب). فالگیر با کتف و او کسی است که در شانه می نگرد و با آن فال گویی می کند. (از اقرب الموارد). شانه بین. کت بین. آنکه از نگاه بشانه فال گوید. (از ناظم الاطباء).

کتال.

[کَ] (ع اِ) گوشت. || نفس. || حاجت که روا کنی آن را. || مؤونت. || هر چه که اصلاح آن کرده باشند از طعام و لباس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بدی زیست و تنگی آن. (منتهی الارب). سوء عیش. (اقرب الموارد). || (اِمص) درشتی اندام. (منتهی الارب). درشتی جسم. رجل ذوکتال و ذوکَتَل؛ غلظ الجسم. || قوه. || گرانی. ثقل: القی علی کتاله؛ ای ثقله. (از اقرب الموارد).

کتالان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار، بخش فیروزکوه شهرستان دماوند. سکنه 700 تن. چشمه سار. محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، زردآلو، لبنیات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کتاله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) به وزن و معنی کتاره است که حربهء اهل هند باشد. (برهان) (آنندراج). قداره. غداره. قمه :
نرگس جماش چون بلاله نگه کرد
بید برآهیخت سوی لاله کتاله.ناصرخسرو.
رجوع به کتاره شود.

کتام.

[کَ] (اِ) تالار باشد و آن عمارتی است که از چوب و تخته سازند. (برهان). تالاری که از چوب و تخته سازند و آن را در تبرستان ناپار گویند. (آنندراج). تالار را گویند. (فرهنگ جهانگیری). اطاقکی که در جالیزها و مزارع از تخته و شاخه درختان و حصیر سازند و آن جایگاه نگهبان مزرعه و جالیز است. (فرهنگ فارسی معین). کُتام (در لهجهء مردم گیلان).

کتامة.

[کَ / کُ مَ] (اِخ) قبیله ای است از بربر. رجوع به نخبة الدهر دمشقی چ اروپا ص 267 شود.

کتامی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب است به کتامه که قبیله ای از بربر باشد. (از انساب سمعانی).

کتامیان.

[کَ / کُ] (اِخ) مردم کتامة. اهالی کتامه. رجوع به کتامة شود. || گروهی از لشکریان سلطان مصر که بنا بروایت ناصرخسرو در سفرنامه از قیروان در خدمت المعزلدین الله آمده بودند : آن روز (روز جشن فتح خلیج) لشکر سلطان همه برنشینند گروه گروه و فوج فوج و هر قومی را نامی و کنیتی باشد گروهی را کتامیان گویند ایشان از قیروان در خدمت المعزلدین الله آمده بودند. (سفرنامهء ناصرخسرو بکوشش دبیرسیاقی ص 59).

کتان.

[کَتْ تا / کَ] (ع اِ)(1) نباتی است بقدر ذرعی، ساق و برگش باریک و گلش لاجوردی است و پوست وی را همچون پنبه ریسند و جامه اش معتدل است در گرمی و سردی و خشکی و به اندام نچسبد و رافع حرارت و باعث تقلیل خوی است. (از منتهی الارب). اعشی الف آن را بضرورت حذف کرده و (کتن) آورده است. (از اقرب الموارد). نباتی است بقدر ذرعی، ساق و برگش باریک و گلش لاجوردی و قبه های او قریب به جوزی و پر از تخم و پوست او را مانند پنبه تابیده لباس ترتیب می دهند. (تحفهء حکیم مؤمن). بوتهء معروفی است که بنی نوع بشر با زحمت فوق العاده فواید کلیه از آن برده اند کتان نازک و لطیف مصر که از این گیاه ساخته می شد از حیث خوبی و لطافت در نوشتجات مقدسه مذکور است. (قاموس کتاب مقدس). کتان از تیرهء کتانیان می باشد و گلهای آبی رنگ آن پنج قسمتی و دارای پنج کاس برگ و ده پرچم و تخمدان پنج خانه است که هر یک دارای رشته های بافتنی بسیار مفید است و دانه های آن دارای مادهء لعابی و روغنی مخصوص است که بسرعت در هوا خشک می شود و در نقاشی به نام روغن بزرک به کار می رود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 215). گیاهی است از تیرهء کتانیان(2) که یکی از تیره های نزدیک به سدابیان(3) است. برخی از گونه های این گیاه بصورت درختچه نیز در می آیند. برگهایش متناوب و کامل و باریک و بشکل سر نیزه است. گلهایش دارای تقسیمات پنج تایی و زرد یا آبی سفید است. گل کتان صبح زود شکفته می گردد و بعد از ظهر بسته می شود. گل آذینش خوشه یی است. میوه اش بشکل کپسول است و حامل ده دانهء بیضی شکل صاف قهوه یی رنگ میباشد. ساقهء کتان دارای الیافی است که از آنها در نساجی استفاده می کنند و پارچه های براق و مرغوب از آنها تهیه می نمایند. از دانهء کتان روغنی میگیرند که در هوا زود خشک می شود و در نقاشی مورد استعمال دارد و به نام روغن بزرک در بازار عرضه میگردد. کتان از گیاهان بومی نواحی بحرالرومی و قفقاز و خاور نزدیک و خاور میانه است و از بیش از 5 هزار سال قبل الیافش مورد استفادهء بشر قرار گرفته است این گیاه بیشتر در آب و هوای مرطوب می روید (سواحل بحر خزر در ایران بهترین نقطه جهت پرورش کتان است). در حدود صد گونه از این گیاه شناخته شده است. (فرهنگ فارسی معین).
- کتان ابریشم نما؛ کتان زلاند جدید. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتان زلاند جدید شود.
- کتان زلاند جدید؛ کتان ابریشم نما. گیاهی است از تیرهء سوسنی ها که زیبا و پایا و دارای ریشه های ستبر و محتوی اندوخته های گیاهی و برگهای منشعب از ریشه است. مجموعهء برگها منظره بادبزن را دارند. گلهایش زرد رنگ و نسبةً درشت است. درازی برگهای این گیاه گاهی تا دو متر هم می رسد. از برگهای آن الیاف بسیار ظریفی حاصل می شود که در تهیهء منسوجات ظریف بکار می رود ولی عیب الیاف این گیاه آن است که بسیار زود فاسد می شود و بنابراین منسوجات حاصل از آنها کم مقاومت و بی دوام است بطوری که از نام این گیاه پیداست خاص جزایر زلاند جدید است. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از جامه باشد که آن را از علف بافند طبیعت آن سرد و خشک است و پوشیدنش نشف رطوبت و عرق از بدن می کند. گویند اگر کسی خواهد که بدن او لاغر شود در زمستان جامهء کتان نو پوشد و در تابستان جامهء کتان شسته و اگر خواهد که لاغر نشود بر عکس یعنی در زمستان جامهء کتان شسته بپوشد و در تابستان نو. (برهان). نوعی از جامه باریک که از پوست گیاهی بافند. (غیاث اللغات). جامه ای است معروف که شاعران پاره شدن آن به سبب نور ماه گفته اند و بعضی گویند که مکرر آزموده شده که این معنی را اصل نیست و بعضی گویند که جامهء مذکور را از پوست ساق درخت کتان بافند چنانکه در شرح نصاب نوشته شده است که در بعضی بلاد پوست ساق درخت کشیده و ریشه ریشه کرده مثل پشم و پنبه ریسند و از آن جامه می بافند و آن جامه در مهتاب قوت ندارد. (آنندراج). نوعی پارچه که از کتان سازند بدین معنی که ساقه های کتان را در آب می خیسانند و از آن رشته های سفید حاصل می کنند و آنها را بافته پارچه های کتان بدست می آورند. (فرهنگ فارسی معین) : و از بصره نعلین خیزد و فوطه های نیک و جامه های کتان. (حدود العالم). و جامهء ایشان (صقلابیان) بیشتر کتان است. (حدود العالم).
ز کتان و ابریشم و موی و قز
قصب کرد پر مایه دیبا و خز.فردوسی.
ز کین او دل دشمن چنان شود که شود
ز نور ماه درخشنده جامهء کتان.فرخی.
و این سینیز شهرکی است نزدیک ساحل دریا و کتان بسیار باشد و از آنها جامهء سینیزی خیزد. (فارسنامهء ابن البلخی).
از ماه درفش تو مه چرخ
سوزان چو ز مه کتان ببینم.خاقانی.
اگر چراغ بمیرد صبا چه غم دارد.
وگر بریزد کتان چه غم خورد مهتاب.
سعدی.
ترا که گفت که برقع برافکن ای فتان
که ماه روی تو ما را بسوخت چون کتان.
سعدی.
گر در نظرت بسوخت سعدی
مه را چه غم از هلاک کتان.سعدی.
فکر کتان چه کنی چون به زمستان برسی
پوستین را چه کنی غم چو رسد فصل بهار.
نظام قاری.
نگشت مخفی و پوشیده این که بی حجت
جفای ماه ز کتان بعدل کردی دور.
نظام قاری.
صاحبی را که ز کتان هوس کیسه است
کیسه از سیم بپرداز بگو در بازار.
نظام قاری (دیوان ص 13).
- رنگ کتان؛ رنگ شکری. (ناظم الاطباء).
- کتان مثقالی؛ نوعی از کتان بغایت نازک و لطیف. (از آنندراج) :
ز کتان مثقالی خانه باف
زده کوهه بر کوهه چون کوه قاف.
نظامی (از آنندراج).
|| دانه ای را نیز گویند که از آن روغن چراغ گیرند و بعضی گویند به این معنی بکسر اول باشد و بی تشدید (برهان). تخمی است که روغن چراغ از آن حاصل کنند و به هندی السی نامند. (آنندراج). ابن السکیت گوید که بفتح کاف بود و به کسر کاف خطاست و گوید او را زیز هم گویند و عمرو از پدر خود روایت کند که او را شریع گویند و مشانه و اصطبه دانه را گویند که به شبه سنگ در میان کتان بود. ابن الاعرابی گوید شریع، کتان نیکو را گویند. و بپارسی تخم کتان بود و در بعض مواضع کوش دانگ گویند. و گفته اند بعض تخم او را بذر گویند و به کسر و به فتح افصح باشد. و سغد و سمرقند و فرغانه زغیر گویند و زغیره هم گویند و به هندی الس گویند. (از ترجمهء صیدنه). بَزرَک. کشدانک. تخم کتان. یانه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به بزرک شود. || چغزلاوه. (منتهی الارب). رجوع به چغزلاوه و چغزاوه شود. || سیل آورد. کف آب. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی) , Lin(لاتینی)
(1) - Linum .
(فرانسوی)
(2) - Linacees .
(فرانسوی)
(3) - Rutacees

کتان.

[کُتْ تا] (ع اِ) جانورکی است سرخ و گزنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کتان.

[کِ] (موصول + ضمیر) مخفف که تان. مرکب از «که» + «تان» (ضمیر شخصی متصل دوم شخص جمع که حالت مفعولی و اضافه پیدا می کند :
بی علم بر عمل چو خران می چرا روید
زیرا کتان(1) ز جهل هوی مقتدا شده ست.
ناصرخسرو.
نگر کتان(2) نکند غره عهد و پیمانش
که او وفا نکند هیچ عهد و پیمان را.
ناصرخسرو.
(1) - حالت اضافه.
(2) - حالت مفعولی.

کتانان.

[ ] (اِخ) قریه ای است میان مروالرود و بلخ و به قریهء زُریق بن کثیرالسعدی معروف است در آن ذکری است از مقتل یحیی بن زیدبن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب. (معجم البلدان).

کتانة.

[کِ نَ / کُ نَ](1) (اِخ) ناحیه ای است به مدینه. (منتهی الارب). ناحیه ای است از روستاهای مدینه از آن آل جعفربن ابی طالب. (از معجم البلدان). و نیز رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - ضبط اخیر از معجم البلدان است.

کتانی.

[ ] (اِ) نوعی از زردآلو. (آنندراج) :
از رنگ طلایی کتانی
پیراهن مه کند کتانی.
محسن تأثیر (از آنندراج).(1)
(1) - شاهد بمعنی منسوب به کتان نیز هست.

کتانی.

[کَ / کَتْ تا] (ص نسبی) منسوب به کتان. از کتان. رجوع به کتان شود. || نوعی کفش که رویهء آن از پارچه کنند. کفش کتانی. || نوعی گل. گل کتانی. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی کاغذ عالی که در عکاسی و چاپ بکار رود و سطح آن دارای برجستگیهایی است بطرح تار و پود پارچهء کتان. (فرهنگ فارسی معین).

کتانی.

[کَتْ تا] (اِخ) ابوبکر محمد بن علی بن جعفر الکتانی یکی از مشایخ صوفیه است. مسکن او به مکه بود وفاتش در این شهر در 322 ه . ق. به زمان قاهر خلیفه اتفاق افتاد. رجوع به تاریخ گزیده چ اروپا ص 778 و انساب سمعانی شود.

کتانی.

[کَ] (اِخ) ابومحمد عبدالله بن سلمون کتانی. رجوع به معجم المطبوعات شود.

کتانی.

[کَ] (اِخ) جعفربن حسنی ادریسی متوفی 1323 ه .ق. از اوست: 1- رسالة فی احکام اهل الذمه. 2- الشرب المختصر و السرالمنتظر من معین اهل القرن الثالث عشر. 3- منتخب الاقاویل فی ما یتعلق بالسراویل (از معجم المطبوعات).

کتانی.

[کَ] (اِخ) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر الکتانی الحسنی الادریسی الفاسی. از اوست: 1 - حکم. 2 - خبئة الکون. 3 - الرحمة المرسلة فی شأن حدیث البسلمه. 4 - السرالخفی الامتنانی الواصل الی ذکرالراتب الکتانی. 5 - فنیة السائل فی اختصار الشمائل. 6 - الکمال المتلالی و الاستدلالات العوالی. 7 - لسان الحجة البرهانیه فی الذب عن شعائر الطریقة الاحمدیة الکتانیه. 8 - لقطة العجلان بشرح الصلاة الانموذجیه. 9 - مفاکهة ذوی النیل والاجادة فی الرد علی مدیر جریدة السعادة. (معجم المطبوعات).

کتانی.

[کَ] (اِخ) محمد بن جعفر و او پسر جفعر الادریسی الکتانی متوفی بسال 45 ه . ق. است. از اوست: 1 - الازهار العاطرة الانفاس بذکر بعض محاسن قطب المغرب و تاج مدینه فاس. 2 - بلوغ القصد والمرام ببیان ماتنفرمنه الملائکة الکرام. 3 - الرسالة المستطرده لبیان مشهور کتب السنة المشرفة. 4 - سلوة الانفاس و محادثة الاکیاس بمن اقبر من العلماء والصلحاء بفاس. 5 - شفاء الاسقام والاَلام بما یکفر ما تقدم و ما تأخرمن الذنوب و الاَثام. 6 - نظم المتناثر من الحدیث المتواتر. (معجم المطبوعات).

کتایب.

[کَ یِ] (ع اِ) کتائب. جِ کتیبه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). لشکرها : و مردم شهر اندر حالت اختلاط کتایب و اختراط قواضب و تمکین یافتن نیزه ها در سینه ها... با ایشان مقاومت نتوانند کرد. (تاریخ بیهق ص 14).
معمور به حشمتش اقالیم
منصور به دولتش کتایب.انوری.
تا روز دیگر مواکب و کتایب و عساکر و مقانب به پای قلعه رسیدند. (جهانگشای جوینی). هامون از ازدحام کتایب به اهضاب سرافرازی کرد. (جهانگشای جوینی).

کتایون.

[کَ] (اِ) زن پادشاه بزرگ را گویند یا زنی که شهنشاه و پادشاه بزرگ باشد، جهان بانو هم می گویند. (آنندراج).

کتایون.

[کَ] (اِخ) دختر قیصر روم، زن گشتاسب و مادر اسفندیار باشد. (ناظم الاطباء). هنگامی که گشتاسب به روم رفت کتایون وی را دید و خواستارش شد. بنابه روایت شاهنامه، کتایون در خواب دید که بیگانه ای بیدار دل و فرزانه، ببالا چون سرو و بدیدار چون ماه کشور او را روشن کرد و در آن روز که بزرگان برای خواستگاری گرد آمده بودند کتایون گشتاسب را دید و دانست که همان است که در خواب دیده است. در ترجمهء فارسی یشتها از آقای پورداود آمده است که کی گشتاسب پس از گوشه گیری کی لهر اسب بجای پدر بتخت نشست. زن او در شاهنامه دختر قیصر روم (یونان مقصود است) تصور شده است. دقیقی گوید:
پس از دختر نامور قیصرا
که ناهید بدنام آن دخترا
کتایونش خواندی گرانمایه شاه
دو فرزند آمد چو تابنده ماه
یکی نامور فرخ اسفندیار
شه کارزاری نبرده سوار
پشوتن دگر گرد شمشیرزن
شه نامبردار لشکرشکن
بعد فردوسی می گوید: دو تن از شاهزادگان کیکاووسی نزد لهراسب بودند و توجه شاه را بخود کشیده بودند و بدین جهت دست گشتاسب از کار کوتاه شد، رنجیده خاطر از ایران بیرون رفت و سرانجام به روم (یونان) رسید به تفصیلی که در شاهنامه مندرج است. کتایون دختر قیصر شیفتهء حسن جمال گشتاسب گشت و زن وی شد چنین بنظر می رسد که این داستان نسبتاً نو باشد زیرا در اوستا و کتب پهلوی ذکری از کتایون نشده است ناهید و کتایون هر دو اسم ایرانی است. در فصل 31 فقره 8 کتایون و برمایون دو برادر فریدون هستند گذشته از اینکه بهیچ وجه در کتب دینی ایرانیان کتایون یا کی تابون نامی، زن گشتاسب ذکر نشده و این خود دلیل نو بودن این داستان است، در عروسی کتایون با گشتاسب و دو خواهر دیگرش با شاهزادگان دیگر از اسقف سخن رفته که مراسم عقد نکاح بجای آوردند لابد بایستی این داستان پس از نفوذ دین عیسی بوجود آمده باشد. بنا به مندرجات اوستا و کلیهء کتب پهلوی و پازند، زن گشتاسب موسوم است به هوتُس که در اوستا به هیأت هوتئوسا(1) آمده است. (از یشتها ج 2 صص 267 - 268) :
برفتند ز ایوان قیصر بدرد
کتایون و گشتاسب با باد سرد.فردوسی.
برفتند بیداردل بندگان
کتایون و گلرخ پرستندگان.فردوسی.
چونانکه شاه سنجر نازد ز طلعت تو
اسفندیار نازد از طلعت کتایون.معزی.
از فرنگیس و کتایون و همای
باستان را نام و آوا دیده ام.خاقانی.
(1) - Hutaosa.

کتایون.

[کَ] (اِخ) پسر پورترا برادر فریدون و برمایون بود. در یشتها آمده است: از آسپیان پورترا فریدون بوجود آمد کسی که از جم انتقام کشید. از او (یعنی پورترا) دو پسر دیگر که برمایون و کتایون باشند بوجود آمدند اما فریدون پرهیزگارتر بود. (یشتها ج 1 ص 194).

کت اسپست.

[کَ اِ پِ] (اِخ) قریه ای است فرسنگی میانهء جنوب و مغرب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

کتب.

[کَ] (ع مص) نبشتن. (تاج المصادر بیهقی). نوشتن. (آنندراج). کتاب. کتابة. نبشتن چیزی را. یقال: کتبت بالقلم. (از منتهی الارب).
- کتب کتاب؛ تصویر کردن لفظ در آن به حروف هجاء مثل خط آن. (از اقرب الموارد).
|| دوختن درز مشک را به دوال. (آنندراج) (منتهی الارب). مشک دوختن. (تاج المصادر بیهقی). || دوختن شرم ناقه را بدوال و فراهم آوردن یا استوار و محکم کردن حیای آن را بحلقهء آهن و مانند آن تا گشن نتواند گشنی کرد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). || مهربان کردن ناقه را بر بچهء غیر یعنی استوار کردن هر دو سوراخ بینی بچیزی تا بو(1) را نبوید و از بچه نرمد. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بستن سوراخ بینی ماده شتر را به یک چیز تا نبوید بچهء خود را. (ناظم الاطباء). || داشتن چیزی را. کتب الشی ء؛ داشت آنرا. (منتهی الارب)(2). || دانستن و دریافتن چیزی را قوله تعالی: ام عندهم الغیب فهم یکتبون.(3) (ناظم الاطباء). || سر مشک را به سربند بستن: کتب القربةَ. (منتهی الارب). || حکم کردن خدای تعالی چیزی را و واجب گردانیدن و فرض کردن. قوله تعالی: کتب علیکم الصیام. (قرآن 2/183). (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن. (یادداشت مؤلف). جمع کردن و فراهم آوردن چیزی را. (ناظم الاطباء).
(1) - در شرح قاموس و متن اللغة بو [ بَ و و ]بمعنی بچه شتر آمده است.
(2) - در لسان العرب هم کتب بمعنی دانستن آمده است و ظاهراً در منتهی الارب که بمعنی داشتن آمده تحریف است.
(3) - قرآن 52/41.

کتب.

[کُ] (ع اِ) کُتُب. جِ کتاب. کتابها. مجموعه های خطی و چاپی. (فرهنگ فارسی معین) :
این چنین بزم از همه شاهان کرا اندرخور است
نامهء شاهان بخوان و کتب پیشینان بیار.
فرخی.
ولیکن اوستادان مجرب
چنین گفتند در کتب اوایل.منوچهری.
نه اندرکتب ایزد مجملی ماند
که آن نشنیدم از دانا مفسر.ناصرخسرو.

کتب.

[کُ تُ] (ع اِ) جِ کتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نوشته ها. مجموعه های خطی یا چاپی. (فرهنگ فارسی معین). کُتب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : نگویی که در کتب می نخوانده است در چنین ابواب کار کتب دیگر است و حال مشاهدهء دیگر. (تاریخ بیهقی). به هیچ روزگار نشان ندادند و نه در کتب خواندند که غوریان پادشاهی را چنان مطیع و منقاد بودند. (تاریخ بیهقی). این طبیبان را... داروها است و آن خرد است و تجارب پسندیده چه دیده و چه از کتب خوانده. (تاریخ بیهقی).
از بهر قضا خواستن و خوردن رشوت
فتنه همگان بر کتب بیع و شرا اند.
ناصرخسرو.
اقوال مرا گر نبود باورت این قول
اندرکتب من یک یک بشمر و بنگر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 59).
خود را جز به مطالعهء کتب مهربی ندانستم. (کلیله و دمنه). که در کتب طب هم اشارتی دیده نیامد. (کلیله و دمنه). و دیگر کتب هندوان مضموم گردد. (کلیله و دمنه). جملهء آن اجزاء با سایر کتب نفیس که پیوسته مستصحب آن بودی ضایع شده بود. (المعجم). آنچه در کتب علما مسطور است. (گلستان).
عالم که ندارد عملی مثل حمار است
بیفایده اثقال کتب را شده حامل.
سلمان ساوجی.
و رجوع به کتاب و رجوع به کُتب شود.
- کتب اربعه؛ (نزد شیعه) عبارتند از: کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب، استبصار. (یادداشت مؤلف).
- کتب سماوی؛ کتابهای آسمانی. (ناظم الاطباء).
- دار کتب؛ کتابخانه. (ناظم الاطباء). دارالکتب. رجوع به کتابخانه شود.

کتباً.

[کَ بَنْ] (ع ق) مقابل شفاهاً. (یادداشت مؤلف). که بطور کتبی و بوسیلهء نوشته بیان شود.

کتبت.

[کِ بَ] (ع مص) مأخوذ از تازی کِتبَة بمعنی نوشتن :
باز رو سوی غلام و کتبتش
کو سوی شر می نویسد نامه خوش.مولوی.
و رجوع به کتبة شود.

کتبخانه.

[کُ تُ نَ / نِ] (اِ مرکب) کتابخانه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
کتبخانهء پارسی هر چه بود
اشارت چنان شد که آرند زود.نظامی.
از کتبخانهء و علمنا
ذوق علمی چشیده ام که مپرس.مولوی.
یتیمی که ناکرده قرآن درست
کبتخانهء هفت ملت بشست.سعدی.
و رجوع به کتابخانه شود.

کتبستان.

[کُ تُ بِ] (اِ مرکب) کتب خانه. (آنندراج). کتابخانه. (ناظم الاطباء). رجوع به کتب خانه و کتابخانه شود.

کت بستن.

[کَ بَ تَ] (مص مرکب)(1)دستهای کسی را به بند از بالای بازو به پشت بستن. (از فرهنگ فارسی معین). || مجازاً، مغلوب کردن. (مخصوصاً در مشاعره) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از کت + بستن.

کت بسته.

[کَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)که دو دست وی از بازو به بالا به بند بسته شده باشد. آنکه کت وی را به پشت بسته باشند. (فرهنگ فارسی معین). کتیف. (یادداشت مؤلف) :
دزد کت بسته رئیس الوزرا خواهد شد
مایهء رنج تو و محنت ما خواهد شد.ایرج.

کتبغا.

[کَ بُ] (اِخ) کتبوغا. زین الدین... یکی از جملهء اسرای مغول بود که در واقعهء حمص بدست مسلمانان افتاد و سلطان قلاوون او را تربیت کرد. پس از کشته شدن الملک الاشرف سلطان شام وی به همدستی جمعی از ممالیک بیدرا [ بَ دَ ] را که به سلطنت رسیده بود کشت و برادرش را به نام محمد به سلطنت رساند و خود نیابت سلطنت یافت اما عاقبت پس از دو سال حکمرانی در سال 696 ه . ق. از دست لاچین به دمشق گریخت. (تاریخ مغول ص267 و 268).

کتبوقانویان.

[] (اِخ) کدبغانویین. کیتبوقا. کیدبوقا. کیتوبوقا. کیتبوقانویان. کیتوبوقانویان. یکی از امرای مغول است که در سال 650 ه . ق. بفرمان هولاکو به قصد تسخیر قلاع ملاحده حرکت کرد و پس از تسخیر قهستان با ده هزار از لشکریان به پای گرد کوه رسید و آن را محاصره کرد و تون و ترشیز را بگرفت و قسمتی از قلاع اسماعیلیان را تصرف کرد. رجوع به جامع التواریخ چ بهمن کریمی ج 2 ص 689 و 690 و تاریخ سیستان حاشیهء ص 398 شود.

کتبة.

[کُ بَ] (ع اِ) دوال که بدان دوزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دوالی است که به آن دوخته میشود درز مشک و غیر آن. (شرح قاموس). || آنچه بدان شرم ماده شتر را فراهم آرند تا گشن برنجهد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || درز موزه و مشک و جز آن فراهم آورده. (منتهی الارب). درزی است که بهم آورده است دوال هر دو روی آنرا. (شرح قاموس). ج، کُتَب. (اقرب الموارد).

کتبة.

[کِ بَ] (ع اِمص) نوشتن خواستن کتابی را که می نویسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نبشتن خواستن کتابی را که شخص می نویسد. کتبت. || نوع نبشتن. || هیئت نبشتن. (ناظم الاطباء). کتبت.

کتبة.

[کِ بَ] (ع مص) رجوع به کَتب و کِتاب و کِتابَة شود.

کتبة.

[کَ تَ بَ] (ع ص، اِ) جِ کاتب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کتاب و کاتب شود.

کتبه.

[کَ تَ بَ] (ع ص، اِ) کَتَبَة. جِ کاتب (فرهنگ فارسی معین). نویسندگان. کاتبان. منشیان. (ناظم الاطباء) : اما طریقی که خواجهء فاضل ظهیرالدین کرجی داشت، کتبهء عجم از نسخ کتابت بر منوال او اگر خواهند قاصر آیند. (مرزبان نامه). و رجوع به کَتَبَة و کاتب شود.

کتبی.

[کَ] (ص نسبی) که نوشته شود. مقابل شفاهی.
- امتحان کتبی؛ امتحانی که پاسخ پرسشها نوشته شود. مقابل امتحان شفاهی.

کتبی.

[کُ تُ] (ع ص نسبی) کتابفروش. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نگاهدارندهء کتاب. حافظ کتاب. (از اقرب الموارد). || کتاب شناس. (یادداشت مؤلف)(1).
(1) - Bibliographe.

کتبی.

[کُ تُ] (اِخ) محمود مؤلف تاریخی است در خصوص آل مظفر. رجوع به محمود و رجوع به مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 1 و 2 شود.

کت بین.

[کَ] (نف مرکب) شانه بین. کتاف. (ناظم الاطباء). آنکه با نگاه کردن به کت گوسفند سرگذشت گوید. آنکه از خطوط استخوان کت گوسفند از طالع کسان خبر دهد. آنکه از خطوط استخوان شانه گوسفند (پاروی گوسفند) فال گوید. (یادداشت مؤلف). رجوع به شانه بین شود.

کت بینی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کت بین. شانه بینی. فالگیری با شانهء بز و گوسفند و مانند آن. رجوع به کت بین و شانه بین شود.

کتپتوک.

[کَ تَ پَ کَ] (اِخ) صورت پارسی قدیم کلمهء کاپادوکیه است و به تعبیر بهتر کاپادوکیه، یونانی شدهء کتپتوک پارسی قدیم است و داریوش اول در کتیبه های بیستون و نقش رستم و تخت جمشید کاپادوکیه را چنین نامیده است. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1452 وج 3 ص 2121 و نیز رجوع به کاپادوکیه شود.

کت تا.

[کُ] (اِخ)(1) دوست سارداناپال آخرین پادشاه آشور مقیم پافلاگونیه و پناه دهنده و محافظ دختران و پسران و گنجینه های این پادشاه در طغیان و سرکشی آرباکس بدین توضیح که هنگامی که سارداناپال آخرین پادشاه آشور مواجه با قیام آرباکس شد سه پسر و دو دختر خود را با گنجهای متعدد به پافلاگونیه نزد دوست با وفای خود کت تا می فرستد. (ایران باستان ج 1 ص 211).
(1) - Cotta.

کت تا.

[کُ] (اِخ) نام یکی از سرداران رومی است. وی از مهرداد ششم پادشاه اشکانی شکست خورده است. (ایران باستان ج 3 ص 2147).

کت چشمه.

[کَ چَ مَ] (اِخ) نام محلی به چهاردانگه در هزار جریب مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 125 بخش انگلیسی و ص 167 ترجمهء آن.)

کتح.

[کَ] (ع اِ) خراش سنگ ریزه کمتر از کدح. (منتهی الارب). خراشی که بجلد رسد کمتر از کدح. (ناظم الاطباء). و رجوع به کدح شود.

کتح.

[کَ] (ع مص) سیر خوردن. (آنندراج). سیرخوردن طعام را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برداشتن و انداختن بر کسی گرد و خاک را یا درکشیدن جامه را از وی. (آنندراج). برداشتن و انداختن بر کسی گرد و خاک را باد و کشیدن جامه را از وی. (منتهی الارب). || خوردن ملخ آنچه بر زمین بود. || رسیدن چیزی به پوست پس اثر کردن در آن. (آنندراج) (منتهی الارب).

کتخ.

[کَ تَ] (اِ) بمعنی کشک باشد که دوغ خشک شده است و ترکان قروت گویند. (برهان). کشک باشد که در آش کنند. (آنندراج). کشک. (اوبهی) :
مدام تا که ز خاصیت اهل صفرا را
موافق است همه عمر ناردان و کتخ.
خواجه عمید لوبکی (از جهانگیری).
|| نان خورشی را گویند که از شیر و دوغ ترش و نمک سازند و عربان شیراز گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). از ترشی و شیرینی هر چه با نان خورند که قتق گویند و ظاهراً کتخ فارسی و قتق ترکی باشد. (آنندراج). کتغ. (فرهنگ جهانگیری).

کتخ.

[کَ تِ] (اِ) چاشنی را گویند و آن ترشی و شیرینی بهم آمیخته باشد. (برهان). چاشنی باشد ممزوج از ترشی و شیرینی که در آشها بریزند و آن را به ترکی قاتق گویند. (فرهنگ جهانگیری).

کتخدا.

[کَ خُ] (اِ مرکب)(1) کدخدا. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کدخدای. کتخدای. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدخدا و کدخدای و کتخدای شود.
(1) - از کد، کت (خانه) + خدا (صاحب)، کتخدا؛ معرب آن نیز «کتخدا» پهلوی katak -xvatai. (حاشیهء برهان چ دکترمعین ذیل کدخدا).

کتخداپسند.

[کَ خُ پَ سَ] (ن مف مرکب)که در او پسند کتخدا باشد. که کدخدا پسندد. مقبول کدخدا. || پست. فرومایه. زبون. (ناظم الاطباء).

کتخدای.

[کَ خُ] (اِ مرکب) کدخدا. (از آنندراج). کتخدا. (ناظم الاطباء). فرمانروا. صاحب. دارا. دارنده :
یکی پاک انبازش آرم بجای
که گردی به اهواز بر کتخدای.فردوسی.
خانه به دو کدبانو نارُفته بود و ده به دو کتخدای ویران. (سیاست نامه). و رجوع به کدخدا و کدخدای و کتخدا شود. || پادشاه. (یادداشت مؤلف). || معتمد وزیر و مدبر کارهایش. (دزی ج 2 ص443). کدخدای. رجوع به کدخدای شود.

کتخدایی.

[کَ خُ] (حامص مرکب)کتخدائی. کدخدایی. رجوع به کدخدایی شود. || سلطنت. آقائی. (یادداشت مؤلف). رجوع به کدخدایی شود.

کتخشیر.

[کَ تَ] (اِ مرکب) ماستی باشد که شیر و روغن و نمک در آن ریزند و خورند و بعضی گویند ماستینه باشد که روغن و شیر و نمک در آن کنند. (برهان). ماستینه است که از کشک و شیر و روغن پزند و خورند. (آنندراج).

کتد.

[کَ تَ / تِ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه هر دو شانه از مردم و اسب یا هر دو. || بمعنای دوش است یا میان دوش تا پشت. ج، اَکتاد و کُتود. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِخ) ستاره ای است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام ستاره ای است و آن کاهل اسد است. (یادداشت مؤلف).

کتد.

[کَ تَ] (اِخ) کوهی است به مکة بطرف مَغَمَّس حرسهاالله تعالی. (منتهی الارب) (آنندراج).

کتر.

[کَ تَ] (ع اِ) کوهان بلند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کوهان. (منتهی الارب). کوهان بلند شتر. (ناظم الاطباء). کَترَة. رجوع به کتر [ کَ / کِ ] و رجوع به کترة شود.

کتر.

[کَ] (ع اِ) شمرده و اندازه. (منتهی الارب). قدر و اندازه. || لیاقت. حسب. (ناظم الاطباء). حسب و قدر. (اقرب الموارد). || میانهء هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رفتاری است مانند رفتار مستان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || هودهء خرد. || دیوار خرمنگاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دیوار خرمنگاه غله. (ناظم الاطباء). || کوهان بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کِتر. کَتِر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به کَتَر و کِتر شود. || جای خشک کردن خرما. (ناظم الاطباء).

کتر.

[کِ] (ع اِ) گوری از گورهای عاد یا بنایی است شبیه به گنبد و کوهان را بدان تشبیه دهند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کَتَر و کَتر شود.

کتر.

[کَ تَ] (اِخ) ولایتی است در هندوستان. (فرهنگ اسدی اقبال ص 161). این گفتهء اسدی ظاهراً براساسی نباشد چه کتر دشتی بوده است نزدیک بلخ بچهار فرسخ بر کران رود جیحون و سلطان محمود با ایلک خان در آنجا حرب کرده است و ایلک خان را بشکست. صاحب تاریخ گردیزی آرد: ایلک خان با آن لشکر از رود بگذشت و به بلخ آمد و امیرمحمود رحمة الله آنجا رفت و به دشت کتر حرب کردند. (تاریخ گردیزی ص 54). صاحب تاریخ یمینی جای این دشت را بدون ذکر نام کتر بر چهارفرسنگی بلخ کنار پل چرخیان می نویسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 298) :
ز بت پرستان چندان بکشت و چندان بست
که کشته بود و گرفته ز خانیان به کتر.
فرخی.
و گر بیاید زانگونه باز باید گشت
که خان ز دشت کتر پشت گوژ و روی آژنگ.
فرخی.
آنچه او کرد به ترکستان با لشکر خان
شاه کرده ست بدان لشکر در دشت کتر.
فرخی.
نه یک سوار است او بلکه صد هزار سوار
بر این گواه منست آنکه دید فتح کتر.
عنصری.
رجوع به تاریخ گردیزی ص 54 و تاریخ یمینی ص298 شود.

کتران.

[کَ] (اِ) قطران. (برهان) (زمخشری). کتیران. (آنندراج). دارویی است سیاه که از درخت عرعر که آن سرو کوهی است گیرند و بعضی گویند از درخت صنوبر میگیرند. رشک و شپش را می کشد و علت گر و جرب انسان و حیوان خصوصاً شتر گرگین را مالیدن آن نافع باشد و قطران معرب آن است. (برهان). صمغ سرو کوهی که آن سرو را ابهل گویند و آن صمغ بغایت حارو محرق است بهتر آن است که از درخت عرعر حاصل نمایند و آتش زود در آن میگیرد و بر شتر گرگین مالند نافع بود و معرب آن قطران است. (آنندراج). رجوع به قطران شود.

کترم کردن.

[کُ تُ رُ کَ دَ] (مص مرکب)بند کردن. ساکن کردن. در جایی وادار به ماندن کردن. (لغات عامیانهء جمال زاده) : به هر زبانی بود این بچه را سه روز در منزل خودمان کترم کردیم. (لغات عامیانهء جمال زاده). ای خدا خراب کند این بندرعباس را که منو ششماه روزگار کترمم کرد. (صادق چوبک، از لغات عامیانهء جمال زاده).

کترمه.

[کُ تُ مَ / مِ] (اِ) قترمه. در تداول عامه چرک و خون گرد آمده بر سر جراحت یا قرحه و قطور و ضخیم و خشک شدن آن. خشکریشهء ضخیم بر قرحه. جُلبَه و آن پوست مانندی است که بر روی ریش بندد. (یادداشت مؤلف). شوخ و چرک بسیار بر دست و پای. شوخ ضخیم بر پشت دست و جز آن. دَلَّه از شوخ با ریم بر دست و پای. (یادداشت مؤلف).

کترمه بستن.

[کُ تُ مَ / مِ بَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامهء، دلهء ضخیم بستن از شوخ و ریم. (یادداشت مؤلف). کبره و دله بستن شوخ و ریم بر دست و پای.

کتروم.

[کَ] (اِخ) نام محله ای به دودانگهء هزارجریب مازندران. رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 167 شود.

کترونتن.

[کَ نِ تَ] (هزاروش، مص)(1) به لغت ژند و پاژند بمعنی ماندن و به جایی نرفتن باشد. (برهان). ماندن. اقامت کردن. آسودن. (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش k(a)tron(i)tan بمعنی ماندن. (حاشیهء برهان چ معین).

کترة.

[کَ رَ] (ع اِ) کوهان بلند. (از اقرب الموارد). کوهان بلند شتر. (ناظم الاطباء). کتر [ کَ / کِ ] . (منتهی الارب). رجوع به کِتر و کَتر شود. || قطعه ای از کوهان. (اقرب الموارد). کَتر. (منتهی الارب). رجوع به کَتَر شود.

کتره.

[کَ رَ / رِ] (ص) به معنی پاره پاره و دریده است. (آنندراج). پاره پاره و ژنده. (اوبهی). و با قطره در لفظ و معنی انسب است چه قطره نیز پاره است و یحتمل قطره معرب کتره باشد. (آنندراج). و نیز در این معنی شاید مصحف لتره باشد. رجوع به لتره و رجوع به کتره کردن شود. || سخنان بی معنی و بی ترتیب که با هم ربطی ندارند. (آنندراج). بی معنی (سخن). بی ترتیب. (فرهنگ فارسی معین). گتره. رجوع به گتره و نیز رجوع به کتره ای شود.

کتره.

[کَ تَ رَ / رِ] (اِ) (در تداول مردم گیلان) کفگیر چوبی. (یادداشت مؤلف).

کتره ای.

(1) [کَ رَ / رِ] (ص، ق) در تداول عامه، بغلط. بی اندیشه. بی رویه. (یادداشت مؤلف). بی خود. بدون دلیل. (فرهنگ فارسی معین). بیخودی. بی پایه. باطل و بی معنی و دروغ و بی اساس. (لغات عامیانهء جمال زاده): من هیچوقت کارم کتره ای و بدون نقشه نبوده است. (فرهنگ فارسی معین).
- کتره ای گفتن؛ بی خودی و بدون اطلاع گفتن. بی اندیشه گفتن. بی رویه و نادانسته گفتن. خلاف واقع گفتن. (یادداشت مؤلف).
(1) - بعضی این لفظ را گتره ای [ گُ رِ ] تلفظ می کنند. (از لغت عامیانهء جمال زاده).

کتره پتره.

[کَ رَ / رِ پَ رَ / رِ] (اِ مرکب)ریزه های طعام. || یک قسم خاری که شتر بمیل می خورد. || حرفهای بیهوده و بی معنی و ابلهانه. (ناظم الاطباء). کَلپَترَه. یاوه و لغو.

کتره پتره گفتن.

[کَ رَ / رِ پَ رَ / رِ گُ تَ] (مص مرکب) بیهوده گفتن. بی معنی گفتن. بدون فکر و اندیشه گفتن. لغو گفتن. یاوه گفتن.

کتره کردن.

[کَ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)پاره کردن. (فرهنگ فارسی معین). دریدن :
بر او کتره کرد آن زره را به تیغ
ز زخمش همی جست راه گریغ.
فردوسی (از آنندراج).
این لغت در فهرست ولف نیامده است و ظاهراً کتره مصحف لتره باشد و کتره کردن مصحف لتره کردن. رجوع به لتره و شواهد آن شود.

کتری.

[کِ] (اِ)(1) قوری فلزی. قسمی قوری برای چای یا جوشانیدن آب و غیره. قهوه جوش. (یادداشت مؤلف). ظرف مسین دارای لوله و دسته که در آن آب و مایعات دیگر ریزند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در اردو: کتلی، در انگلیسی:Kettle. (فرهنگ فارسی معین).

کت زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) پی زدن. کندن حلقه ای از پوست درخت با تبر. (از جنگل شناسی ج1 ص 304). یکی از گزندهایی که بوسیلهء چوپانان به جنگل می رسد کت زدن یا پی زدن درخت می باشد. چوپانان فقط از علف جنگل استفاده می کنند و علاقه مند هستند که بر پوشش زندهء خاک جنگل افزوده شود. برای این کار تا می توانند درختان جنگل را می خشکانند تا آفتاب به سطح خاک بتابد و برای خشکانیدن درخت یک حلقه از پوست با تبر می کنند و مانع جریان شیرهء نباتی می گردند. این عمل را در گیلان کت زدن و در مازندران پی زدن اصطلاح می کنند. رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 305 و 306 شود.

کتزیاس.

[کِ تِ] (اِخ)(1) مورخ از اهل کنید(2) مستعمرهء دریانی(3) در آسیای صغیر بود. مورخ مذکور مدت 17 سال (415 - 398 ق. م.) معالج پروشات ملکهء ایران، یعنی زن داریوش دوم و طبیب اردشیر دوم هخامنشی بود. کتاب هایی که نوشته از این قرار است:
1- پرسی کا(4) (تاریخ ایران). 2- ایندیکا(5)(تاریخ هند). 3- در باب رودها. 4- در باب کوهها. 5- دریانوردی بدور آسیا. مهمترین تألیفات او متضمن 23 کتاب بوده است: شش کتاب متعلق به تاریخ آسور و ماد، هفت کتاب مربوط به تاریخ ایران (از کورش بزرگ تا فوت خشایارشا) و ده کتاب آخر دنبالهء تاریخ ایران تا 398 ق.م. در این سال کتزیاس از دربار ایران رفته است. وی گوید در موقع اقامت خود در دربار شوش علاوه بر تحقیقاتی که می کرد به مدارک دولتی دسترسی داشت و مدارک را (بازی لی کای دیفترای) یعنی دفاتر شاهی می نامد. کتابهایی که کتزیاس راجع به ایران و هند نوشته مفقود شده و به ما نرسیده است ولی مورخان یونانی و رومی قسمتهایی از آن را در کتب خود ذکر کرده اند. رجوع به تاریخ ایران باستان شود.
(1) - Ctesias.
(2) - Cnide.
(3) - Dorien.
(4) - Persica.
(5) - Indica.

کتس.

[کَ تَ] (ص) به لغت ژند و پاژند بمعنی کوچک و خرد باشد و عربان صغیر گویند. (برهان) (آنندراج)(1).
(1) - مصحف «کس»، پهلوی kas بمعنی که و کوچک. (حاشیهء برهان چ معین).

کت سعدی.

[کَ تِ سَ] (اِخ) از قناتهای شیراز بوده است. رجوع به نزهة القلوب چ اروپا مقاله سوم ص 115 شود.

کت سنگ.

[کَ سَ] (اِخ) قریه ای است چهار فرسخ میانه جنوب و مغرب آباده. (فارسنامهء ناصری).

کتع.

[کُ تَ] (ع ص) مرد سبک و چست در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجل کتع؛ مرد آماده در کار خود. (از اقرب الموارد). || مرد ترنجیده و منقبض از کار. ضد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ترنجیده و منقبض در کار. (ناظم الاطباء). || مرد رسا و نیک ماهر. || عارف راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بچهء روباه یا زبون ترین آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مرد ناکس. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). لئیم. ذلیل. (اقرب الموارد). خوار و رسوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) گرگ. (منتهی الارب). و این لغت یمانی است. (از اقرب الموارد). ج، کِتعان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کتع.

[کِ تَ] (ع اِ) پاره و ریزه. ج، کُتَع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کتع.

[کُ تَ] (ع اِ) جِ کِتَع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کتع شود. || جِ کُتعَة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کتعة شود. || جِ کَتعاء که جهت توکید مؤنث آید. یقال: اشتریت هذه الدار جمعاء کتعاء و هذه لک جمعاء کتعاء و رأیت اخواتک جُمَعَ کُتَعَ و لایقدم کتع علی جمع و لایفرد لانه اتباع له. (منتهی الارب). و رجوع به کتعاء و رجوع به جُمَع شود.

کتع.

[کِ تَ] (ع اِ) جِ کِتعَة. (اقرب الموارد). رجوع به کِتعَة شود.

کتع.

[کَ] (ع مص) کتع به، برد آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چستی و چالاکی کردن کسی در کار خود و کوشش نمودن. (از ناظم الاطباء). چستی و شتابی کردن در کار. || درترنجیدن و منقبض شدن (در کار)، از اضداد است. || گریختن و سوگند خوردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دویدن خر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کتعاء.

[کَ] (ع اِ) داه. (منتهی الارب) (آنندراج). کنیز. کنیز دوشیزه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) مؤنث اَکتَع. (اقرب الموارد). رجوع به اکتع شود. || از اتباع جمعاء است در توکید مؤنث. (از اقرب الموارد). در توکید مؤنث گویند: اشتریت الدار جمعاء کتعاء و هذه لک جمعاء کتعاء؛ و چون کتعاء از اتباع جمعاء می باشد بر آن مقدم نمی شود. (ناظم الاطباء). ج، کُتَع. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به کُتَع شود.

کتعال.

[کَ] (ع ص) کتعالة. ملوط. مخنث. (ناظم الاطباء).

کتعالة.

[کَ لَ] (ع ص) کتعال. (از ناظم الاطباء). رجوع به کتعال شود.

کتعان.

[کِ] (ع اِ) جِ کُتَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتع شود.

کتعة.

[کِ عَ] (ع اِ) پاره و ریزهء چیزی. ج، کِتاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دلو خرد. ج، کِتاع. (از اقرب الموارد). کُتعَة. رجوع به کُتعَة شود.

کتعة.

[کُ عَ] (ع اِ) کرانهء شیشه. ج، کُتَع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دلو خرد. ج، کُتَع. (منتهی الارب). کَتعَة. (اقرب الموارد). رجوع به کَتعَة شود.

کتعة.

[کَ عَ] (ع اِ) کُتعَة. ج، کِتَع. (اقرب الموارد). رجوع به کُتعَة شود.

کتغ.

[کَ تَ] (اِ) کشک. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کَتَخ. (از برهان). رجوع به کتخ شود.

کتف.

[کَ تِ / کِ / کَ / کَ تَ] (ع اِ) هویه. سُفت. شانه گاه. مِنکَب. (منتهی الارب). سردوش و جایگاه شانه. (اوبهی). کت. دوش. (ناظم الاطباء). شانهء مردم. (غیاث اللغات). ج، کِتَفَة و اَکتاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
کون چو دفنوک پاره پاره شده
چاکرت بر کتف نهد دفنوک.منجیک.
زره کتف آزادگان را بسوخت
ز فعل سواران زمین برفروخت.فردوسی.
ز سهراب و از برز و بالای او
ز بازو و کتف و بر و پای او.فردوسی.
کُه به کتف برفکند چادر بازارگان
روی به مشرق نهاد خسرو سیارگان.
منوچهری.
گوش و پهلو و میان و کتف و جبهه و ساق
تیز و فربه و نزار و قوی و پهن و دراز.
منوچهری.
برخاستم [ احمدبن ابی داود ] و سرش را [ سر افشین را ] ببوسیدم و بیقراری کردم سود نداشت و بار دیگر کتفش را بوسه دادم اجابت نکرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 217). چون آنجا رسیدم که بوسه بر سر افشین دادم آنگاه بر کتف و آنگاه بر دو دست. (تاریخ بیهقی).
بار ولایت بنه از کتف خویش
نیز بدین بار میاز و مدن.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
گهی ابر تاری و خورشید تابان
چو تیغ علی بود در کتف کافر.ناصرخسرو.
وین که همی بر کتف شاخ گل
باد بیفشاند رومی قباش.ناصرخسرو.
سنگی گران را به تحمل مشقت فراوان از زمین بر کتف توان نهاد. (کلیله و دمنه).
کتف محمد ازدر مهر نبوت است
بر کتف بیوراسب بود جای اژدها.خاقانی.
فلک را یهودانه بر کتف ازرق
یکی پارهء زرد کتان نماید.خاقانی.
دل پاکش محل مهر من است
مهر کتف نبی است جای مهار.خاقانی.
رخش بلند آخورش افکند پست
غاشیه را بر کتف هر که بست.نظامی.
جنگجویان بزور پنجه و کتف
دشمنان را کشند و خوبان دوست.سعدی.
جوانمرد شبرو فراداشت دوش
بکتفش برآمد خداوند هوش.
سعدی (بوستان).
آنگه خبر یافت که آفتاب بر کتفش تافت. (گلستان). دست قدرت صاحبدلان بر کتف بسته. (گلستان).
- کتف کوه؛ یال کوه. خط الرأس کوه. جانب تیغ کوه. برترین جای که نمایان باشد از کوه :
پیاده همی رفت بر کتف کوه
خروشان پس پشت او در گروه.فردوسی.
- کتف و یال؛ مانند برز و بالا و یال و کوپال، گویای سینه فراخی و سطبراندامی و درشت هیکلی است :
نشست از بر تخت زر پور زال
ابا قامت سرو و با کتف و یال.فردوسی.
|| استخوان عریض پشت دوش. (از اقرب الموارد). استخوان شانه. (ناظم الاطباء). پارو. استخوان کتف. استخوانی است زوج و سه گوش و پهن و نازک که در بالا و عقب قفس سینه قرار دارد و تقریباً بین اولین و هشتمین دنده واقع شده و کنار داخلیش در حدود شش تا هفت سانتی متر از تیزی تیرهء پشت فاصله دارد. این استخوان دارای دو سطح عقبی و جلوئی و سه کنار داخلی و خارجی و فوقانی و سه زاویهء خارجی، بالایی و پایینی است. حفرهء فوق خاری(1) خار کتف(2) حفرهء تحت خاری(3) اخرمی(4) غرابی(5) حفرهء دوری(6)بریدگی غرابی(7) استخوان کتف از بالا به استخوان چنبر مفصل می شود و در وسط آن حفره ای است که سر برآمدهء استخوان بازو در آن جای می گیرد و مفصل می شود. پاره ای از ماهیچه های بازو به این استخوان متصلند. (از کالبدشناسی توصیفی چ دانشگاه ص 12 و بعد). و نیز رجوع به کالبدشناسی توصیفی و استخوان شناسی نعمت الله کیهانی ج1 صص 10 - 16 و تشریح میرزا علی ص 113 شود.
(1) - Fosse sur epineuse.
(2) - epine de l´omopalte.
(3) - Fosse sous epineuse.
(4) - Acromion.
(5) - Apophyse coracoide.
(6) - Cavite glenoide.
(7) - echancrure crocoi dienne.

کتف.

[کَ] (ع مص) آهستگی و نرمی کردن در کار. || زخم کردن زین شانهء ستور را. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بلند گردیدن فروع شانهء خیل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بلند گردیدن فروع شانهء اسب در رفتن. (ناظم الاطباء). || آهسته و نرم رفتن. (از منتهی الارب). نرم رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || دو کرانهء پالان را بر یکدیگر و دو دست را سپسایکی بستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(1). || بر کتف زدن. (منتهی الارب). بر شانه زدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آهسته رفتن یا شانه جنبان رفتن. || ناپسند داشتن کاری را. || به کتف پیوند دادن آوند را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جهجهان رفتن. (منتهی الارب). به شتاب و جهجهان رفتن. (از ناظم الاطباء)(2).
(1) - در اقرب الموارد و ناظم الاطباء بصورت دو معنی مستقل و برای معنی دوم مصدر کِتاف هم آمده است.
(2) - در اقرب الموارد این معنی ذیل کِتفان آمده است.

کتف.

[کِ] (ع مص) کِتفان. هر دو بازو را بر پشت منضم کرده پریدن. (منتهی الارب). هر دو بال را به پشت گردانیدن و پریدن. (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد و ناظم الاطباء این معنی در ذیل کَتف و کَتفان آمده است.

کتف.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کَتیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتیف شود. || جِ اَکتَف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اکتف شود. || جِ کِتاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتاف شود.

کتف.

[کَ تَ] (ع اِمص) لنگی ستور از درد کتف. (منتهی الارب). نقصان در کتف و گفته اند لنگی که از درد کتف آید. (از اقرب الموارد).

کتف.

[کَ تَ] (ع مص) پهن شانه گردیدن کسی. (آنندراج) (منتهی الارب). پهن و بزرگ شدن شانهء کسی. (از اقرب الموارد). || گشادگی پیدا گردیدن به سر شانهء اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کتفاء.

[کَ] (ع ص) مؤنث اَکْتَف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اکتف شود.

کتفان.

[کُ / کِ] (ع اِ) ملخ که در پریدن آمده باشد بدان جهت که در این حال جهجهان رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال هی الجراد بعد الغوغاء اولها السروة ثم الدبا ثم الغوغاء ثم الکتفان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کتفان.

[کَ تَ] (ع اِمص) شتاب روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کتفان.

[کِ](1) (ع مص) هر دو بازو را بر پشت منضم کرده پریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کتف [ کِ / کَ ]شود.
(1) - در اقرب الموارد ضبط کلمه کَتَفان است.

کتفان.

[کَ تَ] (ع مص) رجوع به کِتفان شود.

کتفانة.

[کُ نَ] (ع اِ) یکی کُتفان. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کتفان شود.

کتف افراختن.

[کَ تِ اَ تَ] (مص مرکب) مجازاً، تکبر نمودن. (یادداشت مؤلف) :
نه همه کار تو دانی نه همه زور تراست
لنج پر باد مکن بیش و کتف برمفراز.
لبیبی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).

کتف برزدن.

[کِ / کَ تِ بَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از شادی کردن و خوشحالی نمودن باشد. (برهان). همان دوش برزدن که کنایه از خوشی کردن است. (آنندراج). شادی کردن. خوشحالی نمودن. (ناظم الاطباء). دوش برزدن. (فرهنگ فارسی معین).

کتف سار.

[کَ تِ] (اِ مرکب)(1) کتف ساره. سر دوش. سر شانه. (فرهنگ فارسی معین) :
آورد لاَلی به جوال و به عبایه
از ساحل دریا چو حمالان به کتف سار.
منوچهری.
و رجوع به کتف ساره شود.
(1) - از کتف + سار.

کتف ساره.

[کِ / کَ تِ رَ / رِ] (اِ مرکب)کتف سار. سر دوش. سر شانه در آدمی و دیگر حیوانات و در اسب آن موضع را گویند از پشت اسب که پیش زین بر آن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
زیشان برست گبر و بشد یک سو
بردوخته رکو به کتف شاره.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 286).
به کتف ساره برآورده زانو از ادبار
به چشم خانه فرورفته دیده از ناهار.
مختاری (از آنندراج).
و رجوع به کتف سار شود.

کتفگاه.

[کَ تِ] (اِ مرکب) آن موضع از بدن آدمی که در آن دوش می باشد. (آنندراج). شانه گاه. (از منتهی الارب). آن موضع از بدن آدمی که در آن شانه جای دارد. (فرهنگ فارسی معین). || کتف. دوش. (فرهنگ فارسی معین) :
زدش بر کتفگاه و بردش ز جای
چنان کان ستمگر درآمد ز پای.
نظامی.

کتفة.

[کِ تَ فَ] (ع اِ) جِ کَتِف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کتف شود.

کتفین.

[کِ فَ] (ع اِ) تثنیهء کتف. دو کتف. دو شانه. رجوع به کتف شود.

کتک.

[کُ تَ / کُ] (اِ) کوتک. چوبدست قلندران. (فرهنگ سروری) (آنندراج). چوبدستی. عصا. (ناظم الاطباء). در لهجهء مردم کرمانشاه، چوب ستبر. چوب ستبر برای زدن مجرم. چماق. دَگَنَک. (یادداشت مؤلف) :
هر که ز اتباع تو سرکشد از قلندری
تختهء شرع مغزکش بر سرش آورد کتک.
(از فرهنگ سروری).
و رجوع به کتک زدن و کتک خوردن شود.
- به کتک انداختن کسی را؛ سبب کتک خوردن او شدن. (یادداشت مؤلف).
|| در تداول مردم یزد چوب گازر. (از فرهنگ فارسی معین). || ضرب. زدن کسی با دست. (یادداشت مؤلف). ضرب (مطلق). زدن (چه با چوب و چه غیر آن) (از فرهنگ فارسی معین). بمعنی ضرب نیز استعمال کنند. (فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی ج 3 ص 1079) :
آن چمن گلشن جاه شه عالیقدریست
که در آنجا نتوان برد خزان را به کتک.
شاه طاهر (از سروری).
و رجوع به کوتَک شود.

کتک.

[کَ تَ] (اِ) گوسفند کوچک باشد که به عربی آن را نَقَد گویند. (سروری). نوعی از گوسفند است که دست و پای او کوتاه می باشد و به عربی نَقَد می گویند و آن گوسفند بحرین است. (برهان). نوعی از گوسپند کوتاه دست و پای زشت روی که آنرا کتک گویند. (منتهی الارب ذیل نقد). یکنوع گوسپندی که دست و پای آن کوتاه است و در بحرین فراوان می باشد. (ناظم الاطباء) :
فرق صحابهء نبی کی رسدت کز ابلهی
کورصفت طلب کنی نرمی قاقم از کتک.
عمید لوبکی (از فرهنگ نظام).
|| چلاو سرد بی روغن مازندران که بمنزلهء نان آنان است و آن را کته نیز گویند. (آنندراج). رجوع به کته شود.

کتک.

[کَ / کُ] (اِ) چوبدستی و عصا. (ناظم الاطباء). رجوع به کُتَک شود.

کتک.

[کَ تَ] (اِ) به هندی نام دانه ای است که آن را بکوبند و ببیزند و در آب گل آلود ریزند آب را صاف کند. (برهان) (ناظم الاطباء). نام حبه ای است که چون او را ساییده بر میان آبی که با لای آمیخته باشد بریزند آب را صافی سازد. (از فرهنگ جهانگیری).

کتک.

[کَ تَ] (اِخ) فرسخی جنوب کوشک (قصبهء فیروزآباد) است. (فارسنامهء ناصری).

کتک.

[کَ تَ] (اِخ) قریه ای است چهار فرسخ میانهء شمال و مغرب بیرم از قصبات لارستان. (فارسنامهء ناصری).

کتک.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. کوهستانی. سکنه 500 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت، حشم داری. صنایع دستی قالی، قالیچه، جوال و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کتکا.

[کَ] (اِ) در گیلان نوعی از شیرینی است که آن را با روغن گردو و آرد گندم سازند و کتکا خوانند. (یادداشت مؤلف).

کتکات.

[کَ] (ع ص) مرد بسیارگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پر حرف. (ناظم الاطباء).

کتکار.

[کَ] (ص مرکب) کتگر. (آنندراج). کتگار. (ناظم الاطباء). درودگر باشد. (برهان). درودگر و نجار باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کتگر و کتکار درودگر چارپایه و کت ساز بوده است و بعد از آن در مطلق درودگری استعمال کرده اند چنانکه معنی ترکیبی آن دلالت بر این می کند. (آنندراج). رجوع به کتگر و کتگار شود.

کتکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. کوهستانی و سردسیر. سکنه 158 تن. آب آن از رودخانهء ورتوان. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کتکت.

[کُ کُ] (ع اِ) کتکتی [ کُ کُ تا ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بازیی است. (منتهی الارب) (آنندراج). یکنوع بازی مر تازیان را. غیر منصرف است. (ناظم الاطباء). و رجوع به کتکتی شود.

کتکت.

[کَ کَ] (ع اِ) بانگ شوات(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - شوات را در کتب لغت بمعنی سرخاب و بوقلمون نوشته اند.

کتکتو.

[کُ کُ] (اِ) به زبان مردم گیلان کاکوتی باشد و به عربی سعتر خوانند. (برهان) (آنندراج). صعتر. (ناظم الاطباء). رجوع به آویشن شود.

کتکتة.

[کَ کَ تَ] (ع مص) نرم رفتن یا گام نزدیک نهاده شتافتن. || نرم خندیدن و هو دون القهقهة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن شوات: کتکت الحباری. (ناظم الاطباء).

کتکتی.

[کُ کُ تا] (ع اِ) بازیی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کتکت [ کُ کُ ] شود.

کتک خور.

[کُ تَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) کتک خورنده. آنکه کتک خورد. کسی که او را کتک زنند. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) جای مناسب کتک.
- کتک خور خوب داشتن؛ از کتک خوردن باک نداشتن. (فرهنگ فارسی معین).
- کتک خور کسی محکم بودن، کتک خورش -قرص بودن، کتک خورش قائم بودن؛ بسیار تاب و توان و تحمل کتک داشتن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کتک و کتک خوردن شود.

کتک خوردن.

[کُ تَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) مورد ضرب کتک واقع شدن. (فرهنگ فارسی معین). ضرب دیدن و صدمه دیدن از کسی با دست یا چوب و مانند آن. شکنجه دیدن. آزار دیدن. جفا دیدن. رجوع به کتک و کتک زدن شود.

کتک خورده.

[کُ تَ خوَرْ / خُر دَ / دِ](ن مف مرکب) آنکه مورد ضرب (کتک) واقع شده است. (فرهنگ فارسی معین). || زن روسپی ژولیده موی و جلف. (فرهنگ فارسی معین).

کتکر.

[کَ کَ] (ص مرکب) بمعنی کتکار است که درودگر باشد. (برهان). درودگر. نجار. (ناظم الاطباء). رجوع به کتکار و کتگار و کتگر شود.

کتک زدن.

[کُ تَ زَ دَ] (مص مرکب)سیاست کردن. آزردن. جفا نمودن. (ناظم الاطباء). کسی را مورد ضرب (کتک) قرار دادن. (فرهنگ فارسی معین). زدن با هر چیز. زدن با دست یا چوب و امثال آن. زدن برای شکنجه.

کتک زده.

[کُ تَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کتک خورده. (فرهنگ فارسی معین). مضروب. رجوع به کتک خورده شود.

کتک کاری.

[کُ تَ] (حامص مرکب)عمل کتک کار. عمل زدن یکدیگر. (یادداشت مؤلف). رجوع به کتک کاری کردن شود.
- کتک و کتک کاری؛ عمل زدن و مضروب کردن یکدیگر. کار دو نفر که یکدیگر را زنند. رجوع به کتک کاری کردن شود.

کتک کاری کردن.

[کُ تَ کَ دَ] (مص مرکب) همدیگر را زدن. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). زدن یکدیگر را با مشت و کف دست. با یکدیگر آویختن و زدن. زد و خورد کردن. مضاربه کردن. (یادداشت مؤلف). کتک زدن. (فرهنگ فارسی معین) :قلندران در جست و جوی آن کلکل و جوالدوزرانی و کتک کاری کرده بودند. (کنزاللطایف، از فرهنگ فارسی معین).

کت کلا.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از ناحیهء نشتا به تنکابن. (سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص106).

کتکن.

[کَ کَ] (نف مرکب)(1) چاه جوی را گویند که کاریزکن باشد. (برهان). کاریزکن. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). چاه کن. (آنندراج). چاخو. کاریزکننده. شاید این کلمه تصحیف کَنکَن بمعنی کان کن باشد و امروز هم این لفظ در فارسی متداول است. (یادداشت مؤلف) :
پنجهء تو که کتکن قاب است
در زمین پلاو نقاب است.
حکیم شرف الدین شفائی (از آنندراج).
رجوع به کنکن شود.
(1) - از کت (کاریز) + کَن (کَننده). (از فرهنگ فارسی معین).

کت کن.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد. جلگه ای و گرمسیر. با 240 تن سکنه. آب آن از نهر خسروآباد. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی سیاه چادربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6 ص 289).

کتکنه.

[کَ کِ نَ / نِ] (اِ) یک قسمت از مال الاجارهء زراعت. (ناظم الاطباء).

کتکنه دار.

[کَ کِ نَ / نِ] (نف مرکب)دارنده و حافظ کتکنه. نایب مستأجر. (ناظم الاطباء).

کتکه.

[کُ کَ] (ترکی، اِ) عصای کوچک و ستبر. این لفظ ترکی است. (غیاث اللغات).

کتگار.

[کَ] (ص مرکب) کتگر. درودگر. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). نجار. (ناظم الاطباء). کتکار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتگر و کتکار و درودگر شود.

کتگر.

[کَ گَ] (ص مرکب) بمعنی کتکار است که درودگر باشد. (برهان). کتگار. درودگر. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). نجار. (ناظم الاطباء) :
ز هر جانور پیکر بیکران
ز ایوان درآویخته کتگران.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کتگار و کتکار و درودگر شود.

کت گنبد.

[کَ تِ گُمْ بَ] (اِخ) نام محلی است فرسخی بیشتر مغرب سروستان است. (از فارسنامهء ناصری). رجوع به کته گنبد شود.

کتل.

[کُ تَ] (ترکی - مغولی، اِ) کوتل. اسب جنیبت باشد و آن اسبی است زین کرده که پیش پیش سلاطین و امرا برند. (برهان). اسب جنیبت که پیش پیش سواری ملوک و امرا برند. (آنندراج). بالا. پالا. پالاوه. یدک. (یادداشت مؤلف). رکابی. (لغت محلی شوشتر). جنیبت :
بیخودم در پی آن شوخ دغل
توسن عمر من است اسپ کتل.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
نقش خود را پیش تابوتش کتل می خواستم
وقت رفتن بود مرگ بی اجل می خواستم.
نادم لاهیجانی (از آنندراج).
در توسن سپهر رود دو کتل ز پیش
از پی جهان خدیو به خیل و حشم روان.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| دسته ای از اسبان که در مراسم عزاداری با هیئت و آرایش مخصوص حرکت کنند. (از یادداشت مؤلف). || علم که قسمت فوقانی آن را به پیراهن بی آستین مانندی بپوشند همانند تکیه و متکایی که بر چوبی نصب شده باشد و همراه علامت و بیرق در مراسم عزاداری حرکت دهند. || در مراسم عزاداری علم بزرگ که در دسته حرکت دهند. توق. (فرهنگ فارسی معین).
- علم و کتل؛ علامت و اسبان که به هیئت و شکل مخصوص در روزهای عزا حرکت کنند.
- علم و کتل راه انداختن؛ دسته های عزاداری با علم و کتل برپاکردن و گرداندن.
- || مجازاً، سر و صدا راه انداختن و وضع را آشفته کردن.
|| بمعنی تل بلند هم آمده است که پشتهء بلند خاک و کوه پست باشد. (برهان). عقبهء بلند درهء کوه و آن را کوتل نیز گفته اند مرکب از کوه و تل یعنی تل کوه. (از آنندراج). زمین بلند در صحرا. (غیاث اللغات). تل بلند. پشتهء بلند. کوه پست. (ناظم الاطباء). پژ. پَز. عَقَبَه. (منتهی الارب). گریوه: خُرَیم، کتلی است میان بدر و مدینه. (منتهی الارب).
-امثال: جو که پای کتل به اسب دهند سودی ندارد. (یادداشت مؤلف).
- کوه و کتل؛ (از اتباع) تپه های بلند و گردنه.

کتل.

[کُ تَ] (ع اِ) جِ کُتلَة. رجوع به کُتلَة شود.

کتل.

[کَ تَ] (ع مص) برچفسیدن و لزج گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلزق و تلزج. || درغلطیدن خر و چسبیدن خاک به وی. (از اقرب الموارد).

کتل.

[کَ] (ع مص) بند کردن و بازداشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کتل.

[کَ تَ] (ع اِمص) درشتی اندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کتل.

[کَ تَ] (اِ) در تداول باغبانان، جوانه ای که از پای درختان میروید نزدیک یا محاذی زمین بی ریشه اما پاجوش آن باشد که از پای درخت برآید از زیر زمین و ریشه نیز دارد. (یادداشت مؤلف).

کتلبه.

[کَ تَ بَ / بِ] (معرب، اِ)(1) گیاهی است از تیرهء یاس شیپوریها، جزء ردهء دولپه ایهای پیوسته گلبرگ که در نواحی استوایی کرهء زمین می روید و بعضی گونه های درختی و درختچه یی شکل نیز دارد. گلهایش دارای تقسیمات 5 تایی و کامل و سفید یا آبی رنگ هستند. درخت جوالدوز. جوالدوزک. قتالبه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Catapa.

کتل پیره زن.

[کُ تَ لِ رَ زَ] (اِخ) از گردنه های صعب العبور راه میان شیراز به بوشهر. (جغرافیای غرب ایران ص 61 و 62). گریوهء هوشنگ. (نزهة القلوب ص 187).

کتلت.

[کُ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی خوراک که با گوشت کوبیده یا چرخ شده تهیه کنند و آن انواع مختلف دارد. (فرهنگ فارسی معین). گوشت کوبیده یا چرخ کرده و با لپهء پخته مخلوط شده که به قطعات کرده و در روغن برشته شده باشد.
(1) - Cotelette.

کتلچی.

[کُ تَ] (ترکی، ص مرکب) در جمع کتلچیان، عملهء سلطنتی که شغلشان برپا کردن سراپرده و خیمه و چادر است. (از ناظم الاطباء). || متصدی کتل. رجوع به کتل شود.

کتل دختر.

[کُ تَ لِ دُ تَ] (اِخ) گریوهء مالان. (نزهة القلوب ص 187). از گردنه های صعب العبور راه شیراز به بوشهر. (از جغرافیای غرب ایران ص 61 و 62). حمدالله مستوفی دو معبر یا کتل واقع در بالای دریاچهء سر راه کازرون به شیراز را که اکنون به کتل پیره زن و کتل دختر معروفند بترتیب هوشنگ و مالان نامیده که اولی در سه فرسخی کازرون است و دومی بالای اولی است و هر دو شیب تندی دارند. (جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص 288).

کتلر.

[کَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان. جلگه ای و سردسیر. سکنه 244 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بادام و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کتل رودک.

[کُ تَ لِ دَ] (اِخ) یکی از گردنه های واقع در سلسله کوههای جنوب ایران میان شیراز و خلیج فارس. (از جغرافیای غرب ایران ص 32).

کتل کوه.

[کُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابالی، بخش چقلوند شهرستان خرم آباد. جلگه ای و سردسیر. سکنه 120تن. آب آن از چشمهء سیاه چل. محصول آنجا غلات و لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کتل ملو.

[کُ تَ مَ] (اِخ) از گردنه های صعب واقع در سلسله کوههای جنوبی میان شیراز و خلیج فارس. (جغرافیای غرب ایران ص 32).

کتل نعل شکن.

[کُ تَ لِ نَ شِ کَ] (اِخ)کتلی است در استرآباد. بسال 1166 ه . ق. شیخ علیخان زند پس از شکست از محمدخان قاجار به آنجا عقب نشست. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص 351 شود.

کتلة.

[کُ لَ] (ع اِ) یک لخت فراهم آورده از خرما و گل و لای و شلم و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(1) (آنندراج). || پاره ای از گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کَتلَه. ج، کُتَل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء گل و لای و شلم و جز آن بصورت معنی جداگانه آمده است و اشتباه است.

کتلة.

[کَ لَ] (ع اِ) رجوع به کُتلَة در معنی پاره ای از گوشت شود.

کتله.

[کُ تُ لَ / لِ] (ص) لغت عامیانه بمعنی کوتوله. رجوع به کوتوله شود.

کتله کمر.

[کَ تَ لَ کَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. کوهستانی و معتدل سکنه 222تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کتله گردن.

[کَ تَ لَ گَ دَ] (اِخ) دهی است در ناحیهء نائیج کوه بخش نور مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 149).

کتلی.

[کِ] (اِ) در تداول عامیانه، آوندی از مس یا چدن دارای دسته و لوله طبخ چای را. (از ناظم الاطباء). کتری. رجوع به کتری شود.

کتلی.

[کُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. سردسیر. سکنه 364 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کتلیش.

[] (اِخ) شهری است در دشت یهودا. (قاموس کتاب مقدس).

کتم.

[کُ] (ع اِ) برگ نیل. کَتَم. (منتهی الارب). برگ نیل و وسمه. (ناظم الاطباء). رجوع به کَتَم شود. || (اِخ) شهری است. (منتهی الارب).

کتم.

[کَ] (ع مص) پنهان داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوشیدن و پنهان کردن چیزی. (ترجمان القرآن جرجانی ص 81). پوشیدن راز. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). کِتمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
نی ز بخل سیم و مال و زر خام
از برای کتم آن سر از عوام.مولوی.
و رجوع به کتمان شود.
|| (اِ) سخن. (یادداشت مؤلف). کَتمَة :
در کتم همه اول گفتار تو بودی
گفتار هنر را همه کردار تو بودی.منوچهری.
و رجوع به کَتمَة شود. || (اِمص) پوشیدگی. اختفا. اخفای سر. || امتناع. || (اِ) پرده. (ناظم الاطباء).
- کتم عدم؛ جهان نیستی (که در پردهء اختفاء است). (از فرهنگ فارسی معین) :
ز آغاز بودش به داد آورید
خدای این جهان را ز کتم عدم.ناصرخسرو.
وز بهر آنکه نیست شود هر چه هست او
خیمهء وجود بر سر کتم عدم زند.خاقانی.
عبدالغفار کز کمانش
در کتم عدم گریخت نقصان.خاقانی.
مقبلی از کتم عدم ساز کرد
سوی وجود آمد و در باز کرد.نظامی.
دگر ره به کتم عدم در برد
وزانجا به صحرای محشر برد.
سعدی (بوستان).
تا چنین صورتی عجیب از کتم عدم به عرصهء وجود آید. (انوار سهیلی).
- کتم غیب؛ جهان پوشیده. عالم غیب. (فرهنگ فارسی معین) :
حرصهای رفته اندرکتم غیب
تاختن آورد و سر برزد ز جیب.مولوی.
اگر که رأی تو شمعی براه دیده نهاد
به کتم غیب توان دید راه پنهانی.وحشی.

کتم.

[کَ تَ / کَ] (ع اِ) گیاهی است که وسمه نامندش به حنا آمیخته یا بدون آن خضاب کنند موی را و رنگش دیر ماند و چون بیخ آن بجوشانند سیاهی نوشتن شود. (منتهی الارب)(1). کِتمان. (اقرب الموارد). کُتمان. (منتهی الارب). وسمه را گویند و آن برگی باشد که زنان ابروها را بدان رنگ کنند و آن برگ نیل است چه به عربی ورق النیل خوانند. (برهان) (آنندراج). وسمه و برگ نیل که رنگ نیز گویند و بدان خضاب کنند. (ناظم الاطباء). جوهری گوید: «گیاهی است که به وسمه مخلوط کرده و بدان خضاب کنند». شاید کتم چیزی باشد که امروز بدان رنگ می گوییم. (یادداشت مؤلف). بعضی گویند وسمه است لیث گوید نباتی است که او را با وسمه از جهت خضاب موی استعمال کنند. ازهری گوید نباتی است که در لون او سرخی آمیخته بود. سعد گوید این نبات بر سرهای کوه باشد و عزیز باشد و به وسمه مشابه بود و در بعضی مواضع با وسمه از یکجای روید. گویند در عرب روغنی است که او را مکتومه گویند بسبب آنکه کتم و زعفران داخل اجزای اوست. (ترجمهء صیدنه ابوریحان). کتم وسمه است بری و بستانی می باشد و بری را در مازندران و شکابن شال خنی نامند یعنی حنای شغال و کتم غیر برگ نیل است چه گیاه نیل شبیه است به گیاه کتان و ساق نیل مجوف است و برگ وسمه شبیه به برگ مورد و ساقش غیرمجوف و ثمرش بقدر فلفلی و بعد از رسیدن سیاه می شود و دشتی و کوهی آن در کنار رودخانه های ریگ دار می روید و شاخه های او انبوه تر از شاخه های نیل و برگش از آن عریض تر و درازتر می باشد و بعضی برگ نیل را وسمه دانسته اند و خلاف واقع است. (تحفهء حکیم مؤمن ص 216). رجوع به کُتمان و کُتم شود : بوبکر صدیق خضاب به حنا و کتم کرد و کتم وسمه باشد. (یواقیت العلوم ص 216). || شمشاد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمشاد شود.
(1) - صاحب آنندراج و فرهنگ ناظم الاطباء این کلمه را فارسی دانسته اند اما در منتهی الارب و اقرب الموارد ذیل کتم آمده و عربی دانسته شده است.

کتم.

[کُ تُ] (ع اِ) جِ کَتوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کتوم شود.

کتم.

[کُ تُ] (اِ) کون خرما. (یادداشت مؤلف).

کتماره.

[کَ رَ] (اِخ) نام پهلوانی ایرانی. پسر قارن :
سوی راست جای فریبرز بود
به کتمارهء قارنان داد زود.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 5 ص 1228).

کتمان.

[کِ] (ع مص) پنهان شدن. (فرهنگ فارسی معین). || پنهان داشتن. (از منتهی الارب). پنهان کردن. (آنندراج). پوشیدن و پنهان کردن چیزی. (ترجمان القرآن جرجانی ص 81). پوشیدن راز. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). پوشیدن گواهی و جز آن. (غیاث اللغات). پوشیدگی. نگاهداری. نهان داشت. (ناظم الاطباء) : و هر راز که ثالثی در آن محرم نشود هر آینه از اشاعه مصون ماند و باز آنکه به گوش سیمی رسید بی شبهت در افواه افتد و بیش امکان کتمان آن صورت نبندد. (کلیله و دمنه). و عقل مرد را به هشت خصلت بتوان شناخت... پنجم مبالغت در کتمان راز خویش و از آن دیگران. (کلیله و دمنه). پردهء کتمان در سر صورت واقعه می کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 298).
جنون سرشار و حسن از پرده بیرون تاز از شوخی
چسان دارند جز رسوا شدن کتمان یکدیگر.
درویش واله هروی (از آنندراج).
- کتمان سر؛ نگهداری راز. (ناظم الاطباء). پوشیده داشتن راز : برزویه گفت قویتر رکنی بناء مودت دوستان را کتمان اسرار دوستان است. (کلیله و دمنه). ابوعلی گفت چون نبض و تفسره بدیدم مرا یقین گشت که علت عشق است و از کتمان سر حال بدینجا رسیده است. (چهارمقاله از فرهنگ فارسی معین).
- کتمان شهادت؛ امتناع از گواهی دادن. (ناظم الاطباء).
|| درگرفتن مشک شیر یا شراب را. (از منتهی الارب). درگرفتن و نگاه داشتن مشک شیر یا شراب را. (از ناظم الاطباء)(1). || یقال للفرس اذا ضاق منخره عن نفسه قد کتم الربو و کذا منخر واسع لایکتم الربو. (منتهی الارب). و چون منخر اسب تنگ باشد که نفس آن تنگی کند گویند قد کتم الربو و اگر منخر وی گشاد باشد گویند لایکتم الربو. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد این معنی ذیل کُتوم و کَتام آمده است.

کتمان.

[کُ / کِ] (ع اِ) گیاه وسمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1). رجوع به کَتَم شود. || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). ابومنصور گفت نام بلدی است از بلاد قیس. (معجم البلدان). || کوهی است. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان). ابوزیاد گفت کوهی است در بلاد بنی عقیل. (معجم البلدان). || وادیی است در نجران. (معجم البلدان).
(1) - در اقرب الموارد ذیل کِتمان چنین آمده است: گیاهی است که با حنا درآمیزند و بدان موی را خضاب کنند و رنگ آن دیر بماند و هرگاه ریشهء آن را با آب طبخ کنند مرکبی از آن برای نوشتن به دست آید.

کتمان کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)پنهان کردن. نهان داشتن. (فرهنگ فارسی معین). پوشیدن. نهان کردن. کتم کردن : آنگه باشد که ایشان آرزو کنند که با زمین هموار شدندی و این کتمان نکردندی. (کشف الاسرار از فرهنگ فارسی معین).

کتمبر.

[کَ تَ بَ] (ص) کتنبر. کتنبل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتنبل شود.

کتم بسته.

[کُ تُ بَ تَ] (اِخ) کوهی است از سلسلهء کوههای البرز که یکی از شعب رودخانهء لار از آن سرچشمه گیرد. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص67).

کت محله.

[کَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از توابع چهاردانگه بخش هزارجریب مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 167).

کتم کردن.

[کَ کَ] (مص مرکب) پوشیدن راز. (ناظم الاطباء). مکتوم کردن. کتمان کردن. تلبیس کردن. ملتبس کردن. استکتام. (یادداشت مؤلف).
- کتم شهادت کردن؛ امتناع از گواهی دادن. (ناظم الاطباء).

کتمة.

[کَ مَ] (ع اِ) سخن. کُتم. یقال ما راجعته کتمة؛ ای کلمة. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به کتم شود.

کتمة.

[کِ مَ] (ع اِمص) نهان داشت چیزی. اسم مصدر است. (منتهی الارب). نهان داشت چیزی. اسم است از کَتم. (از اقرب الموارد).

کتمة.

[کُ تَ مَ] (ع ص) مرد پنهان دارندهء راز و نیک نگاه دارندهء هر چه باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

کتمة.

[کُ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کتمه کوری.

[کَ مَ / مِ] (ص مرکب) در تداول عامیانه، نیمه کور. (از فرهنگ فارسی معین). که چشم از تراخم یا علت دیگر شکسته و نیم کور دارد. مقابل شهلا.

کتن.

[کَ تَ] (ع اِ) ریم و چرک. || خاک بن خرمابن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) دودگرفتگی خانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || سیاهی گرفتن لب. یقال: کتنت محافل البعیر من اکل العشب؛ اذا لزق به اثر خضرته. (منتهی الارب). سیاهی گرفتگی لب. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کتن.

[کَ تَ] (ع مص) آلوده شدن لب به دود و سیاهی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دود گرفتن. (از اقرب الموارد). || چرک گردیدن. (از ناظم الاطباء). چرک گرفتن. (از اقرب الموارد). || چسبیدن به لبهای شتر اثر سبزی گیاه. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چسبان شدن چیز و ریمناک گردیدن. (از ناظم الاطباء). برچسبان شدن و ریمناک گردیدن. (منتهی الارب).
- کتن مشک؛ چرک گرفتن آن. (از اقرب الموارد). چرکین و ریمناک شدن آن. (از ناظم الاطباء).

کتن.

[کَ تِ / کِ] (ع اِ) کاسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قدح. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کتن.

[کَ تِ] (ع ص) ریمناک. چرکین. ریمگین.
- سقاء کتن؛ مشک چرکین و ریمناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کتنا.

[] (اِ) در لهجهء طبری تخماق است. (یادداشت مؤلف).

کتنبر.

[کَ تَمْ بَ] (ص) کتنبل. مردم کاهل و لندی و شکم پرست و پرخور باشد. (برهان) (آنندراج). کاهلی بود بسیارخوار. (اوبهی). تنبل. (از ناظم الاطباء).

کتنبل.

[کَ تَمْ بَ] (ص) تنبل و شکم پرست. کتمبر. کتنبر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتنبر شود.

کتنلو.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی، کوهستانی و معتدل. سکنه آن 294 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و پنبه و حبوبات و کرچک و کدو. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی است. این ده از کتنلوی بالا و کتنلوی پایین تشکیل شده است و 5/1 کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کت نو.

[کَ نَ] (اِخ) چهار فرسخ جنوب آباده است. (فارسنامهء ناصری چ سنگی ص 170).

کت نو.

[] (اِخ) قریه ای است چهار فرسنگی جنوب آباده. (فارسنامهء ناصری).

کتنة.

[کَ نَ] (ع اِ) درختی است خوشبوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کتو.

[کَتْوْ] (ع مص) گام نزدیک نهادن. (زوزنی) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). گام خرد نهادن. (تاج المصادر بیهقی).

کتو.

[کَ تَ] (اِ) بیماریی در اسب و استر و خر. (ناظم الاطباء). ورم حلق (در اسب). (یادداشت مؤلف).

کتو.

[کَ] (اِ) مرغ سنگخواره را گویند و به عربی قطا خوانند. (برهان). مرغ سنگخواره. (ناظم الاطباء). قطا. (مهذب الاسماء). سنگخوارک. (فرهنگ فارسی معین).

کتو.

[کُ(1) / کَتْ تو(2)] (اِ) غوزهء پنبه باشد که غلاف پنبه نارسیده است. (برهان). غوزهء پنبه. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) : و از پنجاه من کتوی اینان پنج من پنبه بیرون نیاید. (دیوان نظام قاری ص133).
صبر بسیار بباید پدر پیر و حلاجش
تا دگر مادر کتو چو تو فرزند بزاید.
نظام قاری (دیوان البسه ص 126).
ز گوش پنبه برون آر ای کتو که به پیش
مسافتی است ترا ریسمان صفت بس دور.
نظام قاری (دیوان ص 32).
(1) - بنا به ضبط فرهنگ جهانگیری.
(2) - بنا به ضبط دیوان نظام قاری.

کتوال.

[کُتْ] (اِ) کوتوال. (ناظم الاطباء). رجوع به کوتوال شود.

کتوالی.

[کُتْ] (حامص) کوتوالی. (ناظم الاطباء). رجوع به کوتوالی شود.

کتود.

[کُ] (ع اِ) جِ کتد [ کَ تَ / تِ ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتد شود.

کت و دامن.

[کُ تُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) پوششی زنان را که مرکب از کت و دامن باشد. پوششی که از کت و دامن فراهم آمده باشد. رجوع به کت و رجوع به دامن شود.

کتور.

[کَتْ وَ] (اِخ) نام جایی در توران و هندوستان چنانچه از تیمور نامه بظهور می پیوندد. (آنندراج). بنا به روایت حبیب السیر، جایی بوده است نزدیک اندراب و جبال سیاه پوشان و مردم آنجا کافر بوده اند. (رجوع به حبیب السیر چ کتابخانه خیام ج 3 ص 469 شود) :
هندوی زلف تو ای شوخ چه گویم که چه کرد
آنچه او کرد بمن کافر کتور نکند.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).

کتوس.

[کُ] (اِ) درختچه ای است از ردهء دولپه ایهای پیوسته گلبرگ که تیرهء خاصی به نام تیرهء کتوس ها را بوجود می آورد. برگهایش متقابل و تاحدی روشن و گلهایش صورتی رنگ و دارای آرایش دیهیمی(1)می باشد که در انتهای ساقه قرار دارند. این گیاه در اروپا و آسیا و افریقا می روید. از مقطع ساقهء گیاه مذکور شیرهء سفید رنگی خارج می شود. شجرة الحریر. کتوس لو. عسلما. پیچ. پیچک. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Corymbe.

کتوع.

[کُ] (ع مص) دور رفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || و قولهم کتعت فی المخازی؛ ای ما کفاک سب و کتعت فی المحامد؛ ای ما کفاک مدح. (منتهی الارب).

کت و کلفت.

[کَ تُ کُ لُ] (ص مرکب، از اتباع) یُغُر. سِتُنبَه. (یادداشت مؤلف). ستبر. کلفت. ضخیم. (از فرهنگ فارسی معین).

کت و کلفتی.

[کَ تُ کُ لُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کت و کلفت. ضخیمی. یُغُری.

کت و کول.

[کَ تُ] (اِ مرکب، از اتباع)کفت و کول. دوش. (یادداشت مؤلف). رجوع به کول و رجوع به کت شود.
- به کت و کول هم جستن یا به کت و کول هم -پریدن؛ از سر و کول هم بالا رفتن.
- به کت و کول هم زدن؛ به شوخی و مزاح بسر و روی یکدیگر زدن.

کتول.

[کَ] (ص) در تداول مردم گناباد، کهنه. بیکاره: ظرف کهنه کتولی است.

کتول.

[کَ] (ع اِ) کتول الارض؛ پشته های زمین و آنچه بلند برآمده باشد از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد کُتول ضبط شده است.

کتول.

[کَ] (اِخ) نام بلوکی که در جنوب شرقی استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است. حدود آن از کوهستان تا صحرایی است که در دست ترکمن هاست و محدود است از مغرب به رود کرک و جلگهء کمالان، از مشرق به نهر سرخ محله (که از فندرسک جدا می سازد)، از شمال به اراضی دوجی و از جنوب به میغان. قسمت عمدهء آن پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 113). و نیز رجوع به خود سفرنامهء مازندران شود.

کتوله.

[کُ لَ / لِ] (ص) که قدی نهایت کوتاه دارد. کوتاه قد. کُتُل. کپُل. (یادداشت مؤلف). کوتوله. کُتُلَه. کل. کله قد (در تداول مردم قزوین). خپل. خپله.

کتوله.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد. جلگه ای و معتدل. سکنه 180 تن. آب آن از نهر پریان. محصول آنجا غلات و لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی سیاه چادربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کت و مت.

[کُ تُ مُ] (ق مرکب، از اتباع)این لغت از توابع است و بمعنی بعینه باشد چنانکه گویند: فلانی کت و مت بفلانه کس میماند یعنی بعینه به او می ماند. (برهان). بعینه. (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). هِتُّ و مِت (در تداول مردم قزوین) :
روی زشت آن بداختر نحس و شوم
راست گویم کت و مت ماند به بوم.
حکیم فرزدق (از آنندراج).
|| فی الواقع. || بدقت و بتحقیق. (ناظم الاطباء).

کتة.

[کَتْ تَ] (ع اِ) سبزهء زمین از تره و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کتة.

[کُتْ تَ] (ع اِ) شتران هیچکاره. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چارپایان بلایه. (از اقرب الموارد). بدترین از بزان. (منتهی الارب). علم برای ماده بز بد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - در ناظم الاطباء دو معنی بصورت یک معنی آمده است.

کته.

[کَ تَ / تِ](1) (اِ) پلوئی که آبکش نکنند. برنج پختهء نرم که آب آن را با آبکش نگرفته باشند. خشکه پلاو. (یادداشت مؤلف). برنجی که بدون روغن پزند. (فرهنگ فارسی معین).
- کتهء رشتی؛ برنجی است که در آب بپزند، قدری که از معمول نرمتر شد آب می کشند و دم می کنند. پس از دم کشیدن پارچهء نازکی روی آن می اندازند و با کف دست یا گوشت کوب فشار می دهند تا برنجها خوب بهم بچسبد. پس از سرد شدن آن را وارونه در ظرفی برمی گردانند و بشکل لوزی یا مربع می برند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - در لهجهء مردم برخی از نواحی بتشدید «ت» تلفظ شود.

کته.

[کَ تَ / تِ] (اِ) قسمتی از پستو یا زیرزمین یا مطبخ یا صندوقخانه و جز آن که در پیش آن دیوارچه ای کشند و در آن زغال و هیمه و پهن و امثال آن ریزند. (یادداشت مؤلف). جای زغال. جازغالی. تودری مانندی که نیمی از قسمت پائین آن را دیوار کشند و در آن هیمه و زغال و غیره ریزند. || صندوقخانه. پستو. (فرهنگ فارسی معین). || جای آرد در نانوایی. (یادداشت مؤلف).
- پای کته خمیر کردن؛ پیوسته در خانه نزد زن خود بودن. از بیکاری بسیار در خانه و پیش اهل ماندن. (یادداشت مؤلف).

کته.

[ ] (هندی، اِ) کتی. اسم هندی کلب است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کتی شود.

کته.

[کَ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت کوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان. کوهستانی و معتدل. سکنه 260 تن. آب آن از قنات و رودخانه. محصول آنجا غلات، کنجد، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی عبا و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کته.

[کَتْ تَ] (اِخ) قریه ای است دو فرسنگی بیشتر میانهء جنوب و مشرق شهر خفر. (فارسنامهء ناصری).

کته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش خفر شهرستان جهرم. جلگه ای و گرمسیر. سکنه 310 تن. آب از قنات و رودخانهء قره آغاج. محصول آنجا غلات، برنج، خرما و بادام. شغل اهالی زراعت و باغداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز، جلگه ای و معتدل. سکنه 140 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات چغندر و تریاک. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کته پشت.

[کَ تَ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر به ناحیت آمل. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 113 و ترجمهء آن ص 152).

کته پلو.

[کَ تَ / تِ پُ لُ] (اِ مرکب) کته. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کته شود.

کته تلخ.

[کَ تَ / تِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. جلگه ای و معتدل. سکنه آن 316 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و چغندر شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کته خواست کوتی.

[کَ تَ خوا / خا](اِخ) دهی است از دهستان لیتکوه در ناحیهء آمل. (سفرنامهء مازندران ص 113 بخش انگلیسی و ترجمهء آن ص 153).

کته رودبار.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار دانگه بخش هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 123 و ترجمهء آن ص 166).

کته سرکلا.

[کَ تَ سَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت بخش کلارستاق مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 108 و ترجمهء آن ص 146).

کته شمشیر.

[کَ تَ / تِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. جلگه ای معتدل. سکنه آن 1210 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بنشن و چغندر. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کته کش.

[کَ تَکَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگه بخش هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 124 و ترجمهء ص 166).

کته کلفت.

[کَ تَ / تِ کُ لُ] (ص مرکب، از اتباع) کت و کلفت. رجوع به کلفت و نیز به کت و کلفت شود.

کته گوش.

[کَ تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. کوهستانی و معتدل. سکنه آن 293 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کتهل.

[ ] (هندی، اِ) اسم هندی رصاص ابیض است. (تحفهء حکیم مؤمن). درختی است هندی که از ثمرهء آن نان پزند. (ناظم الاطباء).

کتهونه.

[] (هندی، اِ) اسم هندی اسارون است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کتی.

[] (هندی، اِ) کته. اسم هندی کلب است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کته شود.

کتی.

[کَ] (اِ) پارهء آهن که زیر ناودان نهند تا آب ریزد. (یادداشت مؤلف).

کتیا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان بند بخش نور مازندران. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 110 و ترجمهء ص 149).

کتیب.

[کِ] (اِ) بندی که بر پای نهند و غلی که بر گردن گذارند. (برهان) (ناظم الاطباء). بند و غل. (اوبهی) :
اگرم برآورد بخت به تخت پادشاهی
نه چنانکه بنده باشم همه عمر در کتیبت.
سعدی.

کتیب.

[کِ] (ع اِ) مأخوذ از کتاب بمعنی نوشته شده. اماله کتاب است و اماله گویند که حرکت ما قبل الف را به کسر میل دهند بطرزی که الف بصورت یای مجهول پیدا شود در تلفظ مانند کتاب و کتیب و رکاب و رکیب و حساب و حسیب و اقبال و اقبیل. و در الفاظ فارسی نیز اماله می کنند چون ازیر و ابید امالهء آزار و آباد. (غیاث اللغات) (آنندراج). ممال کتاب که لهجهء آن با کلماتی که یای مجهول دارند چون فریب و نشیب نزدیک است و ازینرو شعرای قدیم آنها را با یکدیگر قافیه می کرده اند. (یادداشت مؤلف). مأخوذ از کتاب عربی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء) :
این جهان را بجز از خوابی و بازی مشمر
گر مقری به خدا و به رسول و به کتیب.
ناصرخسرو.
ز بهر حفظ حیات آنچه بایدم ز کفاف
ز بهر کسب کمال آنچه شایدم ز کتیب.انوری.
چند دزدی عشر از علم کتیب
تا شود رویت ملون همچو سیب.مولوی.
بر حاشیهء دفتر حسن آن خط زشت
منویس که رونق کتیبت ببرد.سعدی.
از دست قاصدی که کتابت بما رسد
در پای قاصد افتم و بر سر نهم کتیب.
سعدی.
نقابیست هر سطر من زین کتیب
فروهشته بر عارض دلفریب.سعدی.
نه هر جا که بینی خط دلفریب
توانی طمع کردنش در کتیب.سعدی.
و رجوع به کتاب شود.

کتیب.

[کَ] (ع ص) دوخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشک سربسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سر بسته (مذکر و مؤنث در وی یکسان است). (ناظم الاطباء).

کتیبة.

[کَ بَ] (ع اِ) جیش و به قولی دسته ای از آن که گرد آمده باشند و به قولی گروه اسبان گرد آمده و به قولی گروه اسبان غارت کنندگان از صد تا هزار. (از اقرب الموارد). لشکر یا گروه اسبان گرد آمده یا گروه اسبان غارت کنندگان از صد تا هزار. (منتهی الارب). ج، کتائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کتیبه.

[کِ / کَ بَ / بِ] (از ع، اِ)(1) ممال کتابة عربی. (فرهنگ فارسی معین). نوشته :
کتاب و کلک همه کاتبان نمونه شود
چو کلک او بنگارد کتیبه های کتاب.معزی.
|| آنچه به خط جلی نسخ یا نستعلیق و یا به خط طغرا و یا به خط کوفی بر دورهء دیوار مساجد و مقابر و اماکن متبرکه یا سر در دروازهء امرا و بزرگان نویسند و یا نقش کنند. (از ناظم الاطباء). نوشته ای که حاشیه مانند دور سر در عمارت و بر بدنهء دیوار مسجد و مقبره و بقعه و تخت و کرسی و در و نیز بر کرانهء پارچه که سفره و بیرق و جامه (جامهء خانهء کعبه) و زین پوش و جلیل اسب و پوشش تکیه ها و غیره باشد نویسند. || قسمت زبرین دیواری که به آجر یا سنگ یا نقوش زینت شده باشد. (از یادداشت مؤلف). || آنچه از نقوش و خط که بر سنگها کرده باشند. آنچه بر سنگی یا کوهی حجاری شده باشد. (یادداشت مؤلف). سنگ نبشته. نوشته ای که بر سنگ بدنهء کوه یا تخته سنگ نویسند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتابه شود. برای مزید اطلاع و بعنوان شاهد کتیبه های مهم مربوط به ایران و نواحی مجاور را فهرست وار نقل میکنیم:
-کتیبهء آسوربانی پال؛ از آسوربانی پال پادشاه آسور کتیبه ای بر جای مانده است. پس از دستگیری خوم بان کالداش آخرین پادشاه عیلام آسوریها عیلام را غارت کردند و اسرای زیاد و آنچه از ثروت یافتند به آسور بردند. این است متن کتیبهء آسوربانی پال: خاک شهر شوشان، شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را تماماً به آسور کشیدم و در مدت یکماه و یک روز کشور عیلام را بتمامی عرض آن جاروب کردم. من این مملکت را از عبور حشم و گوسفند و نیز از نغمات موسیقی بی نصیب ساختم و بدرندگان، مارها، جانوران کویر و غزالان اجازه دادم آن را فرو گیرند. (ایران باستان ج 1 ص 139 و 140).
- کتیبهء بیستون(2)؛ بیستون محلی است تقریباً در شش فرسنگی راه کرمانشاه به همدان. در این محل کوهی است تقریباً به بلندی 4 هزار پا که در پای آن چشمه های متعدد جاری است. از زمانهای قدیم کاروانها در این محل توقف می کرده اند و منطقه ای مورد توجه بوده از اینرو به امر داریوش بر تخته سنگی بزرگ کتیبه ای حجاری شده است. این حجاریها راجع به واقعهء بردیای دروغی و نه نفری است که در بدو سلطنت داریوش یاغی شدند و هر یک خود را پادشاه مملکتی خواند. شکل حجاریهای مذکور چنین است: داریوش شاه ایستاده است، در بالا فروهر پرواز میکند و داریوش بتقدیس اهورمزد دست راست خود را بلند کرده و پای چپ را بر سینهء کئومات مغ که بر پشت خوابیده و اسلحه بدست دارد گذارده است. پشت سر داریوش دو نفر که باید از رجال درجهء اول درباری بوده باشند، ایستاده اند در مقابل داریوش اشکال نه نفر که باعث شورشهای ایالات بودند حجاری شده است اینها همه دست بسته یکی پس از دیگری ایستاده اند و کتیبه ای هر یک را معرفی می کند. داریوش در اینجا دو کتیبه به زبان و خط پارسی قدیم و عیلامی بابلی نویسانده که یکی به کتیبهء بزرگ موسوم است و دیگری به کتیبهء کوچک. قسمت اول کتیبهء کوچک که داریوش را معرفی می کند نسخهء بابلی ندارد و قسمت آخر هم که راجع به سکاهاست فقط به زبان و خط پارسی و عیلامی است بنابراین باید گفت که ناتمام مانده است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1567 -1570) و رجوع به همین تاریخ ج 2 از صص 1567 - 1577 و تاریخ ایران تألیف سر پرسی سایکس ج 1 ص 230تا 233 شود.
کتیبه های تخت جمشید:
کتیبه های شاهان هخامنشی در تخت جمشید از اینقرار است:
از داریوش بزرگ:
1 - در جرز درگاه (تچر) بالای صورت شاه کتیبه ای از داریوش بزرگ به زبان پارسی قدیم و عیلامی و آسوری نوشته اند: داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه ممالک، پسر ویشتاسب هخامنشی این تچر را بنا کرد.
2 - روی لباس شاه: داریوش، شاه بزرگ، پسر وشتاسپ هخامنشی.
3 - درگیلوئی درگاه: این سنگ گیلوئی پنجره در خانهء شاهی داریوش ساخته شده است.
4 - در دیوار پیش بند صفه از طرف جنوب مشتمل بر سه بند در ستایش اورمزد و وصف سرزمین پارس.
5 - در دیوار پیش بند صفه از طرف جنوب کتیبه ای مشتمل بر سه بند و آن فهرست ممالکی است که در تصرف داریوش شاه است. فهرست این ممالک در کتیبهء نقش رستم هم آمده است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1595 - 1597). در همهء موارد فوق رجوع به همین صفحات از تاریخ ایران باستان شود.
از خشایارشا:
1 - کتیبه ای در بالای دو گاو نر پردار به پارسی، عیلامی و آسوری در چهار بند مشتمل بر وصف اهورمزد و اینکه یک ردیف از ستونهای تخت جمشید را خشایارشا ساخته است.
2 - کتیبه ای در دیواری؛ پهلوی حجاری ممتاز پلکان تالار ستون دار خشایارشا در سه بند مشتمل بر وصف اورمزد و معرفی پادشاه و چند جملهء دعایی در حفظ سلطنتش.
3 - کتیبه ای در جرز درگاه و پهلوی پلکان جنوبی تچره به پارسی و عیلامی و آسوری مشتمل بر سه بند و در وصف اهورمزد.
4 - کتیبه ای در دو لوحه و در دیواری که پهلوی پله های قصر خشایارشاست به پارسی قدیم، عیلامی و آسوری در سه بند و در وصف اهورمزد و چند جملهء دعایی.
5 - کتیبه ای بالای صورت حجاری شدهء شاه در جرز درگاه از طرف شمال و مشرق به پارسی قدیم و عیلامی و آسوری مضمون: خشایارشاه، شاه بزرگ، شاه شاهان، پسر وشتاسپ شاه هخامنشی.
6 - کتیبه ای که توسط پرفسور ارنست هرتسفلد در 1310 ه . ش. / 1931 م. کشف شده است این کتیبه مشتمل بر پنج بند در وصف اهورمزد و ذکر سلطنت خشایارشا و اجداد وی و اینکه داریوش از میان فرزندانش وی را به شاهی برگزید. (از تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1597 - 1599). رجوع به صفحات مذکور از تاریخ ایران باستان و رجوع به تاریخ ایران تألیف سر پرسی سایکس ص 238 و 239 شود. و در همهء موارد فوق رجوع به آثارالعجم فرصت شیرازی ص 161 و 162 و صص 237 - 239 شود.
از اردشیر سوم:
1 - کتیبه ای در سه لوحه در شمال قصر اردشیر.
2 - کتیبه ای در پهلوی پله های غربی تچر داریوش در چهار بند در وصف اهورمزد و ذکر دودمان اردشیر سوم و اینکه پلکان سنگی را وی ساخته است. (از تاریخ ایران باستان ص 1600). رجوع به همین صفحه از تاریخ ایران باستان شود.
3 - کتیبه های اردشیر دوم:
1 - کتیبه ای است به این مضمون، منم اردشیر، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه ممالک، شاه این زمین، پسر داریوش هخامنشی. اردشیرشاه گوید بفضل اهورمزد این قصر پردیس زندگانی را من ساختم. اهورمزد و مِثْرَ مرا از هر بدی بپایند و آنچه را که کرده ام نگاه دارند.
2 - کتیبه ای است بر حمال ستون اَپَدانهَ و نیز بر میزی به پارسی و عیلامی و آسوری به این مضمون:
اردشیر شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه ممالک، شاه این زمین، پسر داریوش شاه گوید: داریوش پسر اردشیر شاه (بود) اردشیر پسر خشایارشا شاه، خشیارشا پسر داریوش شاه، داریوش پسر و شتاسپ هخامنشی، این اپدانه (تالار) را جد من داریوش بنا کرد. بعد در زمان جد من اردشیر این بسوخت، بفضل اهورمزد و اناهیتا و مِثْرَ من این اپدانه را ساختم. اهورمزد، اناهیتا و مثر مرا نگاه دارند.
3 - کتیبه ای در پایهء ستونی که در لوور است: منم اردشیر، شاه بزرگ، شاه شاهان، پسر داریوش شاه.
4 - در سنگ پاره ای که در لوور است... هخامنشی. اردشیر، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه ممالک، شاه این زمین گوید:این بنا و این... سنگ گیلویه پنجره... (قسمتهای دیگر خوانا نیست).
5 - از اردشیر سوم:
از اردشیر سوم دو کتیبه بدست آمده است یکی چنانکه گذشت کتیبهء تخت جمشید است و دیگری کتیبه ای است که در شوش کشف شده است. این کتیبه روی سنگ آهکی بزبان و خط بابلی کنده شده و ناقص است و مفاد آن ذکر دودمان اردشیر سوم تا ارشام هخامنشی است و اینکه قسمتی از قصر را وی ساخته است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1611 و 1612).
1 - کتیبه ای در پایهء ستونی به سه زبان مضمون: به فضل اهورمزد داریوش شاه پدر من این جایگاه را ساخت.
2 - کتیبه ای در پایهء ستونی به دو زبان پارسی و بابلی به این مضمون: من خشیارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان... شاه این زمین، پسر داریوش هخامنشی.
3 - کتیبه ای در قاعدهء ستونی به پارسی و بابلی: منم خشایارشاه، شاه بزرگ، شاه شاهان الخ. خشایارشاه گوید: داریوش شاه پدر من این قصر را ساخت، به فضل اهورمزد من نیز در آنجا ساختم.
4 - کتیبه ای بر میزی از مرمر به بابلی: منم خشایار شاه الخ. آنچه در این مملکت و در ممالک دیگر است کلا به فضل اهورمزد بوسیلهء من انجام یافته. اهورمزد با دست خود مرا و آنچه را که کرده ام بپاید. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1610).
3 - از اردشیر دوم.
- کتیبهء سوئز؛ این کتیبه را داریوش به یادبود کانالی که برای اتصال رود نیل به دریای احمر ساخته بود نویسانده است. این سنگ یک پارچه در شلوف الترابه در 133 کیلومتری کانال سوئز کشف شده است. کتیبه به زبان پارسی قدیم، عیلامی و آسوری و در طرف دیگر سنگ به زبان مصری است. و چون داریوش از نظر مصریها فرعون مصر بود تمام القاب و عناوین فراعنه را در این کتیبه که به زبان مصری است به او داده اند. میان متن کتیبه مصری با سایر متن ها تفاوتهایی دیده می شود. کتیبه ای که به خط میخی است به طرز دیگر انشاء شده و محتوی بندهای زیر است: بند اول در وصف اهورمزد. بند دوم در معرفی داریوش شاه و بند سوم راجع به فرمان داریوش به کندن کانال از نیل تا دریا و کنده شدن کانال و روانه شدن کشتی ها در آن. (از تاریخ ایران باستان ج 1 صص 568 - 571 و ج 2 ص 1614 و 1615). رجوع به تاریخ ایران باستان شود.
کتیبه های شوش:
1 - کتیبهء داریوش اول؛ هیأت علمی فرانسوی در شوش کتیبه هایی یافته است از آنجمله کتیبه ای از داریوش اول است که میتوان گفت بعد از کتیبهء بیستون و نقش رستم از هر کتیبهء شاه مزبور و شاهان دیگر هخامنشی مفصل تر و از نظر تاریخی و نیز صرف و نحو و فقه اللغة زبان پارسی قدیم مهم می باشد. این کتیبه بر لوحه یی از گل رس خوب و مرمر به سه زبان پارسی - عیلامی - آسوری نوشته شده است. این لوحه ها چون در زیر خاک خرد شده بود بتدریج قطعات آن را از 1898 تا 1928 م. بیرون آوردند و بالاخره در سال اخیر مضمون کتیبه ها طبع و منتشر شد. متن نسخهء بابلی 43 سطر، عیلامی 50 سطر و پارسی قدیم 58 سطر است. کتیبه مشتمل بر 7 بند است و با وصف اهورمزد شروع می شود سپس توضیحی دربارهء ساختن قصر شوش و مصالحی که در آن بکار رفته و سرزمین ها و ملتهایی که به ساختن آن کمک کرده اند می دهد و ذکری از صنعتگرانی که در آن کار کرده اند می رود. (از تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1603 - 1605). و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1603 - 1608 و رجوع به تاریخ ایران از آغاز تا اسلام ص 158 و 159 شود.
2 - کتیبه های مختصر دیگر بر آجر و سنگ و کاشی و مجسمه ها و لوحه هایی از مرمر و خاک رس بدست آمده است که مضمونش در ستایش اهورمزد و پادشاهی داریوش اول و ذکر دودمان وی و سرزمینهایی است که وی در تصرف داشته است. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1608 - 1610 شود.
- کتیبهء کرمان؛ این کتیبه از داریوش اول است و در پهلوهای هرم کوچکی از سنگ به پارسی قدیم، عیلامی و آسوری نوشته شده به این مضمون: منم داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه ممالک، شاه این زمین پسر ویشتاسب هخامنشی. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1612).
کتیبه های نقش رستم:
1 - کتیبهء داریوش اول. نقش رستم محلی است در سه ربع فرسنگی تخت جمشید در اینجا چهار قبر از شاهان هخامنشی باقی مانده است. قبر داریوش اول کتیبه ای دارد به سه زبان پارسی قدیم، عیلامی و آسوری (بابلی) در شش بند و در وصف اهورمزد و ذکر دودمان داریوش و یاد کردن نامهای 29 مملکت که در تصرف اوست و خراج گذار وی هستند.
2 - کتیبه ای در دو بند که قسمتهایی از آن حک شده و ناخواناست.
3 - سه کتیبهء کوچک در چند کلمه برای معرفی نیزه دار و کماندار داریوش شاه. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1451 و 1452 و 1602). رجوع به تاریخ ایران باستان و رجوع به تاریخ ایران از آغاز تا اسلام صص 144 - 146 شود.
- کتیبهء وان؛ در ارگ شهروان بر تخته سنگی عمود بر زمین کتیبه ای از خشیارشا به سه زبان پارسی قدیم، عیلامی و آسوری نوشته شده است. این کتبیه سه بند دارد: بند اول در وصف اهورمزد و بند دوم در معرفی خشیارشاه است. در بند سوم خشایارشا گوید: که داریوش که پدر من بود به فضل اهورمزد کارهای زیادی کرد که زیبا بود و فرمود این سنگ را صاف کنند ولی چیزی بر آن ننویساند پس از آن من این کتیبه را نویساندم اهورمزد با خدایان مرا و سلطنتم و آنچه را که کرده ام نگاه دارد. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1614) رجوع به تاریخ مذکور شود.
کتیبه های همدان:
1 - کتیبه ای است از داریوش در کوه الوند نزدیک دیهی موسوم به عباس آباد جنوب همدان که به سه زبان پارسی، عیلامی و آسوری نوشته شده است. این کتیبه 2 بند دارد که بند اول در وصف اهورمزد و بند دوم ذکر سلطنت داریوش و اینکه شاه سرزمینی بزرگ و پهناورست. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1612). رجوع به تاریخ ایران باستان و رجوع به آثارالعجم فرصت شیرازی ص 402 و 403 شود.
2 - کتیبه ای است از خشایارشا در همان کوه به سه زبان پارسی قدیم، عیلامی و آسوری مشتمل بر 2 بند. بند اول در وصف اهورمزد و بند دوم ذکر پادشاهی خشایارشا. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1612). رجوع به تاریخ مذکور شود.
3 - کتیبه ای از اردشیر دوم بر پایهء ستونی به سه زبان پارسی قدیم، عیلامی و آسوری. این کتیبه اکنون در موزهء بریتانیاست. مضمون کتیبه ذکر اجداد اردشیر دوم و تالاری است که وی ساخته است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1612 و 1613). رجوع به تاریخ ایران باستان شود.
کتیبه هایی که به زبان و خط غیر پارسی نوشته شده:
1 - بیانیهء کورش بزرگ که بر بابل به زبان و خط بابلی انتشار یافته بود این کتیبه که در استوانه ای از گل رس نوشته شده دارای 45 سطر است و قسمت اعظم آن محو گشته است استوانهء مذکور در موزهء بریتانیاست. بیانیه با معرفی کورش شروع می شود و سپس می گوید که: کورش و خاندانش مورد محبت بل و نبو و مردوک خدایان بابل هستند و می گوید که اوضاع داخلی بابل و امکنه مقدس آن قلب مرا تکان داده است و اهالی بابل به اجرای مرام خود موفق شده و از قید اشخاص بیدین رستند من مانع خرابی خانه های آنها شدم و نگذاشتم اهالی از هستی ساقط شوند از اینرو مردوک بزرگ از کارهای من شادمان شد. (از تاریخ ایران باستان ج 1 صص 386 - 388 و ج 2 ص 1618 و 1619). رجوع به تاریخ ایران باستان شود.
2 - کتیبهء داریوش اول در نزدیکی کانال سوئز. رجوع به کتیبهء سوئز شود.
3 - کتیبه ای از اردشیر اول در تخت جمشید به زبان بابلی یافته اند که 13 سطر دارد و فقط قسمت چپ آن باقی مانده و بقیه محو شده است.
4 - کتیبه ای در تخت جمشید از اردشیر دوم به زبان و خط بابلی یافته اند که فقط چند کلمه از آن باقی مانده است. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1618 و 1619).
(1) - در اصل کتابه بوده که الف آن ممال شده و بیاء تبدیل گشته است بنابراین کاف مکسور باید خواند نه مفتوح. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 10 ص 33). اما در لهجهء عمومی بفتح کاف متداول شده است و فتح نیز صحیح است.
(2) - شرح کتیبه ها برحسب محل کنده شدن و یا پیدا شدن کتیبه آمده است.

کتیبة.

[کَ بَ] (اِخ) قلعه ای است به خیبر. (منتهی الارب) (آنندراج). قلعه ای از قلعه های خیبر بود. هنگامی که خیبر را تقسیم کردند این قلعه به خمس و سهم نبی و سهم ذوی القربی و یتیمها و مسکینان اختصاص یافت. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان. و رجوع به تاریخ گزیده چ اروپا ص 148 و فتوح البلدان ص 32 شود.

کتیت.

[کَ] (ع اِ) آواز جوشش دیگ. || آواز غلیان نبیذ و شیره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1). نرم جوشیدن دیگ و کوزهء نو که آب در او کنی. (تاج المصادر بیهقی). || بانگ شتر جوانه یا اول بانگ آن و هو فوق الکشیش. (منتهی الارب). بانگ شتر جوانه یا اول بانگ آن. (آنندراج). اول بانگ شتر جوان و آن فوق کشیش(2)است. (از اقرب الموارد)(3). بانگ نرم کردن شتر. (تاج المصادر بیهقی). || آوازی شبیه بانگ شتر جوانه که از سینهء مرد خشمناک برآید از شدت خشم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد زُفت. (منتهی الارب). بخیل. (از اقرب الموارد). || (اِمص) رفتار نرم و آهسته یا گام نزدیک گذاشتن در شتافتگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد دو معنی بصورت یک معنی آمده است بدینگونه: صوت غلیان دیگ و نبیذ.
(2) - کشیش بانگ نخستین شتر که کمتر از کتیت باشد. (منتهی الارب).
(3) - در ناظم الاطباء بانگ شیربچه و اول بانگ آن آمده و ظاهراً شتربچه است.

کتیت.

[کَ] (ع مص) کَتّ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). شروع غلیان نبیذ و جز آن قبل از شدت یافتن. (از اقرب الموارد). رجوع به کت شود. || برانگیخته شدن مرد از خشم. || بانگ کردن کره شتر. || بانگ کردن مرد از شدت خشم مانند کره شتر. || نرم و آهسته رفتن کسی یا گام نزدیک گذاشتن در تند رفتن. (از ناظم الاطباء)(1). و رجوع به کَتّ شود.
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب سه معنی اخیر ذیل مصدر کتّ آمده است و در ناظم الاطباء ذیل مصادر کت و کتیت.

کتیتة.

[کَ تَ] (ع اِ) تبابه که حلوایی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عصیدة. (اقرب الموارد).

کتیر.

[کَ / کُ] (اِ) سراب یعنی زمین شورستان که سپید نماید و در او نبات رسته نبود و از دور مانند آب نماید. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). سرآب (فرهنگ جهانگیری). شوره زمینی باشد که در صحراها از دور مانند آب نماید. (برهان). سرآب و به بای موحده است مرادف کویر نه به تاء. (فرهنگ رشیدی). سرآب و شوره زمینی که از دور آب نماید. (ناظم الاطباء) :
چون زمین کتیر کو از دور
همچو آب آید و نباشد آب.منطقی.
در نظر آمد جهان مثل کتیر
می رود عمر گرامی همچو تیر.
حکیم فرزدق (از فرهنگ جهانگیری).
|| زمین شوره. (برهان). زمین شوره و بی ثمر. (ناظم الاطباء). کتیم. رجوع به کتیم شود. || نوعی از قماش. (برهان) (ناظم الاطباء).

کتیرا.

[کَ] (اِ)(1) کتیراء. کثیراء. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). کتیره. (بحر الجواهر). صمغ قتاد است یا رطوبتی که از بیخ نوعی از درخت که به کوه بیروت و لبنان روید حاصل شود. (منتهی الارب). صمغ قتاد است که برنگهای سفید و زرد است و سفید آن نیکوتر است. (بحر الجواهر). صمغ مانندی غیر محلول در آب که از بوتهء قتاد گیرند و زولزده نیز گویند و آن بوته ای است که شتر آن را می خورد. (ناظم الاطباء). نوعی از صمغ است که از بعضی درختان جاری شود و شیئی است سفید یا زرد یا گندمگون و آن را طعمی نیست و از درخت جاری شده در جای خود منجمد گردد و چون در آب افتد باد کرده لعاب لزجی از آن بوجود آید. (قاموس کتاب مقدس). صمغی است که از برخی گونه های گون(2) که معمو به نام گون کتیرا خوانده می شود. حاصل می گردد. برای تحصیل کتیرا، گون را تیغ زنند (تمام گونه های گون دارای کتیرا می باشد ولی گونه های پر صمغ آن را انتخاب می کنند و تیغ می زنند و همین را گون کتیرا می نامند). کتیرا یکی از اقلام صادراتی مهم کشور ماست. کتیرا در گرمای صد درجه پانزده درصد آب خود را از دست می دهد. خاکستر حاصل از آن چهار درصد است و شامل کربنات دوشو و فسفاتها و غیره است. کتیرا در آب حل نمی شود ولی بصورت لعاب چسبنده ای در می آید. اگر مقداری از کتیرا پس از قرار گرفتن در آب زیر میکرسکپ مطالعه گردد سلولهای تغییر شکل یافته ای با جدارهای ضخیم در آن تشخیص داده می شود. در مرکز این سلولها دانه های نشاسته بصورت ذرات کوچک و گرد یا به اشکال دیگر دیده می شود. از هیدرولیز کتیرا دو قسمت محلول و غیر محلول نتیجه می شود. قسمت محلول آن به نام تراگاکانتین(3) موسوم است و عبارت از یک اسید اورونیک(4) متصل به چند ملکول آرابینوز(5) می باشد و قسمت غیر محلول آن باسورین(6) نامیده می شود که منحصراً شامل اسید گالاکتورونیک(7) متصل بقندهای گالاکتوز(8) و گزیلوز(9) می باشد. بعلاوه قندهای آزاد و مشتقات متوکسیل(10) نیز در آن یافت می شود. کتیرا فاقد هرگونه اثر درمانی است. مع هذا چون دارویی امولسیون دهنده است برای معلق نگه داشتن پودرهای دارویی غیر محلول از آن استفاده می کنند و نیز در تهیهء قرصهای بوم دوتلو(11) و بی کربنات دو سود و کلرات دو پتاسیم و کلریدرات دوکاکوئین و غیره از آن استفاده می شود. در صنعت، کتیرا در نساجی و ساختن چسب و کاغذسازی و کفاشی و غیره مصرف می گردد. در اکثر نقاط ایران خصوصاً در مشهد و سبزوار و سلطان آباد و تربت حیدریه و کرمان و ملایر و کردستان و شیراز کتیرا بدست می آید. رنگهای کتیرا عبارتند از سفید و زرد و قهوه یی کم رنگ و قهوه یی پررنگ. صمغ کتیرا تا اندازه ای شفاف و بیمزه و لزج است. سه نوع کتیرا در بازار معروف است: کتیرای ورقی، کتیرای مفتولی و کتیرای معمولی. (فرهنگ فارسی معین).
- کتیرای بیضاء؛ یکی از گونه های گون که از آن کتیرا گیرند. (فرهنگ فارسی معین).
- کتیرای معمولی؛ بشکل لوله و مدور می باشد و در نتیجه صدماتی که تصادفاً به ساقهء بوته وارد آید حاصل می شود. این کتیرا طالب زیاد ندارد. (از فرهنگ فارسی معین).
- کتیرای مفتولی؛ این گونه کتیرا با فرو بردن میخ یا سیخی در ساقهء بوته حاصل می شود. (از فرهنگ فارسی معین).
- کتیرای ورقی؛ این نوع کتیرا از تیغ زدن ساقه بدست می آید. قسمت اعظم محصول کتیرای ایران از این نوع است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتیره شود.
(1) - Gomme adragante. .(لاتینی)
(2) - Astragalus .
(فرانسوی)
(3) - Tragacanthine .
(فرانسوی)
(4) - Uronique .
(فرانسوی)
(5) - Arabinose .
(فرانسوی)
(6) - Bassurine .
(فرانسوی)
(7) - Galactorunique .
(فرانسوی)
(8) - Galactose .
(فرانسوی)
(9) - Xyllose
(10) - Methoxyle.
(11) - Baume de tolo.

کتیرا زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) تیغ زدن گون تا صمغ آن که کتیرا باشد بیرون آید. کتیرا گرفتن.

کتیرازن.

[کَ زَ] (نف مرکب) آنکه با ابزار مخصوص ساقهء گون را تیغ زند تا صمغ آن که کتیراست بیرون شود.

کتیرازنی.

[کَ زَ] (حامص مرکب) عمل آنکه گون را تیغ زند. کار کتیرا زن.

کتیرا گرفتن.

[کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرفتن و گرد آوردن صمغ کتیرا از بوته.

کتیران.

[کَ] (اِ) قطران است و آن دارو باشد که بر آدم و اسب و استر و گاو و سگ گرگین مالند نیک شود. (برهان) (از آنندراج). قطران. (ناظم الاطباء). کتران. (فرهنگ رشیدی). رجوع به قطران و رجوع به کتران شود.

کتیره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) کتیراء. کثیراء. کتیرا. زولزده. (ناظم الاطباء). صمغ درخت قتاد است و آن بوته ای باشد خاردار که شتر نخورد مگر سالی که باران کمتر بارد. (برهان). صمغ درخت قتاده است و آن بوته ای است خاردار که شتر آن را نخورد مگر در نهایت گرسنگی و ناچاری. (آنندراج) :
اشتر گرسنه کتیره خورد
کی شکوهد ز خار خیره خورد.رودکی.
و رجوع به کتیرا شود.

کتیع.

[کَ] (ع ص) ناکس. (منتهی الارب). لئیم. (از اقرب الموارد). مرد ناکس و لئیم. (ناظم الاطباء). || تمام. (از منتهی الارب) تام. (از اقرب الموارد). حول کتیع؛ سال تمام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) کس. یقال ما به کتیع؛ ای احد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ما بالدار کتیع؛ نیست در خانه کسی. (ناظم الاطباء).

کتیف.

[کَ] (ع اِ) شمشیر پهن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آهن پارهء پهنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آهن پارهء پهن و درازی که در را بدان بندند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کُتف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به کتیفه شود.

کتیفة.

[کَ فَ] (ع اِ) آهن پارهء بند در و آن دراز و پهن باشد و گاهی آن را تخته وار پهن سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آهن پارهء پهن و درازی که در را بدان بندند. (ناظم الاطباء). کتیف. رجوع به کتیف شود. || کینه و دشمنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کینه. (از اقرب الموارد). ج، کتائف. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گروهی از مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || انبور آهنگران. (منتهی الارب) (از آنندراج). انبر آهنگران. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کَتائِف. (اقرب الموارد).

کتیفة.

[کُ تَ فَ] (اِخ) موضعی است به بلاد باهلة. (منتهی الارب).

کتیکه.

[کَ کَ / کِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. کوهستانی و معتدل. سکنهء 232 تن. آب از رودخانهء مهاباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کتیلة.

[کَ لَ] (ع اِ) خرمابن که بر آن دست کسی نرسد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کَتائِل. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

کتیم.

[ ] (اِخ) بعضی را گمان همان است که قبرس باشد و برخی بر آنند که جزایر و سواحلی است که در طرف غربی فلسطین واقع است. (قاموس کتاب مقدس). این کلمه در تاریخ ایران باستان بنقل از کتاب حزقیال باب 27 اینگونه آمده است: «اما تو ای پسر انسان... پاروهایت را از بلوط باشان ساختند و نشیمن هایت را از شمشاد جزایر کتیم» و در حاشیه نوشته است که کتیم را بعضی با قبرس تطبیق کرده اند و برخی با جزایری در جنوب فلسطین. (تاریخ ایران باستان ج 1).

کتیم.

[کَ] (اِ) خیک و مشکی را گویند که آب از او مطلقاً تراوش نکند. (برهان). مشکی که آب از آن بهیچوجه تراوش نکند. (ناظم الاطباء). مشکی که آب از آن تراوش کند. (آنندراج). مشک و خیکی که آب از دهانش تراوش کند. (فرهنگ جهانگیری)(1). رجوع به مادهء ذیل شود.
(1) - صاحب فرهنگ جهانگیری و انجمن آرای ناصری کتیم را به معنی مشکی و خیکی که آب از آن تراوش کند آورده اند و صاحب آنندراج بتبع ایشان آن را به همین معنی آورده و فارسی دانسته است. با توجه به معانی کلمه در برهان و ناظم الاطباء و اقرب الموارد و منتهی الارب ظاهراً اشتباه است.

کتیم.

[کَ] (ع ص) کمان از چوب ناشکافته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کمان سوفار ناکرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شتر که وقت برنشست بانگ نکند یا عام است. جمل کتیم. (منتهی الارب). شتر که بانگ نکند. جمل کتیم. (اقرب الموارد). شتر بی صدا و شتری که چون بروی نشینند بانگ نکند. (ناظم الاطباء). || درز که گشاده نگردد و آب نزهد از وی. خرز کتیم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرز کتیم؛ درز که آب از او نتراود. (از اقرب الموارد). || مشک که از وی آب بیرون نیاید. سقاء کتیم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کتیم.

[کَ] (اِ) شوره زمین. (از برهان) (ناظم الاطباء). زمین بی ثمر. (ناظم الاطباء). کتیر. رجوع به کتیر شود.

کتیم.

[کَ] (ع ص) مکتوم. پوشیده. پنهان :
خنده ها در گریه پنهان و کتیم
گنج در ویرانه ها جو ای کلیم.مولوی.
بعد از آن گفتش که در جسمم کتیم
ده درم سنگ است یک در یتیم.مولوی.

کتی یس.

[کِ یُ] (اِخ)(1) نام یکی از دو رود در آسیای صغیر که شهر پرگاموس(2) در کنار آن بود. این رود و رود دیگر که به سلی نوس(3)موسوم بود اکنون به پرگاماچای معروفند و برود کاایک می ریزند. (ایران باستان ج 3 ص 2149).
(1) - Kteios.
(2) - Pergamus.
(3) - Selinos.

کث.

[کَث ث] (ع ص) انبوه و درهم پیوسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال رجل کث اللحیة؛ مرد انبوه ریش. || مرد دراز و انبوه و کوتاه و پیچان ریش. رجل کث. ج، کِثاث. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کَثَّة شود. || ستبر و کلفت. (ناظم الاطباء).

کث.

[کُث ث] (ع ص، اِ) جِ اَکَثّ. رجوع به اکث شود. || جِ کَثّاء. (اقرب الموارد). رجوع به کَثّاء شود.

کث.

[کُث ث] (ع ص) گروه بسیار. قوم کث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کث.

[کَث ث] (ع مص) انداختن پلیدی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء این مصدر با مصادر کثوث و کثث و کثاثة آمده و هم معنی دانسته شده، صاحب اقرب الموارد مصدر را ذکر نکرده و در منتهی الارب نیز همین معنی آمده است.

کث.

[کَ] (پسوند) (مزید مؤخر امکنه) کلمه ای است که مانند کند، قند، کت، غن، جان، کان، گان، خان و قان در آخر اسامی شهرها و شهرکها و قصبه هایی چون: اخسیکث، اسبانیکث، اسبکث، بارسکث، بارکث، خرغانکث، بومجکث، کبوذنجکث، بلاکث، تون کث و مانند اینها درآید و ظاهراً معنی شهر یا ده یا قصبه و امثال آن دهد. (از یادداشت مؤلف). در ماوراءالنهری مرادف کاث، کت، کذ، کد بصورت پسوند مکان آید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کت و کد و کده شود.

کث.

[کَ] (اِخ) دهی است میان راه شیراز به سیرجان. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص162).

کثا.

[کَ] (ع اِ) منداب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به منداب شود.

کثاء.

[کَ] (ع اِ) گیاه ایهقان. ج، کثی [ کُ ثا ] . (متن اللغة) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کَثاة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به کثاة شود. یا گیاهی است مانند غبیراء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کثاء.

[کَثْ ثا] (ع ص) انبوه: لحیة کثاء؛ ریش انبوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریشی بسیارموی. (مهذب الاسماء).

کثاب.

[کِ] (ع اِ) تیر و جز آن. یقال مارمی بکثاب؛ ای شی ء سهم او غیره. (منتهی الارب). چیز. (از اقرب الموارد). هر چیز که بیندازند از قبیل تیر و سنگ و جز آن. یقال: مارمی بکثاب، ای شی ء سهم و غیره؛ نینداخت چیزی نه تیر و نه جز آن. (ناظم الاطباء).

کثاب.

[کُ] (ع ص، اِ) بسیار. (منتهی الارب). کثیر. (از اقرب الموارد). هر چیز بسیار فراهم آمده. (ناظم الاطباء).

کثاب.

[کُ] (اِخ) موضعی است به نجد. (منتهی الارب) (آنندراج) (معجم البلدان).

کثاب.

[کُثْ ثا / کَثْ ثا] (ع ص) تیر بی پیکان و بی پر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تیر سرگرد بی پر که کودکان بدان تیراندازی کنند. (ناظم الاطباء). کُتّاب. رجوع به کُتّاب در همین معنی شود.

کثابة.

[کُثْ ثا بَ] (اِخ) نام دو جا در بلاد ثمود. (از معجم البلدان).

کثاث.

[کِ] (ع اِ) جِ کَثّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کث شود.

کثاثاء.

[کَ] (ع ص، اِ) زمین بسیارخاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کثاثة.

[کَ ثَ] (ع مص) بسیاربیخ گردیدن ریش و انبوه و کوتاه گردیدن و درهم پیچیدن. (منتهی الارب). بسیار گشتن و در هم پیچیدن موی. (از اقرب الموارد). انبوه شدن ریش. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). کُثوثَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کثَث. (منتهی الارب). و رجوع به کثوثة شود.

کثار.

[کُ / کَ] (ع ص، اِ) بسیار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || گروه بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جماعات. (از اقرب الموارد).

کثار.

[ ] (اِ) به لغت بربری جوز ارقم است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).

کثافت.

[کَ / کِ فَ] (از ع، اِمص) کثافة. || (در تداول فارسی زبانان) چرکینی. پژوینی. (ناظم الاطباء). عدم نظافت. (ناظم الاطباء). شوخگنی. || پلیدی. نجاست. مقابل نظافت. (فرهنگ فارسی معین).

کثافت.

[کَ فَ] (از ع، اِمص) کثافة. هنگفتی. جسامت. (ناظم الاطباء). زفتی. انبوهی. درهمی. پیچیدگی. (یادداشت مؤلف). مقابل لطیفی :
لطیفی برآمیخته با کثافت
یقینی برابر شده با گمانی.فرخی.
اجسام ز اجرام و لطافت ز کثافت
تدوین زمین را و تداویر زمان را.
ناصرخسرو.
کثافت همه سر بسر در زمینست
نظافت همه سر بسر در سماست.
ناصرخسرو.
تو می گویی از اینجا تا آسمان پانصد سال راه است. و کثافت هر آسمان پانصد سال راه است. (تفسیر ابوالفتوح، از فرهنگ فارسی معین). || غلظت. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین).

کثافت کاری.

[کِ فَ] (حامص مرکب)ایجاد کثافت. || مجازاً بد انجام دادن کاری. || مجازاً، مباشرت. آرمش. جماع. (فرهنگ فارسی معین).

کثافة.

[کَ فَ] (ع مص) ستبر گردیدن و بسیار گشتن و در هم پیچیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ستبر و غلیظ شدن و فراهم شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). زفت شدن. (دهار). غلیظ گشتن و فزونی یافتن و در هم پیچیدن. (از اقرب الموارد). ستبری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (بحر الجواهر). ضد لطافت. (اقرب الموارد).

کثاة.

[کَ] (ع اِ) گیاه ایهقان. (منتهی الارب). جرجیر یا جرجیر دشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کثاء. و رجوع به کَثاء شود.

کثاه.

[کُ] (اِ) به لغت یونانی تخم تره تیزک باشد. (برهان). || بعضی گویند تخم خردل صحرایی است. (برهان). بزرالجرجیر. (تحفهء حکیم مؤمن) (منهاج).

کثاً.

[کُ ثَنْ] (ع اِ) جِ کثاء. رجوع به کثا شود.

کثأ.

[کَثْءْ] (ع مص) بر سر آب برآمدن شیر و آب خالص در تحت آن ماندن. || کف برآوردن دیگ. || کفک از دیگ برگرفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || روییدن گیاه یا ستبر و درشت گردیدن و دراز شدن آن. || انبوه گردیدن و درپیچیدن گیاه. (منتهی الارب). ستبر گردیدن و درپیچیدن کشت. (از اقرب الموارد). || دراز و بسیار گردیدن ریش. || رستن موی و پشم شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کثأة.

[کَ ءَ] (ع اِ) چربش که بر سر شیر گرد آید: کثأة اللبن؛ چربی که بر سر شیر آید. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کف دیگ. (منتهی الارب): خذ کثأة قدرک؛ یعنی بگیر آنچه بر سر دیگ آید پس از جوشیدن. (از اقرب الموارد).

کثب.

[کَ] (اِخ) رودباری است مر طی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کثب.

[کَ ثَ] (ع اِ) نزدیکی. یقال رماه من کثب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کثب.

[کَ ثَ] (اِخ) موضعی است به دیار طی. (منتهی الارب).

کثب.

[کُ ثَ] (ع اِ) جِ کُثبَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کثبة شود.

کثب.

[کُ ثُ] (ع اِ) جِ کثیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کثیب شود.

کثب.

[کَ] (ع مص) حمله کردن بر کسی. || نگون ساختن (ترکش را). (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برگردانیدن. (آوند و جز آن را). (ناظم الاطباء). || کم شیر گردیدن شتر. (آنندراج). کم شیر گردیدن شتران. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرد آوردن. (منتهی الارب). جمع کردن. (ناظم الاطباء). فراهم آوردن. (تاج المصادر بیهقی). || نزدیک شدن صید به کسی. (از اقرب الموارد). || فراهم آمدن. (منتهی الارب). گرد آمدن. فراهم شدن. (ناظم الاطباء). || ریختن. || درآمدن به چیزی. (منتهی الارب).

کثباء.

[کَ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تراب. (اقرب الموارد).

کثبان.

[کُ] (ع اِ) جِ کَثیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کثیب شود.

کثبة.

[کُ بَ] (ع اِ) اندک از آب و شیر یا جرعه مانندی که در آوند باقی باشد، یا به اندازهء پری کاسه از آب و شراب و اندکی از طعام و شراب و از خاک و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || یک دوشیدن از شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، کُثَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || هر چیز فراهم آمدهء سپس کمی. (منتهی الارب). هر گرد آمده و مجتمع شده سپس کمی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زمین هموار پست میان دو کوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زمین هموار پست میان دو کوه و یا میان دو پشته. (ناظم الاطباء). ج، کُثَب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کثبة.

[کُ بَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

کثث.

[کَ ثَ] (ع مص) کَثاثَة. کُثوثَة. (منتهی الارب). رجوع به کثاثة و کثوثة شود.

کثج.

[کَ] (ع مص) به اندازه کفایت خوردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیار از طعام از جایی به جایی بردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کثح.

[کَ] (ع مص) آشکار کردن سرین خود را. || خاک افکندن باد بر کسی. (از آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بردن از مال چندانکه خواستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || فراهم آوردن چیزی را. (آنندراج) (از منتهی الارب). جمع کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || پراکنده نمودن. از لغت اضداد است. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کثحم.

[کُ حُ] (ع ص) مرد ستبرریش و کوتاه و مرغول آن. رجل کثحم اللحیة. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). ریش انبوه درهم پیوسته. (از اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء بصورت دو معنی جدا از هم آمده است.

کثحمة.

[کُ حُ مَ] (ع ص) لحیة کثحمة، ریش ستبر و کوتاه و مرغول. (منتهی الارب) (آنندراج). ریش انبوه و درهم پیوسته. (از اقرب الموارد). || کثحمة من درین؛ شکسته و ریزهء علف خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خرده ریزهء هیزم و برگ و علف خشک شده. || شاخهء شکسته. (ناظم الاطباء).

کثحة.

[کَ حَ] (ع اِ) گروهی اندک از مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کثر.

[کَ] (ع ص) بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراوان. (ناظم الاطباء). || (اِ) پیه خرمابن. || خرمابن یا شکوفه یا بر آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). غلاف شکوفهء خرمابن. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

کثر.

[کُ / کِ] (ع اِ) بسیاری. یقال الحمد لله علی القل و الکثر؛ ای علی القلیل و الکثیر. (منتهی الارب)؛ سپاس مر خداوند را در کمی و بسیاری مال. (ناظم الاطباء). || مال بسیار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). یقال: ما له قل و لاکثر؛ ندارد او نه مال کم و نه مال بسیار. (ناظم الاطباء). || بسیار از چیزی و معظم آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد این معنی فقط ذیل کُثر آمده است.

کثر.

[کَ / کُ(1)] (ع مص) چیره شدن بر قوم به بسیاری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چیره و غالب شدن بر کسی در بسیاری. (ناظم الاطباء). ببسیاری غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی).
(1) - بنا به ضبط منتهی الارب.

کثرات.

[کَ ثَ] (ع اِ) جِ کثرة. (آنندراج). و کثرت. (غیاث اللغات). بسیاریها. افزونیها. ت. (غیاث اللغات). بسیاریها. افزونیها. اً (ناظم الاطباء). رجوع به کثرت شود.

کثرت.

[کَ رَ](1) (ع اِمص) بسیاری. فراوانی. افزونی. زیادتی. (ناظم الاطباء). مقابل قلت. (یادداشت مؤلف) :
رتبت جاه و کثرت جودش
در جهان نه امل گذاشت نه یأس.
مسعودسعد.
چون بر کثرت انصار اسلام اطلاع یافت دریایی دید از لشکر که موج می زند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 409). به کثرت لشکر و وفور مال مغرور شد و سپاه بسیار فراهم آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 232). خواست که از هر طرف لشکری فراهم و بزیادت کثرتی و قوتی مستظهر گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 341). اما از کثرت الحاح آن عزیزان بقیت آن اجزا در میان مسودات دیگر طلب کردم. (المعجم).
- کثرت خلق یا کثرت خلایق؛ انبوهی و فراوانی مردمان. (ناظم الاطباء).
- کثرت سهر؛ فزونی بیداری. (ناظم الاطباء).
- کثرت غذا؛ زیادتی غذا. (ناظم الاطباء).
- کثرت کلام؛ پرگویی. پرحرفی. تکرار سخن. (ناظم الاطباء).
|| مجازاً، بمعنی به انبوه نشستن مردم. (غیاث اللغات) (آنندراج). انبوهی مردم. (ناظم الاطباء). || علایق دنیوی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیاری. مقابل وحدت، یگانگی. (یادداشت مؤلف). تعدد موجودات عالم. ج، کثرات. (فرهنگ فارسی معین). تجلی ذات حق در مراتب مظاهر امکانیه بجهت اظهار اسماء و صفات و از اینرو بلباس کثرت ملبس شود. (فرهنگ مصطلحات عرفا و شعرا) :
خداوندی که در وحدت قدیمست از همه اشیا
نه اندروحدتش کثرت نه محدث را ازو انها.
ناصرخسرو.
- کثرت در وحدت؛ وجود در عین وحدت جامع و واجد جمیع مراتب و کمالات و کثرات است و اولین کثرتی که در عالم وجود تحقق یافته است مرتبهء صفات و اسماء است. بالجمله فلاسفهء الهی گویند وجودات و موجودات در عین کثرت مندک و فانی در وحدتند و ظل و رشح وجود بسیط واحد به وحدت حقیقی می باشند و وجود اندر کمال خویش ساری است و تعینها امور اعتباری است و اگر نازی کند عالم فروریزد و هیچیک از مراتب تعینات و وجودات و ماهیات عوالم امکانی وجود استقلال ندارد و عین الربط و صرف التعلق اند و بنابراین کثرات عالم کون نمودند نه بود، و ظل و سایه و رشح فیض حقند. (فرهنگ لغات و مصطلحات عرفا و شعرا).
(1) - در فارسی بکسر «ک» هم تلفظ می شود.

کثرت داشتن.

[کَ / کِ رَ تَ] (مص مرکب) فراوان بودن. بسیار بودن. وفور داشتن. افزونی داشتن. زیادتی داشتن. تکاثر داشتن. تعدد پیدا کردن. رجوع به کثرت شود.

کثرة.

[کَ رَ] (ع مص) بسیار شدن. (ترجمان جرجانی) (غیاث اللغات). بسیار گردیدن. (منتهی الارب). بسیار و فراوان گردیدن چیزی. (ناظم الاطباء). خلاف قِلَّة. (از اقرب الموارد).

کثرة.

[کَ / کِ رَ] (ع اِمص) بسیاری. (منتهی الارب). مقابل قِلَّة. (از اقرب الموارد). کثرت. رجوع به کثرت شود.

کثرة.

[کُ رَ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

کثری.

[کُ را] (ع مص) بسیار خوردن نبیذ را. (منتهی الارب) (آنندراج). الکثری من النبیذ؛ بسیار خواستن از آن. (از اقرب الموارد). عادت به بسیار خوردن نبیذ. (ناظم الاطباء).

کثری.

[کَ را] (اِخ) صنمی بود مر جدیس و طسم را که نهشل بن رئیس آن را شکسته و خراب کرده به نبی صلی الله علیه و سلم لاحق گردید و به شرف اسلام مشرف شد. (منتهی الارب).

کثع.

[کَ] (ع مص) سرخ گردیدن لب یا افزون شدن خون آن چندان که قریبِ برگردیدن گردد. کثع شفة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). کُثوع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کُثوع شود.

کثعب.

[کَ عَ] (ع ص) زن کلان و ستبر شرم. (منتهی الارب). زن کلان و ستبر کس. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رکب کثعب؛ شرم بزرگ و ستبر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کثعم.

[کَ عَ] (ع ص) زن ستبرشرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) پلنگ یا یوز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کثعة.

[کَ / کُ عَ] (ع اِ) کفک که دیگ از سر اندازد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سرشیر و کف آن. (منتهی الارب). آنچه بر سرشیر آید از چربی و دفزک. (از اقرب الموارد).

کثعة.

[کُ عَ] (ع اِ) فرقی که بر وسط لب بالایین است. (منتهی الارب) (آنندراج). ناو در میانهء لب بالایین. (ناظم الاطباء).

کثعة.

[کَ ثَ عَ] (ع اِ) گل و لای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کثف.

[کَ / کَ ثَ(1)] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جماعت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - بنا بر ضبط ناظم الاطباء.

کثکث.

[کَ کَ / کِ کِ] (ع اِ) خاک و ریزه و شکسته سنگ. یقال بفیه الکثکث. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خاک و سنگ ریزه. (مهذب الاسماء). سنگ ریزه. (دهار).

کثکثان.

[کَ کَ] (اِخ) آل کثکثة. رجوع به آل کثکثه در همین کتاب شود.

کثکثة.

[کَ کَ ثَ] (ع مص) بسیار و انبوه و کوتاه و پیچان ریش گردیدن. (آنندراج) (از منتهی الارب). اکثاث. (منتهی الارب). رجوع به اکثاث شود.

کثکثه.

[کَ کَ ثَ] (اِخ) آل کثکثة. رجوع به آل کثکثة در همین کتاب شود.

کثکثی.

[کُ کُ ثا / کَ کَ ثا] (ع اِ) بازیی است که از خاک بازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یکنوع بازی مر تازیان را که با خاک بازی کنند. (ناظم الاطباء).

کثل.

[کَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع. (اقرب الموارد). || انبار گندم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هر چه بر هم نشسته باشد از طعام. (از اقرب الموارد).

کثل.

[کَ] (ع مص) جمع کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

کثم.

[کَ] (ع مص) در دهان درآوردن خیار را و شکستن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در دهان درآوردن خیار و مانند آن را و شکستن آن. (از ناظم الاطباء). || سرنگون کردن. (از آنندراج). سرنگون کردن در تیردان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن کسی را از کار و بازداشتن از آن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن چیزی را. (از آنندراج) (از منتهی الارب). جمع کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بر پی کسی رفتن. (آنندراج). از پی کسی رفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کثم.

[کَ ثَ] (ع مص) قریب گردیدن و درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). نزدیک گشتن و درنگی کردن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || سیر شدن و بزرگ شکم گشتن کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد)(1).
(1) - در اقرب الموارد این معنی چنین آمده است: کَثِمَ، کَثما، شبع و عظم بطنه و دنا و ابطأ که صحیح کَثَم است نه کَثم و دو معنی است که بر خلاف روش متن از هم جدا نشده اند.

کثم.

[کَ ثَ] (ع اِ) نزدیکی. (ناظم الاطباء). رماه عن کثم؛ انداخت او را از نزدیکی. (منتهی الارب)؛ از نزدیکی به آن تیرانداخت. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کثم.

[کَ ثِ] (ع ص) درشت و غلیظ. (ناظم الاطباء). غلیظ از گل و نحو آن. (از المنجد). و رجوع به کَثِمَة شود.

کثمة.

[کَ ثِ مَ] (ع ص) سماروغ درشت و سخت. (از منتهی الارب). گل و لای غلیظ. (از اقرب الموارد)(1). درشت و غلیظ. مؤنث کثم. (ناظم الاطباء). کماة کثمة؛ سماروغ درشت و سخت. (منتهی الارب). رجوع به کَثِم شود.
(1) - در منتهی الارب کمأة و در اقرب الموارد حمأة است. و در المنجد نیز کَثَم بمعنی گل غلیظ آمده است.

کثمة.

[کَ ثَ مَ] (ع ص) زن سیر و پرشکم از شراب و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در ناظم الاطباء دو معنی و به تفکیک آمده است.

کثنب.

[کَ نَ] (ع ص) سخت و شدید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و گاهی نون را بر «ثا» مقدم کنند. (منتهی الارب). و رجوع به کَنثَب شود.

کثنة.

[کُ نَ] (ع اِ) چیزی است که از آس و شاخهای بید پهن سازند و ریاحین بر وی بترتیب نهند. اصله کثنا او هی نَوَردَجَة من القصب الاغصان الرطبة الوریقة تحزم و تجعل جوفها النور. (منتهی الارب). چیزی است که از برگ مو و شاخه های پهن بید و یا برگ خرمابن سازند و در آن ریاحین گلهای معطر و شکوفه گذارند. (ناظم الاطباء).

کثو.

[کُثْوْ] (ع اِ) خاک مجتمع و فراهم آمده. || شیر اندک. || مرغ سنگ خوار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کثوثة.

[کُ ثَ] (ع مص) کَثاثة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کَثَث. (منتهی الارب). بسیار بیخ گردیدن ریش و انبوه شدن و کوتاه گردیدن و در هم پیچیدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انبوه شدن موی. (از اقرب الموارد). رجوع به کث و کثاثة شود.

کثوع.

[کُ] (ع مص) سر گرفتن شیر و چربش بر شیر برآمدن. (آنندراج) (از منتهی الارب). برآمدن چربی شیر و سرشیر گرفتن. (ناظم الاطباء)(1). || نرم شدن شکم شتران و جز آن یا نرم شدن و روان گردیدن. (آنندراج) (منتهی الارب). فروهشته گردیدن شکم شتر و گفته اند فروهشته گردیدن شکم شتر پس ریخ زدن. (از اقرب الموارد). || سرخ گردیدن یا افزون شدن خون لب چندانکه قریبِ برگردیدن گردد. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کَثع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کثع شود.
(1) - در اقرب الموارد این معنی ذیل کثع آمده است.

کثولقی.

[کَ لِ] (معرب، ص، اِ) کاتولیک(1). (دزی ج2 ص 446). جاثلیق.
(1) - Catholique.

کثوة.

[کَثْ وَ] (اِخ) نام شاعری است. (منتهی الارب).

کثوی.

[کَثْ ثَ] (ص نسبی) منسوب است به کثه که از قراء بخاراست. (الانساب سمعانی). کَثَّه از قراء بخارا و نسبت به آن کَثَّویّ است و ابواحمد کثوی که ابوبکر القفال الشائی روایت دارد به آنجا منسوب است. (از معجم البلدان). رجوع به کَثّی شود.

کثة.

[کَ ث ثَ] (ع ص) مؤنث کَثّ. (ناظم الاطباء): لحیة کثة؛ ریش انبوه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به کث شود.

کثه.

[کَ / کُ ثَ] (اِخ) کثة. نام شهر حومهء یزد و اصل آن کُثوَة است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). صاحب حدودالعالم گوید: شهرکی است سردسیر با نعمت بسیار بر حد میان پارس و بیابان. در فارسنامهء ابن البلخی جزء اعمال یزد آمده و نوشته است: یزد و اعمال آن چون میبد و نایین و کثه و... جمله از پارس است. (ص 122). صاحب معجم البلدان آن را جزء اعمال یزد با هوایی خوش و میوهء فراوان ذکر می کند و می نویسد: موضعی است در فارس و آن شهری از ولایت یزد از نواحی استخر است. استخری گوید: از شهرهای بزرگ ناحیهء استخر است در حومهء یزد و ابرقوه. شهری است به کنارهء بیابان هوائی خوش دارد و در آنجا فراوانی است و روستاهایش نیز چنین است. غالب بناهایش نوعی عمارات طولانی و دراز از گل است. شهری است با باروی استوار و در باروی آن دو دروازه از آهن است یکی را باب ایزد و دیگری را باب مسجد گویند به سبب نزدیکی به مسجد جامع که در ربض است و آب آنجا از قنات است تنها نهری دارد که از ناحیهء قلعه می آید از دیهی که در آنجا معدن سرب است. کثه جایی باصفاست در روستایش میوه فراوان است و آن را به اصفهان و دیگر جایها می برند. کوههایش پر از درخت و نبات است که به اطراف حمل می شود. غالب مردم آنجا اهل ادب و کتابتند. (از معجم البلدان).

کثی.

[کَثْ ثی] (ص نسبی) منسوب است به کثه از قراء بخارا. (الانساب سمعانی). رجوع به کَثَّوی شود.

کثیب.

[کَ] (ع اِ) تودهء ریگ بدان جهت که ریزان و مجتمع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تودهء ریگ گرد آمده و بلندشده. (غیاث اللغات). تودهء ریگ. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی ص 81). ج، اَکثِبَة، کُثُب، کُثبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) ثوب کثیب؛ جامهء نیک بافته. (مهذب الاسماء).

کثیب.

[کَ] (اِخ) موضعی است به کرانهء دریای یمن. || دو ده است به بحرین. (منتهی الارب). قریه ای است از بنی محارب بن عمروبن ودیعة از عبدالقیس در بحرین. (معجم البلدان).

کثیبی.

[کَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به کثیب. (ناظم الاطباء). || (اِ) نشستگاه. مقعد. (ناظم الاطباء).

کثیث.

[کَ] (ع ص) انبوه و ستبر. یقال رجل کثیث اللحیة؛ انبوه ریش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کثیر.

[کَ] (ع ص) بسیار. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن جرجانی ص 81). بسیار و وافر. (غیاث اللغات) (آنندراج). کاثر. (منتهی الارب). مقابل قلیل. گویند رجال کثیر و کثیرة و کثیرون و نساء کثیر و کثیرة و کثیرات و در کلیات است که کثیر به آنچه مقابل قلیل و به آنچه مقابل واحد است گفته می شود و جایز است اراده کردن هر یک از این دو معنی بلکه اراده کردن هر دو معنی با هم. و در جملهء کثیراً مایعملون کذا منصوب به ظرف است زیرا کثیراً از صفة الاحیان است و ما زائد است برای تأکید معنی و این معنی در کشاف در اعراب قلیلا ما تشکرون ذکر شده است. (از اقرب الموارد). فراوان. زیاد. فزون. متعدد. (ناظم الاطباء) : پیدا کردن حال واحد و کثیر و هر چه بدیشان پیوسته است. (دانشنامهء الهی).
گفت هذا لمن یموت کثیر.سنائی.
- آب کثیر؛ آب کُر. آبی که مقدار آن به وزن یا به مساحت به موجب اخبار متعدد صحیح ثابت گردیده است. مقابل آب قلیل و آن آبی است که کمتر از کُر است. (از شرح تبصرهء علامه ج 1 ص 5 و 6). و رجوع به کُر شود.
- زمان کثیر؛ مدت بسیار طولانی. (ناظم الاطباء).
- قلیل و کثیر؛ کم و زیاد. (ناظم الاطباء). کم و بیش. اندک و بسیار : در جمله رجالان و قودکشان مرد منهی را پوشیده فرستادند که بر دست این قاصدان قلیل و کثیر هر چه رود باز نماید. (تاریخ بیهقی). گفت [ معتصم ] جز آن نشناسم که تو [ احمدبن ابی داود ] هم اکنون بنزدیک افشین روی... البته بقلیل و کثیر از من هیچ پیغامی ندهی. (تاریخ بیهقی).
زان جمال و بها که بود ترا
نیست با تو کنون قلیل و کثیر.ناصرخسرو.
- کثیرالاحسان؛ منعم و صاحب کرم و جود. (ناظم الاطباء).
- کثیرالجهاد؛ جنگجو. نبردآزما. شجاع. پهلوان. (ناظم الاطباء).
- کثیرالخیر؛ نیکوکار. (ناظم الاطباء).
- کثیرالضرر؛ مضر و موذی و مفسد. (ناظم الاطباء).
- || زهردار. (ناظم الاطباء).
- کثیرالعُقَد؛ پرگره. (یادداشت مؤلف).
- کثیرالنوال؛ منعم و صاحب جود و کرم. (ناظم الاطباء).
- کثیر و قلیل؛ کم و بیش. کم و زیاد. قلیل و کثیر :
چه بکار اینت چون ز مشکلها
آگهی نیستت کثیر و قلیل.ناصرخسرو.
و رجوع به قلیل و کثیر شود.
|| مثمر و باردار. (ناظم الاطباء).

کثیر.

[کَ] (ع اِ) بسیاری و فراوانی یقال الکثیر ضر و القلیل نفع؛ بسیاری و فراوانی زیان می رساند و نقصان و کمی سود می رساند. (ناظم الاطباء).

کثیر.

[کَ] (اِخ) کثیربن ابی سهل بن حمدان. وی از جانب کثیربن احمدبن شهفور در سال 304 ه . ق. حاکم بست شد اما عصیان آورد و کثیربن احمد، محمد بن القاسم داماد خویش را با سپاهی بفرستاد تا او را گرفتند و به سیستان آوردند و کثیر بفرمود تا او را بکشتند و مثله کردند. رجوع به تاریخ سیستان ص306 شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن احمدبن شهفور از بزرگان سیستان است هنگامی که احمدبن اسماعیل سامانی به سیستان حمله کرد معدل بن علی حصار گرفت و کثیربن احمد شهفور و مشایخ شهر را اندرمیان کرد تا صلح افتاد (298 ه . ق.). سپس کثیر در سپاه خالد که از جانب بدر حاکم فارس به سیستان آمده بود در آمد و هنگامی که خالد عصیان آورد و بدست بدر کشته شد. (304 ه . ق ..) کثیر به سیستان آمد و بر مردمان نیکویی کرد و بست و رخد و زمین داور در فرمان او آمدند و کثیربن ابی سهل حمدان را به بست فرستاد اما وی عصیان آورد و کشته شد. و کثیر بن احمد در سال 306 ه . ق. به دست غلامانش کشته شد. رجوع به تاریخ سیستان ص 293 و 306 و 307 شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن جمهان راوی است و از ابن عمر روایت می کند. (منتهی الارب).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن رقاد. از معاصران یعقوب لیث است صالح بن نضر وی را با یعقوب اللیث و درهم بن نضر از جمله سجزیان به حرب عمار الخارجی فرستاد و عمار هزیمت شد. (از تاریخ سیستان ص 193 - 194).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن سالم در زمان هادی عباسی حکومت سیستان یافت (169 ه . ق .). در زمان هارون الرشید مردم سیستان از کثیر بیستگانی خواستند و بر وی بشوریدند و کثیر بگریخت و به بغداد رفت (170 ه . ق ..) (از تاریخ سیستان ص 151 - 152).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن شهاب البَجَلی وی برادر طارق بود و پیغامبر «صلعم» را دید. در زمان عمر با ابی موسی اشعری به اصفهان آمد. (از ذکر اخبار اصفهان ص 166). و رجوع به ذکر اخبار اصفهان شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن صلت. نامش قلیل بود آن حضرت صلی الله علیه و سلم به کثیر نامیدند. (منتهی الارب). کثیربن الصلت بن معدی کرب الکندی کاتب رسائل دیوان عبدالملک مروان اصلش از یمن بود و منشأش در مدینه. اسمش قلیل بود اما عمر بن خطاب او را کثیر نامیده. هنگامی که عثمان به خلافت رسید وی رادر مدیند به مسند قضا نشاند پس به منصب کاتبی رسائل عبدالملک مروان رسید و در حدود سال 70 ه . ق .. وفات یافت. (الاعلام ج 6 ص 72).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن عباس داماد امیرالمؤمنین علی علیه السلام و ام کلثوم بنت علی از کلبیه زوجهء اوست. وی به صفت صلاح و سداد اتصاف داشت و در زمان عبدالملک بن مروان به مدینه وفات یافت. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 1 ص506 شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن الخزاعی از شعرای زمان عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی است و وی را مدح گفته است. (سیرة عمر بن العزیز ص 290).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مالک تمیمی النهشلی معروف به ابن الغُرَیزه متوفی در حدود 70 ه . ق. از شاعرانی است که زمان جاهلیت و اسلام را درک کرده است. (الاعلام ج 6 ص 72). و رجوع به ابن الغریزه شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابن قیس الرومی راوی است از ابوالدرداء روایت کند. (منتهی الارب).

کثیر.

[کَ] (اِخ) ابوالحسین کثیر پدر عمیدالدوله ابوالقاسم منصور وزیر سامانیان بود. رجوع به کثیر (عمیدالدوله ابوالقاسم منصوربن ابی الحسین) و تاریخ بیهقی ص 337 شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) عمیدالدوله ابوالقاسم منصوربن ابی الحسین محمد بن کثیربن احمد هروی خراسانی عارض سپاه یعنی وزیر لشکر سلطان محمود غزنوی و پسرش و صاحبدیوان خراسان در عهد مسعود بوده است. مولد وی هرات و جد وی احمد از مردم قاین است و ظاهراً ابوالحسین کثیر پدر ابی القاسم وزیر سامانیان بوده است و جمحی شاعر در مدح او گفته:
صدر الوزارة انت غیر کثیر
لابی الحسین محمد بن کثیر.
پدران این مرد همه از وزراء و اعیان بوده و شغل و مقام خود را از عهد سامانیان به ارث می برده اند و این معنی از مدحی که ابوالقاسم محمد بن ابراهیم باخرزی منشی همین ابو القاسم کثیر دربارهء او گفته است پیداست. (از دیوان منوچهری دامغانی چ دبیرسیاقی ص 284). رجوع به تعلیقات دیوان منوچهری و نیز رجوع به فهرست اعلام تاریخ بیهقی و ابوالقاسم کثیر و ابوالقاسم منصور شود.

کثیر.

[کَ] (اِخ) مولی سمرة مرادی است و از ابوسلمه روایت می کند. (منتهی الارب).

کثیر.

[کُ ثَیْ یِ] (اِخ) ابوصخر کثیربن عبدالرحمن بن الاسودبن عامر الخزرجی مشهور به ابی جمعه از شعرای عرب و معشوق عزه دختر جمیل بن حفص کلبی است. در جمهرة نسب او به ماء السماءبن حارثة بن ثعلبة می پیوندد. کثیر از مردم حجاز است اما بیشتر مقیم مصر بوده است. (وفات 105 ه ق.) (دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص339). و رجوع به کتاب تزیین الاسواق چ مصر ص 47 الاعلام شود.

کثیرا.

[کَ] (اِ) کتیرا. کثیراء. رجوع به کتیرا و کثیراء شود.

کثیراً.

[کَ رَنْ] (ع ق) بسیار وقت و زمان بسیار. || مکرراً و چندین بار. (ناظم الاطباء). بدفعات. || بمقدار بسیار.

کثیراء.

[کَ] (ع اِ) کتیرا. کثیرا. صمغ قتاد است یا رطوبتی که از بیخ نوعی از درخت که بکوه بیروت و لبنان روید حاصل شود. جهت سرفه و خشونت سینه و قرحهء ریه و گرفتگی آواز و حرقة البول و تقویت روده مفید است. (منتهی الارب) (آنندراج). رطوبتی که از بیخ درختی که در کوههای لبنان و بیروت است بیرون آید. (اقرب الموارد). رجوع به کتیرا شود.

کثیراضلاع.

[کَ اَ] (ص مرکب، اِ مرکب)بسیاربر. چند بر. چندین پهلو. کثیرالاضلاع :و بر دیگر سطح اشکال هندسی چون مثلثات و مربعات و کثیراضلاع و... برکشید. (سندبادنامه ص65). رجوع به کثیرالاضلاع شود.

کثیرالارجل.

[کَ رُلْ اَ جُ] (ع اِ مرکب)بولوخودیون(1). اضراس الکلب. (از تحفهء حکیم مؤمن). بسفایج. بسپایه. (یادداشت مؤلف).
(1) - Polypode.

کثیرالاضلاع.

[کَ رُلْ اَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) چندضلعی. خط شکستهء مسدودی است که دو سرش برهم منطبق باشد، هر یک از قطعه خطها را ضلع و هر یک از نقاط مشترک بین دو ضلع متوالی را رأس و مجموع اضلاع چندضلعی را محیط چند ضلعی می نامند. کثیرالاضلاع را به عدهء اضلاع آن نام می نهند.

کثیرالاضلاع.

[کَ رُلْ اَ] (ع اِ مرکب)لسان الحمل. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به لسان الحمل شود.

کثیرالرؤس.

[کَ رُرْ رُ ئو] (ع اِ مرکب)قرصعنه. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قرصعنه شود.

کثیرالشعر.

[کَ رُشْ شَ] (ع اِ مرکب)پرسیاوشان. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به پرسیاوشان شود.

کثیرالمنفعة.

[کَ رُلْ مَ فَ عَ] (ع ص مرکب) بسیارسود. پرمنفعت. که با سودمندی بسیار بود. || (ع اِ مرکب) خطمی. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به خطمی شود.

کثیرالورق.

[کَ رُلْ وَ رَ] (ع اِ مرکب)خرنیل. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به خرنیل شود.

کثیرة.

[کَ رَ] (ع ص) مؤنث کثیر. بسیار. فراوان. زیاد. (ناظم الاطباء). رجال کثیرة؛ مردان زیاد. مرات کثیرة؛ چندین مرتبه و دفعه های بسیار. (ناظم الاطباء). دفعات بسیار.

کثیف.

[کَ] (ع ص) ستبر. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). ستبر و غلیظ. (ناظم الاطباء). ستبر و تیره. ضد لطیف. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ترکیب تو سفلی و کثیف است ولیکن
صورتگر علوی و لطیف است بدو در.
ناصرخسرو.
چون این کثیف جرم زمین هست بر قرار
چون کاین لطیف چرخ فلک را قرار نیست.
مسعودسعد.
گر ملیحی یا قبیحی ور لطیفی یا کثیف
بندهء صدر جهانی حق شناس و حق گزار.
سوزنی.
زمین زیر به، کو کثیف است و ساکن
فلک به زبر، کو لطیف است و دروا.خاقانی.
که مرا بی لقای خدمت او
زندگانی کثیف و نازیباست.خاقانی.
اگر خسیس بر من گرانسرست رواست
که او زمین کثیف است و من سماء سنا.
خاقانی.
سودای این سواد مکن بیش در دماغ
تکلیف این کثیف منه بیش بر روان.خاقانی.
در دل سنگ کثیف جواهر معادن و فلزات بیافرید. (سندبادنامه ص 2).
صبغة الله نام آن رنگ لطیف
لعنة الله بوی آن رنگ کثیف.مولوی.
|| ابر. || آب. (منتهی الارب) (آنندراج). || صاحب منتهی الارب و به تبع او صاحب آنندراج گوید: اسمی است که لشکر را بدان توصیف کنند و سپس کثیف را بمعنی ابر و آب ضبط کرده است، مرادف دارای کثافت و این اخیر براساسی نیست و صواب آن است که آن صفت باشد. در اقرب الموارد و ناظم الاطباء ذیل کثیف آمده: ذوالکثافة که بدان لشکر و ابر و آب و صف شود. گویند: عسکر کثیف و سحاب کثیف و ماء کثیف. و صاحب شرح قاموس نوشته اسمی است که وصف کرده می شود به او سپاه و ابر و آب. || در تداول فارسی زبانان، چرکین و ناپاک. ضد نظیف. (ناظم الاطباء). شوخگن. (یادداشت مؤلف).
- کثیف بودن؛ ناپاک و چرکین بودن. (ناظم الاطباء).
|| انبوه و درهم. درهم پیچیده. (یادداشت مؤلف) : و موی سر او زود برآید و کثیف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر بسیار است و کثیف (موی) مزاج گرم است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر موی نگاه کنند و موی از سه روی نشان دهد به مزاجها یکی از بسیاری و کثیفی و دوم از نگ [ ظ. رنگ ] سیوم از جعدی و راستی اگر بسیار است و کثیف، مزاج گرم است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کثیف.

[کُ ثَ] (اِخ) سُلَّمی تابعی است. (منتهی الارب).

کثیف رای.

[کَ] (ص مرکب) درشت رای. سخت رای. غلیظ رای :
الحق کثیف رایی، گرچه لطیف جایی
یک تا بر آن کسی کز طفلی بود دوتایی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی).

کثیف شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)انبوه شدن. ستبر شدن. غلیظ شدن. || چرکین و ناپاک و پژوین گشتن. (ناظم الاطباء).

کثیف طبع.

[کَ طَ] (ص مرکب)درشت طبع. خشن. که طبع دور از روانی دارد. مقابل رقیق طبع : و مردم آنجا [ کوار شیراز ] جلف و کثیف طبع باشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 134).

کثیف کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)ستبر و غلیظ و انبوه کردن. || آلوده کردن چیزی به کثافت. ناپاک کردن.

کثیفة.

[کَ فَ] (ع ص) مؤنث کثیف. رجوع به کثیف شود.
- ادویهء کثیفة؛ آن داروها باشند که در ابدان ما به اجزاء سخت خرد بخشیده نشوند مانند کدو و جبن. (یادداشت مؤلف).

کج.

[کَ] (ص) نقیض راست باشد که آن خم و معوج و ناراست است. (برهان). ضد راست و آن را کژ نیز گویند. (آنندراج). خم. خمیده. نار است. معوج. پیچیده. منحرف. (ناظم الاطباء). کژ. (یادداشت مؤلف). مقابل راست. مقابل آخته :
هیچ کج هیچ راست نپذیرد.سنائی.
آری همه کج ز راست بگریزد
چون دال که در الف نپیوندد.خاقانی.
دی گله ای ز طره اش کردم، از سر فسوس
گفت که این سیاه کج گوش به من نمیکند.
حافظ.
راستی آنکه طلب می کند از عقد سپیچ
او در اندیشهء کج فکرت عالی دارد.
نظام قاری.
کج را با راست گر تلاقی افتد
چون تیر و کمان زیاده از یکدم نیست.
واعظ قزوینی (از امثال و حکم).
- دست کسی کج بودن؛ عادت یا جنون دزدی داشتن.
- سخن کج؛ سخن دروغ. سخن ناراست :
سخن گفتن کج ز بیچارگیست
به بیچارگان بر بباید گریست.فردوسی.
دروغ است گفتار تو سربسر
سخن گفتن کج نباشد هنر.فردوسی.
- کج نشستن و راست گفتن؛ تعبیری است طعن آمیز، مقابل راست نشستن و کژ گفتن، چه راست نشستن نشانهء اطمینان و اتکاء است و کج نشستن نمودار ترس و عدم اعتماد به نفس و مراد آنکه با نمودن عدم اعتماد از کج نشینی، سخن راست و نیامیخته بدروغ توان گفت :
بیا تا کج نشینم راست گویم
که کجی ماتم آرد راستی سور.انوری.
ای دل تویی و من بنشین کج، بگوی راست
تا ز آفرینش تو جهان آفرین چه خواست.اوحدی.
رجوع به کج نشستن شود.

کج.

[کَ] (اِ) قز. کژ. نوعی از ابریشم فرومایهء کم قیمت. (از برهان) (ناظم الاطباء) : صنعت معتبر مردم این نواحی... از منسوجات چوخا و خاچمز و چادر شبی که از کج می بافند. (التدوین). || مهرهء سفید کم قیمت. (برهان). قسمی از سپید مهرهء کم قیمت. (از منتهی الارب). || مطلق قلاب. (از برهان). قلاب. (ناظم الاطباء). || قلابی که بدان یخ در یخدان اندازند و کشتیبانان کشتی خصم را به جانب خود کشند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کج.

[کَج ج] (ع مص) کُجَّة بازیدن کودک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کجة شود.

کج.

[کَ] (اِخ) نام شهری به مکران که بنا به نوشتهء لسترنج با اندک مسافتی در خاور قصر قند بوده و جغرافیانویسان اسلامی بصورت کیج و کیز هم آورده اند. (از جغرافیای تاریخی لسترنج ص 353). شاید محرف کفج باشد که صورتی از کوچ (معرب آن قفص) است و بهر حال جای تأمل است.

کج.

[کَج ج] (اِخ) یوسف بن احمد کج قاضی است. (منتهی الارب).

کج.

[کُ] (اِ) گیاهی است که کمان گران بر بازوی از جا برآمده بندند. (برهان). گیاهی که بدان استخوانهای شکسته را بندند. (ناظم الاطباء).

کج.

[کُج ج] (اِخ) قتیبة بن کج بخاری محدثست. (منتهی الارب).

کج آغند.

[کَ غَ] (اِ مرکب)(1) کجاغند. جامه ای باشد که درون آن را به جای پنبه ابریشم کج پر کرده باشند و روز جنگ پوشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کج آگند. کژآگند. قزاغند. قزاکند. (حاشیهء برهان چ معین). قزاگند :
ز خفتان و از جوشن کارزار
ز درع و کج آغند بد سی هزار.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کژآگند و کج آگند شود.
(1) - از کج (ابریشم) + آغند (آکند). (حاشیهء برهان چ معین).

کج آکند.

[کَ کَ] (اِ مرکب) آکنده به کج که نوعی ابریشم کم بهاست. کج آگند. || جامه ای را گویند که میانش را به کج پر کرده باشند و آن را روز جنگ بپوشند. (فرهنگ جهانگیری). کج آغند. کج آگند. قژاگند. رجوع به کج آغند و کج آگند شود.

کج آگند.

[کَ گَ] (اِ مرکب) آگنده به کج (کژ) که نوعی ابریشم کم بهاست. || کج آغند که جامهء روز جنگ باشد. (برهان). کج آکند. قژاگند :
پاره پاره بر تن بدخواه او
جوشن و خود و کج آگند و سپر.
؟ (از راحة الصدور).
رجوع به کج آکند و کج آغند شود.

کجا.

[کُ](1) (ق) (از کُ (استفهام) + جا) از ادات پرسش است و در مقام سؤال از مکان بکار برند. کدام جا. (برهان) (آنندراج). کدام جای. کدام مکان. (یادداشت مؤلف). کدام موضع. کدام محل. اَینَ. (ترجمان القرآن). چه جا. (فرهنگ فارسی معین) :
از آن پس که تن جای گیرد به خاک
نگر تا کجا باشد این جان پاک.فردوسی.
بباید شما را کنون گفت راست
که آن بی بها اژدهافش کجاست.فردوسی.
باز برگرد و به بستان شو چون کبک دری...
تا کجا بیش بود نرگس خوشبوی طری.
منوچهری.
تدبیر آن است که... و کسان گماریم تا تضریبها می سازند و آنچه ترکان و این دو سالار گویند فراختر زیادتیها می کنند و بازمی نمایند تا حال کجا رسد. (تاریخ بیهقی).
ندانم کجا دیده ام در کتاب
که ابلیس را دید مردی بخواب.سعدی.
دیگر به کجا می رود آن سرو خرامان
چندین دل صاحب نظران دست به دامان.
سعدی.
صورت ظاهرش پاکیزه و صورت حالش پریشان پرسید از کجایی و بدین جایگه چگونه افتادی. (گلستان).
ای که گفتی مرو اندرپی خوبان زمانه
ما کجاییم در این بحر تفکر تو کجایی.
سعدی.
ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست
منزل آن بت عاشق کش عیار کجاست.
حافظ.
مرحبا طایر فرخ پی فرخنده مقام
خیر مقدم، چه خبر، دوست کجا، راه کدام.
حافظ.
سِرِّ خدا که عارف سالک به کس نگفت
در حیرتم که باده فروش از کجا شنید.
حافظ.
کجا روی همی ای دل بدین شتاب کجا.
حافظ.
باز پرسید از کجاها میرسی
کرد از احوال او پرسش بسی.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
دل درون سینه و ما رو بصحرا می رویم
کعبهء مقصد کجا و ما کجاها می رویم.صائب.
- تا کجاها؛ تا چه اندازه (زیاد). (فرهنگ فارسی معین) :
آرزوی بوسه در دل خون شود عشاق را
گر بگویم چهرهء او تا کجاها نازکست.
صائب (از آنندراج).
|| کو. کجاست. چه شد. (یادداشت مؤلف) :
ز پایت که افکند و جایت که جست
کجا آن همه حزم و رای درست.فردوسی.
کجا آن یلان و کیان جهان
از اندیشه دل دور کن تا توان.فردوسی.
کجا خواهران جهاندار جم
کجا تاجداران با باد و دم.فردوسی.
کجا مادرم دخت افراسیاب
که بگذشت از آن سان ز جیحون بر آب.
فردوسی.
کجا دختر تور ماه آفرید
که چون او کس اندرزمانه ندید.فردوسی.
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آن همه دعوی کجا شد آن همه ژاژ.
لبیبی.
رسول کو و مهاجر کجا و کو انصار
کجا صحابهء اخیار و تابعان اخیر.
ناصرخسرو.
گفت به تیر آن پر کینه ت کجاست
گفت برخش آن تک دینه ت کجاست.
نظامی.
کجا آن تیغ کآتش در جهان زد
تپانچه بر درفش کاویان زد.نظامی.
|| (قید استفهام از چگونگی) کی. (برهان) (آنندراج). بمعنی چگونه. چطور. (فرهنگ فارسی معین). به چه سان :
من بچهء فرفورم و او باز سپید است
با باز کجا تاب برد بچهء فرفور.ابوشکور.
آن را که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را.
شاکر بخاری.
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.
صفرای مرا سود ندارد نلکا
درد سر من کجا نشاند علکا.ابوالمؤید.
تو مرکویی به شعر و من بازم
از باز کجا سبق برد مرکو.دقیقی.
ای خسرو مبارک یارا کجا بود
جایی که باز باشد پرید ماغ را.دقیقی.
یکی دختری داشت خاقان چو ماه
کجا ماه دارد دو چشم سیاه.فردوسی.
اگر اشتر و اسب و استر نباشد
کجا قهرمانی بود قهرمان را.ناصرخسرو.
دین را تن است ظاهر و تأویل روح اوست
تن زنده جز به روح به گیتی کجا شده ست.
ناصرخسرو.
مار جهان را چو دید مرد بدل
دست کجا در دهان مار کند.ناصرخسرو.
و من بنده و بنده زاد را خود محل آن کجا تواند بود. (کلیله و دمنه). او در خشم شد و گفت بر زبان من خطا کجا رود. (کلیله و دمنه).
مگو که دهر کجا خون خورد که نیست دهانش
ببین به پشه که زوبین زن است و نیست کیا.
خاقانی.
گرفتم کآتش نابست قدح حاسدان در وی
چو آتش نام او داند کجا سوزاند اندامش.
خاقانی.
خود مدیحت را بگفتی او کجا باشد نیاز
مصحف مجد از پر طاووس کی گیرد بها.
خاقانی.
دگر رغبت کجا ماند کسی را سوی هشیاران
چو بیند دست در آغوش مستان سحرخیزت.
سعدی.
اگر چون زنان جامه بر تن کنم
بمردی کجا دفع دشمن کنم.سعدی.
دعای ستمدیدگان در پسَت
کجا دست گیرد دعای کسَت.سعدی.
کجا دانه داند به خشخاش در
که چون می دهد کشت خشخاش بر.
امیرخسرو دهلوی.
ترا چنانکه تویی هر نظر کجا بیند
بقدر دانش خود هر کسی کند ادراک.حافظ.
|| چه وقت. چه زمان. کی (استفهام مفید نفی) :
دو دوست یک نفس از غم کجا برآسودند
که آسمان بسرِ وقتشان دواسبه نتاخت.
سعدی.
فراغ صحبت دیوانگان کجا باشد
ترا که هر سر مویت کمند داناییست.سعدی.
یکی را بزندان درش دوستان
کجا ماندش عیش در بوستان.سعدی.
|| انکار را رساند. (فرهنگ فارسی معین). بمعنی کی که کلمهء انکار است. (برهان) :
کبر کجا کردی هرگز پلنگ
گر نبدی چون تو بروز شکار.
مختاری غزنوی.
گر ز کوی وصل تو یاد آمدی
دل کجا از غم بفریاد آمدی.؟ (از آنندراج).
|| در تداول فلسفه یکی از مقولات عشر است چون کم و کیف و وضع و اَین : و اما چند و چگونه و کی و کجا اندرمطلبهای علما نیوفتد. (دانشنامهء علایی چ معین و مشکوة ص 154). || در اشعار زیر تکرار کلمهء کجا بمعنی عدم تساوی و عدم یکرنگی و نداشتن موافقت است :
ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد
چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا.حافظ.
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره از کجاست تا بکجا.حافظ.
|| (حرف ربط) چون. هرجا. هر زمان :
کجا رای پنهان شدن داشتی
نگین را ز کف دور نگذاشتی.نظامی.
کجا عزم راه آورد راهجوی
نراند چو آشفتگان پوی پوی.نظامی.
|| مختصر هر کجاست. (برهان). بمعنی هر کجا نیز آید. (برهان) (ناظم الاطباء). هر جا. (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری). هر موضع. هر مقام. هر محل. هر جا که. در هر مکان که :
نبیذ روشن و دیدار خوب و روی لطیف
کجا گران بد زی او همیشه ارزان بود.
رودکی.
کجا گوهری چیره شد زین چهار
یکی آخشیجش برو بر گمار.ابوشکور.
کجا باغ بودی همه راغ بود
کجا راغ بودی همه باغ بود.ابوشکور.
کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان
جمست را چه خطر هر کجا بود یاکند.
شاکر بخاری.
به ایران همه خوبی از داد اوست
کجا هست مردم همه یاد اوست.فردوسی.
کجا کوه بد دیده بان داشتی
سپه را پراکنده نگذاشتی.فردوسی.
سراسر زمین زیر گنج منست
کجا خاک و آبست رنج منست.فردوسی.
به کاخ اندرون انجمن گرد کرد
کجا بود دانا و داننده مرد.فردوسی.
کجا گلی ست نشسته ست بلبلی بر او
همی سراید شعر و همی نهد دستان.فرخی.
کجا ز همت عالیش یاد خواهی کرد
به چشم عقل نماید ستاره اندرچاه.فرخی.
کجا حملهء او بود چه یک تن چه سپاهی
کجا هیبت او بود چه شیری چه شکالی.
فرخی.
بر من آن بت بازار نیکوان بشکست
کجا چنان بت باشد کرا بود بازار.فرخی.
کجا ز عیب ملوک زمانه یاد کنند
بری بود ز نقایص چو خالق سبحان.فرخی.
کجا جای بزمست گلهای بیحد
کجا جای صید است مرغان بیمر.فرخی.
سیرت شاه عیان است و دگر جمله خبر
از خبر یاد نیارید کجا هست عیان.عنصری.
کجا نبید است آنجا بود جوانمردی
کجا نبید است آنجایگه بود برکه.منوچهری.
کجا بنشست ماه بانوان بود
کجا بگذشت خورشید روان بود.
(ویس و رامین).
کنون افتاد کار ایدر مپایید
کجا من می شوم با من بیایید.
(ویس و رامین).
کجا انده بود اندوه سوز است
کجا شادی بود شادی فروز است.
(ویس و رامین).
سپهبد کجا شد همی مژده داد
ز فرخ فریدون با فر و داد.(گرشاسب نامه).
کجا دجلهء مدح تو موج زد
چو بغداد گردد جهان هر طرف.مسعودسعد.
کجا سفینهء عزمش در آب حزم نشست
نشایدش بجز از مرکز زمین لنگر.
مسعودسعد.
در این اگر مگری می رود حقیقت نیست
کجا حقیقت باشد اگر مگر نبود.سوزنی.
کجا او نهد پای ما سر نهیم
ز فرمان او بر سر افسر نهیم.
نظامی (از آنندراج).
کجا دشمنی یافتی سختکوش
که پیچیدی از سختکوشیش گوش
به پیغام اول زر انداختی
به زر کار خود را چو زر ساختی.نظامی.
به تعجیل می راند بر کوه و رود
کجا سبزه ای دید آمد فرود
کجا گام زد خنگ پدرام او
زمین یافت سرسبزی از گام او.نظامی.
کجا کان الماس بشناختند
از آن گوشت لختی بینداختند.نظامی.
کجا بستدی فرخ آیین دزی
چه از زورمندی چه از عاجزی
اگر آشکارا بدی گر نهان
بر آن دز شدی تاجدار جهان.نظامی.
|| تا جائی که. تا مکانی که :
روان گشت و دل خسته از روزگار
همی رفت گریان سوی مرغزار
کجا نامور گاو برمایه بود
که رخشنده بر تنش پیرایه بود.فردوسی.
- هر آن کجا؛ هر جا. (فرهنگ فارسی معین). جائی که :
بجز به خدمت تو بنده انتما نکند
هر آن کجا که پژوهش کنند اصل و نژاد.
کمال الدین اسماعیل.
|| (اِ) بمعنی جا و مقام هم آمده است چنانکه گویند هر کجا باشد. (برهان). بمعنی جا است. (آنندراج). هر کجا بمعنی هر جا است. (از فرهنگ فارسی معین) :
و ایمن بروی هر کجا که خواهی
بر راه ترا جوی و جر نباشد.ناصرخسرو.
و هر کجا یکی بود از دعاة و اتباع مزدک سر برآوردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). هر کجا در عرب و عجم اسپ نیکو بود بدرگاه ایشان [ پادشاهان ایران ] آوردندی. (نوروزنامه).
هر کجا ذکر او بود توکه ای
جمله تسلیم کن بدو تو چه ای.سنایی.
هر کجا غمام حسام برق سیرت او سیل خون روان کرده است. (سندبادنامه ص 15).
هر کجا بینی این چنین کس را
التفاتش مکن که هیچکس است.سعدی.
هر کجا سلطان عشق آمد نماند
قوت بازوی تقوی را محل.سعدی.
ماری تو که هر که را ببینی بزنی
یا بوم که هر کجا نشینی بکنی.سعدی.
|| (موصول) که. (برهان) (آنندراج). بمعنی که موصول و ربط آید :
ماهی دیدی کجا کبودر گیرد
تیغت ماهیست دشمنانْت کبودر.رودکی.
و آن کجا بگوارید ناگوار شده ست
و آن کجا نگزایست گشت زود گزای.
رودکی.
بسا شکسته بیابان که باغ خرم گشت
و باغ خرم گشت آن کجا بیابان بود.رودکی.
کهن کند بزمانی همان کجا نو بود
و نو کند بزمانی همان که خلقان بود.
رودکی.
گفت تو بدین راه سوی ترکستان شو و آن علم بزرگ کجا درفش کاویان خواندندی ورا داد و بفرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
مهرگان آمد جشن ملک افریدونا
آن کجا گاو نکو بودش پرمایونا.دقیقی.
چگونه جذری جذری کجا ز پستانش
هنوز هیچ لبی بوی ناگرفته لبن.منجیک.
آن کجا سرت برکشید به چرخ
باز ناگه فروبردت به خرد.
خسروی (از صحاح الفرس).
به ابر رحمت ماند همیشه کف امیر
چگونه ابر کجا توتکیش بارانست.عماره.
سپهری کجا باد گرز تو دید
همانا ستاره نیارد کشید.فردوسی.
کسی را کجا چون تو کهتر بود
ز دشمن بترسد سبکسر بود.فردوسی.
همان کن کجا با خرد درخورد
دل اژدها را خرد بشکرد.فردوسی.
پشیمان شد از بد کجا کرده بود
دمار از دل خود برآورده بود.فردوسی.
ز توران(2) کجا یافت [طوس] برداشت سر
برانداخت آن مرز را سربسر.فردوسی.
کسی را بود زین سپس تخت تو
بخاک اندرآرد سر بخت تو
کجا نام او آفریدون بود
زمین را سپهری همایون بود.فردوسی.
چهارم ورا نام نوش آذرا
کجا کرد او گنبد آذرا.فردوسی.
ز کارآگهان آگهی یافتم
بدین آگهی تیز بشتافتم
کجا از پس پرده پوشیده روی
سه پاکیزه داری تو ای نامجوی.فردوسی.
میل ستاره باشد بدانسو کجا انقلاب است... بدانسو کجا بزرگتر بود از هر دو. (التفهیم).
چنان خوش آید بر گوش تو سؤال کجا
بگوش مردم دل مرده بانگ رود حزین.
فرخی.
چنان بدانم من جای غلغلی جگهش
کجا بمالش اول فتد بخنده خریش.لبیبی.
همیشه در فزع از وی سپاههای ملوک
چنان کجا بنواحی عقاب بر خرچال.زینبی.
همچو خورشید کجا لشکر سایه شکند
لشکر دشمن به زین شکند شاهنشاه.
منوچهری.
بیمار کجا گردد از قوت او ساقط
دانی که به یک ساعت کارش نشود کاری.
منوچهری.
شیر دهدشان بپای مادر آژیر
کودک دیدی کجا بپای خورد شیر.
منوچهری.
این چنان ناری کجا باشد بزیر نار آب
وان چنان آبی کجا باشد بزیر آب نار.
منوچهری.
نه ابر است آنکه گفتی تندبادست
کجا در کوه خاکستر فتاده ست.
(ویس و رامین).
نه خشم از بهر کین خویش دارد
کجا از بهر دین و کیش دارد.
(ویس و رامین).
همان مردم کجا فرزانه بودند
بدشت جنگ چون دیوانه بودند.
(ویس و رامین).
ببخت خویش می چندان گرستی
کجا افزونتر از باران گرستی.
(ویس و رامین).
کسی را کجا زندگانی بود
ز خردی امید جوانی بود.اسدی.
دلیری کجا نام او میتراست
برزم از گشن لشکری بهتر است.
(گرشاسب نامه).
حکمت آبی است کجا مرده بدو زنده شود
حکما بر لب این آب مبارک شجرند.
ناصرخسرو.
این شگفتی نگر یکی سخنم
نکته زاید همی و آید راست
ای غریبی کجا مصیبت تو
هیچ دانا غریب وار نداشت.مسعودسعد.
در در خاقان کجا پیل افکند محمود را
بدره بردن پیل بالا برنتابد بیش ازین.
خاقانی.
دروغ است آن کجا گویند در سنگ
فروغ خور عقیق اندریمن ساخت.خاقانی.
- چنان کجا؛ چنانکه. بدانسان که. همانطور که :
کنون که نام کنیسه برد دلم بتپد
چنان کجا دل بددل تپد بروز جدال.آغاجی.
همیشه تا چو گل نسترن بود لؤلؤ
چنان کجا چو گل ارغوان بود مرجان.
فرخی.
همیشه تا خورش و صید باز باشد کبک
چنان کجا خورش و صید یوز باشد رنگ.
فرخی.
از بهر چشم زخم سر طاق شانده اند
او را چنان کجا سر خر در خیارزار.
سوزنی.
|| (حرف ربط) زیرا که. به علت اینکه. (یادداشت مؤلف) :
می خور و می ده کجا نبود پشیمان
آنکه بخورد و بداد از آنکه بیلفخت.رودکی.
کجا بیور از پهلوانی شمار
بود در زبان دری ده هزار.فردوسی.
بر افرسیاب این سخن مرگ بود
کجا کار ناساز و بی برگ بود.فردوسی.
کجا پادشا دادگر بود و بس
نیازش نبودی بفریادرس.فردوسی.
بیار باده کجا بهتر است باده هنوز
که تو به باده ز چنگ زمانه محترزی.
منوچهری.
اگر توانی یک شنبه را صبوحی کن
کجا صبوحی نیکو بود به یک شنبد.
منوچهری.
مکن زو یاد اگر چه مهربان است
کجا چیز کسان زان کسان است.
(ویس و رامین).
هنر در پارسی گفتن نمودند
کجا در پارسی استاد بودند.(ویس و رامین).
کجا در باغ و راغ و جویباران
ز جام می همی بارید باران.
(ویس و رامین).
کجا دیوانه ای باشد به هر باب
که نه از آتش بپرهیزد نه از آب.
(ویس و رامین).
بدان مبین که ز پشت دروگری زاده ست
کجا خلیل پیمبر هم از دروگر بود.خاقانی.
|| وقتی که. آنگاه که. چون :
زر بر آتش کجا بخواهی پالود
جوشد لیکن ز غم نجوشد چندان.رودکی.
کجا من با برادر یار گشتم
ز مهر دیگران بیزار گشتم.(ویس و رامین).
چو مال غروری در سر مردم آرد و قلعه غروری دیگر و کجا دو غرور در سر مردم شود ناچار فسادانگیزد. (فارسنامهء ابن البلخی ص157). || (موصول) بمعنی چه یعنی بجای که «چه» استعمال شود. (برهان). چه. (از آنندراج). آن کجا بجای آن چه آید. (فرهنگ فارسی معین). آن را که. آن چیز را که :
بیامد چو نزد فریدون رسید
بگفت آن کجا گفت و پاسخ شنید.فردوسی.
یکایک بگفت آن کجا دیده بود
دگر هر چه زان کار بشنیده بود.فردوسی.
همه یاد کرد آن کجا رفته بود
که شاه اردوان از چه آشفته بود.فردوسی.
برآمیختند آن کجا داشتند
بگاه خورش دوک بگذاشتند.فردوسی.
بگفتش به گیو آن کجا کرده بود
چنان شیر مردی که، آزرده بود.فردوسی.
بیامد بگفت آن کجا کرده بود
همان باژ کز کشور آورده بود.فردوسی.
|| (حرف ربط) به کیفیتی که. چنانکه :
به چابکی برباید کجا نیازارد
ز روی مرد مبارز بنوک پیکان خال.
منجیک.
(1) - این کلمه از لحاظ دستوری بصورت ادات و قید استفهام و قید مکان و قید زمان و بمعنی «که» و «چه» موصول و «که» و «چه» ربط در آثار متقدمان بکار رفته است.
(2) - جِ تور بمعنی تورانی و اهل تور.

کجا.

[کُ] (اِخ) نام شهری بوده است از ولایات چین. (آنندراج) :
به مرز کجا نزد یک روزه راه
رسیدند یک جای هر دو سپاه.
(گرشاسب نامه).
چو شاه کجا آگهی یافت راست
فرستاد کس وز نریمان بخواست.
(گرشاسب نامه).
نریمان چو پرداخت زان بزمگاه
بگرد کجا خیمه زد با سپاه.
اسدی (از آنندراج).

کجاباد.

[] (اِخ) دهی است از ناحیهء سردرود و صحرا از نواحی تبریز. (نزهة القلوب مقالهء سیم چ اروپا ص 78).

کجابه.

[کَ بَ] (اِ) کجاوه است و آن جایی است که بجهت نشستن سازند و بر شتر بندند و به عربی هودج خوانند. (برهان) (آنندراج). ظعینه. کجاوه. (زمخشری). کجبه. کجوه. (حاشیهء برهان چ معین) : علی بن موسی الرضا به نیشابور آمد هر دو بهم در کجابه ای بودند بر یک اشتر. (تذکرة الاولیاء از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کجاوه شود.

کجات.

[] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف ترک. (حاشیهء تاریخ بیهقی چ فیاض ص 86).

کجاران.

[کُ] (اِخ) نام شهری. (ناظم الاطباء). نام شهری است در ساحل خلیج فارس. (از فهرست شاهنامهء ولف) :
ز شهر کجاران به دریای پارس
چو گوید ز بالا و پهنای پارس
یکی شهر بدتنگ و مردم بسی
ز کوشش بدی خوردن هر کسی.فردوسی.
ز شهر کجاران برآمد نفیر
برفتند با نیزه و تیغ و تیر.فردوسی.
بنزدیک او مردم انبوه شد
ز شهر کجاران سوی کوه شد.فردوسی.

کجارستان.

[کَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش جاپلق شهرستان الیگودرز جلگه ای و معتدل. دارای 358 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کجاز.

[کَ] (اِ) آلتی باشد از آهن مانند تیشه و تبر و غیر آن. (برهان) (از آنندراج). ابزاری آهنین مانند تیشه و تبر. (ناظم الاطباء).

کجاوه.

[کَ وَ / وِ] (اِ) کژاوه. گژابه. کزابه. کزاوه. قزاوه. قژاوه. کجابه. کجبه. کجوه. (فرهنگ فارسی معین). کجابه است که به عربی هودج خوانند. (برهان). آنچه بر پشت شتر بندند و دو شخص در آن مقابل یکدیگر نشینند. (غیاث اللغات). مَحمِل. (منتهی الارب). نشیمن و جایگاهی که بر استر و شتر بار کنند و در هر طرفی یکی بنشیند و در اول کرسی واری از چوب ساختند و با ریسمان کجن از پهلوی استر آونگ کردند و در آن نشستند و کژاونگ و کژاوه خواندند چون زاء پارسی با جیم تبدیل می پذیرد کجاوه گفتند و او را با باء عربی بدل نمودند کجابه نیز نامیده شد. (از آنندراج). نشیمن روپوش دار مانند هودج که از چوب سازند و یک جفت آن را به یکدیگر بندند و بر شتر و یا استر بار کنند و در هر یک از آن یک کس نشیند و چوپله نیز گویند. (از ناظم الاطباء). دو اطاقک چوبین روباز یا با سایبان که آنها را در طرفین شتر یا استر بندند و در هر اطاقک مسافری نشیند و آن در قدیم وسیلهء حمل و نقل مسافران بود. (فرهنگ فارسی معین). عماری. محمل. پالکی :
وان کجاوه چیست میزان دو کفه باردار
بار جوزا و دو کفه شکل میزان دیده اند.
خاقانی.
گیسوی حور و گوی زنخدانش بین به هم
دستارچه کجاوه(1) و ماه مدورش.خاقانی.
گر تشنگان بادیه را جان بلب رسد
تو خفته در کجاوه به خواب خوش اندری.
سعدی.
یاران کجاوه غم ندارند
از منقطعان کاروانی.سعدی.
تا یکی از دوستان که در کجاوه انیس من بود و در حجره جلیس. (گلستان). با آنکه اندک عارضه ای داشت آغرق در قلعه گذاشته به کجاوه درآمده عزیمت اردوی همایون داشت. (عالم آرا، از فرهنگ فارسی معین).رجوع به کجابه شود.
(1) - ن ل: کژاوه. و در این صورت شاهد کجاوه نیست.

کجاوه پوش.

[کَ وَ / وِ] (اِ مرکب) جامه که بر کجاوه کشند تا کجاوه نشین از باران و سرما و آفتاب مصون ماند. در تذکرة الملوک (چ دبیرسیاقی ص 31) در فهرست اشیائی که به فراش باشی تحویل داده می شده است کجاوه و کجاوه پوش ذکر شده است.

کجاوه کش.

[کَ وَ / وِ کَ / کِ] (نف مرکب) چاروادار که پیاده همراه استر یا اشتر کجاوه دار است. (یادداشت مؤلف).

کجاوه نشین.

[کَ وَ / وِ نِ] (نف مرکب)کسی که در کجاوه نشیند. (ناظم الاطباء). آنکه در کجاوه قرار گیرد و سفر کند :کجاوه نشینی را شنیدم که با عدیل خود میگفت. (گلستان).

کجایی.

[کُ] (حامص) کجا بودن. (فرهنگ فارسی معین). || اَینَ. (فرهنگ فارسی معین) :یکی اضافت و یکی کجایی که به تازی اَینَ گویند. (دانشنامهء علائی ص 85).

کج ابرو.

[کَ اَ] (ص مرکب) کسی که ابروهای وی مانند کمان و مطبوع باشد. (ناظم الاطباء). ابروکمان. کمان ابرو. || مجازاً، صفت کمان است :
کمان کج ابرو به مژگان تیر
ز پستان جوشن برآورده شیر.نظامی.

کج ابرویی.

[کَ اَ] (حامص مرکب) دارای ابروی مانند کمان بودن. کمان ابرویی. (ناظم الاطباء). || خمیدگی مطبوع و زیبای ابروها. (ناظم الاطباء).

کج ادا.

[کَ اَ] (ص مرکب) بدادا. کجرو و ستیزه جو. رجوع به بدادا شود.

کج ادایی.

[کَ اَ] (حامص مرکب)کجروی. (ناظم الاطباء). بدادایی. رجوع به بدادا و بدادایی شود.

کج النگ.

[کَ اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. کوهستانی. و معتدل. سکنه 284 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کج انداز.

[کَ اَ] (نف مرکب) مخفف کج اندازنده. || (ن مف مرکب) کج اندازیده.(1)کج انداخته. منحرف. که کج رها شده باشد و بمجاز هر طعنه و سخن ناروا و کژ و دروغ و ناراست :
بعد از اینم چه غم از تیر کج انداز حسود
چون به محبوب کمان ابروی خود پیوستم.
حافظ.
(1) - انداز که ریشهء دوم افعال است مخفف صفت فاعلی و صفت مفعولی هر دو باشد یعنی مخفف اندازنده واندازیده.

کج اندیش.

[کَ اَ] (نف مرکب) که کج و ناراست اندیشد. که اندیشهء مستقیم ندارد. کجرای. مقابل مستقیم الرأی. رجوع به کجرای شود.

کج اندیشی.

[کَ اَ] (حامص مرکب) عمل کج اندیش. کجرایی. رجوع به کجرایی شود.

کجب.

[کَ] (اِ) حصرم است. کجم. غوره. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به حَصرِم شود.

کج باختن.

[کَ تَ] (مص مرکب) غلط بازی کردن. خطا باختن (با وجود مهارت یا عدم آن). (فرهنگ فارسی معین). || دغل کردن در بازی و مکر کردن و فریب دادن. (از ناظم الاطباء) :
راست خوانی کنند و کج بازند
دست گیرند و در چه اندازند.نظامی.
هر کس از مهرهء مهر تو به نقشی مشغول
عاقبت با همه کج باخته ای یعنی چه.حافظ.
برده بودی و داوت آمده بود
چون تو کج باختی کسی چه کند.
(انوار سهیلی).
|| بدمعاملگی کردن. افساد کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کج باز.

[کَ] (نف مرکب) کج بازنده. که کج بازد. || کسی که در بازی دغل می کند و راستی ندارد. آنکه غلط بازی کند. (فرهنگ فارسی معین). مکار و فریبنده. (ناظم الاطباء). || بد معامله و مفسد. (آنندراج). کج پلاس. و رجوع به کج پلاس شود.

کج بازی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کج باز. دغلی. مفسدی. مکاری. فریبندگی :
ای همه ضرب تو به کج بازی
ضربه ای زن به راست اندازی.
نظامی.

کج بحث.

[کَ بَ] (ص مرکب) یاوه گوی در مباحثه و گفتگو. (ناظم الاطباء). کسی که در مباحثه راه خطا رود و بیهوده گوید. (فرهنگ فارسی معین) :
مهر خاموشی حصاری شد ز کج بحثان مرا
ماهی لب بسته را اندیشه از قلاب نیست.
صائب (از آنندراج).

کج بحثی.

[کَ بَ] (حامص مرکب) عمل کج بحث. یاوه گویی و نامعقولی در مباحثه. (ناظم الاطباء). خطا رفتن در مباحثه و یاوه گویی. (فرهنگ فارسی معین) :
خروشان از کجک دیدم چو فیلان را یقینم شد
که عاجز می توان کردن بکج بحثی فلاطون را.
میرزا معز فطرت.

کج بسته.

[کَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)استخوان شکسته ای که آن را بد و ناراست بسته باشند. (ناظم الاطباء).

کج بصیرت.

[کَ بَ رَ] (ص مرکب) آنکه از راه بصیرت حقیقی منحرف باشد. کج معامله و بدمعامله. (فرهنگ فارسی معین) :
ندارد حاصلی با کج بصیرت(1) دوستی کردن
کسی را یک جهت با خویشتن احول نمی بیند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| احول و کج بین. || حسود و رشکین. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی احول و کج بین هم ایهام دارد.

کج بکج.

[کَ بِ کَ] (ص مرکب) بسیار خمیده. (ناظم الاطباء).

کجبه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) مخفف کجابه است که کجاوه باشد. (برهان) (آنندراج). کجاوه. کجابه. (ناظم الاطباء). رجوع به کجاوه و کجابه شود.

کج بید.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. دارای 64 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کج بیع.

[کَ بَ] (ص مرکب) کج معامله. (آنندراج). آنکه در خرید و فروش راه خطا رود. || بد رفتار. (فرهنگ فارسی معین).

کج بیل.

[کَ] (اِ مرکب)(1) بیل سر کج که با آن چیزی را از گودالی که حفر شود برآورند و نیز مواد سوخت را در تنور و کوره ریزند. (فرهنگ فارسی معین). بیل که قسمت دستهء آن منحنی باشد.
(1) - Binette.

کج بین.

[کَ] (نف مرکب) که کج بیند. احول. لوچ. کاج. (ناظم الاطباء). || آنکه خطا بیند. کسی که به خطا نگرد. (فرهنگ فارسی معین) :
نیست کج بین را ز ناز آن بهشتی رو خبر
ورنه هر چین جبین آغوش حور دیگرست.
صائب (از آنندراج).

کج بینی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کج بین. احولی و لوچی. (ناظم الاطباء). دوبینی. چپی. لوشی. || (ص مرکب). که بینی کج دارد. (یادداشت مؤلف).

کج پا.

[کَ] (ص مرکب) کج پای. که پای کج دارد. اَحنَف. اَخفَج. (یادداشت مؤلف).

کج پسند.

[کَ پَ سَ] (نف مرکب) که کژ پسندد. بدسلیقه.

کج پسندی.

[کَ پَ سَ] (حامص مرکب)کژپسندی. عمل کج پسند. بدسلیقگی :
دو کریمند راست باید گفت
که مرا طبع کج پسندی نیست.خاقانی.

کج پلاس.

[کَ پَ] (ص مرکب) بدمعامله و مفسد. (آنندراج). کج باز. (ناظم الاطباء) :
با همه کج پلاس با ما هم.سنائی.
هرگز گلیم بخت مرا در محیط دهر
از آب برنیاورد این چرخ کج پلاس.
علی خراسانی (از آنندراج).

کج پلاسی.

[کَ پَ] (حامص مرکب) عمل کج پلاس. بد معاملگی و مفسدی. (آنندراج). دغل بازی و مکاری. ریا و تزویر. (ناظم الاطباء) :
بس که با من کج پلاسی کرد چرخ پرپلاس
دوش بختم را پلاس دادخواهی شد لباس.
شانی تکلو (از آنندراج).

کج تاب.

[کَ] (نف مرکب) که کج تابد. که ناراست تاب دهد. || بدرفتار. با سوء سلوک.

کج تابی.

[کَ] (حامص مرکب) بدرفتاری. پیچیدگی. سوء سلوک. (یادداشت مؤلف).
- کج تابی کردن با کسی؛ بدرفتاری کردن با وی. سوء سلوک داشتن با او.

کج تافتن.

[کَ تَ] (مص مرکب) سرکشی و طغیان کردن. || ناهنجار شدن و منحرف شدن. (آنندراج).

کج ترازو.

[کَ تَ] (ص مرکب) که ترازو کج دارد. که ترازوی سرک دار بکار برد کم فروشی را. || کم فروش :
سوم کج ترازوی ناراست خوی
ز فعل بدش هر چه خواهی بگوی.سعدی.

کججانی.

[کَ جَ] (اِخ) خواجه شیخ کجج کججانی. یکی از علمای تبریز و معاصر شاه شجاع بود. چون شاه شجاع در سنهء 707 ه . ق. به تبریز رفت، خواجه با سادات و قضات و موالی و اهالی و اشراف و اعیان به خدمت شاه شجاع آمد. ادوارد براون در کتاب از سعدی تا جامی نام او را کجحانی آورده است. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 299 و از سعدی تا جامی ص 293 و رجال حبیب السیر ص 82 شود.

کج چشم.

[کَ چَ / چِ] (ص مرکب) کج بین. لوچ. احول. کاج. (ناظم الاطباء): اقبل، کج چشم چندانکه گویی بسوی بینی خود نگاه می کند. (منتهی الارب).

کج چشمی.

[کَ چَ / چِ] (حامص مرکب)حالت کج چشم. کج بینی. لوچی. احولی. (ناظم الاطباء). دوبینی.

کج حساب.

[کَ حِ] (ص مرکب) بدمعامله. بدحساب. (فرهنگ فارسی معین) :
کج حساب آنچه به ابرام برد از دگرست
کام هرگز نگرفته ست چو ماهی قلاب.
مخلص کاشی (از آنندراج).

کج خلق.

[کَ خُ] (ص مرکب) بدخو. بدسرشت. (آنندراج). بدخلق. زشتخوی. متغیر. (ناظم الاطباء). تند. ترشخو. تندخو. بداخلاق. (یادداشت مؤلف).

کج خلقت.

[کَ خِ قَ] (ص مرکب) که خلقت کج و ناراست دارد. که در آفرینش او کجی بود :
نیست در این خوشه جز مشتی دغل
درخور کج خلقتی چون این جمل.
(یادداشت مؤلف).

کج خلقتی.

[کَ خِ قَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی کج خلقت :
کج خلقتی است علت ضم ورنه از چه کرد
ترک رضای من ز پی تاج دین حمید.
ابن یمین (دیوان ص 366).

کج خلقی.

[کَ خُ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کج خلق. عمل کج خلق. زشتخویی. تغیر. تشدد. (ناظم الاطباء).

کج خلقی کردن.

[کَ خُ کَ دَ] (مص مرکب) زشتخویی کردن. تغیر کردن. تشدد کردن.

کج خواه.

[کَ خوا / خا] (نف مرکب)مکار. حیله باز. غدار. (ناظم الاطباء).

کج خواهی.

[کَ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل کج خواه. مکاری. غداری. (ناظم الاطباء).

کج خیال.

[کَ] (ص مرکب) کج فکر. کج اندیش. || شکاک. بددل.

کج خیالی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کج خیال. کج فکری. کج اندیشی.

کج داشتن.

[کَ تَ] (مص مرکب) چیزی را کج کردن. (فرهنگ فارسی معین). داشتن بغیر استقامت. نه بر استقامت و راستی قرار دادن. به جانبی متمایل نگاه داشتن.
- کج دار و مریز؛ متمایل داشتن چیزی و فرو نریختن محتوی آن. متعاقب عملی، به مهارت و تردستی نقیض آن عمل کردن چنانکه خللی ببار نیاورد :
کرد خون همه بگردن زلف
گفت کج دار طره را و مریز.
کمال خجندی (از آنندراج).
یارب تو جمال آن مه مهرانگیز
آراسته ای به سنبل عنبربیز
پس حکم همی کنی که در وی منگر
این حکم چنان بود که کج دار و مریز.
(منسوب به خیام).
-امثال: جامی که به دست تست کج دار و مریز.
(از امثال و حکم).
(تعبیر مثلی) چون کوزهء آب را به جانبی متمایل کنند عادتاً آب از لوله یا دهانه آن ریزد ولی طوری بدقت و احتیاط آن را باید نگاه دارند که در عین کجی فرونریزد، از این رو این تعبیر برای لطف و قهر، مهربانی و سختگیری و امثال آن آید. (از فرهنگ فارسی معین) :
کج دار و مریز ساقی دهر
می بین و مکن حواله بر غیر.
ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
- || احکامی که بجا آوردن آن دشوار باشد. (از غیاث اللغات).
- || دفع الوقت و عذر و بهانه. (ناظم الاطباء). به تأخیر انداختن. (فرهنگ فارسی معین).
- || مکر. (ناظم الاطباء).
- کج دار و مریز کردن؛ مماشاة و مدارا کردن :
نه از رحم است گر خونم نریزد چشم فتانش
که کج دار و مریزی می کند برگشته مژگانش.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کج درخت.

[کَ دِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. جلگه ای و معتدل. سکنه 1990 تن. آب آن از رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کج دست.

[کَ دَ] (ص مرکب) آنکه دست کج دارد. که انحنا و غیر استقامتی در دست وی بود. || دزد و کسی که در هر جا هر چه بیند بردارد. (ناظم الاطباء). معتاد بدزدی.

کج دل.

[کَ دِ] (ص مرکب) کج ذوق. بدسلیقه. (فرهنگ فارسی معین) :
چون صبا مجموعهء گل را به آب لطف شست
کج دلم خوان گر نظر بر صفحهء دفتر کنم.
حافظ.

کج دلی.

[کَ دِ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت کج دل. کج ذوقی. بدسلیقگی. (فرهنگ فارسی معین).

کجدم.

[کَ دُ] (اِ مرکب) کژدم. (یادداشت مؤلف). رجوع به کژدم شود.

کجران.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش طالقان شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیر. سکنه 131 تن. چشمه سار. محصول آنجا غلات و گردو و میوه های مختلف. شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کجراه.

[کَ] (ص مرکب) منحرف. گمراه. (فرهنگ فارسی معین). که راه کج دارد. بیراه. که بر صراطی مستقیم نباشد.

کجرای.

[کَ] (ص مرکب) کج فهم. (آنندراج). بدتدبیر. (ناظم الاطباء). آنکه اندیشه و تدبیری نادرست دارد. (فرهنگ فارسی معین). کج اندیش. کج فکر. ناصواب اندیش.

کجرایی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کج رای. بدتدبیری. ناراستی تدبیر. (از ناظم الاطباء). کج فهمی. نادرستی در اندیشه و تدبیر. (از فرهنگ فارسی معین). کج اندیشی. ناصواب اندیشی.

کجرفتار.

[کَ رَ] (ص مرکب) که رفتار کج دارد. رونده براه ناراست و ناهموار. (ناظم الاطباء) :
آنکه دزدی کند از این گفتار
پنج پای است زشت و کجرفتار.سنائی.
سعدیا راست روان گوی سعادت بردند
راستی کن که بمنزل نرسد کجرفتار.سعدی.
- فلک کجرفتار؛ ناسازگار. غیر موافق.
|| بدذات. مفسد. (ناظم الاطباء).

کجرفتاری.

[کَ رَ] (حامص مرکب) عمل کجرفتار. ناراستی و ناهمواری. || بدذاتی. مفسدی.

کج رفتن.

[کَ رَ تَ] (مص مرکب) بر صراط غیرمستقیم رفتن. رفتن براه ناراست :
لاجرم چون ستاره راست بود
نتواند که کج رود جدول.سعدی.
بدنبالهء راستان کج مرو.سعدی.

کجرو.

[کَ رَ / رُو] (نف مرکب) کج رونده. که صراط مستقیم نپوید. رونده براه کج. که براه مستقیم نرود :
تا در این رشته ای که مسکن تست
نفست ار کجرو است دشمن تست.سنائی.
فلک کجروتر است از خط ترسا
مرا دارد مسلسل راهب آسا.خاقانی.
سرآهنگ پیشینه کجرو کند
نوایی دگر در جهان نو کند.نظامی.
همچو فرزین کجرو است و رخ سیه بر نطع شاه
آنکه تلقین می کند شطرنج مر لیلاج را.
مولوی.
عرقال؛ مرد کجرو که به راه مستقیم نیاید و ثبات نورزد. (منتهی الارب).

کجروی.

[کَ رَ] (حامص مرکب) عمل کج رو. رفتن به راه ناراست و ناهموار. کج رفتاری. افساد. سرکشی. خودسری. گردنکشی. بی قانونی. (ناظم الاطباء) :
پای من گویی به درد کجروی مأخوذ بود
پای را این دردسر بود از سر سودای من.
خاقانی.
در کجروی بر جهان بسته ایم
بدنیا بدین راستی رسته ایم.نظامی.
این چنین درمانده ایم از کجرویست
یا ز اخترهاست یا خود جادوییست.مولوی.
ز سعی او چه عجب اندراستقامت ملک
که کجروی بنهد از طبیعت خرچنگ.
رفیع الدین لنبانی.

کجری.

[ ] (هندی، اِ) اسم هندی خراطین است. (تحفهء حکیم مؤمن). کرمهای سرخ که در زمین نمناک بهم رسد. (از تحفهء حکیم مؤمن ذیل خراطین).

کجری.

[کِ] (اِ) طعامی بوده است، شاید بورانی اسفناج یا چیزی مانند آن. (یادداشت مؤلف) : بنابراین در ایام طوی هرگاه خواجه پیر احمد بر سرآش می نمود جهت خواجه احمد داود (که رنگ سبز داشت) کجری می فرستاد و اگر خواجه احمد بترتیب آش قیام می نمود جهت خواجه پیر احمد (که اقرع بود) قلیهء کدو ارسال می فرمود. (دستورالوزراء ص 352 و 353). رجوع به کِچْری شود.

کج زخمه.

[کَ زَ مَ / مِ] (ص مرکب) که زخمهء ناراست و خارج آهنگ دارد. که مضراب ناراست دارد. || مجازاً که کارها به ناراستی و ناهماهنگی کند :
بفرمود تا آن دو سرهنگ را
دو کج زخمهء خارج آهنگ را.نظامی.

کج سر.

[کَ سَ] (ص مرکب) دارای سر ناراست. || بدرفتار. بدسر. بدسلوک.

کج سرشت.

[کَ سِ رِ] (ص مرکب) آنکه طبیعةً بد آفریده شده است. بدذات. بداصل. بدگهر. کج نهاد. (فرهنگ فارسی معین).

کج سرشتی.

[کَ سِ رِ] (حامص مرکب)چگونگی کج سرشت. بداصلی. بدگهری. کج نهادی. (فرهنگ فارسی معین).

کج سری.

[کَ سَ] (حامص مرکب) حالت کج سر. سوء سلوک. بدسری. بدرفتاری. (یادداشت مؤلف): بنای کج سری را با شوهر خود گذاشت. (از یادداشت مؤلف).

کج سلیقگی.

[کَ سَ قَ / قِ] (حامص مرکب) عمل کج سلیقه. دوری از حسن انتخاب. بدسلیقگی. حسن انتخاب نداشتن.

کج سلیقه.

[کَ سَ قَ / قِ] (ص مرکب) بد سلیقه. که انتخاب احسن نتواند. بی سلیقه. که حسن انتخاب ندارد. (یادداشت مؤلف). که به گزینی نتواند.

کج شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) میل کردن. به یکسو گرائیدن. خمیدن: تعرج، کج شدن بنا. (منتهی الارب).

کج شمار.

[کَ شُ] (نف مرکب) غلط شمار. بدشمار. که شمارش درست نکند :
احول ار هیچ کج شمارستی
بر فلک مه که دوست چارستی.سنائی.

کج طبع.

[کَ طَ] (ص مرکب) کج مزاج. (آنندراج). کج سرشت. کج نهاد. بد سلیقه. زشت پسند. (ناظم الاطباء) :
اشتر به شعر عرب در حالت است و طرب
گر ذوق نیست ترا کج طبع جانوری.سعدی.
بیکار بهیمه ای و کج طبع کسی
کو فرق میان زشت و زیبا نکند.سعدی.
بیا تا در می صافیت راز دهر بنمایم
بشرط آنکه ننمایی بکج طبعان دل کورش.
حافظ.
|| عنود. ستیزنده. (ناظم الاطباء).

کج طبعی.

[کَ طَ] (حامص مرکب) عمل کج طبع. بدسلیقگی. زشت پسندی. ستیزندگی.

کج فرمای.

[کَ فَ] (نف مرکب) کج فرما. کج فرماینده. که بر ناراست امر کند. که طریق صواب و صلاح نفرماید. که موافق صلاح نگوید :
کارها تنگ گرفته ست بدوی
روزهء تنگخوی کج فرمای.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 388).

کج فعل.

[کَ فِ] (ص مرکب) که کار بر ناراستی دارد. که بر ناراست کار کند. بدکردار. حیله باز. مکار. (ناظم الاطباء) :
ز کج فعلیش مایه دار قلم
خورد همچو نال قلم پیچ و خم.
ملاطغرا (از آنندراج).

کج فکر.

[کَ فِ] (ص مرکب) کج اندیش. ناراست اندیش. کجرای. رجوع به کجرای شود.

کج فکری.

[کَ فِ] (حامص مرکب) عمل کج فکر. کجرایی. رجوع به کجرایی شود.

کج فهم.

[کَ فَ] (ص مرکب) کج اندیشه. که فهم و دریافت او ناراست و غلط باشد. که به خطا چیزی را دریافت کرده باشد. (ناظم الاطباء). مقابل تیزفهم. مقابل فهیم :
سِرّ دهنش هیچ نگفتیم به زاهد
با زاهد کج فهم معما نتوان گفت.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).

کج قلم.

[کَقَ لَ] (ص مرکب) که قلم کج دارد. که قلم بر استقامت و راستی ندارد. که بر غیر استقامت قلم راند :
مژگان تو از کج قلمی دست ندارد
هر چند ز خط حسن تو در پای حساب است.
صائب (از آنندراج).
رهزن از راه محال است نهد پای به راه
طینت کج قلمان راست به مسطر نشود.
صائب (از آنندراج).

کجک.

[کَ جَ] (اِ) کژه. کژک. (حاشیهء برهان چ معین). آهنی باشد سرکج و دسته دار که فیلبانان بدان فیل را به هر طرف که خواهند برند و آن بمنزلهء عنان است. (برهان). آهنی باشد که پیلبانان بر سر پیلان زنند که به آرام برود. انکژ، که مخفف آهن کج است. (از آنندراج). آهنی باشد سرکج که بر او دسته تعبیه کنند و فیلبانان فیل را نگاه دارند و به هر طرف که خواهند بگردانند و آن بمنزلهء عنان باشد مر فیل را و به هندی کجاک خوانند. (فرهنگ جهانگیری) :
کجک بر سر پیل زد شاه چین
بغرید چون تندر فرودین.فردوسی.
داد از پی ضبط پیل مستش
از قوس قزح کجک بدستش.
مولانا هاتفی (از فرهنگ جهانگیری).
از کجان گر صد کجک آید بفرقت سر مخار
پشه را گو باد بر، خود پیل صاحب توش باش.
هدایت (از آنندراج).
|| چوب کجی را نیز گویند که بر سر چوب قبق بندند و چوب قبق چوبی است که در میان میدان بر پای کنند و گویهای طلا و نقره از آن آویزند و تیر بر آن اندازند، هر که بر آن گویها زند گویها از آن او باشد و به عربی آنرا برجاس گویند. (برهان). چیزی است که طاس قبق را بدان آویزند. (غیاث اللغات) (آنندراج). چوب کجی باشد که بر سر چوب قبق ببندند و گویهای طلا و نقره از آن بیاویزند و به تیر بزنند و هر که آن را بزند آن گویها را با اسب و خلعت بدو بخشند و آن را برجاس خوانند. (فرهنگ جهانگیری). چوب کجی که بر چوب قاپق در میان میدان بندند و گویهای طلا و نقره بر آن آویزان کنند و بر آنها تیر زنند هر کس زد آن گوی از آن وی باشد. (ناظم الاطباء) :
عقد قبق ربوده خدنگ تو از کجک
یا از هلال صورت پروین نموده حک.
خان خانان ابن بیرم خان (از فرهنگ جهانگیری).
و یا بود قبق روز عید را کجکی
برو کشیده کدویی ز سیم پاک عیار.
(آنندراج)(1).
|| بمعنی خمچه هم بنظر آمده است که خم کوچک باشد. (برهان). خم کوچک دراز که بمعنی خنبره یعنی بچه خم نیز آمده. (آنندراج). || چیزی است که مردم ولایت (یعنی مردم ایران) بر دور گریبان دوزند. (غیاث اللغات). چیزی است که مردم ولایت بر دور گریبان دوزند و آن گاه از طلا باشد و گاه از سمور و کبک نیز گویند اما مشهور جِهَک گریبان است. (آنندراج) :
تو گفتی از صفت برگشته مژگان
کجک ها دوخت بر دور گریبان.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
|| چوب سرکجی را نیز گویند که بدان کوس و نقاره نوازند. (ناظم الاطباء) :
کجک داده بر کوس هر لحظه بوس
شده گوش گردان پر از بانگ کوس.
شهابی (از فرهنگ جهانگیری).
کجک بر دهل فتنه انگیز شد
ز بانگ دهل فتنه سرتیز شد.
هاتفی (از آنندراج).
|| پری باشد سیاه و کج بر پشت دم بط و اردک نر که آن را بیشتر شاطران بر سر زنند و زنان هم گاهی بر یک طرف سر بند کنند. (برهان). پری سیاه و کج بر پشت دم بط و اردک که زنان و شاطران بر سر بند کنند. (ناظم الاطباء). پری باشد کج که بر پشت دم بط نر بهم رسد و آن را عورات و شاطران بر سر زنند. (فرهنگ جهانگیری).
- کجک زنان؛ چیزی است که زنان ولایت از پرهای سیاه مرغابی با هم پیوند داده یک سرش را در موهای سر قائم کرده جهت خوشنمایی هنگام تقطیع و خودآرایی می آویزند مثل فتیلهء زنان هند که از ابریشم سیاه و از موی سازند. (آنندراج).
- || در تداول عامهء مردم گناباد و برخی دیگر از شهرستانهای خراسان، کجک زنان مویهای جلو پیشانی یا زلف آویخته بر روی پیشانی را گویند. || مطلق قلاب. (از برهان). قلاب. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). آهن سرکج. (ناظم الاطباء). || نام دارویی که در داروهای چشم بکار برند و آن نوعی از گوش ماهی باشد و شیرازیان آن را قصبک و عربان حلزون و شنج خوانند. (برهان). نوعی از حلزون که در داروهای چشم بکار برند. (ناظم الاطباء). || کوزهء سفالین که درون آن را پر از خرما کرده باشند. (از برهان) (ناظم الاطباء). کوزهء گلی باشد که درون آن را پر از خرما کنند. (فرهنگ جهانگیری).
(1) - شعری است در صفت ستارهء دنباله دار که در عهد اکبرشاه ظهور کرده بود. (آنندراج).

کج کارد.

[کَ] (اِ مرکب) کارد کج را گویند و آن یک گونه افزار جنگ است که بیشتر گروه سیکه با خود می دارند. (آنندراج).

کجکج.

[کَ کَ] (ع اِ) کجکجة. (اقرب الموارد). رجوع به کجکجة شود.

کجکجة.

[کَ کَ جَ] (ع اِ) کجکج. (اقرب الموارد). بازیی است که آن را است الکلبة [ اِ تَلْ کَ بَ ] گویند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یک نوع بازی مر تازیان را که اِستَ الکَلبَة نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کج کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) خم کردن. تعویج. (یادداشت مؤلف). پیچانیدن. معوج کردن. خمانیدن. خم دادن. (فرهنگ فارسی معین). خل کردن. دوتا کردن. دولا کردن: شاخس الشعاب الصدع؛ کج کرد کاسه دوز شکاف را پس التیام نپذیرفت. (منتهی الارب).
- کج کردن راه؛ از راه بگردیدن. از سوی دیگر رفتن. از راه اول منحرف شدن و به راه دیگر روی آوردن.
- کج کردن گردن؛ خم کردن گردن بعلامت تقاضا و خواهش :
پی زر کج نکنم گردن خود چون نرگس
خرقه بر خرقه ازان دوخته ام همچو بصل.
وحشی.

کج کلا.

[کَ کُ] (ص مرکب) مخفف کج کلاه. (یادداشت مؤلف) :
شاه کج کلارفته کربلا
ما شدیم اسیراز دست وزیر
نان شده گرانیک من یکقران.
(یادداشت مؤلف)(1).
و رجوع به کج کلاه شود.
(1) - مراد از شاه کج کلا ناصرالدین شاه، و از وزیر مقصود میرزا موسی وزیر جد اعلای انتظام رئیس است. (یادداشت مؤلف).

کج کلاه.

[کَ کُ] (اِ مرکب) کلاه کج. کلاه دیواره دار بلند که قسمت فوقانی آن به عقب یا به جانبی خمیده باشد. || (ص مرکب) کج کلا. کسی که کلاه خود را کج بر سر می گذارد. (فرهنگ فارسی معین). || مغرور. (آنندراج). خودپسند. رجوع به کج کلا شود. || محبوب. معشوق. (از برهان) (ناظم الاطباء). محبوبی که از خودپسندی یا ناز و ادا کلاه را کج بر سرنهد. (فرهنگ فارسی معین) :
جز من کسی حریف تو ای کج کلاه نیست.
(آنندراج).

کجکول.

[کَ] (اِ) کشکول. (فرهنگ فارسی معین). کاسهء گدایان. (آنندراج) :کجکول حلوایی پیش آورد...آن کجکول حلوا را در حضور خواجه گذاشتند. (انیس الطالبین ص 153). و رجوع به کشکول شود.

کجکه.

[ ] (مغولی، اِ) این کلمه در تاریخ غازانی بصورت کچیکه هم آمده است و مرادف با ساقه بکار رفته و ظاهراً بمعنی سپاه کمکی است : شهزاده غازان باودای را که امیر قورچیان بود یعنی ساقه و کجکه در اهتمام او بود... (تاریخ غازانی ص 52).

کجکی.

[کَ جَ] (ص نسبی، ق) بطور. کج. بصورت کج. (یادداشت مؤلف). کج گونه. یک بری. حالتی غیر از حالت استقامت و راستی.

کجگا.

[کَ] (اِ مرکب) کج گاو. غژغاو. رجوع به غژغاو شود.

کجگاو.

[کَ] (اِ مرکب) غژگاو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به غژغاو شود.

کج گردن.

[کَ گَ دَ] (ص مرکب) که گردن کج دارد. اَحدَل. حَدلاء. (یادداشت مؤلف). || ذلیل. توسری خور. مظلوم. مقابل گردن شق.

کج گردن.

[کَ گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. جلگه ای و معتدل. سکنه 150 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کجل.

[کَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. کوهستانی و معتدل. دارای 587 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کجلا.

[] (اِ) اسم هندی اذاراقی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کُچُلَه شود.

کجله.

[ ] (اِ) اسم هندی بورهء ارمنی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کجله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) پرنده ای است از جنس کلاغ و آن سیاه و سفید می باشد و آن را عکه هم می گویند و به عربی عقعق خوانند. (برهان). نام جانوری است که آن را کلاژه و عکه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). مرغی است که آن را کلاژه نیز گفته اند. (آنندراج). کلاغی است سیاه و سفید. زاغچه. (یادداشت مؤلف). غجله (در تداول ترکان آذربایجان). در تداول عامهء مردم گناباد کلیجدک و آن را بر نوعی کلاغ سیاه و سفید اطلاق کنند.

کجله.

[ ] (اِ) به هندی نام دوایی است و بعضی گویند بمعنی دوا با حای حطی است نه جیم. (برهان)(1). رجوع به کُچُلَه شود.
(1) - ظ. = کچله و کچلا و کچوله که بمعنی اذاراقی است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کجم.

[ ] (اِ) کجب. حصرم. (از تحفهء حکیم مؤمن). || در تاریخ بخارا (تألیف نرشخی ص 33 چ 1 و ص 38 چ 2) این کلمه آمده است اما جای دیگر این کلمه را نیافتم. بمناسبت صفت خرگاهی (یعنی چتری) بودن آن بعید نمی نماید که بمعنی نارون باشد: «و مهمانخانه های مصور و چهارباغهای خوش و سرحوضهای نیکو و درختهای کجم خرگاهی بوده». (یادداشت مؤلف).

کج مج.

[کَ مَ] (ص مرکب، از اتباع) بسیار خمیده و معوج. (ناظم الاطباء). کج و کوله. کج و معوج.
- کج مج رفتن؛ معوج و ناراست رفتن. (ناظم الاطباء) :
کج مج می رود این چرخ بسی بی تاب است
پشت آئینهء افلاک مگر سیماب است.
سالک یزدی (از آنندراج).
- خط کج مج؛ خط پیچاپیچ. که بر استقامتی نباشد. که جز خطوط هندسی باشد :
بنگر بدان درخش کز ابر کبودفام
برجست و روی ابر بناخن همی شخود
چون کودکی صغیر که با خامهء طلا
کج مج خطی کشد به یکی صفحهء کبود.
ملک الشعراء بهار.
|| سخن پیچیده و گفتار ناهموار و غلط. (ناظم الاطباء).
- کج مج زبان؛ کژمژزبان. (یادداشت مؤلف). آنکه سخنش فصیح نباشد و زبانش به کلمات خوب جاری نباشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- کلید کج مج؛ کنایه از زبان است :
کاش بودی قوت آنم که آهی برکشم
کز کلید کج مج من قفل گردون واشدی.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| پرحرفی کودکان. (ناظم الاطباء).

کج مدار.

[کَ مَ] (ص مرکب) که بر کجی دوران دارد. که بر ناراستی گردد. || مجازاً، که بر غیر مراد رود :
سبزوار است این جهان کجمدار
ما چو بوبکریم در وی خوار و زار.مولوی.

کج مزاج.

[کَ مِ] (ص مرکب) تندخوی. || نادان. احمق. || لجوج. ستیزنده. (ناظم الاطباء). || بدمزاج. بدذوق. بدسلیقه. (فرهنگ فارسی معین) :
تو گر کژدم مزاجی لقمه خور پاک
رها کن کج مزاجان را به خاشاک.
امیرخسرو (از آنندراج).

کج مزاجی.

[کَ مِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی کج مزاج. بدذوقی. بدسلیقگی. بدمزاجی. (فرهنگ فارسی معین).

کج مژ.

[کَ مَ] (ص مرکب، از اتباع) کج مج:
- کج مژزبان؛ غیرفصیح :
طفل چهل روزهء کج مژزبان
پیر چهل ساله بر او درس خوان.نظامی.
و رجوع به کج مج و کج مج زبان شود.

کج معامله.

[کَ مُ مَ لَ / لِ] (ص مرکب)آنکه در داد و ستد راست و درست نباشد. بدمعامله. (فرهنگ فارسی معین). کج بیع. کج باز. (مجموعهء مترادفات ص 61). || بدرفتار. بدروش. (فرهنگ فارسی معین) :
ز کج معامله امید خیر نتوان داشت
سپهر کار کسی را به مدعا نکند.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کج مکج.

[کَ مَ کَ] (ص مرکب، از اتباع)کج. معوج. (فرهنگ فارسی معین). کج مج. رجوع به کج مج شود. || آنکه فصیح نباشد و کلمات را نیکو ادا نکند. (فرهنگ فارسی معین). || (ق مرکب) بطور کج و معوج. کجکی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کج مج شود.

کج ناخونی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نشتادر شهرستان شهسوار، کوهستانی و سردسیر. سکنه 200 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کجنال.

[کَ] (اِ) توپ کوچکی که بر روی فیل بار کنند. (ناظم الاطباء).

کج نشستن.

[کَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)نشستن بحالت خمیده. مقابل راست نشستن.
- کج نشستن و راست گفتن؛ مقابل راست نشستن و کج گفتن. راست نشستن بدلالت الظاهر عنوان الباطن گویای صحت قول و اعتماد و اتکاء بنفس تواند بود اما در شواهد ذیل مراد این است که شخص می تواند ظاهر را دلیل باطن و یا عنوان باطن قرار ندهد بظاهر کج و ناراست و غیر مستقیم باشد اما صفای باطن و استقامت نفس و صحت گفتار را از دست ندهد :
بیا تا کج نشینم راست گویم
که کجی ماتم آرد راستی سور.انوری.
بر جهان افکن نظر پس کج نشین و راست گو
کز خوشی و خرمی اندرخور نظاره نیست.
انوری.
هر چه پرسم ترا بهانه مجوی
پیش من کج نشین و راست بگوی.اوحدی.
کج نشین راست گو بده انصاف
با جزالت نگر چگونه تراست.
ابن یمین (دیوان ص 345).

کج نظر.

[کَ نَ ظَ] (ص مرکب) آنکه نظرش کج باشد. کج بین. بدنگاه. (ناظم الاطباء). || حسود و رشکین و بدخواه. (ناظم الاطباء).

کج نظری.

[کَ نَ ظَ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت کج نظر.

کج نغمگی.

[کَ نَ مَ / مِ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت کج نغمه. (فرهنگ فارسی معین) :
با همه کج نغمگی خندند زاغان چمن
عندلیبی گر زند ناگاه دستان درست.
عرفی (از آنندراج).
و رجوع به کج نغمه شود.

کج نغمه.

[کَ نَ مَ / مِ] (ص مرکب) که نغمهء ناساز دارد. که نغمهء ناخوشایند دارد. آنکه نغمهء نامطبوع دارد (مرغ یا انسان). (فرهنگ فارسی معین).

کج نهاد.

[کَ نِ / نَ] (ص مرکب)کج سرشت. (آنندراج). بدذات. بداصل. بدعقیده. (ناظم الاطباء)
خاقانی اگر چه راست پیوندی
پیوند تو کج نهاد نپسندد.خاقانی.
خون بدخواه نامراد خضاب
سینهء خصم کج نهاد نیام.هاتف.

کج نهادن.

[کَ نِ / نِ دَ] (مص مرکب)ناراست نهادن. قرار دادن نه بر راستی. مقابل راست نهادن. مقابل راست و مستقیم قرار دادن.
- کله کج نهادن؛ کلاه یکبری بر سر نهادن. قرار دادن کلاه یک بری فراز سر و آن نشانه ای باشد از کبر و گردنکشی :
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست
کلاه داری و آیین سروری داند.حافظ.

کج نهادی.

[کَ نِ / نِ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت کج نهاد. کج سرشتی. بدذاتی. بداصلی. بدعقیدتی. و رجوع به کج نهاد شود.

کجو.

[کَ] (اِخ) قصبه ای بوده است در رویان و از مکانهایی که بنا به نقل رابینو در سفرنامهء مازندران ابوخزیمه در آنجا پایگاه گذارده بود. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 223). و رجوع به کَجَّه شود.

کجوا.

[کَجْ] (اِ) اسم هندی خراطین است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کجواج.

[کَجْ] (ص مرکب) بمعنی کج و نگون، مرکب است از کلمهء کج و لفظ واج که مبدل باز است بمعنی نگون. (غیاث اللغات). ظاهراً مرکّب است از کج و واج مبدل باز و برین تقدیر بمعنی کج و معکوس باشد. (آنندراج). کج و معوج. (ناظم الاطباء). کج و کوله. (یادداشت مؤلف) :
دهد سطر کجواج او در کتاب
نشان از سیه مار پر پیچ و تاب.
ملاطغرا (از آنندراج).
از فلک مشکلِ امّید کسی حل نشود
چرخ چون راست کند کار به این کجواجی.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
رخ کجواج و طاق ابروشان
روی ابلیس و قبلهء سکسار.
حکیم زلالی (از آنندراج).
|| مغیر کجباز است بمعنی دغل و ناراست. (آنندراج). ناراست. نادرست. (ناظم الاطباء).

کجواجی.

[کَجْ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کجواج. کجی. معوجی. ناراستی :
ننمودن عیب اغنیا از مال است
کجواجی شاخ را بود برگ پناه.
محمدجان قدسی (از آنندراج).
و رجوع به کجواج شود.

کجوار.

[کُ جُ] (اِخ) کجاآباد. دهی است از دهستان سردرود بخش اسکو شهرستان تبریز. جلگه ای و معتدل. سکنه 1420 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کجوجان.

[ ] (اِخ) دهی است از توابع تبریز و مزار خواجه محمد کجوجانی در آنجاست. (از نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 78).

کجوجانی.

[ ] (ص نسبی) منسوب به کجوجان. رجوع به کجوجان شود. || (اِخ) لقب خواجه محمد است و مزار وی در کجوجان است. (از نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 78).

کج و چوله.

[کَ جُ چَ چو لَ / لِ] (ص مرکب، از اتباع) کج و کوله. رجوع به کج و کج و کوله شود.

کجوخ.

[ ] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف ترکمن ایران است که میان فندرسک و فارسیان ساکنند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 102).

کجور.

[کَ] (هندی، اِ) نام دوایی است که آنرا زرن باد و اهل مکه عرق الکافور خوانند. گویند این لغت هندی است. (برهان). اسم هندی زرنباد است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به کچور و زرنباد شود.

کجور.

[کُ] (اِخ) اسم ولایتی است در اصطلاح جغرافیانویسان قدیم از تبرستان که شهر رویان قدیم بوده است تنکابن بدانجا و با نور که رستمدار باشد نزدیک. (از آنندراج). نام بلوکی در مازندران. (ناظم الاطباء). نام یکی از نواحی سه گانهء منطقهء تنکابن و منطقه فعلی بخش مرکزی شهرستان نوشهر. کجور از دوازده دهستان زیر تشکیل شده است: کران، خیررودکنار، چلندر، علویکلا، گلرودپی، کجرستاق، بلده کجور، توابع کجور، کوهپرات، کالج، زانوس رستاق، پنجک رستاق. پنج دهستان اول در ساحل دریایند با هوای معتدل و مرطوب و ناسالم و بقیهء دهستانها در منطقهء کوهستانی واقع شده اند و سردسیرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). بلوک کجور از طرف مغرب محدود است به چالوس که از کلارستاق جدا می سازد از مشرق به سولده در نور و از جنوب به بلوک نور و از سمت شمال به دریای خزر. سکنهء کجور خواجه وندها و گیلک ها هستند که هرکدام حاکم بخصوص دارند. سکنهء نواحی تنکابن و کلارستاق و کجور که سابقاً جزء رستمدار بودند خود را مازندرانی محسوب نمی دارند. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 53 - 54) و رجوع به همان متن و جغرافیای سیاسی کیهان ص 300 شود.

کجور.

[کُ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان بلده کجور در بخش مرکزی شهرستان نوشهر است. سکنه 156 تن. کوهستانی و سردسیر. آثار ابنیهء قدیمه در آنجا مشاهده می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). در ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 53 و 54 آمده است که: ابوالفداء می نویسد شهر رویان به شهرستان نیز معروف بود و بر قلهء کوهستانی در 16 فرسخی قزوین قرار داشت این شهر که کجور هم خوانده می شد در تاخت و تاز مغول خراب شد. در تاریخ 21 ذی الحجه 740 ه . ق. (1240 م.) استندار جلال الدوله اسکندر شروع به تجدید بنای قلعه و شهر کجور نمود. وی در اطراف شهر باروها کشید و ارگ آن را در 21 ذی الحجه 746 ه . ق. تمام کرد و قلعهء شاه دز را بنا نمود. (از ترجمهء سفرنامهء رابینو صص 93 - 54).

کجوران.

[ ] (اِخ) نام قلعه ای به بست و تکیناباد که یمین ملک در آغاز حملهء مغول وزیر سلطان جلال الدین شمس الملک را در آنجا محبوس کرد. رجوع به تاریخ جهانگشا ج 2 ص 194 و 195 شود.

کجوک.

[کُ] (اِ) نام علتی و مرضی است که آن را کهنکو خوانند و به عربی عرق النسا گویند. (برهان). نام مرضی است که کهنکو نیز گویند، به تازی عرق النسا و به ترکی قوین و به هندی رنگین باو است. (از آنندراج) :
از درد کجوک آنکه گردد محزون
تا دم به دمش الم نگردد افزون
خلطی که سبب شده ست این عارضه را
باید که کند از بدن خود بیرون.
یوسفی طبیب (از آنندراج).

کج و کوله.

[کَ جُ کَ / کو لَ / لِ] (ص مرکب، از اتباع) کج واج. (یادداشت مؤلف). کج و چوله. کج و معوج. کژ و مژ. (فرهنگ فارسی معین).

کجول.

[ ] (اِ) اسم هندی سلحفاة است. (تحفهء حکیم مؤمن). سنگپشت. سولاخپا. کشف. باخه.

کج و لوس.

[کَ جُ لَ / لو] (اِ مرکب، از اتباع) لوس. لیوس. (یادداشت مؤلف). فالج. رجوع به کج و لوس شدن شود.

کج و لوس شدن.

[کَ جُ لَ / لو شُ دَ](مص مرکب) فالج پیدا آمدن یا تغییر شکل دادن پاره ای از روی یا بدن. کج شدن دهان و دست بر اثر عارضهء نوعی بیماری چنانکه مرد مبتلا به فالج و لقوه. (یادداشت مؤلف).

کج و مج.

[کَ جُ مَ] (ص مرکب، از اتباع)کج مج. (ناظم الاطباء). رجوع به کج مج شود.

کج و معوج.

[کَ جُ مُعْ وَ] (ص مرکب، از اتباع) کج و کوله. کج مج. (یادداشت مؤلف). رجوع به کج و کوله و کج مج شود.

کجومن.

[کَمَ] (اِ) به شیرازی دوایی است که آن را کاکنج گویند که عروس در پرده باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کجوه.

[کَ جَ وَ] (اِ) مخفف کجاوه است که عربان هودج خوانند. (برهان) (آنندراج). مخفف کجاوه باشد. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کجاوه شود.

کجة.

[کُجْ جَ] (ع اِ) بازیی است مر کودکان را که کُره مانندی از پارچه و مانند آن می سازند. به هندی کیند است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوی مانندی که از پاره های کرباس و جز آن سازند و کودکان با وی بازی کنند. (ناظم الاطباء). کجه و رجوع به کجه شود.

کجه.

[کَ جَ / جِ] (اِ) هر چیزی که نوک آن کج و خمیده باشد. || قلابی که بدان گوشت آویزان کنند. (ناظم الاطباء).

کجه.

[کَجَ / جِ] (اِ) کجة. کچه. انگشتری بی نگین که بدان شبها بازی کنند و کجه بازی همان بازیی است که امروز انگشتربازی نامند. (حاشیهء دیوان رودکی چ مرحوم سعید نفیسی ص 1045) :
چرخ کجه باز تا نهان ساخت کجه
با نیک و بد دایره درباخت کجه
هنگامهء شب گذشت و شد قصه تمام
طالع بکفم یکی نینداخت کجه.
(منسوب به رودکی از یادداشت مؤلف).
شاید این کلمه کُجه بمعنی کُجی و مهرهء کبود یا مطلق مهره باشد. (از یادداشت مؤلف). مرحوم سعید نفیسی نیز احتمال داده اند که این کلمه کُجه یا کُچه باشد و آن همان مهرهء کبود پررنگی است که برای دفع چشم زخم بر پیشانی ستور بندند و در نظر قربانی کودکان گذارند و در زمان ما کُجی می گویند و شاید در زمان قدیم با آن یک قسم مهره بازی می کرده اند.

کجه.

[کُ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان رود میان خواف بخش شهرستان تربت حیدریه جلگه ای و گرمسیر. سکنه 64 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کجه.

[کُجْ جَ] (ع اِ) چیزی است که طفلان از پاره های کرباس مدور سازند و بدان بازی کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به کُجَّة شود.

کجه.

[کَجْ جَ] (اِخ) قصبه ای بوده است نزدیک چالوس که به نام های کچه و کجو و کجویه یا کچو نیز نامیده شده است. رجوع به سفرنامهء مازندران ص27 و 154 و ترجمهء آن ص 50 و 205 و نیز رجوع به کچه شود.

کجه باز.

[کَ جَ / جِ] (نف مرکب) آنکه کَجَه بازی کند :
چرخ کجه باز تا نهان ساخت کجه
با نیک و بد دایره درباخت کجه.
(منسوب به رودکی از یادداشت مؤلف).
رجوع به کجه شود. || مهره باز. (یادداشت مؤلف).

کجه بازی.

[کَ جَ / جِ] (حامص مرکب)بازیی است که امروز انگشتربازی نامند. (حاشیهء دیوان رودکی چ مرحوم سعید نفیسی ص 1045). رجوع به کجه و کجه باز شود.

کجه ماهی.

[ ] (اِ مرکب) اسم دیلمی دلفین است. (تحفهء حکیم مؤمن). کچه. ماهی بینی دراز. (از تحفهء حکیم مؤمن، ذیل دلفین).

کجی.

[کَ / کَجْ جی] (حامص) مزید علیه کج بر قیاس راست و راستی مأخوذ از کج. (از آنندراج). پیچ. اعوجاج. خمیدگی. پیچیدگی. (ناظم الاطباء). کژی. چولی. اعوجاج. انحناء انعطاف. عِوَج. مقابل راستی. (یادداشت مؤلف) :
از کجی(1) افتی به کم و کاستی
از همه غم رستی اگر راستی.نظامی.
گل ز کجی خار در آغوش یافت
نیشکر از راستی آن نوش یافت.نظامی.
|| اعتراض. (ناظم الاطباء). ستیزیدگی. عناد :
می تراود از سراپای دل آزاران کجی
باشد از مرغ شکاری ناخن و منقار کج.
صائب (از آنندراج).
|| نادرستی. ناراستی :
گر کجی را شقاوت است اثر
راستی را سعادت است ثمر.سنائی.
بیا تا کج نشینم راست گویم
که کجی ماتم آرد راستی سور.انوری.
عجب گر بود راهم از دست راست
که از دست من جز کجی برنخاست.سعدی.
ملک را گمان کجی راست شد
ز سودا بر او خشمگین خواست شد.سعدی.
عوج، کجی در معیشت و رای و دین و زمین و مانند آن. (منتهی الارب). || (اِ) ابریشم خام. (ناظم الاطباء). اما ظاهراً کجی را با «کج» (کژ) بمعنی ابریشم اشتباه کرده است. رجوع به کج شود.
(1) - موهم معنی نادرستی و ناراستی نیز هست.

کجی.

[کُ] (اِ) مهره ای است به رنگ کبود که بر کلاه شیرخوارگان آویزند دفع مضرت چشم زخم را. نوعی مهرهء کبود که از سرپوش و کلاه کودکان آویزند دفع چشم بد را و چشم زاغ (ازرق) را بدان مانند کنند. مهرهء آبی و روشن براق. مهره به رنگ آسمان. جَش. چش. و ظاهراً صورت دیگر آن کُجَه باشد. (یادداشت مؤلف).
- مثل کجی؛ چشمی که سیاهی آن به رنگ کبود روشن و شفاف است و کبودی آن از کبودی چشم زاغ سبزتر است. چشمی که بجای سیاهی کبودی خوش آیند دارد. چشمی کبود و زیبا. (یادداشت مؤلف).

کجی.

[کَجْ جی] (ص نسبی) نسبتی است به کج که از مردم باشد. (الانساب).

کجی.

[ ] (اِ) اسم ترکی معز است. (تحفهء حکیم مؤمن). و ظاهراً محرف یا صورتی از گِچی باشد که نام ترکی بز است.

کجی.

[کَجْ جی] (اِخ) ابومسلم ابراهیم بن عبدالله بن مسلم الکجی البصری (متوفی 292 ه . ق.) از حفاظ حدیث بود و او منسوب است به کج در خوزستان فارس، کتاب السنن از اوست. در بغداد وفات یافت. (الاعلام ج 1 ص 15).

کجی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ولوپی بخش سوادکوه مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص116 و ترجمهء آن ص 156).

کجیرده.

[کُ دَ / دِ / کُ جَ دَ / دِ] (اِ) پیشوا و سرکردهء مردمان باشد. (برهان) (آنندراج). کچیرده. (از برهان) (از آنندراج). امام. رئیس. (یادداشت مؤلف).

کجیل.

[کَ] (اِخ) نام محله ای است قدیمی از محلات شهر تبریز. (آنندراج) :
تبریز مرا راحت جان خواهد بود
پیوسته مرا ورد زبان خواهد بود
تا درنکشم آب چرندآب و کجیل
سرخاب ز چشم من روان خواهد بود(1).
کمال الدین مسعود خجندی (از آنندراج).
(1) - شیخ کمال الدین مسعود خجندی در اظهار میل به مراجعت شهر تبریز این رباعی را که نام کوه سرخاب و آب چرند آب تبریز نیز در آن مندرج کرده از سرای بانوی ترکستان به اهالی تبریز فرستاده و آخر به تبریز آمده در آنجا فوت شده و در مقبرة الشعرای کوه سرخاب مدفون است. (آنندراج).

کجیل.

[کِ] (اِ) زالزالک وحشی. دلیک. (از یادداشت مؤلف). رجوع به دلیک شود.

کجیم.

[کَ] (اِ) قژاگند. کژاغند. کژیم. کجین. (آنندراج). برگستوان را گویند و آن پوششی باشد که در روز جنگ پوشند و بر اسب نیز پوشانند. (برهان). جامه ای است که درون آنرا به پیلهء ابریشم خام آگنند و پر کنند و در روز جنگ پوشند که حفظ تن از ضرب تیغ و طعن نیزه کرده باشد و آن را کجین و کژیم و کجیم و قژاگند و کژاغند نیز گفته اند وبه هندی پاکهر گویند. (آنندراج). برگستوان و آن پوششی باشد که به روز جنگ بر اسب اندازند و به هندی پاکهر گویند و این لغت ترکی است. (غیاث اللغات). برگستوان را گویند که روز جنگ بر اسب افکنند تا تن او را از زخم تیر و تیغ حفظ کند. (از آنندراج) : چون نوبت به یعقوب رسید گفتند تو هم سخنی بگوی گفت خوبترین لباسها زره است... و خوشترین آوازها آوازهای صهیل اسبان کجیم پوشیده. (اخلاق محسنی).
ز آتش تیغ غضب گر شعله بر چرخ افکند
نقره خنگ چرخ خاکستر شود با نه کجیم.
کاتبی ترشیزی (از آنندراج).
رجوع به کجین شود.

کجین.

[کَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به کج. هر چیز که از کج ساخته باشند. (ناظم الاطباء). از کژ (کج) که ابریشم فرومایه است. || بر گستوانی باشد که درون آن بجای پنبه ابریشم کج آغنده باشند و در روز جنگ پوشند و اسب را نیز پوشانند. (برهان). کجیم. (از آنندراج). بر گستوان باشد که درون آن را به کج آغنده باشند و آنرا کجیم هم خوانند. (فرهنگ جهانگیری) :
از جهان منسوخ شد رسم کج آغند و کجین
بعد از این کس را خیال کج نگردد در گمان.
سلمان ساوجی (از فرهنگ جهانگیری).
به اینها موافق شده بهر کین
جبه بکتر و خود و جوشن کجین.
نظام قاری.
دیدهء زره برروی خود و برگستوان و بکتر و کجین دوختند. (دیوان نظام قاری ص 151). || پوشش اسب. (از برهان). رجوع به کجیم شود.

کجین.

[کِ] (اِ) آرد و روغن را گویند. (برهان). آرد و روغن که حلوای بی شیرینی است. (یادداشت مؤلف) :
بر ابرش خوشرو مزعفر
بستیم کجین آرد و روغن.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ جهانگیری ج 1 ص 715).

کجینه.

[کَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ) کجین. منسوب به کج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کج و کجین در معنی پوشش و برگستوان شود. || جامهء کهنه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کجینه فروش شود.

کجینه فروش.

[کَ نَ / نِ فُ] (نف مرکب)آنکه لباسهای کهنه فروشد. کهنه فروش. (فرهنگ فارسی معین) : و خیاطان و کجینه فروشان در آن بازار می نشینند و بازاری برونق است. (تاریخ یزد ص62).

کچ.

[کُ] (اِ) فلوس ماهی باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). فلس ماهی. (ناظم الاطباء). پولک ماهی. فلس. (یادداشت مؤلف). درم ماهی.

کچ.

[کُ] (اِ) مهرهء سفیدی خال را گویند که قماربازان بر طاس اندازند و بدان برد و باخت کنند. (لغت محلی شوشتر خطی).

کچ.

[کُ] (اِخ) دهی است در ناحیهء بارفروش مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 119 و ترجمهء آن ص 160).

کچ.

[ ] (اِ) صورت زشت باشد که طفلان را بدان ترسانند. (اوبهی). چنین است در فرهنگ خطی اوبهی، اما مصحف و محرف کُخ است. رجوع به کخ شود.

کچ.

[کَ] (اِ) اسم فارسی جص است. (تحفهء حکیم مؤمن). اما صورتی و یا تحریفی است از گچ. رجوع به گچ شود.

کچ.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. جلگه ای و گرمسیر. سکنه 250 تن. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کچ.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باهو کلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. جلگه ای و گرمسیر. سکنه 250 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کچا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگر کهدمات در بخش مرکزی شهرستان رشت. جلگه ای و معتدل. سکنه 643 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کچپ.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است در ناحیهء دابو از نواحی آمل. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 152 و بخش انگلیسی ص 112). دهی است از دهستان دابو در بخش مرکزی شهرستان آمل. معتدل و مرطوب. سکنه 1160 تن. این ده از دو محله به نام کچپ نیاکی و کچپ نوایی تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کچرانلو.

[کِ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. جلگه ای و معتدل. سکنه 1124 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کچرستاق.

[کَ رُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای کجور شهرستان نوشهر است. این دهستان در قسمت باختر و جنوب باختری المده واقع شده و از رودخانهء کیج رود که سرچشمهء آن حدود کالج است مشروب می گردد. راه شوسهء المده به نوشهر از شمال این دهستان می گذرد. این دهستان از 16 دیه تشکیل شده و جمعیت آن 1650 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کچرودی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان. کوهستانی و سردسیر. سکنه 180 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کچری.

[کِ] (هندی، اِ) طعامی است مرکب از برنج و ماش و روغن و بیشتر در هندوستان پزند. (برهان). خورشی که هندیان از برنج و ماش و روغن کنند و این لغت نیز هندی است و اصلش کچری به کاف مخلوط با هاست. (از آنندراج).
- کچری ماش؛ خوراکی است و طرز تهیهء آن از اینقرار است که ماش را پاک و دست آس می کنند و غربال می زنند پس از آنکه خاکش رفت از صبح تا عصر در آب گرم می خیسانند. سپس با آب کف مال می کنند و پوستش را می گیرند و پس از داغ شدن روغن بقدر لازم می ریزند و پس از سفت شدن در ظرف می کشند و با روغن داغ و شکر یا شیره می خورند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کِجْری شود.

کچف.

[کَ چَ] (اِ) نامی است که در گرگان به لِوَر دهند. (یادداشت مؤلف). یکی از گونه های درخت اولس است که در جنگلهای شمال ایران نیز فراوان است(1). شرم. اسف. عسف. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به لور شود.
.(لاتینی)
(1) - Carpinus - arientalis

کچک.

[کَ چَ] (اِ) جانوری است که مشک آب را پاره کند و او را مشک در نیز گویند. (برهان) (از آنندراج). جانوری است که مشک بدرد و آن را مشک در نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کچل شود.

کچک.

[کُ چَ] (اِ) کیک که به عربی برغوث خوانند. (آنندراج).

کچک چرمک.

[کُ چِ چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر. سکنه 200 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچکول.

[کَ] (اِ) کشکول. (برهان) (آنندراج). زنبیل. (ناظم الاطباء) : چون آن کچکول حلوا را در حضور خواجه گذاشتند... (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). درویش با ایشان موافقت کرد کچکول حلوایی پیش آورد. (انیس الطالبین بخاری). || گدا. گدایی کننده. (از برهان) (از آنندراج). سائل بکف.
- کاسهء کچکول؛ کاسهء گدایان. خچکول. (از برهان) (از آنندراج). و رجوع به کشکول شود.

کچل.

[کَ چَ] (ص) شخصی را گویند که سر او موی نداشته باشد و زخم یا داغهای زخم داشته باشد و او را به عربی اقرع خوانند. (برهان). بمعنی کل است که در سر مو ندارد. (آنندراج) :
زین کچول و کچل سری چندند
که به ریش جهان همی خندند.اوحدی.
- کچل شدن چمن و یا جامهء پرزدار یا قالی؛آن است که جای بجای پرز و خواب یا سبزهء آن رفته باشد و لکه به لکه بجای مانده باشد.
- کچل کردن کسی را؛ از کثرت تکرارِ خواهش او را به ستوه آوردن. (یادداشت مؤلف).
-امثال: کچل مشو، همه کچل بخت ندارد. (امثال و حکم). کچل چه گفت وای سرم؛ نظیر: هرچه دیه گوید از درد گیه گوید. (امثال و حکم).
کچل و کدو لعنت به هر دو . (امثال و حکم). رجوع به کچلی شود.

کچل.

[کُ چَ / کَ چَ] (اِ) بمعنی کچک و آن جانوری باشد که مشک آب را پاره کند. (از برهان). جانور مشک در. کچل و کچر یکی تصحیف است. (از آنندراج). رجوع به کچل شود. || (ص) آدمی و حیوانی را نیز گفته اند که پایهای او کجواج باشد یعنی راست و درست نباشد. (برهان). آدم و حیوانی که پای او کژ است. (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). || پایمال. کوفته. (فرهنگ فارسی معین) :
از چل چل تو پای من زار شد کچل
من خود نمی چلم تو اگر میچلی بچل.
امیرخسرو (از جهانگیری).

کچل.

[کُ چَ] (ص) بدرفتار و خراب و این هندی است. (غیاث اللغات).

کچل.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. تپه ماهور و سردسیر. سکنه 235 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچل آباد.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان نعلین بخش سردشت شهرستان مهاباد. کوهستانی و جنگلی. معتدل. سکنه 158 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کچل آباد.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی و معتدل. سکنه 435 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کچل آباد.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوه از شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر. سکنه 127 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچل آباد.

[کَ چَ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگی میانهء جنوب و مشرق شیراز شاید این قریه را امیر کچل بیک ذوالقدر که در سال 909 ه . ق. وارد شیراز گردید و مدتی توقف نمود احداث کرده باشد وکچل آباد گفتند یا آنکه مصطفی قلی بیک کچل افشار که مدتی در فارس راتق و فاتق امور دیوانی بود آن را ساخته باشد. (از فارسنامهء ناصری). و رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7 شود.

کچل احمد.

[کَ چَ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ در شهرستان همدان. تپه ماهور و سردسیر. سکنه 235 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچلام.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهشال بخش آستانه در شهرستان لاهیجان. جلگه ای و معتدل. سکنه 609 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کچلانلو.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان مشهد. کوهستانی و معتدل. سکنه 256 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کچل ده.

[کَ چَ دِ] (اِخ) دهی است در ناحیهء رودبار سفلی در نور مازندران. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 150 و بخش انگلیسی ص 111). دهی است از دهستان میان رود سفلای بخش نور در شهرستان آمل. معتدل و مرطوب. سکنه 100 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کچلک.

[کَ چَ لَ] (ص مصغر) کچل کوچک. (یادداشت مؤلف).

کچلک.

[کَ چَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیل دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش. جلگه ای و معتدل. سکنه 412 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کچلک باز.

[کَ چَ لَ] (نف مرکب) بد معامله. که دین خود را بد ادا کند. (از یادداشت مؤلف). || آنکه کچلک بازی درآورد. کسی که بیهوده داد و فریاد راه اندازد. (فرهنگ فارسی معین) :
بی وجود و کچلک باز شدی
در فن مسخره ممتاز شدی.
ملک الشعراء بهار.

کچلک بازی.

[کَ چَ لَ] (حامص مرکب)عمل کچلک باز. || بدی پرداخت و اداء دین. بد معاملگی. (یادداشت مؤلف).
- کچلک بازی درآوردن؛ بد پرداختن دین. بدمعاملگی کردن. (از یادداشت مؤلف).
- || داد و فریاد بیجا کردن. الم شنگه راه انداختن. (فرهنگ فارسی معین). جنقولک بازی درآوردن. (امثال و حکم). گربه رقصانیدن. اطوار درآوردن. اذیت و آزار کردن. بهانه جویی کردن و سر و صدا و افتضاح راه انداختن. (لغات عامیانهء جمالزاده).

کچلک محله.

[کَ چَ لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ)دهی است از دهستان چهارفریضه در بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی. جلگه ای و معتدل. سکنه 226 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کچل منگان.

[کَ چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز. کوهستانی و سردسیر. سکنه 240 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچله.

[کُ چُ لَ / لِ] (اِ) چیزی است از جملهء سمومات خصوصاً گرگ و سگ را زود می کشد و آن را به عربی قاتل الکلب و خانق الکلب می گویند. (برهان). چیزی است از جملهء سمیات که سگ را زود کشد و به زبان اهل طبرستان کلاج دارو گویند و به لغت سریانی ازاراقی و آن بیخی است مدور و پهن و سخت و صلب و بعضی از آن خورند و آن را مبدل مزاج بسیار سرد دانند. (آنندراج) (یادداشت مؤلف). دارویی سمی و مهلک که ازاراقی و قاتل الکلب و خانق الذئب نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کُچولَه شود.

کچله.

[کَ چَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر، سکنه 142 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچله جرد.

[کَ چِ لَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین جلگه ای و معتدل. سکنهء آن 160 تن. آب آن از قنات. محصول غلات و چغندرقند و میوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کچلی.

[کَ چَ] (حامص) مرضی است که طفلان را در سر بهم رسد و بعد از نیک شدن موی برنمی آورد. (برهان) (آنندراج). جوششی که در سر کودکان بهم رسد و پس از به شدن، موی در سر آنها برنیاید. (ناظم الاطباء). کَلی. قَرَعَة. (یادداشت مؤلف). مرضی است که بر اثر آن زخمهایی در سر پیدا شود و موی بریزد. ضایعهء عفونی پوستی که بوسیلهء قارچی به نام آکوریون اسکنلینی(1)در انسان (پوست سر) و برخی از حیوانات از قبیل موش، سگ، خروس، خرگوش و اسب و غیره پدید می آید. این ضایعه در روی پوست سر انسان ابتدا بصورت لکهء قرمز رنگی است که بعد متمایل به زردی می شود و منظرهء یک زخم چرکی را دارد. زخم مزبور به آهستگی از محیط اطراف خود بزرگ می شود و انساج سالم را فرا می گیرد. محیط زخم صاف نیست بلکه دارای تضاریس و فرورفتگیهایی می باشد. مرکز زخم گودتر از اطراف است (بعلت تحلیل و عفونت بیشتر انساج) بزرگی زخم کچلی از یک نقطه تا یک سکّه یک ریالی متغیر است و معمو چون اسپرهای قارچ عامل کچلی به نقاط دیگر پوست سر نیز سرایت می کنند از اینجهت بلافاصله پس از پیدایش یک زخم زخمهای متعدد دیگر نیز در سر هویدا می شوند و کم کم تمام سر را فرا می گیرند. مرض کچلی امروزه بعلت رعایت بهداشت بسیار کم است و بیشتر در طبقات فقیر و عاری از بهداشت دیده می شود. و سرایتش از انسانی به انسان دیگر است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کچل شود.
.(لاتینی)
(1) - Achorion schanleini

کچلی.

[کَ چَ] (اِخ) قریه ای است از قرای صفاهان. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ده کوچکی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10). و رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10 شود.

کچور.

[کَ] (هندی، اِ) در هندوستان چیزی است مانند زرنباد که بوی خوش دارد. (آنندراج) :
به هر باغی ازو بو می گرفتم
کچورها از کس او می گرفتم.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).
و رجوع به کَجور شود.

کچورستاق.

[کَ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان. جلگه ای و معتدل. سکنه 244 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچوز.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد. کوهستانی و معتدل. سکنهء آن 169 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچوسنگ.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان اردستان. کوهستانی و معتدل. سکنه 575 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچوکچو.

[کُ کُ] (اِ صوت) صوتی که بدان مردم برخی ولایات ایران سگ را خوانند، بیشتر برای خوردن، مانند بیاه بیاه در جاهای دیگر. (از یادداشت مؤلف).

کچ و کلفت.

[کُ چُ کُ فَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خادمه های بسیار. شاید در اصل کوچ و کلفت خادمه های خانهء امیری یا خانی یا صاحب ثروتی باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به کوچ و کلفت شود.

کچول.

[کَ] (اِ) جنبانیدن جفته و سرین باشد هنگام رقص. (برهان). جنبانیدن سرین باشد در رقص و پا کوفتن. (اوبهی). کاچول. (آنندراج). جنبش جفته و سرین در هنگام رقص. (ناظم الاطباء) :
اسرار ملک بین که به غول افتاده ست
و آن سکهء زر بین که به پول افتاده ست
و آن دست برافشاندن مردان ز دو کون
اکنون به ترانه و کچول افتاده ست.
(منسوب به ابی سعید ابوالخیر).
نشاط در ایشان آمد و رقص و کچول آغازیدند. (راحة الصدور). || (ص) در زبان عوام، صورتی دیگر از کچل است. (از لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به کچل و رجوع به کچول و کچل شود.

کچول کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) قر دادن. قر دادن کون را. (یادداشت مؤلف). جنبانیدن سرین. (لغات عامیانه جمال زاده). رقص کمر.
- کون و کچول کردن؛ قر دادن در سرین، گاهِ رقص. (یادداشت مؤلف) : شربتی از این (آب مخمر انگور) بخونی دادند چون بخورد اندکی روی ترش کرد گفتند دیگر خواهی گفت بلی شربتی دیگر بدو دادند در طرب کردن و سرود گفتن و کون و کچول کردن آمد. (نوروزنامه).

کچول و کچل.

[کَ لُ کَ چَ] (ص مرکب، از اتباع) رجوع به کچول و رجوع به کچل شود :
زین کچول و کچل سری چندند
که به ریش جهان همی خندند.اوحدی.

کچول و کشمیر.

[کَ لُ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کون و کچول. (یادداشت مؤلف) :
جان از ره کون کنی و سازی
در کندن جان کچول و کشمیر.سوزنی.

کچوله.

[کُ لَ / لِ] (اِ)(1) اسم فارسی اذاراقی است. (تحفهء حکیم مؤمن). قاتل الکلب. (بحر الجواهر). خانق الکلب. کُچُلَه. (یادداشت مؤلف). کچلا. کوچوله. ازاراقی. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است از تیرهء خرزهره که چندین گونه دارد و همه قی آور و ملین هستند. در آسیا و جنوب اروپا و آمریکا می روید از این گیاه گلوکوزیدی به نام سیمارین(2) بدست آورده اند. تعداد کاسبرگها و گلبرگهای آن هریک پنج عدد است؛ میوه اش مرکب از دو برگهء طویل است و دانه ها دارای طعم تلخ و سوزانی هستند. برخی گونه های این گیاه بعنوان گل زینتی کشت می شوند. (فرهنگ فارسی معین)(3).
, Apocyn(لاتینی)
(1) - Apocynum
erectum
.
(فرانسوی)
(2) - Cymarine. (3) - در برخی کتب کچوله مرادف با جوزالقی ذکر شده که اشتباه است. (از فرهنگ فارسی معین).

کچو مثقال.

[کَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین شهرستان اردستان. کوهستانی و معتدل. سکنه 1508 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچویه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رونیز جنگل بخش مرکزی شهرستان فسا کنار راه فسا به شیراز. معتدل. سکنه 330 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کچویه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان فرامرزان بخش بستک شهرستان لار. گرمسیر. سکنه 1178 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کچویه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. کوهستانی و معتدل. سکنه 1818 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) انگشتر بی نگین خانه را گویند یعنی حلقه ای باشد از طلا و نقره و غیره که بر انگشت کنند و آن را به عربی فَتخَه خوانند و بدان شبها بازی کنند و کچه بازی همان است. (برهان). انگشتری بی نگین خانه را گویند چنانکه بازی انگشتری که زنان و دخترکان کنند کچه بازی گویند. (آنندراج). چهله (هندی) (از جهانگیری) (از غیاث اللغات). انگشتری بی نگین خانه یعنی حلقه ای از طلا و نقره که بر انگشت و زنخ و چانه کنند. (ناظم الاطباء) :
دو دست این جهان و آن جهان پوچ
کچه پیش من است این پوچ و آن پوچ.
میرتشبیهی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کَجَه شود.
- کچه گل کردن؛ بیرون آمدن کچه از مشت کسی. (از آنندراج).
- || ظاهر شدن راز پنهانی و مأخذ، همان انگشتربازی است و هر وقتی که گل کند انگشتر که پنهان است پیدا می شود. (از آنندراج). ظاهر شدن و فاش کردن چیزی نهانی. (ناظم الاطباء). رجوع به کچه بازی شود.
|| زنخ و چانه را نیز گویند که موضع ریش بیرون آمدن باشد. (برهان). کچه بمعنی زنخ است مرادف کاچه و آن را چانه نیز گفته اند. (از آنندراج). کاجه. (از فرهنگ جهانگیری). کُچَّه. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). مخفف کاچه، در شیراز نیز بدین معنی مستعمل است. (فرهنگ نظام).
- کچه درآوردن؛ به شیرازی یعنی دهان و چانه را کج کردن به تمسخر و تقلید کسی. (آنندراج). دهن کجی کردن به تمسخر و تقلید کسی. (فرهنگ نظام). و رجوع به کُچَّه شود.
|| کفگیر. || قلابی که از آن گوشت آویزان کنند. (ناظم الاطباء). || کسی که سخن فصیح نتواند گفت و آن را کج زبان نیز گویند. (آنندراج).

کچه.

[کَ چَ] (اِخ) قصبه ای در رویان بود و به نام های کَجَّه، کجو، کجویه کچو نیز خوانده می شد. (از ترجمه سفرنامهء مازندران ص 205 و بخش انگلیسی ص 154). لسترنج در جغرافیای تاریخی نوشته است که در حول و حوش چالوس دو شهر بوده که یکی را کبیره و دیگر را کچه می گفته اند و یاقوت شهر کلار را همان کچه دانسته اما در این نامها اختلاط و اشتباه روی داده است دور نیست که کلار و کچه و رویان شهرهایی نزدیک به هم و حتی احتمال می رود هر سه اسم یک شهر باشند. (از جغرافیای تاریخ لسترنج ص 398 و 399).

کچه.

[کِ چ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. 321 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کچه.

[کُچْ چَ] (اِ) ذقن. زنخ. چانه. فک اسفل. (یادداشت مؤلف از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). و رجوع به کَچَه شود.

کچه باز.

[کَ چَ / چِ] (نف مرکب)کچه بازنده. که کچه بازد. که کچه بازی کند :
به راست بازی آن بی غلط زن کچه باز
که جفت داد به پنج و سپرد طاق به چار.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به کچه و رجوع به کچه بازی و رجوع به کجه باز شود.

کچه بازی.

[کَ چَ / چِ] (حامص مرکب)عمل کچه باز. آن است که جمعی از حریفان دو جانب نشینند، حریف از یک جانب پنهان از حریفان مقابل، کچه در دست پنهان کند و همه رفیقانش مشت بسته پیش یکی از حریفان مقابل آیند اگر کسی را پوچ گوید و کچه در مشتش باشد او برده باشد والاّ حریفان طرف ثانی و چون کچه از مشت کسی بر آید گویند کچه گل کرد و کچه رو کرد و نیز گویند کچه را در توده خاکی پنهان کنند و به ضابطه ای که مقرر دارند با هم گرو بندند و بازند کسی که بازی را برد گویند کچه اش گل کرد. (از آنندراج). نوعی از بازی که شبها با انگشتر بی نگین بازی کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به کجه بازی شود.

کچه گنبد.

[کَ چِ گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار. کوهستانی و سردسیر. سکنه 250 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچه گنبد.

[کَ چِ گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوبازه در شهرستان بیجار. تپه ماهور و سردسیر. سکنه 440 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کچه ماهی.

[کَ چِ] (اِ مرکب) اسم دیلمی دلفین است. کجه ماهی. (از تحفهء حکیم مؤمن).

کچی.

[کِ] (اِ) اسم ترکی معز است. (تحفهء حکیم مؤمن). بز. صورتی است از گچی. رجوع به گچی شود.

کچی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز. جلگه ای و معتدل. 455 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کچی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان. کوهستانی و معتدل. 624 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان برزاوند شهرستان اردستان. کوهستانی و معتدل. 184 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کچید.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان کسلیان بخش سوادکوه شهرستان شاهی کوهستانی و معتدل و مرطوب. 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کچیر.

[کَ / کُ / کُ چَ(1)] (اِ) سرکرده و پیشوای مردمان را گویند. (برهان). پیشوای مردم. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). پیشوا. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). سرکردهء مردمان. (ناظم الاطباء).
(1) - بنا به ضبط فرهنگ جهانگیری.

کچیرده.

[کَ دَ / دِ / کُ چَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی کچیر است که سرکرده و پیشوای مردمان باشد. (برهان). رئیس و بزرگ اهل ده. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کجیر. کجیرده. رجوع به کچیر و کجیرده شود.

کچی گرد.

[کَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروه شهرستان سنندج. جلگه ای و سردسیر. سکنه 270 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کح.

[کُح ح] (ع ص) خالص. لغة فی قُحّ (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قُحّ. (اقرب الموارد). عربی کح؛ عربی خالص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به قح شود.

کحائل.

[کَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ کَحیل و کَحیلَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کحیل و کحیلة شود.

کحال.

[کِ] (ع اِ) سنگ سرمه. || سرمه. || مهرهء افسون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کحال.

[کَحْ حا] (ع ص) سرمه کش یعنی کسی که سرمهء دوا به چشم مردم کشیدن پیشهء او باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). کسی که کحل (سرمه) به چشم اشخاص می کشد. سرمه کش. در قدیم کحال به کسی گفته می شد که هم سرمه به چشم کسان می کشید و هم جراحات و امراض چشم را علاج می کرد. (از فرهنگ فارسی معین) :
نعل سم سمند ترا نام در جهان
کحال دیدهء ملک اکبر آمده.خاقانی.
مصطفی کحال عقل و کعبه دکان شفاست
عیسی آنجا کیست هاون کوب دکان آمده.
خاقانی.
کحال دانشم که برند اختران به چشم
کُحل الجواهری که به هاون درآورم.
خاقانی.
|| کسی که بیماریهای چشم را مداوا می کند. (ناظم الاطباء). طبیبی که در دهای چشم را درمان کند. چشم پزشک. (مهذب الاسماء) :
چارهء باصرهء اعمی فطری چه کند
گر چه در صنعت خود موی شکافد کحال.
وحشی.
- کحال شریعت؛ اشاره به حضرت رسول صلوات الله علیه و آله است. (برهان). از القاب پیغمبر اکرم است. (ناظم الاطباء).

کحالة.

[کِ لَ] (ع اِمص) علم کحالة از فروع علم طب است و علمی است که در آن از حفظ صحت و از میان بردن مرض چشم بحث می شود و موضوعش چشم انسان است. کتبی که در این علم نگاشته اند بسیار است از آنجمله: تذکرة الکحالین و ترکیب العین و رسالة الکی و شفاء العیون و صورالعیون و نتیجة الفکر فی احوال البصر و نورالعین و المهذب و غیر از اینها. (از کشف الظنون).

کحالی.

[کَحْ حا] (حامص) شغل کحال. چشم پزشکی. (یادداشت مؤلف). || دانش کحال. (یادداشت مؤلف). علم بر مداوای بیماریهای چشم. علم به امراض چشم. (ناظم الاطباء). || (اِ) جای کحال. (یادداشت مؤلف). مطب چشم پزشک.

کحب.

[کَ] (ع مص) بر کون کسی زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کحب.

[کَ] (ع اِ) غورهء سبز انگور. (منتهی الارب). غورهء انگور. (ناظم الاطباء). واحد آن کحبة است. || کون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کحبة.

[کَ بَ] (ع اِ) واحد کَحب بمعنی غورهء انگور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کحب شود.

کحث.

[کَ] (ع مص) برداشتن از مال به هر دو کف دست. (از منتهی الارب). برداشتن از مال به هر دو دست و گفته اند با یک دست. (از اقرب الموارد).

کحثلة.

[کَ ثَ لَ] (ع مص) کلان شکم شدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) کلانی شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کحح.

[کُ حُ] (ع ص، اِ) زنان سالخورده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کحص.

[کَ] (ع مص) بازکاویدن از پای خود. (منتهی الارب). فحص. (از اقرب الموارد). رجوع به فحص شود.

کحص.

[کَ] (ع اِ) گیاهی است که دانهء آن به عین الجراد ماند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کحط.

[کَ] (ع اِ) خشک سال. لغة فی القحط فصیحة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کحط.

[کَ] (ع مص) خشک شدن و بازایستادن باران و خشکسال شدن. (ناظم الاطباء). لغت فصیحی است در قحط. (از اقرب الموارد). رجوع به قحط شود.

کحف.

[کَ] (ع اِ) عضو. ج، کُحوف. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کحوف شود.

کحکح.

[کُ کُ / کِ کِ] (ع ص، اِ) گنده پیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن نیک پیر. (اقرب الموارد). || شتر مادهء کهنسال فرتوت. (از منتهی الارب). شترمادهء مسن. (اقرب الموارد).

کح کح.

[کُ کُ / کَحْ حُ کُ] (اِ صوت) اسم آواز سرفه. (یادداشت مؤلف). حکایت صوت سرفه. حکایت صوت کحة. اه و اه. سرفان سرفان. سرف سرف.

کحل.

[کَ] (ع مص) سرمه کشیدن چشم را. (منتهی الارب). کُحل گذاردن در چشم. (اقرب الموارد). || سخت شدن سال. (منتهی الارب). کحل سنة؛ سختی آن. (اقرب الموارد). || کحل سنون قوم را؛ سال قحط رسیدن ایشان را و ضرر رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سبزی گیاه را نمودار کردن زمین. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کحل.

[کَ] (ع اِ) نام آسمان و منه: صرحت کحل، اذا لم یکن فی السماء غیم. (منتهی الارب). آسمان و گویند صرحت کحل؛ هنگامی که ابر در آسمان نباشد. (از اقرب الموارد). || سال سختی و قحط و هی معرفة لاتدخلها الالف و اللام ینصرف. (منتهی الارب). سال سخت. غیر منصرف است. (از اقرب الموارد). سال سخت و قحط ومعنی معرفه است و الف و لام بر آن داخل نمی شود و منصرف و غیر منصرف هر دو می آید. (از ناظم الاطباء). || سختی قحط و شدت آن. (منتهی الارب). || فی المثل: باءت عرار بکحل؛ اذا قتل القاتل بمقتوله. (منتهی الارب). باءت عرار بکحل؛ یعنی کشته شدن این به آن و عرار و کحل نام دو گاو بود که بر هم شاخ زده و هر دو مردند و این مثل را در صورتی گویند که کشته شود قاتل بمقتول خود. (ناظم الاطباء).

کحل.

[کُ] (ع اِ) مال بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مال بسیار. یقال: لفلان کحل و لفلان سواد؛ ای مال کثیر. (اقرب الموارد). || سنگ سرمه. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) : هر چه از جنس زمین بود چون کحل و زرنیخ و گچ... تیمم بر آن روا بیند. (کشف الاسرار ج 2 ص 552). و رجوع به ترجمهء صیدنه شود. || سرمه و هر چه در چشم کشند جهت شفای چشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) :
بصیرت گر کنی روشن به کحل معرفت زیبد
که دردش را اگر جویی هم اینجا توتیا یابی.
سنائی.
هست چو صبح آشکار کز رخ یوسف برد
دیدهء یعقوب کحل فرق زلیخا خضاب.
خاقانی.
دور سلیمان و جور، بیضهء آفاق و ظلم
عهد مسیحا و کحل، چشم حواری و نم.
خاقانی.
ای کحل کفایت تو برده
از دیدهء آخرالزمان نم.خاقانی.
اخستان شاه که از خاک در انصافش
کحل کسری و حنوط عمر آمیخته اند.
خاقانی.
سحرها بگریند چندانکه آب
فرو شوید از دیده شان کحل خواب.سعدی.
بدامان یوسف نهفته است کحلی
که روشن شود دیدهء پیر کنعان.وحشی.
و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی شود.
- کحل اسود؛ کحل اصبهانی. رجوع به کحل اصبهانی شود.
- کحل اصفر؛ دارویی است برای چشم مرکب از زعفران و کافور. در ذخیرهء خوارزمشاهی آمده است: بگیرند زعفران یک مثقال، کافور ریاحی نیم دانگ و نرم بسایند و بکار دارند دمعه را باز دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی صص 276 - 277 شود.
- کحل اصبهانی (اصفهانی)(1)؛ سولفور آنتیمون را گویند که بعنوان سرمه بکار می رفته است. کحل مغربی. کحل زرقانو. (فرهنگ فارسی معین). اِثمِد. سرمهء صفاهان. (تذکرهء داود انطاکی). کحل اسود. توتیا. (یادداشت مؤلف).
- کحل الاغبر؛ آن را جالینوس ساخته است و از کحلهای لطیف است برای اطفال. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). و رجوع به تذکرهء مذکور شود.
- کحل الباسلیقون؛ از کحلهای ملوکیه است و آن را ابقراط ساخته و باسلیقون یونانی است. و معنایش جالب السعادة است و گفته اند نام ملکی است و گفته اند معنایش ملوکی است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به تذکرهء مذکور شود.
- کحل البصر؛ کحل بصر. سرمهء چشم :
قصد در خسرو کن تا چشم سعادت را
از گرد رکاب او کحل البصر آمیزی.خاقانی.
به سِرّ جام جم آنگه نظر توانی کرد
که خاک میکده کحل بصر توانی کرد.حافظ.
- کحل الجواهر؛ سرمه که در آن مروارید ناسفته و دیگر جواهر انداخته می سایند روشنی چشم را. (آنندراج) (از غیاث اللغات) :
کحال دانشم که برند اختران بچشم
کحل الجواهری که به هاون درآورم.خاقانی.
دو کون امروز دکانی است کحال شریعت را
که خود کحل الجواهر یافتند انصار و اعوانش.
خاقانی.
کحل الجواهری بمن آر ای نسیم صبح
زان خاک نیکبخت که شد رهگذار دوست.
حافظ.
- کحل الرمادی؛ سازنده اش شناخته نیست، بلاضرر و مقوی است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به تدکرهء داود ضریر انطاکی شود.
- کحل الزعفران؛ به طبیبی منسوب است و آن جیدالفعل و حسن الترکیب است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به تذکرهء مذکور شود.
- کحل السادج الهندی؛ از ترکیبهای قدیم و عجیب است و برای غالب امراض سود دارد. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به تذکرهء مذکور شود.
- کحل السودان؛ بشامه. (منتهی الارب). بشمة. (از اقرب الموارد). جشمیزج. (از ناظم الاطباء). تشمیزج. (تحفهء حکیم مؤمن).
- کحل جلاء؛ جالینوس آن را ساخته است و آن از کحل های لطیف است برای اطفال. (از تذکرهء داود ضریرانطاکی). رجوع به تذکرهء مذکور شود.
- کحل جواهر؛ کحل الجواهر :
بر کحل جواهر آیدش چشم
چون بر خط او نظر گمارد.خاقانی.
و رجوع به کحل الجواهر شود.
- کُحلِ حَجَری؛ توتیا. (یادداشت مؤلف). رجوع به توتیا شود.
- کحل خَولان(2)؛ حُضُض. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). حُضَض و آن داروی تلخ است. (منتهی الارب). حضیض یمانی. (فرهنگ فارسی معین).
- کحل عیسی سای؛ سرمه که عیسی سائیده باشد. سرمهء سودهء دست عیسی مسیح :
دیده بان بام چارم چرخ را
نعل اسبش کحل عیسی سای باد.خاقانی.
- کحل فارس؛ انزروت که صمغ باشد. (از منتهی الارب). انزروت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کحل فارسی شود.
- کحل فارسی(3)؛ انزروت را گویند و آن صمغی باشد سرخ و سفید که آن را عنزروت هم خوانند. (برهان) (آنندراج). انزروت. (تحفهء حکیم مؤمن) (ناظم الاطباء).کحل کرمانی. (تحفهء حکیم مؤمن).
- کحل کرمانی؛ کحل فارسی. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کحل فارسی شود.
- کحل مسیحا؛ سرمهء عیسی و آن کنایه از شفای مردم کور است به معجزهء عیسی :
ای بر ز عرشت پایگه بر سرکشان رانده سپه
در چشم خضر از گرد ره کحل مسیحا ریخته.
خاقانی.
- کحل یعقوب؛ سرمهء یعقوب و کنایه است از دوای روشن شدن چشم یعقوب و از کوری رهیدن او :
رای پیرش مدد از بخت جوان یافت بلی
کحل یعقوب ز بوی پسر آمیخته اند.خاقانی.
|| تره ای است. ج، اکاحل، نادراً. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Collyze d´Ispahan (2) - فریطاق گوید که خَولان نام قبیله ای از عرب یمن بود که این سرمه را بدان نسبت دهند. (اسماء العقار). (از فرهنگ فارسی معین).
(3) - یونانی Sarkokolle فرانسه Sarcocolleلغت عربی است و سرمهء منسوب به ایران است. (حاشیهء برهان چ معین).

کحل.

[کُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

کحل.

[کَ حِ] (ع ص) چشم سرمه کشیده. (از منتهی الارب). عین کحل، ای مکحولة. (از اقرب الموارد).

کحل.

[کَ حَ] (ع اِ) آسمان و غیر منصرف است. (اقرب الموارد).

کحل.

[کَ حَ] (ع مص) سرمه گون شدن چشم بسرشت و سیاه گون شدن روئیدن گاه پلک و الفعل من سمع و منه قوله لیس التکحل فی العینین کالکحل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کحلا.

[کُ] (اِ) اسمی است مشترک بر چند چیز اول بر گاوزبان و آن دوائی است معروف که لسان الثور خوانند. || دوم مرزنگوش را گویند و آن نیز دوائی است که آذان الفار خوانند. || و سوم خردل صحرائی باشد. || و چهارم هوه جوه را گویند که ابوخلسا باشد. (برهان) (آنندراج). هوه چوه. (از منتهی الارب).

کحلاء.

[کَ] (ع ص) مؤنث اَکحَل. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به اکحل شود. || عین کَحْلاء؛ چشم سرمه گون. || چشم که سیاهی آن سخت سیاه باشد. (منتهی الارب). چشمی که سیاهی آن سخت سیاه باشد و گفته اند آنکه چون سرمه کشیده باشد اگر چه سرمه نکشد. (اقرب الموارد). || زن سرمه گون چشم. (منتهی الارب). || بز سپیدتن سیاه چشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است که آن را زنبور عسل خورد و نگاه می دارد یا گیاهی است ریگستانی که شکوفهء نیکو دارد. (منتهی الارب). گیاهی است ریگستانی که گل زیبایی دارد. (ناظم الاطباء). شنجار. (المنجد). شنگار. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شنجار شود. || لسان الثور که گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گاوزبان. (ناظم الاطباء). || مرغی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کحل کحیلة.

[کُ لُ کُ حَ لَ] (ع اِ مرکب)کلمه ای است که بدان بز را زجر کنند، ای سودِ سویدة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کحلی.

[کَ لا] (ع ص، اِ) جِ کَحیل و کَحیلَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کحیل و کحیلة شود.

کحلی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به کحل. (ناظم الاطباء). || نام جامه ای است سیاه که بیشتر زنان ولایت (ایران) پوشند. || سرمه ای رنگ. (غیاث اللغات) (آنندراج). سرمه ای. برنگ سرمه :
یا که چون پاشیده برگ نسترن بر برگ بید
یا چو لؤلؤ ریخته بر روی کحلی پرنیان.
فرخی.
روی هوا را به شعر کحلی بسته
گیسوی شب را گرفته در دوران بر.
مسعودسعد.
فلک هم هاون کحلی است کرده سرنگون گویی
که منع کحل سایی را نگون گردید این سانش.
خاقانی.
چرخ جادوپیشه چون زرین قواره کرد گم
دامن کحلیش را چینی مقور ساختند.
خاقانی.
بطانهء نیلگون از اجزاء غبار بر ظهارهء کحلی فلک دوختند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 267).
صبح چراغ فلک افروز شد
کحلی شب قرمزی روز شد.نظامی.
نکنده قبا کحلی آسمان
ز فضلش ببر خلعت زرفشان.نظام قاری.
- چادر کحلی؛ چادر کبود رنگ. چادر نیلی :
فلک در سندس نیلی هوا در چادر کحلی
زمین در فرش زنگاری که اندرحلهء خضرا.
مسعودسعد.
- چرخ کحلی؛ آسمان نیلگون. آسمان کبود :
خیالات ثوابت در خیالم
چنان آمد همی بیحد و بیمر
که اندرچرخ کحلی کرده ترتیب
هزاران در و مروارید و گوهر.انوری.
- کحلی جَرَس؛ جرس کبودفام. و در بیت ذیل از نظامی از هفت هندو که جرس نیلی فام دارند هفت ستاره و آسمان اراده شده است :
چنین گفت کایمن مباشید کس
ازین هفت هندوی کحلی جرس.
نظامی (اقبالنامه ص 274).

کحلی پرند.

[کُ پَ رَ] (اِ مرکب) پرند نیلی رنگ. پرند که رنگ کبود دارد :
چو شب در سر آورد کحلی پرند
سر مه درآمد به مشکین کمند.نظامی.
|| کنایه از تاریکی شب باشد. (برهان) (آنندراج). تاریکی شب. (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء).

کحلی پوش.

[کُ] (نف مرکب)سرمه ای پوش. که جامهء سرمه ای پوشد. سیاه پوش :
فلک را کرد کحلی پوش پروین
موصل کرد نیلوفر به نسرین.نظامی.
حلقه داران چرخ کحلی پوش
در ره بند گیش حلقه بگوش.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 8).

کحلی چرخ.

[کُ چَ] (اِ مرکب) آسمان کبودفام. فلک نیلگون. || کنایه از آسمان اول است. (برهان) (آنندراج). آسمان اول. (ناظم الاطباء). || سیاهی آسمان. (برهان) (آنندراج). تاریکی آسمان. (ناظم الاطباء). || سیاهی شب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کحلی رنگ.

[کُ رَ] (ص مرکب) به رنگ سرمه. سرمه ای. کبود. نیلگون. نیلفام :
صدف آن محیط کحلی رنگ
چون درآمود در لگام نهنگ.نظامی.

کحلی روز.

[کُ] (اِ مرکب) روز تاریک. روز تیره. || کنایه از تاریکی شب باشد. (برهان) (آنندراج). کحلی شب. (از برهان) (از آنندراج). کحلی پرند. تاریکی شب. (ناظم الاطباء). رجوع به کحلی شب شود.

کحلی شب.

[کُ شَ] (اِ مرکب) بمعنی کحلی روز است که کنایه از تاریکی شب باشد. (برهان) (آنندراج). کحلی پرند. تاریکی شب. (از ناظم الاطباء). رجوع به کحلی روز شود.

کحمة.

[کَ مَ] (ع اِ) چشم؛ لغت یمنی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و قال شارح القاموس و لعل صوابه العنب. (از اقرب الموارد).

کحوص.

[کُ] (ع مص) محو و ناپدید شدن نشان. (آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || محو و ناپدید کردن کهنگی چیزی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفتن و گذشتن شترمرغ در زمین و غایب گردیدن آن چنانکه دیده نشود. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کحوف.

[کُ] (ع اِ) اعضاء. کَحف واحد آن است. (منتهی الارب). اعضاء و هی القحوف. (از اقرب الموارد). رجوع به کحف شود.

کحة.

[کُحْ حَ] (ع ص) مؤنث کُحّ. رجوع به کح شود.
- اُمّ کُحَّة؛ زنی که در شأن او فرایض نازل شد. (منتهی الارب).

کحه.

[کُحْ حَ / حِ] (اِ) در تداول عامه سرفه است. (از یادداشت مؤلف).

کحه زدن.

[کُ حْ حَ / حِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، بسیار سرفه زدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کحه شود.

کحی.

[کَحْیْ] (ع مص) تباه کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || فاسد شدن. (از اقرب الموارد).

کحیل.

[کَ] (ع ص) کحیلة. سرمه دار. (از غیاث اللغات). چشم باسرمه. (منتهی الارب). چشم سرمه کشیده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مکحول. بسرمه. بسرمه کرده. (یادداشت مؤلف) :
تا غزل خوان را بباید وقت خواندن در غزل
نعت از زلف سیاه و وصف از چشم کحیل(1).
فرخی.
چشم جادوی تو بیواسطهء کحل کحیل
طاق ابروی تو بیواسطهء وسمه وسیم.سعدی.
نه وسمه است آن به دلبندی خضیب است
نه سرمه است آن به جادویی کحیل است.
سعدی.
|| چشم سرمه گون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، کَحلی و کَحائِل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کسی که سرمه ای به چشم خود کشیده باشد. (غیاث اللغات).
(1) - معنی مناسب چشم سرمه گون هم هست.

کحیل.

[ ] (اِخ) عزیز پاشا در قاهره بسال 1856 م. متولد شد. کتابهای زیر از اوست: اثبات الحقوق مدنیه و اثبات التخلص منها، رساله فی الیمین، شرح قانون التجارة المصری. رجوع به معجم المطبوعات ج 2 ص 1548 شود.

کحیل.

[کُ حَ] (ع اِ) نفت یا قطران که بر شتران گرگین مالند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قطران. (مهذب الاسماء).

کحیلا.

[کُ حَ] (ع اِ) حشیشی است که به فارسی گاوزبان و به عربی لسان الثور خوانند. (برهان) (آنندراج). لسان الثور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به گاوزبان شود. || ابوخلسا. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ابوخلسا شود.

کحیلاء.

[کَ] (ع اِ) لسان الثور. (آنندراج) (منتهی الارب). کُحَیلاء. رجوع به کحیلا شود.

کحیلة.

[کَ لَ] (ع ص) کَحیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کحیل شود.

کحیلة.

[کَ لَ] (اِخ) از نساء خوارج که در ولایة ابن عامر در بصرة با دیگر خوارج خروج کرد. (البیان و التبیین ج 1 ص 283).

کخ.

[کَ] (اِخ) نام شهری است. (برهان) (از ناظم الاطباء).

کخ.

[کِ] (ص) تلخ و بی مزه باشد. (برهان). مزه تلخ. (غیاث اللغات).

کخ.

[کُ] (اِ) کرم را گویند چه هرگاه گویند که به فلانه چیز کخ افتاده است مراد آن باشد که کرم افتاده است. (برهان). کرم که در میوه و غیره می افتد. (غیاث اللغات). در لهجهء خراسانیان کرم باشد که در سیب و دیگر میوه ها افتد.
- در چیزی کخ افتادن؛ کرم افتادن در آن چیز و کرم زدن آن. (ناظم الاطباء).
- کخ لوجویی (در تداول خراسانیان) (= کخ -لب جویی)؛ کرم خاکی. (فرهنگ فارسی معین). || (در تداول مردم خراسان) نام عام اکثر بندپائیان خصوصاً ردهء حشرات و عنکبوتیان و هزارپائیان و کرمهاست. (از فرهنگ فارسی معین).

کخ.

[کُ] (اِ) گیاهی باشد که از درون آب روید و از آن حصیر بافند و در خراسان انگور و خربزه بدان آویزند. (برهان). گیاهی که از میان آب بروید و از آن حصیر ببافند و آن را دخ و دوخ و لخ و لوخ نیز گویند و چون از گیاه صورت زشتی بجهت ترسانیدن اطفال سازند آن را نیز کخ نامند. (فرهنگ جهانگیری). گیاهی که بدان بوریا بافند. (غیاث اللغات) :
نمانم جز عروسی را در این سنگ
که از کخ کرده باشندم به نیرنگ.نظامی.
رجوع به کخ در مادهء بعد شود.

کخ.

[کُ / کَ / کِ](1) (اِ) صورتی باشد زشت که کودکان را بدان ترسانند. (فرهنگ اسدی). هر صورت مهیب و زشتی باشد که بسازند و اطفال را بدان ترسانند. (برهان) (آنندراج). صورت زشت باشد که طفلان را بدان ترسانند. (صحاح الفرس) (غیاث اللغات). صورت زشتی که بجهت ترسانیدن اطفال از گیاه کخ سازند. (فرهنگ جهانگیری). شکل و پیکر زشت و مهیبی که سازند و اطفال را بدان ترسانند و هر چیزی که مشابه و مانند آن باشد. (از ناظم الاطباء). لولو. بُخ. یک سر و دو گوش. فازوع. (یادداشت مؤلف). بَیقور. فازوعه. (السامی فی الاسامی) :
آیم و چون کخ به گوشه ای بنشینم
پوست به یک ره برون کنم ز ستغفار.
فرخی.
ایمن بود از چشم بد آنکس که ز زشتی
در چشم کسان چون رخ شطرنج بود رخ
زان ایمنی از دیدن هر کس که بگویند
اندرمثل عامه که گچ را نپزد(2) کخ.سنائی.
-امثال: کخ کخ را نمی برد؛ لولو، لولو را نمی برد.7 (از فرهنگ فارسی معین).
|| بمعنی صورت زیبا که از چوب و غیره ترتیب دهند و لباس رنگین پوشانند. (غیاث اللغات) :
عروس کخ شبستانرا نشاید
ترنج از موم بستانرا نشاید.
نظامی (از آنندراج).
(1) - جهانگیری کلمه را به ضم و رشیدی به فتح ضبط کرده و چون در تکلم با کسر اول است همان مؤید صحت آن نسخهء خطی حرکات دار السامی فی الاسامی است که نزد من است و در قرن هفتم هجری نوشته شده در آن کخ با کسر کاف است. (از فرهنگ نظام).
(2) - ظ: کخ را نبرد. (فرهنگ فارسی معین).

کخ.

[کِ] (اِ) لفظی است که بجهت نفرت فرمودن اطفال از چیزی که نخواهند به ایشان بدهند یا خواهند از ایشان پس بگیرند گویند. (برهان). در آذربایجان چون خواهند اطفال را از طعامی مضر منع کنند گویند کِخ است. (صحاح الفرس). گاهی این لفظ را بجهت نفرت طفلان از خوردن چیزی که مناسب نیست و خواهند از او پس گیرند گویند و دیده ام در فرهنگ که گفته اند حضرت ختمی مآب وقتی به این لفظ پارسی تکلم فرموده اند زیرا که خرمای صدقه حاضر شده بود و حسنین یکی از آنها را در دهان مبارک گذاشته «و ادخل رسول الله اصبعه فی فیه و قال کخ کخ فخرج التمرة من فیه» والله اعلم و راوی این حدیث فقیه ابواللیث سمرقندی آن را در کتاب بستان در باب من تکلم بالفارسیه آورده است. (آنندراج). یَع، کلمه ای است که بدان زجر کنند تا از گرفتن چیزی بازماند مثل کخ در عجم. (منتهی الارب). رجوع به کِخکِخ شود.

کخ.

[کَخ خ] (ع مص) خرخر کردن در خواب. (از منتهی الارب)(1) (از اقرب الموارد). کخیخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کخیخ شود.
(1) - در منتهی الارب فقط کخیخ آمده است و در اقرب الموارد کخ و کخیخ.

کخ.

[کُ] (اِخ)(1) رُبِرت کخ (1843 - 1910 م.) پزشک و میکرب شناس شهیر آلمانی است. کشف باسیل بیماری سل از افتخارات اوست.
(1) - Koch, Robert.

کخته.

[کُ تَ / تِ] (اِ) بمعنی شعلهء آتش باشد. (برهان) (آنندراج). زبانهء آتش. (یادداشت مؤلف).

کخج.

[کُ] (اِ) گیاهی باشد که از آن جاروب سازند و آتش هم بدان روشن کنند و به این معنی با جیم فارسی هم آمده است. (برهان). گیاهی که بدان زمین و فرش خانه را روبند و آتش نیز به آن افروزند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کخچ. (از برهان) (ناظم الاطباء). علف جارو. خلنگ. (فرهنگ فارسی معین) :
دست و پا و روی خوبان پر کلخج
ریش پیران زرد از بس دود کخج.
طیان بمی (از آنندراج).

کخچ.

[کُ] (اِ) کخج. (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کخج شود.

کخ ژنده.

[کَ ژَ دَ / دِ(1)] (اِ) بمعنی دیو باشد که در مقابل پری است. (برهان) (آنندراج). || روان بد. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء به ضم کاف آمده است.

کخکخ.

[کُ کُ] (اِ صوت) صدا و آواز سرفه کردن. (برهان). آواز سرفه کردن. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). آواز سرفه. (غیاث اللغات). سرفه کردن و تندتند نفس زدن. (فرهنگ فارسی معین) :
خرس نیز ار خورد بناچارش
زود در کخکخ اوفتد کارش.
اوحدی (از آنندراج).
|| صدای خنده را نیز گفته اند. (برهان). صدای خندهء بلند. (آنندراج). آواز و صدای خنده. (ناظم الاطباء) :
از پی مصلحت بر او خندد
کخکخی در بروت او بندد.سنائی.
چونکه درد و شور او بسیار شد
هر که صوفی بود با او یار شد
کخکخی و های و هویی می زدند
تا که چندین مست و بی خود می شدند.
مولوی.

کخکخ.

[کُ کُ] (اِ) حراره بود و حال صوفیان. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). حراره. (لغت نامهء حافظ اوبهی). قول. تصنیف ترانه. زجل. موشح. موشحه. شرقی. عروض البلد. قوما. ملعبه. کاری. موالیا. (یادداشت مؤلف) :
آهی کن و زین جای بجه گرد برانگیز
کخ کخ کن و برگرد و بدر بر پس ایزار(1).
حقیقی صوفی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
کخکخ اندر سماع چیست خری
چک چک اندر چراغ چیست تری.سنائی.
|| بمعنی حرارت و گرمی هم آمده لیکن اشاره به حرکتش نشده. (برهان). حرارت و گرمی. (ناظم الاطباء). صاحب برهان و به تبع او دیگران بمعنی حرارت و گرمی آورده اند و ظاهراً به اشتباه از حراره که قول و ترانه است و ذکر شد گرفته اند و حراره را حرارت پنداشته. (از یادداشت مؤلف).
(1) - اصل: ابزار.

کخکخ.

[کِ کِ] (اِ صوت) کلمه ای است که آنرا در وقت نفرت فرمودن از چیزی گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کخ شود.

کخ کخ.

[کِ کِ / کَ کَ / کَخ خ کَخْ خِنْ / کَخْ خِنْ کَخْ خِن / کَ خِ کِ خِ] (ع اِ)کلمه ای است که بدان کودک را زجر کنند تا از چیزی که ارادهء تناول آن دارد بازایستد و کذا عند التقذر من شی ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و قیل کلمه اعجمیة عربتها العرب. (منتهی الارب). و رجوع به کِخکِخ مادهء قبل و رجوع به کخ شود.

کخ کخ کردن.

[کُ کُ کَ دَ] (مص مرکب)سرفه کردن. سرفیدن. سرف سرف. || خنده زدن. خنده کردن به آواز. || حال صوفیان یافتن. قول و ترانه و تصنیف صوفیانه سر کردن : پنداشتم که آمده ای که چیزی پرسی برو ای دوست که من کاری دارم مهمتر از اینکه من چیزی بشما دهم تا شما دحمل کو زنید(1) و کخ کخ کنید و این بیت برگویید و رقص کنید:
آراسته و مست به بازار آیی
ای دوست نترسی که گرفتار آیی.
(اسرارالتوحید چ بهمنیار ص 225 و چ صفا ص 284).
(1) - ن ل: که بحملو لوک زنید؛ بحد کورند(؟)

کخکخة.

[کَ کَ خَ] (ع مص) کخ کخ گفتن کودک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کخم.

[کَ] (ع مص) راندن چیزی را از جای خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کخیخ.

[کَ] (ع مص) خر خرکردن در خواب. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به کَخّ شود.

کد.

[کَدد] (ع اِ) شانهء سر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مشط الرأس. (تاج العروس). || جواز که در وی چیزی کوبند مثل هاون و مانند آن. (منتهی الارب). آنچه در آن چیزی کوبند مانند هاون. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کویین (در تداول مردم قزوین). || (اِمص) جد و جهد. کوشش. (ناظم الاطباء) :
چون رسد آن نان گرمش بعد کد(1)
گویدش بنشین که حلوا می رسد.مولوی.
|| کاوش. جستجو. تفحص. (از ناظم الاطباء). || طلب رزق. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). گدایی. (یادداشت مؤلف) :
پیر و طفلان شسته پیشش بهر کد
تا به سعد و نحس او لاغی کند.مولوی.
کار یزدان را نمی بینند عام
می نیاسایند از کد صبح و شام.مولوی.
جامه پشمین از برای کد کند
بومسیلم را لقب احمد کند.مولوی.
- کد کردن؛ طلبیدن. کسب کردن. بدست آوردن :
شمع نی تا پیشوای خود کند
نیم شمعی نی که نوری کد کند.مولوی.
(1) - در فارسی اغلب مخفف آید.

کد.

[کَدد] (ع مص) رنجانیدن کسی را. (منتهی الارب). رنجانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || خواستن از کسی کد کاری را. (منتهی الارب). خواهش کردن از کسی کوشش در کاری را. (ناظم الاطباء). || کشیدن چیزی را جامد باشد یا سائل. (منتهی الارب). کشیدن چیزی و کندن به دست خود خواه جامد باشد آن چیز یا روان. (از ناظم الاطباء). || اشارت کردن با انگشت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنج و ستهیدن در خواهانی چیزی. الحاح کردن در طلب و خواهانی چیزی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شدت و سختی در کار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). اشتداد در عمل. (از اقرب الموارد). || در تعب و مشقت انداختن کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در رنج و تعب و سختی در کار واقع شدن. (از ناظم الاطباء) :
تا مدد گیرد ازو هر صورتی
از کمال و از جمال و قدرتی
باز بی صورت چو پنهان کرد رو
آمدند از بهر کد در رنگ و بو.مولوی.
|| شانه کردن سر را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || کوفتن زمین را به پای خود پس کوبیده شدن. (از ناظم الاطباء).

کد.

[کَ] (اِ)(1) خانه باشد و به عربی بیت خوانند. (برهان). خانه و آن را کت نیز گویند چه در پارسی تا با دال مبدل می شود. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) :
کدخدایی همه غم و هوس است
کد رها کن ترا خدای بس است.سنائی.
|| ده. (غیاث اللغات). و رجوع به کدخدا و کدبانو و کدواده و کدیور و نظایر آن و کلمهء کت شود. || تخت. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). رجوع به کت شود. || بمعنی نخست و اول هم آمده است. (برهان). نخست و اول. (ناظم الاطباء). اما ظاهراً همان تخت است که به اشتباه نخست خوانده شده است.
(1) - اوستایی kata (کنده)، پهلویkatak(خانه)، وخی ket، سریکلی ced، شغی cid. (حاشیهء برهان چ معین).

کد.

[کَ] (اِ) کده. کت. قد. قند. کند. (یادداشت مؤلف). کذ. کث. خانه. بیت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کت و کلمات فوق شود. || (پیشوند) بر سر اسماء درآید و معنی خانه و محل و ده دهد، چون کدخدا (خداوند خانه، ده و غیره) و کدبانو (خانم خانه). || (پسوند) به آخر اسماء پیوندد و معنی محل و جای و مقام دهد چون بتکده. (از فرهنگ فارسی معین). مزید مؤخر در پاره یی از اسامی چون روذفغکد. فرنکد. فوزکد. براکد. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کت شود.

کد.

[کَ] (اِ) به لغت ژند و پاژند کَس باشد و عربان شخص گویند. (برهان)(1).
(1) - در رسم الخط پهلوی kad و kat (این دو کلمه kasتلفظ می شوند) بمعنی کوچک و که (با های ملفوظ) است و ظاهراً از معنی «کس» پهلوی (یعنی کوچک) باشتباه افتاده اند. (از حاشیهء برهان چ معین).

کدأ.

[کَدْءْ] (ع مص) کُدوء. سرما خوردن گیاه و پژمریدن و بر زمین نشستن یا بی آب ماندن و ناگوالیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر زمین نشاندن سرما کشت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).بر زمین نشاندن سرما کشت را به اینکه متوقف شود یا سرنگون یا بیرون آمدنش کند گردد. (از اقرب الموارد).

کدأ.

[کَ دَءْ] (ع مص) بانگ کردن گرفتن زاغ که گویا قی می کند در آواز کردن. || کوتاه و ناگوالیده ماندن تره و تباه گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کداء.

[کَ] (اِخ)(1) نام عرفات. || کوهی است به اعلای مکه و دخل النبی صلی الله علیه و آله و سلم مکة منه. (آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
(1) - از: کدی.

کداء.

[کِ] (ع مص)(1) بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). بازداشتن و منع کردن. (ناظم الاطباء). || بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - از: کدی. در اقرب الموارد برخی از این معانی در ذیل کدی [ کَ دْ یْ ] آمده است.

کداء.

[کَددا] (ع ص) بسیار گدایی کننده. (یادداشت مؤلف). علی الکداء ویحک کم تکدی. (از ترجمان البلاغهء رادویانی، ص 108).

کداخدامنشی.

[کَ خُ مَ نِ] (حامص مرکب) چون کدخدایان رفتار کردن. || حل دعاوی مردم به طریق حکمیت و دوستانه. (فرهنگ فارسی معین).
- با کدخدامنشی کاری را فیصل کردن؛کاری را به کدخدامنشی قطع و فصل کردن. (یادداشت مؤلف). انجام کاری به دوستی و از طریق حکمیت. (از فرهنگ فارسی معین).

کداد.

[کُ] (ع اِ) درودن صِلّیان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و درودهء آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صلیان درو کرده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) فحلی است که خران را به وی منسوب کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کدادة.

[کُ دَ] (ع اِ) دردی روغن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قِشدَة. (از اقرب الموارد). ثفل روغن. خَرَّه. (یادداشت مؤلف). || آنچه در بن دیگ ماند از طعام و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کُدارة شود. || کدادهء گیاه، قلیل آن. (از اقرب الموارد). || (اِخ) موضعی است به مروت مر بنی یربوع را. (منتهی الارب).

کدادیس.

[کَ] (ع اِ) جِ کُدّاس. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کداس شود.

کدار.

[کُ] (اِ)(1) نمدار. گاوکهل. کُپ. کف. کُدُر. نامی است که در طوالش به زیرفون دهند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 179). و رجوع به نمدار شود.
(1) - Tilia rubra.

کدارة.

[کُ رَ] (ع اِ) آنچه در بن دیگ باقی ماند از طعام و جز آن یا دردی روغن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).(1) کدادة و آن دردی روغن در ته دیگ است. (از اقرب الموارد). رجوع به کدادة شود.
(1) - در ناظم الاطباء بصورت دو معنی و جدا آمده است.

کدارة.

[کَ رَ] (ع مص) کَدَر. کُدور. کُدورَة. کُدُر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تیره شدن. (منتهی الارب). رجوع به کدرة و کدورة و کدور و کدر شود.

کداری.

[کُ ری ی] (ع ص) ابر تنک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابر رقیق. (اقرب الموارد).

کداس.

[کِ / کُ] (ع مص) کَدس. کَدسان. (منتهی الارب). رجوع به کدس شود.

کداس.

[کُ] (ع اِ) برف کوفتهء فراهم آورده. || عطسهء ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عطسهء بهائم و در انسان هم استعمال می شود. (اقرب الموارد).

کداس.

[کُدْ دا] (ع اِ) خرمن و غلهء درودهء فراهم آورده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دانه های درو شدهء خرمن شده. ج، کَدادیس. (از اقرب الموارد).

کداسة.

[کُ سَ] (ع اِ) چیزی که فراهم آرند و بعض آن را بر بعض آن گذارند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کداش.

[کُ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

کداش.

[کَدْ دا] (ع ص) مکدی یا شخاذ (گدا) لغت عراقی است. (از اقرب الموارد). || سختی کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کَسّاب. کثیرالکسب. (اقرب الموارد). || پژمرده گرداننده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بخیل کم خیر. (ناظم الاطباء).

کداع.

[کِ] (اِخ) جد معشربن مالک بن عوف که با امام حضرت حسین بن علی علیهماالسلام در طف کشته شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کدام.

[کُ] (ضمیر، ص) از ادات پرسش است در تردید. برای استفهام باشد و اطلاق این بر ذوی العقول و غیر ذوی العقول هر دو آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). بمعنی چه و که و این صفت همیشه مقدم بر موصوف باشد خواه آن موصوف شخص باشد و یا چیز و آن را در تردید مقصود بطور استفهام استعمال کنند مانند کدام چیز یعنی چه چیز و کدام کس یعنی چه کس و در وقتی که چندین عدد چیز و یا چند عدد کس موجود باشد و مقصود معلوم نبود بطور استفهام گویند کدام یک از این چیزها و کدام یک از این کسها. (ناظم الاطباء). چه کس. چه چیز. (یادداشت مؤلف). اَیُّ. (ترجمان القرآن). ج، کدامان. (از یادداشت مؤلف). از ادات پرسش است به معانی چه و که. (از فرهنگ فارسی معین) :
که این شیربازو گو پیلتن
چه مردست و شاه کدام انجمن.فردوسی.
تو زین چارگوهر کدامی بگوی
دلم را ره شادمانی بجوی.فردوسی.
وزان پس ببازارگان گفت شاه
که اکنون سپه را کدام است راه.فردوسی.
بدو گفت فرخ کدام است مرد
که دارد دلی شاد و بی باد سرد.فردوسی.
کدام است گرد کنارنگ دل
بمردی سیه کرده در جنگ دل.فردوسی.
با بتانی که می ندانم گفت
که از ایشان هوای من به کدام.فرخی.
حاجب را بگوی که لشکر را بیستگانی تا کدام وقت داده است؟ (تاریخ بیهقی).
کدام روز که پیش در تو خاقانی
شهیدوار به خونابه در نمی گردد.خاقانی.
دانی کرم کدام بود آنکه هر چه هست
بدهی به هر که هست و نخواهی جزای خویش.
خاقانی.
کدام دانه فرورفت در زمین که نرست
چرا به دانه انسانت این گمان باشد.مولوی.
آن کس که چو من نیست در این شهر کدام است.
مولوی.
کدام چاره سگالم که در تو در گیرد
کجا روم که دل من دل از تو بر گیرد.
سعدی.
حور از بهشت بیرون ناید تو از کجائی
مه بر زمین نباشد تو ماه رخ کدامی.سعدی.
میخواره و سرگشته و رندیم و نظرباز
وانکس که چو ما نیست در این شهر کدام است.
حافظ.
جانا کدام سنگدل بی کفایت است
کو پیش زخم تیغ تو جان را سپر نکرد.
حافظ.
مرحبا طایر فرخ پی فرخنده پیام
خیر مقدم چه خبر دوست کجا راه کدام.
حافظ.
کدام پایهء تعظیم نصب شاید کرد
که در مسالک فکرت نه برتر از آنی.حافظ.
- کدام است؛ برای چیست. چراست. دلیلش چیست. (یادداشت مؤلف) :
مرا ده ساقیا جام نخستین
که من مخمورم و میلم بجام است
ولیکن لختکی باریکتر ده
نبید یکمنی دادن کدام است.منوچهری.
- کدام یک؛ هرگاه چند چیز یا چند شخص بود که مقصود معلوم نباشد این کلمه را بکار برند، مانند: کدام یک از این کتابها مفیدتر است؟ کدام یک از این کسان مقصر است؟. (از فرهنگ فارسی معین).
- هر کدام؛ هر یک. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء).
- یک کدام؛ یک تن. (یادداشت مؤلف).

کدام.

[کُ] (ع اِ) اصل المرعی و آن گیاهی است شکسته و افتاده بر زمین و چون باران بارد ظاهر گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گیاه افتادهء بر زمین که چون باران بارد ظاهر گردد. (ناظم الاطباء). || (ص) مرد پیر سالخورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدامان.

[کُ] (اِ) جِ کدام. (یادداشت مؤلف) :
خون می رود از جسم اسیران کمندش
یک روز نپرسد که کیانند و کدامان.سعدی.
و رجوع به کدام شود.

کدامة.

[کُ مَ] (ع اِ) بقیهء چیزی که خورده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کدامة.

[کَ مَ] (اِ) گونهء انبرود. (مهذب الاسماء). گونهء امرود و جز آن. (یادداشت مؤلف).

کدامی.

[کِ] (اِ) سنگی باشد سبز تیره رنگ و آن در سواحل بحور بهم می رسد و خفیف و درشت می باشد. ارباب صنعت آن را بر قلعی طرح کنند. (برهان) (آنندراج).

کدامی.

[کُ] (ص نسبی، ضمیر) صفت تعیین عددی یعنی چندمی و این صفت را در صورتی که چند چیز و یا چند کس موجود باشد و مقصود غیر معلوم بود بطور استفهام بکار برند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کدامین شود.

کدامی.

[کُ] (حامص)(1) کدام بودن. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول منطق ابن سینا کدامی را بجای «ای شی ء» و «ایّ» بکار برده و گوید مطلب «ایّ» و آن از کدامی پرسد. (دانشنامه ص 63) : و چون نتوانی او را (ذات را) موجود پنداشتن تا بر آن حال بود مگر که کدامیش بجویی آن جنس بود چون شمار. (دانشنامهء الهی از فرهنگ فارسی معین).
(1) - از کدام + ی (مصدری یا اسمی).

کدامین.

[کُ] (ص نسبی، ضمیر) از: کدام + ین (پسوند). کدام. کدام یک. (یادداشت مؤلف). از ادات پرسش است و تردید را رساند و همیشه مقدم بر اسم آید. کدامی. (از فرهنگ فارسی معین) :
گشاده شود کار چون سخت بست
کدامین بلند است نابوده پست.ابوشکور.
کدامین پدر این چنین کار کرد
سزاوارم اکنون بگفتار سرد.فردوسی.
بگو مر مرا تا که بودم پدر
کیم من بتخم از کدامین گهر.فردوسی.
کدامین پسند آیدش زین دو راه
بفرمان رود هم بر آن ره سپاه.فردوسی.
کدامین ره آید مرا سودمند
کدام است با رنج و درد و گزند.فردوسی.
راست برگوی که در تو شده ام عاجز
به کدامین ره بیرون شده ای زین دز.
منوچهری.
گهر خوانمش یا عرض باز گوی
کزین هر دو نامش کدامین سزاست.
ناصرخسرو.
نقل خاص آورده ام ز آنجا و یاران بی خبر
کاین چه میوه ست از کدامین بوستان آورده ام.
خاقانی.
و گرنه ما کدامین خاک باشیم
که از دیوار تو رنگی (گردی) تراشیم.
نظامی.
غم خور و بگذر ز کدامین گلی
شاد نشسته به کدامین دلی.نظامی.
گفت چون بیرون شدی از شهر خویش
در کدامین شهر می بودی تو بیش.مولوی.
ندانم کدامین سخن گویمت
که بالاتری ز آنچه من گویمت.سعدی.
دو خواهند بودن به محشر فریق
ندانم کدامین دهندم طریق.سعدی.
در پیش شاه عرض کدامین جفا کنم
شرح نیازمندی خود یا ملال تو.حافظ.
ملوک زمان را کدامین ذخیره
به از ذکر باقیست ز ایام فانی.
فریدون العکاشه.
|| چه کس. (یادداشت مؤلف) :
تا کدامین دست گیرد در خطر
دست و پایی می زند از بیم سر.مولوی.
|| کجا. چه جای. چه محل. (ناظم الاطباء). || چندمین. (ناظم الاطباء).
- به کدامین؛ به چه جای. (ناظم الاطباء).
- || به چه کس. (ناظم الاطباء).
- || به چه چیز. (ناظم الاطباء).
- در کدامین؛ در چه جای. (ناظم الاطباء). رجوع به کدام شود.

کدان.

[کِ] (ع اِ) پاره ای از توهای پریشان رسن که بر گره بماند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || رشته ای است که در وسط دلو بسته می شود و آن را استوار می کند تا در سنگهای چاه خراب نشود و نجنبد. (از اقرب الموارد).

کدانة.

[کَ نَ] (ع اِمص) ناکسی و فرومایگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حقارت. ذلت. یقال ما ابین الکدانة فیه. (ناظم الاطباء). زشتی. هجنة. (از اقرب الموارد).

کداة.

[کَ] (ع اِ) طعام و شراب فراهم آوردهء انبار ساخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه از طعام و شراب جمع شود. (از اقرب الموارد). الکُدْیَة.

کدئة.

[کَ دِ ءَ] (ع ص) ارض کدئة؛ زمین دیر رویاننده گیاه. (منتهی الارب)(1). و رجوع به کادئة شود.
(1) - در اقرب الموارد این معنی در ذیل کادئة آمده است.

کدئین.

[کُ دِ] (فرانسوی، اِ)(1) جوهر مسکن افیون. یکی از آلکالوئیدهایی است که از تریاک به دست می آورند و دارای خواصی شبیه مرفین و فرمولش نیز شبیه فرمول مرفین است با این تفاوت که یک 2 CHاضافه دارد بنابراین فرمول آن را می توان بصورت «3NO21H18C» نوشت. کدئین بصورت بلورهای ریزی متبلور می شود و در آب کام محلول است و چون سمش کمتر از مرفین است در تداوی بجای مرفین با اطمینان بیشتر مصرف می شود و تمام خواص مرفین را دارد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Codeine.

کدایة.

[کُ یَ] (ع اِ) طعام و شراب گردآوردهء انبار کرده. (منتهی الارب) (از آنندراج). آنچه گرد آید از طعام یا شراب. (از اقرب الموارد).

کدب.

[کَ / کُ / کَ دِ / کَ دَ] (ع اِ) سپیدی که بر ناخن نوجوانان پیدا گردد. کذب. کُدَیباء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد آن کدبة است. (از اقرب الموارد).

کدب.

[کَ دِ] (ع اِ) خون تازه. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء). دم کدب؛ خون سپیدگون تنک رقیق. (ناظم الاطباء).و قرأَ ابن عباس «بِدَمٍ کَدِبٍ»، ای ضارب الی البیاض کانه دم قد اثر فی قمیصه فلحقته اعراضه کالنقش علیه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدبا.

[کَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت ژند و پاژند بمعنی دروغ باشد و به عربی کذب خوانند. (برهان) (آنندراج).
(1) - هزوارش K(a)d(a)ba، پهلوی droh(دروغ). (حاشیهء برهان چ معین).

کدبانو.

[کَ] (اِ مرکب) بی بی و خاتون و بزرگ خانه را گویند چه کد بمعنی خانه و بانو بمعنی بی بی و خاتون باشد. (برهان) (آنندراج). بانوی بزرگ خانه و سرای. (از انجمن آرای ناصری). خانم. مَهیرَه. (زمخشری) (دهار). بانوی خانه. خدیش. (یادداشت مؤلف) :
کلیدش به کدبانوی خانه داد
تنش را بدان جای بیگانه داد.فردوسی.
نشنودستی که خاک زر گردد
از ساخته کدخدا و کدبانو.ناصرخسرو.
ز آرزوی آنکه روزی زنت کدبانو شود
چون تن آزاد خود را بندهء خاتون کنی.
ناصرخسرو.
دختر استاد بوعلی دقاق، کدبانو فاطمه، که در حکم استاد امام ابوالقاسم قشیری بود. (اسرارالتوحید). کدبانوی خانه به معشوقه رقعه نبشت. (سندبادنامه ص 87). سرای خویش چون قاع صفصف خالی یافت از کدبانو و از خدمتکاران خانه نشان ندید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 346).
که ز کدبانوان قصر بهشت
بود زاهد زنی لطیف سرشت.نظامی.
-امثال: نه هر زنی بدو گز مقنعه ست کدبانو.
|| زن. زوجه. (یادداشت مؤلف). منکوحه. بی بی. خاتون. (ناظم الاطباء) : کدخدا رود بود و کدبانو بند. (قابوسنامه).
نَفْس است کدبانوی من من کدخدا و شوی او
کدبانویم گر بد کند بر روی کدبانو زنم.
مولوی (از آنندراج).
|| زنی را گویند که معتبر و موقر باشد و سامان خانه را بر وجه لایق کند. (برهان) (آنندراج). زنی که خوب خانه را اداره کند و گرداند. زن نیک که تعهد خانه و اهل خانه نماید. (یادداشت مؤلف) : گفته اند دیگ به دو تن اندر جوش نیاید چنانکه فرخی فرماید خانه به دو کدبانو نارفته بود. (قابوسنامه). خانه به دو کدبانو نارفته بود و به دو کتخدای ویران. (سیاست نامه).
خاک یابی ز پای تا زانو
خانه ای را که دو است کدبانو.سنائی.
|| ملکه. (یادداشت مؤلف) :
چو کدبانو از شهر بیرون شود
سوی جشن خرم به هامون شود.فردوسی.
به کدبانو اندرزکرد و بمرد
جهانی پر از داد گو را سپرد.فردوسی.
|| پیش منجمان دلیل جسم است چنانکه کدخدا دلیل روح و کیفیت و کمیت عمر مولود را از این دو اصل استخراج کنند و این دو بی هم نمی باید که باشد و هر کدام ازین دو که بی دیگری باشد عمر مولود را بقا نبود و کدبانو را به یونانی هیلاج خوانند و معنی آن چشمهء زندگی است. (برهان) (آنندراج). هیلاج در اصطلاح احکامیان و آن دلیل جسم نوزاد است. چنانکه کدخدا دلیل روح اوست. (یادداشت مؤلف). جسد. جسم. هیلاج در اصطلاح نجوم. (از ناظم الاطباء).و رجوع به هیلاج شود. || عوان یعنی زن غیر باکره یا میانه سال. (زوزنی). عَوان. (مهذب الاسماء). رجوع به کدبانو شدن شود. || ابزاری آهنین مر حکاکان و منبت کاران را که بدان حکاکی و منبت کاری می کنند. (ناظم الاطباء).

کدبانوئیة.

[کَ ئی یَ] (ع مص جعلی)کدبانو بودن : و لماکان صنمه منفعلا عن الجمیع لنزول رتبته کان حصة کدبانوئیة - ای اسفندارمذ - عن کل صاحب صنم حصة الاناث. (حکمت الاشراق چ هانری کربن ص 199). و رجوع به کدبانو شود.

کدبانو شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)عَون. تعوین. (تاج المصادر بیهقی). مراد از کدبانو، عوان یعنی زن غیر باکره یا میانه سال است. (یادداشت مؤلف): التعوین؛ کدبانو شدن زن. (زوزنی).

کدبانویی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کدبانو. فراهم کردگی سامان خانه بطور شایسته و خوش سلیقگی. (ناظم الاطباء). || صرفه جویی. (یادداشت مؤلف) :
مرد اگر یک قراضه کار کند
زن به کدبانویی چهار کند.
امیرخسرو دهلوی.
|| بزرگی در خانه و سرای. (یادداشت مؤلف) :
گلشن گلخن شود چون به ستیزه کنند
در یک خانه دو تن دعوی کدبانویی.سنائی.
زنان داشتی رای زن در سرای
به کدبانویی فارغ از کدخدای.نظامی.

کدبغانویین.

[کَ بُ] (اِخ) کتبوقانویان. رجوع به کتبوقانویان شود.

کدبة.

[کَ بَ / کُ بَ / کَ دَ بَ / کَ دِ بَ](ع اِ) واحد کدب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کدب شود.

کدج.

[کَ دَ / کَ] (ع مص) خوردن شراب را بقدر کفایت. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدح.

[کَ] (ع اِ) خراش. یقال: به کدح، ای خدش. و قیل الکدح اکثر من الخدش. ج، کُدوح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کردار خواه شر باشد و یا خیر. || کوشش و کسب. (ناظم الاطباء). و رجوع به کدح در معنی مصدری شود.

کدح.

[کَ] (ع مص) کوشش نمودن و کردن کاری را برای ذات خود خیر باشد یا شر. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کار کردن. (ترجمان جرجانی ص 81) (زوزنی). || خراشیدن روی را یا بوجهی معیوب ساختن یا تباه گردانیدن آن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خراشیدن. (زوزنی). || ورزیدن برای عیال خود. (آنندراج) (از منتهی الارب). کسب. (اقرب الموارد). || شانه کردن موی سر را. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدخدا.

[کَ خُ] (اِ مرکب)(1) کدخدای. صاحب خانه باشد چه کد بمعنی خانه و خدا بمعنی صاحب و مالک آمده است. (برهان) (از جهانگیری) :
به نزدیک مهمان شد آن پاک رای
همی برد خوان از پسش کدخدای.فردوسی.
خانهء محمود را مسعود باید کدخدای
خانهء شیر عرین را کدخدا زیبد عرین.
فرخی.
این باغ و این سرای دل افروز را مباد
جز میریوسف ایچ خداوند و کدخدای.
فرخی.
نشابور همه خراب گشته و نان منی به سه درم بود و کدخدایان سقفهای خانها بشکافته بفروختند. (تاریخ بیهقی). || بزرگ خانه. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). پیر و بزرگ خانه. رئیس خانه. (یادداشت مؤلف). مرد خانه. سرور سرای. مقابل کدبانو. (فرهنگ فارسی معین) :
چنان هم که در خانه ها کدخدای
چو سستی کند پست گردد سرای.فردوسی.
ولیکن به نه شهر اگر خانه سازی
به از دل در او کدخدایی نیابی.خاقانی.
من به صفت کدخدای حجرهء رازم
شکل فلک چیست حلقهء در راز است.
خاقانی.
زنان داشتی رای زن در سرای
به کدبانویی فارغ از کدخدای.نظامی.
هرچ از من و تو بجای ماند
از خانه به کدخدای ماند.نظامی.
چون در آواز آمد آن بربط سرای
کدخدا را گفتم از بهر خدای.سعدی.
-امثال: در خانه به کدخدای ماند همه چیز. (یادداشت مؤلف).
|| مردی را نیز گویند که زن داشته باشد. (برهان). مردی که زن خواسته باشد. (فرهنگ جهانگیری). مرد زن گرفته و عروسی کرده. (ناظم الاطباء). داماد. شوی. شوهر. زوج. بعل. (یادداشت مؤلف) :
چنین گفت با شوی کای کدخدای
دل شاه گیتی اگر شد برای.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو کدخدای
که ای جفت پاکیزه و رهنمای.فردوسی.
بشد پیش خاتون دوان کدخدای
که دانا پزشکی نو آمد بجای.فردوسی.
کدخدا رود بود و کدبانو بند. (قابوسنامه).
به توفیق یزدان ز سوی خدای
همی بود بر چار زن کدخدای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نشنودستی که خاک زر گردد
از ساخته کدخدا و کدبانو.ناصرخسرو.
چنانکه بسیار دیده اند و شنیده که دو زن که در خانهء یک کدخدا بوده اند قصد زیان یکدیگر داشته اند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). در وقت منهی فرمان داد تا خانه و مسکن و آشیانه و وطن آن حور جوزامنظر حورامخبر کجاست و کدخدای او کیست. (سندبادنامه). کدخدای از در درآمد و بر مستوره سلام کرد. (سندبادنامه ص 89).
نفس است کدبانوی من من کدخدا و شوی او
کدبانویم گر بد کند بر روی کدبانو زنم.
مولوی (از آنندراج)
سفر عید باشد بر آن کدخدای
که بانوی زشتش بود در سرای.سعدی.
|| بزرگ محله چه هر محله در جای خود به منزلهء خانه است و راتق و فاتق او کدخداست. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). رئیس محله. (فرهنگ فارسی معین) : در عقد بیع سرایی متردد بودم. جهودی گفت: من از کدخدایان این محلتم، وصف این چنانکه هست از من پرس.(2) سعدی (گلستان چ خطیب رهبر ص 323). میرزا یوسف خان کدخدای سنگلج. (مرآة البلدان از فرهنگ فارسی معین). || رئیس ده. (یادداشت مؤلف). رئیس و بزرگ ده. (ناظم الاطباء). متصدی امور ده. دهبان. دهدار. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی روستا دید نزدیک شهر
که دهقان و شهری از او داشت بهر
بیامد به خان یکی کدخدای
بپرسید کایدر مرا هست جای.فردوسی.
زن و مرد و کودک سراسر مه اند
یکایک همه کدخدای ده اند.فردوسی.
بدین مرز دهقانم و کدخدای
خداوند این بوم و کشت و سرای.فردوسی.
یکی را به ده در ندادند جای
همی گفت برده منم کدخدای.اسدی.
نکویی کن امسال چون ده تراست
که سال دگر دیگری کدخداست.سعدی.
اگر گنجی کنی بر عامیان بخش
رسد هر کدخدایی را برنجی.سعدی.
زان پس که ترا راه ندادند به ده
از خانهء کدخدا چرا می پرسی.
آصف ابراهیمی.
نه کدخدای جوشقان نه عامل زواره ام.
قاآنی.
- امثال: یکی را به ده راه نمی دادند خانهء کدخدا را می پرسید. (یادداشت مؤلف).
یکی دهش را می فروخت تا در ده دیگر کدخدا شود. (یادداشت مؤلف).
|| رئیس طایفه. (ناظم الاطباء). رئیس قبیله یا عشیره. (فرهنگ فارسی معین). || رئیس صنف (در زمان صفویه). رجوع به تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 49 شود. || حاکم. عامل. (ناظم الاطباء) : فیروز یکسال ساز جنگ کرد مردی بود نام او سوفرای... با تدبیر و امانت فیروز را بر وی ایمنی بود او را از سیستان طلب کرد و بر همهء مملکت خویش کدخدای کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). || شحنه. داروغه. کلانتر. داروغهء شهر. (یادداشت مؤلف). حافظ شهر. نگهبان شهر. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی پاک انبازش آرم بجای
که گردد به اهواز بر کدخدای.فردوسی.
چنان چون به یک شهر دو کدخدای
بود بوم ایشان نماند بپای.فردوسی.
کدخدای ری و آن نواحی به لهو و نشاط و آداب آن مشغول می باشد. (تاریخ بیهقی).
یا به سر دار بر چرا نکشیدش
شحنهء انصاف و کدخدای صفاهان.خاقانی.
|| در اصطلاح و عرف شخصی را گویند که موقر و معتبر و کارساز و مهم گزار مردم باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) : این نامک مردی بود از کدخدایان غزنین و بسیار مال داشت. (تاریخ بیهقی).
استعانت به کدخدایان برد.
مبلغی مرد و زن شفیع آورد.
سعدی (هزلیات چ سنگی تهران 1304).
|| پادشاه را هم کدخدا می گویند. (برهان). پادشاه را نامند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی پادشاه نیز آمده است. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) :
کیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین به کوه اندرون ساخت جای.
فردوسی.
سپهر بلندش بپای آورید [جمشید را]
جهانرا جز او کدخدای آورید.فردوسی.
بیایم [گراز] کنون با سپاه گران
ز روم و ز ایران گزیده سران
ببینیم تا کیست آن کدخدای [اردشیر]
که باشد پسندش بدینگونه رای.فردوسی.
- کدخدای جهان؛ جهان کدخدای. پادشاه جهان :
نباشیم گفتند همداستان
که شاهنشه و کدخدای جهان.فردوسی.
چنین گفت کای کدخدای جهان
سرافرازتر مهتر اندرمهان.فردوسی.
منم کدخدای جهان سربسر
نشاید نشستن به یک جای بر.فردوسی.
- جهان کدخدای؛ پادشاه جهان. کدخدای جهان :
یکی تخت زرین بلورینش پای
نشسته برو بر جهان کدخدای.فردوسی.
بدانست شاه جهان کدخدای
که اندردل بخردان چیست رای.فردوسی.
|| مجازاً، رئیس. سر. مدیر. مهتر. بزرگ. (یادداشت مؤلف) :
ترا خود خرد هست و پاکیزه رای
توئی بر کیان جهان کدخدای.فردوسی.
زن و مرد از آن پس یکی شد به رای
پرستار و مزدور با کدخدای.فردوسی.
ازین ده چه مزدور و چه کدخدای
به یک راه باید که دارند جای.فردوسی.
همه کدخدایند و مزدور کیست
همه گنج دارند و گنجور کیست.فردوسی.
ابر ده و دو هفت شد کدخدای
گرفتند هر یک سزاوار جای.فردوسی.
چو داری و خوردی و ماندی بجای
جهانرا تویی بهترین کدخدای.نظامی.
ورنه چون بگزیده ای آن پیشه را
از میان پیشه ها ای کدخدا.مولوی.
|| وزیر. دستور. (یادداشت مؤلف). پیشکار و متصدی و برگزارندهء امور سیاسی و تدبیر و رای امیری و بزرگی و پادشاهی و کدخدای پادشاهان وزیر آنان باشد :
چنین داد پاسخ بدو کدخدای
که ای شاه روشندل و پاکرای.فردوسی.
همن راز بگشاد با کدخدای [شاپور]
یکی پهلوان بود با داد و رای.فردوسی.
نبد خسروان را چنان کدخدای [چون فضل بن احمد].
بپرهیز و رادی به دین و به رای.فردوسی.
به انگشت بنمود با کدخدای
که اینک یکی اردشیری بجای.فردوسی.
گر کدخدای شاه جهان خواجه بوعلیست
بس گردنا که او بکند نرم چون خمیر.فرخی.
ای بسا شورا کز آن زلفینکان انگیختی
گر نترسیدی ز بومنصور عادل کدخدای.
منوچهری.
خوارزمشاه چون لشکر سلطانی بدید اول بشکوهید... و کشتی در میان جیحون باز گردانیده بود تا کدخدایش احمد عبدالصمد ویرا قوت دل داد. (تاریخ بیهقی). بر آن نخست نبشتم که کدخدایش [ یعنی کدخدای آلتونتاش خوارزمشاه ] احمد عبدالصمد کرد. (تاریخ بیهقی). خواجه احمد عبدالصمد کدخدای خوارزمشاه در کاردانی و کفایت یار نداشت. (تاریخ بیهقی). بروزگار آل بویه آنجا [ ری ] شاهنشاهان محتشم بودند و کدخدایان چون صاحب اسماعیل بن عباد و جز وی. (تاریخ بیهقی). و سالار و کدخدایان که امروز فرستیم بر سر و دل وی [ پسر کاکو ] باشد. (تاریخ بیهقی). کدخدای علی تکین و علی تکین این حدیث را غنیمت شمردند. (تاریخ بیهقی). کوتوال را گفت [ امیراحمد ] از حاجب باز پرسند تا سبب چه بود که کسی نزدیک من نمی آید. حاجب کدخدای خویش را نزدیک او فرستاد. (تاریخ بیهقی). و سپاهسالار محتشم اریارق و غازی را چاکری و کدخدائی که از وی تدبیری آید نبود. (تاریخ بیهقی). اگر خواهیم که خوارزمشاه برود کدخدای لشکرش را باید فرستاد. (تاریخ بیهقی). و کدخدایی نامزد کرده اند که از بلخ بر اثر تاش برود که تا کدخدا نرسد کارها همه موقوف باشد. (تاریخ بیهقی). جواب قاضی باید نبشت که تو کدخدای مالی ترا با سالاری لشکر چه کار است. (تاریخ بیهقی). هر چند خوارزمشاه کدخدایش را با بنه و ساقه و قومی ایستادانیده بود. (تاریخ بیهقی).
ملک سال هفتم ز بس خرمی
نگنجید گنجش همی در زمی
که چون پرهنر یوسف پاکرای
بدست آمد او را یکی کدخدای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
زر را... گفتند این پادشاه مردمان است اندرزمین چنانکه آفتاب اندرآسمان. و سیم را... گفتند این کدخدای مردمان است اندر زمین چنانکه ماه اندرآسمان. (نوروزنامه).
سپهر جاه و خورشید همانند
محمد کدخدای شاه ایران.
معزی (از آنندراج).
به نیم بیت مرا بدره ها دهند ملوک
تو کدخدای ملوکی مرا همین کار است.
خاقانی.
|| صاحب اختیار. (یادداشت مؤلف). کارگزار و دارنده و مالک و صاحب :
به گنجی که بد جامهء نابرید
فرستاد [ کاوس ] نزد سیاوش کلید
که بر خان و بر خواسته کدخدای
تویی ساز کن تا چه آیدت رای.فردوسی.
بدین پاک یزدان گوای منست
خرد بر زبان کدخدای منست.فردوسی.
[ ماکان ] مالی بسیار فرستاد [ طاهر ] همه بپذیرفت پس پیغام فرستاد که مردی کاری باید مرا تا بدین مالها کدخدای کنم. پس ماکان مردی بفرستاد آن مال همه بدان کدخدای سپرد. (تاریخ سیستان).
نحلی، جُعَل نه ای سوی بستان قدس شو
طیری، نه عنکبوت، مشو کدخدای خاک.
خاقانی.
|| متصدی اداره یا سازمان دولتی. (فرهنگ فارسی معین). متصدی و بر عهده دارندهء قسمتی از تشکیلات اداری یا تشریفاتی :
بدان کار بندوی بد کدخدای
جهاندیده و راد و فرخنده رای.فردوسی.
تاج الملک... کدخدای جامه خانهء سلطان بود ترکان می خواست که او را بر روی نظام الملک برکشد. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص 33). || نزد منجمان دلیل روح است چنانکه کدبانو دلیل جسم باشد و کیفیت و کمیت عمر مولود را از این دو دلیل استخراج کنند و اگر یکی از این دو نباشد عمر مولود را بقایی نیست. (برهان). به اصطلاح منجمان دلیل روح را گویند. (فرهنگ جهانگیری). به اصطلاح منجمان کدخدا و کدبانو دلیل روح و جسم و هر دو بی یکدیگر بی فایده اند و عمر مولود بی هر دو بقایی ندارد. و کدخدا را به یونانی هیلاج خوانند یعنی چشمهء زندگانی. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) : و چون پسر زادی [ زن ] درستی زر و سیم بر گهواره آویختندی و گفتندی کدخدای مردمان این هر دواند. (نوروزنامه). و رجوع به کدخداه و هیلاج شود.
(1) - از: کد (خانه) + خدا (صاحب) = کتخدا، معرب آن نیز کتخدا، پهلوی katak xvatai. (حاشیهء برهان چ معین). این کلمه بصورت کخیا و کخدا [ کَ خُ ] و کیخاو شاید کیا در لهجه های مختلف مخفف شده است. (یادداشت مؤلف).
(2) - این عبارت در گلستان چاپ دکتریوسفی ص 130 چنین است: «... جهودی گفت بخر که من کدخدای قدیم این محلتم و نیک و بد این خانه چنان که من دانم دیگری نداند...»

کدخدا الله.

[کَ خُ اَ لْ لاه] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند از طوایف بالا گریوه و هرو در پیشکوه لرستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

کدخدا حسینی.

[کَ خُ حُ سَ] (اِ مرکب)قسمی خربزه. (یادداشت مؤلف). قسمی خربزه که در حوالی و اطراف تهران و ورامین کارند.

کدخداسر.

[کَ خُ سَ] (ص مرکب)مقتصد. صرفه جو : و باز مرد توانگر را... اگر بخیل باشد کدخداسر و دانا گویند. (مرزبان نامه چ قزوینی ص 181).

کدخداسری.

[کَ خُ سَ] (حامص مرکب) اقتصاد. صرفه جویی. (یادداشت مؤلف). رجوع به کدخداسر شود.

کدخدا شدن.

[کَ خُ شُ دَ] (مص مرکب) زن گرفتن. تأهل کردن. بَضع. (یادداشت مؤلف). شوهر شدن :
چنان کودک نارسیده بجای
یکی زن گزین کرد و شد کدخدای.
فردوسی.
|| با زن باکره آرمیدن شوی. (یادداشت مؤلف).
- کدخدا شدن داماد؛ برداشتن شوی بکارت زن را. (از یادداشت مؤلف).
- کدخدا شدن دختر؛ برداشتن شوی بکارت او را. (یادداشت مؤلف).

کدخدا علی پناه.

[کَ خُ عَ پَ] (اِخ)تیره ای از ایل بیرانوند است از طوائف بالا گریوه و هرو در پیشکوه لرستان و در حدود 80 خانوار می باشد. مسکن ایل بیرانوند در دره چینی، هرو، بزهل، تنگ عزیز و تنگ دینار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

کدخدا کردن.

[کَ خُ کَ دَ] (مص مرکب) کدخدا قرار دادن. || داماد کردن. عریضهء اخلاص آیین بخدمت اشرف نوشته چون در هرات پسرش را کدخدا می کرد طوی الوشی ارسال داشته بود. (عالم آرا از فرهنگ فارسی معین).

کدخدا محمدجافر (جعفر).

[کَ خُ مُ حَمْ مَ فِ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند از طوایف بالا گریوه و هرو در پیشکوه لرستان و دارای 70 خانوار است. مسکن این ایل در دره چینی، هرو، بزهل، تنگ عزیز و تنگ دینار است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

کدخدا مردعلی.

[کَ خُ مَ عَ] (اِخ)تیره ای از ایل بیرانوند است از طوایف بالا گریوه و هرو در پیشکوه لرستان که با تیرهء کدخدا ملا اسدالله رویهم 70 خانوارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

کدخدا ملااسدالله.

[کَ خُ مُلْ لا اَ سَ دُلْ لاه] (اِخ) رجوع به کدخدا مردعلی شود.

کدخدامنش.

[کَ خُ مَ نِ] (ص مرکب)آنکه چون کدخدایان رفتار کند. || باوقار. متکبر. (فرهنگ فارسی معین).

کدخداه.

[کَ خُ] (اِ مرکب) از کده (خانه) و خداه (رب). (از مفاتیح العلوم خوارزمی). کوکب مُبتَزّ بر هیلاج و آن در علم احکام نجوم دلالت بر کمیت عمر کند. (یادداشت مؤلف). کدخدا. (فرهنگ فارسی معین). کوکب ناظر به هیلاج به اتصال حقیقی و از آن کمیت عمر مولود استنباط کنند و اتصال حقیقی یا از درجات متساویه در طول روز است یعنی درجاتی که بعدشان از نقطتین انقلاب مساوی باشد یا از درجات متساوی در مطالع است یعنی درجاتی که بعدشان از نقطتین اعتدال مساوی باشد. (یادداشت مؤلف). کدخداه کوکبی است که مستولی بر موضع هیلاج باشد به این معنی که صاحب خانه ای بود که هیلاج در آن است یا صاحب شرف یا حظ دیگر از حظوظ پنجگانه و در صورتی که یک هیلاج کدخداه نداشته باشد رجوع به هیلاجی کنند که کدخداه داشته باشد و اگر هیچکدام از هیلاجات را کدخداه نبود درجهء طالع را هیلاج قرار دهند. مثلاً اگر در وقت ولادت قمر19 درجهء حمل باشد، قمر هیلاج است و آفتاب کدخداه زیرا شرف آفتاب در 19 درجهء حمل است و از اینرو مستولی بر موضع هیلاج باشد و در صورتی که درجهء طالع در 19 درجهء حمل شد هیلاج درجهء طالع است و کدخداه آفتاب. (از حاشیهء التفهیم ص 520). رجوع به التفهیم ص 519 و 520 و مجمل الاحکام و جوامع الاحکام و کفایت التعلیم و شرح ثمرهء بطلمیوس و رجوع به کدخدا و هیلاج شود.

کدخدای.

[کَ خُ] (اِ مرکب) کدخدا. رجوع به کدخدا شود.

کدخدایی.

[کَ خُ] (حامص مرکب)کدخدائی. صاحب چیزی. چیزداری. تمکن. تملک : آنچه رسم است که اولیاء عهد را دهند از غلام و تجمل و آلت و کدخدایی ما را [ مسعود را ] فرمود [ محمود ] . (تاریخ بیهقی).
کدخداییم را ز دست گشاد
دست بر مال و ملک بنده نهاد.نظامی.
|| تصدی امور ده. دهبانی. دهداری. (فرهنگ فارسی معین). || ریاست طایفه. (ناظم الاطباء). ریاست قبیله یا عشیره. (از فرهنگ فارسی معین). || ریاست خانه. (یادداشت مؤلف). مرد خانه بودن. آقای خانه بودن. مقابل کدبانویی. (فرهنگ فارسی معین). || ریاست صنف (اصطلاح صفویه). || ریاست محله. || نگهبانی شهر. ادارهء امور شهر. (فرهنگ فارسی معین) :
کزین پس نیابی تو از بخت بهر
بمن چون دهی کدخدایی شهر.فردوسی.
|| تصدی اداره یا سازمان دولتی. || پیشکاری بزرگان. (فرهنگ فارسی معین). عمیدی. صاحب اختیاری. شغل پیشکاری و سرپرستی و مباشرت امور خاص بزرگان مانند کارهای محاسباتی و ملکی و سپاهی آنان : ولایت به قحبی حاجب سپرد و کدخدایی او بوعلی شاد را داد. (تاریخ سیستان). فتیک خادم و بوالحسن کاشی آمدند باغلامی پانصد آراسته با کمرها و سلاح تمام و پذیرهء او [ طاهربن بوعلی ]برفتند امیر خراسان گفت کدخدایی این است که ابوالحسن کاشی و فتیک خادم امیر طاهر را کرده اند که بیستگانی همی ستدند و لشکر او نگاه داشتند. (تاریخ سیستان). و بیاید در تاریخ بعد از این سخت مشبع آنچه رفت و سالاری تاش و کدخدایی دو عمید. (تاریخ بیهقی). وی را ناچار باید کدخدایی داد که شغلهای خاصهء وی را اندیشه دارد. (تاریخ بیهقی). شغل کدخدایی به سهل عبدالملک دادند. (تاریخ بیهقی). گفت [ حضرت رضا ] یا امیرالمؤمنین فضل سهل بسنده باشد که وی شغل کدخدایی مرا تیمار داد. (تاریخ بیهقی). طاهر را نامزد کرده بود سلطان تا سوی ری رود به کدخدایی لشکری که بر او سپاهسالار تاش فراش است. (تاریخ بیهقی).
همه چیزی ز روی کدخدایی
سکون برتابد الاّ پادشایی.نظامی.
من از کجا و نصیحت کنان بیهده گوی
حکیم را نرسد کدخدایی بهلول.سعدی.
|| مهتری. سروری. بزرگی :
ترا کدخدایی و دختر دهم
همان ارجمندی و افسر دهم.فردوسی.
کدخدایی خدایی است برنج
خاصه آن را که نیست نعمت و گنج
کدخدایی همه غم و هوس است
کد رها کن ترا خدای بس است.سنائی.
به ذره آفتابی را که گیرد
به گنجشکی عقابی را که گیرد
چه سود افسوس من کز کدخدایی
جز این مویی ندارم در کیایی.
نظامی (خسرو و شیرین ص 24).
نشاید باز جست از خود خدایی
خدایی برتر است از کدخدایی
بفرساید همه فرسودنی ها
همو قادر بود بر بودنی ها.نظامی.
مجدالدین با زنش ماجرائی می کرد زنش بغایت پیر و بدشکل بود گفت خواجه کدخدایی چنین نکنند که تو میکنی. (منتخب لطائف عبید زاکانی ص 141).
ز درد دین نبود چشم شیخ اشک آلود
چو طفل گریه کند بهر کدخدایی نیست.
وحید قزوینی.
|| دستوری. وزارت. (یادداشت مؤلف) : مردی بود اندر عجم نام او مهر نرسی... بهرام او را وزیر خود کرد و کارها بدو سپرد... پس چون بهرام مهر نرسی... را وزیر خود کرد و او را بر کار و کدخدایی خویش بگماشت، به هندوستان اندرشد. (ترجمهء طبری بلعمی).
که چون پرهنر یوسف پاکرای
بدست آمد او را یکی کدخدای
بجز کدخدائیش و فرزانگی
خردمندی و علم و مردانگی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مرا حق خدمت درگاه باشد کار گل نباید کرد اما ترا کدخدایی کردن پادشاه بباید آموخت. (سیاست نامه). او [ ابوالعباس ] به نیشابور رفت و سلطان [ محمود غزنوی ] کدخدایی خویش بدو داد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 256). || پادشاهی. سلطنت. (فرهنگ فارسی معین) :
بجز تو همی هیچکس را مبادا
ز بعد ملک بر جهان کدخدایی.فرخی.
|| صرفه جویی. اقتصاد. (یادداشت مؤلف) :امساک از کدخدایی مدان... و عدالت میان هر دو صفت نگاه دار. (مرزبان نامه). || حسن ادارهء امور. (یادداشت مؤلف). || امور معیشت. (یادداشت مؤلف). گذران زندگی. امور ملکی و شخصی. سامان زندگی. سر و صورت دادن به امور شخصی : عدی بن زید [ ترجمان عربی خسرو پرویز ]... خان و مانش به حیره بود و هر سالی سه ماه از کسری دستوری خواستی و بیامدی [ به حیره ] و کدخدایی خویش راست کردی. (ترجمهء طبری بلعمی). || زناشویی. (یادداشت مؤلف). دامادی. عروسی. (ناظم الاطباء). ازدواج : نقل است که او عزب بود او را گفتند کدخدایی خواهی گفت نی گفتند چرا گفت از بهر آنکه با من شیطان است یکی دیگر درآید و مرا طاقت آن نباشد که دو شیطان در خانهء من باشد. (تدکرة الاولیاء). || آرمیدن با زن. آرامش : اگر بناگاه کدخدایی واقع شود فی الحال غسل می کرده اند و اگر بی پروایی کنند به مرض گرفتار می شده اند. (قندیه ص 67). || تأهل. شوهری. (یادداشت مؤلف). شوهر بودن. زوجیت. (فرهنگ فارسی معین). زن داری. عیالمندی. دوران تأهل :
بپرهیز از این جنگ و پیش من آی
نمانم که باشی زمانی بپای
کدخدایی کرد نتوانی برین ناکس عروس
زانکه کس را نامده ست از خلق ازو کدبانوی.
ناصرخسرو.
شوریده دلی چنین هوایی
تن درندهد به کدخدایی.نظامی.
در کدخدایی خویش بزکی داشتم گوشت آنرا نفقهء عیال کردم. (جهانگشای جوینی). || کنایه از شادی و جشن است. (آنندراج) :
رمضان آمد و همی سازند
کدخدایی ز سر اولوالابصار.
انوری (از آنندراج).
|| در احکام نجوم، عمل کدخدا. کدخدا بودن. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدخدا و کدخداه شود.

کدخدایی کردن.

[کَ خُ کَ دَ] (مص مرکب) اجرا کردن کدخدایی. شوهر بودن. سمت زوجیت داشتن. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدخدایی شود.

کدد.

[کَ دَ] (ع اِ) لغتی است در کَتَد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کتد شود. || (اِخ) موضعی است به دیار بنی سُلَیم. (از منتهی الارب) (معجم البلدان).

کدد.

[کُ دَ] (اِخ) موضعی است نزدیک بصره. (منتهی الارب). جایگاهی است نزدیک اوارة در چند روز راه از بصره. (از معجم البلدان).

کددة.

[کَ / کُ دَ دَ] (ع اِ) آنچه در بن دیگ ماند از طعام و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کدر.

[کَ] (ع مص) ریختن آب را. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد و المنجد تکدیر به این معنی آمده است.

کدر.

[کَ / کُ(1)] (اِخ) موضعی است نزدیک مدینه. (از منتهی الارب). و میان آن و مدینه 8 برید (96 میل) است(2). (از معجم البلدان).
(1) - بنا به ضبط معجم البلدان.
(2) - در اقرب الموارد هر برید برابر 12میل آمده است.

کدر.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اَکدَر. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به اکدر شود.

کدر.

[کَ دَ] (ع مص) کَدارَة. کدور. کُدرَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تیره شدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). نقیض صفا. (از اقرب الموارد). تیره گشتن و زایل شدن صفای چیزی. (از ناظم الاطباء). و منه خذ ما صفا و دع ماکدر. (منتهی الارب). و گفته اند کدرة در لون و کدورة در ماء و عین و کَدَر در همه موارد به کار رود. (اقرب الموارد). رجوع به کدارة و کدور و کدورة و کُدرة شود.

کدر.

[کَ دَ] (ع اِمص) تیرگی هر چه باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کدر.

[کَ دَ] (ع اِ) جِ کَدَرَة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کدرة شود.

کدر.

[کَ دَ] (اِ) رستنی باشد بسیار خوشبوی و آن را کادی گویند. شراب آن حصبه و جدری را نافع است تا به حدی که کسی را که آبله بیرون می آید قدری شراب کادی بیاشامد اگر عدد آن پنج باشد به شش نرسد. (برهان) (آنندراج). و آن را به هندی کیورا گویند که گلی است تندبو برگش دندانه های تیز دارد چون اره و در دکن و گوالیار بسیار می باشد. (آنندراج) : و اگر آب گذر نکند و حرارت همی فروزد به شربتهای دیگر چون شراب کدر و قرص کافور بازگردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بأس تو شهابی است که در کام شیاطین
با حرقتش آتش چو شراب کدر آید.انوری.
بهر دفع تبش آبله را مصلحت است
از طبیبان که شراب کدر آمیخته اند.خاقانی.
از برون آبله را چاره شراب کدرست
چون درون آبله دارید کدر باز دهید.
خاقانی.

کدر.

[کُ دُ / کُ دُرر] (ع ص) خر درشت ستبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدر.

[کُ دُرر] (ع ص) جوان فربه گرداندام سخت و توانا استوارخلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوان گرداندام و سخت. (اقرب الموارد).

کدر.

[کَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. کوهستانی و سردسیر. سکنه 150 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کدر.

[کَ دِ] (ع ص) تیره. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج). تیره گون. (اقرب الموارد) :
نام و القاب ملک با لقب و نام ملوک
لعل با سنگ و صفا با کدر آمیخته اند.
خاقانی.
آن به گهر هم کدر و هم صفی
هم محک و هم زر و هم صیرفی.نظامی.
لباس سوسن خیلی ساده زرد کدر برنگ موهایش بود. (سایه روشن صادق هدایت ص 13). || گرفته. آزرده. دلگیر. آشفته. ملول. پریشان. مشوش. (ناظم الاطباء). || تار. تاریک. ظلمانی. (ناظم الاطباء). تیره. (یادداشت مؤلف). || ناصاف. (ناظم الاطباء). دردآلود. (یادداشت مؤلف) :
بت درون کوزه چون آب کدر
نفس شومت چشمهء آن ای مصر.مولوی.

کدر.

[کَ دِ] (اِخ) نام قصبهء پاراب است. (حدود العالم چ ستوده ص 117). و رجوع به پاراب شود.

کدر.

[کَ دُ] (اِ) نامی که در طوالش به زیرفون دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به زیرفون شود.

کدرا.

[کَ] (اِخ) شهری است به یمن. پوست را به وی نسبت کنند. (منتهی الارب) (آنندراج). نام شهری است به یمن بر وادی سهام. (از معجم البلدان) :
بغیر طائف و کدرا ادیم گشتی پوست
چو آن سهیل شدی عکس افکن اقلیم.
سوزنی.

کدراء.

[کَ] (ع ص) مؤنث اکدر. (اقرب الموارد). رجوع به اکدر شود.

کدراک.

[کَ] (اِ) کفش چوبی که آن را با تسمهء متصل به آن بر پای بندند. (یادداشت مؤلف).

کدرپذیر.

[کَ دِ پَ] (نف مرکب)خلل پذیر. || مغموم و آشفته. (ناظم الاطباء).

کدر لعومر.

[کَ دُ لَ] (اِخ) شهریار عیلام و یکی از چهار پادشاه مختلف است که شهرهای دایره را مدت دوازده سال مفتوح داشته خراج گزار خود گردانیدند. از آن پس در سال سیزدهم آن شهرها یاغی شده بر وی عصیان ورزیدند و تمرّد نمودند لذا کدرلعومر به استعانت شهریاران متخالف بر پادشاهان دائره لشکر کشیده آنها را هزیمت داد و از آنها خواستهء بسیار و غنایم بیشمار بدست آورد بعضی از آنها متعلق به لوط بود و خود لوط را نیز اسیر نمودند لکن ابرام در پی ایشان شتافت و لوط برادرزادهء خود را با غنایم منهوبه از ایشان مسترد داشت. (از قاموس کتاب مقدس).

کدرم.

[کُ رُ] (اِ) غله ای باشد مانند ارزن و آن بیشتر در میان زراعت برنج روید. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). غله ای است مانند ارزن که در میان زراعت گندم روید و خوردن آن گردش سر آورد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). آن را به هندی کودون گویند و سبزهء آن به شالی بسیار مشابه است و در هندوستان آن را تنها کارند و هر جنس آن نشأه ناک نباشد بعضی از آن نشأه پیدا کند حتی که بسبب خوردن آن آدمی تا دو روز بیهوش ماند و آن جنس خریفی است. (سراج از حاشیهء برهان چ معین) :
گرسنه نیز تا بفرماید
کدرم و جو کرنج و ارزن خویش.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).

کدروس.

[کُ] (اِخ)(1) آخرین پادشاه آتن است وی از 1160 تا 1132 ق. م. سلطنت کرد و سرانجام چون شنیده بود که اگر پادشاه ملتی کشته شود آن ملت پیوسته سعادتمند و غالب خواهد زیست خود را به کشتن داد. آتنیان به احترام وی مقام سلطنت را برانداختند و از افراد خانوادهء او حکام دائمی انتخاب کردند که مِدُن پسر کدروس از آنجمله است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Codrus.

کدرة.

[کُ رَ] (ع مص)(1) تیره شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کَدَر. کَدارَة. کُدور. کُدورَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هر یک از مصادر فوق شود.
(1) - این مصدر فقط در اقرب الموارد آمده است.

کدرة.

[کُ رَ] (ع اِمص) تیرگی. کدورة. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تیرگی رنگ. (ناظم الاطباء). والکدرة فی اللون و الکدورة فی الماء و العین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کَدَر شود.

کدرة.

[کَ دَ رَ] (ع اِ) گل و لای حوض که به تک نشسته یا جامهء غوک و مانند آن که بر روی آب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لجن. لای یا بزغسمه. || ابر تنک. (منتهی الارب) (آنندراج). ابر رقیق. (از اقرب الموارد). کُدری. رجوع به کدری شود. || پاره ای از گل تراشه. (منتهی الارب). گل تراشهء ضخیم. (از اقرب الموارد). || کلوخ کلان. (آنندراج) (منتهی الارب). || دستهء دروده از زراعت. ج، کَدَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کدری.

[کُ] (ع اِ) ابر تنک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کَدَرة شود. || نوعی از سنگخوار تیره رنگ پشت ابلق زردگلو. (منتهی الارب) (آنندراج). سنگ خوار. (ناظم الاطباء). سنگخواره. قسمی از قطا و آن مرغی است. (مهذب الاسماء) :
در دامن کوه کبک شبگیران
در رفت به هم به رقص با کدری.
منوچهری.
و رجوع به سنگخواره شود.

کدس.

[کُ] (ع اِ) خرمن. (منتهی الارب). خرمن ناکوفته. (غیاث اللغات) (آنندراج). خرمن و دانه های درو کردهء کوفتهء فراهم کرده. (ناظم الاطباء).

کدس.

[کَ] (ع مص) عطسه دادن. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عطسه کردن بهیمه و گاه در مردمان هم استعمال شود. (ناظم الاطباء). کَدَسان. کِداس. (منتهی الارب). کُداس. (اقرب الموارد). || به شتاب رفتن گران بار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کوفتن و فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب). کوفتن دروده را و خرمن کردن آن را و فراهم آوردن. (ناظم الاطباء). || طرد کردن مرد و غیر آن را. || سوار شدن بعضی از خیل بر بعضی. (از اقرب الموارد). || برزمین افکندن کسی را: کدس به. (از منتهی الارب). افکندن و چسباندن کسی را بر زمین. (از اقرب الموارد). || به حرکت درآوردن سائق و راکب شتر را. (از اقرب الموارد).

کدست.

[کُ دِ] (اِ) وجب و بدست را گویند و به عربی شبر خوانند و آن مقداری است از پنجهء آدمی مابین انگشت کوچک و انگشت بزرگ. (برهان) (آنندراج)(1). و رجوع به وجب و بدست و شبر شود.
(1) - ظاهراً مصحف بدست (رشیدی) یا مبدل آن. (حاشیهء برهان چ معین).

کدسة.

[کَ سَ] (ع اِ) عطسهء ستور و عطسه دادن آن و گاهی در مردم هم استعمال کنند. (منتهی الارب). عطسهء بهائم و در مردم هم استعمال کنند. (از اقرب الموارد).

کدش.

[کَ] (ع مص) خراشیدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به شمشیر یا نیزه زدن کسی را و خسته کردن وی را. (آنندراج) (از منتهی الارب)(1). || سخت راندن کسی را. || بریدن چیزی را. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از پس راندن و دور کردن. (آنندراج) (از منتهی الارب). راندن. یقال کدشت الابل، اذا طردتها. (اقرب الموارد)(2). || به مشقت و رنج ورزیدن برای عیال خویش. (آنندراج) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). کسب کردن برای عیال خویش. (ناظم الاطباء). || به عطا و خیر کسی رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نقول کدشت منه عطاء؛ اذا اصبته. (منتهی الارب). || و قولهم اُکدُش بخبر؛ یعنی بطرفی از آن خبر بده و آگاه کن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة)(3).
(1) - در اقرب الموارد دو معنی اول و دوم به صورت یک معنی آمده است.
(2) - در ناظم الاطباء سه معنی اخیر در یک معنی آمده است.
(3) - در اقرب الموارد «اکدش [ اَ دِ ] بخیر» است.

کدع.

[کَ] (ع مص) دفع کردن و راندن کسی را (آنندراج) (از منتهی الارب). دفع کردن. (از اقرب الموارد).

کدعة.

[کُ عَ] (ع ص) خوار و ذلیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدف.

[کَ دَ] (ع اِ) آواز افتادن پاها بر جای سخت یا آوازی که بشنوی بی آنکه بنگری چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج)(1).
(1) - در اقرب الموارد این معنی ذیل کَدَفَة آمده است.

کدفت.

[کَ دُ] (اِ) کاسهء سر را گویند. (برهان) (آنندراج). جمجمه. (ناظم الاطباء) :
بجان دوست که گر صد هزار سال برآید
نه ممکنست که سودا بدر رود ز کدفتم.
نزاری قهستانی (از آنندراج).

کدفة.

[کَ دَ فَ] (ع اِ) صوت افتادن پاها بر جای سخت و گفته اند صوتی که بشنوی بدون دیدن چیزی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کَدَف. (ناظم الاطباء). رجوع به کدف شود.

کدک.

[کَ دَ] (اِ) چرغند. (یادداشت مؤلف). رجوع به چرغند شود.

کدکاد.

[کِ] (ع مص) از حد درگذشتن در ضحک. (منتهی الارب) (آنندراج). کَدکَدة. (ناظم الاطباء). و رجوع به کدکدة شود.

کدکد.

[کُ کُ] (اِ) ورمی است صلب که اندر پلک تولد کند و بدان ماند که دملی خواهد بود یا هست و عامه آن را کُدکُد گویند و دمل نیز گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (از بحرالجواهر).

کدکد.

[کَ کَ] (اِ صوت) کلمه ای که بز را بدان نوازند. (فرهنگ فارسی معین) :
زانکه دیریست تا مثل زده اند
نشود بز به کدکدی فربه.
ابن یمین (از فرهنگ فارسی معین).

کدکدة.

[کَ کَ دَ] (ع اِ) آواز خایسک و سندان و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). آواز و صدای خایسک و سندان و امثال آن باشد. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). || آواز برخورد چیزی بر چیزی صلب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کدکدة.

[کَ کَ دَ] (ع مص) از حد درگذشتن در ضحک. (منتهی الارب). افراط کردن در خنده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کِدکاد. رجوع به کدکاد شود. || زدن صیقل گر مصقله را بر شمشیر. (منتهی الارب). زدن آلت زنگ زدودن و مصقل را بر شمشیر. (ناظم الاطباء). || گرانبار رفتن. (منتهی الارب). گرانبار رفتن و سنگینی کردن. (ناظم الاطباء). || دویدن نرم. (منتهی الارب). دویدن بطی ء. (از متن اللغة). || راندن سخت. (منتهی الارب). سخت راندن کسی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دفع کردن کسی را دفع کردن سخت. (شرح قاموس). || کدکد، عدا علیه یعنی بر او ستم کرد یا وثب علیه. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

کدکن.

[کَ کَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنج گانهء شهرستان تربت حیدریه است که در سرتاسر شمال شهرستان واقع شده. این بخش جلگه ای و سردسیر است و بادهای شدید همواره از طرف خواف می وزد. بخش کدکن از دو دهستان به نام بالارخ و پائین رخ تشکیل شده که جمعاً 131 پاره دیه است و جمعیت آن 39203 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کدکن.

[کَ کَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش کدکن پایین رخ شهرستان تربت حیدریه است. سکنه 2637 تن، آب و هوا معتدل، محصول آنجا غلات، میوه، بادام، گردو و کشمش و شغل اهالی زراعت و گله داری است. قبر خواجه نظام الملک در این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کدم.

[کَ] (ع مص) گزیدن یا به دندان پیشین گزیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). گزیدن با قسمت ادنای دهن چون گزیدن خر و غیره از حیوانات. (از اقرب الموارد). || درخستن به آهن یا نشان کردن از آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). اثر گذاردن در چیزی به آهنی. (از اقرب الموارد)(1). نشان کردن به آهن در چیزی و خستن آنرا. (ناظم الاطباء). || راندن شکار را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || جستن چیزی را. (منتهی الارب) (از آنندراج).
- کدم فی غیر مَکدَم؛ طلب کردن در غیر جای طلب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد دو معنی فوق بصورت یک معنی آمده است.

کدم.

[کُ دَ] (ع اِ) نوعی از ملخ سیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحدش کُدَمَة است. (از اقرب الموارد).

کدم.

[کَ] (ع اِ) اثر. ج، کُدوم. (از اقرب الموارد).

کدمة.

[کَ مَ] (ع اِ) مصدر مرة. (از اقرب الموارد). || داغ و نشان. یقال ماللبعیر کدمة؛ اذالم یکن به اثرة ولا وسم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد در دو معنی و بتفکیک آمده است.

کدمة.

[کَ دَ مَ] (ع اِ) جنبش. یقال سمعت کدمته. (منتهی الارب). جنبش و حرکت. یقال ما به کدمة؛ نیست در آن جنبشی. (ناظم الاطباء). حرکت. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کدمة.

[کَ دِ مَ] (ع ص) بز درشت و ستبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کدمة.

[کُ دُمْ مَ] (ع ص) مرد درشت و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کدن.

[کَ] (ع مص) منطقه کردن جامه را و بستن آن. (منتهی الارب). مانند کمربند بر کمر بستن جامه را. (از ناظم الاطباء).

کدن.

[کِ / کَ] (ع اِ) جامه ای است که از آن پرده سازند یا نهالین که در هودج زیر خود گسترد زن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هوده و مانند آن که زنان بر وی سوار شوند. (منتهی الارب). مرکبی برای زنان. (از اقرب الموارد). || پالان. (منتهی الارب). رحل. (از اقرب الموارد). || هاون چرمین و آن از پوست پایچه ای است دباغت کرده که در آن ادویه و جز آن کوبند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کُدون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کدن.

[کَ دَ] (ع ص) تیره. (منتهی الارب) (آنندراج). کدر. (اقرب الموارد). || (اِمص) تیرگی و کدورت. (ناظم الاطباء).

کدن.

[کَ دِ] (ع ص) شتر بزرگ کوهان با پیه و گوشت. (منتهی الارب). || مرد دارای گوشت و پیه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مؤنث کَدِنَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کَدِنات. (اقرب الموارد). و رجوع به کدنة شود.

کدن.

[کَ دَ] (ع مص) آلوده شدن لفج شتر. (از منتهی الارب). سیاه شدن لب از چیزی که خورند. لغتی است در کتن. (از اقرب الموارد). رجوع به کتن شود. || چریده شدن شاخهای صلیان و باقی ماندن بیخ آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدن.

[کِ دِ / کَ دَ(1)] (اِ) مجمع و روستایی را گویند که قریب به ده هزار مردم در ایام عاشورا آنجا جمع شوند و گریه کنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). روستایی است که هر عاشورا ده هزار مرد آنجا گرد آیند. (از یادداشت مؤلف از لغت نامهء اسدی) :
بوالحسن مرد که زشتست تو بگذار دنبه(2)
آن نگیری که مر او را دو کسانند به کدن.(3)
ابوالعباس.
|| (ص) حیز. مخنث. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). پشت پایی. (برهان).
(1) - بنا به ضبط نسخه ای از لغت نامهء اسدی.
(2) - شاید: تو بگذار و بنه.
(3) - بضرورت شعری به سکون دوم تلفظ شود.

کدنگ.

[کُ دَ] (اِ) کدنگه. چوبی باشد که گازران و دقاقان جامه را بدان دقاقی کنند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). چوبی که گازران جامه بدان کوبند تا پاک شود. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کدین. کُدینه. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کودینه. بَیزَر. (زمخشری). کدنگه. (از آنندراج) :
به دار جور تو سر برنهم کدنگ بزن
ز عشق روی تو بیزارم ار بگویم آه.سوزنی.
بیزر...، کدنگ گازران. (منتهی الارب). رجوع به کدین و کدینه شود.

کدنگه.

[کُ دَ گَ / گِ] (اِ) بمعنی کدنگ است که بدان جامه دقاقی کنند. (برهان). رجوع به کدنگ شود.

کدنة.

[کِ نَ] (ع اِ) کوهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کدنة.

[کِ نَ / کُ نَ(1)] (ع اِ) پیه و گوشت. یقال لرجل انه لحسن الکدنة. (منتهی الارب). کثرت پیه و گوشت و گفته اند خود پیه و گوشت هنگامی که زیاد باشد. (از اقرب الموارد). امرأة ذات کدنة؛ دارای گوشت. (اقرب الموارد). || قوم مرد. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - بنا به ضبط اقرب الموارد.

کدنة.

[کَ دِ نَ] (ع ص) مؤنث کَدِن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کدن شود.

کدنی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کدن که قریه ای است از قراء سمرقند و ابواحمد عبدالله بن علی بن الشاه الکدنی که پیشوایی فاضل در سمرقند است از آنجاست. وی در 433 ه . ق. وفات یافت. (از لباب الانساب ج 2 ص 31).

کدو.

[کَدْوْ] (ع مص) کُدُوّ. به درنگ برآمدن گیاه زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بد برآمدن کشت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کدو.

[کَ] (اِ) گیاهی است از ردهء دولپه ای های پیوسته گلبرگ که سردستهء تیرهء خاصی به نام تیرهء کدوئیان می باشد. گیاهی است بالارونده و علفی و دارای برگهای ساده و خشن است و برخی از برگها بصورت پیچکها درمی آیند که گیاه بدان وسیله به تکیه گاه می چسبد. گلهای آن زردرنگ و نر و ماده از یکدیگر جدا هستند ولی بر روی یک پایه قرار دارند. میوهء این گیاه حجیم می شود و درون میوه دانه های زیادی قرار می گیرند. دانهء کدو مسطح و پهن و بدرازی 17 تا 30 میلیمتر و به عرض 8 تا 12 میلیمتر و بضخامت 3 تا 4 میلیمتر است. یک انتهای دانه مدور و انتهای دیگر نوک دار است. قسمت مورد استفاده دانهء کدو مغز دانه است که شامل لپه ها و یک پردهء نازک و برنگ مایل به سبز است. کدو اقسام مختلف دارد که غالباً میوه های آنها گوشت دار و خوراکی است. (از فرهنگ فارسی معین) :
نتوان ساخت از کدو کوداب
نه ز ریکاشه جامهء سنجاب.عنصری.
بهتر ز کدویی نباشد آن سر
کو فضل و هنر را مقر نباشد.ناصرخسرو.
جای حکیمان مطلب بی هنر
ز آنکه نیاید ز کدو هاونی.ناصرخسرو.
کدو برکشیده طربرود را
گلوگیر گشته به امرود را.نظامی.
مغز سران کدوی خشک اشک یلان زرشک تر
زین دو به تیغ چون نمک پخته ابای معرکه.
نظامی.
گاه برهنه قدمم همچو سرو
گاه برهنه ست سرم چون کدو.
کمال الدین اسماعیل.
مرد که خودپسند شد همچو کدو بلند شد
تا نشود ز خود تهی پر نشود کدوی او.
مولوی.
کس از سربزرگی نباشد بچیز
کدو سربزرگ است و بیمغز نیز.سعدی.
کدو در صحن بستان چیست باری
که جوید سربلندی با چناری.
امیرخسرو دهلوی.
گزر و شلغم و چندر کلم و ترب و کدو
تره ها رسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
- کدوی بنگالی؛ کدو غلیانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدو غلیانی شود.
- کدوی تخم؛ گونه ای کدو(1) که از دانه های آن برای کشت مجدد کدو استفاده می شود. (از فرهنگ فارسی معین).
- کدوی تنبل؛ گونه ای کدو(2) که بزرگ و کروی است و رنگ میان بر آن زرد است و دانه های درشت دارد. طعم آن شیرین مزه است و در اکثر دهات ایران کشت می شود. بسیخ صیفی. بال قباغی. کدوی مربایی. میلبیون. (فرهنگ فارسی معین).
- کدوی حجام؛ کدویی کوچک و مدور که حجامان بعد و قبل از استره زدن بر زخمهای حجامت چسبانند تا خون را بکشد. (از فرهنگ فارسی معین).
- کدوی حلوایی؛ کدوی رشتی که خوب رسیده و شیرین شده باشد. (یادداشت مؤلف). گونه ای کدو(3) که زردرنگ است و بسیار درشت می شود و شکلش تا حدی کشیده است و دارای یک سر باریک و یک سر بزرگ می باشد. میان برش زردرنگ و شیرین است. کدوی اسلامبولی. کدوی عسلی. کدو زرد. قرع حلو. قرع اسلامبولی. قرع عسلی. قرع اصفر. قیش قباغی. (فرهنگ فارسی معین).
- کدوی خشک؛ کنایه از سر بی مغز و بی عقل و خرد است. (یادداشت مؤلف) :
بردم به کدوی تر بدو حاجت
انگشت نهاد پیش من بر سر
گفتا به کدوی خشک من گر هست
اندرهمه باغ من کدوی تر.انوری.
- کدوی رومی؛ کدوی غلیانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدو غلیانی شود.
- کدوی زرد؛ کدوی حلوایی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی حلوایی شود.
- کدوی سبز؛ کدوی سفید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی سفید شود.
- کدوی سبز مسمایی؛ کدو سفید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی سفید شود.
- کدوی سفید؛ گونه ای کدو(4) که دارای پوست سفید مایل به سبز است و کوچکتر از دیگر گونه ها کدوی می باشد ولی پرتخم است و آن را قاچ و در روغن سرخ می کنند و می خورند. کدوی مسمایی. کدوی سبز مسمایی. کدو سبز. (فرهنگ فارسی معین).
- کدوی صراحی؛ کدوی غلیانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی غلیانی شود.
- کدوی غلیانی (غلیونی)؛ گونه ای کدو(5) که دارای پوست زرد و میان بر کم ضخامت است و کمتر به مصرف تغذیه می رسد و دارای یک سر کام بزرگ و یک سر کوچک و کمری باریک است. وجه تسمیه این کدو به مناسبت شکل آن است. در قدیم سر آن را سوراخ و بجای ته قلیان از آن استفاده می کردند و نیز بعنوان ظرفی جهت نگهداری حبوبات و چیزهای دیگر از آن در آشپزخانه استفاده می شده است. قرع دبا. قرع طویل. قرع ظروف. قرع الظروف. کدوی صراحی. قرع دبه. کدوی رومی. کدوی بنگالی. قرع. دراف. صوقباق. دبا. (فرهنگ فارسی معین).
- کدوی مربایی؛ کدوی تنبل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی تنبل شود.
- کدوی مسمایی؛ کدوی سفید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کدوی سفید شود.
- کدوی نرگس؛ کدویی که شراب نرگس را در آن نگهداری کنند. (فرهنگ فارسی معین) :
همچون کدوی نرگس از یاد چشم او
دیگر مرا نظارهء باغ احتیاج نیست.
طاهر وحید (از فرهنگ فارسی معین).
- مثل کدو؛ سری بی خرد. (یادداشت مؤلف). سری بی شور.
- || تعبیری به طنز هندوانهء نرسیده را که شیرین نیست. (از یادداشت مؤلف). هندوانه که درون آن از سفیدی نگشته و رنگ و مزه نگرفته باشد.
|| کوزهء شراب را نیز گویند یعنی در همان کدوی خشک نیز گاهی شراب کنند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کدوی کاوک کرده برای ظرف شراب. ظرف شراب از کدوی خشک مجوف کرده. (یادداشت مؤلف). کدوی سیکی. چمانه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کوزهء شراب. (ناظم الاطباء) :
بنشان به تارم اندر مر ترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با بالغ و کدو.عماره.
گر به پیغاله از کدو فکنی
هست پنداری آتش اندر آب.عنصری.
خواه ز آدم گیر نورش خواه ازو
خواه از خم گیر می خواه از کدو.مولوی.
به میخانه در سنگ بر دن زدند
کدو را نشاندند و گردن زدند.سعدی.
|| مجازاً، پیاله. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء). ساغر. (فرهنگ فارسی معین). و این معنی به مناسبت آن است که از کدو پیاله و ساغر و ظرف شرابخوری ساختندی :
که آشامد کدویی آب ازو سرد
کز استسقا نگردد چون کدو زرد.نظامی.
|| کنایه از کاسهء سر. (از آنندراج). مجازاً، کاسهء سر. (فرهنگ فارسی معین) :
ای آب زندگانی ما را ربود سیلت
اکنون حلال بادت بشکن سبوی ما را
گر بحر می بریزی ما سیر و پر نگردیم
زیرا نگون نهادی بر سر کدوی ما را.
مولوی.
مرد که خودپسند شد همچو کدو بلند شد
تا نشود ز خود تهی پر نشود کدوی او.
مولوی (از آنندراج).
|| سر بی مو. (یادداشت مؤلف). || سر بی مغز. سر بی عقل. (یادداشت مؤلف). || ابزاری که بدان حجامت و بادکش کنند و آن را شاخ حجامت نیز گویند. (ناظم الاطباء). کدوی حجام. رجوع به ترکیب کدوی حجام شود.
.(لاتینی)
(1) - Cucurbita pepo .(لاتینی)
(2) - Cucurbita melopepo .(لاتینی)
(3) - Cucurbita maxima .
(فرانسوی)
(4) - Courgette .(لاتینی)
(5) - Cucurbita lagenaria

کدو.

[کُ دُوو] (ع مص) کَدْوْ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کدو شود.

کدو.

[ ] (اِخ) قریه ای است شش فرسنگی جنوب شهر داراب. (فارسنامهء ناصری).

کدوء.

[کُ] (ع مص) کَدء. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کدء شود.

کدواده.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) (از کد بمعنی کده + واده) (یادداشت مؤلف). بنای دیوار عمارت و خانه را گویند. (برهان). بنای خانه را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). بنیاد خانه. (اوبهی) : دنیا دار محنت است و ویرانهء مصیبت مفازهء اندوه و پتیارهء فراق زدگان ز کدوادهء بلا. (کشف المحجوب چ لنین گراد ص 59). بلا لباس اولیاست و کدوادهء اصفیاء و غذاء انبیاء. (کشف المحجوب چ لنین گراد ص 504). خواستند در شهر بخارا را ربض زنند و کدوادهء ربض از خشت پخته می بایست کدوادهء حصار را و برجهای او که از خشت پخته بود باز کردند و به ربض شهر بخارا خرج کردند. (تاریخ بخارای نرشخی ص 31).
در عهد تو استوار مانده
کدوادهء عمر سست بنیان.سیف اسفرنگ.

کدوئین.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کدو. از کدو :
نی پاره ای بدست و سواری کنم بر او
چون طفل کو بر اسب کدوئین سوار کرد.
خاقانی.

کدوبا.

[کَ] (اِ مرکب) آش کدو را گویند چه با بمعنی آش است. (برهان) (از آنندراج). آش کدو. (ناظم الاطباء) :
مستم ز جام روغن و مخمور از پیاز
تا بر کنار بزم کدوبا نشسته ام.بسحاق اطعمه.
گر بدانی که چه نرم است کدوبا بوجود
نخوری هیچ دگر تا بود آن در بازار.
بسحاق اطعمه.

کدوبن.

[کَ بُ] (اِ مرکب) بیخ و ریشه و بتهء کدو. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). یقطین. (یادداشت مؤلف) :
نشنیده ای که زیر چناری کدوبنی
بررست و بردوید بر او بر بروز بیست.
ناصرخسرو.

کدوبنک.

[کَ بُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان از شهرستان لاهیجان، جلگه ای، معتدل، مرطوب، سکنه آن 202 تن، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کدوح.

[کُ] (ع اِ) جِ کَدح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کدح شود.

کدوخ.

[کَ] (اِ) حمام و گرمخانه. (برهان). بمعنی حمام دیده شده و همانا پارسی حمام است مانند گرمابه. (آنندراج) :
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کدوخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ
رودکی.
|| بمعنی جام هم به نظر آمده است. (برهان). جام و پیاله. (ناظم الاطباء). صاحب برهان گفته بمعنی جام آمده اما مصحح برهان انکار نموده است. (از آنندراج). مرحوم سعید نفیسی در حاشیهء دیوان رودکی نوشته: کدوخ گرمابه و حمام بود و در فرهنگ رشیدی و فرهنگ سروری کروخ ضبط شده. صاحب فرهنگ رشیدی گوید: «دهی است به هرات... در فرهنگ کدوخ به دال بمعنی حمام گفته و همین بیت آورده و در این تأمل است» ولی در فرهنگ متعلق به کتابخانهء مدرسهء علوم سیاسی تهران کدوخ آمده و جام معنی کرده که با مضمون بیت مناسب نیست و گویا کاتب حمام را جام نوشته است. در انجمن آرای ناصری هم در کدوخ و هم در کروخ ضبط کرده و در نسخه های دیگر همه جا کروخ است. (از حاشیهء دیوان رودکی ج 3 ص 1054). رجوع به کروخ شود.

کدود.

[کَ] (ع ص) کثیرالکد. || بخیل. || آن که خویشتن به تعب اندازد: رجل کدود. (از اقرب الموارد). مرد رنج کش. (یادداشت مؤلف). || چاه دشوارآب. (آنندراج). چاهی که بزحمت آب آن کشیده شود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || چاه بسیارآب. (منتهی الارب).

کدودانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) تخم کدو. (یادداشت مؤلف). || کرم معده را می گویند. (برهان) (آنندراج). یک قسم کرم که در روده های انسان تولید می گردد و هر یک از قطعه های آن شبیه به تخم کدوست به تازی حب القرع و به یونانی تنیا نامند. (ناظم الاطباء). کرم شکم. کرم در شکنبه. (یادداشت مؤلف). این کرم کوتاه و پهن است و بیشتر در رودهء اعور و رودهء قولون افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هرگاه که این راه که میان زهره و روده است بسته شود کرمی دراز و فرد و نوعی که آن را کدودانه گویند در امعا تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
در دفع کدودانه بدستور سلف
خرما و برنگ و مغز جوز آر بکف.
یوسفی طبیب (از آنندراج).
خری سرش ز خرد چون کدوی بی دانه
خری شکم ز کدودانه چون کدو مملو.
سوزنی.

کدوده.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان اختر پشت کوه بخش فیروزکوه شهرستان دماوند، کوهستانی و سردسیر، سکنه 250 تن، آب آن از چشمه سار، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کدور.

[کُ] (ع مص) تیره شدن. (منتهی الارب). نقیض صفا. کَدارَة. کُدورَة. کُدُر. کَدَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مخفف کدورت نیز آمده مثل ضرورت و ضرور و در قاموس کدور را مصدر گفته است. (آنندراج) :
سحاب فضل تو آلودگان عصیان را
به آب توبه فروشست تن ز گرد کدور.
سلمان (از آنندراج).
رجوع به کدارة و کدورة و کدر شود.

کدورات.

[کُ] (ع اِ) جِ کدورة. (ناظم الاطباء). تیرگیها : و کار آن ملک را از شوایب کدورات صافی گردانید. (جهانگشای جوینی). و رجوع به کدورت و کدورة شود.

کدورت.

[کُ رَ] (ع اِمص) کدورة. تیرگی و آلودگی و ناپاکی آب. (ناظم الاطباء). آلودگی و ناپاکی. مقابل صفا و صفوت. (فرهنگ فارسی معین) :
داد صفاهان ز ابتدام کدورت
گرچه صفا باشد ابتدای صفاهان.خاقانی.
کدورت روز زلال شهادت آن را تیره نگرداند. (المعجم، از فرهنگ فارسی معین).
اگر صفای وقت عزیزان را از صحبت اغیار کدورتی باشد اختیار باقیست. سعدی (کلیات چ مصفا ص 54).
کدورت از دل حافظ نبرد صحبت دوست
صفای همت پاکان و پاکدینان بین.حافظ.
- کدورت رنگ؛ تیرگی رنگ. (یادداشت مؤلف).
- کدورت عیش؛ تیرگی زندگانی. ناخوشی زندگانی. (یادداشت مؤلف).
|| رنج و ملال. (آنندراج). آزردگی. اندوه. (ناظم الاطباء) :
سپهر مکارم صفی کز صفاتش
کدورت نصیب روان عدو شد.خاقانی.
چون تو بدیع صورتی بی سبب کدورتی
عهد و وفای دوستان حیف بود که بشکنی.
سعدی.
سودا کدورت از دل دیوانه می برد
از تیع برق رنگ سیه خانه می برد.
صائب (از آنندراج).
|| در تداول فارسی زبانان، تاریکی. تاری. (یادداشت مؤلف). سیاهی و تاریکی. (ناظم الاطباء) :
همی شد روشن از زنگ کدورت
هوای باختر از نور خاور.
روزنهء شیبانی (از فرهنگ فارسی معین). || تاریکی چشم. || پریشانی و اختلال حواس. || کینه و عداوت. (ناظم الاطباء). و رجوع به کدورة شود.

کدورت آوردن.

[کُ رَ وَ دَ] (مص مرکب) ملال آوردن. اندوه آوردن. آزردگی آوردن. (از ناظم الاطباء) : ذکر کدورت کدورت آرد. (جامع التمثیل).

کدورت انگیز.

[کُ رَ اَ] (نف مرکب)ملال آور. آنکه تولید کدورت کند. (فرهنگ فارسی معین) :
چنین که صورت عالم کدورت انگیز است
به بزم دهر تو گویی چراغ بی نورم.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

کدورت داشتن.

[کُ رَ تَ] (مص مرکب) مکدر بودن. کدر بودن. (یادداشت مؤلف) :
آنکه ظاهر کدورتی دارد
بتر از روی باشد آسترش.سعدی.

کدورت زدای.

[کُ رَ زِ] (نف مرکب)زدایندهء تیرگی و آلودگی و ناپاکی :
کو فر او که بود ضیابخش آفتاب
کو لطف این که بود کدورت زدای خاک.
خاقانی.

کدورت کشیدن.

[کُ رَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) ملامت کشیدن. رنج بردن. (فرهنگ فارسی معین) :
با آنکه من ندارم کاری به کار مردم
دایم کشم کدورت از رهگذار مردم.
صائب (از آنندراج).

کدورة.

[کُ رَ] (ع مص) تیره شدن و کذا کدر عیشه، نقیض صفا و منه: خذ ما صفا و دع ماکدر. (از منتهی الارب). نقیض صفاست و گفته اند کُدرَة در لون و کدورة در آب و چشم و کَدَر در همهء موارد بکار رود. (از اقرب الموارد). کَدارَة. کُدور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کُدرَة. (اقرب الموارد). کُدُرَة. (منتهی الارب) و رجوع به مصادر مذکور شود.

کدورة.

[کُ رَ] (ع اِمص) تیرگی. والکدرة فی اللون و الکدورة فی الماء و العین. (از منتهی الارب). تیرگی و آلودگی و ناپاکی آب. (ناظم الاطباء). دردآلودگی. (یادداشت مؤلف). مقابل صفا. (از آنندراج). و رجوع به کدورت شود.

کدو زدن.

[ ] (مص مرکب) ظاهراً نوعی از مراسم و تفریحات نوروز بوده است : قومی از دیلم روز نیروز بر عادت خویش بدین ناحیت درآمدند زیرا که معلوم داشتند که در این روز مردم به کدو زدن و لهو و لعب و گوی بازی کردن مشغول باشند. (تاریخ قم ص 248).

کدو سرا.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت، جلگه ای و معتدل و مرطوب، سکنه 850 تن، آب از خمام رود و سفید رود، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کدوک.

[کَ] (اِ) گدار و معبر از کوه. (ناظم الاطباء). اما صحیح کلمه گدوک است و ظاهراً ترکی است. رجوع به گدوک شود.

کد و کاش.

[کَ دُ] (اِ مرکب، از اتباع) چک و چانه. مِکاس. مُماکَسَه. (یادداشت مؤلف).

کدوکش.

[کَ کَ / کِ] (اِ مرکب) ابزاری که بدان کدو را می برند. (ناظم الاطباء).

کدوم.

[کُ] (ع اِ) جِ کَدم. (اقرب الموارد). رجوع به کدم شود.

کدومطبخ.

[کَ مَ بَ] (اِ مرکب) ظرفی که گدایان بی نوا طعام را در آن طبخ کنند. (آنندراج) :
تا برد بهره ز خوان کرمش می گردد
سر فغفور کدو مطبخ دست فقرا.
شفیع اثر (از آنندراج).
ابدال فلک نه فقر و ثروت دارد
از کاهکشان رشتهء خدمت دارد
از مهر کدو مطبخ و از مه کشکول
از قوس قزح کمند وحدت دارد.
ابراهیم ادهم (از آنندراج).

کدون.

[کُ] (ع اِ) جِ کدن [ کِ / کَ ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کدن شود.

کدونیمه.

[کَ مَ / مِ] (اِ مرکب) قِنَینه بود. (فرهنگ اسدی). کوزه و ظرف شرابخواری را گویند. (برهان) (آنندراج) :
لعل می را ز سرخ خم برکش
در کدونیمه کن به پیش من آر.
رودکی (از فرهنگ اسدی).

کدوه.

[کُ] (ع اِ) جِ کَده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کده شود.

کدوه.

[کُ] (ع مص) خراشیدن روی. (منتهی الارب). رجوع به کدح و کَده شود.

کدوه.

[کُ] (ع اِمص) خراش. (برهان) (آنندراج). خراشیدگی. (ناظم الاطباء). || خراشیدن. (برهان) (آنندراج). رجوع به کُدَه شود. || گرفتگی. || شکافتگی. (ناظم الاطباء). || گرفتن. (برهان) (آنندراج).

کده.

[کُ دَ / دِ] (اِ) ملازه را گویند و آن تکمه مانندی باشد در انتهای کام. (برهان). ملاز. لهات. (صحاح الفرس). کام. زبان کوچکه. (یادداشت مؤلف) :
در جهان دیده ای از این جلبی؟
کده ای برمثال خرطومی.معروفی.
|| بمعنی خراش و خراشیدن هم آمده است. (برهان) (آنندراج). این کلمه بصورت کُدوه هم دیده شده است. (از آنندراج). || کلیدان خانه و باغ و امثال آن را نیز گویند. (برهان). || چوبکی که کلیدان بدان بند شود. (برهان). چوبکی که در میان قفل چوبین افتد تا بی کلید در وا نشود. (آنندراج). چوبکی که به کلیدان دراندازند تا در گشاده نشود. (صحاح الفرس) :
در کلیدان نبود سخت کُدَه
باز کردم درون شدم به کده.طیان.
|| دندانه های کلید.
از آن مثل گذشت که شطرنجیان زنند
شاهان بیهده چو کلیدان بی کده.عسجدی.

کده.

[کَدْهْ] (ع اِ) کوفتی که از سنگ و جز آن رسد چندانکه اثر سخت کند. ج، کُدوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خراش و خدشه. ج، کدوه. (ناظم الاطباء).

کده.

[کُ / کَدْهْ] (ع اِ) آوازی است که ددان را بدان زجر کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کده.

[کَدْهْ] (ع مص) سخت زدن که اثر سخت کند. (از اقرب الموارد). کوفتن با سنگ و مانند آن چندان که اثر سخت کند. (ناظم الاطباء). خراشیدن و کوفتن به سنگ. (تاج المصادر بیهقی). || رسیدن چیزی به صورت پس خراشیدن آنرا. (لغة فی کدح) (از ناظم الاطباء). خراشیدن روی. (منتهی الارب). || شکستن چیزی را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جدا کردن موی سر به شانه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چیره شدن و غالب گردیدن بر کسی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چیرگی. (منتهی الارب). || رنج دادن غم کسی را. || کسب کردن برای اهل خود در مشقت. (از اقرب الموارد).

کده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) کتگ. کت. کث. کذ. کد. کنده. کند. گند. گنده. جَند. جنده. غَند. (یادداشت مؤلف). بمعنی خانه باشد همچون بتکده. (برهان) :
تکین بدید بکوی اوفتاده مسواکش
ربود تا بردش باز جای و باز کده
یکی بگفت نه مسواک خواجه گنده شده ست
که این سگالهء گوه سگ است خشک شده.
عماره.
بدین بی نشان راغ و کوه بلند
کده ساختید از نهیب گزند.فردوسی.
در کلیدان نبود سخت کُدَه
باز کردم درون شدم به کده.طیان.
و منصوربن اسحاق به کدهء محمد بن اللیث فرود آمده بود. (تاریخ سیستان). پیغام داد [ امیرخلف ] که دانم که دلت گرفته... چون آید که روزی چند به در طعام رویم... امیرحسین گفت سخت صواب آمد بساختند و برفتند و به هر کده ای میهمانی ساخته بودند نیکوتر از دیگر. (تاریخ سیستان).
مستی آرد باده چو ساغر دو شود
گردد کده ویران چو کدیور دو شود.
مسعودسعد.
چو آمد کنون ناتوانی پدید
بدیگر کده رخت باید کشید.نظامی.
مادگان در کده کدو نامند
خامشان پخته پخته شان خامند.نظامی.
|| بمعنی ده نیز آمده است که به عربی قریه گویند. (برهان). کت. کند :
شه را اگر چه هست فراوان کده رسد
از بندگانش هر کده ای را کدیوری.عنصری.
و به شهر آمد [ امیر خلف ] و مشایخ را دستوری داد تا پذیرهء او شدند و سلام کردند به کدهء دریشک و ز آنجا بشهر اندرآمد. (تاریخ سیستان). || محل و مکان. جا و مسکن. || میخانه. || سرداب و زیرزمین. (ناظم الاطباء). || (پسوند) کتگ. کت. کث. کد. کذ. کنده. کند. گند. گنده. جَنْد. جَنْده. غَند. (یادداشت مؤلف). مزید مؤخر اسامی و امکنه است، چون: ده کده. میکده. پرستشکده. بارکده. بت کده. مغکده. دانشکده. رودکده. خم کده. آتشکده. (یادداشت مؤلف). با این کلمه متقدمان همه نوع ترکیب ساخته اند، چون: عصمت کده. شوخ کده. زحمت کده. حاتم کده. آسیاکده. دولت کده. آدم کده (دنیا). محنت کده. مصیبت کده. میخ کده (ضرابخانه). عذاب کده. احمق کده. دیوکده. عیسی کده (آسمان چهارم). دشمن کده. غمکده (بیت الحزن). ظلمتکده. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کد و کت و دیگر مترادفات شود. || (اِ) کدهء پستان؛ سر پستان. (یادداشت مؤلف). خانهء پستان: الشطور؛ گوسفند که یک کدهء پستانش شیر ندهد. (السامی فی الاسامی). الحضون؛ آنکه یک کدهء پستانش از دیگر درازتر بود. (السامی فی الاسامی).

کدی.

[کَدْیْ] (ع مص) کم خیر گردیدن یا کم ساختن دهش را. || بند کردن و مشغول داشتن کسی یا چیزی را. || خراشیدن روی کسی را. || تباه گشتن کشته. (زرع). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || کنده شدن ناخن انگشتان از کندن زمین. (منتهی الارب).

کدی.

[کَ دا] (ع مص) گلوگرفته شدن به استخوان. (منتهی الارب). درماندن در گلو طعام و جز آن. (از اقرب الموارد). || تباه گردیدن معدهء شتر بچه از ناگوارد: کدی الفصیل. (منتهی الارب). نوشیدن بچه شتر شیر را و فاسد شدن درونش. (از اقرب الموارد). || کدی زده گردیدن بچه سگ. (منتهی الارب). به بیماری کدی مبتلا شدن بچه سگ و قی کردن و سرفه نمودن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کدی.

[کُ دا] (ع اِ) جِ کُدیَه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کدیة شود.

کدی.

[کَ دا] (ع اِ) نوعی از بیماری سگ بچه و هو داء یأخذ الجراء خاصة یصیبها منه قی ء و سعال حتی یکوی بین عینیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کدی.

[کَ] (از ع، اِمص) مأخوذ از تکدی عربی. گدایی. درخواست. سؤال :
موت را از غیب می کرد اوکدی
ان فی موتی حیاتی می زدی.مولوی.

کدی.

[کُدْ دَی ی] (اِخ) کوهی است به اسفل مکه. خرج النبی صلی الله علیه و سلم منه. || کوهی است نزدیک عرفه. (منتهی الارب).

کدی.

[کَ دی ی] (ع ص) کَدٍ. مشک بی بوی: مسک کدی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدی.

[کَ دا] (ع اِ) شیر با خرما که بدان دختر را فربه نمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کدی.

[کَ دا] (اِخ) پشته ای است به طائف قال و غلط المتأخرون فی هذا التفصیل و اختلفوا فیه علی اکثر من ثلثین قولا. (منتهی الارب).

کدیاستاز.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1)کدیاستازها اجسامی را گویند که خود به تنهایی تأثیری ندارند ولی هنگامی که با دیاستازی همراه شوند اثر آن را چند برابر می کنند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 66). رجوع به گیاه شناسی گل گلاب شود.
(1) - Codiastase.

کدیباء.

[کُ دَ] (ع اِ) سپیدی که بر ناخن نوجوانان پیدا گردد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به کدب شود.

کدید.

[کَ] (ع اِ) نمک جوش ناکرده. (منتهی الارب). نمک نیم کوفته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز نمک وقتی که در دیگ ریزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زمین شکم فراخ. (منتهی الارب). شکم فراخ زمین. (ناظم الاطباء). شکم فراخ زمین که چون وادی است و از آن گشاده تر است. (از اقرب الموارد). || زمین درشت و کوفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زمین به سم ستور کوفته. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).
- یوم الکدید؛ از ایام حروب عرب. (اقرب الموارد). روزی است که عنتره و وردبن عمرو در وی کشته شدند. (منتهی الارب). از ایام عرب است. (معجم البلدان).

کدید.

[کَ] (اِخ) موضعی است بر چهل و دو میلی مکة. ابن اسحاق گوید پیامبر در رمضان به مکه رفت و روزه بود با اصحاب تا در کدید که میان عسفان و امج است روزه را افطار نمود. (از معجم البلدان).

کدید.

[کَ] (اِخ) آبی است میان حرمین شریفین. || وادیی است قرب نخیل که راه فید به سوی مدینه او را قطع می کند. (منتهی الارب). موضعی است در حجاز. (از معجم البلدان).

کدیدة.

[کُ دَ دَ] (اِخ) آبی است مر ابی بکربن کلاب را. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

کدیر.

[کَ] (ع ص) آنکه تیرگی داشته باشد. (منتهی الارب). هرچه تیرگی داشته باشد. (ناظم الاطباء).

کدیر.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلرودپی بخش مرکزی شهرستان نوشهر، کوهستانی و سردسیر، آب آن از چشمه، شغل اهالی زراعت و گله داری است. سکنهء دایم آنجا نزدیک 100 تن است، اما در تابستان اکثر سکنهء قراء پاشاکلا، نارنجک بن، نوش و خضر تیره به این ده می آیند و سکنهء آن به 500 تن می رسد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کدیر.

[کَ] (اِخ) دهی است در ناحیهء رویان و رستمدار. هنگامی که ملک کیومرث بن بیستون (807- 857 ه . ق) اهالی رویان و رستمدار را مجبور ساخت که مذهب تسنن را ترک گویند و به مذهب شیعه درآیند، سکنهء کدیر با دادن 800 رأس قاطر مجاز شدند که در مذهب تسنن باقی بمانند و تا دو قرن بعد از آن تاریخ مردم سنی مزبور در قریهء کدیر مقیم بودند. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص34).

کدیراء.

[کُ دَ] (ع اِ) شیر و خرما که زنان را فربه کند. (منتهی الارب). شیری که خرما در آن بخیسانند و زنان جهت فربهی خورند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کدیزاد.

[کَ] (ص مرکب، اِ مرکب)خانه زاد و انسان یا حیوانی که زاده در خانهء خود شخص باشد. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام پیل خاص خسروپرویز. (یادداشت مؤلف). در ترجمهء طبری بلعمی آمده : نام پیل خاص خسروپرویز اکدیزاد یا کدیزاد بود که به ایران زاده بود. و صاحب مجمل التواریخ گوید: نهصد پیل بودش [ خسرو پرویز را ] به روزگار و در جمله پیلی که آن را کدیزاد خواندندی که به ایران زاده بود.

کدیمی.

[کُ دَ] (ص نسبی) منسوب است به کدیم که نام اجدادی است. (الانساب سمعانی).

کدین.

[کُ] (اِ) بمعنی کدنگ است و آن چوبی باشد که گازران و دقاقان بدان جامه را دقاقی کنند. (برهان) (آنندراج) :
از حربه سینه ماند چون کنده از تبر
وز گرز مغز گردد چون جامه از کدین.مسعودسعد.
نگه دار اندرین آشفته بازار
کدین گازر از نارنج عطار.نظامی.
|| پتک بزرگ آهنگران. (از فرهنگ اسدی). چکش آهنگری و زرگری. خایسک. (از برهان) :
دل بدخواه دریده به سنان یا به حسام
مغز بدگوی فشانده به تبر یا به کدین.لامعی.
دل مؤمنان را ز وسواس امانی
سر ناصبی را به حجت کدینی.ناصرخسرو.
بر کوه شدیم [ کوه دماوند ]... جایی بفرمود کندن، جایگاهی پیدا گشت... و اندر آن صورت مردی آهنگر نشسته و کدینی بزرگ اندر دست. (مجمل التواریخ). پس آن پیر گفتار این طلسم است که افریدون ساخته است بر بیورسب تا چون خواهد که بندها بگشاید زخم این کدین آن را باطل کند. (مجمل التواریخ).
پنداشتم که زیر کدین مجاهدت
سندان روزگار به توش و توان منم.نزاری.
اگر پیشانیی داری چو سندان
بپیچی از کدین رمز ما روی.
نزاری (از جهانگیری).

کدینه.

[کُ نَ / نِ] (اِ) بمعنی کدین است که چوب گازران و دقاقان باشد. (برهان) (از آنندراج). کدنگ. (ناظم الاطباء) :
به کلبتینم اگر سر جدا کنی چون شمع
نکوبد آهن سرد طمع کدینه من.خاقانی.
هرکه میخ و کدینه پیش نهاد
کنده بر دست و پای خویش نهاد.نظامی.
جامه چون در توله است از قنطره
در کدینه گشت پاره یکسره.
نظام قاری (دیوان ص 24).
- کدینه گرز؛ گرز کدینه. چوب گازران :
بر هرکه زدی کدینه گرز
بشکستی اگرچه بودی البرز.نظامی.
رجوع به گرز کدینه شود.
- گرز کدینه؛ کدینه گرز. چوب گازران :
برآهیخت گرزی کدینه برخت
بزد بر قدک تا که شد لخت لخت.
نظام قاری (دیوان ص 190).
از گرز کدینه یا ساقیان قدک و صوفک فروکوفتند، چنانکه فغانشان به ملااعلا رسید. (نظام قاری ص 151). رجوع به کدینه گرز شود.

کدیور.

[کَ دی وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1)کدخدای خانه. صاحب خانه. صاحب سرای. (برهان). بمعنی کدخدا و صاحب خانه زیرا که کد بمعنی خانه و رو بمعنی صاحب است مانند تاجور. (آنندراج). صاحب و مالک خانه و سرا. (ناظم الاطباء). هر کس که او را خانه ای باشد کدیور گویند از آنکه خانه را کده گویند. (از حافظ اوبهی). اماله کداور که مرکب است از «کد» بمعنی خانه و ده، و «ور» بمعنی صاحب و الف میان هر دو کلمه زاید است چه هرگاه که کلمه ای دو حرف را با ور ترکیب دهند الف در میان زیاد کنند چون تناور و قداور. (از غیاث اللغات) :
کدیور بدو گفت پروردگار
سرآرد مگر بر من این روزگار.فردوسی.
سرایی مر سعادت پیشکارش
زمانه چاکر و دولت کدیور.لبیبی.
دل بیش کشد رنج چو دلبر دو شود
سر گردد رنجور چو افسر دو شود
مستی آرد باده چو ساغر دو شود
گردد کده ویران چو کدیور دو شود.مسعودسعد.
|| مزارع. (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). برزیگر. زراعت کننده. (برهان). زارع. دهقان. (ناظم الاطباء). باغبان. (برهان) (ناظم الاطباء) :
چون درآمد آن کدیور مرد زفت
بیل هشت و داسگاله برگرفت.رودکی.
کدیور یکایک سپاهی شدند
دلیران پر آواز شاهی شدند.فردوسی.
کسی بر کدیور نکردی ستم
به سالی به سه بهره دادی درم.فردوسی.
کدیور بدو گفت از ایدر مرنج
که در خان ما کس نیابد سپنج.فردوسی.
به دهقان کدیور گفت انگور
مرا خورشید کرد آبستن از دور.منوچهری.
کدیور کجا بفکند دم مار
کند مار مر دست او را فگار.(گرشاسب نامه).
که بازاریان مایه دارند و سود
کدیور بود مرد کشت و درود.(گرشاسب نامه).
سپهدار گنج آکن و غم گسل
کدیور بطبع و سپاهی بدل.اسدی.
بهین گنج او [ گنج شاه ] هست داننده مرد
نکوتر سلیحش یلان نبرد
دگر نیکتر دوستداران او
کدیور مهین پایکاران او.اسدی.
و ضیاع بیشتر او را [ بخارا خدات را ] بود و اغلب این مردمان کدیوران و خدمتکاران او بودند. (تاریخ بخارای نرشخی ص 7).
انداخته هندوی کدیور
زنگی بچگان تاک را سر.نظامی.
چو میوه رسیده شود شاخ را
کدیور فرامش کند کاخ را.نظامی.
|| رئیس و ریش سفید قریه و ده. (برهان) (ناظم الاطباء). بزرگ. دهقان. دهگان. (یادداشت مؤلف). ریش سفید قوم. رئیس قبیله. (فرهنگ فارسی معین) :
وز آن پس کت کدیور پاسبان بود
رسول مصطفی شد پاسبانت.ناصرخسرو.
|| روزگار. (از برهان) (از حافظ اوبهی). وقت. هنگام. (ناظم الاطباء). || دنیا. (برهان). عالم. (ناظم الاطباء).
(1) - کدیور در اوراق مانوی (پارتی) kdybr(دنیادار، جهاندار)، kdybryft (دنیاداری) آمده و در سغدی ktybryk یاد شده. (حاشیه برهان چ معین).

کدیوری.

[کَ دی وَ] (حامص مرکب)(1)برزیگری. دهقانی. زراعت کردن. (برهان) (آنندراج). فلاحت. (ناظم الاطباء) :
ماه به ماه می کند شاه فلک کدیوری
عالم فاقه برده را توشه دهد توانگری
مائده سازد از بره بر صفت توانگری
برزگری کند به گاو ازقبل کدیوری.
خاقانی.
|| باغبانی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صاحب خانه بودن. کدخدایی. || ریش سفیدی قوم. ریاست طایفه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از: کدیور + ی، حاصل مصدر. (حاشیهء برهان چ معین).

کدیون.

[کِدْ یَ] (ع اِ) خاک ریزه و سرگین پاره و جز آن که بر آن دردی روغن زیت انداخته زره و مانند آن را جلا دهند به وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ریزهء خاک که بر آن دردی زیت اندازند و زره ها را به آن جلا دهند و گفته اند ریزهء خاک بر زمین. (از اقرب الموارد).

کدیة.

[کُدْ یَ] (ع اِ) سختی روزگار. || زمین درشت تابان سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کُدیً. یقال: ضب کدیة و ضباب کدیة؛ سُمی به لِوَلعه بحفر الکدیة. (منتهی الارب). ضب الکدیة و ضباب الکدی؛ بسبب ولع او [ سوسمار ] به کندن اراضی درشت. (از اقرب الموارد). || کلوخ و جز آن سخت میان سنگ و گل. (منتهی الارب). چیزی سخت میان سنگ و گل. (از اقرب الموارد).(1) || طعام و شراب(2) فراهم آوردهء انبارساخته. (منتهی الارب). آنچه گرد آید از طعام و خاک. (از اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء چنین است: سنگ و گل و کلوخ سخت میان و جز آن.
(2) - در اقرب الموارد بجای کلمهء شراب، تراب آمده است.

کدیه.

[کِدْ / کُدْ یَ] (معرب، اِمص)معرب از کلمهء گدا و گدایی فارسی. سؤال. دریوزه. دریوزه گری. (یادداشت مؤلف) :(1)
کس کرد و به کدیه سپهی خواست ز گیلان
هرگز به جهان شاه که دیده ست و گدایی.منوچهری.
نه دم کدیه ای همی گویم
نه دم عشوه یی همی دارم.مسعودسعد.
گفتم چنین که حکم کنی تو مصادره است
مرد حکیم کدیه کند نی مصادره.سوزنی.
زآن سوی کدیه بُرد آز مرا
تا نباشد به کس نیاز مرا.سنائی.
نی نی چو به کدیه دل نهاده ست
گو خیز و بیا که در گشاده ست.نظامی.
هیچ دیوانهء فلیوی این کند
بر بخیلی عاجزی کدیه تند.مولوی.
مردم هنگامه افزونتر شود
کدیه و توزیع نیکوتر رود.مولوی.
شیخ روزی چار کرت چون فقیر
بهر کدیه رفت در قصر امیر.مولوی.
- کدیه کردن؛ گدایی کردن. سؤال کردن :
از شما کی کدیهء زر می کنیم
ما شما را کیمیاگر می کنیم.مولوی.
(1) - صورتی از گِدیه، به معنی گدا و گدایی. رجوع به برهان (ذیل گدیه) شود.

کذ.

[کَذذ] (ع مص) درشت گردیدن. (از منتهی الارب). خشن شدن. (از اقرب الموارد).

کذا.

[کَ] (ع از مبهمات یا حرف) چنین. یقال فعلت کذا و کذا. (منتهی الارب). کلمه ای است مرکب از «ک» تشبیه و «ذا» اشاره بمعنی مثل این و چنین. (از ناظم الاطباء). و صاحب منتهی الارب در ذیل معانی حروف آرد: کذا بر سه وجه آید: 1 - دو کلمه و باقی بر اصل خود باشد یعنی کاف تشبیه و «ذا»ی اشاره، مانند: رأیت زیداً فاض و رأیت عمراً کذا. 2 - کلمهء واحدی است مرکب از دو کلمه که آن را از غیر عدد کنایه آرند کما فی الحدیث انه یقال: للعبد یوم القیامة اتذکر یوم کذا و کذا و فعلت کذا و کذا. 3 - کلمهء مرکبی است که آن را کنایه از عدد آرند پس موافق با این [ اَنَّ ] است در ترکیب و بناء و ابهام و احتیاج به تمیز و مخالف است با آن از آن جهت که در صدر ننشیند و تمیزش واجب النصب باشد و بکار نرود غالباً مگر معطوفٌعلیه. (از منتهی الارب). و رجوع به اقرب الموارد شود.
- کذا و کذا؛ همچنین. چنین و چنین. (ناظم الاطباء).
- لله کذا؛ کلمهء تعجب و مدح است که در استغراب و استعظام چیزی بکار رود. (از اقرب الموارد).
- لیلة کذا؛ امشب و یا آن شب. (ناظم الاطباء).
- هکذا؛ همچنین. (ناظم الاطباء). بر کذا، هاء «تنبیه» داخل شود و گویند: هکذا. (از اقرب الموارد).
|| چندین، و هو کنایة عن العدد تنصب مابعدها علی التمییز. یقال: لی عنده کذا درهما، کما تقول عندی عشرون درهما. الکاف حرف التشبیه و ذاللاشارة. (منتهی الارب).

کذائی.

[کَ] (ص نسبی) کذایی. رجوع به کذایی و کذا شود.

کذاب.

[کَذْ ذا] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کثیرالکذب. (اقرب الموارد). || مکار. حیله باز. غدار. (ناظم الاطباء).

کذاب.

[کُذْ ذا / کِذْ ذا / کُ] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کذاب.

[کِ] (ع مص) دروغ گفتن. کَذِب. کَذبة. کِذّاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کِذب. کِذبة. (منتهی الارب). کِذِب. (اقرب الموارد). رجوع به مترادفات کلمه شود.

کذاب.

[کِذْ ذا] (ع مص) دروغ گفتن. کِذاب. کِذب. (اقرب الموارد). کِذب. (منتهی الارب). رجوع به هر یک از این مصادر شود. || تکذیب. نیک انکار کردن کاری را. قوله تعالی : و کذبوا بآیاتنا کذاباً (قرآن 78/28).(از ناظم الاطباء). رجوع به تکذیب شود.

کذابان.

[کَذْ ذا] (اِخ) (تثنیهء کذاب) دو کذاب و مقصود مسیلمة الحنفی و اسودالعنسی است. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). رجوع به مسیلمة و اسودبن کعب عنسی شود.

کذابة.

[کَذْ ذا بَ] (ع ص) مؤنث کَذّاب. (از اقرب الموارد). زن دروغگوی. || مرد دروغگوی. (ناظم الاطباء). رجوع به کذاب شود.

کذان.

[کَذْ ذا] (ع اِ) سنگی نرم همچو کلوخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و چه بسا که نَخِرة باشد. واحدش کَذّانة است. (از اقرب الموارد). رجوع به نخرة شود.

کذانة.

[کَذْ ذا نَ] (ع اِ) واحد کَذّان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کذان شود.

کذایی.

[کَ] (ص نسبی) کذائی. معهود. آنچنانی: با آن اخلاق کذایی. (یادداشت مؤلف). رجوع به کذا شود.

کذب.

[کِ / کَ ذِ / کِ ذِ] (ع مص) دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خبر دادن بر خلاف عقیدهء خود، خواه عقیده مطابق واقع باشد یا نباشد. (از ناظم الاطباء). خبر دادن از چیزی بخلاف آنچه هست با علم به آن. ضد صدق. (از اقرب الموارد). || و کذب بمعنی خطا در کلام آمده است چون قول ذی الرمة: ما فی سمعه کذب؛ ای ما اخطأ سمعه و گاهی کذب در غیر انسان هم بکار رود، چنانکه گویند: کذب البرق و الحلم و الظن و الرجاء و الطمع. (از اقرب الموارد). || کاذب گردیدن ناقه. (منتهی الارب). کاذب شدن ماده شتر یعنی گشنی کردن و دم برداشتن و باردار نگردیدن. (از ناظم الاطباء). || گاه کَذَبَ بمعنی وجب آید. منه: کذب علیک الغسل؛ ای وجب و عن عمر رضی الله عنه ثلثة اسفار کذبن علیکم الحج و العمرة و الجهاد او معناه کذبته نفسه اذا منته الامانی و خیلت الیه من الاَمال ما لایکاد یکون ای لیکذبک الحج ای لینشطک و یبعثک علی فعله و من نصب الحج جعل علیک اسم فعل و فی کذب ضمیر الحج او المعنی کذب علیک الحج ان ذکر انه غیر کاف هادم لما قبله من الذنوب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ایضاً رضی الله تعالی عنه و قد شکا الیه التقرس کذبتک الظهائر ای علیک بها ای بالمشی فی المواجر حافیا. (منتهی الارب). و گاهی به دو مفعول متعدی می شود یقال کذبه الحدیث هنگامی که نقل کذب کند و خلاف واقع گوید اما اگر مشدد شود تنها یک مفعول می گیرد مانند صدق و صدّق و این دو از غرائب الفاظند. (از اقرب الموارد).
- کذب رأی؛ پنداشتن امر به خلاف آنچه هست. (از اقرب الموارد).
- کذب سیر؛ نکوشیدن در حرکت. (از اقرب الموارد).
- کذب عین؛ اشتباه کردن حس چشم. (از اقرب الموارد).
|| بد حرکت کردن شتر در سیر. || قادر نبودن قوم بر شب رفتن. (از اقرب الموارد). || به دروغ آگاهانیده شدن کسی و فعل آن مجهول آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کذبان.

[کَ] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد دروغگو. (ناظم الاطباء). کَذّاب. کاذب. (از اقرب الموارد). رجوع به کاذب و کذاب شود.

کذبان.

[کُ] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کُذبی. (از اقرب الموارد). رجوع به کذبیشود.

کذبانة.

[کَ نَ] (ع ص) زن دروغگوی. (ناظم الاطباء).

کذبذب.

[کُ ذُ ذُ / کُذْ ذُبْ ذُ] (ع ص)دروغگوی (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کُذُبذُبان. کاذب. کَذّاب. تِکِذّاب. کَذوب. کَذوبة. کَذبان. کَیذُبان. کُذَبة. مَکذَبان. مُکذَبانة. (از اقرب الموارد). رجوع به کاذب، کذاب و دیگر مترادفات شود.

کذبذبان.

[کُ ذُ ذُ] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کُذُبذُب. (از اقرب الموارد). رجوع به کذبذب شود.

کذبة.

[کُ ذَ بَ] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کَذّاب. کاذب. (از اقرب الموارد). رجوع به کاذب و کذاب شود.

کذبة.

[کِ / کَ بَ] (ع مص) دروغ گفتن. کِذب. (منتهی الارب). کَذِب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کِذِب. (از اقرب الموارد). کِذاب. کِذّاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کذب و دیگر مصادر شود.

کذبی.

[کُ با] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کَذاب. کُذبان. (از اقرب الموارد). رجوع به کذاب و کذبان شود.

کذج.

[کَ ذَ] (معرب، اِ) معرب و مأخوذ از کده، و کندهء فارسی. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کده که خانه و جای باشد. (آنندراج). خانه و جای باش. (ناظم الاطباء). مأوی. (از اقرب الموارد). رجوع به کده شود.

کذح.

[کَ] (ع مص) خاک و سنگ ریزه انداختن باد بر کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). لغتی است در کدح. (از اقرب الموارد). رجوع به کدح شود.

کذر.

[کَ ذَ] (ص) احمق. ابله. نادان. مرد ابله. (ناظم الاطباء).

کذکذة.

[کَ کَ ذَ] (ع اِمص) سرخی سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کذلک.

[کَ ذا لِ] (ع اسم اشاره) (از: ک + ذلک) یعنی مثل آن و همچنان. (از ناظم الاطباء).

کذوب.

[کَ] (ع ص) دروغگوی. ج، کُذُب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کَذوبة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کاذب. کَذّاب. (از اقرب الموارد). رجوع به کذوبة، کاذب و کذاب شود. || (اِ) نفس اماره که شخص را گول می زند. ج، کُذُب. (ناظم الاطباء). نفس، زیرا که انسان را بکارهائی فرمان می دهد که وسعش به آنها نمی رسد. (از اقرب الموارد).

کذوبة.

[کَ بَ] (ع اِ) نفس اماره که شخص را گول می زند. (ناظم الاطباء). رجوع به کذوب شود. || (ص) دروغگوی. (ناظم الاطباء). کذوب. (از اقرب الموارد). رجوع به کذوب شود.
- نفس کذوبة؛ نفس دروغگوی. (منتهی الارب). رجوع به کذوب شود.

کر.

[کُ] (اِخ) جویی است که بر تفلیس می آید. (منتهی الارب). نام رودی است به حدود ارمنیه نزدیک گنجه. (آنندراج). رودی است در شروان که از وسط شهر تفلیس می گذرد. (ناظم الاطباء). رود کر از جبال غربی تفلیس در ولایت جورجیا یعنی بلاد خزر که از دو ولایت ابخاس (ابخاز) و الان تشکیل می شود سرچشمه می گیرد و به گفتهء مستوفی در ولایت گرجستان از میان شهر تفلیس می گذرد و به اران می رسد. یک شعبه از آن در بحیرهء شمکور می ریزد و بیشتر آن در دیگر شعب با آب ارس و قراسو جمع می شود و در حدود گشتاسفی به دریای خزر می ریزد. دو رود ارس و کر را یونانیان «اراکسس» و «سیروس» و اعراب نهرالروس و نهرالکر نامیده اند. (از جغرافیای تاریخی لسترنج صص 190-192). رجوع به حدود العالم چ ستوده ص 50 شود.

کر.

[کُ / کُرر] (اِخ) نام رودی است در فارس و بر این رودخانه امیر عضدالدولهء دیلمی پلی بسته است. (برهان) (ناظم الاطباء). این رود: از حد ازد از روستای کروان رود از پارس و روی به مشرق نهد و همی تا به استخر بگذرد بر جنوب وی و به دریای بختگان(1) افتد. (حدود العالم چ ستوده ص 45). سرچشمهء رود کر در ناحیهء کروان بمسافت کمی در جنوب اوجان است و از سرچشمهء رود پلوار چندان دور نیست. صاحب فارسنامه و جغرافیانویسان دیگر ایرانی گویند رود کر در قسمت علیا موسوم است به رود عاصی. اولین بند رود کر به بند مجرد موسوم و سدی قدیمی بود و چون خرابی به آن راه یافته بود به امر فخرالدوله اتابک چاولی در آغاز قرن ششم هجری مرمت گردید و آن را به نام وی فخرستان نامیدند و تا زمان حافظ ابرو هم به همین نام خوانده می شد. بند مهم رودخانه که زیر ملتقای رود پلوار به رود کر ساخته شده، مشهور به بند امیر یا بند عضدی است و یک قسمت آن معروف است به بند «فنا خسرو خره» بنام عضدالدوله دیلمی که آن بند را برای مشروب ساختن کربال علیا ساخت و بقول مقدسی آن بند از عجایب فارس بوده است. پائین ترین بندها بند قصار است که کربال سفلی را مشروب می کند. رجوع به جغرافیای تاریخی لسترنج صص 298-299 و فارسنامهء ابن بلخی و فارسنامهء ناصری شود.
(1) - اصل: بخبگان.

کر.

[کُ] (اِ) مخفف کُرّه است، چه از انسان و چه از حیوان چنانکه در ولایتی که ملخ آمده و برای تغییر فصل آرام گرفته یا در زیر برف مانده سال دیگر ظاهر شود گویند کر کرده یعنی بچه های تازه از آنها متولد شده است. (آنندراج). رجوع به کر کردن شود. || فرزند آدمی. (آنندراج). و این کلمه در تداول کردان و لران بمعنی پسر است.

کر.

[کُ] (اِ) برنج. اُرُز. (ناظم الاطباء).

کر.

[کُرر] (ع اِ) پیمانهء خواربار که مر اهل عراق راست. ج، اَکرار. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واحد وزن معادل 1200 رطل عراقی مساوی 156000 درهم هموزن 30 من و 38 سیرو 2 توله سنگ متعارف دکن یا 5/1 درهم و مجموع 10900 مثقال است. (رسالهء مقداریه از فرهنگ فارسی معین). || بار شش خر و آن شصت قفیز یا چهل اردب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، اَکرار. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقه) آبگیری که هر یک از طول و عرض و عمق آن سه وجب و نیم باشد. (ناظم الاطباء). پیمانه جهت آب و آن به مقدار آبی است که با ملاقات نجاست نجس نشود. اندازه آب که در مکعبی بگنجد که هر یک از ابعاد آن (طول و عرض و عمق) سه وجب و نیم باشد و آن نزدیک 350 لیتر است. || در جندی شاپور معادل 480 من جندی شاپور یعنی معادل 1250 من اهواز بود. || در اهواز یک کر گندم 1250 من و یک کر جو 1000 من بوده است. (فرهنگ فارسی معین). || چادر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کساء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چاه. (ناظم الاطباء).(1)رجوع به کَرّ شود.
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب این معنی در ذیل کَرّ آمده است.

کر.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از سازهای بادی است. صدای گرفتهء آن حالتی محزون به آهنگ می دهد و غالباً نواهای محزون یا هیجانی را با این ساز نوازند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cor.

کر.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) آواز دسته جمعی (اپرا، کلیسا و غیره). مقابل آریا و سلو. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chaur.

کر.

[کَ] (ص)(1) کسی که قوت سامعه نداشته باشد. (آنندراج). کسی را گویند که گوش او چیزی نشنود و به عربی اصم خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). گران گوش.
- کر مادرزاد؛ آنکه (یا گوشی که) هنگام ولادت نشنود. (فرهنگ فارسی معین) :
وای دو گوش تو کر(2) مادرزاد
با توام گرمی عتاب چه سود.
(از لباب الالباب از فرهنگ فارسی معین).
(1) - اوستا karenaosca (اصم)، هندی باستان karna، پهلوی karr. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در شعر به ضرورت گاه راء کلمه مشدد شود.

کر.

[کَ] (اِ) زور. تاب. (ناظم الاطباء). قوت. توان. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد
بباید داد داد او بکام دل بهرچت کر.دقیقی (از لغت فرس اسسدی).
ملک آن است که او را به سخن باشد دست
ملک آن است که او را به هنر باشد کر.
فرخی (از آنندراج).
شکوه و حشمت و دولت نعیم و ناز و کام و کر.
سوزنی (از آنندراج).
|| خواهش. || خوشی. خوشحالی. (ناظم الاطباء). || مراد و مقصود. (برهان) (ناظم الاطباء) :
کار بی علم کام و کر ندهد
تخم بی مغز بار و بر ندهد.
سنائی (از فرهنگ نظام).
|| اقبال. (از ناظم الاطباء). || مخفف کار نیز می باشد. || قسمی از مار که افسون نپذیرد. (آنندراج).

کر.

[کَرر] (ع اِ) بند از پوست خرما یا از برگ آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رسن که بر درخت به او برآیند یا رسن گنده یا عام است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ریسمانی که بدان بر درخت برآیند و ریسمان گنده و هر ریسمان. (ناظم الاطباء).(1) ج، کُرور. (از اقرب الموارد). || رسن پالان که بدان دو حلقهء آن بسته شود. ج، اَکرار. (منتهی الارب). ریسمانی که بدان دو چوب از چهار چوب پالان شتر را بهم بندند. ج، اَکرار. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || رسن بادبان. ج، کُرور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چاه، مذکر آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چاه. (ناظم الاطباء). کُرّ. (منتهی الارب). || چاه خرد در زمین نرم که به آب نزدیک باشد یا جایی که در آن آب جمع کنند تا روشن و صاف گردد. ج، کِرار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || مندیل که بر آن نماز کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اَکرار، کُرور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء به تفکیک در سه معنی آمده است.

کر.

[کَرر] (ع مص) حمله کردن بر کسی و میل نمودن بدو. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). میل نمودن و حمله کردن. یقال: انهزم عنه ثم کر علیه. کُرور. تَکرار. (اقرب الموارد). || برگردیدن سوار از میدان جنگ جهت جولان و دوباره بازگشتن برای نبرد. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منه یقال: الجواد یصلح للکر و الفر. (اقرب الموارد). || بازگردیدن. || بازگردانیدن، لازم و متعدی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).(1) کُرور. (اقرب الموارد). || بازگشتن روز و شب یکی پس از دیگری. (از اقرب الموارد). و رجوع به کَرّ در مادّهء بعد شود. || مهربانی کردن. (منتهی الارب). و رجوع به کُرور، کَریر و تَکرار شود.
(1) - در اقرب الموارد دو معنی اخیر بصورت یک معنی آمده است.

کر.

[کَرر] (ع اِمص) برگشت. رجوع. عود: افناه کر اللیالی و النهار؛ فانی کرد آن را عود شب و روز و بازگشت آن بارها. (ناظم الاطباء).

کر.

[کُرر] (اِخ) در کتب رجال شیعی رمز است اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام را. (یادداشت مؤلف).

کرآباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج. کوهستانی و معتدل است و 400 تن سکنه دارد. محصولش غلات، لبنیات و توتون و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرا.

[کِ] (موصول + حرف اضافه) کلمه ای است مرکب از که و را. (ناظم الاطباء). مخفف و مختصر هرکراست. (آنندراج). به معنی هرکه را و هر کس را. (فرهنگ فارسی معین) :
کرا پشتی کند گردون چه باید پشتی لشکر
چه باید یاری مردم کرا دولت بود یاور.
قطران (از آنندراج).
کرا خرما نسازد خار سازد
کرا منبر نسازد دار سازد.
(المعجم) (از فرهنگ فارسی معین).
|| بطریق استفهام بمعنی کدام کس را باشد چنانکه هرگاه گویند: کرا میگوئی؟ مراد آن باشد که کدام کس را می گویی؟ (برهان). ادات استفهام در حالت مفعولی (مفعول صریح). (فرهنگ فارسی معین). چه کس را. کدام کس را. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کرا.

[کِ] (ع اِ) کرایه و اجرت نشستن در خانه و دکان و جز آن. (ناظم الاطباء). در عربی کرایه را گویند که اجرت نشستن در خانه و د کان کسی باشد. (برهان). || اجرت بار کردن شتر و استر و خر و اسب و مانند آنها. (ناظم الاطباء). اجرت بار کردن شتر و الاغ و امثال آن باشد. (از برهان) : و آنچه آن اعرابی کرای شتر بر ما داشت به سی دینار هم این وزیر [ ابوالفتح علی بن احمد وزیر ملک اهواز ] بفرمود تا بدو دادند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی صص 115- 116). عربی گفت من ترا به بصره برم و با من هیچ نبود که به کرا دهم. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 107). پس اشتری به یک دینار و نیم کرا گرفتم و از این شهر روانه شدم. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 81).رجوع به کراء، کرای و کرایه شود.

کرا.

[کَرْ را] (اِ) سرتراش و حجام را گویند. (برهان). و صحیح آن «گرا» است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گرا شود.

کراء .

[کِ] (ع اِ) مزد مستأجر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مزد و اجرت مستأجر. (ناظم الاطباء).

کراء .

[کِ] (ع مص) کرایه دادن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مُکاراة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مکاراة، کرا و کرایه دادن شود.

کرائب.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کریبة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کریبة شود.

کرائیت.

[کَ] (اِخ) از اقوام مغول مسیحی ساکن واحات شرقی داخلی صحرای گوبی و جنوب دریاچهء بایکال تا دیوار چین و قویترین اقوام مغول در قرن پنجم و ششم هجری. رجوع به تاریخ مغول تألیف اقبال ص 7 شود.

کراب.

[کِ] (ع اِ)جِ کَربة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به کربة شود. || جِ کَرَبة. (ناظم الاطباء). رجوع به کربة شود.

کراب.

[کِ] (ع مص) بار کردن ناقه را. (از منتهی الارب). بار بستن بر ستور. (فرهنگ فارسی معین). کَرب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
جایی همی بینم خراب اندر میان او سحاب
آتش زده گاه کراب از قوت برق و هطل.
لامعی (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به کرب شود.

کراب.

[کَ / کِ] (ع مص) نزدیک شدن با هم. (از منتهی الارب). مقاربه. (از اقرب الموارد). || مُکارَبة. رجوع به مکاربة شود.

کراب.

[کَرْ را] (ع اِ) کس. ما بالدّار کرابٌ؛ نیست در خانه کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرابة.

[کَ / کُ بَ] (ع اِ) خرما که از بیخ شاخ چینند بعدِ درو. ج، اَکرِبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خرمایی که از بن شاخهء خوشه چینند پس از آنکه خوشه را درو کرده باشند. (ناظم الاطباء). و گویا بر وزنی زائد جمع بسته شده چه فعاله بر وزن اَفعِله جمع بسته نمی شود. (از اقرب الموارد).

کرابیس.

[کَ] (ع اِ) جِ کِرباس. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کرباس شود. || جِ کرباسة. (از منتهی الارب). رجوع به کرباسة شود.

کرابیسی.

[کَ سی ی] (ع ص) منسوب به کرباس. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کانه شبه بالانصاری والا فالقیاس کرباسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کرباس ساز. || کرباس فروش. (ناظم الاطباء).

کرابیل.

[کَ] (ع اِ) جِ کِربال. (اقرب الموارد). (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به کربال شود.

کرات.

[کُ] (ع اِ) جِ کُرة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). کره ها. گویها. (ناظم الاطباء). رجوع به کرة شود.

کرات.

[کُرْ را] (ع اِ) کُرّاث. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کراث شود.

کرات.

[کَ] (اِ)(1) لالکی. (فرهنگ فارسی معین). درختی خاردار که در اراضی مرطوب و پست جنگلهای شمال بسیار است :
گشته زمین او بخیل آب اندرو مانده قلیل
آورده بر روی نخیل اینک کرات اینک رغل.
لامعی (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به لالکی شود.
(1) - در برخی کتب مرادف با خرنوب ذکر شده که ظاهراً بر اساسی نیست. (فرهنگ فارسی معین).

کرات.

[کَرْ را] (ع اِ) جِ کَرّة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || مکرراً و چندین بار. (ناظم الاطباء). رجوع به کرة شود.
- به کرات؛ باربار و دفعه های بسیار و پی درپی. (ناظم الاطباء).
- کرات مرات؛ به کرات. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب به کرات شود.

کرات کتی.

[کَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهسوار. جلگه ای، معتدل، مرطوب و سکنهء آن 330 تن است. آب از رودخانه چشمه کیله. محصولش برنج و مرکبات و شغل اهالی آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرات کتی.

[کَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل. معتدل، مرطوب و سکنهء آن 250 تن است. آب از رود وانگتارود. محصولش برنج، کمی غلات و لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرات محله.

[کَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوشیان بخش رودسر شهرستان لاهیجان. جلگه ای، معتدل و مرطوب و سکنهء آن 189 تن است. آب از چشمهء دمکش. محصولش برنج، چای، لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کراتن.

[کَ تَ / کَرْ را تَ] (اِ) عنکبوت. کارتن. کارتنه. دیوپا. کارتنگ. کره تن. کروتنه. کراتین. (فرهنگ فارسی معین) :
مگس را پرده کی برگیرد آنگه
که اندر پردهء کراتن افتاد.
قوامی رازی (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به کراتین، عنکبوت و کارتنه شود.

کراتیت.

[کِ] (فرانسوی، اِ)(1) ورم قرنیه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Keratite.

کراتین.

[کَ / کَرْ را] (اِ) عنکبوت. کراتن. (فرهنگ فارسی معین) : مثل آنان که بدون خدای دوستان و معبودان گیرند از اصنام چون مثل کراتین است. (تفسیر ابوالفتوح از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عنکبوت و کراتن شود.

کراث.

[کَ] (ع اِ) درختی بزرگ که در کوههای طایف روید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). واحد آن کَراثة است. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کراث.

[کَرْ / کُرْ را] (ع اِ) به اقسام تره اطلاق شود. (فرهنگ فارسی معین). نوعی از تره و گندنا. (منتهی الارب). نوعی تره که گندنا گویند. (ناظم الاطباء). تره ای بدبوی که شامی آن چون پیاز و نبطی آن چون سیراست و نوعی از آن سر ندارد و در مصر کراث المائده گویند. واحد آن کُرّاثة است. (از اقرب الموارد). گونه ای ترهء وحشی(1) که دارای بویی تند شبیه سیر میباشد. کرات. کوچوک پراسه. (فرهنگ فارسی معین). به فارسی گندنا و به اصفهانی تره و دیلمی کوار نامند. بری و بستانی می باشد و بستانی آن را نبطی نامند و آن را اقسام است آنچه برگشت باریکتر و در تمام سال موجود است کراث البقل و کراث المائده و آنچه در آخر زمستان و اول بهار روید و شبیه به پیاز و قبهء آن مانند قبهء پیاز است کراث نامند و از مطلق آن مراد کراث البقل است. (از تحفهء حکیم مؤمن).
- کراث ابوشوشه؛ موسیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به موسیر شود.
- کراث اسپانیا؛ گونه ای پیاز(2) که بدان پیاز کوهی گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- کراث رومی؛ گونه ای تره(3) که بدان ترهء فرنگی گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- کراث نبطی؛ گونه ای تره(4) که خودروست و به آن ترهء خاوری گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن، الابنیهء عن حقایق الادویه چ بهمنیار شود.
.(لاتینی)
(1) - Allium roseum .(لاتینی)
(2) - Allium scorodoprassum .(لاتینی)
(3) - Allium porrum .(لاتینی)
(4) - Allium ampeloprassum

کراثاء .

[کَ] (ع اِ) غورهء خوب خرما. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کَریثاء. (اقرب الموارد). رجوع به کریثاء شود.

کراثة.

[کَ ثَ] (ع مص) سخت شدن کار. (از ناظم الاطباء)(1). رجوع به کرث شود.
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب کرث آمده است.

کراثی.

[کُرْ را] (ص نسبی) گندناگون. (آنندراج).هر چیز که به رنگ گندنا باشد. (ناظم الاطباء).

کراج.

[کَ] (اِ صوت) بانگ و فریاد ماکیان پس از تخم نهادن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج ذیل کراخ). رجوع به کراخ شود.

کراج.

[کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای اصفهان. رجوع به کرارج و جغرافیای سیاسی کیهان ص 429 شود : و ابومسلم صاحب دعوت نابغه ای بود از بعضی نوابغ رستاهای اصفهان. مدعو به فاتق به جانب کراج. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 70).

کراجوب کنار.

[کَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار. دشتی، معتدل، مرطوب و سکنهء آن 140 تن است. آب از رودخانه چشمه کیله. محصولش برنج و مرکبات. شغل اهالی آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کراجی.

[کِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)کرایه چی. کرایه دار. اجاره دار. || مزدور. اجیر. (ناظم الاطباء).

کراجیدن.

[کَ دَ] (مص) بانگ و فریاد کردن مرغ خانگی را گویند در وقت بیضه نهادن. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کراچیدن. (آنندراج). بانگ و فریاد کردن ماکیان باشد در وقت بیضه نهادن و با جیم فارسی بنظر آمده است. (برهان).(1) رجوع به کراخ شود.
(1) - ظاهراً کراخیدن صحیح است، از: کراخ + یدن، پسوند مصدری. (حاشیهء برهان چ معین).

کراچی.

[کَ] (اِخ) بندر معتبر شبه قارهء هند است که تا چند سال پیش پایتخت قسمت غربی کشور مسلمان پاکستان بود. اخیراً شهر راول پندی به پایتختی این قسمت برگزیده شده است. این بندر در پاکستان غربی کنار دریای عمان واقع شده و دارای 386هزار جمعیت و مرکز صدور پنبه و غلات است. (از فرهنگ امیرکبیر).

کراخ.

[کَ] (اِ صوت) اسم صوت. (حاشیهء برهان چ معین). بانگ و فریاد ماکیان باشد در وقت بیضه نهادن. (برهان) (آنندراج). فریاد ماکیان پس از تخم کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کراجیدن شود.

کراخان.

[کَ] (اِخ) نام پسر بزرگ افراسیاب است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اتراک قراخان گویند و بسیار این نام نهند. (از آنندراج). نام پسر افراسیاب و در شاهنامه «قراخان» آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کراخه.

[کَ خَ] (ع اِ) بوریاپاره. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کراد.

[کُ] (اِ) جامهء کهنهء پاره پاره. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کزاد. (از آنندراج). رجوع به کزاد شود.

کراد.

[کِ] (ع اِ) جِ کِردیدة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کردیدة شود.

کرا دادن.

[کِ دَ] (مص مرکب) کرایه دادن : و از بازرگانان معتبر شنیدم که بسی سراهاست در مصر که در او حجره هاست برسم مستغل یعنی به کرا دادن. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی). و گفتند پنجاه هزار بهیمهء زمینی باشد که هر روز زین کرده به کرا دهند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 68). رجوع به کرایه و کرایه دادن شود.

کرادح.

[کُ دِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد).

کرادس.

[کَ دِ] (ع اِ) جِ کُردوسة. (اقرب الموارد). رجوع به کردوسة شود.

کراده.

[کُ / کَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی کراد است که جامهء کهنه باشد. (آنندراج). جامهء کهنهء پاره پاره. (ناظم الاطباء). کراره. (آنندراج). کزاد. رجوع به کراره، کراد و کزاد شود.

کرادید.

[کَ] (ع اِ) جِ کِردیدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کردیدة شود.

کرادیس.

[کَ] (ع اِ) جِ کُردوسة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کردوسة شود.

کرار.

[کَ] (ع اِ) مهره ای است که زنان بدان مردان را بند نمایند. تقول للساحرة یا کرار کریة و یا همرة اهمریه ان اقبل فسریه و ان ادبر فضریه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرار.

[کَرْ را] (ع ص) برگردنده. (منتهی الارب). بازگردنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بازگرداننده. (منتهی الارب) (آنندراج). || حمله کننده. (منتهی الارب). بتکرار حمله برنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :داعیه ای که هر یارب که او در صمیم سحرگاهی بر درگاه الهی کند به لشکری جرار و سپاهی کرار کار کند. (چهارمقاله از فرهنگ فارسی معین). || مهربانی نماینده. (از منتهی الارب) (آنندراج).

کرار.

[کَرْ را] (اِخ) از القاب حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام، چه آن حضرت در جنگ بر صف دشمنان باربار حمله می کرد و هیچ اندیشه نمی نمود. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- حیدر کرار؛ علی علیه السلام.

کرار.

[کِ] (ع اِ) جِ کَرّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کر شود.

کرار.

[کُ] (اِ) چوب زیرین در خانه باشد که چوب آستان است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زمینی که بجهت سبزی کاشتنی و غیر آن مستعد کرده و کناره های آن را بلند ساخته باشند. (از آنندراج). کرد و زمینی که برای کشتکاری آماده ساخته و کناره های آن را بلند کرده باشند. (ناظم الاطباء).

کرارا.

[کُ] (اِ) چوب زیرین در. چوب آستانهء در. کرار. || زمینی که برای زراعت آماده ساخته و اطراف آن را بلند کرده باشند. (ناظم الاطباء). کُرار. رجوع به کُرار شود.

کراراً.

[کِ رَنْ] (از ع، ق) باربار. چندین بار. (ناظم الاطباء). بتکرار. بکرات. مکرراً. (فرهنگ فارسی معین)(1). به دفعات.
(1) - به این معنی در کتب معتبر عرب نیامده است. (فرهنگ فارسی معین).

کرارج.

[کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اصفهان. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10 شود.

کرارجه.

[کَ رِ جَ] (ع اِ) ماهیی است کوچک و سبزرنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کُرَیرَج. (منتهی الارب).

کرارزه.

[کَ رِ زَ] (ع اِ) جِ کُرَّز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به کرز شود.

کرارود.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم آباد بخش رودبار شهرستان رشت. کوهستانی، معتدل، مرطوب و سکنهء آن 275 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کراره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) جامهء کهنه و پاره را گویند. (آنندراج). جامهء کهنهء پاره پاره. (ناظم الاطباء).

کراریس.

[کَ] (ع اِ) جِ کُرّاس. (اقرب الموارد). رجوع به کراس شود. || جِ کُرّاسة. بمعنی دفتر و کتاب. (منتهی الارب). یقال: التاجر مجده فی کیسه و العالم مجده فی کراریسه؛ شرف و افتخار سوداگر در کیسهء اوست و شرف و افتخار عالم در جزوه های کتاب وی. (ناظم الاطباء). رجوع به کراس و کراسه شود.

کراز.

[کُ] (اِ) کوزهء آب سرتنگ باشد که مسافران با خود دارند و آن را تنگ نیز می گویند. (برهان) (آنندراج). تنگ و کوزهء آب سرتنگ. (ناظم الاطباء) :
با نعمتی تمام به درگاهت آمدم
امروز با کرازی و چوبی همی روم.
فاخری (از فرهنگ نظام).
رجوع به کراز معمول در تداول تازی شود.
|| حوصله که چینه دان مرغ باشد. (از برهان) (از ناظم الاطباء). ژاغر.

کراز.

[کُ] (ع اِ) شیشه و کوزهء سرتنگ. ج، کِرزان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیشه و گفته اند کوزهء سرتنگ. ابن درید گوید آن را به کار برند و نمی دانم عربی است یا عجمی. ج، کِرزان. (از اقرب الموارد). || ظرف سفالین بی دسته. ج، کِرزان. (ناظم الاطباء). رجوع به کراز متداول در فارسی شود.

کراز.

[کُرْ را] (ع اِ) کوزهء سرتنگ. (ناظم الاطباء). کُراز. (از اقرب الموارد). || ظرف سفالین بی دسته. (ناظم الاطباء). رجوع به کُراز شود.

کراز.

[کِ] (اِ) خرام و راه رفتن از روی ناز و غمزه باشد. (برهان). خرام و رفتار از روی ناز و غمزه. (ناظم الاطباء). در برهان به کاف بمعنی خرام که راه رفتن از روی ناز باشد آورده و سهو کرده و آن به کاف فارسی (گ) باشد. (آنندراج). رجوع به گراز شود. || بیلی را گویند دسته دار که بر دو طرف آن دو حلقه باشد و ریسمانی بر حلقه های آن می بندند و می کشند و زمین را بدان هموار می کنند. (از برهان) (ناظم الاطباء)(1). رجوع به گراز شود.
(1) - به این معنی گراز است. (حاشیهء برهان چ معین).

کراز.

[کَ] (اِ) تب و حرارتی را گویند که زنان را در وقت زاییدن از شدت درد بهم می رسد. (برهان) (ناظم الاطباء).

کراز.

[کَرْ را] (ع اِ) قچقار که خرجینهء شبان بردارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کبشی که خرجین شبان می برد و آن گوسپند بی شاخ است لان الاقرن یشتغل بالنطاح و گفته اند، کراز گوسپندی است که چوپان زنگی بر گردنش آویزد و دیگران از او پیروی کنند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام پدر سلیمان محدث است. (منتهی الارب).

کرازان.

[کِ / کُ] (نف، ق) بر وزن و معنی خرامان است و کرازانیدن بمعنی خرامانیدن و کرازیدن بمعنی خرامیدن باشد و به این معنی در فرهنگ جهانگیری به ضم اول و کاف فارسی هم آمده است. (برهان). اما صحیح به کاف پارسی است. (آنندراج).(1) رجوع به گرازان شود.
(1) - به این معنی گراز است. (حاشیهء برهان چ معین).

کرازن.

[کَ زِ] (ع اِ) جِ کَرزَن یا کِرزن. (از آنندراج) (اقرب الموارد). || جِ کِرزین. (اقرب الموارد). رجوع به کرزن و کرزین شود.

کرازیدن.

[کُ / کِ دَ] (مص) خرامیدن به ناز و به گاف فارسی نیز آمده است. (آنندراج). خرامیدن و بطور تکبر و غرور رفتن و جنبیدن زن از این طرف به آن طرف با حالت غمزه و شوخ چشمی. (ناظم الاطباء). رجوع به گرازیدن شود.

کرازیم.

[کَ] (ع اِ) جِ کِرزیم. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کرزیم شود.

کرازین.

[کَ] (ع اِ) جِ کِرزین. بمعنی تبر یا تبر بزرگ و فی حدیث ام سلمه ما صدقت بموت النبی صلی الله علیه و سلم حتی سمعت دفع الکرازین؛ ای وقِعها فی حفر قبره. (از منتهی الارب). || جِ کَرزن. یا کِرزن. (اقرب الموارد). رجوع به کرزن و کرزین شود.

کراس.

[کَ] (اِ) در اصطلاح خطاطان، کرسی. (از فرهنگ فارسی معین) : اصول و ترکیب، کراس و نسبت، صعود و تشمیر، نزول و ارسال. (اصول خطوط سته فتح اللهبن احمد سبزواری از فرهنگ فارسی معین).

کراس.

[کُ] (اِ) پرنده ای باشد سیاه و سفید که بر کنار آب نشیند و دم جنباند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کراش. کراک. دم جنبانک. (فرهنگ فارسی معین).

کراس.

[کُرْ را] (ع اِ) جزوی از کتاب که غالباً محتوی هشتاد برگ است. ج، کَراریس. (از اقرب الموارد). رجوع به کُرّاسة شود. || جِ کُرّاسة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کراسة شود.

کراسب.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری. کوهستانی، جنگلی، معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 300 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کراسة.

[کُرْ را سَ] (ع اِ) دفتر و کتاب. (برهان). جزوی از اجزاء کتاب. ج، کُرّاس، کَراریس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی کراس و اخص از کراس است و بسا از کراسه مجموعهء کوچکی اراده شود بجز کتاب، گویند: فی هذا الکراسة عشر ورقات. (از اقرب الموارد). رجوع به کُراس، کُرّاس، و کراریس شود.

کراسه.

[کُ سَ / سِ] (اِ)(1) مصحف و کلام خدا را گویند. (برهان) (آنندراج). قرآن مجید. (ناظم الاطباء).(2) صاحب فرهنگ انجمن آرای ناصری گوید: کراسة کتاب را گویند عموماً و قرآن مجید را خصوصاً. (از آنندراج) :
عنوان مجوس و سبحه بر وی
دست جنب و کراسه در وی.
طیان (از فرهنگ فارسی معین).
ای «عن فلان قال»(3) چنان دان که پیش من
آرایش کراسه و تمثال و دفترست.طیان.
بر نام من ار فال گشایی ز کراسه
بینی به خط اول قد مسنی الضر.
سوزنی (از آنندراج).
گر آنچه در این کراسه گفتم
کس گفته خدای را نگفتم.خاقانی.
(1) - پهلوی kurasak و معرب آن کراسة است. (از فرهنگ فارسی معین).
(2) - مجازاً بدین معنی است. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - ظ: این عن فلان و قال.

کراسی.

[کَ / کَ سی ی] (ع اِ) جِ کُرسیّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کرسی شود.

کراسیع.

[کَ] (ع اِ) جِ کُرسوع. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کرسوع شود.

کراش.

[کَ] (اِ) پریشانی. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آشفتگی. سرگردانی. (ناظم الاطباء) :
تو در میان دلی دل میان زلف تو در
کراش خود مخوه و زلف خود به شانه مزن.
سوزنی.
|| نام مرغی است سبزرنگ به سرخی آمیخته. (برهان). کراس. کراک. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کراس و کراک شود.

کراش.

[کَ] (اِخ) نام قریه ای است به لارستان فارس که دیزی گوشت پزی آن بخوبی معروف است و جراش معرب آن است. (آنندراج).

کراش.

[کُرْ را] (ع اِ) جانورکی است. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کراشنده.

[کَ شَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از کراشیدن. (یادداشت مؤلف). خراشنده. رجوع به کراشیده و کراشیدن شود.

کراشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ) طرز. روش. || صفت. گونه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کراشیدن.

[کَ دَ] (مص) تباه شدن کار. (ناظم الاطباء) (برهان). || پریشان گردیدن. (برهان). پریشان گردیدن و مشوش شدن خاطر. پاشیده و منتشر گشتن. (ناظم الاطباء). پاشیدن و آشفتن کار. مختل شدن. اختلال یافتن. (یادداشت مؤلف) :
بتا تا جدا گشتم از روی تو
کراشیده و خیره شد کار من.
آغاجی (از آنندراج).
|| نابود شدن. (یادداشت مؤلف). || خلط از سینه برافکندن بسرفه. (یادداشت مؤلف). غراشیدن. گراشیدن. خراشیدن. رجوع به کراشیده و همین مصادر شود.

کراشیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف / نف) پاشیده. (برهان). پاشیده شده. (ناظم الاطباء). || آشفته و پریشان گردیده. (برهان) (ناظم الاطباء) :جماعتی از حریفان را دیدم مخمور شراب شبانه برخاسته و سر و روی کراشیده و خانه عظیم برایشان نامرتب. (لباب الالباب ج 2 ص 347). گرگی بیامد و بر روی او جست و بینی و لب او را برکند و صورت او بغایت کراشیده شد. (انیس الطالبین ص 185). رجوع به کراشیدن شود. || متفرق. پراکنده. (یادداشت مؤلف) :
رمیدگان و کراشیده گشتگان ز وطن
ترا خواهند ز ایزد به دعوت و آمین.
سوزنی.
|| تباه و نابود. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کراش، کراشیدن، کراشنده و خراشیدن شود.

کراض.

[کِ] (ع اِ) گشن یا آب گشن که ماده از رحم بیرون اندازد بعد از آن که قبول کرده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فحل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چنبرها و نوردهای زهدان. کِرض یا کُرضة واحد آن است و قال بعضهم لا واحد لها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || رخنه های اعلای کمان که سوفار و جای چلهء آن است. (منتهی الارب). رخنه های طرفین کمان که جای چلهء آن است. (ناظم الاطباء). رخنه های اعلای کمان که گره زه کمان در آن جای گیرد. واحد آن کُرضة است. (از اقرب الموارد).

کراض.

[کِ] (ع مص) زادن ناقه پیش از مدت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || کریض ساختن و بیرون انداختن شتر ماده آب گشن را از رحم و الفعل من ضرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کریض ساختن. (از اقرب الموارد). رجوع به کریض شود.

کراع.

[کُ] (ع اِ) پاچه. پایچه. (مهذب الاسماء). پایچهء گوسفند و گاو که باریک جای ساق است و آن بمنزلهء وظیف است مر اسب و شتر را مؤنث آید. ج، اَکرُع، اَکارِع. منه المثل: اعطی العبد کراعاً فطلب ذراعاً لان الذراع فی الید و هو افضل من الکراع فی الرجل. (منتهی الارب). کراع در گاو و گوسفند بمنزلهء خردگاه ساق و ذراع است در اسب و آن جای باریک ساق است. مذکر و مؤنث آید و گفته اند کراع در دواب به آنچه پائین از کعب است اطلاق شود. (از اقرب الموارد). || در انسان پایچه یعنی آنچه پائین تر از زانو است. (ناظم الاطباء) (ازاقرب الموارد). ج، اَکرُع. جج، اَکارِع، کِرعان. (از اقرب الموارد). || پشتهء دراز بیرون برآمده از زمین سنگلاخ سوخته. ج، کِرعان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پشتهء سنگلاخ. (مهذب الاسماء). || کرانهء هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گروهی از اسبان، اسم است آن را. (از منتهی الارب). گویند احبس الکراع فی سبیل الله و گویند کراع الخیل و البغال و الحمیر. (از اقرب الموارد) : و مالهای ایشان و خزاین این مزدک و کراع و اتباع جمع آورد... و هر مال و کراع و ملک کی آن را خداوندی پدید نبودی بر درویشان و.... بخش کرد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 91).

کراع.

[ ] (اِخ) یکی از عالمان لغت بود. ابن خلدون در ذیل دانش لغت می نویسد: و کراع یکی از پیشوایان لغت را کتابی است به نام المنجد. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج 2).

کراع.

[کَرْ را] (ع ص) آنکه دوست دارد فرومایگان را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آنکه شتران خود را آب باران خوراند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه مال خود را از باران سیراب کند. (از اقرب الموارد).

کراع الغمیم.

[کُ عُلْ غَ] (اِخ) نام وادیی میان مکه و مدینه. (ناظم الاطباء). وادیی است میان حرمین بر دو منزل از مکه. (منتهی الارب). موضعی است به ناحیهء حجاز میان مکه و مدینه جلو عُسفان در هشت میلی. این کراع کوهی سیاه است در جانب حرة که بسوی آن امتداد دارد. (از معجم البلدان).

کراع النمل.

[کُ عُنْ نَ] (اِخ) علی ابن حسن هنائی وی به کراع النمل مشهور بوده است. رجوع به علی بن حسن هنائی و علی کراع النمل شود.

کراعی.

[کُ] (ص نسبی) پیراینده و فروشندهء پایچهء ستور و پایچه فروش. (ناظم الاطباء). فروشندهء پایچه. (از اقرب الموارد). پاچه فروش. (یادداشت مؤلف).

کراغ.

[کُ] (اِ)(1) گیاهی باشد که بازوی فرودآمده و استخوان از جای بدررفته را بدان بندند. (از برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - در قرابادینها یافت نشد. عجب است که کزاغ را هم به همین معنی ضبط کرده است. (از جهانگیری و فرهنگ نظام از حاشیهء برهان چ معین).

کراغ.

[کَ] (اِخ) نهری است به هرات. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). یکی از نهرهای نه گانه که از هری رود منشعب می شده و به هرات می آمده است. (نزهة القلوب چ اروپا ص 220). رجوع به نزهة القلوب شود.

کراف.

[کَرْ را] (ع ص) آنکه از پی زن می رود و او را تعاقب می نماید. (ناظم الاطباء). آنکه دزدیده به زنان نگرد. متعرض زنان تباه کردار. (متن اللغة).

کراک.

[کَ] (اِ) مرغی است دم دراز سیاه و سپید و در کنار رودها بود. (فرهنگ اسدی). پرنده ای است کبود و سفید و دم دراز که بر لب آب نشیند و دم خود را بجنباند و آن را به عربی صعوه گویند. (برهان). مرغ دمسجه. کراکا. (آنندراج). دم جنبانک. کراس. (ناظم الاطباء). جهانگیری کراک را عقعق دانسته و رشیدی صعوه، اما هیچکدام با بیان لغت الفرس مطابق نیست چه عقعق (کلاغ پیسه) مرغ بزرگی است از خطاف (پرستوک) خیلی بزرگتر و صعوه سیاه سفید نیست. ممکن است همان کرک باشد که سمانه است اگرچه با بیان اسدی نمی سازد. (فرهنگ نظام). لغت با کرک تجانس دارد. (حاشیهء برهان چ معین) :
چنان اندیشد او از دشمن خویش
چو باز تیزچنگال از کراکا.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
|| بعضی گویند کَرَک است که بودنه باشد و آن پرنده ای است پر خط و خال، از تیهو کوچکتر که به عربی سلوی و به ترکی بلدرچین خوانند. (برهان). کَرَّک. بلدرچین. (از ناظم الاطباء) :
سراینده سار و چکاوک ز سرو
جهان در چمنها کراک و تذرو.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کراکا، کراس، صعوه و دیگر مترادفات کلمه شود. || بعضی عکه را گویند به این معنی و بضم اول آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء).

کراکا.

[کَ] (اِ) بمعنی کراک است که بعضی عکه و بعضی صعوه و بلدرچین گویند و اصح آن است که پرنده ای باشد دم دراز که پیوسته در کنار آب نشیند و دم جنباند. (برهان). کراک. کراس. (ناظم الاطباء).(1) رجوع به کراک شود.
(1) - اصل کراک است لغت نویسان الف اطلاق آخر بیت دقیقی را اصلی پنداشته اند! (حاشیهء برهان چ معین).

کراکر.

[کَ کَ] (اِ)(1) زاغ را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری).
(1) - کراکر اسم شقراق [ کلاغ پیسه ] است. (محیط اعظم). جهانگیری کراک را به همین معنی نوشته. (فرهنگ نظام). ظاهراً مصحف کراک است. (حاشیهء برهان چ معین).

کراکر.

[کُ کَ] (اِ) زاغ و کلاغ هر دو را گویند. (برهان). کلاغ و زاغ را گویند. (آنندراج).

کرا کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) کرایه کردن. (یادداشت مؤلف). || ارزش داشتن. نفع داشتن. سود داشتن. سودمند بودن. ارزیدن. سزاوار بودن. لایق بودن. (یادداشت مؤلف) :اگر بفرمایی نزدیک وی روم و پنبه از گوش وی بیرون کنم. گفت: کرا نکند خود سزای خود بیند. (تاریخ بیهقی). بوسهل را طاقت برسید و گفت خداوند را کرا کند که با چنین سگ قرمطی که بر دار خواهند کرد بفرمان امیرالمؤمنین چنین گفتن. (تاریخ بیهقی). باکالنجار و دیگران پیغام گزاردند که ایشان بندگانند فرمانبردار و راهها تنگ است کرا نکند که رکاب عالی برتر خرامد. (تاریخ بیهقی). از حق تعالی بدو [ ابراهیم خلیل ]عتاب آمد که کسی را که من هفتاد سال بپروردم ترا کرا نکند که گرده ای فرا وی دهی. (کشف المحجوب).
بیش از این ای فتنه گشته بر قیاس و رای خویش
کردمی ظاهر ز غیبت گر مرا کردی کرا.
ناصرخسرو.
پیش از من و تو بیازمودند بسی
دنیا نکند کرای آزار کسی.خیام.
گر هیچ کرا کردی در درگه چون خلدش
هم رایت رایستی هم خانهء خانستی.سنایی.
پیر گفت هرچه دون حق کرا سخن نکند. (اسرار التوحید ص 182). اما جواب چنین سخن اگرچه کرا نکند که دروغ و بهتان این حوالت همه عقلا و فضلا را معلوم است اما... (کتاب النقض ص 564).
نه از بزرگی تو زآنکه در معایب تو
چه جای هجو که اندیشه هم کرا نکند.
انوری.
ز بهر چندین عنا کرا نکند
که می نیرزد این مرده خود بدین شیون.
جمال الدین عبدالرزاق.
خدای داند اگر آن بها به نیم سخن
کرا کند دگر آن خود هزار دینارست.
خاقانی.
اکنون بیا تا ببینم که چه چیز پیش نهاده است و ترا کرا میکند که چندین دست افزار در آن ببازی. (کتاب المعارف). باری عروسی بگزین که کرا کند جفای او شنودن. (کتاب المعارف).
اگرچه گوهر نظمم کرای آن نکند
که من نثار کنم بر جناب حضرت شاه.
ابن یمین.
کرای آن کند الحق که چون ابن یمین سازم
یکایک را وطن در دل نه تنها دل که در جان هم.
ابن یمین.
به مراثی و هجا نیز کرا می نکند
بر دل افشاندن از فکرت باریک قبس.
ابن یمین.
مکدر است دل آتش به خرقه خواهم زد
بیا ببین که کرا می کند تماشائی.حافظ.
و رجوع به کری کردن و کرایه کردن شود.

کراکش.

[کِ کَ / کِ] (نف مرکب) (از: کرا، اجرت مکاری یا عمل او + کش، اسم فاعل از کشیدن) مکاری. (از دهار). کرایه کش. آنکه حیوانی یا چیزی دیگر را به کرایه دهد. (یادداشت مؤلف) : و کراکشان ما ترکان بودند گفتند این آدمی وحشی است. (چهارمقاله). قایقچی که کراکش ما بود به مشارالیه اجرتی دادیم. (تحفهء اهل بخارا).

کراکشی.

[کِ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل کراکش. کرایه کشی. رجوع به کراکش و کرایه کشی شود.

کراکله.

[کَ کِ لَ] (اِخ) مراد از آن مردمی هستند در طبرستان که غارت کنند بر وجه خفیه در عقب درختان و احجار و گودالها. بعضی گفته اند اصل آن کرکیل است یعنی شریر و مفسد طبرستان و بعضی گفته اند کرکیل معرب گول گیر است، یعنی غافل گیر. (از حاشیهء ترجمهء یمینی ص 295) : و لشکر عقب او پیاپی می رفت تا به حدود جرجان افتاد و خود را در میان مخارم و آجام آن نواحی انداخت و کراکلهء ولایت دست به قتل و نهب آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 295).

کراکون.

[کَ] (اِ) قراقون. نزد مغولان جماعتی از محافظان راهها که در مکانهای معین اقامت داشتند. (دزی ج 2 ص 321).

کراکی.

[کَ کی ی] (ع اِ) جِ کرکی به معنی کلنگ است. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). غرنوق. رجوع به کرکی، غرنوق و کلنگ شود.

کراکینگ.

[کْرا / کِ] (انگلیسی، اِ)(1) عمل خرد کردن ملکولهای درشت مواد آلی است. با این عمل مواد نفتی را که دارای نقاط غلیان بالا می باشد در نتیجه گرم کردن در مجاورت کلرور آلومینیم به کربورهای سبک تبدیل می کنند. (از روش تهیهء مواد آلی ص429).
(1) - Cracking.

کرا گرفتن.

[کِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)کرایه کردن. (فرهنگ فارسی معین) : به صواب آن نزدیکتر است که مزدوری چند حاضر آرم و ستور بسیار کرا گیرم. (کلیله و دمنه از فرهنگ فارسی معین). وقت آن شد که حجاج به جهت راه کعبه شتر کرا گیرند. (انیس الطالبین ص 203).

کرال.

[ ] (اِخ) شهرکی است با کشت و برز بسیار [ به ماوراءالنهر ] نزدیک غزک، خیرال، ورذول، کبریه، بغوزانک و از آنجا اسب خیزد. (از حدود العالم).

کرالین.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) از انواع جلبکهاست که رنگ سرخ بسیار قشنگ دارد و در ریشه های آن که شبیه به مرجان است مقداری آهک دیده می شود. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 177).
(1) - Coralline.

کرام.

[کِ] (ع ص، اِ) جِ کریم. بزرگواران. (از آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به کریم شود. || جِ کریمة. (از اقرب الموارد). رجوع به کریمة شود. || در تداول فارسی زبانان، بزرگان و مردان بزرگ و جوانمرد و بامروت و بلندهمت و اصیل و پاک نژاد و حلیم و مهربان و بلندمرتبت. (ناظم الاطباء) :
عطای او نه ز دشمن برید و نه از دوست
چنین بود ره آزادگان و خوی کرام.فرخی.
نبیذ خور که به نوروز هر که می نخورد
نه از گروه کرام است و نز عداد اناس.
منوچهری.
سپیده دم که وقت کار عام است
نبیذ مشکبو رسم کرام است.منوچهری.
بر نفس خویش به شکر خدای
سود همی گیر برسم کرام.ناصرخسرو.
خوی کرام گیر که حری را
خوی کریم مقطع و مبدا شد.ناصرخسرو.
وگر کریم شود آرزوت نام و لقب
کریم وارت فعل کرام باید کرد.ناصرخسرو.
جاودان ماند کریم از مدح شاعر زنده نام
زین بود شاعرنوازی عادت و رسم کرام.
سوزنی.
هواخواه او گشته از جان و دل
صغار و کبار و کرام و لئام.سوزنی.
مدحت از گفتار شاعر محمل صدق است و کذب
صدق در حق کرام و کذب در حق لئام.
سوزنی.
کاین آبنوس و عاج شب روز و روز و شب
چون عاج و آبنوس شکافد دل کرام.
خاقانی.
بود در غزنین امامی از کرام
نام بودش میوهء عبدالسلام.
عطار (از مصیبت نامه).
او چو ذوق راستی دید از کرام
بی تکبر راستی را شد غلام.
مولوی (مثنوی).
- حسابش با کرام الکاتبین بودن؛ لاابالی و بی بند و بار و لاقید نسبت به اصول اخلاقی و غیره بودن. (یادداشت مؤلف) :
تو پنداری که حاسد رفت و جان برد
حسابش با کرام الکاتبین است.حافظ.
- کرام الکاتبین؛ هر یک از دو فرشتهء چپ و راست که ثبت اعمال آدمی کند : و ان علیکم لحافظین کراماً کاتبین. (قرآن 82/10-11). کشف الاسرار در تفسیر این دو آیه آرد: یعنی ملائکی که شما را نگاه میدارند و اعمالتان را در صحائف ثبت می کنند و چیزی از اعمال بنی آدم برایشان مخفی نماند. و گفته اند که منظور از «کراماً» یعنی شتاب میکنند در نوشتن حسنات و بازمی ایستند از نوشتن سیئات به امید استغفار و توبه پس مینویسند گناه و توبه را با هم. (از کشف الاسرار ج 1 ص 406).
نفس مردم را خداوندان عقل از روی هوش
برکشد تا با کرام الکاتبین همتا شود.
ناصرخسرو.
و صحیفه بر دست کرام الکاتبین. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 448).

کرام.

[کَرْ را] (ع ص) صاحب کرم و اهتمام دارنده بدان. (از اقرب الموارد).

کرام.

[کَرْ را] (ع ص) رزبان. (دهار). رجوع به کَرم شود.

کرام.

[کَرْ را] (اِخ) امام است کرامیه را. (منتهی الارب). امام کرامیه را گویند که قائلند به اینکه معبودشان مستقر بر عرش است و جوهر است. (از اقرب الموارد). محمد بن عبدالکریم سجستانی است او در ایام ظاهر خلیفه ظهور کرد و از روی نقل و خبر برای خدای تعالی بودنِ در زمان و مکان را اثبات می کرد. ابوالفتح بستی گوید :
الفقه فقه ابی حنیفة وحداً
والدّین دین محمد بن کرام.(از یادداشت مؤلف).
رجوع به کرامیه و کرامیان شود.

کرام.

[کُ] (ع ص) جوانمرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کریم. (اقرب الموارد). ج، کُرامون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرام.

[کُرْ را] (ع ص) نیک جوانمرد و بامروت. کُرّامة مؤنث آن است. ج، کُرّامون. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). مفرط در کرم. ج، کرامون. (از اقرب الموارد).

کرامات.

[کَ] (ع اِ) جِ کرامت. (یادداشت مؤلف). چیزهای عجیب و خارق عادت که از بعضی مردمان بزرگ گاه گاه صدور یابد. کرامتها. (ناظم الاطباء) :
عشق چو در پرده کرامات شد
چون بدرآمد به خرابات شد.نظامی.
از مرگ براهیم که علامهء دین بود
دردا که علامات کرامات نگون شد.خاقانی.
یکی از صلحای لبنان که مقامات او در دیار عرب مذکور بود و به کرامات مشهور. (گلستان).
زاهد چو کرامات بت عارض او دید
از خانه میان بسته بزنار برآمد.سعدی.
شرممان باد ز پشمینهء آلودهء خویش
گر بدین فضل و هنر نام کرامات بریم.
حافظ.
|| اشیاء نفیس. (فرهنگ فارسی معین) :فرمودیم تا رسول خلیفه را پیش آرند تا آنچه منشور و خلعت و کرامات و نعوت آورده است خبر آن بهر جای رسد. (تاریخ بیهقی). پس از رسیدن ما به نیشابور رسول خلیفه در رسید با عهد و لوا و نعوت و کرامات. (تاریخ بیهقی). اما رسول چون به نشابور آمد با دو خادم دو خلعت و کرامات و لوا و عهد آوردند هفتصدهزار درم در کار ایشان بشد. (تاریخ بیهقی). رسول خلیفه القادرباللّه رضی الله عنه به بیهق رسید و با وی آن کرامات است که خلق یاد ندارند هیچ پادشاهی را مانند آن. (تاریخ بیهقی). || نوازشها. نواختها. (فرهنگ فارسی معین) : و امیر نیز این شهر را دوستتر گیرد که این کرامات وی را در شهر ما حاصل نبود. (تاریخ بیهقی). کسری گفت: ای بزرجمهر! چه ماند از کرامات و مراتب که آنرا نه از حسن رای ما بیافتی. (تاریخ بیهقی). با وی خادمی است از خویش خدم خلیفه کرامات به دست وی است. (تاریخ بیهقی). پادشاه اهل فضل و مروت را بر اطلاق به کرامات مخصوص نگرداند. (کلیله و دمنه). به معالجهء مجروحان آن لشکر و مواساة خستگان و مراعات اسیران و بذل انواع کرامات و تشریفات و تخصیص هر یک به عطایا و صلات آثار کرم و انوار شیم خویش ظاهر گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 227). || جوانمردیها. || بزرگیها. (فرهنگ فارسی معین).
- ارباب کرامات؛ کسانی که از آنها کرامت صدور می یابد. (ناظم الاطباء). رجوع به کرامت شود.

کرامات فروش.

[کَ فُ] (نف مرکب)متظاهر به داشتن کرامات. عرضه کننده کرامات ریائی :
ای کرامات فروشان دم و افسون شما
علت افزود که معلول ریائید همه.خاقانی.

کراماتی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به کرامات. (ناظم الاطباء).

کرامت.

[کَ مَ] (ع مص) کرامة. بزرگی ورزیدن. (فرهنگ فارسی معین) : و مثال داد مبنی بر ابواب تهنیت و کرامت. (کلیله و دمنه). جوانمرد گردیدن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) سخاوت و جوانمردی و نواخت و احسان و بزرگواری و بخشندگی و داد و دهش و بزرگوار داشتن کسی. (ناظم الاطباء) : گفتند چند مهم دیگر است که ناگفته مانده است و چند کرامت که نیافته است. (تاریخ بیهقی). و انوشروان او را کرامتها فرمود بیش از حد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). و با این همه کرامت که با بنده کرده است و این نعمت داده.... هیچ سپاس و منت بر بنده ننهد، بر دل خویش نهد. (نوروزنامه). بفرمود تا آن سرهنگ را خلاص دادند و خلعت داد و بنواخت و بجای او کرامتها کرد. (نوروزنامه). پس من خود سازم ایشان را از کرامت و نواخت. (کشف الاسرار ج 2 ص 530). و کدام خدمت در موازنهء آن کرامت آید که در غیبت بنده اهل بیت را ارزانی فرموده است. (کلیله و دمنه).
تاریخ گشته رفتن مهد تو در عرب
چون در عجم کرامت تو داستان شده.
خاقانی.
شه مرا زر داد گوهر دادمش زر را عوض
آن کرامت را مکافا برنتابد بیش ازین.
خاقانی.
ای صاحب کرامت شکرانهء سلامت
روزی تفقدی کن درویش بی نوا را.حافظ.
|| سرافرازی. ارجمندی. بزرگواری. رفعت. (ناظم الاطباء). بزرگی. عزت. (یادداشت مؤلف) :
بدین طریق ز یزدان چنین کرامت یافت
تو این کرامت ز اجناس معجزات شمر.
فرخی.
آمرزش کناد خدا او را و آلش را و سلام فرستاد و شرافت بخشاد و کرامت دهاد. (تاریخ بیهقی). ملائکه ملاقات نمایند با آن امام درحالتی که دهند بشارت او را به آمرزش و واصل گردانند به او تحفه های کرامت را. (تاریخ بیهقی).
که کرد این کرامت همان بوستان را
که بهمن همی داشتی خوار و زارش.
ناصرخسرو.
و دیگر مردمان را بر عمل و صناعت و گروهی را بر کرامت بزرگان و گروهی را بر عافیت آنچه به وی در باشند. (نوروزنامه). دیگر به نور هدایت عقل... به تاج کرامت متوج گشته. (کلیله و دمنه).
نه هر کس سزاوار باشد به صدر
کرامت به فضل است و رتبت به قدر.
سعدی.
نیکخواهان ترا تاج کرامت بر سر
بدسگالان ترا بند عقوبت بر پای.سعدی.
شهپر زاغ و زغن زیبای قید و صید نیست
این کرامت همره شهباز و شاهین کرده اند.
حافظ.
|| احترام. توقیر. (ناظم الاطباء) : و حاجب معتصم وی را [ بودلف عجلی را ] بسوی خانه برد با کرامت بسیار. (تاریخ بیهقی). چون حسنک بیامد خواجه برپای خاست وی چون این کرامت بکرد همه اگر خواستند وگرنه برپای خاستند. (تاریخ بیهقی). رسول را بازگردانیدند و با کرامت به خانه بردند. (تاریخ بیهقی). چون به شهر نزدیک رسید حاجبی و بوالحسن ندیم و مظفر حاکم ندیم که سخن تازی نیکو گفتندی.... پذیره شدند و رسول را با کرامتی بزرگ در شهر آوردند. (تاریخ بیهقی). || کار خارق عادت. اعجاز. معجزه. (ناظم الاطباء). ظهور امر خارق عادت از شخصی غیر مقارن با دعوی نبوت. پس آنچه که مقرون به ایمان و عمل صالح نباشد استدراج است و آنچه مقرون با دعوی نبوت باشد معجزه است. (تعریفات جرجانی). خارق عادتی که به دست ولی انجام یابد کرامت نامیده می شود. مقابل معجزه که از پیغمبر صادر گردد. ج، کرامات. (فرهنگ فارسی معین) :
زین روی چون کرامت مریم به باغ عمر
از نخل خشک خوشهء خرما برآورم.
خاقانی.
آب محیط را ز کرامات کرده پیل
بگذشته ز آتشین پل این طاق آبفام.
خاقانی.
عشق غالب شد و از گوشه نشینان صلاح
نام مستوری و ناموس و کرامت برخاست.
سعدی.
گفتم مصلحت آن است که زبان تعرض کوتاه کنی که مرا کرامت این شخص ظاهر شد. (گلستان سعدی).
حافظ این خرقه بینداز مگر جان ببری
کآتش از خرقهء سالوس و کرامت برخاست.
حافظ.
رجوع به معجزه، ارهاص، استدراج، کرامات و کرامة شود.

کرامت آشیان.

[کَ مَ] (ص مرکب) که در بزرگواری و عزت و کرامت مکان دارد :ملازمان آستان کرامت آشیان مبتهج و شادمان. (حبیب السیر ج 3 ص 323).

کرامت دستگاه.

[کَ مَ دَ] (ص مرکب) که دستگاه با کرامت دارد : حضرت ولایت پناه کرامت دستگاه فیروزشاه. (حبیب السیر ج 3 ص 323).

کرامت فرمودن.

[کَ مَ فَ دَ] (مص مرکب) کرامت کردن. (فرهنگ فارسی معین). بخشیدن. عطا کردن : پس صلات و صدقات به مستحقان کرامت فرمود. (ظفرنامهء یزدی چ امیر کبیر ص 364). || قبول نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به کرامت کردن و کرامت شود.

کرامت کردن.

[کَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)بزرگواری کردن. (فرهنگ فارسی معین). || دادن. (آنندراج). عطا کردن. بخشیدن. (فرهنگ فارسی معین). دادن آنکه قدر و مرتبت برتر دارد. (یادداشت مؤلف) : مبشران را بگردانیدند و بسیار کرامت کردند. (تاریخ بیهقی). حق تعالی ابراهیم را چهار پسر فرزند کرامت کرد. (قصص الانبیاء ص 57). و پسری خداوند عالم کرامت کرده است. (قصص الانبیاء ص 99). و تناسخیان گویند که وی [ جمال ] خلعت آفریدگار است که به مکافات آن پاکی و پرهیزگاری که بنده کرده بود اندر پیش... او را کرامت کرد. (نوروزنامه). سلطان می گوید به شکرانهء آنکه حق تعالی مرا بر تو ظفر داد و فتح و نصرت کرامت فرمود با تو آن کنم که از من سزد. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص 27).
زآن کرامتها که حق با این دروگرزاده کرد
میکشند از کینه چون نمرود بر گردون کمان.
خاقانی.
|| خارق عادت پدید آوردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرامت و کرامت فرمودن شود. || توقیر کردن. حرمت داشتن. نواختن :و عمش ابن ابی العاص او را کرامت کرد و مال بستد و بر این جمله قرار داد و بازگشتند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 115).

کرامت یاب.

[کَ مَ] (نف مرکب)کرامت یابنده. بزرگواری و عزت و نواخت و توقیر یابنده :
صاحب عادل کبیر کریم
که کرامند از او کرامت یاب.سوزنی.

کرامخان.

[ ] (اِخ) محلی است در راه کرمان. (حاشیهء تاریخ سیستان ص 239).

کرامند.

[کِ مَ] (ص مرکب) ظاهراً از: کری، و کرایه + مند، پسوند تملیک یا اتصاف نه گرامند. (از یادداشت مؤلف). نجیب. جوانمرد. باهمت. (ناظم الاطباء). || با قدر و قیمت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). که کرایه آرد. که به کرایه رود. ارزنده. ارجمند. لایق. قابل. (یادداشت مؤلف) :لاجرم خاطر همایون متوجه آن گشت که برادران را مؤاخذه گردانیده مبلغی کرامند از جهات ایشان به خزانهء عامره رسانده. (دستورالوزراء ص 391). مجموع خواتین و شاهزادگان و امراء ارکان دولت را پیشکشهای کرامند گذرانیده وظیفهء هواخواهی و خدمتگاری بجای آورد. (ظفرنامهء یزدی چ امیرکبیر ج 2 ص 396). اگر تقدیراً منصب حکومت کرمان نباشد اضافی کرامند بر مواجب و اقطاع او برود. (از نامهء شاه شجاع به برادر سلطان احمد از یادداشت مؤلف). و پسر شیخ محمود مولانا قطب الدین آن نسخه را به نظر انور رسانیده و به صلهء کرامند محفوظ و بهره ور شد. (حبیب السیر ج 3 جزو 3 ص 91). شعرا برخاسته در توصیف آن امام و تعریف مأمون خطب و اشعار انشاء کردند و به صلات کرامند محظوظ و بهره مند شدند. (حبیب السیر ج 1 ص 227). مروان بدنژاد را وزیر و داماد خود ساخت [ عثمان ] و حارث را نیز دختر داده مبلغهای کرامند از بیت المال مسلمانان به این دو برادر و پدر ایشان بخشید. (حبیب السیر ج 1 جزو 4 ص 174). || بااهمیت. مهم. (فرهنگ فارسی معین) : امیر ناصرالدین سبکتگین ابوالفضل را طلب نموده عملی کرامند داده به الطاف و عنایات سرافراز گردانید. (زینت المجالس ص 157).

کرامون.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کُرام. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کرام شود.

کرامون.

[کُ ر ر] (ع ص، اِ) جِ کُرّام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کرام شود.

کرامون.

[ ] (اِخ) زن غازان خان و او دختر قتلغ تیمور پسر اتابای نویان بوده است. (تاریخ غازانی ص 14). رجوع به تاریخ غازانی ص 123 و 156 شود.

کرامة.

[کَ مَ] (ع اِ) سرپوش خم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشش سر خم و یقال حمل الیه الکرامة و هو مثل النُزُل. قال الجوهری «و سألت عنه فی البادیة» فلم یعرف. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بزرگی و ارجمندی، اسم است اکرام را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: له علی کرامة؛ ای عزازة (منتهی الارب) (اقرب الموارد)؛ مر او راست بر من اعزاز و اکرامی. (ناظم الاطباء). یقال: افعل کذا و کرامة لک؛ یعنی کردم این کار را جهت اکرام تو کُرماً و کُرمة و کُرمة عین و کُرُماناً کذلک و لا اظهر له فع. (منتهی الارب). و کرامة منصوب است چون مفعول مطلق است و عاملش محذوف است وجوباً. (از اقرب الموارد). || در تعریفات آمده است که کرامة ظهور امری خارق عادت است ازقبل شخصی غیر مقارن برای دعوی نبوت، پس آنچه مقرون به ایمان و عمل صالح نباشد استدراج است و آنچه به دعوی نبوت باشد معجزه است. (از اقرب الموارد).

کرامة.

[کَ مَ] (ع مص) جوانمرد گردیدن و بامروت شدن. (از منتهی الارب). نفیس و عزیز شدن. (از اقرب الموارد). || بسیارباران گردیدن ابر. (منتهی الارب). باران آوردن ابر. (از اقرب الموارد). || نیرو داده شدن زمین پس نیکو رویانیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بخشیدن بسهولت، ضد لُؤم. (از اقرب الموارد). کَرَم. کَرَمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کرم، کرمة و کرامت شود.

کرامة.

[کَ مَ] (اِخ) نام جد محمد بن عثمان شیخ بخاری. (منتهی الارب).

کرامة.

[کَ مَ] (اِخ) ابن ثابت. اختلاف است در صحبت وی با نبی صلی الله علیه و سلم. (منتهی الارب).

کرامة.

[کَ مَ] (اِخ) ابوریطه کرامة المذحجی صحابی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوریطه شود.

کرامه.

[کَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان میانه. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 266 تن است. آب آن از چشمه، محصولش غلات، حبوب، برنج و پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرامی.

[کِ] (ص) شریفتر. پاک نژادتر. محترم. باعزت. بااحترام. || گران. باقیمت. گرانمایه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کرامی.

[کَ / کَرْ را] (ص نسبی) انتسابی است به ابوعبدالله محمد بن کرام نیشابوری. (الانساب سمعانی). منسوب به فرقهء کرامیه. (یادداشت مؤلف) :
دیگر گروه متکلمانند از معتزله و کرامی... (جامع الحکمتین ص 33).
باب ورا کرامی خوانی و ننگری
تا زین سخن که گفتی باشد برون شوی.
سوزنی.
رجوع به کرامیه و کرامیان شود.

کرامی.

[ ] (اِخ) پسر خورشید که به خدمت حسام الدین سوهلی حاکم لر کوچک رفت و مرتبهء بلند یافت. رجوع به تاریخ گزیده ص 584 شود.

کرامیان.

[کَرْ را] (اِخ) کَرّامیّة. پیروان ابوعبدالله محمد بن کرام نیشابوری. پیروان فرقهء کرامیه : استاد ابوبکر در حضرت بود سخن کرامیان بمیان افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 431). و این خواجه ابوالقاسم چهار مدرسه در قصبه بنا کرد... کرامیان را یکی در محلهء شادراه. (تاریخ بیهق ص194).رجوع به کرامیة شود.

کرامیدن.

[کِ دَ] (مص) تعظیم و تکریم کردن. عزیز داشتن. (ناظم الاطباء).

کرامی کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)احترام نمودن. تعظیم کردن. عزیز داشتن. (ناظم الاطباء): اکرام؛ کرامی کردن. مکرم؛ کرامی کردن. (منتهی الارب).

کرامیة.

[کَرْ را می یَ] (اِخ) گروهی است که به جوهریت باری و استقرار وی بر عرش اعتقاد دارند، تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً. (منتهی الارب). فرقه ای است از مشبهة اصحاب ابی عبدالله محمد بن کرام. (از اقرب الموارد). جماعتی از اهل سنت که از اثبات کنندگان صفات خداوند هستند. این گروه صفاتی بعنوان صفات ازلیه مثل علم و قدرت و حیات و اراده و سمع و بصر و کلام و جلال و اکرام وجود و عزت و عظمت اثبات می کردند و بین صفات ذات و صفات فعل فرقی نمی گذاشتند و در نتیجه صفاتی نیز بعنوان صفات خبریه مثل دست و صورت برای خدای تعالی اثبات مینمودند و معتقد بودند آیات را باید بدون تأویل و تفسیر پذیرفت و بماندن در حد ظاهر اکتفا کرد. (خاندان نوبختی ص 118). رجوع به ابی عبدالله محمد بن کرام و ملل و نحل شهرستانی صص 64-65، غزالی نامه و حواشی سعید نفیسی بر تاریخ بیهقی ج 2 شود.

کران.

[کِ] (ع ص، اِ) جِ کَرینة. بمعنی زنان سرودگوی. (از آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کران.

[کِ] (ع اِ) در عربی نام سازی که آن را بربط نیز گویند. (غیاث اللغات). رباب. یا چنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بربط. بربت. مزمر. عود. (السامی فی الاسامی). || (اِخ) موضعی است به بادیه. (منتهی الارب).

کران.

[کَرْ را] (اِخ) کوهی است به ناحیهء پنجهیر از نواحی بلخ که در آن معدن لاجورد است. (از کتاب الجماهیر ص 195).

کران.

[] (اِخ) ناحیه ای است میان کابل و بدخشان که در آن معادن خارصینی است. (از الجماهر ص261).

کران.

[کَ] (اِ)(1) کنار باشد که در مقابل میان است. (برهان). کناره. (آنندراج) (ناظم الاطباء). طرف. لب. لبه. حاشیه. جانب. (ناظم الاطباء). سیف البحر. (معجم البلدان ذیل کلمهء ماه دینار). مقابل میان : حیره شهرکی است بر کران بادیه. (حدود العالم). قادسیه شهرکی است بر کران بادیه. (حدود العالم). بجونه، دهی است آبادان بر کران بیابان. (حدود العالم). جزیرهء بنی رعنی شهری است که آب دریا از سه کران وی برآید. (حدود العالم).
که تا در جهان تخم ساسانیان
پدید آید اندر کران و میان
از ایشان نرفته ست جز بدتری
به گرد جهان جستن و داوری.فردوسی.
درفش مرا دید بر یک کران
به زین اندر افکند گرز گران.فردوسی.
به لشکر نگه کرد سلم از کران
سرش گشت زآن کار لشکر گران.فردوسی.
نیا را بدید از کران شاه نو
برانگیخت آن بارهء تندرو.فردوسی.
همه زرّکانی و سیم سپید
ز سر تا به بن وز میان تا کران.فرخی.
بخندد همی بر کرانهای راه
به فصل زمستان گل کامکار.فرخی.
ز لاله های مخالف میانش چون فرخار
ز سروهای نونده کرانش چون کشمر.
فرخی.
ز پاشیدن آتش از هر کران
همی ریخت گفتی ز چرخ اختران.
اسدی (گرشاسب نامه).
من درساعت... امیر را بیافتم در کران شهر به در باغی فرودآمده. (تاریخ بیهقی). امیر بر کران شهر که خیمه زده بودند فرودآمد. (تاریخ بیهقی).
ای طلبیده جهان مرا مطلب هیچ
گم شده انگار از میان و کرانم.ناصرخسرو.
ابری چون گرد رزم هایل و تیره
برقی درخشنده از کرانش چو خنجر.
مسعودسعد.
صفی که ز یک کران به حیلت
نتوان دیدن کران دیگر
تنها شکنی چو حمله کردی
بی زحمت همعنان دیگر.سوزنی.
تو گر با من نیی بی تو نیم من
عجب هم بر کران هم در میانی.انوری.
هرکه او بر کران نشست آرد
با وی انصاف در میان ننهند.مجیر بیلقانی.
عاقل چو خلاف اندر میان آید بجهد و چو صلح بیند لنگر بنهد که آنجا سلامت بر کران است و اینجا حلاوت در میان. (گلستان).
- از کران تا کران؛ از انتهایی به انتهایی. (یادداشت مؤلف). از سویی به سوی دیگر :
ز کشته به هر سو فکنده سران
زمین کوه گشت از کران تا کران.فردوسی.
بسالی همه دشت نیزه وران
نیارند خورد از کران تا کران.فردوسی.
همه خانه بد از کران تا کران
پر از مشک و دینار و پر زعفران.فردوسی.
تابوت و پنبه و کفن آرند و مرده شوی
اوراد ذاکران ز کران تا کران شود.سعدی.
- بر کران بودن؛ دور بودن. خارج بودن. بری بودن. در میانه نبودن :
ز عقل و عافیت آن روز بر کران بودم
که روزگار حدیث تو در میان انداخت.
سعدی.
- کران به کران؛ کران تا کران :
هما چو بر سر کس سایه افکند چه عجب
اگر جهان همه او را شود کران به کران.
فرخی.
و رجوع به ترکیب کران تا کران شود.
- کران تا به کران؛ سرتاسر. از یک سو تا به سوی دیگر :
میر یوسف عضد دولت و خورشید ملوک
که جهان منظر اویست کران تا به کران.
فرخی.
گفتم چه مایه داد بدو مملکت خدای
گفتا ازین کران جهان تا بدان کران.فرخی.
تو چو من یابی بسیار و نیابم چو تو من
گر جهان جمله بگردم ز کران تا به کران.
فرخی.
- کران تا کران؛ از یک سوی عالم تا سوی دیگر. از مشرق تا مغرب. (فرهنگ فارسی معین). کران به کران. از سویی تا سوی دیگر. (از یادداشت مؤلف). سرتاسر : هر کجا آرامگاه مردمان بود به چهار سوی جهان از کران تا کران. این زمین را ببخشیدند و به هفت بهر کردند. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری).
به یزدان که بسیار دیدم جهان
هم ایران و توران کران تا کران.فردوسی.
بزرگ جهانی کران تا کران
سرافراز بر تاجور مهتران.فردوسی.
هوا از درفشان درفش سران
چو باغ بهار از کران تا کران.
اسدی (گرشاسبنامه).
- || سرتاسر. ک. از سیر تا پیاز. بتمامه :
یکی شد بر شاه مازندران
بگفت آنچه دید از کران تا کران.فردوسی.
|| انتها که در مقابل ابتداست. (برهان). پایان. (ناظم الاطباء) :
چو زو برگذشتی نماندت جای
کران جهان خواندش رهنمای.فردوسی.
ازین در سخن چند رانم همی
همانا کرانش ندانم همی.فردوسی.
چون ناز کنی ناز ترا نیست قیاسی
چون خشم کنی خشم ترا نیست کرانی.
فرخی.
شاید که نیست نعمت و جاه ترا کران
زیرا که نیست همت و فضل ترا کنار.
فرخی.
زآن درازی راه با دل گفتمی هر ساعتی
کاین بیابان را مگر پیدا نخواهد بد کران.
فرخی.
آن کس رها شود ز تو کز بیم تیغ تو
زنده بود بسر نبرد روز با کران.فرخی.
به دولت اندر ملک ترا مباد کران
به شادی اندر عمر ترا مباد حساب.
مسعودسعد.
در گیتی ای شگفت کران داشت هرچه داشت
چون بنگرم عجایب گیتی کران نداشت.
مسعودسعد.
داد و دهشت کران ندارد
گر بیش کنی زیان ندارد.نظامی.
گر تو نگیریم دست کار من از دست شد
زآنکه ندارد کران وادی هجران من.عطار.
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد.
حافظ.
- بر کران بودن؛ دور بودن. جدا بودن :
زین پیش میش اندر جهان از گرگ بودی بر کران
اکنون ز عدلت هر دوان یک چشمه سازند آبخور.
ابن یمین.
- بر کران رسیدن؛ به آخر آمدن. (یادداشت مؤلف) :
گویند مهدی آید صاحبقران برون
چون مدت زمانه خوهد بر کران رسید.
سوزنی.
- بر کران شدن؛ دور شدن. جدا شدن :
از همه عالم شده ام بر کران
بسته بسودای تو جان بر میان.خاقانی.
- به کران بردن؛ بسر بردن. (فرهنگ فارسی معین). به پایان بردن :
ور تو خدمت نکنی بر دل من رنج منه
تا بی اندوه برم خدمت خواجه به کران.
فرخی.
این زن عدت به کران برد. (کشف الاسرار ج 1 ص616).
- بی کران؛ بی انتها. بی پایان. بی اندازه. بی نهایت. (ناظم الاطباء). بی حساب. بی شمار. بسیار :
چو انبوه شد لشکر بی کران
عدد خواست از نام نام آوران.نظامی.
ور او را کان زر بی کران است
مرا نیکو سخن زر است و دل کان.
ناصرخسرو.
چو لشکر بود اندک و کار تخت
به از بی کران لشکر و کار سخت.اسدی.
دانستم که مهابت من در دل ایشان بی کران است. (گلستان سعدی چ یوسفی ص 65). مال بی کران داری و ما را مهمی است. (گلستان سعدی).
- عمر به کران کردن؛ در عزلت بسر بردن و به پایان بردن آن. انزوا طلبیدن :
عمری به کران کنم که اهلی
زین کوچهء باستان نبینم.خاقانی.
رجوع به کران بردن شود.
- کران طلبیدن؛ کرانه و گوشه گرفتن و دوری گزیدن را نیز گفته اند. (برهان). عزلت گرفتن. خلوت و تنهایی گزیدن. (از ناظم الاطباء) :
خاقانیا ز خدمت شاهان کران طلب
تا از میان موج سیاست برون شوی.
خاقانی.
|| حد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). سرحد. (ناظم الاطباء). مرز :
بلغار کرانی ز جهان است و مر او راست
از بارهء قنوج چنین تا در بلغار.فرخی.
|| ساحل. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف): خنان؛ ناحیتی است بر کران رود کر. (حدود العالم). رقه و رایقه دو شهر است... بر کران فرات نهاده. (حدود العالم). بلد شهری است بر کران دجله نهاده. (حدود العالم). اولاس آخرین شهری است از اسلام که بر کران دریای روم است. (حدود العالم).
چو پیران بیامد به نزدیک رود [ گلزریون ]
سپه بد پراکنده چون تار و پود
بدیگر کران خفته بد گیو و شاه
نشسته فرنگیس بر دیدگاه.فردوسی.
بجز دریا نخواندی کس کف دریا مثالش را
اگر نز بهر آن بودی که دریا را کران باشد.
فرخی.
نسبتی دارد دریا ز دل او گرچه
این کران دارد و آن را نتوان یافت کران.
فرخی.
چون به کران جیحون رسیدیم امیر فرودآمد. (تاریخ بیهقی). و بسیار پیادگان آمده با سرهنگان بخدمت و بر آن جانب آب بر کران جیحون ایستاده. (تاریخ بیهقی).
دریا کرانه دارد و دریای فضل تو
ننموده هیچوقت کسی را کران خویش.
ادیب صابر (از آنندراج).
مدح تو دریای ناپدید کران است
زورق دریای ناپدید کرانم.سوزنی.
دریاست آستانش کز اشک دادخواهان
بر هر کران دریا مرجان تازه بینی.خاقانی.
گر در دم نهنگ درآیی نفس مزن
ور در گو محیط درافتی کران مخواه.
خاقانی.
گفتم از ورطهء عشقت به صبوری بدرآیم
بازمی بینم دریا نه پدید است کرانش.سعدی.
کشتی هرکه درین لجهء خونخوار فتاد
نشنیدیم که دیگر به کران می آید.سعدی.
|| سرزمین. (ناظم الاطباء). || افق. (نصاب الصبیان).
(1) - اوستا karana (جانب، طرف، انتها)، پهلوی kanar، kanarak، کردی و افغانی kinar. (از حاشیهء برهان چ معین).

کران.

[کَرْ را] (اِخ) نام محله ای در اصفهان. (ناظم الاطباء). در جغرافیای تاریخی لسترنج آمده است: در جای شهر اصفهان قب چهار قریه قرار داشته که اسامی آنها بعداً روی چهار محلهء شهر باقی مانده و آنها عبارت بودند از کران و کوشک و جوباره و دردشت. (جغرافیای تاریخی لسترنج ص 221). رجوع به همین کتاب و تاریخ گزیده ص 449 شود.

کران.

[کَرْ را] (اِخ) نام ولایتی نزدیک تبت. (ناظم الاطباء). این شهر مجاور سقینه و خان میان جیحون و تبت کوچک بوده است. (جغرافیای تاریخی لسترنج ص 466). رجوع به همین کتاب شود. || نام قلعه ای است در مغرب. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

کران.

[کَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 250 تن است. محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. این دِه از دو قسمت کران بالا و کران پایین تشکیل شده که سه کیلومتر از هم فاصله دارند و سکنهء کران پائین 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کران.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. دشت، گرمسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کران.

[کَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 152 تن است. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).
- ماه کران؛ همان است که مختصر کنند و مکران گویند. (از معجم البلدان ذیل کلمهء ماه دینار). رجوع به مکران شود.

کران.

[کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان نوشهر است. این دهستان در جنوب و باختر نوشهر واقع شده و از 15 ده تشکیل یافته است. سکنهء آن در حدود 2500 تن است. ده های مهم آن عبارتند از: کرکرودسر، کشک سرا، هلیستان و سنگ تجن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کران.

[کُ] (اِ) اسبی را گویند که رنگ او مابین زرد و بور باشد و به این معنی به حذف الف هم آمده است. گویند ترکی است. (برهان). کرند. کُرَن. (ناظم الاطباء). رجوع به کرن و کرند شود.

کران.

[کُ] (اِخ) شهری است نزدیک دارابجرد یا نزدیک سیران. (منتهی الارب). شهرکی است [ به ناحیت پارس ] از حدود سیراف، آبادان با مردم بسیار. (از حدود العالم چ ستوده ص 141). حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آورده است: کران و ایراهستان در بیابانی است گرمسیر بغایت چنانکه تابستان آنجا جز معدودی نباشند و آب روان و کاریز ندارد و غلهء آنجا همه دیمی بود و از میوه جز خرما ندارند و مردم غریب جز سه ماه سر مادر آنجا نتوانند بود. (از نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 142). رجوع به نزهة القلوب و فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا صص 140-141 شود.

کران کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)بپایان بردن. به آخر رسانیدن. (یادداشت مؤلف) : تا از هر دو جانب دوستان شادمانه شوند و حاسدان و دشمنان به کوری روزگار کران کنند. (تاریخ بیهقی).
- از راه راست کران کردن؛ منحرف شدن. از راه بیکسو شدن :
به استواری جای و به پایداری کوه
فریفته شد و از راه راست کرد کران.فرخی.

کران گزیدن.

[کَ گُ دَ] (مص مرکب)کران جستن. گوشه گرفتن. دوری گزیدن از خلق. (از فرهنگ فارسی معین) :
من کنم یاری طلب هرگز مدان
کز طلب کردن کران خواهم گزید.خاقانی.
از صحبت خلق امان بجستی
از قربت شه کران بجستی.
خاقانی (تحفة العراقین).

کرانگین.

[کَ نَ] (ص نسبی) (از: کرانگ + ین) منسوب به کرانه. از کرانه. طرفی. جانبی. (فرهنگ فارسی معین) : چون سه جزو ترکیب کنند یکی میانگین و دو کرانگین این میانگین، دو کرانگین را از یکدیگر جدا دارد. (دانشنامهء علائی ص 77).

کران نواز.

[کِ نَ] (نف مرکب) بربط زن. عَوّاد. (یادداشت مؤلف).

کرانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) بمعنی کران باشد که کنار است. (برهان). طرف. جانب. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) (ترجمان القرآن). حاشیه. (یادداشت مؤلف). کناره. (صحاح الفرس). گوشه. مقابل میانه. شفا. حرف. (ترجمان القرآن) (یادداشت مؤلف). خوز و خسب دو شهری است بر کرانهء بیابان. (حدود العالم). بهره، آخر شهر کرمان است و بر کرانهء بیابان نهاده و از آنجا به سیستان روند. (حدود العالم). جرمنگان خرد و جرمنگان بزرگ دو شهر است بر کرانهء بیابان نهاده. (حدودالعالم). اسبش [ اسب خواجه احمد ] تا کرانهء رواق که به ماتم به آنجا نشسته بود بیاوردند و برنشست. (تاریخ بیهقی). امیر رضی الله از نمازگاه شهر راه بتافت با فوجی از غلامان خاص و به کرانهء شهر بگذشت. (تاریخ بیهقی). باغی داشت در محمدآباد کرانهء شهر، آنجا بودی بیشتر. (تاریخ بیهقی). همیشه چشم نهاده بودی [ بوسهل ] تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فروگرفتی این مرد از کرانه بجستی و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی. (تاریخ بیهقی). و این خطها که از کرانهء هر بخشی تا دیگر کرانه خیزد براستی، آن را اوتار خوانند یعنی زه ها. (نوروزنامه).
میانهء صف مردان بدم چو گوهر تیغ
چو نقطهء زرهم بر کرانه بازآورد.خاقانی.
گرچه هفت اختر به یک جا دیده اند
جای کیوان بر کران دانسته اند.خاقانی.
- کرانهء آسمان؛ افق. (یادداشت مؤلف).
- کرانه بودن چیزی را؛ آغاز و انجام داشتن. اطراف و جوانب داشتن :
ستم را میان و کرانه بود
همیدون ستم را بهانه بود.فردوسی.
- کرانه های چاه؛ اطراف چاه از سوی درون. (یادداشت مؤلف).
|| سرحد. (فهرست شاهنامهء ولف). مرز. || نوک. (ناظم الاطباء). || اول. ابتدا. (یادداشت مؤلف). || بن. (ناظم الاطباء). || انتهاء. آخر. (فهرست شاهنامهء ولف). ختم. فرجام. نهایت. پایان. (یادداشت مؤلف) :
شبا! پدید نیاید همی کرانهء تو
برادر غم و تیمار من مگر توئیا.
آغاجی (از المعجم).
جفا کنی و بدان ننگری که هم روزی
وفای ما و جفای ترا کرانه بود.منوچهری.
مکر جهان را پدید نیست کرانه
دام جهان را زمانه بینم دانه.ناصرخسرو.
یا وصل ترا نشانه بایستی
یا درد مرا کرانه بایستی.خاقانی.
تو خفته ای و نشد عشق را کرانه پدید
تبارک الله ازین ره که نیست پایانش.حافظ.
- به کرانه؛ در آخر. به آخر. به فرجام. سرانجام. عاقبت :
آس شدم زیر آسیای زمانه
نیسته خواهم شدن همی به کرانه.کسائی.
- به کرانه رسیدن؛ تمام شدن. آخر شدن. سپری گشتن. (یادداشت مؤلف) : در قصه چنین آمده است که چون ایوب این دعا بکرد آن محنت از وی به کرانه رسید. (قصص الانبیاء ص 139).
- || به انتها رسیدن. به آخرین حد چیزی واصل شدن.
- بی کرانه؛ بی پایان. بی انتها :
راهی راست است بگزین ای دوست
دور شو از راه بی کرانه و ترفنج.رودکی.
بیندیش کاین جنبش بی کرانه
چرا اوفتاد اندرین جسم اکبر.ناصرخسرو.
در راه او رسید قدمهای سالکان
وین راه بی کرانه بپایان نمی رسد.عطار.
- || بی حد. بی اندازه :
تا هست پر روایت علم علی زمین
تا هست پر حکایت عدل عمر جهان
آثار بی کرانهء تو باد بر زمین
اقبال جاودانهء تو باد در جهان.ادیب صابر.
|| حد. (یادداشت مؤلف). اندازه :
چندانت قدر باد که آن را کرانه نیست
چندانت عمر باد که آن را شماره نیست.
سنائی.
- کرانه نبودن چیزی را یا امری را؛ حد و اندازه نداشتن.
- کرانه نبودن سپاه را؛ از انبوهی جوانب آن پیدا نبودن. حد و اندازه نداشتن از کثرت و انبوهی :
سپاهی که آن را کرانه نبود
بد آن بد که اختر جوانه نبود.فردوسی.
سپه را میان و کرانه نبود
همان بخت دارا جوانه نبود.فردوسی.
به انگشت لشکر به هامون نمود
سپاهی که آن را کرانه نبود.فردوسی.
|| ساحل. لب. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). ریف. شاطی. کنار. (یادداشت مؤلف) :وخش ناحیتی است آبادان و بر کرانهء وخشاب نهاده. (حدود العالم). شهروا شهرکی است [ به ناحیت کرمان ] بر کرانهء دیرا. (حدود العالم).
چو نزدیک آن ژرف دریا رسید
مر او را میان و کرانه ندید.فردوسی.
خردمند کز دور دریا بدید
کرانه نه پیدا و بن ناپدید.فردوسی.
خجسته درگه محمود زاولی دریاست
چگونه دریا کآن را کرانه پیدا نیست.
(منسوب به فردوسی).
از فزع او به شب فراز نیاید
دشمن سلطان از آن کرانهء جیحون.فرخی.
چو زین کرانه شه شرق دست برد به تیر
بر آن کرانه نماند از مخالفان دیار.فرخی.
چون سلطان به کشتی رسید کشتیها براندند و به کرانهء رود رسانیدند. (تاریخ بیهقی). بر کرانهء جوی بزرگ سراپرده و خیمهء بزرگ زده بودند و سخت بسیار لشکر بود. (تاریخ بیهقی). دیگر روز برنشست و به کرانهء جیحون آمد. (تاریخ بیهقی).
غرقهء خون هزار کشتی گشت
که یکی بر کرانه می نرسید.خاقانی.
چو در دریا فتادی از کرانه(1)
مکن تعجیل کآن دردانه گردد.عطار.
بده کشتی می تا خوش برآییم
از این دریای ناپیدا کرانه.حافظ.
|| گوشه. زاویه. || دیار. کشور. (ناظم الاطباء). ناحیه. (یادداشت مؤلف). || افق. (یادداشت مؤلف). || ضلع. (یادداشت مؤلف). || رکن. (ترجمان القرآن) (یادداشت مؤلف). || مرغی را نیز گفته اند سیاه رنگ. و بطی ءالسیر یعنی تند نتواند پریدن. (برهان) (از ناظم الاطباء). و این مصحف کرایه است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کرایه شود.
(1) - در دیوان (ص 127): خشکنانه (و در این صورت شاهد نیست).

کرانه جستن.

[کَ نَ / نِ جُ تَ] (مص مرکب) کرانه گرفتن. کرانه کردن. دوری جستن :
خبر نداری کز بس کرانه جویی و کبر
میان جانم بیرحم وار بگسستی.خاقانی.
رجوع به کرانه گرفتن و کرانه کردن شود.

کرانه جوی.

[کَ نَ / نِ] (نف مرکب)کرانه جوینده. گوشه گیر. دوری گزین :
ای تن به کرانه ای برون شو
زیرا که خرد کرانه جوی است.
حمیدالدین بلخی.
رجوع به کرانه جستن و کرانه گرفتن شود.

کرانه جویی.

[کَ نَ / نِ] (حامص مرکب)عزلت. (یادداشت مؤلف). گوشه گیری. دوری گزینی.

کرانه داشتن.

[کَ نَ / نِ تَ] (مص مرکب) بر کنار بودن. بر ساحل جای داشتن. دور از میانه بودن :
کرانه داشتم از بحر فتنه چون کف آب
نهنگ عشق توام در میانه بازآورد.خاقانی.

کرانه شدن.

[کَ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) مردن. (یادداشت مؤلف) : و احمد بگفت خوارزمشاه را که بی تو چه کردم هرچند به تن خویش مشغول بود و آن شب کرانه خواست شد. گفت احمد من رفتم نباید که فرزندانم را از این بد آید. (تاریخ بیهقی). زندگانی شما به فرمان اوست و چون کرانه شوید بازگشت بدوست و حشر و قیامت خواهد بود و سؤال و جواب و ثواب و عقاب. (تاریخ بیهقی). یازده روز بخسبید و پس کرانه شد. (تاریخ بیهقی).
- به آن جهان کرانه شدن؛ مردن. (یادداشت مؤلف). به سرای باقی پیوستن : و او [ ابوالعباس ] سه سال خلافت کرد و به آن جهان کرانه شد. (کتاب النقض).

کرانه کردن.

[کَ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) به انتها رسانیدن. (یادداشت مؤلف).
- روزگار کرانه کردن؛ بسر بردن. زندگی بپایان رسانیدن. عمر گزاردن : گفتم [ خواجه بونصر ] من در این میانه به چه کارم بوسهل بسنده است و از وی بجان آمده ام به حیله روزگار کرانه میکنم. (تاریخ بیهقی). ملوک روزگار... چون... بروند فرزندان ایشان... با فراغت دل روزگاری را کرانه کنند. (تاریخ بیهقی). صواب است که آنجای رویم و روزگاری فراخ کرانه کنیم. (تاریخ بیهقی ص 582). روزگار کرانه میکند. (تاریخ بیهقی).
|| دوری جستن. احتراز کردن. عزلت گرفتن. کناره کردن. اعتزال جستن. اجتناب. عزلت گزیدن. (یادداشت مؤلف). دست کشیدن. گوشه گرفتن. (فرهنگ فارسی معین). دوری کردن :
کرانه بکردم ز یاران بد
که بنیاد من استوار است خود.ابوشکور.
کرانه کن از کار دنیا که دنیا
یکی ژرف دریاست بس بی کرانه.
ناصرخسرو.
از ظلم و جور و بیداد کرانه کردیم می خواهیم که این کار بر نهج قاعدهء دین و قانون اسلام بفرمان خلیفه باشد. (سلجوقنامه چ خاور ص 17).
هین کز جهان علامت انصاف شد نهان
ای دل کرانه کن ز میان خانهء جهان.خاقانی.
|| به یک سو شدن. تخلف کردن. (یادداشت مؤلف) :
چنین گفت لهاک و فرشیدورد
که از خواست یزدان کرانه که کرد.فردوسی.
یکی از آنان گردن ز راه راست بتافت
کرانه کرد به مویی ز طاعت فرمان.فرخی.
|| فارغ نشستن :
بر این کرانه فرودآمد و کرانه نکرد
ز مکر کردن نندای ریمن مکار.فرخی.

کرانه گرفتن.

[کَ نَ / نِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اعتزال جستن. عزلت گزیدن. (یادداشت مؤلف). کرانه کردن. کرانه جستن :
چون دشمنان کرانه گرفتی ز دوستان
تا قول دوستان من اندر تو گشت راست.
فرخی.
زین جفته خوری کرانه گیرد
با جفت خود آشیانه گیرد.نظامی.
عاقل که می مغانه گیرد
از زحمت خود کرانه گیرد.نظامی.
رجوع به کرانه کردن و کرانه جستن شود.

کرانه گزیدن.

[کَ نَ / نِ گُ دَ] (مص مرکب) دوری جستن :
ز خاقان کرانه گزیدی سزید
که رای تو آزادگان را گزید.فردوسی.

کرانه یافتن.

[کَ نَ / نِ تَ] (مص مرکب)نهایت و پایان به دست آوردن. حد و انتها یافتن. به کناره رسیدن. فارغ شدن :
کس از خواست یزدان کرانه نیافت
ز کار زمانه بهانه نیافت.فردوسی.

کرانی.

[کَ] (ص نسبی) محدودشده. تحدیدشده. || نگاه داشته شده در سرحد. (ناظم الاطباء).

کرانی.

[کَرْ را] (ص نسبی) منسوب است به کَرّان که محله ای کبیره است در اصفهان. (الانساب سمعانی). رجوع به کران شود.

کرانی.

[کُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء شهرستان بیجار است. این دهستان در شمال خاور شهرستان واقع شده از شمال به بخش انگوران شهرستان زنجان و از جنوب به دهستان سیلتان و از خاور به رودخانهء قزل اوزن و از باختر به دهستان سیاه منصور محدود است. مرکز دهستان قصبهء حسن آباد سوگند مشهور به یامی کند می باشد. این دهستان از 59 ده تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 19هزار تن است. دهات مهم آن عبارتند از: شاه نشین، آقبلاغ، نظریان، سراب، آزادویس، گرگین، تکیه، کوه کوره و قزل تپه. محصول عمدهء دهستان غلات، لبنیات، یونجه، انگور و دیگر میوه هاست. شغل ساکنان دهستان زراعت، گله داری و صنایع دستی آنجا قالی بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی و در برخی قرای مهم فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرانی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. تپه ماهور، سردسیر و سکنهء آن 230 تن است. آب آنجا از قنات و محصولش غلات، نخود، چغندرقند و لبنیات است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرانیف.

[کَ] (ع اِ) جِ کِرناف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کرناف شود.

کراو.

[کُ] (اِ) کُراوه. جامهء کهنه و پاره پاره را گویند. (فرهنگ جهانگیری).

کراوات.

[کْرا / کِ] (فرانسوی، اِ)(1) دستمال گردن. (یادداشت مؤلف). پارچهء سبک و لطیف دو تو کرده که حلقه کنند و بطرزی خاص به دور گردن یا به یقهء پیراهن گره بندند و دو سر آن را فروآویزند از پیش سینه و روی پیراهن :
حال فارغ گشته از هر دغدغه
تنگتر بسته کراوات و یقه.
ملک الشعرای بهار (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cravate.

کرئوزوت.

[کْرِ / کِ رِ ءُ زُ] (فرانسوی، اِ)(1)روغنی سنگین و بیرنگ با بوی تند که از تقطیر چوب (خصوصاً چوب نوعی آلش(2) که به نام راش خوانده می شود) به دست می آید این مادهء روغنی دارای وزن مخصوص 06/1 و واکنش خنثی در برابر تورنسل است کمی در آب حل میشود، ولی در اتر و الکل بسیار خوب محلول است و با پرکلرور آهن رنگ سبز تولید می کند. کرئوزوت در طب مخصوصاً در امراض دندان (پوسیدگیهای دندانی) به عنوان یک ضدعفونی موضعی و مسکن استعمال میشود و در اکثر ترکیبات داروهای دندان پزشکی وجود دارد. به علاوه در پانسمان زخمهای جلدی مورد استعمال فراوان دارد. کرئوزوت در حقیقت ترکیبی است از گایاکول(3) و کرزیلول(4) و کرئوزول(5). جوهر قطران. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Creosote.
(2) - Hetre.
(3) - Gaiacol.
(4) - Cresylol.
(5) - Creosol.

کراوش.

[کِ](1) (اِ) چرخ روغن گیری را گویند. (برهان) (ازآنندراج).
(1) - در ناظم الاطباء کِراوُش ضبط شده است.

کراوی.

[کَ] (اِ) کراویا. کروی. کرویا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرویا و کراویا شود.

کراویا.

[کَ] (اِ)(1) بمعنی کراویه است که زیرهء رومی باشد و آن را نانخواه نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قرنباد. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). قُرُنفاد. کرویا. نِقدَه. ساسم. فُلَیفِله. (یادداشت مؤلف). زیرهء رومی. شاه زیره. (تحفهء حکیم مؤمن). از زیره درازتر و مایل به زردی و با حدت و تلخی است و گیاه بستانی او بقدر ذرعی و برگش مانند شبت و گلش سفید و بیخش شبیه به زردک و پختهء او مأکول است و بری او گلش سفید مایل به کبودی می باشد و در سایر صفات مانند بستانی است. (از تحفهء حکیم مؤمن). کَراویه. کَرویا. کراوی. گونه ای زیره که بنام زیرهء سیاه یا زیرهء سیاه کرمانی موسوم و دارای ریشه های متورم است. در افغانستان و بلوچستان به فراوانی می روید. از دانه هایش به منظور معطر کردن غذاها استفاده می کنند. قرنباد. زیرهء سیاه. زیرهء کرمان. باسلیقون. ازحمیون. فادرونی. کمون رومی. تقرد. تقده. قاروا. شاه زیره. تقر. قرنفاد. کمون فرنگی. کراویهء بری. کراویهء دشتی. تخم توخره قرطمانا. کراویهء رومی. کراویهء جبلی. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و تذکرهء داود ضریر انطاکی شود.
(1) - Carvi cumin des pres.

کراوین.

[کَ] (ع اِ) جِ کَرَوان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کروان شود.

کراویه.

[کَ یَ / یِ] (اِ) کراویا. (از برهان) (از یادداشت مؤلف). رجوع به کراویا شود.

کراه.

[کَ] (اِ) کنار. (از برهان) (از آنندراج). کرانه. کناره. (یادداشت مؤلف). || انتها. نهایت. (از برهان) (از آنندراج). انجام. (یادداشت مؤلف). || افق. کنارهء آسمان. (یادداشت مؤلف).

کراه.

[کُ] (اِ) مثل. مانند. || پرنده ای که آن را کراس نیز نامند. (ناظم الاطباء). رجوع به کراس شود.

کراهت.

[کَ هَ] (ع اِمص) کراهة. نفرت. ناپسندی. بی میلی. (ناظم الاطباء). ناخواهانی. بیزاری. تنفر. اشمئزاز. ناخوشی. (یادداشت مؤلف). ناخوشایندی : ملک نوح از سر کراهت برخاست و ناصرالدین آن بشارت به ابوعلی نوشت که مراد حاصل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 107).
هر کراهت در دل مرد بهی
چون درآید ز آفتی نبود تهی.مولوی.
- به کراهت؛ به اکراه. به زور. به ناخوشی. به استکراه. (یادداشت مؤلف). به اجبار. از روی نفرت. با بی میلی و بی اختیاری. (از ناظم الاطباء) : نظر نکنند الا به کراهت. (گلستان).
- کراهت در سمع؛ ناخوش آمدن کلمه است در گوش و آن بر اثر رعایت نکردن حسن ترکیب اصوات در کلمه است. (فرهنگ فارسی معین).

کراهت آور.

[کَ هَ وَ] (نف مرکب) آنچه تولید کراهت کند. کراهت آورنده. نفرت آور. نفرت انگیز. (فرهنگ فارسی معین).

کراهت داشتن.

[کَ هَ تَ] (مص مرکب) استکراه. (منتهی الارب). نفرت داشتن. بی میل بودن. ناگوارایی داشتن. (ناظم الاطباء). ناخوش داشتن. مکروه داشتن. تقبیح کردن. (یادداشت مؤلف) : چون ابراهیم به صدوبیست سال رسید وقت رحلت نزدیک شد و کراهت می داشت. (قصص الانبیاء ص57).

کراهة.

[کَ هَ] (ع اِ) زمین درشت سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سختی. یقال: لقیت دونه کراهة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کراهة.

[کَ هَ] (ع مص) ناپسند داشتن چیزی را. (منتهی الارب). دوست نداشتن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کَره یا کُره. کَراهیة. مَکرَهة یا مَکرُهة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناپسند گردیدن. یقال: ما کان کریهاً فکره. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). قبیح شدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار داشتن. (دهار). دشخوار داشتن. (تاج المصادر بیهقی).

کراهیت.

[کَ یَ / کَ هی یَ] (ع اِمص)کراهیة. ناپسندی. (از غیاث اللغات) (آنندراج). بیزاری. (یادداشت مؤلف). نفرت. بی میلی. (فرهنگ فارسی معین) : اگر چیزی رفته است که از آن وهنی به جاه وی یا کراهیتی به دل وی پیوسته است، آن را بواجبی دریافته شود. (تاریخ بیهقی). به یک روی این جواب نیک فراستد و دیگر روی کراهیتی به دل وی آمد. (تاریخ بیهقی). از زمانه ناجوانمردانه کراهیتی دید و درشتی پیش آمد. (تاریخ بیهقی). آفت ملک شش چیز است حرمان... و تنگخویی، افراط خشم و کراهیت. (کلیله و دمنه). هنر من سبب کراهیت ملک گشته است. (کلیله و دمنه).
هرچه بر تو آن کراهیت بود
چون حقیقت بنگری رحمت بود.مولوی.
نه او را از هیچ مکروهی کراهیت باشد. (اوصاف الاشراف ص 38).
- به کراهیت؛ به ناخوشایندی. از روی اکراه :امیر ابوالحرث جواب سخت بازداد و فایق به کراهیت از سرای امارت بیرون آمد و عزم دیار ترک پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 163).

کراهیت آمدن.

[کَ یَ / هی یَ مَ دَ](مص مرکب) ناپسند آمدن. (فرهنگ فارسی معین). نفرت دست دادن : چون به تخت بنشست مردمان را کراهیت آمد و او بدانست. (تاریخ بلعمی). هر دو [ معتمد مأمون و طاهر ]به مدینه برفتند و خلوتی کردند با رضا علیه السلام و نامه عرض کردند و پیغامها دادند، رضا علیه السلام را سخت کراهیت آمد. (تاریخ بیهقی). ما ترا از این عمل عفو کنیم از آنکه ترا کراهیت آید. (تاریخ بخارا).

کراهین.

[کَ] (ع اِمص) به معنی کراهت است. یقال: اتیتک کراهین ان تغصب؛ ای کراهة ان تغصب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کراهت و نفرت. (ناظم الاطباء).

کراهیة.

[کَ یَ] (ع مص) ناپسند داشتن چیزی را. (از منتهی الارب). دوست نداشتن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کَراهة. کُره یا کِره. مَکرَهة یا مکرُهة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کراهیت. رجوع به مکرهة، کره و کراهة شود. || دشوار شدن. (ترجمان جرجانی ص 81).

کرای.

[کِ] (از ع، اِ) کرایه. وجه کرایهء مال. (یادداشت مؤلف) : خرج راه و نفقه و کرای ندارم. (تاریخ بخارا). خود را ملامت کردن ساخت و بدان قانع شد که کرای خر بر وی زیان نبود. (سندبادنامه ص 302). رجوع به کرایه، کرا و کراء شود.

کرایت.

[کَ یْ] (اِخ) کرائیت. طایفه ای از اقوام مغول. رجوع به کرائیت شود.

کرای کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) به مزد گرفتن. کرا کردن. || ارزیدن. قابلیت داشتن. سزاوار بودن. (از یادداشت مؤلف). لایق مراتب چیزی بودن. (آنندراج). ارزیدن :
بیهوده چند محنت عالم توان کشید
عالم کرای این همه محنت نمی کند.
میرزا صادق (از آنندراج).
رجوع به کرا کردن و کرایه شود.

کرایم.

[کَ یِ] (ع ص، اِ) جِ کریمة. زنان بامروت. (فرهنگ فارسی معین). || بزرگ قدر. ارجمند : هرگونه تحف و هدایا از کرایم اموال صامت و ناطق و نفایس اجناس لایق و فایق را وسیلهء سعادت یک التفات از بندگان آستان اقبال آشیان می ساختند. (ظفرنامهء یزدی از فرهنگ فارسی معین).

کرای ملک.

[کَ مَ لِ] (اِخ) پسر امیر ارغون است و امیر ارغون آقا وی را در 654 ه . به خدمت هولاکو فرستاده است. رجوع به تاریخ جهانگشا ج 2 ص 259 و حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 95 شود.

کرایه.

[کِ یَ / یِ] (از ع، اِ) مأخوذ از کراء تازی. (از فرهنگ فارسی معین). اجرت بار کردن اسب و شتر و غیره و اجرت نشستن در خانه و دکان مردم باشد. (از برهان) (آنندراج). پول و اجرتی که در ازای بارکشی ستور و نشستن در خانه و دکان و جز آن می دهند. مال الاجاره. مزد. اجرت. (ناظم الاطباء). || به مزد دادن چیزی چون خانه و جز آن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرا، کرای و کراء شود.
- کرایهء خانه؛ وجهی که در ازای اقامت در خانه ای به صاحب خانه دهند. اجاره بها. (فرهنگ فارسی معین).
|| بعضی به معنی برابری و سزاواری نیز نوشته اند و این لفظ عربی است که فارسیان از جنس کلام خود می دانند. (آنندراج) (غیاث اللغات).

کرایه.

[کَ یَ / یِ] (اِ) مرغی است سیاه رنگ و بطی ءالسیر یعنی سست پرواز. (برهان) (از ناظم الاطباء). کرانه نیز گویند. (از ناظم الاطباء). اَخَیل. (زمخشری). رجوع به کرانه شود.

کرایه ای.

[کِ یَ / یِ] (ص نسبی)اجاره ای. بمزد. (یادداشت مؤلف).

کرایه دادن.

[کِ یَ / یِ دَ] . (مص مرکب) به مزد دادن. (یادداشت مؤلف). به اجاره دادن. رجوع به کرایه شود.

کرایه کردن.

[کِ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) به مزد گرفتن. (زمخشری). به اجاره گرفتن. || ارزیدن. قابلیت داشتن. سزاوار بودن. (از یادداشت مؤلف). لایق مراتب چیزی بودن. (از آنندراج). کرا کردن :
جهان کرایهء دیدن نمی کند صائب
چو غنچه سر ز گریبان برون میار و برو.
صائب (از آنندراج).

کرایه کش.

[کِ یَ / یِ کَ / کِ] (نف مرکب) مکاری. (یادداشت مؤلف). کراکش. چارواداری که پیشهء وی به کرایه دادن ستور است. (ناظم الاطباء). رجوع به کراکش و مکاری شود.

کرایه کشی.

[کِ یَ / یِ کَ / کِ] (حامص مرکب) شغل و پیشهء کرایه کش. (ناظم الاطباء). کار کرایه کش. عمل مکاری. کراکشی. کار آنکه پول و اجرتی در ازای بارکشی ستور خود گیرد.

کرایه نامه.

[کِ یَ / یِ مَ / مِ] (اِ مرکب)اجاره نامه. (ناظم الاطباء). رجوع به اجاره نامه شود.

کرایه نشین.

[کِ یَ / یِ نِ] (نف مرکب)اجاره نشین. (یادداشت مؤلف). آنکه در خانه و جایی که کرایه کرده است اقامت کند. (فرهنگ فارسی معین).

کرایه نشینی.

[کِ یَ / یِ نِ] (حامص مرکب) اجاره نشینی. (یادداشت مؤلف). عمل کرایه نشین. (فرهنگ فارسی معین) : و زن و دو کودک عزیزش را از ناراحتیهای کرایه نشینی برهاند. (شوهر آهوخانم از فرهنگ فارسی معین).

کراییس.

[کَ] (ع اِ) جِ کِریاس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کریاس شود.

کرب.

[کَ] (ع اِ) اندوه دم گیر. ج، کُروب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندوه که نفس بازگیرد. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). اندوهی که خبه کند. (ترجمان جرجانی ص 81). اندوه خفه کننده. (دهار). || اضطراب و اندوه باشد. (از برهان). اضطراب و وحشت و اندوه. (ناظم الاطباء). غم. انده. گُرم. (یادداشت مؤلف). تاسه. (مهذب الاسماء). تلواسه. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) : و هرگاه که با صفرا آمیخته باشد [ شراب انگوری ]منش گشتن و کرب آرد و به پارسی کرب را تاسه و تلواسه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
قسم تو بادا ز جهان خرمی
قسم بداندیش تو کرب و حزن.فرخی.
هرکه بر او سایه فکند آن درخت
رست ز تیمار و ز کرب و حزن.فرخی.
من چو آدم بودم اول حبس و کرب
پر شد اکنون نسل جانم شرق و غرب.
مولوی.

کرب.

[کَ] (ع مص) دشوار و سخت گردیدن غم بر کسی و اندوهگین کردن او را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بی آرام کردن اندوه کسی را. (غیاث اللغات). اندوهگین کردن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (ترجمان جرجانی). غمگین کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || دشوار آمدن کار بر کسی. (از اقرب الموارد). || کرب بستن دلو را. (منتهی الارب). رسن بستن به دستهء دول. (ناظم الاطباء). || تافتن ریسمان را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تافتن. (منتهی الارب). || تنگ گردانیدن بند بر بندی. (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی). تنگ گردانیدن قید و بند را بر بندی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگردانیدن و شیار کردن زمین را جهت کشت. کِراب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کراب شود. || گرفتن بیخ ستبر و پهن نخل را. (از اقرب الموارد).

کرب.

[کَ] (اِ) یکی از گونه های درخت افرا(1) که در جنگلهای شمال ایران فراوان است و جزو درختان نواحی مرتفع جنگلهاست. کرف. کرکو. تلین. ککم. کیکم. چیت. که پلت. افرای صحرایی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Erable.

کرب.

[کَ رَ] (از ع، اِ) غم. اندوه. اضطراب و وحشت. کَرب :
جهان به کام تو باد و فلک مطیع تو باد
موافق از تو به راحت عدو ز تو به کرب.
فرخی.
به هیچ چیز نباشند عاشقان خرسند
نه شان به هجر شکیب و نه شان به وصل طرب
به روز هجر بودشان ز بهر وصل خروش
به روز وصل بودشان ز بیم هجر کرب.
قطران.
پند گیر از شعر حجت وز پس ایشان مرو
تا نمانی عمرهای بیکران اندر کرب.
ناصرخسرو.
هر طرب را برابرست کرب
هر یمین را مقابل است یسار.خاقانی.
جملگان بر بامها بودند شب
که پدید آمد ز بالا آن کرب.مولوی.
لیک چون آمیخت با خاک کرب
کی دهند این زیر و آن بم آن طرب.
مولوی.
آن سگی می مرد و گریان آن عرب
اشک می بارید و می گفت از کرب.مولوی.
گر تو شش سلّه کشیدی تا بشب
من کشیدم بیست سلّه بی کرب.مولوی.

کرب.

[کَ رَ] (ع مص) سپری و بریده شدن رسن دلو کسی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بریدن کرب دلو کسی و آن ریسمان دلو است. (از اقرب الموارد).

کرب.

[کَ رَ] (ع اِ) زیر شاخ خرما. (مهذب الاسماء). بیخ شاخ خرما ستبر و پهن ملصق به تنه. (منتهی الارب). بیخ ستبر و پهن شاخهء خرما که چسبیده به تنهء درخت باشد. (ناظم الاطباء). بیخ شاخ ستبر پهن خرما که با آن بریده شود. واحدش کَرَبة است. (از اقرب الموارد). || رسن که به دستهء دلو بندند تا رسن کلان نپوسد و تباه نگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رسن که دو سه تو کنند و بر سر دول بندند. (مهذب الاسماء).

کرب.

[کُ] (ع اِ) نزدیک و مانند و مقدار. یقال: هذا ابل مأة او کربها؛ ای نحوها و قربها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد این معنی ذیل کَرب آمده است.

کرب.

[کُ رَ] (ع اِ) جِ کُربة، بمعنی حزن که نفس بازگیرد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرباس.

[کَ] (اِ) کرپاس. (آنندراج). جامهء سفید معروف. (غیاث اللغات). پارچهء سفید. (آنندراج). بمعنی جامه که از پنبه ساخته شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). پارچهء پنبه ای سفید درشت. (ناظم الاطباء). جامهء سفید از پنبهء خشن. پارچهء پنبه ای خشن که غالباً جامهء مردان و زنان روستایی است. جامهء نخین درشت. (یادداشت مؤلف) : و از بم کرباس و جامه و دستاری و خرمای خیزد. (حدود العالم). و از او [ از بست ] ... کرباس و صابون خیزد. (حدود العالم). و از ری کرباس و برد و پنبه و عصاره و روغن و نبیذ خیزد. (حدود العالم).
همه بوم و بر زیر نعل اندرون
چو کرباس آهار داده بخون.فردوسی.
نامهء صاحب با نامهء او باشد
همچو کرباس حلب با قصب مقرن.فرخی.
مانک آچارهای بسیار و کرباسها از دست رشت زنان پارسا پیش آورد. (تاریخ بیهقی).
از تو درویشان کرباس نیابند و گلیم
مطربان را جز دیبای سپاهان ندهی.
ناصرخسرو.
بسیار بدین و بدان به حیلت
کرباس بدادی به نرخ بیرم.ناصرخسرو.
با نبوت چه کار بود او را
چون برفت از پس رسن کرباس.ناصرخسرو.
چون نپوشی چه خز و چه کرباس
چون نبویی چه نرگس و چه پیاز.
ناصرخسرو.
و پنبهء بسیار خیزد [ از جهرم ] و برد و کرباس آرند از آنجا. (فارسنامهء ابن البلخی ص 131).
فرق کن فرق کن خداوندا
گوهر از سنگ و دیبه از کرباس.
مسعودسعد.
سایهء زلف سیه بر روی کرباس سفید
چون منقش کرده روی لوح کافوری به قار.
سوزنی.
حال مقلوب شد که بر تن دهر
ابره کرباس و دیبه آستر است.خاقانی.
نمدها و کرباسهای ستبر
ببندند بر پای پویان هزبر.نظامی.
سیم بربایند زین گون پیچ پیچ
سیم از کف رفته و کرباس هیچ.مولوی.
یا تو بافیدی یکی کرباس تا
خوش بسازی بهر پوشیدن قبا.مولوی.
مدتی جولاهه دربارت کشید
عاقبت کرباس گشتی توله دار.
نظام قاری (دیوان ص 27).
ابر کرباس و شفق خسقی و شامست سمور
صبح قاقم شمر و حبر پر از موج بحار.
نظام قاری (دیوان ص 11).
قلمی فوطه و کرباس و ندافی و قدک
یقلق و طاقیه و موزه و کفش و دستار.
نظام قاری (دیوان ص 15).
تویی آراسته بی آرایش
چه به کرباس و چه به خز یکسون.
بوشعیب.
|| پارچهء سفیدی که ململ نیز گویند. (ناظم الاطباء). || کفن. رجوع به کرپاس شود.
- با شمشیر و کرباس آمدن یا شمشیر و -کرباس برداشتن یا برگرفتن؛ به علامت تسلیم و عذرخواهی و تضرع شمشیر و کرباس (کفن) به گردن افکندن و نزد کسی رفتن :چون سلطان برسید سیدفخرالدین سالاری به تضرع با شمشیر و کرباسی پیش سلطان آمد. (جهانگشای جوینی). و خویشتن شمشیر و کرباسی برداشت. (جهانگشای جوینی). و خویشتن شمشیر و کرباسی برگرفته و به خدمت سلطان آمد. (تاریخ جهانگشا).
- سر و ته (سر ته) یک کرباس بودن؛ مساوی هم بودن. معادل هم بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
راحتی نیست نه در مرگ و نه در هستی ما
کفن و جامه هم از سر ته یک کرباسند.
صائب.

کرباس.

[کِ] (معرب، اِ) معرب کَرباس فارسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). جامهء پنبه ای سپید. (منتهی الارب). جامه ای از پنبهء سفید و گفته اند جامهء خشن. (از اقرب الموارد). ج، کَرابیس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مأخوذ از کرباس فارسی و بمعنی آن. ج، کَرابیس. (ناظم الاطباء). در رسالهء معربات نوشته که کرباس معرب کَرپاس است لفظ هندی کتابی باشد بمعنی پنبه و مجازاً بمعنی جامه که از پنبه ساخته شود و در حالت تعریب اول را کسره از آن داده اند که وزن فَعلال از غیر مضاعف در کلام عرب نیامده است. (آنندراج) (از غیاث اللغات). رجوع به کَرباس شود.

کرباس باف.

[کَ] (نف مرکب)کرباس بافنده. بافندهء کرباس. آنکه کرباس بافد. (فرهنگ فارسی معین).

کرباس بافی.

[کَ] (حامص مرکب) شغل و عمل کرباس باف. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) محل و دکان کرباس باف. (فرهنگ فارسی معین). جای بافتن کرباس.

کرباس پیچ.

[کَ] (نف مرکب)کرباس پیچنده. || (ن مف مرکب) کرباس پیچیده :
همه همچنان کرده کرباس پیچ
کز ایشان یکی بازنگشاد هیچ.نظامی.

کرباس سرا.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. کوهستانی، معتدل و مرطوب و سکنهء آن 144 تن است. محصول آنجا چای و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرباس فروش.

[کَ فُ] (نف مرکب)کرباس فروشنده. آنکه کرباس را به فروش رساند. (فرهنگ فارسی معین).

کرباس فروشی.

[کَ فُ] (حامص مرکب) شغل و عمل کرباس فروش. فروش کرباس. (فرهنگ فارسی معین) : این عبدالملک عطاش را پسری بود احمدنام به عهد پدر کرباس فروشی کردی. (سلجوقنامهء ظهیری از فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) دکان کرباس فروش. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرباس فروش شود.

کرباسک.

[کَ سَ] (اِ) کرباسو. (یادداشت مؤلف). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین): سام ابرص؛ جنسی است از کرباسک. وزغ؛ جنسی است از کرباسک. (مهذب الاسماء). رجوع به کرپاسو و مارمولک شود.

کرباس محله.

[کَ مَ حَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب)به مزاح قبرستان و گورستان. (یادداشت مؤلف). قبرستان و گورستان به مناسبت کفنهای کرباس. (فرهنگ فارسی معین).
- به کرباس محله رفتن؛ مردن. (یادداشت مؤلف).

کرباسو.

[کَ] (اِ) چلپاسه که به هندی چهپکلی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). کرباشو. (فرهنگ جهانگیری). جانوری که در خانه ها جا می کند و آن را چلپاسه و وزغه نیز گویند و به غایت کریه باشد. (از فرهنگ جهانگیری). حِرباء. مارپلاس. کربشه. کربسه. سام اَبرَص. کرباسک. (یادداشت مؤلف). کرباسه. کربسو. کرپاسه. کرپاشه. کربایس. کربس. کربش. کرفش. (فرهنگ فارسی معین) : و معنی آن است که انتصب الحرباء علی العود؛ چه کرباسو بر چوب بایستد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
می کشد هم نهنگ را راسو
مرگ عقرب بود به کرباسو.
شیخ آذری (از فرهنگ جهانگیری).
و رجوع به مترادفات کلمه و کرباسه و مارمولک شود.

کرباسوآسا.

[کَ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند کرباسو : مزاج چهارگانهء او متعادل الاعتدال و در ایفاء منافع و انتفاء مضار متکفل کمال... نه چون خوارزم و ترکستان کرباسوآسا چشم برهم دوخته از سرما. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 9). رجوع به کرباسو شود.

کرباسة.

[کِ سَ] (ع اِ) کرباس و اخص از آن است. (از اقرب الموارد). قطعه ای از کرباس. (ناظم الاطباء). رجوع به کرباس شود.

کرباسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ) به شبه مار جانوری است ولی پای دارد. (از فرهنگ اسدی نخجوانی). کربس. سوسمار. (اوبهی). کربسه. کربش. (صحاح الفرس). سام ابرص. به تازی الوزغة گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). کرباشه. (فرهنگ جهانگیری). چلپاسه. (ناظم الاطباء). مارپلاس. (یادداشت مؤلف). کربسو. کرپاسه. کرپاشه(1). کربایس. کربس. کربش. کرفش :
چاه پر کرباسه و پر کژدمان
خورد ایشان پوست روی مردمان.رودکی.
رجوع به کرباسو، مارمولک و مترادفات کلمه شود.
(1) - در تداول اهالی خراسان، کِلپَسّه گویند.

کرباسی.

[کَ / کِ] (ص نسبی) منسوب به کرباس. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کرباس فروش. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). جامه فروش. (یادداشت مؤلف).

کرباسین.

[کَ] (ص نسبی) از کرباس. از جنس کرباس. کرباسی : عمر پیراهنی داشت کرباسین و ستبر. (ترجمهء طبری بلعمی). خالد به مدینه اندر آمد بر جمازه نشسته و قبایی کرباسین سیاه پوشیده و در زیر آن زره و شمشیری حمایل کرده... (ترجمهء طبری بلعمی). عمر... گفت این کیست گفتند هرمزان ملک اهواز عمر چشم فرازکرد و گفت زینت کفر از او بیرون کنید و زینت مسلمانان اندرپوشید، پس آن جامه ها از هرمزان بیرون کردند و پیراهنی کرباسین در وی پوشاندند. (ترجمهء طبری بلعمی). یک گرمگاه این غلامان و مقدمان محمودی متفکر با بارانیهای کرباسین و دستارها در سر گرفته پیاده به نزدیک امیر مسعود آمدند. (تاریخ بیهقی). رجوع به کرباس، کرباسی و کرباسینه شود.

کرباسینه.

[کَ نَ / نِ] (ص نسبی) از کرباس. کرباسی. کرباسین : ریسمان و جامه های کرباسینه می فروشند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 55).

کرباشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ) کرباسو. مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرباسو، کرباسه و مارمولک شود.

کربال.

[کِ] (ع اِ) کمان نداف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کمان پنبه زن. ج، کرابیل. (مهذب الاسماء). || آنچه با آن گندم پاک کنند. ج، کَرابیل. (از اقرب الموارد). رجوع به غربال شود.

کربال.

[کُ] (اِخ) نام ولایتی است از فارس و برنج آنجا مشهور است. (برهان). شهرستانی است به فارس و برنج آنجا از دیگر جایها امتیازش بیشتر است و از دو قسمت تشکیل شده کربال بالائین و کربال زیرین و معنی حقیقی این نام این است که کرنام رودخانه ای است که امیر عضدالدولهء دیلمی بندی بر آن بسته است به ملاحظهء بالا و زیر رود کر این نام بر آن نهاده اند و معروف شده است. (از آنندراج). ولایتی به فارس که برنج خیز است. (ناظم الاطباء). نام یکی از دهستانهای هشت گانهء بخش زرقان شهرستان شیراز است و محدود است از شمال به توابع ارسنجان و ارتفاعات کتک و تخت جمشید، از خاور به دریاچهء بختگان و از باختر به دهستان مرودشت و از جنوب به ارتفاعات کورکی و زرقان و کوه تیر. هوای آنجا معتدل است. این دهستان از 70 ده تشکیل شده و جمعیتش نزدیک به 20000 تن است. ده های مهم آن عبارتند از: بندامیر، خرامه، سلطان آباد، کم جان، کورکی، زرین آباد و کوشک. رود کر از میان این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7) : [ در ] کربال بالایین و زیرین سه بند بر رود کر کرده اند و بر آن نواحی ساخته بعضی سردسیر و بعضی گرمسیر. (فارسنامهء ابن البلخی ص 128).رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 219 و 124 شود.

کربان.

[کَ] (ع ص) اناء کربان؛ آوند نزدیک به پری رسیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کربایس.

[کَ یِ] (اِ) کربایش. کرباسه است که وزغه و چلپاسه باشد. (آنندراج). قسمی از چلپاسهء زهردار. (ناظم الاطباء). رجوع به کرباسه، چلپاسه، کرباسو و مارمولک شود.

کربایش.

[کَ یِ] (اِ) کربایس. (از آنندراج). کرباسو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کربایس، کرباسو، کرباسه و چلپاسه شود.

کربت.

[کُ بَ] (ع اِ) کربة. اندوه دم گیر. (فرهنگ فارسی معین) (از بحر الجواهر). حزن. اندوه. دلگیری. (ناظم الاطباء) : اگر امروز سد این ثلمت و کشف این کربت نکنیم فردا... ما را از انقیاد و تتبع او چاره نباشد. (مرزبان نامه از فرهنگ فارسی معین). و از کربت جورش راه غربت گرفتند. (گلستان).رجوع به کربة و کَرب شود.

کربج.

[کُ بَ] (معرب، اِ) حانوت. کُربَق. (از معجم البلدان). دکان یا رخت دکان تره فروش. (از منتهی الارب). دکان و گفته اند متاع دکان و گویند معرب کُربه فارسی است. (از اقرب الموارد). معرب کُربَک و کُربَق فارسی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به کربه شود.

کربحة.

[کَ بَ حَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کراز بستن. (منتهی الارب). بستن کراز جهت کندن و هموار کردن زمین. (ناظم الاطباء). || نوعی از دویدن کم از کَردَحة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد چنین است: بر زمین افکندن و گفته اند دویدن آنکه کاهلی کند و پس ماند و گفته اند نوعی از دویدن کم از کردحة.

کربدة.

[کَ بَ دَ] (ع مص) کوشش نمودن در دویدن و نیک دویدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). کوشش در دویدن. (از اقرب الموارد).

کربز.

[کِ بِ / کُ بُ] (اِ) خیار دراز را گویند و به عربی قثاءالحمار خوانند. (برهان)(1). خیار دراز. (ناظم الاطباء). خیار چنبر. (یادداشت مؤلف).
(1) - این عبارت خالی از خبط نیست و گویا سهوالقلم است. (سراج اللغات از حاشیهء برهان چ معین).

کربز.

[کِ بِ] (معرب، اِ) خیار بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خیار دراز. (ناظم الاطباء).

کربس.

[کَ بَ] (اِ) جانوری است گزنده و موذی از جنس چلپاسه و پای کوتاه دارد و بیشتر در ویرانه ها می باشد گویند هر کرا بگزد دندان او در زخم بماند و سام ابرص همان است. (برهان). چلپاسه. (آنندراج). نوعی از چلپاسهء زهردار بزرگ که به تازی سام ابرص گویند. (ناظم الاطباء). کرباسو. کرپاسو. کربسه. کربسو. (آنندراج). کرباسک. کربشه. کرباسه. کرپاشه. کربایس. کربس. کربش. رجوع به کرباسو، کرباسه، چلپاسه و مترادفات دیگر کلمه شود.

کربسو.

[کَ بَ] (اِ) کربس. کرباسو. (آنندراج) (ناظم الاطباء). چلپاسه. (از ناظم الاطباء). کرپاسو. کرباسک. کرپاسه. کرپاشه. کربایس. کربس. کربش. کرفش. رجوع به کرباسو، کربس، چلپاسه و مترادفات کلمه شود.

کربسوشکل.

[کَ بَ شَ / شِ] (ص مرکب) آنکه به شکل و هیئت کربسو باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
کرگدن فعل جمله بستوهند
کربسوشکل جمله مکروهند.
آغاجی (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به کرباسو، چلپاسه و مارمولک شود.

کربسة.

[کَ بَ سَ] (ع اِمص) رفتار بندی. (منتهی الارب). رفتار شخص بندی و قیدکرده. (ناظم الاطباء).

کربسة.

[کَ بَ سَ] (ع مص) رفتن چون رفتن بندی. (از اقرب الموارد).

کربسه.

[کَ بَ سَ / سِ] (اِ) کربس است که سام ابرص باشد. (برهان). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). کربس. کرباسو. کربسو. (آنندراج) :
چار(1) غنده کربسه با کژدمان
خورد ایشان پوست(2) روی مردمان.رودکی.
اژدها باش بر خزینهء علم
کاین چنین جای جای کربسه نیست.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کرباسه، کرباسو، کربس، چلپاسه و مارمولک شود.
(1) - ظ: مارو. (یادداشت مؤلف).
(2) - ن ل: گوشت.

کربش.

[کَ بَ] (اِ) جانوری چون مار کوتاه ولیکن دست و پای دارد سبک و زود رود و بیشتر به ویرانه ها بود به دندان هرکه را بگزد دندان در زخمگاه بگذارد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کربس. (از برهان). چلپاسه. (ناظم الاطباء). سوسمار. مارپلاس. (یادداشت مؤلف). کرباسو. کرباسه. کربسو :
شد مژه گرد چشم او ز آتش
نیش دندان(1) کژدم و کربش.عنصری.
رجوع به کربس، کرباسو، چلپاسه و مارمولک شود.
(1) - ظ: نیش و دندان. (یادداشت مرحوم دهخدا).

کربش پایه.

[کَ بَ یَ / یِ] (اِ مرکب) نام رستنیی باشد و آن در کنار دریای هند بهم می رسد و آن را به انگشتان کربش که نوعی از چلپاسه باشد تشبیه کرده اند. (برهان). گیاهی که در کنار دریای هند روید شبیه به پایهای کربش. (ناظم الاطباء).

کربشو.

[کَ بَ] (اِ) مارپلاس. (صحاح الفرس). کرباسه است که چلپاسه و وزغه باشد. (برهان). چلپاسهء بزرگ زهردار. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کربسه، کربس، کرباسو، چلپاسه و اسامی دیگر این حیوان شود.

کربشة.

[کَ بَ شَ] (ع اِمص) رفتار بندی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کربسة شود.

کربشة.

[کَ بَ شَ] (ع مص) گرفتن چیزی را و بستن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: کعبشه و کربشه. (اقرب الموارد). || فراهم آوردن ستور پاها را جهت برجستن و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || رفتن چون رفتن بندی. (از اقرب الموارد). رجوع به کربسة شود.

کربشه.

[کَ بَ شَ / شِ] (اِ) کربس. سام ابرص. (از برهان). چلپاسه. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). کربسو. کرباسه. کرباشو. کربشو. کربش. (احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 3 ص 1090). و رجوع به کرباسو، کربس، چلپاسه و کربسه شود.

کربعة.

[کَ بَ عَ] (ع مص) بر زمین افکندن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || به تیغ بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به شمشیر بریدن چیزی را. (از ناظم الاطباء). || از هم گشودن پایها را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). از هم گشادن پایها را. (آنندراج).

کربق.

[کُ بَ] (معرب، اِ) این کلمه معرب و اصلش در فارسی کُربه است. (المعرب جوالیقی ص 20). کُربَج. (معجم البلدان) (از المعرب جوالیقی). کلبه. خانهء کوچک. (فرهنگ فارسی معین). || حانوت. (معجم البلدان) (المعرب جوالیقی). حجره. دکان. (فرهنگ فارسی معین). || متاع دکان بقال. کربج. (یادداشت مؤلف). رجوع به کربج، کربه و کربک شود.

کربک.

[کُ بَ] (اِ) دکان بقال که عرب از آن قربق و کربج ساخته است. (از قاموس فیروزآبادی). حانوت. کُربه. کلبه. (مهذب الاسماء). || متاع دکان بقال. (تاج العروس ذیل کربج). رجوع به کربه، کربج و کربق شود.

کربل.

[کَ بَ] (ع اِ) گیاهی است که گلش سرخ و درخشان و روشن باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گیاهی که گلش سرخ درخشان و روشن است. (ناظم الاطباء).

کربلا.

[کَ بَ] (اِخ) کربلاء :
دفتر پیش آر و بخوان حال آنک
شهره از او شد به جهان کربلاش.
ناصرخسرو.
هین مرو گستاخ در دشت بلا
هین مران کورانه اندر کربلا.مولوی.
گفت دانم کز تجوع وز خلا
جمع آمد رنجتان زین کربلا.مولوی.
یارب به نسل طاهر اولاد فاطمه
یارب به خون پاک شهیدان کربلا.سعدی.
تا زائر کربلای عشق تو شدم
از داغ همیشه کربلائی پوشم.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به کربلاء شود.

کربلاء .

[کَ بَ] (اِخ) کربلا. اعجمی و معرب است. (المعرب جوالیقی ص 191). موضعی است که حسین بن علی رضی الله تعالی عنهما در آنجا کشته شد. (منتهی الارب). مشهد امام حسین صلوات الله علیه و ظاهراً این لفظ در اصل کرب بلا بوده باشد باء اول را حذف کرده اند چرا که چون دو کلمه را ترکیب دهند و آخر کلمه اول و اول کلمهء آخر از یک جنس باشند، آخر کلمهء اول را حذف کنند. (آنندراج). موضعی است در طرف بریه از کوفه که حسین بن علی رضی الله عنه در آنجا کشته شد. (از معجم البلدان). شهری است بزرگ به عراق و مرکز استان کربلا بین حله و دیوانیه، نزدیک به سی وپنج هزار تن جمعیت دارد. مشهد امام حسین بن علی بن ابیطالب (ع) امام سوم شیعیان اثناعشری بدان شهر است. رجوع به کربلا شود.

کربلائی.

[کَ بَ] (ص نسبی) کربلایی. منسوب به کربلاء. رجوع به کربلایی شود.

کربلائی رضاخان.

[کَ بَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. جلگه ای و معتدل و سکنهء آن 1122 تن است. از سیمین رود آب می گیرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کربلائی قدم.

[کَ بَ قَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. کوهپایه، سردسیر و سکنهء آن 112 تن است. صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کربلایی.

[کَ بَ] (ص نسبی) کربلائی. منسوب به کربلاء. || اهل کربلا. از مردم کربلا. || کسی که به زیارت کربلا رفته باشد. || عنوانی که روستاییان و عامه را دهند. (فرهنگ فارسی معین). مخاطبه ای عامهء مردم را آنجا که نام او ندانند و عنوان «آقا» و غیره فوق شأن او دانند. || ساخته و پرداختهء کربلا. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) نام نوعی از قماش به طرح محرمات که دو خط عریض داشته باشند سیاه و سفید یا مانند آن. (آنندراج). نوعی از قماش خط دار. (ناظم الاطباء) :
گشت یک شب در میان وصل سهی بالای ما
کربلایی شد لباس تیره بختی های ما.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
از او بال بلبل حنایی شده
پرش نایب کربلایی شده.
ملاطغرا (از آنندراج).
تا زائر کربلای عشق تو شدم
از داغ همیشه کربلایی پوشم.
ملاطغرا (از آنندراج).

کربلة.

[کَ بَ لَ] (ع اِمص) سستی پای. (منتهی الارب). سستی در پایها. (از اقرب الموارد). سستی در پایها در حین رفتار که گویا در گل راه می رود. (ناظم الاطباء).

کربلة.

[کَ بَ لَ] (ع مص) به گل رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در گل راه رفتن. (ناظم الاطباء). || به آب درآمدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || آمیختن و پاکیزه کردن گندم را و بر باد کردن آن را. (از اقرب الموارد). پاک و پاکیزه کردن گندم را چون غربال کردن، کقوله قد غُربِلَت و کُربِلَت من القصل. || آمیختن چیزی را به چیزی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کربن.

[کِ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان نشتا در شهرستان شهسوار. کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 150 تن است. شغل اهالی آنجا گله داری است و در زمستان برای تعلیف به حدود دینارسرا و سیاه مشته می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کربن.

[کَ بُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از عناصر شیمیایی است که به طور فراوان در اکثر ترکیبات آلی و معدنی وجود دارد و خالص هم در طبیعت یافت می شود. جزء اعظم ترکیب چوب و زغال سنگ و نفت از کربن است و قسمت اعظم بدن موجودات زنده از ترکیبات کربنی است. علامت شیمیایی این عنصر Cو جرم اتمی آن 12 است. کربن خالص متبلور بصورت الماس یا گرافیت(2) در طبیعت موجود است و به حالت بیشکل در زغال سنگ ها و انتراسیت(3) و بصورت ترکیبات گازی در هوا و بالاخره در تمام ترکیباتی که موجود زنده را تشکیل می دهند یافت می شود. کربن بر اثر حرارت در برابر هوا می سوزد و در صورتی که کام خالص باشد تمام آن بصورت انیدرید کربنیک درمی آید و چیزی از آن نمی ماند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتاب روش تهیهء مواد آلی شود.
(1) - Carbone.
(2) - Graphite.
(3) - Anthracite.

کربنات.

[کَ بُ] (فرانسوی، اِ)(1) املاح اسید کربنیک را گویند، از قبیل: کربنات سدیم و کربنات سرب و غیره. (از فرهنگ فارسی معین). برای اطلاع بیشتر دربارهء کربناتها رجوع به گیاه شناسی ثابتی، کارآموزی داروسازی و روش تهیهء مواد آلی شود.
(1) - Carbonate.

کربن گیری.

[کَ بُ] (حامص مرکب)فوتوسنتز(1) عملی است که رستنی های سبز در برابر نور انجام می دهند به این طریق که انیدرید کربنیک را می گیرند و اکسیژن پس می دهند. و نتیجه اش تأمین مواد غذائی مورد نیاز گیاه و ساختن ذخائر مختلفهء گیاهی در اندامهای مختلف [ برگ، ساقه، گل، ریشه، میوه و دانه ] میباشد. (از گیاه شناسی گل گلاب) (از زیست شناسی علوی). رجوع به گیاه شناسی گل گلاب شود.
(1) - Photosynthese.

کربنیت.

[کَ بُ] (فرانسوی، اِ)(1) کاربنیت. مادهء قابل اشتعالی که در معادن زغال سنگ مخلوط با قیرهای معدنی پیدا می شود. این ماده بر خلاف آنتراسیت و زغال سنگ معمولی فاقد جلا می باشد و منظر کدر و ماتی دارد اما برعکس آنها با شعلهء پر نور و روشنی می سوزد. ترکیب کاربنیت تقریباً همان ترکیب زغال سنگ است و بی شکل می باشد و جهت ساختن نوعی دینامیت به کار می رود. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Carbonite.

کربة.

[کَ بَ] (ع اِ) جای رفتن آب در وادی و آب راههء آن. ج، کِراب. || و فی المثل: الکراب علی البقر و یقال الکلاب علی البقر؛ یضرب فی تخلیة المرء و صناعته و معناه خل المرء و صناعته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به کراب شود.

کربة.

[کَ رَ بَ] (ع اِ) چوب خانه که در آن سر ستون خانه درکنند. (منتهی الارب). مغاکچه ای که سر ستون خانه در آن است. ج، کَرب. (از اقرب الموارد). مغاکچه ای که در سرچوب دیرک خانه است. (ناظم الاطباء).

کربة.

[کُ بَ] (ع اِ) اندوه دم گیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). ج، کُرَب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کربة.

[کُ بَ] (اِخ) لقب محمودبن سلیمان قاضی بلخ است. (منتهی الارب).

کربه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) مرغی است که آن را سبزک می گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کلاغ سبز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سبزک شود. || بمعنی وزغه و چلپاسه هم آمده است. (برهان) (آنندراج). چلپاسهء زهردار. سام ابرص. (ناظم الاطباء). رجوع به چلپاسه، کرباسو و کرباسه شود.

کربه.

[کُ بَ / بِ] (اِ) دکان. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). کلبه. کربق. (فرهنگ فارسی معین) :
هم از بامدادان در کربه بست
به از سود و سرمایه دادن ز دست.
سعدی (از فرهنگ سروری).
رجوع به کلبه، کربج و کربق شود.

کربه.

[کُ بَ / بِ] (اِ) رستنی و گیاهی که آن را خورند و به عربی حلف گویند. (برهان) (آنندراج). گیاهی مأکول. (ناظم الاطباء). || نی بوریا. (فرهنگ فارسی معین). در فهرست مخزن الادویه آمده «کربه به فارسی نباتی است که آن را به عربی حلفا نامند». ظاهراً به این معنی مصحف کرته است. در منتهی الارب آمده «حلفاء کحمراء و حلف محرکه گیاه دوخ» و دوخ علفی است پهن و بلند که از آن حصیر بافند و «کرته اسم اسل است به فارسی و آن نباتی است آجامی که از آن حصیر سازند». (فهرست مخزن الادویه) (حاشیهء برهان چ معین).

کربیه.

[کَ بی یَ] (اِخ) از فرق کیسانیه است از اصحاب ابوکرب ضریر و معتقد به زنده بودن محمد بن الحنفیه در جبل رضوی و منتظر خروج او. کثیر شاعر معروف از پیشقدمان فرقهء بتریه از این طایفه بوده است. بعضی هم این فرقه را کُرَیبیّه و نام مؤسس آن را ابوکُرَیب ضبط کرده اند. (خاندان نوبختی ص 261). رجوع به ابوکرب و مقالات اشعری چ استانبول ج 2 ص 19، مفاتیح العلوم خوارزمی چ مصر ج 1 ص 21، الفرق بین الفرق چ قاهره ج 1 ص 27 و بیان الادیان شود.

کرپ.

[کَ رَ] (اِخ) نام خاندانی تورانی است. بنابه روایت بُندهشن بِرات رِش قاتل زرتشت جزء پنج برادری است که از خاندان کرپ هستند. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص 79). رجوع به مزدیسنا شود.

کرپ.

[کِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) پارچهء روشن از حریر یا از پشم لطیف.
- کرپ دُشین(2)؛ کرپ ابریشمی که از پارچه های کرپ معمولی ضخیم تر است. (لاروس).
|| مصنوعی از جنس کائوچو.
- تخت کرپ؛ کفش که تخت و زیرهء آن از جنس کرپ شود.
(1) - Crepe.
(2) - Crepe de chine.

کرپا.

[کُ] (اِ) در ترکی میوهء دیررس و برهء دیرزاد و مانند اینهاست، یعنی میوه ای که برخی درختان دوباره پس از سپری شدن هنگام میوه دهی خود می دهند یا بره ای که برخی گوسفندان دوباره در تابستان می زایند. ولی چون این گونه میوه ها و بره ها همیشه کوچکتر از دیگر میوه ها و بره ها می باشند از اینجا کرپا را به معنی کوچک بکار برده اند و هم اکنون در آذربایجان کرپه به همین معنی است. (از شهریاران گمنام ص 241). رجوع به کرپه شود.

کرپا.

[کُ] (اِ) گیاهی باشد که آن را هلندوز خوانند. (لغت فرس اسدی). گیاهی باشد دارویی و آن را هلندوز هم گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). گرپا. کربا. (از برهان). نوعی از ریباس است. (یادداشت مؤلف). کرپه. کرپاوان. شبدر. (فرهنگ فارسی معین). این کلمه را در فرهنگها به صورتهای زیر نیز ضبط کرده اند: کرپاوان، کزبار، کزبا، کزوا، کزیا، کریا. و خدای داناست که صحیح کدام است. (از یادداشت مؤلف) :
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس نو کرپا.رودکی.
اگر ز فیض کفت رشحه ای بدی در ابر
شدی زبرجد و فیروزه پیکر کرپا.عسجدی.
رجوع به کرپه، کرپاوان و هلندوز شود.

کرپاس.

[کَ] (اِ) کرباس. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (فهرست شاهنامهء ولف) :
سه دیگر شب آمد به خوابم شتاب
یکی نغز کرپاس دیدم به خواب
بدو اندر آویخته چار مرد
رخان از کشیدن شده لاجورد
نه کرپاس جایی درید از گروه
نه ایشان شدند از کشیدن ستوه.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 7 ص 1817).
دگر آنکه دیدی تو کرپاس نغز
گرفته ورا چار پاکیزه مغز.فردوسی.
|| کفن :
بمانیم با آن رشی پنج خاک
سراپای کرپاس و جای مغاک.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 2 ص 310).
رجوع به کرباس شود.

کرپاسو.

[کَ] (اِ) نوعی از حرباست و آن کوچک است و چون آن را بزنند دمش از بدن جدا شود و تا دیری حرکت کند و عربان وزغه گویندش. از موذیان است و گویند هرکه وزغه را بزند چنان باشد که هفت من گندم به درویشی تصدق کند. کرپاشو. (برهان) (آنندراج). چلپاسهء زهردار. کرپاسه. کرپاشه. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرباسه، کرباسو، چلپاسه، کربس و مارمولک شود.

کرپاسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ) چلپاسه. وزغه. کرپاسو. (از برهان) (از آنندراج). کرپاشو. کرپاشه. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). کِلپَسّه (در تداول اهالی خراسان). رجوع به کرباسو، چلپاسه، کرپاسه و مارمولک شود.

کرپاشو.

[کَ] (اِ) کرپاسو. (برهان) (ناظم الاطباء). کرپاسو. کرپاشه. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرپاسو، کرباسه، چلپاسه و مارمولک شود.

کرپاشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ) بر وزن و معنی کرباسه است که وزغه و چلپاسه باشد. (برهان). کرپاسو. کرپاشو. کرپاسه. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرباسو، کرپاسو، چلپاسه و مارمولک شود.

کرپاوان.

[کَ] (اِ) گیاهی باشد دارویی که هلندوز گویندش. (از برهان) (از ناظم الاطباء). کُرپا. (از برهان). شبدر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شبدر، هلندوز و کرپا شود.

کرپ ارسلان.

[کُ اَ سَ] (اِخ) (از: کرپ (کرپه)، کوچک و کوتاه + ارسلان، شیر). (از شهریاران گمنام ص 241). علاءالدین کرپه ارسلان یا کرپاارسلان پسر ارسلان آبه از پادشاهان سلجوقی آذربایجان است. وی در سال 584 ه . ق. نزد طغرل سوم آخرین پادشاه سلجوقی که از جنگ با خلیفه بازمی گشت رسید. مرکز حکومت وی شهر مراغه و وفاتش در 604 ه . ق. بوده است. نظامی بهرامنامه را به نام وی سروده است. (از شهریاران گمنام صص 240-242) :
شاه کرپ ارسلان کشورگیر
به ز الب ارسلان به تاج و سریر.نظامی.
رجوع به شهریاران گمنان، مقدمهء دفتر هفتم از سبعهء نظامی چ وحید دستگردی، کرپا و کرپه شود.

کرپچلو.

[کَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. کوهستانی، گرمسیر است و 107 تن سکنه دارد. از رودخانهء برزند آب می گیرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرپه.

[کُ پَ / پِ] (اِ) گیاه بسیار از یک نوع که انبوه و سبز و کوتاه روئیده باشد. دستهء گیاه انبوه بر زمین روئیده. مقابل تنک. (یادداشت مؤلف). || دیر کاشتن در زراعت. مقابل هراکش. کشتی که بعلت کمی آب در دست آخر کاشته می شود. (یادداشت مؤلف). || گیاه که هنوز به بلندی و کمال خود نرسیده باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرپا شود.

کرپه.

[کُ پَ / پِ] (اِ) کرپا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرپا در معنی هلندوز شود.

کرپه جنگل.

[کُ پَ / پِ جَ گَ] (اِ مرکب)جنگل که تنها بوته های خرد دارد. (یادداشت مؤلف).

کرپه شدن.

[کُ پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) دیرتر از موعد کاشته شدن زرع یا کشت. (یادداشت مؤلف). کم پشت و کم بالیده شدن کشت بسبب دیر کشته شدن.

کرپی.

[کَ / کِ] (اِ) جوجه تیغی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوجه تیغی شود.

کرپی.

[کُ] (اِ) کوپری در ترکی. پل. جسر. (فرهنگ فارسی معین).

کرت.

[کَرْ رَ] (ع اِ) کرة. دفعه. مرتبه. (ناظم الاطباء). نوبت. بار. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). راه. ره. پی. دست. هنگام. وهلة. وعده. گه. گاه. مَرَّة. کِش یا کَش. سفر. ج، کَرّات. (یادداشت مؤلف) : در این راه چند کرت گفت دریغ آل برمک سخن یحیی مرا امروز یاد می آید. (تاریخ بیهقی). اگر این کرت بر فعلی سمیج و معاملتی خارج واقف شوم خود را از شین صحبت و عار الفت او خلاص دهم. (سندبادنامه صص 93-94).
باز او پرسد که خنده بر چه بود
پس دوم کرت بخندد چون شنود.مولوی.
شیخ روزی چار کرت چون فقیر
بهر کدیه رفت در قصر امیر.مولوی.
در آن اثنا حضرت خواجه سه کرت فرمودند توبه. (انیس الطالبین ص 35). تا آن جماعت سه کرت این سخن را تکرار کردند. (تاریخ قم ص 214). مهتر گبران گفت: اگر این کرت مسجد را خراب کنم خوف آن باشد که مسلمانان اتفاق کنند و شکستی به من رسد. (فردوس المرشدیه از فرهنگ فارسی معین).

کرت.

[کَ] (اِ) تره(1). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تره شود.
.(لاتینی)
(1) - Allium porrum

کرت.

[کَ] (اِ)(1) قطعه ای از زمین زراعت کرده و سبزی کاشته که کَرد نیز گویند. (ناظم الاطباء). کرد. کرذ. هر یک از بخشهای تقریباً مساوی مزرعه یا باغچه. (فرهنگ فارسی معین) : میان محوطه گرد آن [ دخمه ]به شکل کرت بندیهای مستطیل سنگفرش شده بود... رزبانو... یکی از این کرتها را اشغال کرده بود. (سایه روشن تألیف صادق هدایت از فرهنگ فارسی معین).
(1) - کرد و کرته و کردو و کارد و کرده از ریشهء Kartبه معنی بریدن است. (از فرهنگ فارسی معین).

کرت.

[کَ] (اِ) فصل. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرد شود.

کرت.

[کَ] (اِ) نام میوهء خاری است که آن را به عربی شوکة قبطیة گویند و آن میوه ای است شبیه به خرنوب شامی. معرب آن قرط باشد. (برهان) (آنندراج). بار و ثمر یک نوع خاری که به تازی قرط گویند. (ناظم الاطباء). کیکر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیکر و قرط شود.

کرت.

[کَ] (اِخ) آل کرت. رجوع به آل کرت و حبیب السیر چ تهران صص 84-116 شود.

کرت.

[کْرِ / کِ رِ] (اِ)(1) درختی است گرمسیری که سه گونهء وحشی آن در کرانه های جنوب ایران می روید. چوب کرت در آغاز قرمز روشن است و سپس تیره می شود، خوب تراش برمی دارد و در هنرهای زیبا بمصرف می رسد. صمغ معروف عربی را از آن می گیرند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 صص 202 - 203). قرظ. سَلَم. خرنوب مصری. سنط. بَبله. نَب نَب. بابل. (یادداشت مؤلف).
(1) - Acacia arabica.

کرت.

[کِ رِ] (اِخ)(1) جزیره ای است در مدیترانهء شرقی متعلق به کشور یونان. این جزیره از تپه های آهکی و کوههای نسبتاً مرتفع که گاه ارتفاع آنها به 2490 متر می رسد تشکیل شده است. جمعیت آن بیشتر در دشتهایی است که برای گندم، ذرت، تنباکو و مانند آن مناسب است. روغن زیتون و کشمش از صادرات مهم آن است. این جزیره از پایگاههای مهم دریایی مدیترانه است و نزدیک به 386هزار تن جمعیت دارد. تمدن آن به چندین قرن قبل از جنگهای تروا می رسد و با تمدن قدیم مشرق زمین ارتباط بسیار دارد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 19، 759، 660 و ج 2 ص 1297، فرهنگ ایران باستان ص 144 و لاروس شود.
(1) - Crete.

کرت آباد.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. تپه ماهور و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. از سراب فتح اللهی وزز مشروب می شود. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است و ساکنین از طایفهء حسنوند می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرتاخ.

[کَ] (اِ) بمعنی عزم همت باشد، یعنی امور عالیه مادام که به نهایت نرسیده باشد به نظر او درنیاید. (برهان) (آنندراج). || کار مهم معوق و انجام نایافته. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

کرتان.

[کَرْ رَ] (ع اِ) تثنیهء کَرَّة. رجوع به کرة شود. || بامداد و شام. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

کرتانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) مکان و مأوای خروسان و آن به منزلهء آشیانه مرغان دیگر را بود. (آنندراج). جای باش مرغان. (ناظم الاطباء) :
که یارب خروسان بیچاره را
ز کرتانه ها گشته آواره را.
سیدحسن عطار (از آنندراج).

کرتباس.

[کَ تَ] (اِ) یکی از گونه های پودنه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پودنه شود.

کرت بندی.

[کَ بَ] (حامص مرکب)کردبندی. تقسیم مزارع و باغچه ها به قسمتهای تقریباً مساوی. (از فرهنگ فارسی معین). تقسیمات زمین زراعی و باغچه به قطعات مستطیل شکل محدود به مرزهای برآمده از خاک. و رجوع به کرت شود.

کرتحة.

[کَ تَ حَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کَردَحة. (اقرب الموارد). رجوع به کردحة شود. || مانند پست قامتان رفتن و جنبان جنبان رفتن. (ناظم الاطباء).

کرتش.

[کَ تَ] (اِ)(1) انگنار. انجنار. (یادداشت مؤلف). انگینار. کنگر فرنگی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین کلمات شود.
(1) - از: کلمهء کردی کَر، خر و بزرگ + تش، دوک. از نظر شباهتی که این گیاه با دوک دارد. کلمهء Artichot در فرانسه از همین ریشه است. (یادداشت مؤلف).

کرتع.

[کَ تَ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرتعة.

[کَ تَ عَ] (ع مص) در امر بیهوده و ناخواسته افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: کرتع اذا وقع فیما لایعنیه. (منتهی الارب).

کرتک.

[کَ تَ] (اِ) تخماق و میخ کوب چوبین. (ناظم الاطباء).

کرتک.

[کُ تَ] (اِ) جامهء کوتاهی که مانند زره بدن را می پوشاند و آستینهای آن تا آرنج می رسد. || پرهای شترمرغ و یا کلنگ و یا بوتیمار که بر سر می زنند. || قسمی از زردوزی. || گیاهی خاردار. (ناظم الاطباء). رجوع به کُرته شود.

کرت کلا.

[کُ رُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نور مازندران. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 110).

کرتله.

[کَ تَ لَ / لِ] (ص) کَرتَلّه(1). پسر امرد ناهموار درشت اندام را گویند. (برهان) (آنندراج). غلام (نوجوان) قوی سخت. (فرهنگ نظام از حاشیهء برهان چ معین). پسر سادهء درشت ناهموار. دَکَل. (یادداشت مؤلف).
(1) - بنابه ضبط حاشیهء برهان چ معین.

کرتم.

[کِ تِ] (ع اِ) تبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1). تبر که بدان درخت افکنند. (مهذب الاسماء). کِرتیم.
(1) - در اقرب الموارد این معنی در ذیل کِرتیم آمده است. رجوع به کرتیم شود.

کرتن کله.

[کَ تَ کَ لَ / لِ] (اِ) در تداول مردم قزوین، غول بی شاخ ودم. آدم نامرتب و بدقواره و بی ریخت که تناسب و موزونی میان اندامهای او نباشد. (یادداشت مؤلف). || کروکدیل(1). تمساح. (یادداشت مؤلف). در کتاب الاطعمه و الاشربه از کتاب شرایع محقق حلی ترجمهء کلمهء عضاة کرتن کله آمده و این ترجمه صحیح است و شبیه یونانی و لاتین و فرانسهء این کلمه و اینکه محقق آن را در ردیف وبر و خز و فنک و سمور و سنجاب می آورد مؤید صحت آن است، چه در قدیم هم مانند امروز از پوست کرتن کله جامه می کرده اند چنانکه امروز نیز از آن جامه و کیف و کفشهای گرانبها کنند. (یادداشت مؤلف). || نام نوعی حیوان است شبیه به سوسمار که مارگیران و حقه بازان در بساط خود نمایش می دهند. (یادداشت مؤلف).
, Crocodilus(یونانی)
(1) - Krokodeilos .
(فرانسوی) Crocodile ,(لاتینی)

کرتنه.

[کَ تَ نَ / نِ] (اِ) کرتینه. (آنندراج). تار عنکبوت. (ناظم الاطباء). نسج عنکبوت. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرتینه، کارتنک و کارتنه شود.

کرتوم.

[کُ] (ع اِ) سنگ لخشان تابان درشت. || زمین بلند دراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام حرهء بنی عذره که زمینی است سنگلاخ سوخته. (منتهی الارب).

کرتوما.

[کَ] (اِخ) نام حکیم و دانشمندی بوده است از فارسیان. (برهان) (آنندراج). نام حکیم و دانشمندی ایرانی. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - ظاهراً مصحف مرتوما از روحانیان مسیحی که دیر مرتوما به نام او در میافارقین ساخته شده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کرتویج.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور شهرستان کرمانشاهان. دشت، و سردسیر و سکنهء آن 480 تن است. این ده از دو قسمت کرتویج علیا و کرتویج سفلی تشکیل شده و سکنهء کرتویج علیا 330 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرته.

[کُ تَ / تِ] (اِ) به معنی پیراهن و معرب آن قرطه است و به عربی قمیص گویند. (برهان). پیراهن و این فارسی ماوراءالنهر است. قرطق و قرطه معرب آن است. (از آنندراج)(1). جامه ای که زیر جامه ها پوشند. قبای یک لا. بغلطاق. قبا. کرتک. پیرهن. (یادداشت مؤلف) :
همه دامن کرته بدرید چاک
بر آن خستگیهاش بربست پاک.فردوسی.
چو چین کرته بهم برشکسته جعد گشن
چو حلقه های زره برزده دو زلف سیاه.
فرخی.
زده دامن کرته چاک از برون
گشاده بر او سینهء سیمگون.
اسدی (گرشاسبنامه).
یکی کرته هر یک بپوشید تنگ
همه چشمه چشمه به نقش و به رنگ.
اسدی (گرشاسبنامه).
همه ساخته میزر از پرنیان
ز دیبا یکی کرته اندر میان.
اسدی (گرشاسبنامه).
همچو کرباسی که از یک نیمه زو الیاس را
کرته آید وز دگر نیمه یهودی را کفن.
ناصرخسرو.
همان شخ کش حریرین بود کرته
همی از خز بربندد ازاری.ناصرخسرو.
کرتهء فستقی بدرد چرخ
تا به مرغ نواگر اندازد.خاقانی.
کرتهء فستقی فلک چاک زند چو فندقش
هر سر ده قواره را زهره کند به ساحری.
خاقانی.
کرته بر قد غزالان چو قبا بشکافید
چشم از چشم گوزنان چو شمر بگشایید.
خاقانی.
دست به تیغ و تیر آوردند و از خون کرتهء سرخ در سر عذیرهء قلعه کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 344). هیکل زمین جوشن یخ از بر کشید و کرتهء سبز نبات درپوشید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 332). آخر این عقلم از تنم روزی چندی (کذا!) می برود و دستار بر سرم راست نماند و کرته در برم درست نماند، بی سر و سامان شوم. (کتاب المعارف).
خنک کسی که ازین بوی کرتهء یوسف
دلش چو دیدهء یعقوب خسته واشد زود.
مولوی.
|| جامه و قبای یک تهی و نیم تنه را نیز گویند که عربان سربال خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). نیم تنه. (آنندراج). نیم تنه ای باشد کوتاه که درپوشند. (اوبهی) :
ز مستی بازکرده بند کرته
ز شوخی کج نهاده طرف شب پوش.سنائی.
- کرتهء بی آستین؛ شَوذَر. (یادداشت مؤلف).
(1) - در دیه های سبزوار «کرته» بمعنی جبهء پشمی است. (فرهنگ نظام). کردی kurtek، روسی kyptka. (حاشیهء برهان چ معین).

کرته.

[کَ تَ / تِ] (اِ) قطعهء زمین زراعت کرده. (آنندراج). قطعهء زمین زراعت کرده و سبزی کاشته. (برهان) (ناظم الاطباء). کرد. کردو. کرز. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کَرت، کرد، کردو و کرز شود.

کرته.

[کِ تَ / تِ] (اِ) علفی باشد که از آن جاروب سازند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به کُربه شود. || گیاهی بود پرخار و درشت، اشترخارش گویند که آن را اشتر خورد. (لغت فرس اسدی). درخت کوچک خاردار که آن را اشترخار گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). درخت خار شترخوار. (آنندراج) :
راه بردنش را قیاسی نیست
ورچه اندر میان کرته و خار.
عبدالله عارضی (از فرهنگ اسدی).

کرته دشتی.

[کِ تَ / تِ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کرتهء مریم. (مهذب الاسماء). گیاهی است خوشبوی و آن را به عربی اِذخِر گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گورگیاه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به اذخر شود.

کرتیان.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان دهدز شهرستان اهواز. کوهستانی و معتدل است و از چشمه و قنات مشروب می شود. 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرتیرهرمزد.

[کَ هُ مَ] (اِخ) موبد کرتیر هرمزد، صاحب کتیبه ای است در نقش رجب. در این کتیبه از پارسائی خود و خدماتی که به کشور ایران در عهد شاپور اول و هرمزد اول و وهرام اول و وهرام دوم نموده شرحی بیان کرده است. کتیبهء دیگری از او در بالای نقش برجستهء شاپور اول در نقش رستم کنده شده، ولی بسیار تباه است. (از ایران در زمان ساسانیان ص 70).

کرتیف.

[کُ رِ] (اِ) رستنیی است که در ارسباران، بورجان و در طوالش، تمیشبور و در کتول، تمشک خوانند. (از جنگل شناسی ج 1 ص 270). رجوع به تمشک شود.

کرتیل آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آورزمان شهرستان ملایر. جلگه ای و معتدل، و سکنهء آن 1084 تن است. صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرتیلان.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق الیگودرز. جلگه ای و معتدل، و سکنهء آن 773 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرتیم.

[کِ] (ع اِ) کِرتِم. تبر. (آنندراج) (از اقرب الموارد). تبری که بدان درخت را قطع میکنند. (ناظم الاطباء).

کرتینه.

[کَ نَ / نِ] (اِ)(1) پردهء سفیدی باشد مانند کاغذ که عنکبوت سازد و به درون آن رود و بچه نهد و تخم برآرد اگر آن را بر بازوی کسی که تب ربع میکرده بندند زایل شود. (از برهان) (از آنندراج). کرتنه. کارتنه. (فرهنگ فارسی معین). || خود عنکبوت را نیز گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - احتمال می رود با تقدیم یاء بر تاء باشد چه تنه بمعنی تننده و کری مبدل کره است که به این معنی می آید. (فرهنگ نظام). این لغت مبدل کارتنه است. (حاشیهء برهان چ معین).

کرث.

[کَ] (ع مص) دشوار شدن اندوه بر کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سخت شدن اندوه بر کسی و بر وی مشقت رسیدن. (از اقرب الموارد). و قال الاصمعی لایقال کرثه بل اکرثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوهگین کردن. (المصادر زوزنی).

کرثأة.

[کَ ثَ ءَ] (ع مص) انبوه شدن و بسیار گردیدن موی و جز آن و بر هم نشستن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرثئة.

[کِ / کَ ثِ ءَ] (ع اِ) گیاه گرد فراهم آمدهء انبوه درهم پیچیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرثی ء .

[کِ ثِءْ] (ع اِ) ابر بلند رفتهء برهم نشسته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ابر مرتفع متراکم. (از اقرب الموارد). || پوست بیرون بیضه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوست بیرون تخم مرغ. (ناظم الاطباء).

کرج.

[کَ] (اِ) گوی گریبان. (برهان) (آنندراج). کَرچ. (برهان). گوی گریبان باشد در نسخهء میرزا، اما در سامی فی الاسامی به کسر کاف و راء آن باشد که از گریبان پیرهن بیرون کنند و به عربی قواره گویند و بر این قول اعتماد بیشتر است. (مجمع الفرس) :
چو چوگان کج بود کرجش از آن رو
ز شکر گوی لذت می رباید.
رضی الدین نیشابوری (از مجمع الفرس).
رجوع به کِرِج شود. || چاک و شکاف جامه. (ناظم الاطباء)(1). رجوع به کرچ شود.
(1) - در برهان به این معنی کَرچ آمده است.

کرج.

[کَ رَ] (اِخ) از قناتهای شهر تهران است در سمت مغرب. مقدار آب آن دو سنگ است مسافت مادرچاه تا شهر چهار فرسنگ. بند مجرای کرج بالای قریهء سرچوب تقریباً مقابل بیلقان و مظهر آن در تهران نزدیک به جمشیدآباد است. طول مجرای آن 52 کیلومتر است. (از یادداشت مؤلف).

کرج.

[کَ رَ] (اِخ) از شهرستانهای تابع استان تهران است. شهری است کوچک در راه شوسهء تهران به قزوین کنار رودخانهء کرج، سردسیر و معتدل. کرج در گذشته دهی بیش نبوده است و پس از احداث راه شوسه و مؤسسات کشاورزی در آنجا، آباد شده است و روزبه روز بر آبادی آن افزوده می شود. دانشکدهء کشاورزی و کارخانهء قند و کارخانه های سیم سازی و مقواسازی و الکل سازی و کارخانه های بسیار دیگر در آنجا احداث شده است. راه آهن تهران به آذربایجان از جنوب کرج می گذرد. از آثار قدیم این شهرستان کاروانسرای شاه عباسی در ده قدیم کرج و بنای امامزاده حسن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). در این شهرستان نزدیک به 45 مسجد، 15 امامزاده و 4 مدرسه وجود دارد. سد کرج به گنجایش 205میلیون متر مکعب و با تولید 149میلیون کیلووات برق در سال بر روی رود کرج ساخته شده است. (از ایرانشهر). در نزدیکی این شهر مقدمات ایجاد یک مرکز یا شهر صنعتی تهیه شده است. این شهر در قدیم دهی بیش نبوده است. صاحب معجم البلدان آرد: قریه ای است از قرای ری. و صاحب آنندراج نوشته: شهرکی است به دو منزلی تهران جنب رودی موسوم به کرج. و در ناظم الاطباء آمده: نام دهی در کنار رود کرج که پادشاهان قاجار در آنجا بناها و قصور عالیه بنا کرده اند :
رو ز ری در راه قزوین تا کرج
تا بیابی از غم دنیا فرج.؟ (آنندراج).

کرج.

[کَ رَ] (اِخ) نام رودی است که از کوهستان شمال غربی ری و ارتفاعات کندوان سرچشمه می گیرد و پس از بهم پیوستن آبها بسوی شهر کرج جاری میشود و بلوک شهریار و ساوجبلاغ و جز آن را مشروب می سازد. (از ناظم الاطباء). از کوه کلون بسته [از سلسلهء البرز] سرچشمه می گیرد و از ساوجبلاغ و شهریار و پشاپویه می گذرد و به دریاچهء قم می ریزد. قسمتی از آب این رود در تهران مصرف می شود و برای استفاده بیشتر از آن در سالهای اخیر سد بزرگی در مسیر کوهستانی آن رود ساخته اند بنام سد امیرکبیر (یا سد کرج) گنجایش این سد 205میلیون متر مکعب و تولید برق آن 149میلیون کیلووات در سال است. ارتفاعش 180 متر و هدفش تنها آبیاری زمینهای کشاورزی نیست، بلکه بمنظور تعدیل جریان آب مشروب تهران و ایجاد برق اضافی شهر تهران است. مخارج این سد جمعاً در حدود 415میلیارد ریال بوده است. رجوع به فرهنگ امیرکبیر و ایرانشهر ج 2 ص 1580، 1990، 2016 و کرج شود.

کرج.

[کَ رِ] (اِخ) کرج ابودلف. کره رود. شهر ابودلف عجلی. (منتهی الارب). اهل این شهر آن را کَرَه نامند و آن از روستایی است که فاتق نامند و معرب از هفته است. مدینه ای است میان راه همدان به اصفهان و به همدان نزدیکتر است و ابودلف قاسم عیسی العجلی آن را ساخت. کرج شهری متفرق و بناهایش بناهای پادشاهان است، قصرهای بزرگ و پراکنده دارد اما بستان و گردشگاه ندارد و میوه اش را از بروجرد و دیگر شهرها آرند. شهری طویل است نزدیک یک فرسنگ و دو بازار دارد. (از معجم البلدان). در اسم کرج اختصار کردند زیرا که در اصل بوهین کره بوده است و همچنین در ایام فرس آن را بوهین کره خوانده اند، یعنی خرمنگاه کرج. (تاریخ قم ص 33). رجوع به نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 76 و جغرافیای تاریخی لسترنج صص 213-214 شود.

کرج.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است به دینور. (منتهی الارب). بزرگترین شهر ناحیهء رود راور است نزدیک همدان از نواحی جبال میان همدان و نهاوند. (از معجم البلدان). دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، چهارهزارگزی خاور شوسه کرمانشاه به سنقر. سردسیر و سکنهء آن 435 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرج.

[کَ رَ] (ع مص) تباه گردیدن نان و کره برآوردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فاسد شدن و کپک گرفتن نان. (از اقرب الموارد). کره برآوردن و تباه شدن نان و سبزی و مانند آن از دیرماندگی. معرب کرهء فارسی است. (یادداشت مؤلف).

کرج.

[کِ / کِ رِ] (اِ) پارچه را گویند که از گریبان بیرون آورند و آن را به عربی قواره خوانند. (برهان)(1) (از فرهنگ رشیدی). قواره و پارچه که از گریبان جامهء بریده بیرون آرند. (ناظم الاطباء). رجوع به کَرج [ کَ ] شود.
(1) - در آنندراج این معنی در ذیل کَرج آمده است.

کرج.

[کِ / کِ رِ](1) (اِ) تراشهء خربزه و هندوانه و غیر آن. (برهان) (ناظم الاطباء). پارچه ای از خربزه که برین و قاش نیز گویند، لیکن قاش ترکی است. (فرهنگ رشیدی). قاش خربزه و هندوانه و امثال آن. (آنندراج).(2) کُرچ. (برهان) (از آنندراج) :
ماند کرجی گفت این را من خورم
تا چه شیرین خربزه ست این بنگرم.
مولوی (از مجمع الفرس).
فلک خربزه سان دیدم و کرج مه نو
گفتم ای عقل به شیرینیش از راه مرو.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کُرچ شود.
(1) - صاحب بهار عجم این کلمه را کُرچ و رشیدی کَرج ضبط کرده است.
(2) - صاحب آنندراج این معنی را در ذیل کَرج آورده و نوشته است: «در جهانگیری به ضم اول آمده؛ صاحب بهار گوید صحیح به سکون راء و جیم فارسی است».

کرج.

[کُرْ رَ] (معرب، اِ) کرهء اسب و ستور باشد. معرب است. (منتهی الارب) (از آنندراج). مأخوذ از کرهء فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). || چیزی چون مهر که با آن بازی کنند. (از اقرب الموارد). اسبابی است که با آن بازی کنند. معرب از فارسی است. (از المعرب جوالیقی ص 290). رجوع به کره شود.

کرج.

[کُ] (اِخ) گروهی از مردم. (از اقرب الموارد). || (معرب، اِ) بازیی است و کلمهء فارسی است. (از اقرب الموارد).

کرج.

[کُ] (اِ) کَرج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرج شود.

کرج.

[کُ] (اِخ) طایفه ای از نصاری که در کوههای قَبق و شهر سریر سکونت گزیدند و شوکتی بهم رسانیدند تا شهر تفلیس را گرفتند و ایشان را ولایتی است منسوب به آنان و ملک و لغت و شوکت و قوت و کثرت عدد. (از معجم البلدان).

کرجار.

[کُ] (اِخ) از دیه های ورادهان قم است. (از تاریخ قم ص 138).

کرجار.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد اردهال قمصر در شهرستان کاشان. کوهستانی، و سردسیر، و سکنهء آن 880 تن است. صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرجان.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود ناحیهء اسکو در آذربایجان شرقی. جلگه ای و معتدل، و سکنهء آن 158 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرج ابودلف.

[کَ رَ جِ اَ دُ لَ] (اِخ) رجوع به کرج شود.

کرجفو.

[کَ جَ] (اِ) سُمانی. سَلوی. (مهذب الاسماء). پرنده ای باشد از تیهو کوچکتر و آن را به عربی سلوی و به ترکی بلدرچین گویند. (برهان). جانوری است پرنده شبیه به تیهو و آن را پودنه و وشم خوانند و به عربی سلوی گویند و به ترکی بلدرچین. (آنندراج). کرک. (ناظم الاطباء) :
چه نسبت بود دشمنان را به تو
تویی شاهباز و عدو کرجفو.طیان مرغزی.

کرجن.

[کُ جَ] (اِ) استخوان نرمی را گویند که توان جاوید مانند استخوان گوش و سراستخوان شانه و استخوان پهلو و مانند آن و آن را به عربی غضروف خوانند و غرضوف نیز گویند. (برهان) (از آنندراج). در تداول مردم بروجرد، کُروجِنه.

کرجو.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد در بخش حومهء شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر است و 1400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرجی.

[کَ رَ] (اِ) نوعی از کشتی خرد که برای حمل اسباب به کار برند. (آنندراج). کشتی خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). زورق. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). طَرّاده. لُتکا. بَلَم. قُفّه. غُراب. (یادداشت مؤلف). رجوع به زورق شود.

کرجی.

[کُرْ رَ جی ی] (ع ص) مخنث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرجیان.

[کَ] (اِخ) از اقلیم چهارم است [ گیلان ] و در قدیم شهری بزرگ بوده و اکنون وسط است و به آب و هوا مانند ولایات دیگر. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 163). رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 197 شود.

کرجیان.

[کَ رَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ساکن قزوین که بنابه گفتهء صاحب تاریخ گزیده از دودمان ابودلف عجلی بوده اند. (از تاریخ گزیده چ اروپا ج 1 ص 847). این طایفه را دلفیان می گفته اند و ستاره شناس و جغرافی دان معروف زکریابن محمد بن محمود از این طایفه است. (از تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ج 3 ص 116).

کرجی بان.

[کَ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب)ابوالبلم. قایق چی. (یادداشت مؤلف). قایقران. لُتکاچی.

کرجی بانی.

[کَ رَ] (حامص مرکب) عمل کرجی بان. قایقرانی. بلم رانی.

کرجی کش.

[کَ رَ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه کرجی کشد. آنکه طنابی به کمر بندد و به موازات ساحل حرکت کند تا کرجی را برخلاف جریان آب ببرد. (یادداشت مؤلف).

کرجی کشی.

[کَ رَ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل کرجی کش. کشیدن کرجی کش کرجی را بر خلاف جریان آب. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرجی کش و کرجی شود.

کرجی کوه.

[کَ] (اِخ) دهی است از ده های بلده در ناحیهء تنکابن مازندران. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 142).

کرچ.

[کَ] (اِ) گوی گریبان. کَرج. (برهان). || شکاف گریبان پیراهن و کرته. کَرج. (برهان) :
بخندد دل ز کرچش زآنکه کرچش
بصورت چون مه نو می نماید.
رضی الدین نیشابوری.
رجوع به کَرج شود.

کرچ.

[کَ] (ص) در لهجهء گیلکی بمعنی ترد و شکننده که زیر دندان صدا کند و این صفت خوب است برای شیرینی ها و امثال آن، چه برای تری هوا همه چیز در آنجا مرطوب است. (یادداشت مؤلف).

کرچ.

[کُ / کَ رَ](1) (اِ) تراشهء خربزه و هندوانه و غیر آن. (برهان) (از ناظم الاطباء). || تریشه. قطعه. پاره. (ناظم الاطباء). رجوع به کِرج شود.
(1) - بنابه ضبط ناظم الاطباء.

کرچ.

[کُ] (ص) مرغ که مستی گونه ای دارد برای خوابیدن بر تخم و جوجه برآوردن. کُرک.(1) (یادداشت مؤلف). حالت مرغی که آمادهء خوابیدن روی تخم است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - کُروک (در تداول اهالی خراسان).

کرچ.

[کُ] (اِ) نامی است که در کرج به درخت ولیک دهند. این درخت را در مازندران و گرگان، ولیک، ولک یا بلک و در لاهیجان، کمار و در کوهپایهء گیلان، کتو و در بجنورد، دلانا و در شمیران و همدان، کُویج و در خلخال، گیچ و در دیلمان لاهیجان و رودسر، مارِخ و مُرِخ و در رامسر و شهسوار، کِجیل می خوانند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 236). رجوع به مترادفات کلمه شود.

کرچ.

[کِ] (اِخ) بندری است در کرانهء شرقی شبه جزیرهء کریمه در کنار دریای آزوف. در قدیم در محل کنونی کرچ، شهر بوسپوروس(1) برپا بود. (از فرهنگ ایران باستان ص 240).
- بوغاز کرچ؛ همان بوسفور کیمِّری است که دریای آزوف را به دریای سیاه متصل می کند. این بوغاز و رود دُن را در عهد قدیم سرحد اروپا و آسیا می دانستند. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 582 و ج 3 ص 2478). رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 582 شود.
(1) - Bosporos.

کرچا.

[کُ] (اِخ) دهی است در ناحیهء دودانگه در نواحی هزارجریب مازندران. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 167).

کرچا.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان فریم بخش مرکزی شهرستان ساری. معتدل و مرطوب است و 304 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کرچ شدن.

[کُ شُ دَ] (مص مرکب)رسیدن مرغ به حالتی که آمادهء خوابیدن روی تخم گردد. کک شدن. (فرهنگ فارسی معین). کِرک شدن. (یادداشت مؤلف).

کرچک.

[کَ چَ] (اِ)(1) اسم ترکی خروع است. (فهرست مخزن الادویه). دانهء بید انجیر. (ناظم الاطباء). بید انجیر. خِروَغ. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). گیاهی است از تیرهء فرفیون ها که یکساله است و دارای برخی گونه های پایا می باشد گونه های پایای کرچک تا 6 متر ارتفاع دارند و در آب و هوای گرم می رویند. ارتفاع گونه های معمولی گاه به 2 متر می رسد. انواع مذکور در نقاط معتدل از جمله ایران می رویند. برگهای این گیاه دارای پهنک بزرگ و منفرد پنجه ای شکل و دارای 5 تا 11 بریدگی عمیق دندانه دار با دمبرگ دراز است. گلهایش خوشه ای و بطور متقابل با برگهای انتهایی ساقه قرار دارند و شامل دو نوع گل نر و ماده است. میوه اش کپسول و پوشیده از خار و شامل سه دانهء روغن دار است. قد دانه ها معمو میان 6 تا 26 میلیمتر است و وزنشان میان 70 میلی گرم تا 25/1 گرم است. دانه ها رنگهای مختلف مانند خاکستری، سیاه، سفید، قرمز و قهوه ای دارند. از دانه های کرچک روغنی به دست می آید که مصرف صنعتی و دارویی دارد. (از فرهنگ فارسی معین).
- تخم کرچک؛ دانهء کرچک که از آن کرچک گیرند. (فرهنگ فارسی معین).
- روغن کرچک؛ روغنی که از دانهء پوست کندهء کرچک گیرند و مصرف صنعتی و داروئی دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- کرچک چینی؛ گونه ای کرچک(2) که بیشتر در چین و افریقا بعمل می آید و به صورت درختچه و پایا و دارای برگهای بیضوی و کشیده است. از دانه های آن مانند کرچک معمولی روغن تهیه می شود. دانهء این گونه کرچک را حب ختایی گویند، کرچک هندی. بید انجیر ختایی. دند. کرچک خطائی. حب السلاطین. حب الملوک. خروع چینی. خروع صینی. چیپال گوته. جمال گوته. شجر حب الخطا. طاریقه. (فرهنگ فارسی معین).
- کرچک خطائی یا خطایی؛ کرچک چینی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب کرچک چینی شود.
- کرچک هندی؛ کرچک چینی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب کرچک چینی شود.
.(لاتینی)
(1) - Ricinus communis
(2) - Croton tiglium.

کرچک.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از بخش بلده در آمل مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص151).

کرچ کرچ.

[کَ کَ] (ص مرکب، ق مرکب)قطعه قطعه. کرج کرج. قاش قاش. تکه تکه. (فرهنگ فارسی معین) :
به تیغ اگر بکند کرچ کرچ پهلویم
بسان خربزهء نرم دل خموشم من.
سیفی بدیعی (از آنندراج).

کرچک لاریجان.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل. دشت، معتدل و مرطوب است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرچک نوائی.

[کَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل. دشت، معتدل و مرطوب است و 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرچل.

[کُ چَ] (اِخ) دهی است از بخش زراس شهرستان اهواز. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 106 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرچنک.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیشه سر بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. معتدل و مرطوب است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرچنک سرا.

[کَ چَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ایجرود بخش مرکزی شهرستان زنجان. کوهستانی، سردسیر و معتدل است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرچوب.

[کَ] (اِ) نام شیر خشت است در درهء کتول گرگان. اِرقی. ایرقی. وَجَل. خَرپُنو. چانقُه. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 278). رجوع به شیرخشت و اسامی دیگر کلمه شود.

کرچوندان.

[کُ چَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. جلگه ای، معتدل و مرطوب است و 224 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) لیقه و پنبه و یا ابریشم خام که در دوات گذاشته مرکب تحریر و سیاهی روی آن ریزند و از آن تحریر کنند. (ناظم الاطباء).

کرچه.

[کُ چَ / چِ] (اِ) خانه ای که فالیزبانان و مزارعان در مزرعه از چوب و علف سازند. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

کرچه ماه.

[کُ چِ] (اِ مرکب) در تداول مردم مازندران ماه اردیبهشت است. (از یادداشت مؤلف).

کرچی.

[کُ] (حامص) چگونگی و حالت مرغ کرچ. (یادداشت مؤلف).

کرچی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاویج بخش نور شهرستان آمل. کوهستانی، معتدل و مرطوب است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرچیان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد بخش درود شهرستان بروجرد. جلگه ای و معتدل است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرچیخ.

[کُ] (اِخ)(1) در جغرافیای قدیم ارمنستان اشاراتی در باب ولایت کرچیخ دیده می شود، بنابر قول آدنتس(2) این کلمه مرکب از دو جزء است: کرتیچ + آیخ و معنی آن کرد است، چنانکه آترپاتیخ(3) یعنی ساکنان آتروپاتن (آذربایجان). در زمان فوستوس بیزانسی قرن چهارم میلادی، ولایت کرچیخ بلوکی بوده است نزدیک سلماس و خاک آن میان جولامرک و جزیرهء ابن عمر گسترده بوده است. و شامل نواحی زیر می شده است: کردوخ و ولایات ثلاث معروف به کردریخ یا کردیخ و آی توآنخ و آی گرخ و چند محل دیگر. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 97). رجوع به همین کتاب و دائرة المعارف اسلام شود.
(1) - Korcekh.
(2) - Adontz.
(3) - Atropatic.

کرح.

[کِ] (ع اِ) خانهء پارسای ترسایان. ج، اَکراح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خانهء راهب. ج، اَکراح. (اقرب الموارد).

کرحشی.

[کُ حَ] (اِ مرکب) در خراسان کرهء شتر را گویند. شاید حشی از کلمهء حاشیه و حشو عربی که هر دو بمعنی شتر کره است گرفته شده و کلمهء کره را در اوّل آن برای تفسیر افزوده اند. (یادداشت لغتنامه).

کرخ.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ] (ص) مخفف کرخت که بیحس و بی شعور و بی خبر شده باشد. (برهان) (آنندراج). خدر. بی هوش. (ناظم الاطباء) :
همیشه تا که بود زیف زشت و دخ نیکو
به لفظ لوتره گویان یاوه گوی کرخ
ز چرخ باد همه شغل دشمنان تو زیف
ز بخت باد همه کار دوستان تو دخ.سوزنی.
|| عضوی را نیز گویند که کرخت و بی حس و بی خبر شده باشد. (از برهان) (از آنندراج). عضو بی حس و فالج شده. (ناظم الاطباء). عضو بی حس شده از سرما یا علتی دیگر. کِرِخت. سِر. (یادداشت مؤلف). || شخصی را نیز گویند که کرخت و بی حس شده باشد و آن حال را به عربی خدر گویند. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سر چاهی چنین مباش کرخ
زآنکه چاهی است بر سر دوزخ.
آذری طوسی (از آنندراج).
رجوع به کرخت شود.

کرخ.

[کَ] (اِخ) نام محله ای است و دهی در بغداد که شاپور ذوالاکتاف آن را بنا کرد. (برهان). نام محله ای است از شهر بغداد و از آنجا بوده شیخ ابومحفوظ مشهور و معروف به کرخی بواب و مرید حضرت امام والامقام علی بن موسی الرضا (ع). (از آنندراج). نام محله ای در بغداد که سابقاً دهی بوده از بناهای شاپور ذوالاکتاف. (ناظم الاطباء). در فارسنامهء ابن البلخی از شهرهایی دانسته شده که شاپور ذوالاکتاف در بابل و عراق بنا کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 72). صاحب حدود العالم گوید: شهرکی است که معتصم بنا نهاده است و مأمون تمام کرده است آبادان و بانعمت. (حدود العالم). در نزهة القلوب آن را از محلتهای غربی بغداد می شمارد و می نویسد در زمان اکاسره بر آن زمین [ بغداد ]به طرف غربی دیهی کرخ نام بود شاپور ذوالاکتاف ساخته بود. (نزهة القلوب مقالهء سوم چ اروپا صص 33-34) :
هنوز اندر بیابان باشی آن ساعت که جانت را
ازین کرخ فنا باید به بغداد بقا رفتن.
خاقانی.
تاری از رای او چو بغداد است
از عزیزی به کرخ ماند خوار.خاقانی.
آن دگری گفت کز زکوة تن کرخ
هست نصاب جی و نوان صفاهان.خاقانی.
صدف بود گفتی مگر ماه چرخ
در او غالیه سوده عطار کرخ.نظامی.
نبینی که در کرخ تربت بسی است
بجز گور معروف معروف نیست.
سعدی (بوستان).
رجوع به معجم البلدان و الاوراق چ مصر ص 68 و 206 شود.

کرخ.

[کَ] (اِخ) نام شهری است. (فهرست شاهنامهء ولف) :
گزیده سپاهی ز گردان کرخ
بفرمود تا با کمانهای چرخ.فردوسی.

کرخ.

[کَ رَ] (اِخ) نام موضعی است در ماوراءالنهر. (ناظم الاطباء).

کرخ.

[کَ] (اِ) خانه. بیت. عمارت. بنا. مسکن. (ناظم الاطباء).

کرخ.

[ ] (اِخ) طایفه ای از ترکمنهای ساکن قره تپهء گرگان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 103).

کرخا.

[کَ] (اِخ) کرخه. (جغرافیای تاریخی لسترنج ص 258). رجوع به کرخه شود.

کرخا.

[کَ] (اِخ) کرکا. نام ناحیه ای است که در کتیبهء داریوش اول پادشاه هخامنشی آمده و این پادشاه آن را از متصرفات خود دانسته است. جای کرخا بطور دقیق معلوم نیست، گروهی با گرجستان و گروه دیگر با کاریهء آسیای صغیر منطبق دانسته اند، اما صاحب تاریخ ایران باستان آن را همان قرطاجنه که فنیقیها کرث خدشث(1) می نامیدند پنداشته است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1452 و 1454). رجوع به قرطاجنه و کارتاژ شود.
(1) - Karth chadaschath.

کرخانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مخفف کارخانه. (آنندراج). کارخانه. کارگاه. ج، کَراخین. (از دزی ج 2 ص 454). رجوع به دزی شود.

کرخایا.

[کَ] (اِخ) آبخوری است که آبش از عمود نهر عیسی می ریزد. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

کرخای بیت سلوخ.

[کَ یِ بَ تِ ؟](اِخ)(1) همان شهر کرکوک است و در زمان ساسانیان ملجأ و مرکز عیسویان در شرق بوده است. در نامهء شهدای عیسوی ایران مسطور است که از زمان سلطنت بلاش تا سال بیست پادشاهی شاپوربن اردشیر یعنی 90 سال کرخا مکانی مقدس بود و هیچ گیاه ناپاکی در آن نمی رست. (از ایران در زمان ساسانیان ص 55). رجوع به همین کتاب شود.
(1) - Karkha de Beth - slokh.

کرخای لیدان.

[کَ یِ] (اِخ)(1) نامی است که سریانیان به شهر «ایران آسان کرد کواذ» دهند. این شهر را قباد در خوزستان بنا نهاد و غالباً آن را با شهر ایران خوره شاهپور که شاهپور ساسانی پس از خراب کردن شوش و قتل عام مردم آن دوباره روی خرابه های شوش بنا کرد اشتباه کرده اند. (از ایران در زمان ساسانیان ص 278).
(1) - Karkha de ledan.

کرخای میشان.

[کَ یِ] (اِخ) کرخ میسان. نام شهر باستانی مسن(1) است که در زمان پادشاهی اردشیر بابکان به نام استرآباد اردشیر، دوباره آبادی یافت. (ایران در زمان ساسانیان ص 116). یاقوت در معجم البلدان در ذیل کرخ میسان نوشته است: دهی است به سواد عراق که استرآباد نامند و آن غیر از استرآباد طبرستان است. (از معجم البلدان).
(1) - Messene.

کرخ الرقه.

[کَ خُرْ رَقْ قَ] (اِخ) ناحیه ای است در جزیره. (از معجم البلدان).

کرخ باجدا.

[کَ خِ جَدْ دا] (اِخ) محله ای است به سُرَّمَن رای. (منتهی الارب). گفته اند که همان کرخ سامرا است و گفته اند کرخ باجدا و کرخ جُدّان یکی است. والله اعلم. (از معجم البلدان). رجوع به کرخ سامرا شود.

کرخ بصره.

[کَ خِ بَ رَ] (اِخ) ناحیه ای است در رستاق اعلای بصره و اکنون باقی است و خراب گونه ای است. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کرخ بغداد.

[کَ خِ بَ] (اِخ) محله ای است در بغداد. (از معجم البلدان). رجوع به کرخ شود.

کرخت.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ] (ص) کرخ. بی خبرشده و بی حس و بی شعور گردیده اعم از انسان و اعضای انسان. (برهان) (آنندراج). سِر. خدر. بی هوش. (ناظم الاطباء) : سرما دست و پایم را کرخت کرده بود. (تحفهء اهل بخارا). رجوع به کرخ شود. || به مجاز بر درشت و ناهموار اطلاق کنند. (آنندراج) :
از بس که مرغ دل به چمن هرزه نال بود
وصل گلی نیافت ز صوت کرخت خویش.
علی خراسانی (از آنندراج).
شیرهء انگور را بهر کسان ریزد به خم
باده نوشی کی کند طبع کرخت باغبان.
علی خراسانی (از آنندراج).

کرخت شدن.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ شُ دَ](مص مرکب) سِر شدن. بی حس شدن عضوی. خدر شدن. باطل شدن حس لمس اندامی زنده خواه به علاج و خواه بخودی خود به خواب رفتن. کرخ شدن. ضعیف شدن حس. بی حس گردیدن عضوی از عدم حرکت خون در وی و مانند آن چنانکه مدتی در زیر سایر اعضاء ماند و یا سرمای سخت بیند. (از یادداشت مؤلف).

کرخت کردن.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ کَ دَ](مص مرکب) سِر کردن. (یادداشت مؤلف). بی حس کردن. خدر کردن. رجوع به کرخت و کرخت شدن و خدر شدن شود.

کرختگی.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ تَ / تِ](حامص) کرختی. بی حسی. (ناظم الاطباء). || درشتی. ناهمواری. (آنندراج). خشکی. صلابت. (ناظم الاطباء).

کرختی.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ] (حامص)کرختگی. (ناظم الاطباء) :
تا کی دل نرم من به سختی افتد
وز گرمی سردان به کرختی افتد.
ظهوری (ازآنندراج).
رجوع به کرختگی شود.

کرخ جدان.

[کَ خِ جُدْ دا] (اِخ) پاره ای از اهل حدیث گمان کرده اند که کرخ با جدا و کرخ جدان یکی است و صحیح نیست. با جدا کرخ سامره است و کرخ جدان شهرکی است در آخر ولایت عراق نزدیک خانقین میان شهرزور و عراق. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کرخ خوزستان.

[کَ خِ خو زِ] (اِخ) دهی است معروف و یقال کرخة. (منتهی الارب). شهری است در خوزستان و اکثر گویند کرخه است. (از معجم البلدان).

کرخ زراه.

[کَ زَ] (اِ) پیاده که مقابل سوار است. (برهان) (آنندراج). کرخ زرده. (صحاح الفرس). و من گمان میکنم که هر دو مصحف است. (یادداشت مؤلف).

کرخ سامرا.

[کَ خِ مَرْ را] (اِخ) ناحیه ای است به دو فرسنگی سامره. (از نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 172). آن را کرخ فیروز گفته اند منسوب به فیروز پسر بلاش پسر قباد پادشاه و آن پیش از سامره بنا شده است و سامره را چون بنا نهادند به کرخ پیوست و کرخ باقی و آباد است. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کرخ طالقان.

[کَ خِ لِ] (اِخ) ولایتی است از توابع طالقان. (از نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص65).

کرخ عبرتا.

[کَ خُ عَ بَ] (اِخ) به نهروان است. (از منتهی الارب). عبرتا از نواحی نهروان است و محمد بن عبدالسلام عبرتی کرخی از کرخ عبرتا و خطیب آنجاست. (از معجم البلدان).

کرخ فیروز.

[کَ خِ] (اِخ) کرخ سامره. ناحیه ای است در ده میلی شمال سامره. (جغرافیای تاریخی لسترنج ص 57). رجوع به کرخ سامره شود.

کرخ میسان.

[کَ خِ] (اِخ) ناحیه ای است به سواد عراق که استرآباد خوانند و آن غیر از استرآباد طبرستان است. (از معجم البلدان). رجوع به کرخای میشان شود. || عمرانی گوید: شهری است به بحرین و فیه نظر. (از معجم البلدان).

کرخ وار.

[کَ] (ص مرکب) مانند کرخ. شبیه به کرخ :
هر روز شادی نوبنیاد و رامشی
زین باغ جنت آیین زین کاخ کرخ وار.
فرخی.
رجوع به کرخ و کرخ بغداد شود.

کرخه.

[کَ خَ] (اِخ) کرخا. شهری بوده است نزدیک شوش که اکنون نامش بر روی رود کرخه مانده. مقدسی گوید شهری است کوچک و آبادان و نیکو بازارش روزهای یکشنبه است و دارای قلعه و بوستانهاست. (از جغرافیایی تاریخی لسترنج صص 258 - 259).

کرخه.

[کَ خَ] (اِخ) آن را نهرالسوس خوانند از کوه الوند همدان برمی خیزد و با آبهای دینور و کولکو و سیلاخور و خرم آباد و کژکی جمع می شود و بر ولایت حویزه می گذرد و با آبهای دزفول و تستر به شط العرب می ریزد. طول این رود تا شط العرب صدوبیست فرسنگ است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 918). این رود را استرابون خوآسپ نامیده و گوید خوآسپ از حوالی شوش می گذرد و با اوله اوس(1) (کارون) و دجله به دریاچه ای وارد میشوند و پس از آن به دریا می ریزند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1490 و 1546). در عهد قدیم از حیث سبکی آب معروف بود. رود مزبور از قره سو و گاماسب ترکیب می شود و پس از عبور از نزدیکی شوش قدیم دو شعبه می شود؛ شعبه ای به بساتین می رود و پس از آن باتلاقهایی تشکیل می دهد و شعبهء دیگر در هورالحویزه گم می شود و فاضل آبش به دجله می رسد. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص147).
(1) - Ulaeus.

کرخه دن.

[کَ خِ دُ] (اِخ) نامی که یونانیان به قرطاجنه داده اند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1454). رجوع به قرطاجنه شود.

کرخی.

[کَ رَ / کَ رِ / کِ رِ](1) (حامص)خشکی. صلابت. درشتی. (ناظم الاطباء). || بی حسی. (ناظم الاطباء). بی خبری. بی شعوری. خدری :
چون عضو کسی را کرخی روی نمود
از بهر علاج بایدش قی فرمود
باید مالید بعد از آن روغن قسط
چندانکه پدید گردد او را بهبود.
حکیم یوسفی (از آنندراج).
(1) - در تداول عامه، به کسر کاف و راء تلفظ شود.

کرخی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کرخ سامره و چندین جا به این نام هست مانند کرخ بغداد و غیره. (الانساب سمعانی). رجوع به کرخ شود.

کرخی.

[کَ] (اِخ) معروف بن فیروز یا فیروزان بغدادی کرخی، مکنی به ابومحفوظ، از مشاهیر عرفاست. پدر و مادرش نصرانی مذهب بودند. معروف است در هفت سالگی برحسب ارشاد حضرت رضا (ع) اسلام آورد. سپس نزد داود طائی رفت و به ریاضت پرداخت سلسله ای از عرفای صوفیه سند طریقتی خویش را بدو و بواسطهء او به حضرت رضا (ع) رسانده اند، هرچند بعضی در این اسناد تردید کرده اند. فِرَقی که سند آنان به معروف می رسد، معروفیه شهرت دارند، از آنجمله اند: نعمت اللهی و نوربخشی و نقش بندی و سقطیان و جنیدیان. ابن خلکان اخبار و محاسن او را خارج از اندازه دانسته است. وی در دوم یا هشتم محرم سال 200 یا 202 یا 206 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 صص 356-357). مؤلف تذکرة الاولیاء نویسد: او را کلماتی است عالی از آنجمله است: گفت علامت جوانمردی سه چیز است: یکی وفای بی خلاف، دوم ستایش بی خود، سوم عطائی بی سؤال. و گفت: چون حق تعالی به بنده خیری خواهد داد در عمل خیر بر وی بگشاید و در سخن بر وی ببندد و سخن گفتن مرد در چیزی که به کار نیاید علامت خذلان است و چون به کسی شری خواهد برعکس این بود. و گفت التماسی که کنی از آنجا کن که جمله درمانها نزدیک اوست و بدانک هرچه به تو فرومی آید، رنجی یا بلایی یا فاقه ای یقین می دان که فرج یافتن از آن در نهان داشتن است. (از تذکرة الاولیاء چ اروپا ص 272). رجوع به تذکرة الاولیاء و دیگر کتب تراجم شود.

کرخی.

[کَ] (اِخ) عبدالله بن حسن بن دلهم ابوالحسن الکرخی (260 - 340 ه . ق.). منسوب به کرخ جدان است. وی بر مذهب ابوحنیفه بود. (از معجم البلدان). از اوست: کتاب المختصر در فقه و مسئلة فی الاشربه و تحلیل نبیذ التمر. (یادداشت مؤلف). وی از فقهای نامی عراق عرب و محل استفاده و مراجعهء دیگر فقهای وقت بوده است. (از ریحانة الادب).

کرخی.

[کَ] (اِخ) ابوبکر محمد بن الحسین الکرخی، مکنی به فخرالملوک. در 407 ه . ق. وفات یافت. از اوست: 1- الفخری فی الجبر و المقابله، این کتاب را فرانتس واپکی(1)تصحیح کرده و مقدمه ای به عنوان «علم جبر نزد عرب» بر آن نوشته است. 2 - الکافی فی الحساب که علامه هوخهایم آن را تصحیح کرده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 155).
(1) - Woepcke, Franz.

کرخی.

[کَ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن قاسم کرخی. وزیر الراضی باالله خلیفهء عباسی بود. رجوع به خاندان نوبختی ص 205 شود.

کرد.

[کَ] (معرب، اِ) گردن یا بن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کقوله و اضرب بحد السیف عظم کرده. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). معرب از فارسی است. (از منتهی الارب).

کرد.

[کَ] (ع مص) راندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). راندن ستور را. (ناظم الاطباء). || دور کردن دشمن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بریدن. (منتهی الارب). بریدن چیزی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرد.

[کَ / کِ] (اِمص، اِ)(1) کردار که کار و عمل و به فعل آوردنیها باشد اعم از نیک و بد. (برهان) (آنندراج). کار. عمل. فعل. (ناظم الاطباء). کرده. کردار. (یادداشت مؤلف) :
پشیمان شد از کرد خود شهریار[ هرمز ]
وز آن پنبه و جامهء پرنگار.فردوسی.
گزین کرد از آن فیلسوفان روم
سخنگوی و بادانش و پاک بوم
بجای آمد از موبدان شست مرد
زدوده روان و خرد را به کرد.فردوسی.
فضل و کرم کرد توست جود و سخا ورد توست
دولت شاگرد توست جوهر عقل اوستاد.
منوچهری.
چنانکه آدم از کرد خود پشیمان شد
ز کردهای خود امروز ما پشیمانیم.
مسعودسعد.
کرد پیش آر و گفت کوته کن
با چنین گفت کرد همره کن.سنایی.
هر آنچه گفت همه گفت اوست مستحسن
هر آنچه کرد همه کرد اوست مستحکم.
سوزنی.
و ما را به کرد خویش مأخوذ و متهم و معاتب و معاقب گرداند. (سندبادنامه ص 79).
ز کرد خویش بی تدبیر گشتم
درین زندان که هستم پیر گشتم.نظامی.
تو معذور داری به انعام خویش
اگر زلتی آید از کرد من.سعدی.
|| شغل. || خدمت. || هر فعل خواه نیک و یا بد. (ناظم الاطباء).
(1) - به فارسی دری کُردَن است و کُرد نیز گفته اند، چنانکه از قافیهء این قطعهء حکیم رودکی برمی آید:
مهتران جهان همه مردند
مرگ را سر همه فروکردند
از هزاران هزار نعمت و جاه
روز آخر یکی کفن بردند.
و فردوسی گفته:
هزینه چنان کن که بایست کرد
نباید فشاند و نباید فشرد. (آنندراج).
و در تداول عامه و همچنین در اشعار کِرد هم گویند.

کرد.

[کَ / کِ] (اِ) شاخی را گویند که در وقت پیراستن از درخت بریده باشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || آبگیر و آب انبار و تالاب هم هست که به عربی شمر گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سبزی زار. تره زار. (ناظم الاطباء). || زمین زراعت کرده را گویند عموماً و زراعت شالی و برنج و سبزی خوردنی و مانند آن را خصوصاً. (برهان). قطعه زمین را گویند که کناره های آن را بلند کرده باشند و در میان آن سبزی بکارند یا زراعت دیگر کنند. (برهان) (از ناظم الاطباء)(1). کَرت. (ناظم الاطباء). زمینی را گویند که برای کاشتن سبزی یا میوه درست کنند و در آن چیزی کارند. (آنندراج) :
سر برکشیده شاخ سپرغم ز کرد خویش
چون قبهء زمرد بر شاخکی نزار.
ابوالحسن بهرامی.
کردمت پیدا که بس خوب است قول آن حکیم
کاین جهان را کرد ماننده به کرد گندنا.
ناصرخسرو.
درمکن در کرد شلغم پوز خویش
تا نگردد با تو او هم طبع و کیش
توبه کردی او به کردی مودعه
زآنکه ارض الله آمد واسعه.مولوی.
هر یکی با جنس خود درکرد خود
از برای پختگی نم می خورد
تو که کرد زعفرانی زعفران
باش و آمیزش مکن با دیگران.مولوی.
(1) - به این معنی به فتح و ضم اول است، اما در برهان و به تبع او در ناظم الاطباء و آنندراج فقط به ضم کاف آمده است.

کرد.

[کُ] (اِخ) ابن طاهر مقدسی گوید: قریه ای از قرای بیضاء است و از آنجاست ابوالحسن علی بن حسین بن عبدالله الکردی. (از معجم البلدان).

کرد.

[کُ] (اِخ) اصطخری گوید: شهری بزرگ است در ابرقوه و قصرهای بسیار دارد و آنجا ارزانی است. (از معجم البلدان).

کرد.

[کِ] (اِ) دخل. درآمد. مقابل خورد. (یادداشت مؤلف).
- کرد و خورد؛ تلاش روزانه صرف معاش روزانه. رجوع به مدخل کرد و خورد شود.
- کرد و خورد نکردن؛ دخل و خرج برابر نیامدن. (یادداشت مؤلف).
- کردی خوردی؛ دخل به اندازهء هزینه. رجوع به مدخل کردی خوردی شود.

کرد.

[کُ] (اِخ) نام طایفه ای است مشهور از صحرانشینان و ایشان در زمان ضحاک پیدا شدند. (برهان). گروهی است. ج، اَکراد. جد آنها کردبن عمرو مزیقیاءبن عامربن ماءالسماء نسبهم الشعراء الی الیمن ثم الی الازد. قال :
لعمرک ما کردبن عمروبن عامر
بعجم ولکن خالط العجم فاعتجم.
(از منتهی الارب).
قومی ایرانی و آریایی که در ایران غربی و ترکیه و عراق سکونت دارند. شمارهء آنان را امروز میان 2 تا 3 میلیون حدس زده اند. علاوه بر نقاط مذکور در خراسان، آسیای صغیر، کیلیکیا و سوریهء شمالی سکونت دارند. (از حاشیهء برهان چ معین). از اسناد بسیار قدیمی که حاوی ذکر طوایف ناحیهء زاگرس است آثار سارگن پادشاه مقتدر آگاد را باید شمرد. این پادشاه از 2530 تا 2475 ق.م. بر آگاد (جنوب بین النهرین) سلطنت کرد و به جنگ اهالی زاگرس رفت، نواحی کازالو در مشرق دجله و بدره فعلی را که آن زمان درِ می نامیدند فتح کرد و این فتح راه او را بسوی ایلام و لرستان و کردستان گشود. از طوایف مهم این ناحیه که نامشان در کتیبه آمده است لولوبی ها یا لولوها هستند که آنان را اجداد لرها شمرده اند و در زهاب و شهرزور و سلیمانیه مسکن داشتند. نام این طایفه در کتیبهء نام راسین که در حدود 2500 ق.م. نوشته شده آمده است. دیگر طایفهء گوتی ها هستند که به بین النهرین حمله بردند و این نخستین هجومی است که تاریخ آسیای غربی قدیم ذکر آن را باقی گذارده است. گوتی ها طبق فهرستهای دبیران بابلی 124 سال در بین النهرین سلطنت کردند و آخرین پادشاه این طایفه به نام تیریگان به دست اوتون لِگال پادشاه سومر از پای درآمد. کاسی ها پس از دو طایفهء مذکور از طوایف بزرگ و مشهور کوهستان زاگرس هستند. نام این قوم تا عهد پیدا شدن یونانیان باقی بود و مورخان یونان اسم آنان را کیسیان و کوسیان ذکر کرده اند و در تاریخ فارسی قدیم بنام قوم کوش مشهور است. کاسی ها نیز بابل را بتدریج تصرف کردند تا در 1749 ق.م. گاندش پادشاه کاسی دولت بابل را منقرض کرد. آشوری ها کوشش بسیار برای تصرف سرزمین زاگرس کردند و آشور نازیرپال (860-885 ق.م.) پادشاه مقتدر آشور قسمت مهمی از این سرزمین را تصرف کرد و در زمان شلمنصر در 829 ق.م. سرداران آشور در مانائی جنوب دریاچهء ارومیه و پاسوا در مغرب آن فتوحاتی کردند. پادشاه آشور شمسی اداد، نامی از ماد میبرد و از عبارات سالنامهء آشوریان پیدا است که ماد بسیار آبادان بوده است. سناخریب پادشاه آشور در کتیبهء خود از انهزام قوم کاسی سخن گفته است. از اواخر هزارهء دوم ق.م. تعداد مهاجرین مادی و پارسی رو به افزایش نهاد و در قرن هفتم ق.م. همهء قلعه ها و دیه های این ناحیه به دست این اقوام مهاجر افتاد و زاگرس آریائی نشین شد. در جزء این طوایف مورخان یونان از قومی به نام کورتی یاد کرده اند و نیز طوایف دیگری بوده اند که نامشان قریب به همین نام است و در همهء آنها ریشهء «ک ر د» وجود دارد و در زمانهای بعد همه را به نام اکراد ذکر کرده اند و با بومیان آمیخته اند و از آنان نامی نمانده است. در میان این طوایف بعضی همان بومیان عتیقند مثل عشیره قردو و تموریخ و الخویتیه(1) در بلوک خویت (ساسون) و اورطایه (الارطان). بعضی طایفهء ممقانی را از نژاد مامیکونیهای ارمنستان میشمارند. در قرن بیستم میلادی تحقیق محققان به آنجا رسید که در میان اکراد طبقهء ایرانی دیگر هم هست به نام گوران - زازا که غیر از کرد هستند. مشروح ترین شرح از عهد قدیم دربارهء کردان روایت کزنفون است که کردان را مردمی سلحشور و سرزمین آنان را کوهستانی صعب العبور دانسته است. پس از آن استرابون جای آنان را در کشور پهناور ماد ذکر کرده و آنان را کورتی نامیده است. طبق روایات مورخان قدیم و شاهنامهء فردوسی، دسته های بسیاری از کردان در فارس سکونت داشته اند، از آنجمله است طایفهء شبانکاره. هنگام ظهور اردشیر بابکان یکی از رؤسای این طایفه به نام جوزهر شهر استخر را در دست داشت و ساسان از خاندان کردان بازرنگی که طایفه ای از شبانکاره بودند زنی خواست و بابک از او بوجود آمد. در تاریخ سیستان نیز از کثرت کردان در فارس سخن رفته است. پس از اسلام عیاض بن غنم در سال 18 ه . ق. قسمتی از کردستان را فتح کرد و پس از آن عتبة بن فرقة السلمی به کردستان آمد و خلقی بسیار از کردان کشته شدند. قیس بن سلمة الاشجعی نیز به ناحیهء لرستان رفت و با اکراد ماسبذان و صیمره بجنگ پرداخت و در 25 ه . ق. مکرر طوایف کرد در فارس و خوزستان برای دفع عرب شوریدند. در عهد امویان و زمان حجاج طوایف کرد بر سراسر فارس مستولی شدند و حجاح عمروبن هانی العبسی را به جنگ آنان فرستاد. در حکومت عباسیان شورش های بسیار از اکراد در تواریخ آمده است و هارون الرشید فرزند خود مهدی را برای سرکوبی اکراد به حکومت کردستان و آذربایجان و ولایات غربی فرستاد. در سالهای 281 و 293 ه . ق. کردان موصل که موسوم به اکراد هذبانیه بودند انقلاب کردند و با لشکر مکتفی باللّه که به یاری عبدالله بن حمدان، ملقب به ابوالهیجا حاکم موصل آمده بود نبرد کردند. اکراد در آذربایجان با مرزبان دیلمی و پس از آن با دیلمیان در نزاع بودند و بعد از آن نیز با قوم مهاجم غز که به ری و همدان و آذربایجان و ارمنستان و دیاربکر و موصل حمله بردند به مقابله برخاستند. پس از هجوم سلجوقیان و غلبهء الب ارسلان بر قیصر روم همهء خاک کردستان در قلمرو سلجوقیان درآمد. سلجوقیان این ناحیه را از ولایت جبال جدا کردند و کردستان خواندند. فتح بغداد به دست هلاکو راه را برای سپاهیان مغول از کردستان بازکرد و قسمتی از شهرهای آنان را هلاکو غارت کرد، اما چون پادشاهان مغول اسلام آوردند کردها به آنان نزدیک شدند. امیر تیمور هنگام هجوم مدتی با کردان جنگید و در 803 ه . ق. که به آذربایجان می رفت از آنان چشم زخمی سخت دید، اما در زمان شاهرخ کردان از در اطاعت درآمدند و او را مساعدت کردند. صفویان به کردستان توجه خاص داشتند و کردان صفویان را در برابر عثمانیان یاری کردند و مث عشایر مکری از ارکان زورمند لشکر ایران بودند و در اردوگاه شاه عباس مقامی خاص داشتند و هرچند عثمانیان کوشیدند که این طایفه را بر ضد صفویان برانگیزند توفیقی نیافتند. (از کتاب کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او). ایلات کرد بطور مطلق عبارتند از: بتیوانی در شمال غربی مندلیج، هماوندی در شمال غربی خانقین، داودی در شمال کفری، شکاک در شمال سلیمانیه، دودائی در جنوب و جنوب غربی سنجاق کوی، ترخانی در حدود راوندوز، کل فرخی مابین دهرک و زاخو، اردلانی در حدود کردستان ایران، گرماج در کرکوک و سلیمانیه و شهرزور و ساوجبلاغ و مکری و بانه (این طایفه را بابان هم گویند)، گوران در کرمانشاه، لک در کلیائی کرمانشاه و همدان و کردستان و اسپاهان، مافی و نانکلی در کوهستان راوندوز و ساوجبلاغ مکری (این طایفه را به حکم شاه عباس کوچاندند و در ری و شهریار و حدود قزوین مسکن دادند)، کرد در موصل و حلب، و لولو در زنگار. ایلات کرد ایران در حدود 60 تیره و طایفه اند که از آذربایجان تا لرستان پراکنده اند. (از جغرافیای سیاسی کیهان صص 57-63) :
سپاهی ز اصطخر بیمر ببرد
بشد ساخته تا کند رزم کرد.فردوسی.
یکی کار بدخوار و دشوار گشت
ابا کرد کشور همه یار گشت.فردوسی.
محمد اعرابی می آمد تا به آموی بایستد با لشکر کرد. (تاریخ بیهقی).
کرد ره گم کرده بودم در فراق صدر تو
کرد ره گم کرده را جاهت به ره آورد باز.
سوزنی.
کآن عدد را هم خدا داند شمرد
از عرب وز ترک وز رومی و کرد.مولوی.
|| توسعاً بمناسبت چادرنشینی این طایفه بطور مطلق بر چادرنشینان اطلاق می شود. بدوی. بقول حمزهء اصفهانی ایرانیان قدیم (فرس) دیلمیان را اکراد طبرستان مینامیدند و اعراب را کردان سورستان میخواندند. (فرهنگ فارسی معین) :
از رخت و کیای خویش من رفتم و پردختم
چون کرد بماندستم تنها من و این باهو.
رودکی.
بینیت همی بینم چون خانهء کردان
آراسته همواره به شیراز و به رُخبین.
عماره.
در بیابان بدید قومی کرد
کرده از موی هر یکی کولا.
بارانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
چو سیلاب خواب آمد و هر دو برد
چه بر تخت سلطان چه بر دشت کرد.
سعدی.
بخارا خوشتر از لوکر خداوندا همی دانی
ولیکن کرد نشکیبد ازین دوغ بیابانی.
غزالی لوکری.
|| یک مرد از قوم کرد. ج، اکراد. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) چوپان و گوسفندچران را نیز گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). و این بمناسبت شبانی کردن این طایفه است. (از فرهنگ فارسی معین) :
در معایب ناله کم کن کاین جزع ماند بدانک
بره را می برد گرگ و اشتلم می کرد کرد.
؟ (انجمن آراء).
|| (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء سرحدی بلوچستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 96). مرکب از صد خانوارند و در حدود شمال خاش مسکن دارند و زبانشان بلوچی است. (از یادداشت مؤلف). || کردستان. (یادداشت مؤلف) :
سپاهش ز رومی و از فارسی
ز بحرین و از کرد و از قادسی.فردوسی.
و رجوع به کردستان شود.
(1) - AL - khuwaithya.

کردا.

[کَ] (اِ) دیروز باشد. (آنندراج). روز گذشته. (ناظم الاطباء).

کرداح.

[کِ] (ع ص) شتاب دونده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). متقارب المشی. (اقرب الموارد). ج، کَرادیح. (ناظم الاطباء).

کرداح.

[کُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد).

کرداد.

[کَ] (اِ) بنای عمارت و دیوار و امثال آن باشد. کَردادِه. (برهان) (آنندراج).

کر دادن.

[کُ دَ] (مص مرکب) در آب کر تطهیر کردن. شستن متنجسی با آب کر. (یادداشت مؤلف).

کردار.

[کِ] (اِمص، اِ)(1) کرده. شغل و عمل و کار. (برهان). فعل. (آنندراج) (یادداشت مؤلف). کوشش پیوسته در کار. هر عملی که انسان همیشه بدان مشغول باشد. کسب. صنعت. پیشه. اشتغال. اهتمام. (ناظم الاطباء). || به فعل آوردنیها باشد از نیک و بد. (برهان). فعل خوب و یا بد. (ناظم الاطباء). رفتار. عمل :
کردار اهل صومعه ام کرد می پرست
این دود بین که نامهء من شد سیاه از او.
حافظ.
- بدکردار؛ بدعمل. بدخواه. (ناظم الاطباء). || رفتار و کار خوب. (از آنندراج). || کار نیک. خوی نیک. اخلاق خوش :
کردار بود جاه گر نام بزرگان
کردار چنین باشد و او عاشق کردار.
فرخی (از آنندراج).
رجوع به کردار کردن شود. || طرز. روش. قاعده. (برهان). || هیئت. صورت. شکل. (فرهنگ فارسی معین).
- برکردارِ؛ به شکل. به صورت. به هیأت. (از فرهنگ فارسی معین) : چون زنی نشسته بر تختی برکردارِ منبر. (التفهیم ص 92).
- به کردار؛ مانند. همچون. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی نامهء نغزپیکر نوشت
به نغزی به کردار باغ بهشت.
نظامی (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - پهلوی kartar. (حاشیهء برهان چ معین).

کردار.

[کِ] (معرب، اِ) مثل بنا و اشجار و جای انباشته به خاکی که کسی از ملک شخص خود نقل کرده باشد، و از آنجمله است قول فقها که گویند یجوز بیع الکردار و لا شفعة فیه لانه مما ینقل. و این کلمه فارسی است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

کردار کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)خوی نیک نشان دادن. با اخلاق خوش رفتار کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
کردار همی کردی تا دل به تو دادم
چون دل بشد از دست ببستی در کردار.
فرخی (از آنندراج).

کرداری.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کردار نیک. مقرون به کردار خوب :
چون قوت این سلطان وین دولت و این همت
این مخبر کرداری وین منظر دیداری.
منوچهری.
|| عمل کننده. عامل. (فرهنگ فارسی معین).

کردانیدن.

[کَ دَ] (مص) کنانیدن. کردن فرمودن. || ساختن. پرداختن. || تغییر دادن و از حالی به حالی درآوردن. (ناظم الاطباء). و ظاهراً در این معنی گردانیدن باشد.

کردبندی.

[کَ بَ] (حامص مرکب)کرت بندی. تقسیم و مجزا کردن زمین باغچه یا مزرعه با کرد یعنی دیواره مانند کردن خاک پیرامون هر قطعه تا از قطعهء دیگر مشخص شود. تقسیم مزارع و باغچه ها به قسمتهای تقریباً مساوی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرت بندی شود.

کردبیة.

[کُ دَ بی یَ] (ع اِ) قبای کوتاه نیم آستین که تا میان ران را می پوشاند. (ناظم الاطباء).

کردح.

[کِ دِ] (ع ص، اِ) گنده پیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد). || مرد درشت و سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد سخت. (اقرب الموارد). ج، کَرادِح. (ناظم الاطباء).

کردحاء .

[کَ دَ] (ع اِ) کَردَحی. نوعی از رفتار و قیاسه القصر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کردحة.

[کَ دَ حَ] (ع اِمص) شتاب دویدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسمی است از کرداح بمعنی شتاب در دویدن. (از اقرب الموارد).

کردحة.

[کَ دَ حَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || دویدن کوتاه بالا. (منتهی الارب). دویدن کوتاه بالا که گامها را نزدیک بهم گذارد و بشتابد. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دویدن خر. (منتهی الارب) (آنندراج).

کردخان.

[ ] (اِخ) از طسوج جوزه و جرکان. (تاریخ قم ص 119).

کردخورد.

[کُ خوَرْ / خُرْ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر. جلگه ای و معتدل است و 1761 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن انگور و صیفی است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کردخورد سفلی.

[کُ خوَرْ / خُرْ دِ سُ لا] (اِخ) دهی است از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیر است. 571 تن سکنه دارد. قالیچهء آن به خوبی معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردخورد علیا.

[کُ خوَرْ / خُرْ دِ عُ] (اِخ)دهی است از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیر است و 634 تن سکنه دارد. قالیچهء آن به خوبی معروف است و مزرعهء یکدر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردخیل.

[کُ خَ] (اِخ) دو محله از نه محلهء گز که در دومیلی ساحل خلیج استرآباد واقع شده و به انزان متعلق است. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 99).

کردخیل.

[کُ خَ] (اِخ) دهی است از دهات تابع ساری در مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 122 و ترجمهء آن ص 163).

کردخیل.

[کُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لشت نشا از شهرستان رشت. جلگه ای، معتدل و مرطوب است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردخیل.

[کُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفیورد شورآب بخش مرکزی شهرستان ساری. معتدل و مرطوب است و 460 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرددشت محله.

[کُ دَ مَ حَلْ لَ] (اِخ)دهی است از دهستان بالارستاق ناحیهء چهاردانگهء بخش هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 123 و ترجمهء آن ص 165).

کردر.

[کَ دَ] (اِ) درهء کوه بود. (فرهنگ اسدی). زمین کوه و دره را گویند. (برهان). دره. (فهرست شاهنامهء ولف) :
خوارزم کرد لشکرش ار بنگری هنوز
بینی علم علم تو بهر دشت و کردری.
عنصری بلخی (از فرهنگ اسدی).
شمال اندرو گر بجنبد نداند
فراز از نشیبی و از کوه کردر.ناصرخسرو.
قلم کردار دست و پایش و گوش
چو نامه درنوردد کوه و کردر.مسعودسعد.
مثل ز باختر و خاور ار بجوئیشان
دوند پست کنان کوه و کردر آتش و آب.
مسعودسعد.
زاهدآسا کبادهء زربفت
بر سر کوه و کردر اندازد.خاقانی.
ز راوذ به راوذ ز بیدا به بیدا
ز وادی به وادی ز کردر به کردر.
؟ (از سندبادنامه).
آن را که در این خلاف باشد
گو رو به مصاف شاه بنگر
تا مغز مخالفانش بینی
خرمن خرمن به کوه و کردر.
؟ (از سندبادنامه).
|| زمین پشته پشته. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (صحاح الفرس). || زمین هموار. (ناظم الاطباء) :
خورشید پیش طلعت او تیره
گردون بجای حضرت او کردر.ناصرخسرو.
چو رنگ و ماهی باشم به کوه و در دریا
چو شیر و تنّین خسبم به بیشه و کردر.
مسعودسعد.
گه جهم همچو رنگ بر کهسار
گه خزم همچو مار در کردر.مسعودسعد.
مدحهای تو حرز جان و تنم
در بیابان و بیشه و کردر.مسعودسعد.
|| ده. قصبه. (یادداشت مؤلف) :
درازتر سفر او بدان رهی بوده ست
که ده زده نگسسته ست و کردر از کردر.
فرخی.
|| زمین سخت. (برهان) (فرهنگ فارسی معین).

کردر.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان جمع آبرود بخش حومهء شهرستان دماوند. کوهستانی و سردسیر است و 206 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردر.

[ ] (اِخ) شهرکی است (از حدود ماوراءالنهر) با مردم بسیار و با کشت و برز و از وی پوست برهء بسیار خیزد. (حدود العالم).

کردر.

[کَ دَ] (اِخ) ناحیه ای از نواحی خوارزم است و آنجا که نزدیک به نواحی ترک است به زبان سخن می گویند که نه خوارزمی است و نه ترکی. تعدادی ده در این ناحیه است مال و مواشی دارند اما دنی نفسند. (از معجم البلدان).

کردرق.

[کُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردرودبار.

[کُ] (اِخ) دهی است از ده های بارفروش مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 117 و ترجمهء آن ص 158).

کردری.

[کَ دَ] (اِخ) الامام حافظ الدین محمد بن محمد بن شهاب بن یوسف الکردری البریقینی الخوارزمی، مشهور به البزازی یا ابن البزازی الکردری الحنفی. متولد بسال 827 ه . ق. ابتدا در سرای نزدیک نهر آتل اقامت داشت، سپس به بلاد روم سفر کرد. از اوست: الفتاوی البزازیة و مناقب الامام ابی حنیفة. (از معجم المطبوعات ج 1 ستون 555-556).

کردری.

[کَ دَ] (اِخ) عبدالغفوربن لقمان بن محمد ابوالمفاخر کردری، (منسوب به کردر از نواحی خوارزم) روایت می کند از ابی طاهر محمد بن عبدالله المسبخی المروزی، و او را تصانیفی است در مذهب ابوحنیفه. از اوست: الانتصار لابی حنیفه فی اخباره و اقواله و المفید و المزید فی شرح التجرید و شرح الجامع الصغیر. وی مدرس مدرسهء حدادین حلب بود. وفاتش در 562 ه . ق. است. (معجم البلدان ذیل کردر). رجوع به اعلام زرکلی ج 2 ص 531 شود.

کردزار.

[کَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش شهریار شهرستان تهران. جلگه ای و معتدل است و 484 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرد زنگنه.

[کُ دِ زَ گَ نَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء جانکی گرمسیر ایل چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

کردستان.

[کُ دِ] (اِخ) ملکی است از ایران. (آنندراج). ولایت کردنشین. (ناظم الاطباء). و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته است. حقوق دیوانیش در زمان سلیمانشاه ایوه قریب دویست تومان این زمان بوده است و اکنون بیست تومان و یکهزار و پانصد دینار بر روی دفتر است. (نزهة القلوب چ اروپا ص 107). ناحیهء کردنشین قسمت باختری کشور است. از یازده شهرستان استان پنجم شهرهای همدان، نهاوند، ملایر، تویسرکان فارسی زبانند و شهرستانهای کرمانشاهان، سنندج، سقز، شاه آباد، ایلام و قسمتی از شهرستان بیجار کردزبانند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). ناحیه ای است در جنوب آذربایجان و شمال کرمانشاهان و مغرب همدان بشکل مربع. این ناحیه تا قرن هفتم هجری به اسامی مختلف خوانده می شد و از اواخر سلجوقی به انضمام همدان و کرمانشاه و بعضی از نقاط مجاور به اسم کردستان معروف گردید، ولی امروز تنها به ناحیه ای که میان آذربایجان غربی و همدان و کرمانشاهان و عراق قرار گرفته اطلاق می شود. مقر حکومت این ناحیه در گذشته شهر بزرگی به نام بهار(1) در نزدیکی همدان بود، سپس این ناحیه از رونق افتاد و شهر سلطان آباد چمچمال مقر امرای کردستان قرار گرفت. پس از آن از موقعیت این شهر نیز کاسته شد و ضمناً نواحی غربی کردستان بتصرف عثمانیها درآمد و لرستان و همدان نیز از آن جدا شد و ناحیهء کوچکی ماند که آن را کردستان سنه یا اردلان نامیدند. (از جغرافیای تاریخی غرب ایران ص 71). از شمال محدود است به آذربایجان، از مشرق به همدان، از جنوب به کرمانشاهان و از مغرب به عراق عرب. موقعیت آن بواسطهء واقع شدن در سر راه ممالک ترکیه و عراق و ایران بسیار مهم و اغلب هجومهائی که از مشرق به مغرب یا برعکس از مغرب به مشرق شده از راههای کردستان و کرمانشاهان بود، و به همین جهت از نظر نظامی اهمیت بسیار دارد. کردستان به دو ناحیهء جداگانه تقسیم می شود: کردستان صحنه و کردستان گروس. 1- کردستان صحنه مرکب از دو ناحیه است: ناحیهء شمالی از فلاتهای مرتفع تشکیل شده است. و سرچشمهء سفیدرود در آن است. ناحیهء جنوبی سرچشمهء گاورود یا سیروان می باشد. این دو ناحیه از نظر طبیعی و آب و هوا بکلی با هم اختلاف دارد قسمتهای مرتفع فلاتی بکلی خشک و بی حاصل است. عرض تمام فلات قریب 200 کیلومتر و طول آن نیز بهمین اندازه است. شیب این فلات بسوی مشرق است. قسمت جنوبی صحنه برخلاف ناحیهء شمالی ناهمواریهای بسیار دارد و رودها، تنگه های مخوفی ساخته اند. دره ها از اراضی رسوبی حاصلخیزی درست شده است. کوهها پوشیده از جنگل است و در اکثر ایام سال برف دارد. 2- کردستان گروس از مشرق به قزوین، از مغرب به کردستان اردلان، از شمال به خمسه و افشار و از جنوب به همدان محدود است. اراضی آن بالنسبه هموارتر از کردستان اردلان است و از سفیدرود و شعب آن آب میگیرد. کوهها برخلاف کردستان اردلان از جنگل پوشیده نیست، اما مراتع وسیع دارد و برای گله داری بسیار مناسب است. امروزه کردستان یکی از استانهای کشور است و مرکز آن شهر سنندج می باشد و شهرهای مهم آن بانه، سقز، مریوان، اورامان، گروس و بیجار است.
(1) - قلعه ای است، و در زمان شاه سلیمان دارالملک او بوده است. (نزهة القلوب چ اروپا ص 107).

کردستان.

[کُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان. دشت و گرمسیر است و 1119 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). فرسخی بیشتر میانهء شمال و مغرب بهبهان است. (فارسنامهء ناصری).

کردستانی.

[کُ دِ] (ص نسبی) منسوب به کردستان. اهل کردستان. از مردم کردستان. رجوع به کردستان شود.

کردسرا کوه.

[کُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی لنگرود شهرستان لاهیجان. جلگه ای، معتدل مرطوب و سکنهء آن 180 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردسة.

[کَ دَ سَ] (ع اِ) بند. || (اِمص) رفتاری است که در آن قدم نزدیک گذارند مانند بندیان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کردسة.

[کَ دَ سَ] (ع مص) گله گله گردانیدن اسبان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || گرد آوردن و بستن چیزی را. (از اقرب الموارد). || گرد آورده شدن دست و پای مرد و فعل آن مجهول آید. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت راندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). راندن به سختی و عنف. (ناظم الاطباء). || کردسة فوق بعضهم؛ بعضی را روی بعضی انداختن. (دزی ج 2 ص 454).

کرد شاه رودبار.

[کُ دِ] (اِخ) کردِ شاه رودبار و کُردِ مُلاّیَعقوب از طوایف ساکن نائیج کوه در ناحیهء نور مازندران هستند. نام این دو طایفه در صورتهای مالیاتی نائیج که بدون شک همان نائیج کوه است دیده شده است. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 110 و ترجمهء آن ص 149).

کردشت.

[کَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر. کوهستانی است و 225 تن سکنه دارد. مسجدی دارد که در زمان نایب السلطنه عباس میرزا بنا شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرد شول.

[ ] (اِخ) دهی است در چهار فرسنگ و نیمی مشرق آسپاس. (فارسنامهء ناصری).

کرد شول.

[کُ دِ] (اِخ) دهی است یک فرسنگ و نیم میانهء جنوب و مغرب مرغاب. (فارسنامهء ناصری).

کرد شولی.

[کُ دِ] (اِخ) طایفه ای است از طوایف قشقائی. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص 81).

کردشیر.

[کَ دَ] (اِخ) دیرکرده شیر هم گویند. حصنی است در مفازه میان قم و ری. (از معجم البلدان).

کرد فناخسره.

[کَ دُ فَنْ نا خُ رَ] (اِخ)شهری است در نیم فرسنگی شیراز از بناهای ملک عضدالدولة ابوشجاع بن رکن الدین ابی الحسن علی بن بویه. این پادشاه بر رودی که از میان شهر می گذرد سدی بسته و آب را در نهری به سوی این شهر از مسیر یک روزه راه جاری کرده است و بر آن اموال بسیار هزینه کرده و باغ و بوستانها در دو طرف پیدا آورده و نیز عید مخصوص برای آن مقرر نموده است که هفت روز بدارد و مردم به رامش و طرب پردازند. (از معجم البلدان).

کردقشلاقی.

[کُ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی و معتدل است و 457 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردک.

[کِ دَ] (اِ) لغز و چیستان باشد و آن را به نظم و نثر از هم پرسند. (برهان) (آنندراج). معما. (ناظم الاطباء).(1) رجوع به لغز، چیستان، معما، پردک، بردک و احجیه شود.
(1) - ظ: مصحف پردک و بردک است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کردک.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان بیات بخش نوبران شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیر است و 126 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردکان.

[] (اِخ) شهرکی است [ به ناحیت کرمان ] بر راه رودان از پارس، جائی با نعمت بسیار. (حدود العالم).

کردکانلو.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان. کوهستانی و معتدل است و 306 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. معتدل و مرطوب است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان پازوار بابلسر شهرستان بابل. معتدل و مرطوب است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است در ناحیهء تنکابن مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 105 و ترجمهء آن ص 143).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهات مشهدسر مازندران. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 117 و ترجمهء آن ص 157).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهات ساری مازندران که محل اقامت کردان مدانلو است. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 13 و ترجمهء آن ص 32).

کردکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهات برکار در ناحیهء چهاردانگهء هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 123 و ترجمهء آن ص 165).

کردکند.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد. جلگه و سردسیر است و 1350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 635 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی و معتدل است و 457 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلو بخش گِرِمی شهرستان اردبیل. جلگه ای و گرمسیر است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است و 379 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 159 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکندی.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است و 145 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردکوی.

[کُ] (اِخ) یکی از بخشهای گرگان است. این بخش میان بندر گز و بخش مرکزی گرگان واقع شده است و مرطوب و معتدل است. محصول عمدهء قرای آن برنج، حبوبات، صیفی جات، لبنیات و کمی ابریشم است. این بخش از 19 ده تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 20هزار تن است. قرای مهم آن عبارتند از: ولاغوز، سرکلاته، بالاجاده، النک و دنگلان. مرکز بخش قصبهء کردکوی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردکوی.

[کُ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش کردکوی شهرستان گرگان و نام قدیمی آن کردمحله است. جمعیت ده نزدیک به 4هزار تن و دارای ادارات بخشداری، شهربانی، آمار و دارائی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردگار.

[کِ دْ / کِ دِ] (ص مرکب)(1) فاعل. عامل. (یادداشت مؤلف). کننده. (از فرهنگ فارسی معین) :
ز گردش شود کردگی آشکار
نشان است پس کرده بر کردگار.
(گرشاسبنامه).
|| بسیار عمل کننده. فعال. (فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) نام خدای تعالی. (صحاح الفرس). نامی از نامهای خدای تعالی. (برهان) (ناظم الاطباء). آفریننده. خالق. جهان آفرین. صانع. آفریدگار. پروردگار. (یادداشت مؤلف) :
خدای را نستودم که کردگار من است
زبانم از غزل و مدح بندگانش بسود.
رودکی.
چون جامهء اشن بتن اندر کند کسی
خواهد ز کردگار به حاجت مراد خویش.
رودکی.
نکشتم که فرزند بد در نهان
بترسیدم از کردگار جهان.فردوسی.
گر از بخشش کردگار سپهر
مرا زندگی ماند و تازه چهر
بمانم بگیتی یکی داستان
ازین نامهء نامور باستان.فردوسی.
همی راند جمشید خون در کنار
همی کرد پوزش [ از ناسپاسی خود ] بر کردگار.
فردوسی.
نشستند سالی چنین سوگوار
پیام آمد از داور کردگار.فردوسی.
ز لشکر بشد تا بجای نماز
ابا کردگار جهان گفت راز.فردوسی.
وین کمال ملک او جوید بسعد از اختران
وآن دوام عمر او خواهد بخیر از کردگار.
منوچهری.
آنانکه مفسدان جهانند و مرتدان
از ملت محمد و توحید کردگار.
منوچهری.
عزیز آن کس باشد که کردگار جهان
کند عزیزش بی سیر کوکب سیار.
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی ص 278).
هرچه بر ما رسد ز نیک و ز بد
باشد از حکم کردگار قدیم.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص 388).
چنان دان که هود اندران روزگار
پیمبر بد از داور کردگار.
اسدی (گرشاسبنامه).
کردگارت من اندر تو همی بینم
بر دو چشم دل ای گنبد زنگاری.
ناصرخسرو.
آن همی گوید که گرتان نیستی دو کردگار
نیستی واجب که هرگز خار با خرماستی.
ناصرخسرو.
مراد کردگار این از این چیست
در این معنی چه داری یاد از استاد.
ناصرخسرو.
اینت گوید کردگار ما همه
چرخ و خاک و باد و آب و آذرست.
ناصرخسرو.
آسمان و زمین را جز او کردگار نه. (کشف الاسرار از فرهنگ فارسی معین).
چو تو در علم خود زبون باشی
عارف کردگار چون باشی.سنائی.
گر بخوری شکر کن ور نخوری صبر کن
پس مکن از کردگار از پی روزی گله.سنائی.
هرکه از کردگار ترسنده ست
خلق عالم از او هراسنده ست.سنائی.
هرکه را کردگار کرد عزیز
نتواند کسی که خوار کند.
عمادی شهریاری.
صد لطف از کردگار و ز دل تو یک سخن
صد ستم از روزگار وز دل تو یک جفا.
خاقانی.
کار از این و آن نگردد نیک
کارها نیک کردگار کند.خاقانی.
از خط کردگار ملک راست محضری
المقتفی خلیفتنا مهر محضرش.خاقانی.
امر دهد کردگار کای ملکوت احتیاط
پند دهد روزگار کای ثقلین اعتبار.خاقانی.
آفرینندهء خزاین جود
مبدع جود و کردگار وجود.نظامی.
که ای کهبذ بحق کردگارت
که ایمن کن مرا در زینهارت.نظامی.
کنون چون اسپری شد روزگارش
روانش باد شاد از کردگارش.نظامی.
چو کردگار جهان وضع روزگار نهاد
اساس کار بر ارکان پایدار نهاد.
هندوشاه نخجوانی.
گفت فلیبکوا کثیراً گوش دار
تا بریزد شیر فضل کردگار.مولوی.
ترا نیست آن تکیه بر کردگار
که مملوک را بر خداوندگار.
سعدی (بوستان).
نماند ستمکار بدروزگار
بماند بر او لعنت کردگار.
سعدی (بوستان).
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار.
سعدی.
نشناسد که کردگارش کیست
نه بداند که اصل کارش چیست.اوحدی.
عارف کردگار زر چه کند
ولی الله بار و خر چه کند.اوحدی.
|| (ق مرکب) بعضی دانسته و عمداً گفته اند. (برهان). عمداً. (صحاح الفرس) (شعوری). قصداً. (شعوری). جهانگیری این معنی را آورده و شاهد ذیل را نقل کرده است :
نه چون پور میر خراسان که او
عطا را نشسته بود کردگار.
و شعر بگفتهء رشیدی از رودکی است. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 3 ص 995 شود. مصحح فرهنگ رشیدی در حاشیه نوشته است: محل تأمل است چه در بیت «کرده کار» هم توان خواند بمعنی همه کارکرده و فارغ شده یا بمعنی جلد و مجرب. (از حاشیهء برهان چ معین). مؤلف در یادداشتهای خویش نوشته است: در این شعر لفظ کردگار بمعنی عمداً نیست، بلکه بمعنی مهیا و آماده و مستعد می نماید.
(1) - از: کرد (ریشهء ماضی) از مصدر کردن (در بعضی لهجه های ایران «کردن» و مشتقات آن به کسر اول آمده، چون: کردار) + گار (پسوند مبالغه)، بسیارکننده و فعال. (از حاشیهء برهان چ معین).

کردگاری.

[کِ دْ / دِ] (ص نسبی) ایزدی. خدایی :
ای میر مصطفی را گفتند کافران بد
با آن همه نبوت وآن فر کردگاری.منوچهری.

کردگاز.

[کِ دِ] (اِخ)(1) بمعنی کردگار است که نام خدای تعالی باشد. (برهان). باریتعالی. (آنندراج). رجوع به کردگار شود. || (ق) دانسته. عمداً. (برهان) (آنندراج). مصحف کردگار. رجوع به کردگار شود.
(1) - مصحف کردگار است. (حاشیهء برهان چ معین).

کردگر.

[کَ گَ] (ص مرکب) عامل. فاعل. (ناظم الاطباء) (فهرست شاهنامهء ولف). مؤثر. (ناظم الاطباء).
- کردگر نزدیک؛ عامل بلاواسطه. (ناظم الاطباء).
|| (اِخ) خدا. ایزد. کردگار :
نخست آفرین کرد بر کردگر
کز او دید نیرو و بخت و هنر.فردوسی.

کردگر.

[کَ گَ] (اِ مرکب) آلتی است آهنین با زنجیری و دسته که زارعین بدان مرزهای کرد را راست کنند. (یادداشت مؤلف).

کردگی.

[کَ دَ / دِ] (حامص) عاملیت. فاعلیت. کنندگی :
ز گردش شود کردگی آشکار
نشان است پس کرده بر کردگار.
اسدی (گرشاسبنامه).

کردل.

[ ] (اِخ) قریه ای است چهارفرسنگی میانهء مغرب و جنوب نیم ده. (فارسنامهء ناصری).

کردلان.

[کُ] (اِخ) قریه ای است سه فرسنگ بیشتر میانهء جنوب و مشرق شنبه. (فارسنامهء ناصری).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلوی بخش حومهء شهرستان ارومیه. جلگه ای و معتدل است و 751 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 233 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 267 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروشاه بخش اسکو از شهرستان تبریز. جلگه ای و معتدل است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 775 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کردلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. جلگه ای و گرمسیر است و 348 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردلو.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی و معتدل است و 255 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کردم.

[کَ دَ] (ع ص) کوتاه قد. (منتهی الارب). کوتاه بالا. (ناظم الاطباء). کوتاه بالای ستبر. (از اقرب الموارد). کوتاه زفت. (مهذب الاسماء). || دلاور. (منتهی الارب). شجاع. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کردماند.

[کَ دُ نَ] (اِ) گروهی گفته اند که قُردُمانیّة سلاحی است در خزاین ساسانیان و آن را کردماند نامیده اند، یعنی عمل میکند و می ماند. (از المعرب جوالیقی ص 252).

کردمانة.

[کِ نَ] (معرب، اِ) کرم دانه. فارسی است. (از دزی ج 1 ص 454 و 456). رجوع به کرم دانه شود.

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) یکی از محله های خاوری شهرستان رشت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار. معتدل و مرطوب است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل. معتدل و مرطوب است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. کوهستانی و سردسیر است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر. معتدل و مرطوب و سکنهء آن 100 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردمحله.

[کُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) محلهء عمدهء سدن رستاق است و 700 خانوار سکنه دارد و در میان جنگل انبوهی در 16میلی استرآباد واقع است. بندر کوچکی به نام ملاکیله دارد که در سه میلی شمالی رودخانهء قراسوست. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 69 و ترجمهء آن ص 100).

کرد ملایعقوب.

[کُ دِ مُلْ لا یَ] (اِخ)رجوع به کرد شاه رودبار شود.

کردمند.

[کَ مَ] (ص)(1) جلد. تند. تیز. سخت یعنی بسیار جلد و تند و تیز. (برهان) (آنندراج). || (اِ) تعجیل. شتاب. تندی. تیزی. عجله. (یادداشت مؤلف).
(1) - از: کرد (کردن) + مند (پسوند اتصاف). (حاشیهء برهان چ معین).

کردمة.

[کَ دَ مَ] (ع مص) کوتاهانه یا بر یک پهلو دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کوتاهانه دویدن و یا بر یک پهلو دویدن. (ناظم الاطباء). و در نزد کسایی کردمة و کردحة بمعنی دویدن حمار بر یک پهلو است. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن قوم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آماده و مهیا نمودن و تجهیز کردن. (ناظم الاطباء).

کردمیر.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. کوهستانی و معتدل است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردن.

[کَ دَ] (مص)(1) ساختن. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). درست کردن. ساختن. ترتیب دادن : و [ به صقلاب ] انگور نیست ولکن انگبین سخت بسیار است نبید و آنچه بدو ماند از انگبین کنند و خُنب نبیدشان از چوب است و مرد بود که هر سال از آن صد خنب کند. (حدود العالم). و از وی کرمی خیزد که از وی رنگ قرمز کنند. (حدود العالم).
این کارد نه از بهر ستمکاری کردند
انگور نه از بهر نبیذ است به چرخشت.
رودکی(2).
سعدبن معاذ عریش از چوب بکرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
بل تا جگرم خشک شود و آب نماند
بر روی من آبی است کز او دجله توان کرد.
آغاجی.
من بساک از ستاک بید کنم
بی تو(3) امروز جفت سبزه منم.عماره.
خواجهء ما ز بهر گنده پسر
کرد از خایهء شتر گلوند.طیان.
کسی کرد نتوان ز زهر انگبین
نسازد ز ریکاسه کس پوستین.عنصری.
پس دری کردم از سنگ و در افزاری
که بدو آهن هندی نکند کاری.منوچهری.
چو دست من بریده شد به خنجر
چه سود ار من کنم دستی ز گوهر.
(ویس و رامین).
و از صاهه آهن و پولاد خیزد و تیغها کنند و شمشیرها، چاهکی خوانند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 125). و تخت و تاج و باره و طوق و انگشتری او [ جمشید ] کرد. (نوروزنامه). نخستین کس که انگشتری کرد و به انگشت درآورد جمشید بود. (نوروزنامه). کمان... کرد [ آرش و هادان ] هم از چوب و هم از نی و به سریشم به استوار کرد و پیکان آهن کرد. (نوروزنامه).
بهر مزدوران که محروران بدند از ماندگی
قرصهء کافور کرد از قرصهء شمس الضحی.
خاقانی.
از دریا صحرا و از جیحون هامون کرده است. (سندبادنامه ص 15). از جوهر آهن ظلمانی بروزی چند آینه ای می کند که جوهر مظلم او در صقالت و صفوت بحدی می کشد که عکس نمای محاسن و... می گردد. (سندبادنامه ص 52).
گر از خاک مردان سبویی کنند
به سنگش ملامت کنان بشکنند.
سعدی (بوستان).
خاک مشرق شنیده ام که کنند
به چهل سال کاسهء چینی
صد بروزی کنند در مغرب
لاجرم قیمتش همی بینی.سعدی (گلستان).
|| بنا کردن. (فرهنگ فارسی معین). بنا نهادن. پی افکندن. (یادداشت مؤلف) : و از هیچ سو بدو راه نیست مگر از یک سو که کرده اند سخت دشوار. (حدود العالم). از بهر آن کرد [ هرمس بنای هرمان مصر را ] تا آب (طوفان) او را زیان نتواند کرد. (حدود العالم). و بر دجله پلی است از کشتیها کرده. (حدود العالم). و آن بند مأمون خلیفه کرده است. (حدود العالم).
نگه کرد جایی که بد خارسان
در او کرد خرم یکی شارسان.فردوسی.
بر آب جیحون پل کردن و گذاره شدن
بزرگ معجزه ای باشد و قوی برهان.فرخی.
یکی خانه کرده ست فرخاردیس
که بفروزد از دیدن او روان.فرخی.
سیصدهزار شهر کنی به ز قیروان
سیصدهزار باغ کنی به ز قندهار.منوچهری.
با بوصادق در نیشابور گفته بود که مدرسه ای خواهد کرد سخت [ حسنک ] بتکلف. (تاریخ بیهقی).
نعمان منذر سنمار را از پشت سدیر بزیر انداخت تا مانند آن جای دیگر نکند. (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
خوش آمدش گفتا که از پیش شاه
چو آیم کنم شهری این جایگاه.
اسدی (گرشاسبنامه).
بر او خرگهی کرده صدرش بپای
سرش برگذشته ز کاخ و سرای.
اسدی (گرشاسبنامه).
و این اصطخر اول شهری است که در پارس کرده اند و آن را کیومرث بنا کرده است. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 121). و بندی بر آب این رود کر کرده بودند از قدیم باز که آب این ناحیت می داد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 128). و خانهء دستان و رستم همچنانکه اول بود باز فرمود کردن. (مجمل التواریخ و القصص). و جمله ضیاعات و عقارات او را بخرید و آنجمله را وقف کرد بر رباطی که کرده بود. (تاریخ بخارای نرشخی ص 17).
به خدایی که کرد گردون را
کلبهء قدرت الهی خویش.خاقانی.
او را رضی الفریقین گویند بحکم موافقتش با هر یکی از ایشان و هر دو فریق در وی دعوی کردند و او آنجا دو رباط کرد یکی بجهت اهل حدیث و یکی برای اهل فقه. (تذکرة الاولیاء).
گر مرا نیز دستگه بودی
بارگه کردمی و صفه و کاخ.سعدی.
گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم
گفت آن روز که این گنبد مینا می کرد.
حافظ.
خنبه؛ چهار دیواری بکنند بر مثال چرخشتی و اندر آن غله کنند. (فرهنگ اسدی).
- به گل کردن؛ با گل بستن. مسدود کردن. سد کردن. (یادداشت مؤلف) :
از آب خوش و خاک یکی گل بسرشتم
کردم سر خمتان به گل و ایمن گشتم.
منوچهری.
|| درست کردن. دوختن. (یادداشت مؤلف) :
یارم خبر آمد که یکی توبان کرده ست
مر خفتن شب را ز دبیقی نکو و پاک.
منجیک.
|| بافتن. درست کردن : ایذه؛ شهری است [ به خوزستان ] و از وی دیباهای بسیار خیزد و دیبای پردهء مکه آنجا کنند. (حدود العالم). شکیش؛ جوالی بود که از دوخ کنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || مهیا ساختن. تهیه دیدن. آماده کردن. (یادداشت مؤلف). حاضر آوردن. ترتیب دادن :
ز هرگونه از مرغ و از چارپای
خورش کرد و آورد یک یک بجای.فردوسی.
آتشی کرده ست خواجه کز فراوان معجزات
هر زمان دیگر نهادی گیرد و دیگر شود.
فرخی.
کرده ای هیچ توشهء ره را
نیک بنگر یکی به رأی اصیل.ناصرخسرو.
|| خلق کردن. خلقت فرمودن. آفریدن. ایجاد کردن. (یادداشت مؤلف). بوجود آوردن. ساختن :
چنان کرد یزدان تن آدمی
که بردارد او سختی و خرمی.ابوشکور.
چو جان و خرد بیگمان کرده ست
سپهر و ستاره برآورده ست
ز حکمی که او کرد برنگذرند
وگر فرق کیوان به پی بسپرند.فردوسی.
کند چون بخواهد [ خداوند ] ز ناچیز چیز
که آموزگارش نباید بنیز.فردوسی.
نه این تخمه را کرد یزدان زمین
گه آمد که برخیزد این آفرین.فردوسی.
ای ملک ایزد جهان برای تو کرده ست
ما همه را از پی هوای تو کرده ست.
منوچهری.
جهان را نه بر بیهده کرده اند
ترا نز پی بازی آورده اند.
اسدی (گرشاسب نامه).
پدیدآور نیک و بد، خوب و زشت
روان داد و تن کرد و روزی نوشت.اسدی.
که کرد این گنبد پیروزه پیکر
چنین بی روزن و بی بام و بی در.
ناصرخسرو.
این عالم بزرگ ز بهر چه کرده اند
از خویشتن بپرس تو ای عالم صغیر.
ناصرخسرو.
و آگاه شوی کاین فلک از بهر چه کردند
و آخر چه پدید آمد ازین گشتن هموار.
ناصرخسرو.
بنگر که اگر جهان نکردی
ایزد نشدی به فضل مذکور.ناصرخسرو.
بررس که کردگار چرا کرده ست
این گنبد مدور خضرا را.ناصرخسرو.
عالم همه پر موسی و چوب است ولیکن
یک موسی از آن کو که ز چوبی بکند مار.
سنائی.
جانور از نطفه می کند شکر از نی
برگ تر از چوب خشک و چشمه ز خارا.
سعدی.
شربت نوش آفرید از مگس نحل
نخل تناور کند ز دانهء خرما.سعدی.
|| تألیف کردن. تصنیف کردن. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین). نوشتن. (یادداشت مؤلف) : یعقوب کندی کتابی کرده است اندر ایام العجوز. (التفهیم). و من می خواستم که این تاریخ بزرگ بکنم هر کجا نکته ای بودی در آن آویختمی. (تاریخ بیهقی). مختصر صاعدی که قاضی امام ابوالعلاء صاعد رحمه الله کرده است. (تاریخ بیهقی). تاریخها دیده ام بسیار که پیش از من کرده اند پادشاهان گذشته را خدمتکاران ایشان. (تاریخ بیهقی). هیچکس کتابی نکرد اندر چون و چرای آفرینش. (جامع الحکمتین از فرهنگ فارسی معین). هیچ کس از مصنفان تواریخ بدین مختصری و روشنی نکرده اند. (فارسنامهء ابن البلخی). امیر اسماعیل به وی نامه کرد و از وی یاری خواست. (تاریخ بخارای نرشخی ص 98). امیر نصر نامه کرد به رافع که وی ضمان کرده بود. (تاریخ بخارای نرشخی ص 99). که اندر طب کس چنان کتابی نکرده است. (چهارمقاله).
- به زبانی کردن؛ ترجمه. (یادداشت مؤلف) :و چون اول حال به زبان پهلوی بود در زمان سلطنت نوح بن منصور سامانی به پارسی کرده شد. (دیباچهء سندبادنامه).
- تاریخ کردن؛ تاریخ نویسی. تاریخ نوشتن :چون در این روزگار این تاریخ کردن گرفتم حرصم زیادت شد. (تاریخ بیهقی).
- نامه کردن؛ نامه نوشتن :
نامه ای کن به خط طاعت خویش
علم عنوانش لفظها تکبیر.ناصرخسرو.
|| ساختن. سرودن : و حدیث رستم بر آن جمله است که بوالقاسم فردوسی شاهنامه به شعر کرد و بر نام سلطان محمود کرد. (تاریخ سیستان). || بجای آوردن. (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین). گزاردن. ادا کردن. بکردن. خواندن [ نماز ] . (یادداشت مؤلف). ادا نمودن. (ناظم الاطباء). به فعل درآوردن. به عمل آوردن :
درنگ آر ای سپهر چرخ وارا
کیاخن تَرْت باید کرد کارا.رودکی.
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خز پوش و به کاشانه شو از صفه و فروار.
فرالاوی.
پس مردمان را گفت... آن وقت که یادتان آید بکنید [ نماز ]. (ترجمهء طبری بلعمی).
سیاوش چنین گفت [ کاوس را ] کز بامداد
بیایم کنم هرچه شه کرد یاد.فردوسی.
آنچه کرده ست زآنچه خواهد کرد
سختم اندک نماید و سوتام.فرخی.
با غلامان و آلت شکره
کرد کار شکار و کار سره.عنصری.
و آنچه مرا دست داد به مقدار دانش خویش نیز کردم. (تاریخ بیهقی). آنچه بر ایشان بود کردند. (تاریخ بیهقی). و پیغام دادند سوی مغرور آل بویه و گفتند مکن. (تاریخ بیهقی). آن کار چنان بکرد که خردمندان و روزگاردیدگان کنند. (تاریخ بیهقی). تا چیزی کند زشت و پندارد که نیکوست. (تاریخ بیهقی). نماز پیشین و دیگر بکرد به جمع. (تفسیر ابوالفتوح). نماز بامداد آنجا بکرد. (تفسیر ابوالفتوح). چون به خوان بنشستند کمتر از آن خورد که ارادت او بود و چون به نماز برخاستند بیش از آن کرد که عادت او بود. (گلستان). یکی را دوستی بود که عمل دیوان کردی. (گلستان).
که ای زشت کردار زیباسخن
نخست آنچه گویی بمردم بکن.
سعدی (بوستان).
شنیدم که شبها ز خدمت نخفت
چو مردان کمر بست و کرد آنچه گفت.
سعدی (بوستان).
هم کار خود تواند کرد به بیداری و خواب. (مصنفات باباافضل از فرهنگ فارسی معین).
عاشقان را بر سر خود حکم نیست
هرچه فرمان تو باشد آن کنند.حافظ.
التطوع؛ چیزی که نه فریضه بود و نه سنت کردن. (المصادر زوزنی).
- بکند؛ این کلمه بمعنی چنین باد در مقدمهء کلام آید بمعنی خدا کند: بکند که چنین باد. (یادداشت مؤلف).
- پیش کسی کردن؛ پیش کسی بردن : چون عبدالله را [ عبدالله بن محمد بن صالح را ] پیش وی [ یعقوب لیث ] کردند. (تاریخ سیستان).
- نکند؛ مبادا. (یادداشت مؤلف).
|| به کار آوردن. (ناظم الاطباء). به کار بردن. (یادداشت مؤلف) :
ناکرده هیچ مشک همه ساله مشکبوی
نادیده هیچ لعل همه ساله لعل فام.
کسائی.
به یکی تیر همی فاش کند راز حصار
ور بر او کرده بود قیر بجای گل راز.
عسجدی.
نارون درختی باشد سخت و بیشتر راست بالا و چوب او از سختی که بود بیشتر به دست افزار لادگران کنند. (فرهنگ اسدی).
آسیای صبوریم که مرا
هم به برغول و هم به سرمه کنند.حکاک.
|| قرار دادن. گذاردن. نهادن. تعبیه کردن. نصب کردن : و مرا در دنیا چیزی نیست که روا دارم، آن چیز را در مقابلهء کردار تو کردمی. (تاریخ بیهقی). تا وقتی که سلطان را بر آن لشکری خشم آمد و در چاهی کرد. (گلستان).
- بر چیزی کردن؛ از آن آویختن. بر آن قرار دادن : عودالصلیب چوبی است که بر گردن طفلان کنند. (رشید وطواط).
- بر دار کردن؛ از دار آویختن : و از آن اسیران و مفسدان دو قویتر بودند بر دار کردند. (تاریخ بیهقی).
- بر سر چیزی کردن؛ از آن آویختن. بر آن بستن. بر آن قرار دادن :
وز آن چرم کآهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای
همان کاوه آن بر سر نیزه کرد
همانگه ز بازار برخاست گرد.فردوسی.
سر وی [ سر حسین بن علی ] بر سر نیزه کردندی. (تاریخ سیستان).
- برکردن؛ بیرون کردن لباس و غیره. (یادداشت مؤلف) : خالد جامهء دبیران برکرد و جامهء سپاهیان پوشید. (تاریخ سیستان).
- در سر کاری کردن؛ نهادن. از دست دادن. (یادداشت مؤلف) :
حافظ افتادگی از دست مده زآنکه حسود
عرض و مال و دل و دین در سر مغروری کرد.
حافظ.
|| پرداختن. (ناظم الاطباء). || آرمیدن. جماع کردن. (فرهنگ فارسی معین). مواقعه. (یادداشت مؤلف) :
ترک و تاجیک شما جمله خرانند و سگان
که بجز خوردن و کردن نشناسند ز بن.
انوری.
|| نهادن. مالیدن. طلی کردن. سودن. کشیدن. (یادداشت مؤلف). گذاردن :
روی ترا به غالیه کردن چه حاجت است
او را چنانکه هست بدو دست بازدار.
فرخی.
چیزهایی گویمت حقا که سگ
نان نبوید نیز اگر بر نان کنم.انوری.
کف بنشاند و غازه کند و وسمه کند
آبگینه زند آنجا که درشتی خار است.
مجیر غیاثی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
کف؛ سیاهی بود که مشاطگان بر ابروی زنان کنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| جای دادن. نهادن. (یادداشت مؤلف). داخل کردن: غول؛ شبگاه بود که چهارپایان را در او کنند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). کاز؛ زمین کنده باشد که چهارپایان را آنجا کنند. (فرهنگ اسدی نخجوانی).
زری را که در گور کردی بزور
چو گورت کند سر برآرد ز گور.امیرخسرو.
- برکردن؛ برداشتن. بلند کردن. بیرون آوردن :
کاین باز مرگ هرکه سر از بیضه برکند
همچون کبوترش برباید بچنگلی.سعدی.
هر لحظه سر بجایی برمیکند خیالم
تا خود چه بر من آید زین منقطع لگامی.
سعدی.
|| گماشتن. (یادداشت مؤلف) : سر وی [ سر حسین بن علی ] بر سر نیزه کردندی و نگاهبان بر آن کردندی تا بگاه رفتن. (تاریخ سیستان). معدل را بند برنهاد و به ارگ فرستاد و موکل بر او کرد. (تاریخ سیستان). او را در حبس کردند و موکلان بر وی کردند. (تاریخ سیستان). || منصوب ساختن : و یزید بشرالحواری را امیر شهر کرد. (تاریخ سیستان). || قرار دادن. مقرر داشتن. تعیین کردن. (یادداشت مؤلف). اختصاص دادن. مختص ساختن :
سر نامه کردم ثنای ورا
بزرگی و آئین و رای ورا.فردوسی.
آدم علیه السلام گندم بخورد و از بهشت بدرافتاد ایزدتعالی گندم غذای او کرد. (نوروزنامه). || ریختن. داخل کردن :
لعل می را ز درج خم برکش
در کدونیمه کن به پیش من آر.رودکی.
همی خون دام و دد و مرد و زن
بریزد کند در یکی آبزن.فردوسی.
کنم زهر با می به جام اندرون
از آن به کجا دست یازم به خون.فردوسی.
موز مکی اگرچه دارد نام
نکنندش چو شکر اندر جام.طیان.
آب و روغن را اندر جام کنی یک بار دیگر نیامیزد. (التفهیم).
گر بخواهی نیاز پوشیدن
تو همی آب در گواره کنی.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
و هلیله بر این ریگ برنهند یکان یکان هموار و ریگ دیگر بر سر هلیله کنند و آب برزنند و یک توی دیگر هلیله برنهند و ریگ دیگر بر سر آن کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). پس نان سمید پر از ده درم سنگ خرد کنند و سی درم دوغ بر این نان کنند و بنهند تا آغشته شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آب این بباید گرفتن و در خمی کردن تا چه دیدار آید. (نوروزنامه). و سبوس جو در دیگ کنند و نیک بجوشانند کسی را که پی های پای سست شود... به صلاح بازآید. (نوروزنامه). برادران حسد بردند و زهر در طعامش کردند. (گلستان). نمی دانم چه در پیمانه کردی
که ما را این چنین دیوانه کردی.
؟ (از یادداشت مؤلف).
سماروغ؛ گیاهی باشد که در دوغ کنند. (فرهنگ اسدی). خنبه؛ چهار دیواری بکنند بر مثال چرخشتی و اندر آن غله کنند. (فرهنگ اسدی).
|| افروختن. (یادداشت مؤلف) : و به حوالی شهر (کوثی ربا) تلهاست از خاکستر و گویند که از آن آتش است که نمرود کرد که ابراهیم پیغمبر را صلی الله علیه و سلم را بسوزد. (حدود العالم چ ستوده ص 153). || صرف کردن. (یادداشت مؤلف) : نفقات و جامه کردند غربا را [ از خراج ] . (تاریخ سیستان). و روایت است که هزار خروار زر صامت در آنجا [ در تخت طاقدیس ] کرده بود. (مجمل التواریخ).
- در چیزی کردن؛ صرف کردن وقت یا مال در چیزی. (یادداشت مؤلف) : خواجه (محمدبن مظفر) کس فرستاد و او را [ خیام را ] بخواند و ماجرا با وی بگفت، برفت و دو روز در آن [ در اختیاری هنگام مناسب برای شکار سلطان ] کرد و اختیاری نیکو کرد. (چهارمقاله).
|| گرفتن. (یادداشت مؤلف). برپا داشتن. اقامه : چون دو روز از ماه بهمن گذشته بودی بهمنجنه کردند و این عیدی بودی و طعام پختندی و بهمن سرخ و زرد بر سر کاسه ها افشاندندی. (فرهنگ اسدی). و در آنجا عیدی کرد که اقرار دادند که چنان عید هیچ ملک نکرده است. (تاریخ بیهقی).
(1) - پهلوی kartan، از ریشهء ایرانی باستان kar، پارسی باستان kunavahy, kar (کردن، ساختن)، اوستا kerenaoiti, kar، و هندی باستان krnoti, kar. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - این بیت را به ناصرخسرو هم نسبت داده اند.
(3) - ظ: با تو. (یادداشت مؤلف).

کردناج.

[کَ] (معرب، اِ) کردناک. (بحر الجواهر). برخی از پزشکان گفته اند گوشتی است که بر آتش گردانده شود بر بابزنی تا پخته گردد. سدیدی گوید: گوشت جوجهء ماکیان است که پخته شود، پس بر آتش کباب گردد و همچنین است گوشت شتر و پرندگان. (از بحر الجواهر). کباب. جوجه کباب. (یادداشت مؤلف). گردنا. رجوع به گردنا، گردناج و مادّهء بعد شود.

کردناک.

[کَ] (اِ) کبابی است که بعد از نیم پخت کردن مرغ و امثال آن به آتش برشته کنند و جهت مرتاضین و معدهء حاد و تقویت بدن مفید و مضر معده ضعیف است. (تحفه). کردناج. (دزی ج 2 ص 454). رجوع به کردناج، گردنا و گردناج شود.

کردنشین.

[کُ نِ] (ن مف مرکب) حوزه ای که محل اقامت کردان است. (فرهنگ فارسی معین). سرزمینی که ساکنان آن کردان باشند.

کردنگ.

[کَ دَ] (ص) دنگ. دنگل. (فرهنگ فارسی معین). گردنگ. کردنگل. دیوث. (برهان) (آنندراج). پشت پایی. هیز. غلتبان. (یادداشت مؤلف). || ابله. (برهان) (آنندراج). احمق. (فرهنگ فارسی معین). || بی اندام. (برهان) (آنندراج). بدهیکل. (فرهنگ فارسی معین). کرتنکلا. رجوع به گردنگ و کردنگل شود.

کردنگل.

[کَ دَ گَ] (ص) دیوث. || ابله. || بی اندام. (برهان) (آنندراج). کرتنکلا در تداول مردم قزوین. رجوع به کردنگ شود.

کردنی.

[کَ دَ] (ص لیاقت) هر چیز که لایق و شایان کرده شدن و بجا آورده شدن باشد. (ناظم الاطباء). درخور کردن. (یادداشت مؤلف). قابل اجرا. انجام دادنی. مقابل ناکردنی و نکردنی. (فرهنگ فارسی معین). || که کردن آن ضرور و واجب است. (یادداشت مؤلف) :
همان کردنیها چو آمد پدید
به گیتی جز از خویشتن کس ندید.
فردوسی.
کنون کردنی کرد جادوپرست [ ضحاک ]
مرا برد باید بشمشیر دست.فردوسی.
چو آن کردنی کارها کرد راست
ز سالار آخور خری ده بخواست.فردوسی.
هرچند بر آن اعتماد نباشد ناچار کردنی است. (تاریخ بیهقی ص 85).
فرمان تو کردنی است دانم
خواهم که کنم نمی توانم.نظامی.
|| ممکن. (ناظم الاطباء).
- ناکردنی؛ غیرضرور. غیرواجب :
چرا از پی سنگ ناخوردنی
کنی داوریهای ناکردنی.نظامی.

کردو.

[کَ] (اِ) شاخی را گویند که از درخت بریده شده باشد. (آنندراج). شاخهء بریده شده از درخت. (ناظم الاطباء). کردوخاله(1)؛ در گیلکی شاخهء دراز نوک برگشته که برای کشیدن دلوآب و آفتابه از چاه به کار رود. (حاشیهء برهان چ معین). کرته خاله. || نهال که از بیخ درخت روییده و ریشه دارد و باغبان آن را کنده جدا کارد. مومَه. پاجوش که جدا کنند از درخت و جدا کارند. (یادداشت مؤلف): البتیله؛ کردوی خرما که جدا کنند نشاندن را. (مهذب الاسماء). || مصغر کرد یعنی کرت کوچک. (ناظم الاطباء). کرد و آن نام هر یک از پاره های زمین مزروع است که با مرزی از قسمت دیگر جدا کنند سهولت آبیاری را. (یادداشت مؤلف) : مساح می باید که از کردو باغ بیرون نیاید تا برزیگر و معمار ارباب حاضر نشوند. (تاریخ قم ص 108).
-امثال: همدان دورست کردوش نزدیک است. رجوع به کرد، کرت و کرذ شود.
(1) - kardu xala.

کردو.

[کَ] (اِخ) قومی که بنابه گفتهء گزنفون در نواحی شمال دجله ساکن بوده اند. این نام در میان مورخان یونانی صورتهای کَردوک و کردک و کردوخ نیز آمده است. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 92، 95).

کردوان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان ریکان گرمسار. جلگه ای و معتدل است و 453 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردوئن.

[کُ ءِ] (اِخ)(1) ولایتی بسیار محدود در مکانی که امروز بهتان (بحتان) و جزیرهء ابن عمر گویند. این ولایت را در قدیم قردو میگفته اند و مورخان یونانی کردوئن خوانده اند. در آن ولایت سه شهر بر روی دجله بود به نامهای ساریسا(2)، ساتلکا(3)، پینکا(4) (فینک). (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 90).
(1) - Corduene.
(2) - Sareisa.
(3) - Satalka.
(4) - Pinaka.

کردوبند.

[کَ بَ] (اِ مرکب) مرزبند. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرد، کردو و مرز شود.

کردوجین.

[کُ] (اِخ) دختر منگو تیموربن هلاکو که به عقد اتابک جلال الدین سیورغتمش درآمد و در سال 693 ه . ق. که سیورغتمش به دست پادشاه خاتون کشته شد. وی کرمان را محاصره و فتح کرد و پادشاه خاتون را به انتقام قتل شوهر کشت و بتخت سلطنت نشست تا 792 ه . ق. در شیراز حکومت داشت. تاریخ وفات او معلوم نیست. (از تاریخ مغول صص 406-410). رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 و تاریخ گزیده شود.

کردوجین.

[] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین. کوهستانی و سردسیر است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردوخ.

[کَ] (اِخ) کردوک. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1067). کردو. رجوع به کردوک و کردو شود.

کرد و خورد.

[کِ دُ خوَرْ / خُرْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در تداول عامه، کردی خوردی. تلاش روزانه صرف معاش روزانه بی اضافه و پس انداز. رجوع به کردی خوردی شود.

کردوخوی.

[کُ] (اِخ) بنابه گفتهء مورخان یونانی، ساکنان ناحیهء کردوئن بوده اند. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 90). رجوع به همین کتاب و کردوئن شود.

کردوس.

[کُ] (معرب، اِ)(1) گلهء بزرگ از اسپان. کُردوسة. (آنندراج) (منتهی الارب) :
به سحرگاهان ناگاهان آواز کلنگ
راست چون غیو کند صفدر در کردوسی.
منوچهری.
|| عضو. ج، کرادیس. منه فی صفته صلی الله علیه و سلم ضخم الکرادیس؛ ای الاعضاء. (منتهی الارب) (آنندراج). اندام. (ناظم الاطباء). || استخوان بزرگ پرگوشت. ج، کَرادیس. (مهذب الاسماء). || هر استخوان دوگانهء اندام که در مفصل بهم رسند، چون دو استخوان کتف و بازو و ران و دو زانو و گفته اند سراستخوانها. (از بحر الجواهر). رجوع به کُردوسة شود. || پارهء لشکر. ج، کَرادیس. (مهذب الاسماء). هر یک از بخشهای سپاهی در میدان جنگ از مقدمه و قلب و میمنه و میسره و ساقه و نیز هر یک از بخشهای جزء مقدمه و قلب و میمنه و میسره و ساقه. (از یادداشت مؤلف). این کلمه در فارسی به معنی فوج و گروه سوار و توسعاً گروه لشکری است از سوار و پیاده. (یادداشت مؤلف).
- حرب به کردوس؛ نوعی جنگ که سواران فوج فوج به حرب بپردازند : و ترکمانان نیز روی به حرب نهادند و بر رسم خویش بیاراستند که ایشان حرب به کردوس کنند همه کردوس کردوس شدند و حرب همی کردند. (زین الاخبار گردیزی). فجعل الجند [ خالدبن ولید ] کرادیس علی کل کردوس قائد و لم یکن الحرب بالکرادیس معروفاً عند العرب. (تاریخ تمدن اسلامی).
(1) - از یونانی Koortis و معنی آن کتیبه است. (یادداشت مؤلف).

کردوسة.

[کُ سَ] (ع اِ) گلهء بزرگ از اسبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || عضو. اندام. (ناظم الاطباء). رجوع به کردوس شود. || هر استخوان دوگانهء بند اندام چون دو کتف و دو زانو و جز آن. ج، کُردوس. (منتهی الارب). هر استخوان دوگانه که در مفصل بهم متصل شوند. (از اقرب الموارد). هر دو استخوانی که در جای جدایی یعنی بند بیکدیگر رسند. (از شرح قاموس). || هر استخوان آکنده گوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، کَرادیس، (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) کَرادِس. (اقرب الموارد).

کردوک.

[کَ] (اِخ) کردوک ها را بعض محققین با کردها تطبیق کرده اند. گزنفون گوید این مردم بسیار رشیدند و هنوز تابع پادشاهان پارس نشده اند. از نوشتهء گزنفون برمی آید که مسکن آنان در سرزمین کوهستانی و صعب بوده است و با ارمنستان سرحد مشترک داشته اند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1073). رجوع به تاریخ ایران باستان، کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 91، کرد و کردو در همین لغت نامه شود.

کردوم.

[کُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کَرادیم. (اقرب الموارد).

کردوی.

[کَ] (اِخ) پهلوانی ایرانی است. (فهرست شاهنامهء ولف). در شاهنامه فردوسی چ بروخیم ج 6 ص 1578 گرگوی آمده و در ذیل صفحه ضبط یکی از نسخه بدلها را کردوی آورده و آن را غلط دانسته است. رجوع به گرگوی شود.

کردویه.

[کُ یَ / یِ] (اِ) نامی از نامهای زن ایرانی. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) خواهر بهرام چوبین زن گستهم بود و آخر کار، گستهم بر دست او کشته شد و خسرو پرویز او را زن خویش کرد. (از مجمل التواریخ صص 78-79). نام این زن در متن کتاب کردیه است و کردویه تصحیح ملک الشعرای بهار است. در فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا گردویه و گردیه آمده است و در فهرست شاهنامهء ولف گردیه. رجوع به گردویه و گردیه شود.

کرده.

[کَ دِ] (ن مف) نعت مفعولی از مصدر کردن. || بجاآورده. انجام داده. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مقابل ناکرده. (فرهنگ فارسی معین). اداشده. (ناظم الاطباء). انجام گرفته : فال کرده کار کرده بود. (تاریخ سیستان).
بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود
ناکرده چو کرده، کرده چون ناکرده.
(منسوب به ابوسعید ابی الخیر).
گنه کرده به ناکرده شمار
عذر بپذیر و نظر بازمگیر.خاقانی.
پرسیدند از مکر گفت آن لطف اوست، لیکن مکر نام کرده است که کرده با اولیای مکر نبود. (تذکرة الاولیاء از فرهنگ فارسی معین).
- کرده آمدن؛ شدن. (ناظم الاطباء).
- || شایستن و لایق شدن. (ناظم الاطباء).
- کرده شدن؛ انفعال. (یادداشت مؤلف).
- کرده شده؛ ساخته شده و پرداخته شده و بجاآورده شده و اداشده و نموده شده و این کلمه ملحق به اسم و صفت هر دو می گردد، مانند: سکه کرده شده و محاصره کرده شده و گرم کرده شده. (ناظم الاطباء): عملة؛ کرده شده هرچه باشد. (منتهی الارب).
|| (اِ) فعل. عمل. کردار. کرد. (یادداشت مؤلف) :
عجب آید مرا ز کردهء خویش
کز در گریه ام همی خندم.رودکی.
عبدالله زبیر گفت... ای مادر من پیوسته بر راه حق بودم... و در عبادت و رضای حق تقصیر نکرده ام. حق تعالی آگاه است بر گفته و کردهء من. (ترجمهء طبری بلعمی).
کسی کو خرد را ندارد ز پیش
دلش گردد از کردهء خویش ریش.فردوسی.
بکن کار و کرده به یزدان سپار
به خرما چه یازی چو ترسی ز خار.
فردوسی.
همی بود در بلخ چندی دژم
ز کرده پشیمان و دل پر ز غم.فردوسی.
صد بار ز من شنیده بودی کم و بیش
کایزد همه را هرچه کنند آرد پیش
در کردهء خویش مانده ای ای درویش
چه چون کندی فزون ز اندازهء خویش.
فرخی.
همه ز کرده پشیمان شدند و در مثل است
کسی که بد کند از بد همی برد کیفر.
امیرمعزی.
اگر چنین کارها کرد کیفر کرده چشید. (تاریخ بیهقی). صاحب منزلت سازد امام پاک القادربالله را که آمرزش و رحمتش بر او باد بسبب آنکه پیش از خود فرستاد از کرده های خوب. (تاریخ بیهقی).
زیرا که نشد دادگر از کرده پشیمان
نه نیز ز کاری بگرفته ست ملالش.
ناصرخسرو.
به نورش خورد مؤمن از فعل خود بر
به نارش برد کافر از کرده کیفر.ناصرخسرو.
خوانند بر تو نامهء اسرار بی حروف
دانند کرده های تو بی آنکه بنگری.
ناصرخسرو.
برادران چون روی یوسف را دیدند همه سجده کردند و روی در خاک مالیدند و از کردهء خود پشیمان شدند. (قصص الانبیاء ص 84).
از کردهء خویشتن پشیمانم
جز توبه ره دگر نمیدانم.مسعودسعد.
وگر کردهء چرخ بشمردمی
شمارش سوی دست چپ کردمی.خاقانی.
پس به خانهء مادرزن آمد و از کرده عذرها خواست. (سندبادنامه ص 245).
هر کسی نقش بند پردهء توست
همه هیچند کرده کردهء توست.نظامی.
همه کردهء شاه گیتی خرام
درین یک ورق کاغذ آرم تمام.نظامی.
عاقبتی هست بیا پیش از آن
کردهء خودبین و بیندیش از آن.نظامی.
پشیمان گشت شاه از کردهء خویش
وز آن آزار گشت آزردهء خویش.نظامی.
این همه پرده که بر کردهء ما می پوشی
گر بتقصیر بگیری نگذاری دیّار.سعدی.
بده که با تو بماند جزای کردهء نیک
وگر چنین نکنی از تو بازماند هان.سعدی.
فرستی مگر رحمتی بر پیم
که بر کردهء خویش واثق نیم.
سعدی (بوستان).
ستم از غمزه میاموز که در مذهب عشق
هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد.
حافظ.
چون هرچه می رسد بتو از کرده های توست
جرم فلک کدام و گناه زمانه چیست.
صائب.
|| (ن مف) ساخته. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). بناکرده. (فرهنگ فارسی معین) :
بر او خرگهی کرده صدرش بپای
سرش بر گذشته ز کاخ و سرای.
اسدی (گرشاسبنامه ص 254).
و این دو [ مسجد ] که بر شارستان است با مناره کردهء ارسلان خان است و آن سرای بزرگ و مقصوره کردهء شمس الملک است. (تاریخ بخارا).
|| ساخته. آفریده. مصنوع. (یادداشت مؤلف) :
تویی کردهء کردگار جهان
شناسی همی آشکار و نهان.فردوسی.
چو بینی ندانی که آن بند چیست
طلسم است یا کردهء ایزدیست.فردوسی.
سپهر و ستاره که گردنده اند
همه کرده آفریننده اند.فردوسی.
ترا کردگار است پروردگار
تویی بندهء کردهء کردگار.فردوسی.
باقیست چرخ کردهء یزدان و شخص تو
فانیست زآنکه کردهء این نیلگون رحاست.
ناصرخسرو.
گر از راست کژی نباید که آید
چرا هست کردهء مصور مصور.ناصرخسرو.
خدایی کافرینش کردهء اوست
ز تن تا جان پدیدآوردهء اوست.نظامی.
تو نگاریده کف مولیستی
آن حقی کردهء من نیستی.
|| هر آنچه شده باشد. (ناظم الاطباء).
- ناکرده؛ بجانیاورده :
بدو گفت کسری ز کرده چه به
چه ناکرده از شاه و از مرد که(1).فردوسی.
گنه کرده به ناکرده شمار
عذر بپذیر و نظر بازمگیر.خاقانی.
|| هر آن کس که نموده باشد. (ناظم الاطباء). || تألیف شده. مؤلف. || سپری کرده. وقت گذرانیده. (فرهنگ فارسی معین). || بکارآورده. || پرداخته. || نموده. (ناظم الاطباء).
- به زرکرده؛ به زراندوده: المذهّب؛ به زرکرده. (مهذب الاسماء).
- || ساخته از زر :
صد اشتر ز گنج و درم کرد بار [ قیصر روم ]
ز دینار پنجه ز بهر نثار
به مریم فرستاد و چندی گهر
یکی نغز طاووس کرده به زر.فردوسی.
(1) - ن ل: مِه.

کرده.

[کِ دَ / دِ] (اِ) نام فارسی جَرذَق و آن نان ستبر است. (از المعرب ص 95 و 115). و جرذق و کرده هر دو معربِ گرده است. رجوع به گرده شود. || هر یک از فصول ویسپرد. کَرت(1). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرت و ویسپرد شود.
(1) - اوستایی .kereti (فرهنگ فارسی معین).

کرده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) نیزهء کوتاه. (ناظم الاطباء).

کرده.

[کُ دَ / دِ] (اِ) گوسفندچران. شبان. کرد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرد شود.

کرده.

[ ] (اِخ) از رستاق قاسان رستاق خوی است. (تاریخ قم ص 118).

کرده.

[کُ دَ] (معرب، اِ) یک کرد از زمین زراعت کرده. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فارسی است. (از اقرب الموارد). کرد زمین. ج، کُرد. (مهذب الاسماء). رجوع به کرد شود.

کرده بان.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب)حافظ گردهء نان و معرب آن جَردَبان است. (از المعرب جوالیقی ص 110).

کرده داشتن.

[کَ دَ / دِ تَ] (مص مرکب)عملی را انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین) :تا دایره بجای خویش بازآید کره کرده دار. (التفهیم از فرهنگ فارسی معین). اگر او را سه پاره کرده داری. (التفهیم از فرهنگ فارسی معین).

کرده ده.

[کُ دَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایردموسی بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی و معتدل است و 598 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرده کار.

[کَ دَ / دِ] (ص مرکب) جلد. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (برهان). مردی جلد را گویند. (صحاح الفرس). جلدکار. (انجمن آرا). || کاردان. کارآزموده. تجربه کار. مقابل نکرده کار. (برهان). آزموده کار. کارکرده. (انجمن آرا). مجرب. آزموده. عامل :
جادو نباشد از تو به تنبل سوارتر
عفریت کرده کار و تو زو کرده کارتر.
دقیقی.
ترا نخواهم جز کافر و ستمگر از آنک
به بد نمودن من کرده کار و آژیری.دقیقی.
(یادداشت مؤلف). استاد. (انجمن آرا).
- نکرده کار؛ ناآزموده. نامجرب. (یادداشت مؤلف): نکرده کار را مبر به کار. (یادداشت مؤلف).
چسان کار بگشاید از روزگار
به ناکرده کاری فتاده ست کار.
ملاطغرا (از آنندراج).

کرده مهین.

[کُ دِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب. جلگه ای و معتدل است و 1746 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرده ناب.

[کُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 326 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی یاران ج 2).

کرده ناب.

[کُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 278 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرده نخست.

[کَ دَ / دِ نَ / نُ خُ] (اِ مرکب) عقل اول. (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء).

کرده وند.

[کُ دَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان است. در کنار جنوبی رودخانهء قره سو واقع شده، دشتی و سردسیر است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کردی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به قوم کرد. (از یادداشت مؤلف). || لهجهء کرد. (یادداشت مؤلف). زبان کردان. (فرهنگ فارسی معین). || نیم تنه ای که در قدیم روی قبا می پوشیدند و آن یا آستین نداشت و یا دارای آستینی کوتاه و نیز گاه بلند و تمام آستین بود و در این صورت آن را «کدبی» می گفتند. (فرهنگ فارسی معین).

کردی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 458 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کردیان.

[ ] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس از پسا آبادان و با کشت و برز بسیار. (حدود العالم).

کردیان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان لواسان کوچک بخش افجهء شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیر است و 159 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردیان.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد. دامنه و معتدل است و 1021 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کردیجان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان راهجرد بخش دستجرد شهرستان قم. کوهستانی و سردسیر است و 576 تن سکنه دارد. مزارع کلوماران، پهلوان آباد و تبریزآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کردیچال.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت (دهستان قشلاق) بخش کلارستاق مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 108 و ترجمهء آن ص146).

کردیچال.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. کوهستانی و سردسیر است و 1100 تن سکنه دارد. صنایع دستی زنان آنجا قالیچه و جاجیم و شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کردی خوردی.

[کِ خوَرْ / خُرْ] (ص مرکب) در تداول عامه، بی پس انداز که از حاصل کار تنها معاش گذراند و پس انداز نتواند کرد. (یادداشت مؤلف). کسب و کاری که درآمد آن معادل مخارجش باشد و چیزی برای پس انداز یا به صورت درآمد نداشته باشد. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده ص 118).
- کردی خوردی زندگانی کردن؛ تنها به اندازهء خرج به دست کردن و ذخیره و پس انداز نداشتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرد و خورد شود.

کردید.

[کِ] (ع اِ) آنچه در کرانه های جله ماند از خرما. (مهذب الاسماء). در صحاح آمده است: کردید، آنچه در ته خنور و کرانه های آن از خرما باقی ماند. ج، کَرادید. (از اقرب الموارد).

کردیدة.

[کِ دَ] (ع اِ) توده و انبار بزرگ از خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || خنور خرما. (منتهی الارب). || خرما که در تک و کرانهء جله بماند. ج، کَرادید، کِراد. (منتهی الارب). خنور خرما و گفته اند آنچه از خرما که در تک و کرانه های خنور باقی ماند. ج، کَرادید، کِراد. (از اقرب الموارد).

کردی کلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است در ناتل رستاق از ناحیهء نور مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 111 و ترجمهء آن ص 149).

کردیلن.

[کَ دَ لِ] (اِ) نوعی از انجدان است و آن را انجدان رومی گویند و چارپایان را خوردن آن باعث زیادتی نتاج گردد، یعنی بچه بسیار آرند. (برهان) (آنندراج).

کردین.

[کُ] (اِ) جامهء پشمی که که کوردین هم گویند. (یادداشت مؤلف).

کردیه.

[کُ یَ] (اِخ) نام خواهر بهرام چوبین است اما صحیح این کلمه گردیه است. (یادداشت مؤلف). در مجمل التواریخ و القصص ص 78 و 79 کردیه آمده و ملک الشعرای بهار صحیح آن را کردویه دانسته است. رجوع به کردویه، گردیه و مجمل التواریخ ص 78 و 79 شود.

کردیه.

[ ] (اِخ) از طسوج قاسان است. (تاریخ قم ص 114).

کرذنال.

[کَ ذَ] (معرب، اِ) کاردینال(1). (دزی ج 2 ص 454). رجوع به کاردینال شود.
(1) - Cardinal.

کرز.

[کُرْ رَ] (ع ص) ناکس و فرومایه. (منتهی الارب). لئیم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) و فی الاساس: لا احوجک الی کرز؛ ای الی غنی لئیم. (اقرب الموارد). || خبیث. || حاذق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نجیب. (از اقرب الموارد). || عاجز فرومانده در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) چرخ و باز که بسته باشند تا پر ریزانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باز و گفته اند بازی که بسته باشند تا پرش افتد. (از اقرب الموارد). || باز دوساله. (ناظم الاطباء). و هر مرغ که در سال دوم درآمده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گفته اند پرنده ای که یک سال بر او گذشته باشد و کلمهء دخیل است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کَرارِزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). باز و کلمه از کُرّه فارسی است. قال ابن درید: الکرز، الطائز الذی یحول علیه الحول من طیور الجوارح و اصله کره؛ ای حاذق فعرب فقیل کرز. (المعرب جوالیقی ص 280). اما ظاهراً مأخوذ از کریز باشد. نه معرب از کره. رجوع به کریز شود.

کرز.

[کَ رَ] (ع مص) دوام کردن بر خوردن قروت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دوام کردن بر خوردن کشک. (ناظم الاطباء).

کرز.

[کُ] (ع مص) وعظ و ندا کردن به بشارت انجیل. (از اقرب الموارد).

کرز.

[کُ] (ع اِ) خرجینهء شبان. ج، کِرِزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرجین چوپان که در آن توشه و متاع خویش را حمل کند و به قولی جوال کوچک است و عبارت اساس چنین است: جعل متاعه فی الکرز و هو الجوالق (جوال). ج، اکراز، کِرَزه. (از اقرب الموارد).

کرز.

[کُ] (اِ)(1) زمینی را گویند که به جهت سبزی کاشتن و زراعت دیگر هموار کرده و کناره های آن را بلند ساخته باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). کرزه. (فرهنگ رشیدی از حاشیهء برهان چ معین). کرد. کرت. رجوع به کرزه، کرد و کرت شود.
(1) - کردی korz (مساحتی از زمین). (حاشیهء برهان چ معین).

کرز.

[کَ] (ع اِ) وعظ. موعظه. تذکیر. ج، کُروز. (دزی ج 2 ص 454).

کرز.

[ ] (اِخ) نام گروهی وحشی و چادرنشین. مسکن آنها کوهستان میانه بیخهء احشام و بیخهء فال لارستان در زمستان و تابستان است. معیشت آنها از شکار کوه و بزداری است. (فارسنامهء ناصری).

کرز.

[کُ](1) (اِخ) ناحیتی است هم از روم و بیشتر از وی اندر جزیره هااند خرد و اندر دریای کرز ایشان را شهری است که کرز خوانند و اندر روم است بر کران دریا و همهء اخلاق این مردمان با رومیان ماند راست به همه روی. (حدود العالم چ ستوده ص 185). شمال این دریا صقلابست و بلغار و مروات و جنوب وی الان و مشرق بجناک خزر. (یادداشت مؤلف).
(1) - در یادداشتهای مؤلف کرز و در حدودالعالم چ ستوده گُرز ضبط شده است.

کرز.

[کُ] (اِخ) ابن اسامة و کرزبن ثعلبه، و قیل: اسمه یزیدبن انیس، و کرزبن وبرة صحابیان اند. (از منتهی الارب).

کرز.

[کُ] (اِخ) ابن جابر صحابی است. (منتهی الارب). رجوع به الامتاع ج 1 ص 54، 272 و 380 شود.

کرز.

[کُ] (اِخ) ابن علقمة بن هلال بن جریبه. کسی بود که در هجرت پیغامبر اسلام از مکه به مدینه به دنبال او رفت، اما چون نسج عنکبوت بر در غار دید بازگشت. (از الامتاع ج 1 ص 40).

کرزالدین.

[؟ زُدْ دی] (اِخ) لقب اسحاق بن جبریل دیلمی بویهی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به اسحاق بن جبریل شود.

کرزالغار.

[کَ رَ زُلْ] (ع اِ مرکب) غار گیلاس. جل. جله. جلی. چرم لیوه. چرم گیله. (لغت نامه ذیل جل). این کلمه ترجمه است. (یادداشت مؤلف). رجوع به جل و مترادفات آن و دزی ج 2 ص 155 شود.

کرزان.

[کِ] (ع اِ) جِ کُراز، بمعنی کوزه و شیشهء سرتنگ. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کراز شود.

کرزان رود.

[ ] (اِخ) از توابع رود اور است در کنار الوندکوه. (از نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 82). از بلوکات ولایت تویسرکان است. 18 قریه و 600 تن جمعیت دارد و مرکز آن کرزان است. (یادداشت مؤلف). || مرکز بلوک کرزان رود در ولایت تویسرکان است. (یادداشت مؤلف). کرزان.

کرزبان.

[کُ زُ] (اِخ) اهل خراسان کرزوان گویند و شهری است در جبل به قرب طالقان و کوههایش به کوههای غور نزدیک است. (از معجم البلدان).

کرزبان.

[کُ زُ] (اِخ) دهی است از مروالرود. گروهی از اهل علم از آن ناحیتند. و ممکن است حرف اول به جیم بدل شود و جرزبان نویسند. (از معجم البلدان).

کرزش.

[کَ زِ] (اِمص) تظلم و تشنیع باشد. (فرهنگ اوبهی). تظلم و دادخواهی. (ناظم الاطباء). || تضرع و زاری. (ناظم الاطباء). و ظاهراً تحریف گرزش است. رجوع به گرزش شود.

کرزکان.

[کَ زَکْ کا] (اِخ) قریه ای است پنج فرسخ میانهء جنوب و مغرب منامه به فارس. (فارسنامهء ناصری).

کرزل.

[کُ زِ] (اِ) در کلاردشت این نام به درخت اولاس (اولَس) داده می شود. (یادداشت مؤلف). رجوع به اولَس شود. در اطراف رشت فِق و فُق، در شیرگاه ساری و بهشهر و میان دره مِمرُز یا مُمرُز و مُرِز و در لاهیجان شَرُم و در گرگان و علی آباد رامیان و حاجیلر تُغار و در کتول کُچُف و در رامسر و رودسر جُلُم می خوانند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص168).

کرزم.

[کَ زَ] (ع اِ) تبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد خردبینی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کَرازِم. (ناظم الاطباء).

کرزم.

[کَ زُ] (اِ) گیاهی باشد خوشبوی. (آنندراج) (غیاث اللغات).

کرزم.

[کُ زُ] (ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پرخور. (ناظم الاطباء).

کرزمان.

[کَ زَ / کَ / کَ رَ] (اِ) آسمان را گویند مطلقاً. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عرش اعظم هم گفته اند که آسمان نهم باشد. (برهان). عرش خداوند عالم که آسمان نهم باشد. (ناظم الاطباء). در ادات به کاف فارسی گفته است، لیکن در لغت زند خواهد آمد که اصح کرشمان و کرژمان به ضم رای مهمله و ضم شین و زای فارسی است. (آنندراج) (انجمن آرا). اما گفتهء صاحب انجمن آرا و به تبع او آنندراج بر اساسی نیست و کلمه با کاف فارسی است و صحیح گرزمان است. (حاشیهء برهان چ معین) :
مه و خورشید با برجیس و بهرام
زحل با تیر و زهره با کرزمان.
دقیقی (از انجمن آرا).
زآن شادی و طرب که دو رخسار آن گل است
بر حسن او بهشت کرزمان کند ثنا.
مسعودسعد.
|| مردم دیندار و متدین. (از ناظم الاطباء).

کرزمانسر.

[کَ سَ] (اِخ) ناحیه ای است در تنکابن و ظهیرالدین آن را محلی بین کرجیان و نمک آبرود ذکر کرده است. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 107 و ترجمهء آن ص 145).

کرزمة.

[کَ زَ مَ] (ع مص) نیمروز خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). در نیمروز خوردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرزن.

[کَ زَ / کِ زِ] (ع اِ) تبر بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبر یک سر. (مهذب الاسماء). تبر بزرگ و ابن سیده گفته تبر یک سر. (از اقرب الموارد). کِرزین. (از اقرب الموارد). ج، کَرازِن، (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) کَرازین. (از اقرب الموارد).

کرزن.

[کَ زَ] (اِ) نیم تاج مرصعی بوده است که ملوک پیشین از بالای سر خود به جهت تیمن و تبرک می آویخته اند و گاهی نیز بر سر می نهاده اند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گرزن شود. || تاجی را نیز گویند که از دیبا دوخته باشند و با کاف فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج) : ندیمان و غلامانش پای کوفتند با کرزنها بر سر. (تاریخ بیهقی). رجوع به گرزن شود. || زنبیل. (برهان) (آنندراج). || در عربی میان سر و فرق سر را خوانند. (برهان) (آنندراج). صاحب السامی می نویسد: میان افسر اما در تاج العروس این معنی نیست. (یادداشت مؤلف). || نوعی کلاه که زنان بغداد بر سر می نهند. (دزی ج 2 ص 455).

کرزوان.

[کُ زُ وا] (اِخ) کرزبان. شهری است [ به خراسان از گوزکانان ] بر کوه نهاده با نعمت بسیار و هوائی خوش و اندر قدیم جای ملوک گوزگانان آنجا بودی. (حدود العالم). شهری است کوهسار نزدیک طالقان و کوهستان آن متصل به کوهستان غور است. (از معجم البلدان).
از درون رشنه [ ؟ ] تا کهپایه های کرزوان
سبزه از سبزه نبرد لاله زار از لاله زار.فرخی.
بیشه های کرزوان از لاله زار و شنبلید
گاه چون بیجاده گردد گاه چون زر عیار.
فرخی.

کرزوئی.

[] (اِخ) قریه ای است در هشت فرسنگی میانهء شمال و مغرب تنگ باغ. (فارسنامهء ناصری).

کرزوبیان.

(1) [ ] (اِخ) این قوم آنند که ابوسعد از ایشان...(2) کردندی و چوپانی و شبانی کردندی و مقدم ایشان محمد بن مما بود، پدر ابوسعد و فضلویه او را برکشید همچون دیگر شبانکارگان و سپاهی شد و بعد از این ابوسعد به خدمت عمیدالدولهء پارس رفت و او به لجاج دیگر اصحاب اطراف پارس برکشید...(3) اتابک چاولی او را برداشت و از این کرزوبیان هیچ معروف نماند جز این و دیگر اتباعند. (فارسنامهء ابن بلخی چ اروپا ص 167).
(1) - ن ل: کرزوییان. ن ل دیگر: کرزبیان.
(2) - قسمتی از متن افتاده است.
(3) - قسمتی از متن افتاده است.

کرزوس.

[کْرِ / کِ رِ] (اِخ)(1) پادشاه لیدیه و پسر آلیات(2) معاصر کورش بزرگ بود و چندان در آبادانی سارد پایتخت لیدیه کوشید که یونانیان آنجا را سارد زرین می گفتند. این پادشاه توانست تمام ولایات آسیای صغیر را جز لیکیه و کیلیکیه به اطاعت آورد. ثروت سرشار وی و موقعیت خاص جغرافیایی سرزمین لیدیه نام این پادشاه را چون قارون زبانزد مردم مغرب زمین کرده بود. کرزوس در جنگی که با کورش کرد از وی شکست خورد و سرزمین او بتصرف کورش درآمد (546 یا 547 ق.م.). (از تاریخ ایران باستان ج 1 صص 268-282). و رجوع به همین کتاب شود.
(1) - Cresus.
(2) - Alyattes.

کرزة.

[کِ رَ زَ] (ع اِ) جِ کُرز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به کرز شود.

کرزه.

[کُ زَ / زِ] (اِ) بمعنی کرز است که زمینی باشد که از برای کاشتن تخته تخته ساخته و هموار نموده و کناره های آن را بلند کرده باشند. (برهان). زمین کشتزار که کناره های آن را بلند ساخته باشند و آن کناره ها را مرز گویند. (آنندراج) (از انجمن آرا). || آن بلندی را نیز گویند که در کناره های مرز کنند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کرت و کرد شود. || کشتی را گویند که سیراب شده باشد. (جهانگیری).

کرزه.

[کُ زَ / زِ] (اِ) گیاهی باشد خوشبوی. (جهانگیری).

کرزه.

[کَ زَ / زِ] (ص) مادرزادی را گویند که آلت تناسل نداشته باشد. (برهان). مادرزادی که هیچ نره و مردی نداشته باشد. (یادداشت مؤلف).

کرزه.

[کِ رَ زَ] (ع اِ) جِ کُرز، بمعنی خرجینهء شبان. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کرز شود.

کرزه لنگ.

[کِ زَ / زِ لِ] (اِ) خرچنگ در لهجهء بختیاری. (یادداشت مؤلف). کِرجِلِنگ در تداول دهقانان اطراف بروجرد. کِرجِنگ در تداول مردم بروجرد.

کرزه ماه.

[کُ زَ / زِ] (اِ) رستنی و گیاهی باشد بغایت خوشبوی. || آبیاری کشت و زراعت را نیز گویند. (برهان) (آنندراج).

کرزی.

[کُرْ رَ زی ی] (ع ص) ناکس. پلید. (از منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). خبیث. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کرزیان.

[] (اِخ) نام دریای بنطس است. صاحب حدود العالم آرد: او را دریای بنطس خوانند حد مشرق او حدود الان است و حد شمال جایها بجناک و خزران و مروات و بلغار اندرونی و قلاب است و از حد مغرب او ناحیت برجان است و از وی حد جنوب ناحیت روم است و درازای این دریا هزاروسیصد میل است اندر پهنای سیصدوپنجاه میل است. (حدود العالم). ظاهراً منسوب به کرزست. رجوع به کرز شود.

کرزیم.

[کِ] (ع اِ) تبر. || بلیهء سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سختی روزگار. (مهذب الاسماء). ج، کَرازیم. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

کرزین.

[کَ] (اِخ) قلعه ای است. (منتهی الارب). قلعه ای است از نواحی حلب بین نهر جوز و بیرة. (از معجم البلدان).

کرزین.

[کِ] (ع اِ) تبر یا تبر بزرگ و ابن سیده گوید: تبری که یک سر دارد. ج، کرازین. (از اقرب الموارد). و رجوع به کرزن و کرازین شود.

کرس.

[کِ] (ع اِ) خانه های مردم مجتمع و فراهم آمدهء درهم پیوسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گروهی از مردم. ج، اَکراس. جج، اَکارِس. (منتهی الارب). جماعت از هرچه باشد. ج، اکراس. جج، اکارس، اکاریس. (از اقرب الموارد). || خانه ای که برای بزغالگان بنا کنند، مانند خانهء کبوتران. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آهک با خاکستر و جز آن آمیخته و الصواب باللام. (منتهی الارب). صاروج و گفته اند بهتر آن است که در مورد صاروج کلس گویند. (از اقرب الموارد). || سرگین و گمیز برهم نشسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- عجین کرس؛ سرگینی باشد که به گل و آب آمیخته کهگل سازند. (از غیاث اللغات).
|| القلائد و الوشح و نحو هما. یقال: فیه قلادة ذات کرسین؛ اذا ضممت بعضها الی بعض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اصل هر چیز. (از منتهی الارب). اصل. مانند: بمعدن الملک القدیم الکرس. (از اقرب الموارد).

کرس.

[کِ] (اِخ) قریه ای است از قرای یمامه. (از معجم البلدان).

کرس.

[کُ رَ] (اِ) چرک و شوخ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). چرک و ریم اندام باشد و بعضی به ضم اول و ثانی دانسته اند. (از برهان). ریم و چرک بر تن و جامه. (صحاح الفرس) :
سر بتاب از حسد و گفتهء پر مکر و فریب
برکش از گردنت این جامهء پر کرس(1) و کریب.
ناصرخسرو (از آنندراج).
|| موی پیچیدهء مجعد را هم گفته اند و بعضی به ضم اول و سکون دوم موی پیچه را گویند که موی باف باشد و به این معنی با کاف فارسی هم آمده. (برهان). موی پیچیدهء مجعد را نیز گفته اند و آن را کریب نیز گویند. (از آنندراج). کرسه. گرس. (یادداشت مؤلف). کورس. (جهانگیری). || پیچ و شکن موی. (ناظم الاطباء). در فرهنگها کرس و کرسه و گرس را بمعنی موی مجعد و موی پیچیده و موی پیچنده آورده اند بی شاهدی، گمان می کنم از این شعر به غلط افتاده اند :
جنگ کرده نشسته اندر زین
بر تن کرسه (کرس) دم ریخته فش.
و شعر از منجیک است و کرسه گویا اص کوسه بوده و کرس و گرس نبوده است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کرسه شود.
(1) - در این شاهد به سکون راء آمده است.

کرس.

[کُ] (اِخ)(1) جزیره ای است در دریای مدیترانهء مرکزی در مغرب شبه جزیره ایتالیا، مساحت آن 8722 کیلومتر مربع و نزدیک به 300هزار تن جمعیت دارد. پایتخت آن آژاکسیو(2) و از شهرهای مهم آن باستیا(3) و کرت(4) و سارتن(5) را می توان نام برد.
(1) - Corse.
(2) - Ajaccio.
(3) - Bastia.
(4) - Corte.
(5) - Sartone.

کرسا.

[کَ] (اِخ) طایفه ای از بابلیان که بنابه مندرجات کتیبهء داریوش که در شوش به دست آمده است در حمل لوازم مورد نیاز قصر و ساختن آن سهمی داشته اند. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1605 - 1607 شود.

کرساسپ.

[کِ رِ] (اِخ)(1) گرشاسب. دارنده اسب لاغر. (از فرهنگ ایران باستان ص 227). گرشاسپ. و رجوع به گرشاسپ شود.
(1) - Keresaspa.

کرسافة.

[کِ فَ] (ع اِمص) تیرگی و تاریکی چشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کرسان.

[کَ] (اِ) ظرفی باشد مدور و صندوق مانند که از گل یا از چوب سازند و نان و حلوا و میوه و امثال آن در آن گذارند. (برهان) (جهانگیری). کارسان. چاشدان. (جهانگیری) (انجمن آرا). چاشکدان. (انجمن آرا) :
نه نان حنطه به کرسان نه آب گرم به خنب
نه گوشت در رمه دارم نه آرد در کندو.
نزاری.
ببیند سال قحط سخت درویش و توانگر را
هم از گندم تهی کندوک و هم خالی ز نان کرسان.
نزاری (از جهانگیری).

کرسان.

[کِ] (اِ) به لغت هندی مزارع و زراعت کننده را گویند. (برهان) (انجمن آرا). مصحح برهان نوشته که کرسان لفظ هندی بمعنی کشاورز است که آن را کسان نیز گویند و آن مرادف و مشتق است از لفظ سنسکریت که کِرشِمان باشد بمعنی خداوند زراعت چه کرش بمعنی زراعت و کشتگاری آمده و مان بمعنی خداوند است. (انجمن آرا)(1).
(1) - در سانسکریت krshi (فلاحت) آمده. (حاشیهء برهان چ معین).

کرسانک.

[ ] (اِخ) شهری از تبت و اندر وی بتخانه های بزرگ است و آن را فرخار بزرگ خوانند. (حدود العالم).

کرسب.

[کَ رَ] (اِ) کرفس است و آن رستنی باشد که خورند. (برهان). رجوع به کرفس شود. || حبه ای است که در ماست کرده بخورند و به هندی اجمود گویند و در کتب طبی آمده که هرکه کرفس خورده باشد و کژدم او را بگزد بکشد. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

کرسب.

[کَ سَ] (اِ)(1) کَرسَف. أسالیون. (یادداشت مؤلف). کرسپ. کرسف. کرشف. کرفس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس و اسالیون شود.
(1) - Semence d'ache.

کرسپ.

[کَ رَ] (اِ) کرفس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس شود.

کرست.

[کُ سُ] (اِخ)(1) شهری بزرگ که بنابه گفتهء گزنفون در کنار رود ماس کاس(2)بوده و رود مزبور شهر را از هر طرف احاطه می کرده است. (ایران باستان ج 2 ص 1008).
(1) - Corsote.
(2) - Mascas.

کرست.

[کُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) شکم بند زنان. بندی پهن و کش آمدنی و چسبان که زنان بر سرین و شکم و قسمتی از سینه بندند تا کلان ننماید و از کلان شدن بازدارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Corset

کرستوان.

[کَ رَسْتْ] (اِ) کرستون. (از برهان) (ناظم الاطباء). قپان و ترازوی یک پله. (ناظم الاطباء). رجوع به کرستون شود.

کرستون.

[کَ رَ] (اِ) کپان بود یعنی قپان که چیزی سنجند. (فرهنگ اسدی). قپان و آن ترازومانندی است که چیزها بدان وزن کنند و به همین معنی لفظ کرستوان هم بنظر آمده است. (برهان). ترازوی بزرگ که آن را کپان گویند و قپان معرب آن است و قرسطون معرب کرستون است. (انجمن آرا). قپان و ترازوی یک پله. (ناظم الاطباء) :
خواهی به شمارش ده و خواهی به گزافه
خواهیش به شاهین زن و خواهی به کرستون.
زرین کتاب (از فرهنگ اسدی).

کرسطوس.

[کِ رِ] (اِخ) به لغت انجیل نام باری تعالی است جل و جلاله. (برهان) (آنندراج). یکی از نامهای باری تعالی. (ناظم الاطباء).

کرسطوس.

[کَ رَ] (اِخ) عیسی علیه السلام را گویند. (برهان) (آنندراج). به لغت انجیل حضرت عیسی بن مریم. (ناظم الاطباء).

کرسعة.

[کَ سَ عَ] (ع مص) دویدن. || به شمشیر زدن بر کُرسوع کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرسعة.

[کُ سُ عَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کرسوعة. (اقرب الموارد). رجوع به کرسوعة شود.

کرسف.

[کَ رَ] (اِ) کرسب است که کرفس باشد و آن رستنی باشد که خورند. (برهان) (آنندراج). کرشف. (حاشیهء برهان چ معین): و از طعامهای تیز و گشاینده دور باشند چون صیر [ سیر؟ ] و کرسف و شراب و کنجد و پنیر کهن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کرسف.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهرورد بخش قیدار شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 2522 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). قریه ای است به زنجان و این قریه مولد ابن الحسین احمدبن فارس بن زکریا الزهراوی الکرسفی است. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج 2 ص 12 شود.

کرسف.

[کُ سُ] (ع اِ) کرسوف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پنبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). واحد آن کرسفة است. (از اقرب الموارد). || لیقهء دوات. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || لتهء حیض. (ناظم الاطباء). و منه الحدیث للمستحاضة: احتشی کرسفاً. (منتهی الارب).

کرسفس.

[کْرُ / کِ رُ سِ فُ] (اِخ)(1) یکی از پیشوایان رواقیون. (یادداشت مؤلف). فیلسوف مشهوری بوده است در فلسفهء اولی به سرزمین یونان. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص 25 و 265 شود.
(1) - Chrysippos.

کرسفة.

[کَ سَ فَ] (ع مص) پای ستور بریدن. (از منتهی الارب). پی ستور بریدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنگ بستن شتر را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || لیقه نهادن در دوات. (از اقرب الموارد).

کرسفی.

[کُ سُ فی ی] (ع اِ) نوعی از انگبین سفید کأنه سمی لبیاضه. (منتهی الارب). نوعی از عسل و گویا این نام بدو از آن نهاده اند که چون پنبه سفید است. (از اقرب الموارد).

کرسکان.

[کَ سَ] (اِخ) از قرای اصفهان و لنجان است و بعضی فضلا از آنجا برخاسته اند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). منسوب است به آنجا محمد بن حیویه بن محمد بن الحسن بن یحیی الکرسکانی الاسکافی. (از معجم البلدان). و رجوع به معجم البلدان شود.

کرسکان.

[کِ سِ] (اِخ) قریه ای است فرسنگی بیشتر در جنوب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

کرسکان.

[کِ سِ] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی بیشتر میانهء جنوب و مغرب شهر داراب. (فارسنامهء ناصری). رجوع به کرشکان در فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7 شود.

کرسمة.

[کَ سَ مَ] (ع مص) خاموش گردیدن و چیزی نگفتن. || چشم فروخوابانیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || سر فروافکندن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرسنج.

[کَ سَ] (اِ) کم همتی باشد و آن ضعف نفس است از طلب مراتب عالیه. (برهان) (ناظم الاطباء).

کرسنة.

[کَ سَ نَ / نِ] (معرب، اِ)(1) کرشنه. گیاهی که دانه اش را گاودانه گویند. مأخوذ از فارسی است. (ناظم الاطباء). درختی است خرد که دانه اش را گاودانه خوانند و آن در غلاف باشد مدور قریب به قدر نخود و تیره رنگ و مایل به سرخی و از تلخی و تندی غیرمأکول است. (از منتهی الارب). و رجوع به کرشنه شود. || نام غله ای است تیره رنگ و طعم آن مابین ماش و عدس باشد. آن را مقشر کرده به گاو دهند، گاو را چاق و فربه کند و به یونانی ارونس خوانند و باشین هم بنظر آمده است، یعنی کرشنه. (از برهان). غله ای است که طعم آن میان ماش و عدس بود و رنگش به تیرگی زند چون آن را مقشر کنند و به گاو دهند گاو را به غایت فربه سازد و در فربه کردن گاو هیچ چیز مانند آن نباشد و در بیضا و دیگر گرمسیرات شیراز بسیار بکارند و آن را کسنک نیز خوانند. (جهانگیری). دانه ای است همچون ملک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دانه ای است که در هیأت به ملک ماند و خردتر از اوست و او را اضلاع بود و رنگ او اغبر بود و به زردی مایل باشد. مزهء او به مزهء ماش ماند و چون پوست از او بیرون کنند مغز او زرد بیرون آید که به سرخی زند و در نواحی مغرب او را گاو خورد و به یونانی او را دویس گویند وزدین هم گفته اند. (ترجمهء صیدنه). اسم عجمی نوعی از جلبان است که به فارسی گاودانه و به عربی حب البقر گویند. (تحفه). رجوع به کرشنه شود.
(1) - Orobe.

کرسنه.

[کِ رِ نَ / نِ] (اِ) چرکی را گویند که بر روی جراحت بسته و سخت شده باشد. (جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء). و با وجود آنکه قاف در زبان پارسی نیامده، عوام شیراز کرسنه را به قاف بدل کرده قرسنه گویند. (جهانگیری) (از انجمن آرا).

کرسوع.

[کُ] (ع اِ) استخوان برآمدهء پیوند سردست از سوی خنصر. || استخوانک خردگاه نزدیک بند دست ستور و گوسپند و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کَراسِع. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

کرسوعة.

[کُ عَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کُرسُعة. (از اقرب الموارد). رجوع به کرسعة شود.

کرسوف.

[کُ] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کُرسُف. (ترجمهء ابن البیطار ج 1 ص 107). کُرفُس. (یادداشت مؤلف). قطن. مؤنث آن کرسوفه است. (از اقرب الموارد). || لیقهء دوات. (ناظم الاطباء). رجوع به کرسف شود.

کرسوفة.

[کُ فَ] (ع اِ) مؤنث کرسوف. (از اقرب الموارد). رجوع به کرسوف شود.

کرسة.

[کِ سَ] (ع اِ) اصل هر چیز. || بول و سرگین درهم نشسته. (برهان) (از ناظم الاطباء).

کرسه.

[کُ رَ سَ / سِ] (اِ) چرک و ریم را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کرس و کرسنه شود. || موی پیچیده و مجعد را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی موی مجعد شاهدی نیافتم فقط در لغت اسدی چ پاول هورن در کلمهء فش این بیت از منجیک آمده است و هرچند معنی بیت معلوم نیست، معهذا کلمه کرسه نیست و به گمان من کوسه است و شاید همین سبب تصور وجود چنین کلمه یا چنین معنی شده باشد :
جنگ کرده نشسته اندر زین
بر تن کرسه دم ریخته فش.
؟ (یادداشت مؤلف).
رجوع به کرس شود.

کرسی.

[کَ] (اِخ) دهی است به طبریّه و در آن ده عیسی علیه السلام حواریون را فراهم آورد و در اطراف و نواحی روانه فرمود. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از معجم البلدان).

کرسی.

[کَ] (اِخ) دهی است در ناحیهء تته رستاق از نواحی نور مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 111 و ترجمهء آن ص 150).

کرسی.

[کُ سی ی] (ع اِ) تخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سریر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چیزی از چوب که بر آن نشینند. ج، کَرسی، کَراسیّ. و در کلیات است که کرسی چیزی است که بر آن نشینند و از مقعد قاعد برتر نباشد. (از اقرب الموارد). || علم و دانش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). گویند: وی از اهل کرسی یعنی اهل علم است. (از اقرب الموارد). || دانشمند. || ملک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). من قوله تعالی : وسع کرسیه السموات و الارض (قرآن 2/255)؛ ای علمه و ملکه. (مهذب الاسماء). || قدرت. باری و تدبیر او سبحانه. ج، کراسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- کرسی اسقف؛ مرکز اقامت او. (از اقرب الموارد).
- کرسی جوزاء؛ کواکب. (از اقرب الموارد).
- کرسی ملک؛ عرش او. (از اقرب الموارد).

کرسی.

[کُ] (ع اِ) تخت کوچک. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (یادداشت مؤلف). || تخت. عرش. سریر. اورنگ. (ناظم الاطباء). گاه. (مهذب الاسماء) :
همان روز گفتی که نرسی نبود
ورا تاج و دیهیم و کرسی نبود.فردوسی.
یا کسی دیگر مر او را برکشید
آنکه کرسی اوست چرخ ثابتات.
ناصرخسرو.
- به کرسی نشاندن حرف را؛ مقصود خود را ثابت کردن. مراد خویش را معمول دیگران داشتن. (یادداشت مؤلف). سخن خود را تحمیل کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کرسی خداوند؛ آسمان. (قاموس کتاب مقدس).
- کرسی زر؛ آفتاب. (ناظم الاطباء).
- || روز. (ناظم الاطباء).
- || کفل و سرین سیم بدنان. (ناظم الاطباء).
- کرسی ساج؛ تخت که از ساج سازند :
سپهبد نشست از بر تخت عاج
بیاراست ایوان به کرسی ساج.فردوسی.
- کرسی شرف؛ برج حمل. (از ناظم الاطباء) :
یافت نگین گمشده در بر ماهی چو جم
بر سر کرسی شرف رفت ز چاه مضطری.
خاقانی.
- نه کرسی آسمان؛ نه فلک. نه چرخ :
چه حاجت که نه کرسی آسمان
نهی زیرپای قزل ارسلان.سعدی.
- نه کرسی فلک؛ نه آسمان :
نه کرسی فلک نهد اندیشه زیرپای
تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند.
ظهیر فاریابی.
|| موضع امر و نهی. (تعریفات). موضع امر و نهی خدای تعالی. (فرهنگ فارسی معین). || سندلی. (ترجمان علامهء جرجانی ص 81). صندلی. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). زیرگاه. (یادداشت مؤلف). اهالی مشرق در قدیم عادت داشتند که بر زمین یا بر حصیر یا بر کجاوه بنشینند، لکن پس از وقوع حادثهء اسیری عبرانیان در وقت خوراک شروع به نشستن بر سریرها نمودند و تقلید از ایران کردند. کرسیها نشیمنگاه سلاطین بود و آسمان کرسی خداوند نامیده شده است. (قاموس کتاب مقدس) :
نویسندهء نامه را پیش خواند
بر تخت خویشش به کرسی نشاند.فردوسی.
وز آن پس به فرزند فرمود شاه
که کرسی زرین نهد پیشگاه.فردوسی.
خرامان بیامد به نزدیک شاه
نهادند کرسی یکی زیرگاه.فردوسی.
و در میانهء هر دو لشکر نوبتی زدند و کرسی زر مرصع به جواهر بنهادند و بهرام بر آن کرسی نشست. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 76). و در جمله آیین بارگاه انوشیروان آن بود که از دست راست تخت او کرسی زر نهاده بود و از دست چپ و پس همچنین کرسیهای زر نهاده بود. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 97).
که نکو ناید ار ز من پرسی
خوک بر تخت و خرس بر کرسی.سنائی.
بامدادان که صبح زرین تاج
کرسی از زر نهاد و تخت از عاج.نظامی.
چو کرسی نهادند و خسرو نشست
به جام جهان بین کشیدند دست.نظامی.
به زیر تخت شه کرسی نهادند
نشست اوی و دگر قوم ایستادند.نظامی.
- کرسی دار؛ کرسی باشد که در پای دار گذارند و شخص مصلوب پا بر آن گذارد و بر دار رود. (از آنندراج) :
جور کسی بسنده شد شحنهء عشق را که او
کرسی دار عاشقی کرد قد خمیده را.
غزالی مشهدی (از آنندراج).
- کرسی زرپیکر؛ صندلی زرین :
به دستور بر نیز گوهر فشاند
به کرسی زرپیکرش برنشاند.فردوسی.
- کرسی شش گوشه؛ دنیا و روزگار. (ناظم الاطباء). کنایه از روزگار است به اعتبار شش جهت که پیش و پس و زیر و بالا چپ و راست باشد. (از آنندراج) :
کرسی شش گوشه بهم درشکن
منبر نه پایه بهم درفکن.نظامی.
- کرسی قاضی؛ ستاویز. (ناظم الاطباء). رجوع به ستاویز شود.
- کرسی کردن پا؛ شکستن زانو یعنی دو تا کردن پای از زانو. دولا کردن پای. (یادداشت مؤلف).
|| درس تخصصی یک استاد. (فرهنگ فارسی معین). || جای وعظ. صندلی واعظ. صندلی یا چیزی شبیه آن که واعظ برآید به گاه وعظ :
نشنود گویی ز پیغمبر بدین اندر سخن
بر سر کرسی ترا چندین افادت چیست پس.
ناصرخسرو.
کرسی چه کند آنکه ندارد خبر از علم
خورشید چه سود آن را کو را بصری نیست.
سنائی.
|| چهارپایه ای از تخته به عرض و طول یک متر و بیشتر که به زمستان گاه زیر آن منقل یا کلک نهند یا آن را فراز چالهء آتش گذارند و بر زبر آن لحاف گسترند و در چهار طرف نهالین گسترند و بالش نهند نشستن و خفتن زمستان را. چهارپایه ای که لحاف بر آن افکنند وآتش در زیر کنند گرم شدن را به زمستان. (یادداشت مؤلف). صندوق مانندی چهارگوشه و چوبین که چهار طرف آن باز است و به گاه زمستان منقلی از زغال افروخته زیر آن گذارند و لحاف یا جاجیم و مانند آن بر وی گسترند و زیر آن نشینند. (ناظم الاطباء). تَندور در تداول ترکان و این مأخوذ از تنور فارسی است و از ترکان عثمانی گرفته اند و عثمانیها کلمهء تنور را تندور کرده و بمعنی کرسی بکار می برند. (یادداشت مؤلف) :
تا می توان چو فرش ز کرسی جدا مباش
آتش به فرق ریز و مکن اختیار برف.
میر الهی همدان (از آنندراج).
|| آهنی مثلث که یک سوی آن به زمین فروبرند و باز بر آن نشینند و آن را میقعه نیز گویند. (یادداشت مؤلف). آشیانهء باز. (ناظم الاطباء). || پای تخت. ام بلاد. ام البلاد. دار مملکت. قطب. قصبه. عاصمه. نشست. مستقر. قاعده. دارالمملکة. (یادداشت مؤلف). حاکم نشین. مرکز ناحیه. (فرهنگ فارسی معین). جای نشیمن پادشاه و مقر سلطنت. (ناظم الاطباء).
- کرسی خاک؛ زمین. کرهء زمین. کنایه از کرهء خاک است که زمین باشد. (آنندراج) :
ورنه قدرش داشتی طاق فلک
کرسی خاک از میان برداشتی.خاقانی.
- کرسی ملک؛ پای تخت. دارالسلطنه. (از ناظم الاطباء) (آنندراج).
- || بارگاه. برچین گاه. (ناظم الاطباء).
|| فلک هشتم. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) :
نه زیر قلم جای لوح است چونان
که بالای کرسی است عرش معلا.خاقانی.
|| بلندی زمین اطاق و ایوان از سطح خانه. (ناظم الاطباء). بلندی زمین ایوان و خانه. (غیاث اللغات). || ورواره. (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.
- کرسی اصطرلاب؛ چیزی است بلند در اصطرلاب که عروهء اصطرلاب بدو بسته باشد. (منتهی الارب).
- کرسی پیکان؛ چیزی که متصل به پیکان تیر سازند از عالم [ از قبیل ] خاتم بندی و خرده کاری صندوقچه و غیره برای قوت پیکان و محافظت سرنی تیر که از زور پیکان پاره نشود و بعضی گویند استخوانی است که زیر پیکان گذارند و گفته اند جایی است که پیکان در تیر نشست می کند. (آنندراج) :
بعد تیرت زخم را خندان کند در زیر پوست
استخوان را کرسی پیکان کند در زیر پوست.
سعید اشرف (از آنندراج).
|| جای نشاندن نگین در انگشتری و آن موضعی است بر بالای حلقه، نه خود حلقه. (یادداشت مؤلف). نگین انگشتری. (ناظم الاطباء). || یکی از آلات منجنیق و صورت آن چون چهارپایه ای باشد که به زیر پای نهند و قندیلهای مساجد و مثل آن را بیاویزند. (یادداشت مؤلف). || دندان آسیا. طاحنه. ج، طواحین. (یادداشت مؤلف). دندانهایی که در انسان و دیگر پستاندارانی که دارای دندان هستند پس از دندان نیش قرار گرفته اند عمل اصلی آنها جویدن و آسیا کردن غذاهاست و به دو دستهء کرسی کوچک (آسیای کوچک) و کرسی بزرگ (آسیای بزرگ) تقسیم می شوند. تعداد کرسی ها در انسان، بالغ بر بیست عدد است که در هر نیم فک پنج عدد می باشد. کرسی بزرگ آخری دندان عقل نامیده می شود؛ این وجه تسمیه بدان جهت است که بعد از سن بلوغ می روید. (فرهنگ فارسی معین). || پایه و ریشه های دندان. (یادداشت مؤلف). || مرکز در رسم الخط (ئ ب پ ت ن ی ) و این دو صورت «د» و «ـد» را کرسی یا مرکز، ب، پ، ت، ث، ن، ی گویند. (یادداشت مؤلف). || محاذات حروف است بعضی با بعضی در یک جهت و استادن خط پنج کرسی اثبات کرده اند: کرسی اول سرهای الفات و لامات و سرهای الفات طا و ظا و لام الف و سرهای کاف لامی و این کرسی را کرسی رأس الخط گویند. و کرسی دوم سرهای دال و را و صاد و طا و عین و فا و قاف و واو و ها و کرسی سوم اذیال الفات و لامات و اذیال باء و اخوات آن و ابتدای جیم و عین و خط آخر از کاف لامی و مسطح و این کرسی را کرسی وسط خوانند. و کرسی چهارم اذیال دال و را و سین و صاد و قاف و لام و نون و یا، و کرسی پنجم اذیال جیم و عین و اخوات آن و این کرسی را ذیل الخط گویند. (اصول خطوط سته از فتح اللهبن احمد سبزواری در فرهنگ ایران زمین ج 11 شمارهء 1 - 4 ص 129 از فرهنگ فارسی معین).
- کرسی حروف؛ برابر بودن حروف خط در کتابت و آن عبارت است از بودن آنها به کمال انتظام و خوبی. (آنندراج) : از رشک کرسی حروفش دل عطارد سیمین رقم در لرزیدن. (ملاطغرا از آنندراج).
- کرسی خط؛ برابر و به مقام خود افتادن حروف در نوشتن. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
هرکه حد خود شناسد کی شود محتاج غیر
خط چو کرسی دار گردد بی نیاز از مسطر است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
شکسته قیمت یاقوت را به عنبر لب
نهاده کرسی خط بر فراز عرش عظیم.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- کرسی عقد گهر؛ برابر بودن دانه های مروارید در عقد است و آن عبارت است از انتظام دانه ها با هم. (آنندراج) :
گرچه باشد صاف همچون کرسی عقد گهر
عقدهء رشکی میان هر دو دل ناچار هست.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

کرسی.

[کُ] (اِخ) دهی است از ناحیه تته رستاق بخش نور شهرستان آمل. کوهستانی و سردسیر است و 430 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 150 شود.

کرسیاد.

[] (اِ) سنگی سیاه و خشن است به سختی چنانکه سوهان بر او کار نکند. چون او را کلس کنند کلس او سفید شود و آن کلس سفید با نوشادر ضم کرده یک جزء بر هفت جزء زیبق نهند منعقد شود و متطرق گردد. (نزهة القلوب).

کرسیان.

[ ] (اِ) سنگی سبزرنگ، شفاف، صافی و ثقیل است. آن را کلس کنند چنانکه سفید شود، پس گرم و در شنگرف حل کنند تا همچون مغنیسا گردد و بلور به آتش کرده از این کرسیان بر او ریزند رنگش مثل یاقوت شود. (نزهة القلوب).

کرسی خاک.

[کُ / کُ رُ] (ص مرکب)ماکیانی را گویند که از بیضه نهادن بازایستاده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کرسی خانه.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) اطاقی رو به آفتاب زمستانی برای کرسی گذاشتن. اطاقی که در آن کرسی گذارند به زمستان گرم شدن را. (از یادداشت مؤلف). شاه نشین در تالارها که معمو آنجا به زمستان کرسی گذارند. در قسمت بالای برخی از تالارها شاه نشین و اطاق مربع شکلی قرار دارد که به زمستان آنجا کرسی نهند.

کرسی دار.

[کُ] (نف مرکب)کرسی دارنده. صاحب کرسی. خداوند کرسی. || حاکم. (فرهنگ فارسی معین). || بر تخت جلوس کرده. (ناظم الاطباء). || منظم و برابر چنانکه حروف خط در کتابت. || اطاق یا ایوانی که سطح آن از سطح خانه و یا حیاط بلندتر باشد. (ناظم الاطباء).
- کرسی دار مجلس طور؛ کنایه از حضرت موسی علیه السلام است. (آنندراج) (برهان).

کرسی داری.

[کُ] (حامص مرکب)خداوند کرسی بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
ز کرسی داری آن مشک جوسنگ
ترازو گاه جو میزد گهی سنگ.
نظامی.
|| حکومت. || داشتن محضر و منبر. (فرهنگ فارسی معین) : چون علم شرع که در روزگار قضا و کرسی داری نرود. (قابوسنامهء چ نفیسی ص112).

کرسیدن.

[کَ دَ] (مص) کرشیدن. کریسیدن. (فرهنگ فارسی معین). فروتنی کردن. || فریب دادن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرشیدن و کریسیدن شود. || کوشیدن. کوشش کردن. سعی کردن. جهد نمودن با همهء توانایی. || بحث کردن. مباحثه و منازعه نمودن. || دره کشیدن. || چین خوردن. || فراهم آوردن و جمع کردن. (ناظم الاطباء).

کرسی کلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو از بخش مرکزی شهرستان آمل. دشت، معتدل و مرطوب است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرسی گر.

[کُ گَ] (ص مرکب) کرسی ساز که به کرسی و صنعت آن پردازد :
گر به گاه و تخت و کرسی غره خواهی گشت خیز
سجده کن کرسی گران را در نگارستان چین.
کسائی مروزی.

کرسین.

[کَ] (ع اِ) قسمی از ماهی. (ناظم الاطباء).

کرسی نامه.

[کُ مَ / مِ] (اِ مرکب) نسب نامه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). شجرهء خاندان. شجره نامه. (ناظم الاطباء).

کرسی نشاندن.

[کُ نِ دَ] (مص مرکب)نصب کردن کرسی.
- به کرسی نشاندنِ گفته؛ قبولاندن آن. مدلل ساختن آن :
نوای راستی سرمایهء صاحب کلامی کن
به کرسی گفته های خویش را بنشان و شاهی کن.
تأثیر (از مجموعهء مترادفات ص 287).
رجوع به ترکیب های ذیل کرسی شود.

کرسی نشستن.

[کُ نِ شَ تَ] (مص مرکب) قرار گرفتن بر کرسی.
- بر کرسی نشستن سخن؛ مدلل شدن آن. قبولی یافتن آن :
نظر بر پایهء عرش خموشی می توان گفتن
سخن هر جا که بر کرسی نشیند بر زمین افتد.
میر اسدالله عریان (از مجموعهء مترادفات ص 286).
رجوع به ترکیب های ذیل کرسی شود.

کرسی نشین.

[کُ نِ] (نف مرکب)تخت نشین. مسندنشین. (ناظم الاطباء).
- کرسی نشین کردن حرف؛ به کرسی یا بر کرسی نشانیدن و نشستن حرف و جز آن کنایه است از برآمدن از عهدهء دعوی خود و حرف خود را راست ساختن و راست شدن. (مجموعهء مترادفات ص286).

کرسی نشینی.

[کُ نِ] (حامص مرکب)عمل کرسی نشین. مرزنشینی. رجوع به کرسی نشین شود.

کرسیوز.

[کَ وَ] (اِخ) گرسیوز. رجوع به گرسیوز شود.

کرسیون.

[کَ] (اِخ) نام پهلوانی تورانی. (فرهنگ شاهنامهء ولف) :
چو پیران و گرسیوز رهنمون
قراخان و چون شیده و کرسیون.فردوسی.

کرش.

[کَ] (اِ) چرک و ریم اندام. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به کرس، کرسه و کرسنه شود. || سبوسه در پوست اندام. (ناظم الاطباء).

کرش.

[کَ / کَ رَ] (اِ) کرشه. (جهانگیری) (آنندراج). فریب. خدعه. (از ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). مکر. (فرهنگ فارسی معین) :
ایلچی هیبت حسود ترا
دید بر اسب عمر و گفتش تش
هرکه با دولت تو کرده کرش
کرده در گردنش زمانه کرش.
پوربهای جامی (از فرهنگ فارسی معین از جهانگیری).
|| چاپلوسی. (ناظم الاطباء). || فروتنی. افتادگی. (ناظم الاطباء) (برهان). فروتنی از روی تزویر. (آنندراج). فروتنی کردن بود از روی فریب. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کرشه، کرشیدن، کرسیدن، کرس و کریس شود.

کرش.

[کَ] (ع مص) به شکنبه درآوردن چیزی را. به شکنبه درآوردن چیزی و قول الرجل بعد ما کلفته امرا: ان وجدت الی ذلک فاکرش. گویند مردی گوسپندی کشت و آن را تکه تکه کرد و آن تکه ها را در شکنبهء وی داخل نمود تا طبخ کند کسی به آن مرد گفت: کلهء گوسپند را نیز در شکنبه داخل کن. آن مرد گفت: ان وجدت الی ذلک فاکرش؛ یعنی اگر راهی پیدا کنم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرش.

[کَ رَ] (ع مص) درترنجیدن پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رسیدن آتش به پوست و جمع شدن و منقبض شدن. (از اقرب الموارد). || با گروه شدن پس از تنهایی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرش.

[کِ] (اِ) آواز و صدایی که در وقت خواب از راه دماغ مردم برمی آید. (برهان). آواز و صدایی باشد که از بینی مرد خفته برآید و آن تبدیل و تخفیف غرش است. (آنندراج). خرناسه. خرخر. خروپف. (فرهنگ فارسی معین).

کرش.

[کِ / کَ رِ] (ع اِ) شکنبه. (دهار) (مهذب الاسماء). ج، اکراش، کروش. (مهذب الاسماء). شکنبهء ستور نشخوار زننده چون معده مردم را. ج، کُروش. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). شکنبه و روده های حیوان را شامل است و بهترین او از گوسفند و بز جوان است. (تحفه). || شکنبهء یربوع و خرگوش، مؤنث آید. ج، کُروش. (از ناظم الاطباء)(1). || عیال. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || فرزندان خرد. یقال: هم کرش منثورة؛ ای صبیان صغار. (منتهی الارب). و فرزندان خرد مرد. یقال: هم کرش منثورة؛ یعنی ایشان فرزندان کوچکند. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گروه مردم و منه الحدیث الانصار کرشی و عیبتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جماعتی از مردم: کَرِشَالقوم؛ معظم ایشان. کرش کلّ شی ء؛ مجتمع هر چیز. (از اقرب الموارد). || پاره ای زمین بلند یا پشته. (منتهی الارب). پاره ای زمین بلند و پشته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گیاهی است از خوشگوارترین چراگاه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد دو معنی اخیر بدون تفکیک و با هم آمده است.

کرش.

[کُ رُ] (اِ) ریسمانی را گویند که از موی بافته باشند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) :
هرکه با دولت تو کرده کرش
کرده در گردنش زمانه کرش.
پوربهای جامی (از آنندراج).

کرشاء .

[کَ] (ع ص) زن بزرگ شکم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || پای گوشت ناک هموار اخمص خردانگشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ید کرشاء؛ دست خردانگشت. (مهذب الاسماء). || خرمادهء بزرگ تهیگاهِ بزرگ سرین. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). خرمادهء بزرگ تهیگاه بزرگ کفل. (ناظم الاطباء). || زهدان دورتک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رحم بعید. || دلو بزرگ برآماسیده اطراف. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسب بسطام بن قیس. (منتهی الارب).

کرشافة.

[کِ فَ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کرشفة. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کرشفة شود.

کرشان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. کوهستانی و سردسیر است و 172 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کرشب.

[کِ شَب ب] (ع ص) بمعنی قرشب است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سالخوردهء بدحال بسیارخوار. || شگرف اندام فربه دراز. || زشتخوی. || فربه شکم. || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء). رجوع به قرشب شود.

کرشته.

[کِ رِ تَ / تِ] (اِ) خس و خاشاک را نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء). خس و خاشاک باشد. (برهان) :
زمین و آسمان پر از فرشته ست
تو کی بینی که چشمت پرکرشته ست.
عطار.

کرشته.

[کِ رِ تَ] (اِخ) قصبه ای است از بخش شهریار شهرستان تهران، متصل به علیشاه عوض که 1800 تن سکنه دارد. امامزاده و مسجدی قدیمی در آنجا دیده می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کر شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) صمم. (دهار) (ترجمان القرآن). طرش. (منتهی الارب). اصمام. (یادداشت مؤلف). ناشنوا گردیدن. از دست دادن قوهء شنوائی. زایل شدن حس سمع :
برآمد یکی گرد و برشد خروش
همه کر شدی مردم تیزهوش.فردوسی.
چون چون و چرا خواستم و آیت محکم
در عجز بپیچیدند این کور شد آن کر.
ناصرخسرو.
کر شود باطل از آواز حق
کور کند چشم خطا را صواب.ناصرخسرو.
رجوع به کر شود.

کرشف.

[کَ شَ] (اِ) پنبه باشد که به عربی قطن خوانند و شحم الارض نیز گویند و بعضی گویند به این لفظ عربی است. (برهان) (آنندراج).

کرشفت.

[ ] (اِ) چرخ. صقر. قسمی مرغ شکاری. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص 298). چرغ. رجوع به چرغ و صقر شود.

کرشفة.

[کَ شَ فَ / کِ شِ فَ] (ع اِ) زمین درشت. کِرشافة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). زمین درشت و سخت غیر مزروع. (ناظم الاطباء).

کرشک.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران، کوهستانی و سردسیر است و 159 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرشم.

[کَ رَ] (ع اِ) کَرشَمة. صورت. یقال: قبح الله کرشمه. (از اقرب الموارد) :
هرچه او خواهد رساند او به چشم
از جمال و از کمال و از کرشم.مولوی.
رجوع به کرشمة شود.

کرشم.

[کِ رِ] (اِ) به معنی کرشمه است. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
رنجور شد آن نرگس پر ناز و کرشم.
سوزنی.

کرشمة.

[کَ شَ مَ] (ع اِ) روی. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). رخسار. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). وجه. یقال: قبح الله کرشمته. (اقرب الموارد).

کرشمه.

[کِ رِ مَ / مِ](1) (اِ) ناز و غمزه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عشوه. شکنه. برزم. (ناظم الاطباء). غَنج. غُنج. غُنُج. (منتهی الارب). دلال. (یادداشت مؤلف) :
ناز اگر خوب را سزاست بشرط
نسزد جز ترا کرشمه و ناز.رودکی.
گه خرامش چون لعبتی کرشمه کنان
بهر خرامش از او صدهزار غنج و دلال.
فرخی.
بینی آن چشم پر کرشمه و ناز
که بدان چشم هیچ دلبر نیست.عنصری.
گرچه به دست کرشمهء تو اسیرم
از سر کوی تو پای بازنگیرم.خاقانی.
مرا به نیم کرشمه تمام کشتی و آنگه
نظر ز کام دل من تمام بازگرفتی.خاقانی.
در عشق فتوح چیست دانی
از دوست کرشمهء نهانی.خاقانی.
دل و دین فداش کردم به کرشمه گفت نی نی
سر و زر نثار ما کن که چنین بسر نیاید.
خاقانی.
آهوچشمی که هر زمانی
کشتی به کرشمه ای جهانی.نظامی.
شست کرشمه چو کماندار شد
تیر نینداخته بر کار شد.نظامی.
بیچاره دلم ز نرگس مستش
صد توبه به یک کرشمه بشکستش.عطار.
ای یک کرشمهء تو صد خون حلال کرده
روی چو آفتابت ختم جمال کرده.عطار.
کرشمهء تو شرابی به عاشقان پیمود
که علم بی خبر افتاد و عقل بی حس شد.
حافظ.
تا کی کشم عتیبت از چشم دلفریبت
روزی کرشمه ای کن ای یار برگزیده.حافظ.
غرض کرشمهء حسن است ورنه حاجت نیست
جمال دولت محمود را به زلف ایاز.حافظ.
این تقویم تمام که با شاهدان شهر
ناز و کرشمه بر سر منبر نمی کنم.حافظ.
گرد کرشمه از کف نعلین خویش ریز
آن توتیا به چشم سفید رکاب کش.
شیخ العارفین (از آنندراج).
مضراب مطرب از رگ طنبور خون گشاد
در خاطرش کرشمهء ساقی خلیده ست.
اسیر لاهیجی (از آنندراج).
رخسار او به ناز و کرشمه هزار بار
صد نکته روبرو به رخ ماه و خور گرفت.
اسیر لاهیجی (از آنندراج).
به یک کرشمه که بر جان زدی ز دست شدم
دگر شراب مده ساقیا که مست شدم.
امیرشاهی سبزواری (از آنندراج).
کند عشق ار بکارت یک کرشمه
ز چشمت خون تراود چشمه چشمه.
؟ (از آنندراج).
|| اشاره به چشم و ابرو. (برهان) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). چشمک و اشارهء به چشم و ابرو. (ناظم الاطباء) :
مخمور دو چشم تو که به یک غنج و کرشمه
صد بار در خانهء خمار شکسته.سوزنی.
باز از کرشمه زخمهء نو درفزوده ای
درد نوم به درد کهن برفزوده ای.خاقانی.
گاه از ستیزه گوش فلک برکشیده ای
گاه از کرشمه دیدهء اختر شکسته ای.
خاقانی.
کمان ابرویش گر شد گره گیر
کرشمه بر هدف میراند چون تیر.نظامی.
چشمت به کرشمه خون من ریخت
از قتل خطا چه غم خورد مست.سعدی.
ای زلف تو هر خمی کمندی
چشمت به کرشمه چشم بندی.سعدی.
تا سحر چشم یار چه جادو کند که باز
بنیاد بر کرشمهء جادو نهاده ایم.حافظ.
|| گوشهء چشم. (یادداشت مؤلف) :
به غلامان دست پروردم
به کرشمه اشارتی کردم.نظامی.
و تمام آنگه شود به حقیقت که پسندیده آید در بارگاه شاه جهان... و به کرشمهء لطف خداوندی مطالعه فرماید. (گلستان سعدی). || در تداول عامه، قصد و آهنگ کاری. قصد و عمل. آهنگ و عمل. (یادداشت مؤلف) :
چه خوش بود که برآید به یک کرشمه دو کار
زیارت شه عبدالعظیم و دیدن یار.
؟ (یادداشت مؤلف).
|| نغمهء کوچک سه ضربی است و در اکثر دستگاهها و آوازها نواخته می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - به فتحتین و بعضی به کسرتین گویند و گفته اند: اول اولی است، زیرا که با چشمه قافیه کرده اند، و در بهار عجم نوشته به کسرتین و به فتح اول و کسر دوم و به فتحین، و نزد بعضی همین اصحّ است و این محل تأمل است. (از آنندراج).

کرشمه باز.

[کِ رِ مَ / مِ] (نف مرکب) آنکه کرشمه کند. معشوقی که غمزه آرد. (فرهنگ فارسی معین). بکاربرندهء ناز و کرشمه :
داری تو کرشمه باز سرمست
سررشتهء هجر و وصل در دست.
ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).

کرشمه بازی.

[کِ رِ مَ / مِ] (حامص مرکب) عمل و حالت کرشمه باز. (فرهنگ فارسی معین).

کرشمه پرداز.

[کِ رِ مَ / مِ پَ] (نف مرکب)کرشمه پردازنده. کرشمه باز. (فرهنگ فارسی معین). کرشمه و ناز به کار برنده :
دو چشم مست بتان تا کرشمه پرداز است
مدار اهل محبت به دیدهء باز است.
علی خراسانی (از آنندراج).
رجوع به کرشمه باز شود.

کرشمه پردازی.

[کِ رِ مَ / مِ پَ](حامص مرکب) حالت و کیفیت و عمل کرشمه پرداز. کرشمه بازی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرشمه بازی شود.

کرشمه دار.

[کِ رِ مَ / مِ] (نف مرکب)کرشمه دارنده. کرشمه باز. (فرهنگ فارسی معین). باکرشمه. رجوع به کرشمه باز شود.

کرشمه داری.

[کِ رِ مَ / مِ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت کرشمه دار. کرشمه بازی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرشمه بازی شود.

کرشمه ریز.

[کِ رِ مَ / مِ] (نف مرکب)کرشمه دار. که ناز و کرشمه به کار آرد. کرشمه ریزنده. کرشمه باز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرشمه باز شود.

کرشمه ریزی.

[کِ رِ مَ / مِ] (حامص مرکب) عمل کرشمه ریز. کرشمه بازی. (فرهنگ فارسی معین) :
کرشمه ریزیت از حد گذشت بر دلها
کرشمه زار ترا من چه چاره خواهم کرد.
محمد عرفی (از آنندراج).
رجوع به کرشمه بازی شود.

کرشمه زار.

[کِ رِ مَ / مِ] (اِ مرکب) محل کرشمه. (فرهنگ فارسی معین). جای ناز و کرشمه :
جواب آن غزل است این که طالبا گفته ست
کنار و جیب نگه را کرشمه زار کند.
ارادت خان واضح (از آنندراج).
کرشمه ریزیت از حد گذشت بر دلها
کرشمه زار ترا من چه چاره خواهم کرد.
محمد عرفی (از آنندراج).

کرشمه سنج.

[کِ رِ مَ / مِ سَ] (نف مرکب)آنکه کرشمهء معشوقان و دیگران سنجد. هدف کرشمه. (فرهنگ فارسی معین) :
به صوفیانه ادایی که سر زد از لب ما
کرشمه سنج کنایات این و آن گشتیم.
طالب آملی (از آنندراج).

کرشمه طراز.

[کِ رِ مَ / مِ طِ / طَ] (نف مرکب) کرشمه طرازنده. کرشمه باز. (فرهنگ فارسی معین). کرشمه آرا :
گل می تراود ز دل و دیده تا نظر
بر نرگس کرشمه طرازش فکنده ام.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به کرشمه باز شود.

کرشمه طرازی.

[کِ رِ مَ / مِ طِ / طَ](حامص مرکب) عمل کرشمه طراز. کرشمه بازی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرشمه بازی شود.

کرشمه کردن.

[کِ رِ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب) غنج. تغنج. (منتهی الارب). تدلل. نازیدن. (یادداشت مؤلف). به چشم و ابرو اشارت کردن. غمزه زدن. (فرهنگ فارسی معین) :
لطف تو با عروس جهان یک کرشمه کرد
زآن یک کرشمه این همه غنج و دلال یافت.
خواجه سلمان (از آنندراج).
کرشمه ای کن و بازار ساحری بشکن
به غمزه رونق و ناموس سامری بشکن.
حافظ.
شاهد بخت چون کرشمه کند
ماش آیینهء رخ چو مهیم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 263).

کرشمه کن.

[کِ رِ مَ / مِ کُ] (نف مرکب)کرشمه کننده. غمزه کننده. آنکه کرشمه بکار برد. (فرهنگ فارسی معین) :
نر و ماده (کبوتران) کاوان ابر یکدگر
به کشی کرشمه کن و جلوه گر.
(گرشاسب نامه. از فرهنگ فارسی معین).

کرشمه کنان.

[کِ رِ مَ / مِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) غمزه کنان. نازکنان :
جمالی چو در نیمروز آفتاب
کرشمه کنان نرگسی نیم خواب.نظامی.

کرشمه ناک.

[کِ رِ مَ / مِ] (ص مرکب) با کرشمه و ناز : معشوقه ای داشت موزون و کرشمه ناک. (سندبادنامه ص 102).
نیست توجهش بکس تا چه ادای زشت شد
باعث سرگرانی شوق کرشمه ناک ما.
طالب آملی (از آنندراج).

کرشمه و ناز.

[کِ رِ مَ / مِ وُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) غنج و دلال. ناز و کرشمه :
پری نهفته رخ و دیو در کرشمه و ناز
بسوخت عقل ز حیرت که این چه بوالعجبی است.
حافظ.
رجوع به کرشمه و به ناز شود.

کرشنه.

[کَ / کِ نَ / نِ](1) (اِ) بمعنی کرسنه است و آن غله ای باشد تیره رنگ مابین ماش و عدس که آن را مقشر کرده به گاو دهند و گاو را فربه کند و صاحب فرهنگ جهانگیری می گوید: اگرچه در فرهنگهای دیگر نام این غله با شین نقطه دار آمده است اما غلط است. والله اعلم. (برهان) (آنندراج). کرسنه. (ناظم الاطباء). گاودانه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرسنه و گاودانه شود.
(1) - در تداول ترک زبانان نواحی قزوین تلفظ کلمه کُرُشنَه است.

کرشولی.

[کُ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقایی ایران و مرکب از سیصد خانوار که در حد چهاردانگه ساکن هستند. (یادداشت مؤلف).

کرشوم.

[کُ] (ع ص) زشت روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرشه.

[کُ رُ شَ / شِ] (اِ) ریسمانی را گویند که از موی تافته باشند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین).

کرشه.

[کِ رِ شَ / شِ] (اِ) نوعی پارچهء نخی نازک که بافتی چین خورده مانند دارد.

کرشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ) کرش. کرس. کریس. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی کرش است که فریب و خدعه باشد. (از برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). آدم بازی دادن. (برهان). حیله. (ناظم الاطباء). || چاپلوسی. || فروتنی و افتادگی. (برهان) (ناظم الاطباء). فروتنی از روی تزویر. || آواز و صدایی باشد که از بینی مرد خفته برآید (و آن را به کسر(1)نیز گفته اند) و آن تبدیل و تخفیف غرش است. (انجمن آرای ناصری). رجوع به کرش، کرشیدن و دیگر مترادفات کلمه شود.
(1) - کِرشه.

کرشیدن.

[کَ رَ دَ / کَ دَ] (مص) کرسیدن. کریسیدن. (حاشیهء برهان چ معین). فریب دادن. (برهان) (ناظم الاطباء). فریفتن. (ناظم الاطباء). || آدم بازی دادن. (برهان). کسی را بازی دادن. (ناظم الاطباء). || چاپلوسی کردن. || فروتنی کردن. (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کرسیدن و کریسیدن، کرش شود.

کرشیون.

[کِ شی یو] (اِخ) اهل واسط را گویند. (از معجم البلدان). باشندگان واسط. (منتهی الارب). اهل واسط. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). لان الحجاج لمّا بناه کتب الی عبدالملک: انی اتخذت مدینة فی کرش من الارض بین الجبل و المصرین و سمیتها بواسط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کرش و معجم البلدان ذیل کرش شود.

کرص.

[کَ] (ع مص) کریص. کوبیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و گفته اند فشردن با دست و منه: الکریص من الطراثیت یدق فیکرص بالید؛ ای یعصر. (از اقرب الموارد). آمیختن چیزی را. (ناظم الاطباء). آمیختن خرما را. (از اقرب الموارد). با خرما آمیختن پینو را و کوفتن. (آنندراج).(1)
(1) - در ناظم الاطباء این معنی ذیل کریص آمده است.

کرض.

[کَ] (ع مص) جمع کردن بعضی را بر بعضی. (از اقرب الموارد).

کرضمة.

[کَ ضَ مَ] (ع مص) روی آوردن به کارزار و حمله کردن بر دشمن. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کرضة.

[کُ ضَ] (ع اِ) واحد کِراض و آن رخنه ای است در بالای قوس کمان. (از اقرب الموارد). رجوع به کراض شود.

کرظ.

[کَ] (ع مص) طعن کردن در ناموس و آبروی کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کرظ.

[کِ] (ع ص) طعن کننده در حسب مردم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). گویند: هو کرظ حسب؛ ای یکرظه. (از اقرب الموارد).

کرظة.

[کُ ظَ] (ع اِ) کُظرة. (از اقرب الموارد). چوبک گوشهء کمان. || پی که در بن سوفار تیر پیچند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرع.

[کَ رَ] (ع اِ) آب باران ایستاده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آب آسمان. (مهذب الاسماء). آب آسمان که به دهان بردارند. (از اقرب الموارد). || دست و پای ستور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || باریکی پیش ساق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ساق. (مهذب الاسماء). || (ص) مردم فرومایهء دونان طبیعت دنی النفس. (منتهی الارب). مردم فرومایهء پست طبع. (ناظم الاطباء). فرومایه از مردم و فی حدیث علی: «غلب علی هذا الامر الکرع و الاغراب»؛ یعنی سفله و فرومایه از مردم که به دست و پای ستورمانند. (از اقرب الموارد). || مکان و جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واحد و جمع در وی یکسان است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: رجل کرع و رجلان کرع و رجال کرع. || آنچه مواشی با دست و پای خود در آن فرومی رود. (از اقرب الموارد).

کرع.

[کَ] (ع مص) کروع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دهن در آب نهادن و آب خوردن. (از المصادر زوزنی). به دهن از جوی آب برداشتن و خوردن و کرع فی الاناء مثله. (از منتهی الارب). آب به دهان خوردن از جوی و جز آن بدون برداشتن با کف دست یا ظرفی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی حدیث عکرمة انه کره الکرع فی النهر. (از منتهی الارب) :
آب بهر عام اصل و فرع را
از برای طهر و بهر کرع را.مولوی.
|| رماه فکرعه؛ تیر انداخت و بر پایچه اش رسید. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرع.

[کَ رَ] (ع مص) تیز گردیدن شهوت دختر. (از منتهی الارب). تیز گردیدن شهوت کنیزک. (ناظم الاطباء). || جرأت نمودن بر خوردن کراع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جرأت نمودن بر خوردن پایچه. (ناظم الاطباء). || به درد آمدن پایچه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و قیل صار دقیق الاکارع و الاذرع طویلة کانت او قصیرةً. (اقرب الموارد). || باریک پایچه و باریک رش دست گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). باریک ساق شدن. (غیاث اللغات). || خواستن زن مرد را و آرزوی جماع کردن. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خواستن زن مرد را و آرزوی آرمیدن با وی کردن. (از منتهی الارب). || باریک گشتن پیش ساق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || باریدن ابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || به زمین سنگلاخ سوخته درآمدن. (منتهی الارب). به کراع زمین سنگلاخ سوخته درآمدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). به کراع درآمدن از زمین سوخته. (از اقرب الموارد). || خوشبوی آلودن خود را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد دو معنی اخیر بعنوان یک معنی آمده است.

کرعان.

[کِ] (ع اِ) جِ کُراع، بمعنی پشتهء دراز و بیرون آمده از زمین سنگلاخ سوخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کرعة.

[کَ رِ عَ] (ع ص) دختر تیزشهوت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرغ.

[کُ] (اِ) به معنی کراغ است و آن گیاهی است که کمان گران بر بازوی فرودآمده و استخوان از جای بدررفته بندند. (آنندراج) (برهان). کراغ. (جهانگیری) (از ناظم الاطباء). رجوع به کراغ شود.

کرغست.

[کَ غَ] (اِ) برغست. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ اوبهی). گیاهی است و آن گل زردی دارد و به چهارپایان دهند و بیشتر خورش خرالاغ کنند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || بعضی گویند ترهء بهاری است. طعم آن تیز و تند می باشد تر و تازهء آن را پزند و خورند و چون خشک شود به خر و گاو دهند و آن را به عربی قنابری و غملول خوانند. (برهان). و رجوع به برغست شود.

کرغول.

[ ] (ص) احمق. ابله. (یادداشت مؤلف) :
به روی مشتی کرغول در فروخوانند
صفات دوزخ پرشدت و عذاب الیم.
سوزنی.

کرف.

[کِ] (ع اِ) دلو از پوست واحد. (از اقرب الموارد).

کرف.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان سنخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد. جلگه و معتدل است و 1110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کرف.

[کَ / کُ] (اِ) سوادی باشد که زرگران به کار برند. (برهان) (آنندراج). قیر باشد و گروهی گویند سیم و مس سوخته باشد که به سواد کنند. (فرهنگ اسدی). گمان می کنم کرف همان چیزی است که فع نیز در آذربایجان و اصفهان ظروف نقره را بدان به سیاهی منقش کنند. (یادداشت مؤلف) :
پیری مرا به زرگری افکند ای شگفت
بی گاه و دود زردم و همواره سرف سرف
زرگر فرونشاند کرف سیه به سیم
من باز برنشاندم(1) سیم سره به کرف(2).کسائی.
|| بمعنی قیر هم آمده است و آن صمغی باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - ظ: برفشاندم. (از یادداشت مؤلف).
(2) - مراد شاعر این است که زرگر کرف را بر سیم ریزد و من برخلاف با سپید کردن پاره ای از موی محاسن و سر خود سیم را بر کرف می افشانم. (یادداشت مؤلف).

کرف.

[کَ] (ع مص) بوئیدن خر کمیز را. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). بوئیدن خر کمیز را و سر دروا کردن و لبها برگردانیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). بوئیدن خر کمیز ماده را و سر را بلند کردن و برگردانیدن لبها را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و کذا کرف غیره و ربما. یقال: کرفها و کل ماشممته فقد کرفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کرف.

[کَ رَ] (اِ) نام درخت افراست در پاره ای از نواحی شمال ایران. (از درختان جنگلی ایران ص 81). در کلاردشت نام نوعی افراست. (یادداشت مؤلف). کرب. کرکو. تلین. ککم. کیکم. چیت. که پلت. (از واژه نامهء گیاهی ص 22). و رجوع به افرا شود.

کرف.

[کَ] (اِ) اسم دیلمی شعرالغول است. (فهرست مخزن الادویه).

کرف.

[کِ] (ص) در سلطان آباد عراق بمعنی گس به کار رود. (یادداشت مؤلف).

کرف.

[کَ رَ] (اِ) در مازندران و گیلان بی تشخیص به مطلق انواع سرخس گفته می شود. (یادداشت مؤلف).

کرف.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان دلارستاق در لاریجان از توابع شهرستان آمل که 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرف.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد شهسوار. جلگه و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرف آور.

[کِ وَ] (اِخ) دهستانی است در شمال خاوری گیلان میان ارتفاعات سرکش و کوه بیمار و پی کله، از 17 ده بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 3500 تن است. قرای مهم آن عبارت است از: سوخور، کل کش، سرباغ، سگان. نام این دهستان ظاهراً از نام بوتهء کرف گرفته شده که در آنجا فراوان می روید، ولی فع در تلفظ و در اسناد کفرآور گفته و نوشته می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). رجوع به فرهنگ جغرافیایی شود.

کرفا.

[] (اِ) به هندی حنظل است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حنظل شود.

کرفأة.

[کَ فَ ءَ] (ع مص) کفک برآوردن دیگ از جوشش. || افزون شدن موی و جز آن و برهم نشستن. || درآمیختن قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرفأة.

[کَ فَ ءَ] (ع اِمص) ضخامت و کثرت. (از اقرب الموارد). || (اِ) گل درهم پیچیدهء سخت و بازنشده. (ناظم الاطباء).

کرفئة.

[کِ فِ ءَ] (ع اِ) پاره ای از ابر بلند رفته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کرفی ء شود. || پوست بیرون تخم مرغ. || بوتهء کَبَر. (ناظم الاطباء). رجوع به کرفی ء شود.

کرف پشته.

[کَ رَ پُ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاهکل بخش سیاهکل و دیلمان شهرستان لاهیجان که 150 تن سکنه دارد. ساکنان ده از طایفهء کاکاوند قزوین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرفت.

[کِ رِ] (اِ) چرکنی و کثافت باشد. (برهان) (آنندراج). چرکینی. پلیدی. نجاست. ناپاکی. (ناظم الاطباء). شوخگنی. شوخگینی. || (ص) شخصی را گویند که خود را از نجاست پاک نسازد و ملاحظه از نجاست نکند. (برهان) (آنندراج). کسی که خود را از نجاست و پلیدی و آلایش پاک نسازد و از نجاست پرهیز نکند. (ناظم الاطباء). چرکین. کثیف. کسی که خود را چرک دارد. (یادداشت مؤلف). شوخگین.

کرفت.

[کِ رِ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی میانهء شمال و مغرب شهر خفر. (فارسنامهء ناصری).

کرفتو.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو از دیواندرهء شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر است و 400 تن سکنه دارد. غار تاریخی کرفتو میان این ده و مسعودآباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). برای آگاهی بیشتر از غار کرفتو رجوع به فرهنگ جغرافیایی شود.

کرفج.

[کَ فَ] (اِ) گیاهی باشد که بدان آتش افروزند، مانند درمنه و عربان ابوسریع گویندش. (برهان) (آنندراج).

کرفس.

[کَ رَ] (اِ)(1) کلفس. کرسب. کرسف. (حاشیهء برهان چ معین)(2). اجمود. (یادداشت مؤلف). رستنیی باشد که از آن ترشی سازند یعنی در میان سرکه اندازند و خورند و گویند تخم آن شهوت مردان و زنان را برانگیزاند و از این جهت است که زنانی را که بچه شیر دهند از کرفس خوردن منع کنند. (برهان) (آنندراج). رستنی مأکول از طایفهء چتری که از آن خورش سازند و با سرکه مانند کاهو خورند. (ناظم الاطباء). نوعی سبزی که در طعام کنند و از آن خورش خاص پزند. (یادداشت مؤلف). اقسامی دارد: قسمی جبلی صخری و فطراسالیون است و جبلی غیرصخری را که تخمش شبیه به زیره است و بیخش باریکتر از بستانی و قسم نبطی را کرفس شتوی و مشرقی و کرفس عظم نامند. ساقش مجوف و دراز و نرم و مایل به سرخی و برگش عریض و چتر او مثل سبت و تخمش قریب به شکل قرطم که تخم کافشه باشد و سیاه و مصمت و با عطریه و به فطراسالیون شبیه تر از سایر اقسام و تند و بیخش سفید بزرگ و خوش طعم و در خواص ضعیفتر از بستانی است. کرفس بری را برگ عریض می باشد و هرچه قریب به زمین است، منحنی به طرف بیرون و با اندک رطوبت چسبنده و تندی اندک و خوشبو و مایل به زردی و ساقش باصلابت و تخمش مستدیر و شبیه به تخم کلم و سیاه و تند و چتر او مانند چتر نبطی و در سنگلاخها و پشته ها می روید. (تحفه). کوهی و دشتی و بوستانی باشد و بعضی است که اندر آب و بر کنار آب روید. و تخم کرفس کوهی را که بر سنگ روید فطراسالیون گویند و نه [ تخم ] همه کرفسی که کوهی است فطراسالیون باشد، بل آنچه بر سنگ باشد فطراسالیون آن است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گیاهی است علفی و دوساله از تیرهء چتریان به ارتفاع 20 تا 60 سانتی متر که در اکثر نقاط خصوصاً در نواحی بحرالرومی (و همچنین ایران) فراوان است. این گیاه جزء سبزیهای خوراکی است و در اغذیه مصرف می شود. ریشه اش راست و خاکستری قهوه ای و درونش سفیدرنگ است. ساقه اش مایل به رنگ سبز بی کرک است و برگها شفاف و اندکی ضخیم می باشد. گلهایش کوچک و سفید و مایل به زردند. میوه اش کوچک و قهوه ای رنگ و دارای خطوطی سفید است. ریشه و برگ و میوهء این گیاه در تداوی مورد استعمال دارد. برگ گیاه مذکور ضد اسکوربوت و شیرهء آن بعنوان مقوی و ضد تب به کار می رود. کرویز. اپیوس. کرفشا. اوداسالیون. سلری. سلدهری. اجمود. (فرهنگ فارسی معین) :
موبه مو و ذره ذره مکر نفس
می شناسیدند چون گل از کرفس.مولوی.
- بزرالکرفس؛ تخم کرفس. (آنندراج).
- کرفس آبی؛ یکی از گونه های کرفس است که در کنار مردابها می روید و در تداوی بعنوان مدر و ضد اسکوربوت به کار می رود. کرفس الماء. جرجرالماء. قرة العین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس الماء شود.
- کرفس الجبل(3)؛ اورایاسالینوس. اورایاسالینن(4). (یادداشت مؤلف). رجوع به کرفس و کرفس جبلی شود.
- کرفس الماء(5)؛ کنگر آبی را گویند که به عربی قرة العین خوانند، به ترکی بولاغ اتی و به رومی سیون نامند. (آنندراج) (انجمن آرا). قرة العین. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرفس آبی شود.
- کرفس بری؛ کرفس صحرایی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس صحرایی شود.
- کرفس بستانی؛ رجوع به کرفس شود.
- کرفس بیابانی؛ کرفس صحرایی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس صحرایی شود.
- کرفس تربی؛ گونه ای کرفس که در ریشه اش، مانند چغندر یا ترب مواد غذایی را اندوخته می کند و حجیم می شود و ریشه اش را، مانند ترب و چغندر می خورند. کرفس شلغمی. کرفس لفتی. شلغمی کرویزی. کرفس ریشه. (فرهنگ فارسی معین).
- کرفس جبلی(6)؛ کرفس الجبل. سمرنیون(7). کرفس کوهی. در کوههای چهارمحال و بختیاری فراوان است و آن را چون بوی افزاری در طعامها کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به فطراسالیون و کرفس کوهی شود.
- کرفس دشتی؛ به فارسی کبیکج است.
- کرفس دیو؛ پر سیاوشان. (یادداشت مؤلف).
- کرفس رومی؛ خراه است که در طبرستان جعفری نامند و برگش مانند کرفس بستانی است. (یادداشت مؤلف). جعفری. (فرهنگ فارسی معین).
- کرفس ریشه؛ کرفس تربی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس تربی شود.
- کرفس صحرایی؛ گونه ای کرفس خودرو که در مزارع می روید و در تداوی مصرف می شود. کرفس بری. کرفس بیابانی. سمرینون. خرس گیاه. کرفس وحشی. گونه ای از این گیاه که در کنار مردابها و رودخانه ها می روید به کرفس آبی مشهور است. (فرهنگ فارسی معین).
- کرفس صخری؛ فطراسالیون است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فطراسالیون شود.
- کرفس فرنگی؛ نوعی کرفس که در زمان ناصرالدین شاه از اروپا به ایران وارد شد و رواج یافت. (المآثر و الاَثار از فرهنگ فارسی معین).
- کرفس کوهی؛ گونه ای کرفس که در دامنهء تپه ها و نواحی کوهستانی می روید و مانند کرفس بیابانی در تداوی بعنوان ضد اسکوربوت مصرف می شود. کرفس جبلی. کرفس الجبل. داغ کرویزی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس جبلی شود.
- کرفس لفتی؛ کرفس تربی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس تربی شود.
- کرفس وحشی؛ کرفس صحرایی. رجوع به کرفس صحرایی شود.
|| دوائی است مانند اجواین بوی آن ناخوش و تیز باشد و آن اجمود ولایتی است و از خواص آن یکی این است که کژدم گزیده اگر بخورد فی الحال بمیرد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
زهری است به قهر نفس دادن
کژدم زده را کرفس دادن.نظامی.
مساز عیش که نامردمی است طبع جهان
مخور کرفس که پرکژدم است بوم و سرا.
خاقانی.
گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوخ
گنده دهانی کرفس خای نه کیکیر.سوزنی.
(1) - Ache, Celeri. (2) - عبری karpas نام نوعی گیاه از طایفهء چتریان است که یونانیان Selinonنامیده اند. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - Ache de montagne.
(4) - Oreiasalinon.
(5) - Ache.
(6) - L'ache sauvage.
(7) - Smyrnum.

کرفس.

[کُ فُ] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطن. (اقرب الموارد).

کرفس.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان بیات بخش نوبران شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیر است و 2445 تن سکنه دارد. ایل شاهسون بغدادی در بهار به کوههای این ده می آید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرفستان.

[کَ رَ فِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء رودسر گیلان. جلگه و معتدل است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرفسة.

[کَ فَ سَ] (ع مص) بندی وار رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). چون مقید رفتن. (از اقرب الموارد). || بند کردن شتر را و تنگ کردن بند بر وی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرفسة.

[کَ فَ سَ] (ع اِمص) رفتارِ بندی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرفش.

[کَ فَ] (اِ) کربس. کربش. کربشه. (حاشیهء برهان چ معین). کرباسو. (فرهنگ جهانگیری). چلپاسه. (آنندراج). چلپاسه و وزغه را گویند و آن در خانه ها بسیار است. گویند زدن و کشتن آن جانور آن مقدار ثواب دارد که کسی هفت من گندم به مستحق بدهد. (برهان). قسمی از چلپاسهء زهردار که در خانه ها بسیار است و هر کس آن را بکشد مثل آن است که هفت من گندم به مستحق بدهد. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین).
مبین آنکه مور است یا کرفش است
تو آن بین که جان دادنش ناخوش است.
فردوسی (از آنندراج).
رجوع به چلپاسه، کرباسو و مترادفات کلمه شود.

کرفشا.

[کَ رَ] (اِ) کرفس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس شود.

کرفک.

[کَ رَ] (اِ) کرفکه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفکه شود.

کرفکه.

[کَ رَ فَ کَ / کِ] (اِ) کرفک. زره جنگی. (فرهنگ فارسی معین) : از نقود و جواهر و تاج و کمر مرصع و اقمشهء زرنگار عراقی و رومی و فرنگی و چینی و خطایی و اسلحه و یراق از کرفکه و زره تنگ حلقهء داودی... (عالم آرا از فرهنگ فارسی معین).

کرف محله.

[کَ رَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء رودسر گیلان. جلگه و معتدل است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرفنج.

[کَ فِ] (ارخ) قریه ای است شش فرسنگ و نیم میانهء جنوب و مشرق رامهرمز. (فارسنامهء ناصری). دهی است از دهستان جایزان رامهرمز شهرستان اهواز. دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرفه.

[کِ فَ / فِ] (اِ)(1)بمعنی ثواب است که در مقابل گناه باشد. (برهان) (از آنندراج). کار نیک. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرای ناصری) :
نبد پروای کشت و کار و حرفه
گناهان را ندانستند و کرفه
یکایک بر ره بیداد رفته
گناه و کرفه را از یاد رفته.
زراتشت بهرام پژدو (اردای ویراف نامه از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - پهلوی karpak (ثواب). (حاشیهء برهان چ معین).

کرفه گر.

[کِ فَ / فِ گَ] (ص مرکب)نیکوکار و ثواب کننده. (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). ثواب کار. برابر گناهکار. (یادداشت مؤلف).

کرفی ء .

[کِ فِءْ] (ع اِ) ابر بلند رفتهء برهم نشسته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کرفئة شود.

کرقند.

[کَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک قاین شهرستان بیرجند. کوهستانی و معتدل است و 1114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کرک.

[کَ] (اِخ) قریه ای است در جبل لبنان و از آنجاست ابوالرضا کرکی. (از معجم البلدان).

کرک.

[کَ] (اِخ) دهی بزرگ است نزدیک بعلبک و قبری دراز در آنجاست و اهل آن نواحی گمان کنند که قبر نوح علیه السلام است. (از معجم البلدان).

کرک.

[کَ رَ] (اِخ) نام شهری است از مضافات بیت المقدس. (برهان) (آنندراج). نام شهری در نزدیکی بیت المقدس. (ناظم الاطباء). کرک حصن یا حصن غراب نام قلعه ای است میان راه دمشق به یمن نزدیک برکهء زیرا. (ابن بطوطه). نام قلعه ای استوار است در طرف شام از نواحی بلقاء میان ایله و دریای قلزم و بیت المقدس. (از معجم البلدان) :
ز کنعان و از رمله و از کرک
رسیدند گردنکشان یک به یک.
حکیم زجاجی (از فرهنگ جهانگیری).

کرک.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان غار شهرستان ری در استان مرکزی. جلگه و معتدل است و 163 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرک.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش ایوانکی شهرستان دماوند. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. بین این ده و احمدآباد میان رودخانه قلعهء خرابه ای به نام ظهیرآباد وجود دارد که از آثار قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرک.

[کِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک. کوهستانی و سردسیر است و 554 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرک.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایئن شهرستان نهاوند. دامنه و سردسیر است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرک.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند. دامنه و سردسیر است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرک.

[کَ رَ / کَرْ رَ] (اِ)(1) مرغی است از تیهو کوچکتر که به عربی سلوی و به ترکی بلدرچین گویندش. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ورتیج. سمانه. بدبده. بودنه. سلوی. سمانات. سمانی. قتیل الرعد. (یادداشت مؤلف). کراک. (فرهنگ جهانگیری). اغبس. (بحر الجواهر) :
تا نباشد همچو عنقا خاصه در عزلت غراب
تا نباشد همچو شاهین خاصه در قدرت کرک
جان خصم از تیر سیمرغ افکنت بر شاخ عمر
باد لرزان در برش چون جان گنجشک از تفک.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
|| نامی است که در کلاک به کُلَک دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به کُلَک شود. || به زبان بخارا سقف خانه را گویند. (برهان) (آنندراج).
(1) - Caille.

کرک.

[کَ] (اِ)(1) مرغ خانگی و ماکیان باشد. (برهان) (از آنندراج). ماکیان را گویند. (فرهنگ جهانگیری). در مازندران، دیلمان و گیلان مطلق مرغ خانگی را گویند. (یادداشت مؤلف) :
از شیر تا به روبه و از یوز تا پلنگ
از کبک تا به کرکس و از کَرْک تا کَرَک.
کمال غیاث (از فرهنگ جهانگیری).
|| کبک را نیز گفته اند و آن دو قسم باشد، دری و غیردری. دری بزرگتر و غیردری کوچکتر است. (برهان) (آنندراج). کبک. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). || سرطان. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج). خرچنگ. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(2) || بمعنی مردم چشم هم بنظر آمده است. || شاخ درخت را هم گویند. (برهان) (آنندراج). || نامی است که در بم و نرماشیر به درخت استبرق دهند. عُشَر. غَلَبلَب. استبرق. (یادداشت مؤلف).(3).
(1) - در اوستا ظاهراً kahrka (در کلمهء kahrkasa کرکس)، در پهلوی kark (مرغ خانگی). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - کردی kerkinj. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - Calotropis pocera.

کرک.

[کُ رَ] (ص) سر بی موی را گویند که از کچلی شده باشد. کچل. (برهان) (آنندراج). کل. (فرهنگ جهانگیری).

کرک.

[کَ رَ] (اِ) لوئی. کُخ. لُخ. دخ. دوخ. پیزر. (یادداشت مؤلف). پُرزهای گل این گیاه را بناها در ساروج ریزند برای جلوگیری از شکاف خوردن آن. رجوع به لوئی شود.

کرک.

[ ] (اِخ) بنابه نقل تاریخ بیهقی قلعه ای بوده است در جبال هرات : و نامه ها که از کوتوال کرک آمدی همه عبدوس عرضه کردی. (تاریخ بیهقی). و حاجب بزرگ علی را مؤذن معتمد عبدوس به قلعهء کرک برد که در جبال هرات است و به کوتوال آنجا سپرد. (تاریخ بیهقی).

کرک.

[کُ] (ص) مرغ باشد بر سر خایه نشسته تا چوزه برآرد. (فرهنگ اسدی). ماکیانی را گویند که از بیضه کردن بازآمده و مست شده باشد. (برهان). کُرج. کرچ. کپ. (حاشیهء برهان چ معین). مُقِفّه. (آنندراج). ماکیان را گویند که از تخم کردن و بیضه دادن بازمانده باشد. (فرهنگ جهانگیری). مرغ مست بچه برآوردن. مرغ که به جوجه برآوردن آمده است. (یادداشت مؤلف) :
من به خانه اندر و آن عیسی عطار شما
هر دو یک جای نشینیم چو دو مرغ کرک.
ابوالعباس.
یکی آتش آید هم از سوی ترک
بر آتش نشینیم چون مرغ کرک.
؟ (از فرهنگ اسدی).
دگر فاضلان ماکیانان کرک
نیارند در پیش او خایه داد.
سوزنی سمرقندی (از فرهنگ جهانگیری).
طفل را نیست بهتر از دایه
کرک داند نهفتن خایه.اوحدی.

کرک.

[کُ] (اِ) پشم نرمی را گویند که از بن موی بز بروید و آن را به شانه برآورند و ریسند و شال و امثال آن بافند و از آن تکیه و نمد و کلاه و کپنک و مانند آن هم بمالند. (برهان) (آنندراج). کُلک. (فرهنگ جهانگیری). تفتیک. پشم بسیار باریک و نرم. (یادداشت مؤلف) :
تأثیر در لباس مرا غفلتی نبود
خوابی نداشت مخمل کرک لباده ام.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| هر پارچه و جامه که از پشم نرم کرده باشند. (یادداشت مؤلف). || پوستین. پوستین نرم. پوستین از پوست گوسفند که پشم آن بر جای باشد. (یادداشت مؤلف). || پرز و گره هایی که بر روی مخمل و شال و کرباس بدباف نمایان باشد و آن را لاس و پرزه نیز گویند. (آنندراج). خَمَل. زغب. پرز. بسیار گره پیدا کرده ابریشم و غیره. (یادداشت مؤلف). || ریزه های پشم که از قالی و گلیم و جاجیم و جز آن ریزد. || پرز که از خاکستر خود آتش بر آتش نشیند. پرز آتش. (یادداشت مؤلف).
- کرک انداختن آتش؛ پرز برآوردن آن. (یادداشت مؤلف).
- کرک انداختن حرف؛ بسیار طویل شدن آن. (یادداشت مؤلف).

کرک.

[کُرْ رَ] (ع اِ) بازیی است مر عربان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرک.

[کَ رِ] (ع ص) سرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). احمر. یقال: ثوب کرک و خوج کرک. (از اقرب الموارد).

کرک.

[کَ] (اِخ) دهی است به لحف کوه لبنان. (منتهی الارب).

کرک.

[ ] (اِخ) دهی است فرسخی در مغرب کاکی به فارس. (از فارسنامهء ناصری).

کرک.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاردشت مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 108 و ترجمهء آن ص 146).

کرک.

[کَ رَ] (اِخ) رودی است در استرآبادرستاق در شمال و مشرق شهر استرآباد. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 81 و ترجمهء آن ص 113).

کرکاس.

[کَ] (اِ) تخم گیاهی است که آن را دوسر گویند و در میان زراعت گندم و جو روید. گرم و خشک است در اول و دوم و محلل ورم خنازیر باشد و شیلم همان است. (برهان). نوعی از غله که دوسر نیز گویند. (ناظم الاطباء). در لهجهء مردم گلپایگان گُرگاس است. تخم یولاف(1) که دوسر باشد. (فرهنگ فارسی معین). گیاه مهلک و مضری است که بعضی آن را دارنل دانند و یونانیان آن را ذرنیان دانند و اعراب آن را زوان گویند. خلاصه این سبزه همه جا در میان گندم روید و تماماً شبیه گندم است؛ بطوری که قبل از ظهور سنبل به سختی آن را از گندم تمیز می توان داد و دارای چند دانه در میان غلافهای معدود بر سنبل بلندی می باشد. اعراب آن را کوبیده غربال کنند و اگر چنانچه در میان گندم داخل شده نان ساخته شود اسباب دوار سر خواهد شد و بعضی اوقات مسهل است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به دوسر شود. || نزد بعضی اسم بزر شیلم است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Avena sativa.

کرکاش.

[کَ] (اِ)(1) اقحوان. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین). بابونج. مقارجه. رجل الدجاجة. بابونک. بابونق. (یادداشت مؤلف). شجرهء مریم. بابونهء گاوچشم. بابونهء گاوی. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است از تیرهء مرکبان که دارای گونه های دوساله و پایا می باشد. ارتفاعش 30 تا 80 سانتی متر است و معمو در کنار جاده ها و روی دیوارها و اماکن مخروب بحالت خودرو می روید. منشأ اولیهء این گیاه را آسیای صغیر و بالکان نوشته اند، ولی امروزه در غالب نقاط آسیا و اروپا به فراوانی می روید (در اکثر نقاط ایران بخصوص در شمال فراوان است). برگهای گیاه مزبور نرم و به رنگ سبز روشن و دارای تقسیمات دندانه دار است. نهنج گل آن دارای یک قسمت مرکزی برنگ زرد محصور در گلهای زبانه ای سفیدرنگ است. قسمت مورد استفادهء آن گلهای آن است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Camomille.

کرکام.

[کَ] (اِ) قوت و توانایی. || مراد و مقصد. (برهان) (آنندراج). مراد و مقصود. (ناظم الاطباء).

کرکام.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دودانگهء ناحیهء هزارجریب مازندران. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 122 و ترجمهء آن ص 164).

کرکامیلوس.

[ ] (اِ) در اصطلاح اهل فلاحت، اجاص است. (از فهرست مخزن الادویه).

کرکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهارفریضهء بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی. جلگه ای، معتدل و مرطوب است و 385 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان پائین بخش فرمهین شهرستان اراک. کوهستانی و سردسیر است و 951 تن سکنه دارد. این ده از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه شهرستان ملایر. جلگه ای و معتدل است و 949 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرکان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش وفس شهرستان اراک. کوهستانی و سردسیر است و 1090 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کرکاو.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان یعقوب وندپایی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. کوهستانی و گرمسیر است و 164 تن سکنه دارد و از طایفهء خدمه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کرکاوله.

[کَ وِ لَ / لِ] (اِ مرکب) (از: کرک، مرغ + آوله، صورتی از آبله) آبله مرغان در لهجهء مردم قزوین. (یادداشت مؤلف).

کرک انداختن.

[کُ اَ تَ] (مص مرکب)کرک انداختن سخن یا گفتگو یا صحبت، گرم شدن و ادامه یافتن آن. (یادداشت مؤلف).

کرکب.

[کُ کُ] (ع اِ) گیاهی است خوشبوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرک باز.

[کَ رَ / ک رْ رَ] (نف مرکب) کرک بازنده. که کرک پرورد همچون کبوتر باز و جز آن. رجوع به کرک شود.

کرک بازی.

[کَ رَ / کَرْ رَ] (حامص مرکب) عمل کرک باز.

کرکبود.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش طالقان شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیر است و 575 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرکت.

[کَ کَ] (اِ) سیاه تَلو. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به سیاه تَلو شود.

کرکت محله.

[کِ کِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش رامسر شهرستان شهسوار. دشت، معتدل و مرطوب است و 80 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص 106 و ترجمهء آن ص 144 شود.

کرکث.

[ ] (اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر از حدود اسروشنه با کشت و برز و مردم بسیار. (حدود العالم).

کرک جراس.

[ ] (اِ) به لغت تنکابن ثیل است. (فهرست مخزن الادویه).

کرک چسپان.

[کَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل رستاق ناحیهء نور مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 111 و ترجمهء آن ص 149).

کرکدن.

[کَ کَدْ دَ / کَ کَ دَن ن] (معرب، اِ) صورتی از کرگدن. حیوانی است به هند در جثه چون پیل و خلقتش چون خلقت گاو و بزرگتر از آن و بر سرش شاخی است. (از اقرب الموارد). جانوری است هندی به شکل نزدیک گاومیش به فارسی کرگدن و به هندی کنیدا گویند. بر پوست او هیچ چیز کارگر نمی شود و سپر آن بسیار نیکو و جید باشد و بر پشت بینی خود یک شاخ بزرگ دارد. دشمن پیل است و بسیار قوی، پیل را به شاخ خود برمی دارد و می کشد و در بیشهء آن، پیل نتواند که بماند. (منتهی الارب). رجوع به کرگدن شود.

کرکدیل.

[کْرُ / کُ رُ کُ] (فرانسوی، اِ)کروکودیل. تمساح. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تمساح کروکودیل شود.

کرکر.

[کَ کَ / کِ کِ] (اِ) درخت کاج را نیز گویند و به عربی صنوبر خوانند. (برهان). نوعی از کاج که آن را قمل قریش گویند. (فرهنگ فارسی معین). صنوبر صغار است که آن را قمل قریش نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کرکر.

[کَ کَ] (ص، اِ) گرگر. (آنندراج) (از انجمن آرا) (فرهنگ فارسی معین). یکی از نامهای خدای تعالی است جل جلاله. (برهان). نامی از نامهای خدای تعالی. (یادداشت مؤلف). نام خدای تعالی است. (انجمن آرا) (آنندراج). به لفظ پهلوی نام باری تعالی است. کامگر. (صحاح الفرس). نمی دانم معنی کرکر چیست، ولی از استعمال دقیقی پیداست که از اسماء صفات است نه ذات. گمان می کنم که کاف اول تازی و دومی پارسی باشد از «کر» بمعنی توان و قدرت و گر بمعنی مالک و دارا و معنی مجموع قدیر و قادر و توانا باشد. (یادداشت مؤلف). این کلمه در نسخهء وفائی به معنی کامکار آمده و در ادات الفضلاء به هر دو کاف فارسی آمده و گفته است که به معنی صانع الصناعت است. (از یادداشتهای مؤلف). صورت مصحف گرگر و گروگر است. (حاشیهء برهان) :
چو بیچاره گشتند و فریاد جستند
بر ایشان ببخشود یزدان کرکر.دقیقی.
برآمد ز کوه آنگه آرام و جنبش
بدو داد در دهر یزدان کرکر.ناصرخسرو.
بی رنج به کام دل رسیده
از یاری بخت و عون کرکر.مسعودسعد.
|| بمعنی کامکار هم آمده است که پادشاه صاحب اقبال باشد. (برهان).

کرکر.

[کَ کَ] (ع اِ) غلاف نرهء شتر و گاو. (منتهی الارب). غلاف نرهء شتر و تکه و گاو. (ناظم الاطباء).

کرکر.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. تپه ماهور و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرکر.

[کَ کَ] (اِخ) شهری نزدیک بیلقان بناکردهء انوشیروان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از معجم البلدان). || ناحیه ای است از بغداد و قفص در آنجاست. (از معجم البلدان).

کرکر.

[ ] (اِخ) قصبه ای به آذربایجان. حاصلش غله و پنبه و انگور و میوه باشد و در حدود آن ضیاءالملک نخجوانی پلی بر رود ارس ساخته و از جمله کبار ابنیهء خیر است. (نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 102).

کرکر.

[کُ کُ] (اِ) نوعی پارچهء ضخیم و گرانبها. (یادداشت مؤلف). نوعی پارچهء نخی یا ابریشمی که بدان پرده و رویهء مبل سازند. (فرهنگ فارسی معین).

کرکر.

[کِ کِ] (اِ) نوعی از باقلا باشد و معرب آن جرجر است و به این معنی با گاف فارسی هم هست. (برهان). نوعی از باقلا. (ناظم الاطباء). کرکره. باقلا. (فرهنگ فارسی معین). اسم باقلی است. (فهرست مخزن الادویه).

کرکر.

[کِ کِ] (اِ صوت) بانگ آسیا. نام آواز آسیای دستی. (یادداشت مؤلف). || بانگ نوعی خندیدن که از قهقهه آهسته تر باشد. حکایت صوت قسمی خندیدن. (یادداشت مؤلف). خنده نه به اعتدال و ممتد. || آواز گرفتن پوست بعضی حبوبات با سودن آجرپاره ای بدان. (یادداشت مؤلف). || نامِ آوازِ کشانیدنِ کفش پاره در پای بر زمین. (یادداشت مؤلف). || کشیدن چیزی بر زمین که برداشتن او را کشنده نتواند. (یادداشت مؤلف).
-امثال: کرکرش هم حساب است. (یادداشت مؤلف).

کرکرا.

[] (اِ) به لهجهء طبری سبزه قبا. (یادداشت مؤلف).

کرکرانک.

[کَ کَ نَ] (اِ) استخوان نرمی باشد که آن را به عربی غضروف خوانند. (برهان). استخوان نرمی که بخایند و آن را کُرکُر نیز گویند به عربی غضروف خوانند. کرکرک. (از آنندراج). کرکری. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). چرند. چرندو. کالو. کرجن. (ناظم الاطباء). کرجن. (جهانگیری). در تداول مردم بروجرد، کُروجِنه. در تداول اهالی خراسان، جورجورو. غرضوف. غضروف. ناغض. نغض. (منتهی الارب). رجوع به غضروف و مترادفات این کلمه شود.

کرکرچال.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوهزار شهرستان شهسوار. کوهستانی و سردسیر است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کر کردن.

[کَ کَ دَ](1) (مص مرکب) اصمام. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر). صَخّ. (تاج المصادر) :
بانگ زله کر خواهد کرد گوش
هیچ ناساید به گرما از خروش.رودکی.
ای امتی که ملعون دجال کر کرد
گوش شما ز بس چَلَب و گونه گون شغب.
ناصرخسرو.
خاموش تو که گوش خرد کر کرد
بر زیر و بم ز حنجرهء مؤذنش.ناصرخسرو.
(1) - در شعر گاه کلمهء «کر» با راء مشدد آید.

کر کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول مردم گیلان، کره کردن. بچه های بسیار تولید کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کرکرق.

[کَ کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل. جلگه ای و معتدل است و 1017 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرکرک.

[کَ کَ رَ] (اِ) کرکرانک. غضروف. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به کرکرانک و غضروف شود.

کرکرک.

[کَ کَ رَ] (اِ) نام پرنده ای است دم دراز که در کناره های آب نشیند و دم جنباند و به عربی صعوه خوانند. (برهان) (آنندراج). کرکما. دم جنبانک.(1) (فرهنگ فارسی معین) :
خجسته را بجز از خُردَما ندارد گوش
بنفشه را بجز از کرکرک(2) ندارد پاس.
منوچهری.
رجوع به صعوه، دم جنبانک و کرکما شود. || عکه را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عکه شود. || بعضی کرک را گویند که سلوی و بلدرچین باشد. (برهان) (آنندراج). کراک. (جهانگیری). رجوع به بلدرچین شود.
(1) - در تداول اهالی خراسان، صاحاب کُچُل گویند.
(2) - ن ل: کرکما. (و در این صورت شعر دیگر شاهد این لغت نیست).

کرکر کردن.

[کِ کِ کَ دَ] (مص مرکب)خندیدن نه به حد. (یادداشت مؤلف). || با حداقل درآمد زیستن. با اقل معاش ساختن.

کرکرودسر.

[کُ کُ / کِ کُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کران بخش مرکزی شهرستان نوشهر. دشت، معتدل و مرطوب است و 400 تن سکنه دارد. در اصطلاح مردم محل این ده را کورکورسر می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص 109 و ترجمهء آن ص 147 شود.

کرکر و هرهر.

[کِ کِ رُ هِ هِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خنده نه به حد اعتدال. (یادداشت مؤلف). خندهء نامعتدل و ممتد اما فروتر از قهقهه. رجوع به کرکر شود.

کرکروهن.

[کَ کَ هِ] (اِ) معجونی باشد از کبابهء شکافته و فلنجه و بسباسه و صندل و مقاصری و سنبل الطیب و مازو و عسل و قوت دل دهد و قبض آرد. (برهان) (آنندراج). || گیاهی است که به ناردین مشابه بود و لون او سرختر باشد و تفرقه میان ایشان آن است که رنگ ناردین به سیاهی مایل است و نبات او مرغت [ ظ. مزغب ] است و کرکروهن را رغب [ ظ. زغب ] نباشد و بر وی گره ها باشد و بعضی گفته اند که او ناردین هندی است و به لغت ایشان او را گروه گویند. رازی گوید: او بیخ نباتی است که ستبری او به اندازهء شاخ نبات سپرغم باشد و در شکل و لون به بسفایج مشابه بود و سیاهی در او کمتر باشد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).

کرکرة.

[کَ کَ رَ] (ع مص) بارها برگردانیدن کسی را و چندین بار عود دادن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوفتن دانه را و شکستن آن را و پاک کردن. || خندیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگردانیدن باد ابر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گفته اند: کرکر فلان؛ ای ضحک و انهزم. (از اقرب الموارد). || قرقره کردن در خنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن ماکیان را. || فراهم آوردن چیزی را. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دور کردن. (منتهی الارب). دور کردن و رد کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بند نمودن. (منتهی الارب). حبس نمودن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بند کردن. (ناظم الاطباء). || گردانیدن آسیا را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آسیا گردانیدن. (منتهی الارب).

کرکرة.

[کِ کِ رَ] (ع اِ) پنجم سپل شتر و آن گردی سخت میان سینهء اوست یا سینهء هر ستور ذی خف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رحی زور شتر و گفته اند سینهء هر ذی خف. (از اقرب الموارد). || گروهی از مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرکره.

[کِ کِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. کوهستانی و معتدل است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرکرهان.

[کَ کَ] (اِ) کرکرهن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکرهن شود.

کرکره جال.

[کَ کَ رَ] (اِخ) دهی است از توابع دوهزار تنکابن مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 105 و ترجمهء آن ص 145).

کرکره کردن.

[کِ کِ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) گرفتن پوست بعض حبوب، چون ماش و مانند آن با سودن آجرپاره ای بدان. خرد کردن ماش و جز آن با آسیا چون بلغوری. در میان دو آجر یا سنگ درشت و ناهموار مالیدن حبوب را تا از پوست برآید. (یادداشت مؤلف).

کرکرهن.

[کَ کَ هَ] (اِ) به لغت بربری دوایی است که آن را عاقرقرحا خوانند و آن بیخ طرخون رومی است. (برهان) (آنندراج). کرکرهان. قرقرهان. به سریانی کُرکُرهان. آککرا. (فرهنگ فارسی معین). بیخی است شبیه به سنبل رومی و از آن سرختر و در جمیع افعال مانند عاقرقرحاست و از این جهت نزد بعضی اسم عاقرقرحاست نه دوای دیگر و نزد جمعی فاوانیاست. (تحفه). رجوع به عاقرقرحا و مترادفات کلمه شود.

کرکرهو.

[کَ کَ] (اِ) عاقرقرحاست. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به عاقرقرحا شود.

کرکری.

[کَ کَ / کُ کُ] (اِ) استخوان نرمی را گویند که آن را توان خاییدن، مانند استخوان سرشانه و غیره که به عربی غضروف خوانند. (برهان) (آنندراج). کرکرک. کرکرانک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکرانک و غضروف شود.

کرکری.

[کُ کُ] (اِ) جواب نامساعد و سربالا. رجوع به کرکری خواندن شود.

کرکری.

[کَ کَ] (اِ) زالزالک. (یادداشت مؤلف). در تداول مردم قزوین، کری. رجوع به زالزالک شود.

کرکری.

[ ] (اِ) در عبارت ذیل می نماید که نام نوعی پرنده باشد : و اندر دشتها و بیابانهای وی [ هندوستان ] جانوران گوناگونند چون پیل و کرگ و طاووس و کرکری و طوطک و شارک. (حدودالعالم).

کرکریا.

[ ] (اِ) به یونانی حندقوقی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع حندقوقی شود.

کرکری خواندن.

[کُ کُ خوا / خا دَ](مص مرکب) جواب نامساعد به کسی دادن. (فرهنگ فارسی معین). پاسخ سربالا دادن به کسی.

کرکز.

[کَ کُ] (اِ) کرکوز. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) (انجمن آرای ناصری) (جهانگیری). راهبر. (برهان). راهنما. بلد. (فرهنگ فارسی معین). دلیل راه. (ناظم الاطباء) :
ور ز حیوان به پیشت آید بز
هست آن هم بتفرقه کرکز.
شیخ آذری (از آنندراج).
|| علامت راه. (برهان) (ناظم الاطباء). علامت. (آنندراج) (انجمن آرا). || (ص) ژولیده (در ترکیب کرکزموی).

کرکز.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرکزموی.

[کَ کُ] (ص مرکب)ژولیده موی. اشعث. (یادداشت مؤلف) : و از میان گل و حماء او هفت گاو برآمد لاغر و کرکزموی، خاک رنگ و شکمها یابس شده. (تفسیر ابوالفتوح).

کرکس.

[کَ کَ] (اِ)(1) کرگس. مرغ مردارخوار که دژکاک و به تازی نسر گویند. (ناظم الاطباء). مرغ مردارخوار باشد و به عربی نسر گویند. (برهان). مردارخوار. لاشخور. دال. لشخور. (یادداشت مؤلف). نسر. (نصاب) (زمخشری). رخم. عجوز. رخمه. ام عجینه. نَهضَل. هوزب. (منتهی الارب). اسم فارسی نسر است و نزد بعضی رخمه است که به هندی گِد نامند. (فهرست مخزن الادویه چ افست تهران). پرندهء شکاری که در شریعت موسوی ناپاک و برای تیزپروازی و دوربینی معروف است. (قاموس کتاب مقدس). این مرغ به طول عمر شهرت دارد. (یادداشت مؤلف). پرنده ای است قوی هیکل و بدریخت و گوشت خوار از راستهء شکاریان روزانه که دارای منقار قوی برگشته و گردن و سر سخت و بالهای وسیع بزرگ می باشد. در نواحی کوهستانی زندگی می نماید و بیشتر از لاشه تغذیه می کند. این پرنده در اروپای مرکزی و جنوبی شمال آفریقا و آسیای مرکزی و غربی و جنوبی پراکنده است. در موقع پرواز گسترش بالهای وی بالغ بر سه متر می شود. پنجه های کرکس برخلاف منقار پرقدرتش نسبتاً ضعیف است؛ بطوری که بوسیلهء پنجه هایش قادر نیست جز طعمه های بسیار کوچک را نگهداری کند و به همین جهت است که بیشتر از لاشه و مردار حیوانات دیگر تغذیه می کند. پرواز وی نسبتاً آهسته ولی دارای اوج است و در مدت طولانی صورت می گیرد. قدرت دید این پرنده بسیار زیاد است؛ بطوری که از فواصل دور طعمه های کوچک را بخوبی می بیند و کوچکترین حرکت از نظرش مخفی نمی ماند. (فرهنگ فارسی معین) :
چرا عمر کرکس دو صد سال ویحک
نماند ز سالی فزونتر پرستو.رودکی.
بدین شهر و لشکر فراوان کس است
که همسال او بآسمان کرکس است.
فردوسی.
بدو گفت هر کس که تاب آورد
دگر یاد افراسیاب آورد
همانگه سرش را ز تن دور کن
وز او کرکسان را یکی سور کن.فردوسی.
ز بانگ تبیره میان دو کوه
دل کرکس اندر هوا شد ستوه.فردوسی.
تا نبود چون همای فرخ کرکس
همچو نباشد قرین باز خشین پند.فرخی.
پیش بین چون کرکس و جولان کننده چون عقاب
راهوار ایدون چو کبک و راست رو همچون کلنگ.
منوچهری.
برابر کرکسی پر برگشاده
که پای خویش بر تیری نهاده.
(ویس و رامین).
چرا عمر طاووس و دُرّاج کوته
چرا مار و کرکس زید در درازی؟
ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی ص 384).
یکی شاه گردانمت تیره بخت
که کرکس بود تاجت و دار تخت.
اسدی (گرشاسب نامه ص 57).
دهم گنجت اکنون به دیگر کسان
برد گرگ دل، دیده ات کرکسان.
اسدی (گرشاسب نامه ص 72).
از حرص بوقت چاشت چون کرکس
در چاچ و بوقت شام در شامی.
ناصرخسرو.
ننشست از آن سپس درین بستان
جز کرکس مرده خوار طیاری.ناصرخسرو.
سخن کرکس پیر پرکنده بود
بمن گشت طاووس با پر و بال.
ناصرخسرو.
عمر چندان که عمر مور و مگس
امل افزون ز عمر صد کرکس.سنائی.
زآن تیغ کآن بنفش تر است از پر مگس
منقار کرکسان فلک میهمان اوست.
خاقانی.
شمع روان بین در هوا آتش فشان بین در هوا
بر کرکسان بین در هوا پرواز دشوار آمده.
خاقانی.
عقابان خدنگ خون سرشته
برات کرکسان بر پر نبشته.نظامی.
بر سر آن جیفه گروهی نزار
بر صفت کرکس مردارخوار.نظامی.
بگفت ار پلنگم زبون است و مار
وگر پیل و کرکس شگفتی مدار.
سعدی (بوستان).
چنین گفت پیش زغن کرکسی
که نبود ز من دوربین تر کسی.
سعدی (بوستان).
این جهان بر مثال مرداری است
کرکسان گرد او هزارهزار.
؟ (یادداشت مؤلف).
غداف؛ کرکس پرناک. (منتهی الارب). مَضَرخی؛ کرکس سفید. (زمخشری). یَرخُم؛ یرخوم. ضریک. (منتهی الارب). کرکس نر. قشعمان. قشعام. کرکس نر بزرگ جثه.
- کرکس آسمان؛ کرکسان فلک. نسر فلک :
از شکوه همای رایت شاه
کرکس آسمان پر اندازد.خاقانی.
رجوع به کرکسان فلک شود.
- کرکسان فلک؛ اشاره به نسر طایر و نسر واقع است که دو صورتند از جملهء چهل وهشت صورت فلک البروج. (برهان).
- کرکس زرین؛ خورشید. (منتهی الارب) :
چون که نور صبحدم سر برزند
کرکس زرین گردون پر زند.مولوی.
- کرکس فلک؛ ستارهء شعرا. (ناظم الاطباء). شعرا را گویند و آن ستاره ای است از ثوابت. (برهان) :
آمد همای رایت شاهنشهی پدید
وز کرکس فلک ز پر و بال درگذشت.
خاقانی.
|| کنایه از تیر هم هست که عربان سهم خوانند. (برهان). قسمی از تیر. (ناظم الاطباء). تیر. (فرهنگ فارسی معین). شاید بدان مناسبت که پر کرکس به تیر نصب می شده است.
- کرکس ترکش؛ تیرهایی که در ترکش گذارند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). تیرهایی را گویند که در ترکش گذارند چه کرکس بمعنی تیر هم آمده است. (برهان).
(1) - از: کرک، مرغ + آس (ریشهء اوستایی)، خوردن. و لغتاً مرغخوار معنی می دهد. (از فرهنگ ایران باستان پورداود ص 323).

کرکسار.

[کَ] (اِخ) رجوع به کرگسار شود.

کرکسار.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. دامنه و سردسیر است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کرکس پر.

[کَ کَ پَ] (ص مرکب) دارای پر کرکس. که بر آن پر کرکس نصب باشد :
فروفکندی از یک خدنگ کرکس پر
چهار کرکس نمرود را گه پرواز.سوزنی.

کرکس خیم.

[کَ کَ] (ص مرکب) دارای خوی کرکس. به خوی و طبیعت کرکس :
نیست طغرل شرف و عنقانام
هست هدهدلقب و کرکس خیم.خاقانی.

کرکس طبع.

[کَ کَ طَ] (ص مرکب)دارای طبیعتی چون طبیعت کرکس. با طبیعتی چون کرکس :
ننگ دارم که شوم کرکس طبع
کز خرد نام همایست مرا.خاقانی.

کرکسکوه.

[کَ کَسْ] (اِخ) در معجم البلدان گفته کوهی است در میانهء ری و قم و کاشان دورهء آن دو فرسخ. در آن کوه چشمهء آب بهم می رسد. (انجمن آرای ناصری). کوهکی است خرد در مغرب بیابان کرکسکوه و این بیابان را بدان کوه بازخوانند. (حدود العالم). کرکس[ کوه ] رشته کوهی است از کوههای مرکزی ایران در جنوب قم و کاشان با ارتفاع بیش از سه هزار متر. (از فرهنگ فارسی معین).
- بیابان کرکسکوه؛ بیابانی است مشرق او شمال حدود سند تا بحدود رود مهران و جنوب وی بر حدود سند و کرمان و پارس برود و مغرب وی حدود ری و قم و قاشان است و شمال او بر خراسان حدود ری و سیستان بگذرد و این بیابان را بیابان کرکسکوه خوانند. از آنکه یکی کوهکی است خرد اندر مغرب این بیابان که آن را کرکسکوه خوانند و این بیابان را بدان کوه بازخوانند و اندر این بیابان کوهکهاست پراکنده به هر جایی از وی و از این بیابان هر کجا ناحیتی بدو نزدیک است بدان ناحیت بازخوانند و اندر این بیابان ریگ است از گرد سیستان برآید، آن را ریگ سیستان خوانند. (حدود العالم). و رجوع به معجم البلدان شود.

کرکسة.

[کَ کَ سَ] (ع مص) بندی و اسیر کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || واگردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رد کردن چیزی را. (از اقرب الموارد).

کرکسی کردن.

[کَ کَ کَ دَ] (مص مرکب) خود را قوی و زورمند نمودن. استنسار. (یادداشت مؤلف).

کرک شدن.

[کُ شُ دَ] (مص مرکب)بصورت کرک درآمدن. || ژولیده شدن موی. (فرهنگ فارسی معین). گوریده شدن موی. || مست شدن و بازایستادن ماکیان از بیضه کردن.

کر کشیدن.

[کُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)یک کر آب را بر زمین نجس شده ریختن و تطهیر کردن آن را. شستن جایی با کرهای آب چون صحن مسجدی یا زمین زیارتگاهی. (یادداشت مؤلف). || با بول خود تر کردن جامهء کسی را. بمزاح گویند: بچه، مرا کر کشید؛ یعنی جامه های مرا به شاش آلود. (یادداشت مؤلف).

کرکف.

[کُ کُ] (اِ) نام گونه ای از افرا در زیارت و آن را در طوالش کِکَم و کیکم نامند(1). (یادداشت مؤلف). در ارتفاعات جنگلهای شمال میان 1800 تا 2600 متر از سطح دریا یافت می شود. آن را در زیارت کرکف و در طوالش کِکُم می خوانند. (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 207).
(1) - Acer platanoides.

کرکفیز.

[کَ / کَ کَ] (اِ) کفکیر باشد و آن چمچه ای است سوراخ دار. (برهان) (آنندراج). کفچلیز. کفچلیزه. کفچلیزک. (فرهنگ فارسی معین) :
یاری دارم چنانکه حلقهء...
باشد از چشم کرکفیز فزونتر.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).

کرکم.

[کَ کَ] (اِ) قوس قزح را گویند. (برهان) (آنندراج). آژفنداک. (ناظم الاطباء). کمان رستم. (یادداشت مؤلف) :
فلک مر جامه ای را ماند ازرق
مر او را چون طرازی خوب کرکم.بهرامی.

کرکم.

[کُ کُ] (اِ)(1)زعفران. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عربی زعفران. (غیاث اللغات). لیث گوید: آن زعفران است و ابوعمرو گوید کرکم و کرنب نباتی است که به زعفران مشابهت دارد. (ترجمهء صیدنه). ابن سراج گوید: کُرکُم اعجمی است و زعفران است واحد آن کرکمة است. و در حدیث است: تغیر وجه جبریل حتی عاد کانه کرکمة. (از المعرب ص 219). || بیخ ورس. (برهان). عصفر. (منتهی الارب) (آنندراج). عصفر و گفته اند شبیه آن است. کرکمة، پاره ای از آن. (از اقرب الموارد). || زردچوبه. زرچوبه. هَرد. (یادداشت مؤلف). عروق الصفر. دارزرد. (برهان ذیل دارزرد). نوعی از عروق صفر را نامند. (فهرست مخزن الادویه). || بعضی گویند داروئی است که به زیره ماند. (ترجمهء صیدنه). || مصطکی. (منتهی الارب) (آنندراج). || علک. (اقرب الموارد). || نزد بعضی مامیران است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Curcuma.

کرکم.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است در استرآباد. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 130 و ترجمهء آن ص 174).

کرکما.

[کَ کَ] (اِ) پرنده ای است دم دراز که به عربی صعوه گویند. (برهان) (آنندراج). دم جنبانک. (فرهنگ فارسی معین). کرکرک. رجوع به صعوه، دم جنبانک و کرکرک شود.

کرکمان.

[کُ کُ] (اِ) دوایی است که آن را حندقوقی گویند و به فارسی انده قوقو خوانند و بر کلف مالند نافع باشد. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی حندقوقی است. (فهرست مخزن الادویه). رزق. حندقوق. (اقرب الموارد).(1)
(1) - صاحب ناظم الاطباء از کلمهء رزق به معنی حندقوق به اشتباه افتاده و آن را بمعنی روزی آورده است.

کرکمان.

[کَ کَ] (اِ) نوعی از ونجه است. (انجمن آرای ناصری). نوعی از یونجه است که به چارپایان دهند. (یادداشت مؤلف).

کرکمان.

[کُ کُ] (اِ) درخت سدر که کُنار نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به کنار شود. || شبدر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شبدر شود.

کرکمة.

[کُ کُ مَ] (ع اِ) پاره ای از عصفر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زعفران. (از المعرب ص 291). رجوع به کرکم شود.

کرکمیسه.

[کَ کَ سَ / سِ] (اِ) کرکمیشه. (فرهنگ فارسی معین). نام گلی است خوش بوی که چند رنگ می شود و بیشتر در کوه الوند می باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). با مراجعهء به مآخذ این گیاه شناخته نشد. دزی کلمهء کرکبیسه را مرادف با نوعی خرما آورده است. (فرهنگ فارسی معین).

کرکمیش.

[ ] (اِخ) قلعه کموش. شهری است در شمال سوریه بر نهر فرات در جایی که نبوکدنصر در سال 605 ق.م. صف نبرد آراست و فرعون نخو را هزیمت داد. (از قاموس کتاب مقدس).

کرکمیشه.

[کَ کَ شَ / شِ] (اِ) کرکمیسه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکمیسه شود.

کرکن.

[کَ کَ / کَ کُ] (اِ) غلهء دلمل را گویند، یعنی گندم و جو و نخود و باقلا که نیم رس شده باشد و همچنان با شاخ و برگ بریان کنند و خورند و به ضم ثالث هم گفته اند و با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). غلهء نارس که بریان کنند و بخورند. (از برهان) (انجمن آرا). غلهء سبز و نیم پخته را گویند که بریان کنند خواه نخود باشد خواه گندم و جو. (غیاث اللغات).

کرکنارکشتلی.

[کَ کِ کِ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل. دشت، معتدل و مرطوب است. 310 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کرکنت.

[کَ کِ] (اِخ) شهری است بر ساحل دریا در جزیرهء صقلیه (سیسیل). (از معجم البلدان).

کرکند.

[کَ کَ] (اِ) سنگی است شبیه به یاقوت سرخ که در نزد بعضی لعل عبارت از آن است و بعضی جوهری جداگانه دانسته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم فارسی است سنگی شبیه به یاقوت سرخ و نزد بعضی عبارت از لعل است و بعضی جنس دیگر دانسته اند. (فهرست مخزن الادویه). جوهری احمر و تیره رنگ. (جواهرنامه).

کرکنک.

[ ] (اِخ) شهری بوده است به سیستان و سپاه سلطان محمود در حرب با هندوان آنجا فرودآمده بود : و سپاه سلطان به کرکنک فرودآمده بود و مردم بسیار از ایشان نحو هزار سوار به مشیتی رفته بودند اندر نواحی سیستان. (تاریخ سیستان ص355).

کرک نوح.

[ ] (اِخ) شهری به فلسطین. (نخبة الدهر دمشقی).

کرکو.

[کُ] (اِ) کُرب. کُرُف. کرکوم. تلین. کپلت. کلم. کیکم. (از جنگل شناسی ساعی ج 2 صص 207-208). رجوع به کرب و نامهای دیگر این گیاه شود.

کرکو.

[کُ] (اِ)(1) نوعی از درخت افرا که در جنگلهای آلاداغ و بزداغی و کلیداغی، واقع در شهرستان بجنورد و جنگلهای کرانهء دریای مازندران و همچنین در جنگلهای ارسباران موجود است. آن را در خراسان و بجنورد کُرکو، در منجیل آقچه قیین، در پل سفید تُل و در کتول سیاه کرکو و در ارسباران کِکِئین می خوانند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 2 صص 207-208).
(1) - Acer monspessulanum.

کرکو.

[کَ] (اِخ) کرکوی. کرکویه نام شهری است به سیستان. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرکوی و کرکویه شود.

کرکو.

[کَ] (اِ) به لغت اهل کرمان، خربزهء کوچک نارس باشد. (ناظم الاطباء).

کرکو.

[ ] (اِ) اسم شیرازی بطیخ فج است که با تخم می خورند مانند قثا. (فهرست مخزن الادویه).

کرکوت.

[ ] (اِخ) شهری در مغرب حلوان که نام قدیمی آن کرکه بوده است. (ترجمهء تاریخ ایران تألیف سایکس ج 1 ص 597).

کرکور.

[کَ] (اِخ) ضیعه ای است از ضیاع سفاقس و سفاقس شهری است از نواحی افریقیه بر ساحل و در سه روزه راه تا مهدیه. ابوالحسن علی بن محمد کرکوری ادیب منسوب به آن است. (از معجم البلدان ذیل کرکور و سفاقس).

کرک ور.

[کُ وَ] (ص مرکب) ذوزغب. ذوخمل. پرزدار. (یادداشت مؤلف). دارای کرک. که کرک دارد. کرکناک. پرزناک.

کرکورة.

[کُ رَ] (اِخ) رودباری است دورنگ. (منتهی الارب). وادیی است بعیدقعر. (از اقرب الموارد).

کرکوز.

[کَ] (اِ) کرکز. (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری). علامت راه. || دلیل و راهبر. (برهان) (ناظم الاطباء) :
با وی به زبان حال گفتم
این قصه چنان که هست کرکوز.
حکیم نزاری (از جهانگیری).
رجوع به کرکز شود.

کرکوز.

[ ] (اِخ) کورکوز. گورگوز. از جانب مغول والی خراسان و مازندران بود. در زمان منکوقاآن به سبب دانستن خط اویغوری تقربی یافت و در مهمات و مصالحی که بدو مفوض می شد، کفایتی نشان داد تا به ولایت خراسان و مازندران رسید و در آخرکار مسلمان شد. وی بفرمان قرااغول نوادهء جغتای به قتل رسید. (از تاریخ جهانگشا چ اروپا ج 2 صص 225-241). رجوع به تاریخ مغول و گورگوز شود.

کرکوک.

[کَ] (اِخ) شهر زیبایی در شمال عراق. قلعهء آن بر سر تلی واقع و خود شهر در اطراف قلعه قرار دارد. (حواشی جهانگشای نادری چ انوار ص 651). این شهر کردنشین و از مراکز استخراج و تصفیه نفت است. 65هزار تن جمعیت دارد.

کرکوکران.

[] (اِخ) بنابه روایت صاحب کتاب الجماهر قریه ای است از رستاق قهستان از طسوج کران. (الجماهر ص 205). اما در مآخذ موجود نام این قریه دیده نشد.

کرکولی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد. کوهستانی و گرمسیر است و 415 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کرکوی.

[کَ] (اِخ) نام پهلوانی تورانی که نبیرهء سلم بوده است. (فهرست ولف). و بنابه روایت شاهنامه در نبردی که میان وی و سام درگرفت به دست سام کشته شد. (از شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 1 صص 186-188).

کرکوی.

[کَ] (اِخ) کرکویه. از رساتیق سیستان است. (تاریخ سیستان). شهری است در شمال زرنج. (یشتها ج 2 ص 293).

کرکوی.

[کَ] (اِخ) (آتش...) آتش کرکویه. آتشگاهی بوده است در سیستان و معبد جای گرشاسب که مردمان به امید برکات آنجا می شدند و دعا می کردند و مستجاب می شد. در نبرد میان کیخسرو و افراسیاب کیخسرو آنجا شد و پلاس پوشید و دعا کرد ایزدتعالی آنجا روشنایی فرا دید آورد و تاریکی که از جادوی افراسیاب پیدا آمده بود ناچیز گشت و افراسیاب بگریخت، پس کیخسرو در آنجا که معبد گرشاسب بود آتشگاهی بساخت و اکنون آتشگاهست. (از تاریخ سیستان صص 35 - 37). رجوع به کرکویه شود.
- سرود آتشکدهء کرکوی؛ این سرود از جمله اشعار شش هجایی اواخر دورهء ساسانی و یا اوایل عهد اسلامی است که با توجه به یکی از روایات کهن حماسی بوجود آمده و باقی مانده است و چنانکه از ظاهر آن پیداست این سرود به لهجهء نسبتاً جدید دری، یعنی لهجهء شرقی ایران است که مقارن ظهور اسلام معمول بوده و آن سرود این است:
فرخته(1) باذا روش
خنیده گرشسب هوش(2)
همی برست از جوش
انوش کن می انوش
دوست بذاگوش(3)
به آفرین نهاده گوش
همیشه نیکی کوش
[ که ] دی گذشت و دوش
شاها خدایگانا
به آفرین شاهی.
(تاریخ ادبیات در ایران ذبیح الله صفا ج 1 ص130). رجوع به کرکوی و کرکویه شود.
(1) - افروخته.
(2) - روان، جان.
(3) - به آغوش.

کرکویه.

[کَ یَ] (اِخ) کرکوی. شهری است از نواحی سیستان و مجوسان در آنجا آتشکدهء بزرگی دارند. (از معجم البلدان). رجوع به کرکوی شود.
- آتش کرکویه؛ آتش کرکوی. رجوع به کرکوی و سرود آتشکدهء کرکوی شود.

کرکه پای دشت.

[کَ کَ دَ] (اِخ) نام دهکده ای در مغرب آمل نزدیک میران ده. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 114 و ترجمهء آن ص 153).

کرکهن.

[کَ کَ هَ] (اِ) جوهری است سرخ رنگ سیاه فام که در آفتاب شفاف می نماید. (جواهرنامه). گونه ای کوآرتز بنفش رنگ که آن را آمتیست(1) نیز نامند. رنگ بنفش آن مربوط به مواد خارجی مخصوصاً مواد ارگانیک است. ضمناً ترکیباتی از منگنز در آن موجود است. اگر کرکهن را در حدود 250 درجه حرارت دهند، رنگ بنفش آن می پرد و این دال بر آن است که رنگ بنفش مربوط به مواد ئیدروکربنه است. از این سنگ در جواهرسازی جهت ساختن نگین های انگشتری استفاده می کنند. کرکهان. آمتیست. کوآرتز بنفش. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Ametyste.

کرکهیریه.

[ ] (اِخ)(1) دیهی است از معظم قرای سردرود و برهندرود همدان. (نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 81).
(1) - ن ل: کرکهر، کرکهربد، که کهریه.

کرکی.

[کُ] (ع اِ) پرنده ای است که آن را کلنگ خوانند. اگر مغز سر کلنگ را در چشم کشند شبکوری را ببرد. (برهان). کلنگ. ج، کراکی. سعوط دماغ و تلخهء آن مخلوط به روغن زنبق عجیب است برای دفع نسیان و بسا است که بعد از سعوط چیزی را فراموش نکند و نیز سعوط تلخهء آن به آب چکندر لقوه را دور کند و نیز طلای تلخهء آن خارش و برص را نفع بخشد. (منتهی الارب). پرنده ای است چون مرغابی کوتاه دم، خاکستری رنگ و در گونه قسمتهای سفید درخشان دارد. کم گوشت و سخت استخوان است. گاه در آب مسکن گیرد. ج، کراکی. (از اقرب الموارد). بمعنی کلنگ است از جنس غاز و عربی است. (انجمن آرای ناصری). ابوالقط. ابوعریان. ابوعیناء ابوالغیران. ابونعیم. ابوالهیصم. (یادداشت مؤلف). به فارسی کلنگ و به ترکی دورنا نامند. (تحفه) :
کنیزکان بگرد او کشیده صف
ز کرکی و نعامه و قطای او.منوچهری.
آن کرکی با کرکی گوید سخن ترکی
طوطی سخن هندی گوید به که مازل.
منوچهری.
آن کرکی گوید که تویی قادر قهار
از مرگ همی قهر کنی مر حیوان را.سنایی.
رجوع به صبح الاعشی ج 2 ص 62، تحفه و کلنگ شود.

کرکی.

[کُ] (ص نسبی)(1) منسوب به کرک. دارای کرک. (فرهنگ فارسی معین). || پارچهء پرزدار و نرم. (یادداشت مؤلف).
(1) - Peluches.

کرکی.

[کَ کا] (ع ص) مخنث. (از منتهی الارب) (آنندراج).

کرکی.

[کَ رَ کا] (اِخ) حصاری است از اعمال اوریط در اندلس ولایت و دهات دارد. (از معجم البلدان).

کرکیخان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد. کوهستانی و سردسیر است و 1002 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایرانی ج6).

کرکیدر.

[کَ دَ] (اِخ) نام رودی به دهستان علیای نهاوند. (یادداشت مؤلف).

کرکیدة.

[کَ دَ] (ع اِ) پاره ای و توده ای بزرگ از خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کِردیدة. کَردیه. (اقرب الموارد).

کرکیرا.

[ ] (اِ) به سریانی جرجیر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به جرجیر شود.

کرکیراقان.

[ ] (اِ) کرکراقان. این نام در تذکرة الملوک به صورت کرکراقان نیز آمده است و در ردیف وزراء عمال بکار رفته : و از اجناس انفاد و وزراء و عمال و کرکیراقان صد یک قیمت. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 62).

کرکیس.

[کَ] (اِ) معرب کرکیش است و آن نوعی از بابونج است. (فهرست مخزن الادویه) (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکیش و کرکاش شود.

کرکیش.

[کَ] (اِ) به لغت اهل مصر اسم بابونه است. (فهرست مخزن الادویه). کرکاش. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکاش شود.

کرکیل.

[کَ] (اِخ) نام کرکیلی دژ درآیرم، و در آنجا دزدانی ساکن بوده اند که آنان را کرکیلی می گفته اند و جمع آن کراکله آمده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به کراکله شود.

کرکیلی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کرکیل. رجوع به کرکیل و کراکله شود.

کرکینه.

[کُ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به کرک. کرکی :
ز باران کجا ترسد آن گرگ پیر
که کرکینه پوشد بجای حریر.نظامی.

کرگ.

[کَ] (اِ) مخفف کرگدن و آن جانوری است که به هندی گیندا گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). کرگدن. کرگندن. حریش. هرمیس. بشان. ریما. ارج. انبیلا. (یادداشت مؤلف) :
و اندر دشتها و بیابانهای وی [ هندوستان ]جانوران گوناگونند، چون پیل و کرگ و طاووس و کرکری و طوطک و شارک و آنچه بدین ماند. (حدودالعالم). آنجا به [ ناحیت قامرون از هندوستان ] کرگ بسیار است. (حدود العالم).
برآشفت ضحاک بر سان کرگ
شنید آن سخن آرزو کرد مرگ.فردوسی.
چو شب شد شنیدند آواز کرگ
سکندر بپوشید خفتان و ترگ.فردوسی.
فسیله ز کرگ اندرآمد به پیش
به تن هر یکی چون یکی گاومیش.فردوسی.
سر پشه و مور تا شیر و کرگ
رها نیست از چنگ و منقار مرگ.فردوسی.
جز تو نگرفت کرگ را به کمند
ای ترا میر کرگ گیر لقب.فرخی.
عقاب گیرد باز کسی که او به کمند
گرفته باشد کرگی به گرز و کوفته یال.فرخی.
به تیغ شاخ فکندی ز کرگ تا یکچند
به تیر بیله ز سیمرغ بفکنی مخلب.فرخی.
بازگیری بتیغ روز شکار
کرگ را شاخ و شیر را مخلب.فرخی.
همه پردرختان با بار و برگ
که و دشت او بیشهء پیل و کرگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
اگر اژدها باشد ار پیل و کرگ
بر تیغ او نیست ایمن ز مرگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
دلاور نبرد ایچ تیمار مرگ
میان بست بر جنگ و پیکار کرگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
- درقهء کرگ؛ سپر که از پوست کرگدن کنند :
بیفکند نیزه کمان برگرفت
یکی درقهء کرگ بر سر گرفت.فردوسی.
- سپر کرگ؛ سپری که از پوست کرگدن سازند. درقهء کرگ :
آنچه او بر سپر کرگ به شمشیر کند
نتوان کردن بر شیشهء نازک با تیر.فرخی.
- کرگ ساق؛ که ساقی چون کرگدن دارد قوی و ستبر :
گورجست و گاوپشت و کرگ ساق و گرگ پوی
تیزگوش و رنگ چشم و شیردست و پیل پای.
منوچهری.
رجوع به کرگدن و مترادفات کلمه شود. || (اِخ) در بعضی شروح سکندرنامه نام ملکی است از روس. (آنندراج) (غیاث اللغات).

کرگا.

[] (اِخ) تیره ای از ایل کلهر. (جغرافیایی سیاسی کیهان ص 61).

کرگاس.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لنگا در شهرستان شهسوار. معتدل و مرطوب است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرگان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایی تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. کوهستانی و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد. ساکنین آن از طایفهء اولاد قباد هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرگان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. دشتی و سردسیر است و 1500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرگان.

[کَ] (اِخ) افلاءخیل. از کواکب صورت شجاع هشت ستاره باشند که ایشان را اسپان خوانند و کرگان با ایشانند. (التفهیم از لغت نامه ذیل اسپان). رجوع به اسپان شود.

کرگان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. جلگه و سردسیر است و 1205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرگان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل. جلگه و معتدل است و 950 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کرگانرود.

[کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شهرستان طوالش است مرکب از 20 ده بزرگ و کوچک که 26000 تن جمعیت دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2 شود.

کرگاه.

[کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش ویسیان شهرستان خرم آباد است و محدود است از شمال به خرم آباد و از جنوب به دهستان کشور بخش پاپی و از خاور به بخش پاپی و از باختر به بخش ملاوی. قسمتی از این دهستان کوهستانی و قسمتی جلگه و هوای آن معتدل است. از 39 ده بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و جمعیت آن 11هزار تن می باشد. قرای مهم آن عبارتند از: بدرآباد، ده باقر، ماسور، سلا و دره نصب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرگ اسپر.

[کَ اِ پَ] (اِ مرکب) سپر از پوست کرگ. این کلمه را ولف در فهرست شاهنامه گُرگ اسپر خوانده و غلط است. (یادداشت مؤلف) :
ببارید تیر از کمان سران
به روی اندر آورده کرگ اسپران.فردوسی.

کرگ افکن.

[کَ اَ کَ] (نف مرکب) افکنندهء کرگ. شکارکنندهء کرگدن. مجازاً دلیر و پهلوان :
امیر یوسف کرگ افکن است و شیرکش است
ز کرگ و شیر بجان رسته بود رستم زال.
فرخی.

کرگ پیکر.

[کَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)دارای پیکره و نقش کرگدن :
بر آن کوه فرخ برآمد ز پست
یکی کرگ پیکر درفشی به دست.فردوسی.
|| قوی و تناور چون کرگدن.

کرگج.

[کَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود بخشی بستان آباد شهرستان تبریز. جلگه، ییلاقی و سردسیر است و 545 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرگدن.

[کَ گَ دَ] (اِ)(1) کرگ. کرگندن. (حاشیهء برهان چ معین). هرمیس. (منتهی الارب). کرگ. (مهذب الاسماء). حمارهندی. (شفا ص 470) (از صبح الاعشی ج 2 ص 37). ریما. ارج. انبیلا. بُشان. سِناد. حریش. (یادداشت مؤلف). جانوری است بر صورت بز ولیکن سرونی بر پیشانی دارد چون ستون بنش ستبر و سرش تیز و بزور پیل را برگیرد و این در هندوستان باشد. (فرهنگ اسدی). جانوری باشد شبیه به گاومیش و بر سر بینی شاخی دارد. گویند بچهء آن در شکم مادر پنج سال می ماند و بعد از یک سال سر برمی آورد و علف می خورد و چرا می کند بهمین طریق تا چهار سال. بعد از آن برمی آید و می گریزد و حکمت در این آن است که زبان مادر او بسیار درشت است و بچه در نهایت نزاکت تاب لیسیدن مادر ندارد و پوستش پاره می شود و بعضی گویند کرگدن پرنده ای است که پیل دهساله را شکار کند و بعضی دیگر گفته اند که جانوری است بغایت بزرگ و فیل شکار و بر پشت او خارها باشد مانند ستونی و هر فیل را شکار کند بر پشت خود اندازد و بجهت بچه های خود آورد. گویند چون فوت او نزدیک شود فیلی بر پشت او باشد و فراموش کند تا آن فیل بگندد و کرم در آن افتد و چون فیل تمام شود، کرمان سر بجان او گذارند و او را شروع در خوردن کنند هم بدان جراحت بمیرد و بعضی گویند فیل آبی است. والله اعلم. معرب آن کُرکَزَن(2) باشد. (برهان). جانوری است شبیه به گاومیش و فیل و در جسم کوچکتر از فیل و کلانتر از گاومیش و پوست او بغایت سخت باشد و یک شاخ دارد بر پیشانی رسته به هندی گیندا گویند و آنچه بعضی از اهل لغت نوشته که چند فیل را شکار کرده می خورد و بچهء آن خاردار باشد و بعد از پنج سال متولد می شود همه خرافات است. (غیاث اللغات) (آنندراج). زمخشری در ربیع الابرار گوید: جانوری وحشی است به بلاد هند که حمار هندی گویند. شاخی نوک تیز و کوتاه بر پیشانی دارد که ستبری آن دو وجب است و چون بریده شود صور عجیب در آن ظاهر گردد. بسا که با شاخ فیل را بدرد و در جائی که او باشد از هیبت وی تا صد فرسنگ حیوانی نباشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 37). حیوانی است از جامیش بزرگتر و پوست او سیاه و چین دار و در غایت صلابت و شاخ او منحصر در یک عدد بشکل کله قند و از روی بینی او رسته و صورتش به خوک اشبه است. (تحفه). پستانداری است عظیم الجثه و علف خوار از راستهء سم داران و از دستهء فرد سمان که هم در اندامهای جلو و هم در اندامهای عقب هر یک دارای سه انگشت منتهی به سم است. این پستاندار مخصوص نواحی گرم زمین است و در افریقا و جزایر مالزی زندگی می کند. کرگدن پوست ضخیم دارد و در روی بینی گونه های افریقایی دو شاخ و آسیایی یک شاخ وجود دارد. بلندی شاخها گاه تا یک متر هم می رسد. کرگدن بسرعت می دود و چون بسیار باقدرت است حیوانات دیگر از مقابلهء با وی هراس دارند. تنها دشمن این جانور انسان است که بمنظور استفاده از شاخ و پوست ضخیم و بامقاومتش آن را شکار می کند. کرگدن بطور منفرد و گاه یک زوج نر و ماده در جنگلهای دوردست مرطوب و دور از سکنه بسر می برد. (فرهنگ فارسی معین) :
به نیزه کرگدن را بشکند شاخ
به زوبین بشکند سیمرغ را پر.فرخی.
گهی رنجه ز آوردن ژنده پیل
گهی مانده ز آوردن کرگدن.فرخی.
بارکش چون گاومیش و حمله بر چون نره شیر
گامزن چون ژنده پیل و بانگزن چون کرگدن.
منوچهری.
یا سرون کرگدنی به دست گرفته است و به دست راست خنجری کشیده و در اشکم آن شیر یا کرگدن زده. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 127).
مرا چون کرگدن گردن چه خاری
بیاد پیل هندستان چه آری.نظامی.
سهم زده کرگدن از گردنش
گور ز دندان گوزن افکنش.نظامی.
جگرسای سیمرغ در تاختن
شکارش همه کرگدن ساختن.نظامی.
دیو را بست و اژدها را سوخت
پیل را کشت و کرگدن را دوخت.نظامی.
(1) - در عربی کَرکَدَّن یا کَرکَدَنّ، اکدی kurkizannu، سریانی e dana kar. (از حاشیهء برهان چ معین). (فرانسوی) Rhinoceros.
(2) - مصحف کرکدن است. اما چنانکه گفته شد در اکدی kurkizannu آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کرگدن دریائی.

[کَ گَ دَ نِ دَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نیزه ماهی. (فرهنگ فارسی معین). کرگدن مائی. رجوع به کرگدن مائی شود.

کرگدن فعل.

[کَ گَ دَ فِ] (ص مرکب)آنکه رفتار و عملش مانند کرگدن باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
کرگدن فعل جمله بستوهند
کربسوشکل جمله مکروهند.
آغاجی (از فرهنگ فارسی معین).

کرگدن مائی.

[کَ گَ دَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ماهی زال. ختو. (از الجماهر). نیزه ماهی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ختو و نیزه ماهی شود.

کرگر.

[کَ گَ] (اِخ) کرکر. نام حضرت احدیت جل جلاله و معنی ترکیبی آن خداوند توانائی و قدرت است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به کرکر شود.

کرگزلو.

[کَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد. کوهستانی و معتدل است و 145 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرگزن.

[کَ زَ] (اِ) نوعی تیر بزرگ. (یادداشت مؤلف) :
کنون بور آهوتک و کرگزن
کمان و کمین من و کرگدن.
اسدی (گرشاسب نامه).
زبان و گلوگاه و یک نیمه تن
فرودوخت با کرگزن کرگدن.
اسدی (گرشاسب نامه).

کرگس.

[کَ گَ] (اِ) کرکس. مرغ مردارخوار. (برهان). طائری است معروف مردارخوار که به هندی گچه گویند فی زماننا گِد گویند. اکثر پر او در تیر به کار برند و مجازاً پرهای تیر را کرگس گویند. (غیاث اللغات). رجوع به کرکس شود.
- کرگسان گردون؛ کرکسان فلک. (برهان). دو ستاره بصورت کرگس یکی را نسر طایر و دیگری را نسر واقع گویند. (غیاث اللغات). نسر طایر و نسر واقع که دو صورتند از چهل وهشت صورت فلکی. (ناظم الاطباء). رجوع به کرکس و ترکیب های ذیل این کلمه و نسر شود.
- کرگس ترکش؛ تیرهایی را گویند که در ترکش گذارند. (ناظم الاطباء).

کرگسار.

[کَ] (اِخ) نام ولایتی است. (برهان) (آنندراج). نام سرزمینی است. (فهرست ولف). در شاهنامه کرگساران و مازندران مرادف آمده است و البته مراد از مازندران، سرزمین ساحلی دریای خزر نیست: یکی از طوایف مارد یا مازندرانی معروف به کرگ بوده و کرگسار بمعنی کرگ صفت است، شاید این قوم بیشتر درنده خویی داشته اند از این جهت به این اسم موسوم شده اند. بعضی گمان کرده اند کرگساران نام ناحیه ای بوده در مازندران، فرضاً این مطلب حقیقت داشته باشد قوم اسم خود را به جایگاه خویش داده است و در بعضی از اشعار فردوسی مثل این است که تصریح نماید به اینکه کرگساران اسم طایفه ای بوده است. (التدوین). جزء اول این کلمه از کرگ مخفف کرگدن است و صورتی از گرگ بمعنی ذئب، چنانکه ولف پنداشته نیست. (یادداشت مؤلف از حاشیهء فهرست ولف کتابخانه لغت نامه ذیل کرگسار). معنی ترکیبی آن کرگ مانند، یا سری چون سر کرگدن است. (انجمن آرای ناصری) (از لغت شاهنامه ص 218) :
چو نزدیکی کرگساران رسید
یکایک ز دورش سپهبد بدید.فردوسی.
سوی کرگساران سوی باختر
درفش خجسته برافراخت سر.فردوسی.
همه کرگساران و مازندران
بتو راست کردم به گرز گران.فردوسی.
پس از کرگساران مازندران
وز آن نره دیوان جنگ آوران.فردوسی.
ز مازندران هدیه این ساختی
هم از کرگساران بدین تاختی.فردوسی.
|| نام پهلوانی تورانی که بهمن بن اسفندیار او را دستگیر کرد و او بهمن را فریب داده از راه هفت خوان که بی آب و علف بود به رویینه دژ برد و بهمن در غضب شده او را بقتل آورد. (برهان) (آنندراج) :
ز گفتار او تیز شد کرگسار
بیامد به پیش صف کارزار.فردوسی.
از تن روئین شیرانداز او بر کرگ و پیل
آن رسد کز تیغ روئین تن بجان کرگسار.
شهاب الدین (از انجمن آرا).

کرگسی.

[کَ گَ] (حامص) خوی و طبیعت کرگس. (ناظم الاطباء).

کرگسی کردن.

[کَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) تقلید کرگس کردن و خوی آن را گرفتن. (ناظم الاطباء).

کرگشه.

[کَ گَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو. کوهستانی و معتدل است و 429 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرگ گیر.

[کَ] (نف مرکب) کرگ گیرنده. شجاع. (یادداشت مؤلف) :
جز تو نگرفت کرگ را به کمند
ای ترا میر کرگ گیر لقب.فرخی.

کرگلین.

[] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ شهرستان کرج. جلگه ای و معتدل است و 149 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرگن.

[کَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. جلگه ای و معتدل است و 542 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کرگندن.

[کَ گَ دَ] (اِ) کرگدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کرگ. (یادداشت مؤلف) :
چو باد از کوه و از دریاش راند بر هوا ماند
به کوشان پیل و کرگندن به جوشان شیر و اژدرها.
شمعی (از فرهنگ اسدی).
رجوع به کرگدن و کرگ شود.

کرگوگردن.

[کُ گَ دَ] (اِخ) کرکو. کرگو. ناحیه ای است در کلارستاق و نصیرالدوله شهریاربن کیخسرو (717 - 725 ه . ق.). در آنجا قصری و قصبه ای و بازاری ساخت که در 850 ه . ق. اقامتگاه ملک اویس بن کیومرث بود. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 154 و ترجمهء آن ص 206).

کرگی.

[کُرْ رَ / رِ] (حامص) حالت و چگونگی و سن کره. (یادداشت مؤلف).
-امثال: خر ما از کرگی دم نداشت ؛ تعبیری مثلی است چون دعوایی خرد و ناچیز نتایج بزرگ بد پیش آرد گویند. (یادداشت مؤلف). یعنی از بیم زیانی بزرگتر از دعوی خسارت پیشین گذشتم. (امثال و حکم).

کرم.

[کَ رَ] (اِ) کلم. (از برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری). غنبید. بقلة الانصار. (یادداشت مؤلف). کرنب. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) :
گفت بخوردم کرم درد گرفتم شکم
سربکشیدم دو دم مست شدم ناگهان.
لبیبی.
هرکه او از کرم دست تو آگاهی یافت
نخرد حاتم طی را به یکی دسته کرم.سوزنی.
اندرین موسم انباز کرم لوزینه ست
از سخای تو شود ساخته این انبازی.
سوزنی.
در روزگار هیچ نشان دیدی از کرم(1)
جز در میان سبزه و اطراف بوستان.
اخسیکتی (از فرهنگ جهانگیری).
گویند مرا خواجگکی هست کریم
یک برگ کرم به که چنو شصت کریم.
علی پنجهیری(2).
|| قسمی گیاه خودرو. (یادداشت مؤلف) :
روز کرم گذشت و کرم(3) را به بوستان
اندر میان سبزه کند انتظار چشم.
شهاب الدین محمد بن رشید.
رجوع به کرنب و کلم شود.
(1) - به معنی جوانمردی و بخشش هم ایهام دارد.
(2) - در یادداشتهای مؤلف این بیت به ابوالمظفر مکّی و بروردهء بلخی هم نسبت داده شده است.
(3) - به معنی جوانمردی و بخشش هم ایهام دارد.

کرم.

[ ] (اِخ) کرم و رونیز دو شهرک است در راه پسا. هوای آن معتدل است و [ دارای ]آب روان و جامع و منبر باشد و غله و میوه، و بعهد اتابکی چون حادثهء پرگ افتاد مگر ایشان بی ادبی کردند، پس به غارت داد و خراب شد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 130). کرم و رونیز دو شهرک اند در راه فسا. هوایش معتدل است به گرمی مایل و آب روان دارد. (از نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 169).

کرم.

[کُ رُ] (اِ) در اصطلاح بنایان، گچ که بار اول بر دیوار زنند تا شمشه کنند. گچ اول که به دیوار زنند شمشهء کاهگل را. (یادداشت مؤلف).

کرم.

[کِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) از موادی است که در آرایش و زیبائی به کار می رود و عبارت است از مخلوط یک یا چند مادهء معطر همراه با گردهای زیبایی که در چربی خوک(2) یا وازلین و یا چربی پشم(3) کاملاً ممزوج شده و بصورت نوعی پماد درآمده است که منحصراً به مصرف آرایش و زیبایی می رسد و بیشتر برای نرم کردن و خوشبو کردن و خوشرنگ کردن دست و صورت به کار می رود. (فرهنگ فارسی معین). || رنگ سفید مایل به زردی به مناسبت رنگ کرم (خامه). نخودی. (فرهنگ فارسی معین). || چربی حاصل از شیر که سه تا چهار درصد شیر را تشکیل می دهد و از آن کره سازند. خامه. || بطور معمول خوردنی که از شیر و تخم مرغ و کره سازند و غالباً پس از غذا بعنوان دسر مصرف کنند. (لاروس). || قسمی دسر فرنگی که انواع دارد: کرم بادامی، کرم پات سیر و کرم قالبی. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Creme. .
(فرانسوی)
(2) - Axonge .
(فرانسوی)
(3) - Lanoline

کرم.

[کَ] (اِ) سبزه و بوته و درخت که بر لب آب روید. (ناظم الاطباء). سبزه را گویند که بر لبهای جوی آب رسته باشد. (برهان). سبزه را گویند که بر لب جویبار بروید. (جهانگیری). || هر چیز را نیز گویند از درخت و بوته و امثال آن که از کنار جوی آب روید. (برهان).

کرم.

[کَ] (ع اِ) درخت انگور. (از برهان) (ناظم الاطباء). تاک. رز. واحد آن کرمة است. (از منتهی الارب). عنب. (از اقرب الموارد). رز. مو. مَیوانه. (یادداشت مؤلف). ج، کُروم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به فارسی تاک و رز و ماو نامند. بستانی و بری می باشد. بری ثمردار انگور او سیاه و ریزه و با عفوصت و شراب آن قابض و سیاه می باشد و بری بی ثمر را در تنکابن دیو رز گویند. (تحفه). پرنفعترین درختان است و ثمراتش به الوان است تا پنجاه و چند نوع گفته اند. (نزهة القلوب). ابن مها درخت او را مطلق ذکر نکند، بلکه کرم الشراب گوید و آن درخت تاک بود و تقید او به شراب به جهت آن است که کرم مختلف است و چون مطلق ذکر کند معلوم نشود که مراد کدام است و یکی از انواع او آن است که عرب او را کرم البری گوید و مویزج از او حاصل آید و عسالیج الکرم آن باشد که به شبه رشته ها از نبات او ظاهر شود بدان تعلق کند به آنچه نزدیک او باشد و او را خیوط نیز گویند. شکوفهء او را فقاح الکرم گویند و به رومی او را زسطراوس گویند. لیث گوید: صفحهء درخت تاک را عرب زرجون گوید و این لغت اهل طایف است و زرجون معرب است و فارسی او زرگون است یعنی او برنگ زر ماند و خمر را به زر تشبیه کنند و صفحهء او را نیز به زر تشبیه کنند. «اوس» گوید: تاک دشتی را شاخها خردتر باشد و ستبر بود و برگ او در صورت خوبتر بود و به نبات عنب الحیه ماند و منبت عنب الحیه در بساتین بود و شکوفهء او به موی حیوان ماند و خوشه های او خرد بود و رنگ او چون رسیده باشد سرخ بود و برگ و شاخ سفید تاک که عرب او را تاک الابیض گوید به برگ تاک بستانی مشابه بود و تعلق او به درختی که در جوار او بود محکمتر باشد و میوهء او سرخ باشد و در بعضی مواضع رنگ پوست از او کنند. و سیاه تاک که عرب او را کرم الاسود گوید برگ او به برگ پوزک ماند و پوزک لبلاب بود و بر درخت و نباتی که در جوار اوست تعلق کند و میوهء او پیش از رسیدن سبز بود و چون برسد سیاه باشد و بیرون بیخ او را رنگ سیاه باشد و میان او کبود بود به شبه آسمانگون. (ترجمهء صیدنه).
- آب کرم؛ شراب. خمر. (یادداشت مؤلف) :
نه نان حنطه به کرسان نه آب کرم به خنب
نه گوشت در رمه دارم نه آرد در کندو.
نزاری.
- بنت الکرم؛ دختر رز. شراب. خمر. (یادداشت مؤلف).
- عسالیج الکرم؛ آن باشد که به شبه رشته ها از نبات او ظاهر شود و بدان تعلق کند (یعنی بیاویزد) به آنچه نزدیک او باشد. (ترجمهء صیدنه). رجوع به کرم شود.
- کرم الابیض؛ سفید تاک. (ترجمهء صیدنه). رجوع به کرم شود.
- کرم البری؛ یکی از انواع کرم که مویزج از او حاصل آید. (ترجمهء صیدنه). رجوع به کرم شود.
- کرم الشراب؛ تاک. (ترجمهء صیدنه). رجوع به کرم شود.
|| باغ انگور. موستان. رز. (یادداشت مؤلف). تاکستان. (فرهنگ فارسی معین). || توسعاً مطلق باغ. (یادداشت مؤلف). درختانی که نزدیک هم کاشته باشند. مقابل بوستان. (فرهنگ فارسی معین). زمینی که گرد آن دیوار باشد و در آن اشجار درهم و فراوان که زراعت در آن ممکن نباشد. ج، کروم. (از اقرب الموارد): و اخبرنی ایضا غیره ان منها [ من الارجوان ] ایضا کثیر بکروم جبل قرطبه من بلادالاندلس. (مفردات ابن البیطار). || حمیل. حلی. یقال: رأیت فی عنقها کرماً حسناً من لؤلؤ. || زمین پاکیزه و مُنقّی از سنگ ریزه ها. || نوعی از زرگری در گلوبندها. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، کروم. (ناظم الاطباء).
- بنات کرم؛ نوعی زیور که در جاهلیت می ساختند. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| قلاده. (از اقرب الموارد). زر و گردن بند. (مهذب الاسماء). || مرد مسلمان. (از اقرب الموارد).

کرم.

[کَ] (ع اِ) جِ کرمة. رجوع به کرمة شود.

کرم.

[کَ] (ع مص) غلبه کردن بر کسی در کرم. یقال: کارمه فکرمه؛ ای فاخره فی الکرم فغلبه فیه. (از اقرب الموارد).

کرم.

[کَ رَ] (ع ص) جوانمرد و بامروت. واحد و جمع و مذکر و مؤنث در وی یکسان است. یقال: هو کرم و هم، هی، هن کرم و ارض کرم و ارضان کرم و ارضون کرم؛ ای کریمة طیبة صالحة للنبات. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرم.

[کُ] (اِ) غم و اندوه و گرفتگی دل باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). تبش و تاسه و رنج و غم و اندوه دل گرفته باشد. (اوبهی). غم و اندوه سخت. (آنندراج). گرم :
هرکه سر از پند شهریار بپیچد
پای طرب را به دام کرم درافکند.رودکی.
سپاسم ز یزدان که از پهلوان
جدا کرد آن کرم و رنج روان.فردوسی.
تو شیری و شیران به کردار غرم
برو تا رهانی دلم را ز کرم.عنصری.
اما صحیح گُرم است. (حاشیهء برهان چ معین).رجوع به گرم شود. || زخم و جراحت. (برهان) (ناظم الاطباء). || چاه مانندی که در صحرا کنند و کناره های آن را با کاهگل اندود کرده و در آن گندم و دیگر غله ها را انبار نموده روی آن را بپوشانند. (ناظم الاطباء).

کرم.

[کُ] (ع اِمص) بزرگی و ارجمندی. (ناظم الاطباء). کرامة. (اقرب الموارد). یقال: افعل کذا و کرما لک؛ یعنی میکنم این کار را جهت اکرام و بزرگی تو. یقال: نعم حبا و کرما. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرم.

[کِ] (اِ) هر حشرهء بری یا مائی و بحری را که به درازی گراید گویند و بغیر آن هم گاه اطلاق کنند. اسم انواعی از حشرات خرد و درشت غالباً دراز و باریک آبی و خاکی و هم آنچه بدین صفت ماند و در معدهء آدمی و دیگر جانوران نیز پیدا شود و هم آنچه مردارهای گندیده و هم آنچه در انواع میوه ها و اطعمهء پخته و خام و دیگر چیزهای دیرمانده پدید آید. (یادداشت مؤلف). شاخه ای از جانوران غیر ذی فقار را که شامل همه گونه های کرم اعم از طفیلی و غیرطفیلی می شود «کرمها» می نامند. این شاخه از جانوران، شاخهء پنجم تقسیمات سلسلهء جانوری را بوجود می آورند. کرمها معمولاً دارای بدنی نرم و کشیده و استوانه ای هستند، برخی کرمها بدنشان از حلقه های متعدد درست شده [ مانند کرم خاکی ] و برخی دارای بندهای بسیار می باشند [ مانند کرم کدو ] و بالاخره برخی فاقد تقسیمات حلقوی یا بندبندی می باشند [ کرم کبد ] بدن کرمها معمولاً دارای یک طبقه پوشش ماهیچه ای نسبتاً ضخیم است که با انقباض و انبساط الیاف آن حیوان حرکت می کند. دستگاه هاضمه کرمها برحسب محیط زندگی این جانوران تغییر فاحش می یابد. مث در کرم خاکی دستگاه گوارش کامل است و شامل دهان و لولهء هاضمه و مخرج و غدد منضم به این دستگاه است، ولی در نزد کرم کدو که بطریقهء جذب اسمزی مواد غذائی را از داخل روده ها و سایر اعضای جانوران و پستانداران اخذ می کند دستگاه گوارش تقریباً از بین رفته است. به همین منوال است دستگاه گردش خون بطوری که در کرم خاکی یک دستگاه عالی و مشخص است و در کرمهای طفیلی از جمله کرم کدو این دستگاه از میان رفته. غالب کرمها در آب می زیند و دارای برنش می باشند که اکسیژن محلول در آب را جذب می نمایند. در کرم خاکی اکسیژن بوسیلهء همهء مخاط بدن جذب میشود از این رو پوست بدن حیوان باید همواره مرطوب باشد تا زنده بماند. (فرهنگ فارسی معین). جانوری دراز که دارای بدنی نرم می باشد. (ناظم الاطباء). جانوری غیر ذی فقار از شاخهء کرمها. (فرهنگ فارسی معین) :
کرم کز توت بریشم کند آن نیست عجب
چه عجب از زمی ار در دهد و گوهر بر.
فرخی.
گرچه نبود میوهء خوش بی پشه و کرم
دهقان ندهد باغ به پشه نه به کرمان.
ناصرخسرو.
چون بفسرد [ عنبر ] و باد او را به کنار دریا برد کرم بر وی گرد آید مرغان فروآیند تا آن کرمان را برچینند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چون سگ و زاغ استخوانی خوردی اکنون همچو کرم
از تن خود گوشت می خور استخوان کس مخور.
خاقانی.
دردی است اجل که نیست درمان او را
بر شاه و وزیر هست فرمان او را
شاهی که بحکم دوش کرمان می خورد
امروز همی خورند کرمان او را.
کمال الدین اسماعیل.
- امثال: کرم درخت از خود درخت است، نظیر: آش چنار از چنار است و کرم پیل خود کفن خود تند بمعنی از ماست که بر ماست و آبگینه ز سنگ می زاید. (از امثال و حکم).
- کرم ابریشم؛ کرم بادامه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کرم پیله. (آنندراج). کرم ایوب. (ناظم الاطباء).کرم بهرامه. غنج ابریشم. (فرهنگ فارسی معین). نوزاد کرمی شکل پروانهء کرم ابریشم است که پس از خروج از تخم بصورت کرمی می باشد که در سطح شکمی دارای اندامهای ظریف کوچک متعددی است و از برگ درخت توت تغذیه میکند. این نوزاد کرمی شکل را لارو(1) کرم ابریشم نیز گویند که پس از آنکه نموّش به حد معینی رسید دور خود پیله می تند و در درون آن دگردیسی می یابد و پس از تبدیل شدن به پروانه پیله را سوراخ کرده از آن خارج می شود. پروانهء کرم ابریشم جزو راستهء پروانگان شبانه است و دارای شکمی بزرگ می باشد. از پیلهء کرم ابریشم قبل از آنکه پروانه آن را سوراخ کند الیاف ابریشم طبیعی تهیه می کنند و از آن پارچه های ظریف می بافند. (از فرهنگ فارسی معین) :
گرچه یکی کرم بریشم گر است
باز یکی کرم بریشم خور است.نظامی.
- کرم اوفتادن دندان؛ کرم خوردن دندان. پوسیدگی دندان :
چون که دندان ترا کرم اوفتاد
نیست دندان برکنش ای اوستاد.مولوی.
رجوع به کرم خوردن دندان شود.
- کرم بادامه؛ کرم ابریشم. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم ابریشم شود.
- کرم بهرامه؛ کرم ابریشم. (فرهنگ فارسی معین) :
کفن حله شد کرم بهرامه را
کز ابریشم جان کند جامه را.
رودکی (از فرهنگ فارسی معین).
- کرم پلاس کسی بودن؛ درصدد عیب جویی وی بودن. (آنندراج). انتقاد نابجا کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
هر دو کرک لباس هم بودند
بلکه کرم پلاس هم بودند.
طالب آملی (از آنندراج).
- کرم پنیر؛ نام گونه ای از بندپایان به نام آکاروس سیرو(2) که در داخل قالب پنیر لانه و از آن تغذیه می کند. (فرهنگ فارسی معین).
- کرم پیله؛ کرم ابریشم. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کرم بادامه. کرم ایوب. (ناظم الاطباء). دودالقز. کرم قز. کرم فیله. (یادداشت مؤلف) :
بهمه شهر بود از آن آذین
در بریشم چو کرم پیله زمین.عنصری.
همچو کرم سرکه که ناگه ز شیرین انگبین
بیخرد چون کرم پیله جان خود سازد هدر.
ناصرخسرو.
و آدمی را در کسب آن چون کرم پیله دان که هرچند بیش تند بند سخت تر گردد. (کلیله و دمنه از فرهنگ فارسی معین).
کرم پیله هم به دست خویشتن دوزد کفن
خرمن خود را به دست خویشتن سوزیم ما.
سنائی.
رجوع به کرم ابریشم شود.
- کرم جگر؛ کرم کبد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم کبد شود.
- کرم خاکی؛ یکی از کرمهای خاکزی از ردهء کرمهای حلقوی که بدنش از انطباق و التصاق حلقه های متشابه تشکیل شده است. در هر حلقه از بدن حیوان چهار جفت تار ظریف ابریشم مانند وجود دارد. وی به کمک دو جفت تار شکمی روی زمین حرکت می کند. کرم باران. کرم لب جوی. کرم لوجوی. کرم لجن. خراطین. زغار کرمه. (از فرهنگ فارسی معین).
- کرم خوردن دندان؛ کرم اوفتادن دندان. پوسیدگی دندان. پوسیدگی و عفونت انساج سخت دندان که با تغییر رنگ ظاهری آنها همراه است در صورتی که پوسیدگی دندان مزمن شود عفونت قسمتهای نرم دندان یعنی مغز و مجاری ریشهء دندان را نیز فرامی گیرد. (فرهنگ فارسی معین).
- کرم رنگرزان؛ قرمز. قرمزدانه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قرمز و قرمزدانه شود.
- کرم روده؛ یکی از کرمهای طفیلی از ردهء کرمهای گرد که دارای بدنی استوانه ای با دو انتهای نازک است و بدنش فاقد حلقه می باشد. گونه ای از این کرم طفیلی انسان است و در رودهء اسب می زید. طول این کرم در گونهء طفیلی انسان بین 15 تا 30 سانتی متر است و عرضش بین 2 تا 5 میلیمتر و معمو ماده ها از نرها بزرگترند. سر این حیوان دارای سه قطعهء دندانه دار است [ مانند زالو ] و تخم حیوان بیضی شکل است. تعداد زیادی با هم می توانند در روده زندگی کنند. سیر تکاملی این کرم بدین ترتیب است که تخمها با مدفوع خارج می شوند و برای اینکه تخمها شکفته شوند باید مدت یکی دو ماه در خاک یا جایی مرطوب بمانند و بعد بوسیلهء آب یا سبزی وارد دستگاه گوارش انسان می شوند. تخمها بوسیلهء لنف وارد دستگاه گردش خون شده به قلب می روند و از آنجا به ریه رانده می شوند. در همین مراحل است که تخمها مبدل به کرمهای کوچک می گردند. در ریه کرمها از نایژه و قصبة الریه بالا آمده از حلق وارد مری می شوند و در همین موقع است که موجب تحریک مخاط حلق شده سبب استفراعهای متوالی می گردند و امکان دارد که با استفراغ خارج شوند. کرم پس از آنکه وارد مری شد قدرت زندگی در دستگاه گوارش را می یابد و کرم بالغ را ایجاد می کند. کرم امعاء. کرم معده. آسکاریس. (فرهنگ فارسی معین).
- کرم سرکه؛ کرم که در سرکه تولید شود :
همچو کرم سرکه که ناگه ز شیرین انگبین
بیخرد چون کرم پیله جان خود سازد هدر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 163).
-امثال: کرم سرکه طعم عسل نداند. (امثال و حکم). رجوع به کرم سک شود.
- کرم سفیدمهره؛ نوعی صدف دریایی که از آن ناقوس سازند. (فرهنگ فارسی معین).
- کرم سک؛ کرم سرکه :
ز راه آگه نبودم همچو گمراه
چو کرم سک ز طعم شهد ناگاه
کنون زآن خفتگی بیدار گشتم
وز آن مستی کنون هشیار گشتم.
(ویس و رامین).
رجوع به کرم سرکه شود.
- کرم سنجاقی؛ کرمک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرمک شود.
- کرم شب افروز؛ کرم شب تاب. کرم شب چراغ. (آنندراج). رجوع به کرم شب تاب شود.
- کرم شب تاب؛ کرم شب چراغ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کرم شب افروز. (آنندراج). شب چراغک. (فرهنگ فارسی معین). بتازی حباحب نامند. (ناظم الاطباء). حشرهء معروف بسیار خرد که شبها در هوا پرد و روشنی از بال و پرش ظاهر می شود و مثل چراغ بتابد. (آنندراج). جانورکی است مختلف الشکل و الحجم و دارای انواع بسیار و بزرگتر و پرنورتر از همه نوعی است که در جزایر آنتیل مابین آمریکای شمالی و جنوبی خصوصاً در جزیرهء کوبا و ژامائیک یافت می گردد و مردم آنجا آن را در فانوس گذارده به سقف اطاق آویزان می کنند و در شب مانند چراغ می تابد و روشن می کند همهء آن اطاق را و در روشنائی آن خیاطی و دیگر کارها را بجا می آروند و خانمهای این جزایر آن را برای زینت شبانه در لباسها و گیسوهای خود می گذارند و نیز زنهای رقاص چند عدد از این کرمها را بر لباسهای خود که از الیاف پوست درخت بافته شده نثار می کنند و چون در بین رقص دور زنند پرتو این کرمها در هم آمیخته گشته چنان بنظر می آید که یک دایره ای از شعلهء آتش بر دور آنها دوران می کند. (ناظم الاطباء). حشره ای است از راستهء قاب بالان. نوع مادهء این حشره بی بال است و دارای فسفرسانس مخصوص می باشد که شبها در تاریکی میدرخشد و موجب جلب حشرات نر میشود. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر کرم شب تاب آتش نماید
از آن آتش انس و سنائی نباشد.خاقانی.
به یک خنده گرت باید چو مهتاب
شب افروزی کنم چون کرم شب تاب.نظامی.
پیش مردان آفتاب صفت
به اضافت چو کرم شب تابی.سعدی
کرم شب تاب پیش چشمهء آفتاب چه تاب آرد. (دولتشاه سمرقندی از امثال و حکم).
- کرم شب چراغ؛ کرم شب تاب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کرم شب تاب شود.
- کرم قرمز؛ قرمزدانه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قرمزدانه شود.
- کرم کار؛ کسی که دایماً به کار مشغول است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم کاری بودن و کرم کار داشتن شود.
- کرم کاری بودن؛ آگاهی بسیار از آن داشتن. سخت آگاه از آن و عظیم ماهر بدان و نیک دانا به آن کار بودن. مطلع از تمام جزئیات آن بودن. سخت نیکو دانستن آن. (یادداشت مؤلف).
- کرم کاری داشتن؛ خارخار کار داشتن و نیز گویند کرم این کار است یعنی ماهر و بلد این کار است. (آنندراج). علاقهء بسیار بدان داشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
چو خارد پشت زخم خویش [ اسب ] بسیار
عجب مشمر که دارد کرم این کار.
امیر یحیی شیرازی (از آنندراج).
صبر کردن به صفای تو بسی مرغوب است
کرم این کار مرا بیشتر از ایوب است.
مخلص کاشی (از آنندراج).
رجوع به خارخار شود.
- کرم کبد؛ یکی از کرمهای طفیلی از ردهء کرمهای پهن که در مجاری صفراوی و کبد گوسفند می زید. کرم جگر. (فرهنگ فارسی معین).
- کرم کتاب؛ آنکه دایم کتاب مطالعه کند. (از فرهنگ فارسی معین). کتاب شناس.
- کرم کدو؛ یکی از کرمهای طفیلی از ردهء کرمهای پهن که عموماً انگل دامها و دیگر پستانداران و انسان می شوند. کرم کدو دو گونهء مهم دارد: یکی کرم کدوی قلاب دار(3) یا تنیای مسلح که میزبان واسطه اش خوک است و بوسیلهء خوردن گوشت نیم پختهء این حیوان به انسان سرایت می کند. دیگر کرم کدوی بدون قلاب(4) یا تنیای غیرمسلح که میزبان واسطه اش گاو است و بر اثر خوردن گوشت گاو نیم پخته انسان مبتلا می شود و در مملکت ما این گونه بیشتر شایع است. چون با خوردن تخم کدو بمقدار 50 تا 100 گرم مقداری از این کرم از روده دفع می شود، بدین جهت قدما خیال می کردند که خود تخم کدو موجب ایجاد این کرم است [ وجه تسمیه به همین علت است ] تنیا. حب الدیدان الطوال. حب القرع. (از فرهنگ فارسی معین).
- کرم گذاشتن سر؛ سری چرکین و ناشسته داشتن؛ سرش کرم گذاشته یعنی چرکین و ناشسته است. (یادداشت مؤلف).
- کرم معده؛ کرم امعاء. کرم روده. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم روده شود.
- کرمهای حلقوی؛ کرمهای زرفینی. رده ای از شاخهء کرمها که بدنشان از انطباق حلقه های متوالی بوجود آمده است، مانند: کرم خاکی و کرمهای پرتار دریایی. (فرهنگ فارسی معین).
- امثال: مثل کرم لول زدن ؛ بسیار حرکت کردن و جنبیدن.
مثل کرم معده ؛ باریک و سفید بی ملاحت؛ سخت لاغر و باریک و با رنگی پریده. (یادداشت مؤلف).
|| نوزاد حشرات که دارای بدنی نرم و دراز و کرم مانند هستند و هنوز بصورت حیوان بالغ درنیامده اند در تداول عامه به نام کرم خوانده می شوند. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول زنان، حسد: کرم نیست اژدهاست؛ یعنی حسدی فوق العاده است. (یادداشت مؤلف). || خارخار. (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Larve .
(فرانسوی)
(2) - Acarus siro .(لاتینی)
(3) - Taenia soluim .(لاتینی)
(4) - Taenia saginata

کرم.

[کَ رَ] (ع اِمص) جوانمردی. مردمی. عزیزی. ضد لؤم. (ناظم الاطباء). جوانمردی و همت باشد. (برهان). مروت و سخاوت و عزیزی و بزرگواری. (غیاث اللغات). همت و مروت و سخاوت. ضد لاَمت. (از ناظم الاطباء) :
میر اجل مظفر عادل
قطب کرم و نتیجهء حری.منوچهری.
امروز خوشم بدار و فردا با من
آنچ از کرم تو می سزد آن می کن.خیام.
قضیت کرم عهد آن است که بردن مرا وجهی اندیشید و حیلتی سازید. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 111). شیر گفت: این اشارت از کرم و وفا دور است. (کلیله و دمنه). آنچه از روی کرم بر شما واجب بود بجای آرید. (کلیله و دمنه). و اعتماد بر کرم عهد و حصافت رای تو مقصور داشته ام. (کلیله و دمنه).
همه بگذار کدامین گنه است
که فزون از کرم یزدان است.انوری.
بر اهل کرم لرز خاقانیا
که بر کیمیا مرد لرزان بود.خاقانی.
اگر ثلثی از ربع مسکون بجویی
وفا و کرم هیچ جایی نیابی.خاقانی.
هرکه یقین را به توکّل سرشت
بر کرم الرزق علی الله نوشت.نظامی.
در کرم آویز و رها کن لجاج
از ده ویران که ستاند خراج.نظامی.
و او به یکی دانه ز راه کرم
حله درانداخته و حله هم.نظامی.
چون کرم این کرم را بیدار کرد
اژدهای جهل را این کرم خورد.مولوی.
ماند خواهم تا رسیده یا رسم
حق کند با من غضب یا خود کرم.مولوی.
درویشی در آتش فاقه می سوخت... کسی گفتش چه نشینی که فلان در این شهر طبعی کریم دارد و کرمی عمیم. (گلستان). پادشاه را کرم باید تا خلق بر او گرد آیند. (گلستان).
کرم بین و لطف خداوندگار
گنه بنده کرده ست و او شرمسار.
سعدی (گلستان).
هرکه با ابر کرم کرد چو دریا صائب
در حقیقت بهمه روی زمین احسان کرد.
صائب (از آنندراج).
- باکرم؛ سخی. بخشنده. کریم :
تو خداوندگار باکرمی
گرچه ما بندگان بی هنریم.سعدی.
- بکرم؛ از روی کرم. باکرم :
کار لوزینهء ما را بکرم ساخته کن
که نخستین سخن از تنگ شکرانبازی.
سوزنی.

کرم.

[کَ رَ] (ع مص) کرامة. کرمة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مکرماً. (ناظم الاطباء). نفیس گردیدن و باعزت شدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). باثروت شدن. (ناظم الاطباء). || اعطاء بسهولت. ضد لؤم. (از اقرب الموارد). اعطاء بسهولت. (تعریفات). سهل نمودن بر نفس انفاق مال بسیار در اموری که نفع آن عام باشد و قدرتش بزرگ بر وجهی که مصلحت اقتضا کند. (از نفائس الفنون). جوانمرد گردیدن. (ناظم الاطباء). || بسیارباران گردیدن ابر. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و کرم کرماً؛ ای ادام الله لک کرما؛ یعنی پایدار کناد خداوند بزرگی ترا. (ناظم الاطباء). || کرمت ارضه؛ نیرو داده شد آن زمین و نیکو رویانید. || کارمته مکارمة فکرمته (از باب نصر)؛ یعنی غالب آمدن او را در کرم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرم آباد.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. جلگه ای و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد که از طایفهء نورعلی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرم آباد.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. جلگه ای و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد که از طایفهء یوسف وند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرم آباد.

[کَ رَ] (اِخ) فرسخی میانهء شمال و مشرق مرو است. (فارسنامهء ناصری).

کرم آباد.

[کَ رَ] (اِخ) هشت فرسنگی جنوب شهر داراب است. (فارسنامهء ناصری).

کرماء .

[کُ رَ] (ع ص، اِ) جِ کریم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جوانمردان. بامروتان. (از آنندراج). رجوع به کریم شود.

کرمائل.

[کَ ءِ] (اِخ) کرمائیل. (انجمن آرای ناصری). یکی از دو خوالیگر ضحاک نام دیگری ارمایل بود و هر روز از دو آدمی که برای کشتن می آوردند تا مغز سر آنان را به ماران رسته بر دوش ضحاک دهند یکی را می کشتند و یکی را آزاد می کردند و بجای مغز آن کس مغز سر گوسفند داخل می نمودند گویند کردان از آن جماعتِ آزاد کرده اند. رجوع به برهان شود.

کرمات.

[ ] (ع اِ) جِ کرمة. وزنی از اوزان و هر کرمة شش قیراط است. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرمة شود.

کرماج.

[کَ] (اِ) پامچال جنگلی. (یادداشت مؤلف). رجوع به پامچال جنگلی شود.

کرماجان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور شهرستان کرمانشاهان. سرد و معتدل است و 495 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرمازو.

[کَ] (اِ) این نام در کتول و کجور و جواهردشت رامسر متداول است(1) و آن گونه ای از بلوط است. (یادداشت مؤلف). یکی از گونه های بلوط است که به نام محلی پالط نیز خوانده می شود. رجوع به بلوط شود.
(1) - Onercus atropatana.

کرماسیس.

[کِ] (اِ) به یونانی گوشت سرخی را گویند که در اندرون چشم آدمی پیدا شود. (برهان). غشاء مخاطی که حدقهء چشم را به پلکها متصل کند، چنانکه گویند یونانی است. (دزی از حاشیهء برهان چ معین).

کرماطة.

[کَ طَ] (اِخ) بازار و حصنی در ایناون و این را در کتاب عمرانی دیده ام و نمی دانم ایناون کجاست. (از معجم البلدان).

کرماک.

[کِ] (اِخ) دهی است از بلوک فاراب دهستان عمارلو از بخش رودبار شهرستان رشت. کوهستانی، معتدل و مرطوب است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کرمالیم.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. کوهستانی و معتدل است و 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

کرمان.

[کِ] (اِ) قلعه و حصار. || بندر. (ناظم الاطباء).

کرمان.

[کِ] (اِخ) ناحیتی است مشرق وی حدود سند است و جنوب وی دریای اعظم است و مغرب وی ناحیت پارس است و شمال وی بیابان سیستان است و این ناحیتی است که هرچه بسوی دریاست جایهای گرمسیری است و مردمانی اند اسمر و جای بازرگانان است و اندر وی بیابانهاست و از وی زیره و خرما و نیل و نی شکر و پانید خیزد. طعامشان نان ارزن است و هرچه از دریا دور است و به بیابان سیستان نزدیک است جایهایی است سردسیر، آبادان، با نعمتهای بسیار و تنهای درست و اندر وی کوههای بسیار است و اندر وی معدن زر و سیم است و مس و سرب و مغناطیس. شهرهای کرمان بنابه نقل حدود العالم عبارت بوده است از: 1- سیرگان، قصبهء کرمان است و مستقر پادشاست و شهری بزرگ است. 2- بافت و خیر(1)، دو شهرکند آبادان و با نعمت فراوان. 3- جیرفت، شهری است نیم فرسنگ اندر نیم فرسنگ و جای آبادان است و بسیار با نعمت است. 4- شیران، شهرکی است به براکوه نهاده میوه و هیزم و برف جیرفت از این شهرست. 5 - مغون، ولاشکرد، کومین و بهروکان، شهرکهایی اند خرد و بزرگ و از این شهرها نیل و زیره و نی شکر خیزد. 6- بلوچ، مردمانی اند میان این شهرها و میان کوه کوفج نشسته بر صحرا و دزدپیشه و شبان و ناپاک و خونخواره و این مردمان بسیار بودند و پناه خسرو ایشان را بکشت به حیلتهای گوناگون. 7- کوفج، مردمانی اند بر کوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروهند و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر. 8- هرموز، بر نیم فرسنگی دریای اعظم است جایی است سخت گرم و بارگه کرمان است. 9- شهر روا، شهرکی است بر کنارهء دریا و اندر وی صیادانند. 10- سوریقان، مزروقان، کسبان، روین، خبروقان شهرهایی اند با آب چاه و نعمتی فراخ و هوایی معتدل. 11- کاهون، خشناباد، دو شهرکند خرد به راه پارس. 12- کفتر و دهک، دو شهرکند بر کوه بارجان. 13- ده کور(2) و دارجین(3)، دو شهرکند میان بم و جیرفت، آبادان و با نعمت بسیار و از وی دارچین خیزد. 14- خواش و ریقان، دو شهرکند میان سند و میان کرمان اندر بیابان نهاده. 15- شامات... قار(4)، حنان(5)غبیرا، کوغون، رائین، سروستان و دارجین، شهرهایی اند میان سیرگان و بم. 16- بل، شهری است با هوائی تندرست و حصاری محکم و از جیرفت مهمتر است و اندر وی سه مزگت جامع است: یکی خوارج و یکی مسلمانان را و یکی اندر حصار. 17- نرماشیر، شهری خرم و آبادان. 18- بهره(6)، آخر شهر کرمان است و بر بیابان نهاده و از آنجا به سیستان روند. 19- سِبِه، شهری است اندر میان بیابان میان نهله(7) و سیستان نهاده و از عمل کرمان است. 20- فردسر، ماهان و خبیص شهرهایی است با نعمت بسیار. 21- بردسیر و چترود، دو شهرکند بر راه هری و کوهستان. 22- کوتمیدان، کردکان و انار، شهرکهایی است بر راه رودان از پارس. و میان سیرگان و بردسیر کوهستانی است سخت آبادان با نعمت بسیار و اندر وی 268 ده است آبادان و اندر همهء ناحیت کرمان رودی نیست بزرگ، چنانکه کشتی اندر وی بتواند رفتن و اندر کوههای وی مردمان اند دراز زندگانی و تندرست. (از حدود العالم چ ستوده صص 126-129). صاحب نزهة القلوب در شرح کرمان آرد: کرمان به کرمی منسوب است که هفتواد داشته و حکایت آن مشهور است، پانزده شهر است و اکثر هوای معتدل دارد حدودش تا مکران و مفازه ای که در آن حدود است و تا شبانکاره و عراق عجم و مفازه ای که مابین کرمان و قهستان است و دارالملکش، شهر گواشیر است. در تاریخ کرمان آمده است که گشتاسف آنجا آتش خانه ساخته بود، پس اردشیر بابکان قلعهء شهر ساخت و بردشیر خواند بهرام بن شاپور ذوالاکتاف بر آن عمارات افزود و در کتاب سمط العلی آمده است که حجاج بن یوسف غضبان بن القبشعری را به فتح آن ولایت فرستاده بود او به حجاج نوشته بود: ماؤها و شل و ثمرها دفل و لصهابطل ان قل الجیوش بها ضاعوا و ان کثرت جاعوا. او آن سپاه را بازخواند و در عهد عمر بن عبدالعزیز بر دست صفوان فتح شد و به فرمان عمر عبدالعزیز در او مسجد جامع عتیق ساختند. جامع تبریزی تورانشاه سلجوقی ساخت و در گواشیراز مزار اکابر، اولیا شاه شجاع کرمانی است. شهرهای مهم کرمان بنابه نقل کتاب نزهة القلوب عبارتند از: 1- بم، که کرم هفتواد آنجا بترکید بدین سبب آن را بم خواندند. 2- جیرفت در تاریخ کرمان آمده است بوقت آنکه عبدالله عمر عبدالعزیز رضی الله عنها فتح کرمان می کرد. آن موضع بیشه بود و در او سباع ضاری بود، لشکر اسلام آن را پاک کردند و دیهها ساختند و هر یک به نام بانیش موسوم گردانیدند. هوایش گرم است و آبش از دیورود. 3- خبیص، هواش گرم است و آبش از رود است. 4- ریغان، در تاریخ کرمان آمده که بهمن بن اسفندیار ساخت هوایش گرم است. 5 - سیرجان، هوایش به گرمی مایل است و در او قلعه ای محکم است. 6- شهر بابک، بابک جد مادری اردشیر بابکان ساخته است. 7- نرماشیر، در تاریخ کرمان آمده که اردشیر بابکان ساخت. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم صص 139-141). کتاب ایرانشهر و فرهنگ جغرافیایی ایران شهرهای استان کرمان را بدینگونه آورده اند: کرمان، رفسنجان، جیرفت، سیرجان، بم و بافت :
چو بگذشت یک چند بر هفتواد
مر آن حصن را نام کرمان نهاد.
فردوسی.
ترا بشارت باد ای ولایت کرمان
به فتح نامهء شاه از بلاد هندستان.
عثمان مختاری (از آنندراج).
از بهر صدر خواستمی اصفهان کنون
چون صدر غایبست چه کرمان چه اصفهان.
خاقانی.
طمع کرده بودم که کرمان خورم
که ناگه بخوردند کرمان سرم.
سعدی (بوستان).
در روی زمین نیست چو کرمان جایی
کرمان دل عالم است و ما اهل دلیم.
شاه نعمت الله ولی.
رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7، ایرانشهر ج 2، تاریخ سیستان و کتاب مفصل تاریخ کرمان احمدعلی خان وزیری کرمانی شود.
(1) - ظ: خَبْر.
(2) - ن ل: ده گوز.
(3) - ن ل: دارچین، دارزین امروزی. (حاشیهء حدود العالم چ ستوده ص 138).
(4) - ظ: بهار. (حاشیهء چ ستوده ص 128).
(5) - خَنّاب. (حاشیهء حدود العالم چ ستوده ص 128).
(6) - بهره، فهرج. (حاشیهء حدود العالم چ ستوده ص 128).
(7) - ظ: پهره. (حاشیهء حدودالعالم چ ستوده ص 128).

کرمان.

[کِ] (اِخ) (شهر...) یکی از شهرهای مهم کشور و مرکز استان هشتم است. این شهر در زمان سلاطین ساسانی بنا شده است بانی آن بهرام پنجم است که در زمان ولیعهدی به کرمانشاه ملقب بوده است. طول جغرافیایی آن 57 درجه و 5 دقیقه و عرض 30 درجه و 17 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا 1700 متر است. شهر در نقطه ای پست قرار گرفته، جنوب آن شنزار، باختر کویر و خاور و شمال کوه سعیدی است. در خاور نزدیک شهر چند تپه مرتفع وجود دارد که آثار خرابه های بسیار قدیمی شهر بالای آن مشاهده می شود که قلعه دختر و قلعه اردشیر و کوه نقاره خانه نامیده میشود. هوای شهر سردسیر و معتدل است. بازار شهر به نام بازار وکیل از بناهای زمان زندیه است. بناهای قدیم دیگر عبارتند از: مسجدجامع، مسجد ملک، مسجد گنج، مسجد پامنار، سرای گلشن، سرای گنجعلی خان، مسجد و مدرسهء ابراهیم خان، بقعهء خواجه خضر، گنبد جبلیه. قالی و قالیچهء این شهر شهرت بسیار دارد و نزدیک به 20هزار نفر در کار طرح و رنگ روکارگیری و غیره فعالیت دارند. قریب به 5هزار زردتشی در کرمان سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). کرمان در زمان هخامنشیان بوتیا نام داشته و بعدها به اسم کارامانیا مشهور شد و کم کم به کرمان تبدیل گردید. این نام بعدها مرکز حکومت یعنی شهر گواشیر نیز اطلاق شده است. قسمت عمدهء اهالی آن از ایرانیان قدیمند. دسته هایی از عرب و ترک نیز بعدها در آنجا ساکن شده اند. سه هزار تن از سکنهء کرمان زردشتی هستند. مردم آن دارای ذوق صنعتی و در نساجی معروفند. صنعت قالیبافی آن اهمیت بسیار دارد. حومهء کرمان دارای 283 قریه و تقریباً8888 خانوار است و نزدیک به 43858 تن سکنه دارد. (یادداشت مؤلف). نام شهری است مشهور مشتمل بر هیجده بلوک معمور، بخوبی آب و هوا معروف و خلقش به دلیری و فقیری موصوف. شال پشمینهء آنجا مانند کشمیری ممتاز. گفته اند کرمان نام پسرزادهء نوح بوده و بنای شهر قدیم را اردشیر بابکان نهاده که به بردسیر مشهور است و از مواضع شهر جرون بوده و جزایر و بنادر و سواحل دریا را جرونات می نامیده اند. باری در این سنوات ولایت کرمان به هیجده بلوک منقسم است که سیرجان و خبیص و بم و نر ما شیر و کونبان و ماهان و راور و جیرفت و رفسنجان معروف است و هوای آن ولایت بسیار ممتاز است و مردمانش فقیرمشرب و کاسب و شجاع و دلیرند و گویند کریمان پدر نریمان آن شهر را به نام خود بنا نهاده زیرهء سیاه در نواحی آن خوب بهم می رسد. (از آنندراج) (از انجمن آرای ناصری).

کرمان.

[کِ] (اِخ) (شهرستان...) یکی از شهرستانهای مهم استان هشتم کشور است. از شمال به استان نهم و از خاور به دشت لوت و از جنوب به شهرستان بم و از باختر به سیرجان و از شمال باختری به رفسنجان محدود است. این شهرستان از پنج بخش زیر تشکیل شده است: 1- بخش مرکزی شامل دهستانهای حومه، باغین، حرجند، درختنگان و زنگی آباد. 2- بخش ماهان شامل دهستانهای حومه، ماهان و جویبار. 3- بخش شهداد شامل دهستانهای شهداد، جوشان، گوک، کشیت، نسک، سیرچ و چهارفرسخ. 4- بخش زرند شامل دهستانهای حومهء زرند، سیریز، حصن، طغرالجرد، دشت خاک، سربنان، حتکن و سبلوئیه. 5- بخش راور شامل دهستان حومهء راور کوهبنان. بطور کلی شهرستان کرمان از 713 ده تشکیل شده است و جمعیت آن بالغ بر 178000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کرمان.

[ ] (اِخ) شهری است قریب غزنه و مکران. (منتهی الارب). ناحیه ای از غزنین. (تاریخ جهانگشا چ لیدن ج 1 ص 108). شهری است میان غزنه و بلاد هند و از اعمال غزنه است و میان آن و غزنه چهار روز راه است. (از معجم البلدان).

کرمان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان راستوپی بخش سوادکوه شهرستان ساری. 190 تن سکنه دارد. کوهستانی و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرمان.

[ ] (اِخ) شهرکی از تبت که به قدیم از چین بود. (حدود العالم).

کرمان.

[کُ] (ع مص) ارجمندی و بزرگی. (ناظم الاطباء). کرامت. (از اقرب الموارد). || یقال: افعل کذا و کرماناً لک؛ یعنی میکنم این کار را جهت اکرام و بزرگی تو. (ناظم الاطباء).

کرمان جوب.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. سردسیری و مالاریائی است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرمان شاه.

[کِ] (اِخ) لقب بهرام بن شاپور بود. در ترجمهء طبری آمده بهرام بن شاپور را کرمانشاه خواندند، زیرا که شاپور او را پادشاهی کرمان داده بود و به کودکی آنجا فرستاده بود. ابن بلخی می نویسد: بهرام بن شاپور ذی الاکتاف را از بهر آن کرمانشاه گفتندی که به روزگار پدرش و برادرش کرمان او داشت. (فارسنامهء ابن بلخی چ اروپا ص 73). || لقب بهرام بهرامیان است و او بهرام پسر بهرام پسر اورمزد پسر شاپور پسر اردشیر بابکان است که چهار ماه سلطنت کرد. (یادداشت مؤلف). پس از وفات بهرام دوم در سنهء 203 م. پسرش وهرام سوم به تخت نشست، اما سلطنتش بیش از چهار ماه دوام نیافت نرسه پسر شاپور اول که عم پدر این پادشاه جوان بود طغیان کرد و غالب شد. (از ایران در زمان ساسانیان ص 257).

کرمانشاه.

[کِ] (اِخ) (شهر...) شهر کرمانشاه یکی از شهرهای مهم باختر کشور و مرکز استان پنجم است. در زمان سلاطین ساسانی بنا شد و بانی آن بهرام چهارم، ملقب به کرمانشاه بود و به نام بانی آن نامیده شد. 47 درجه و 5 دقیقه طول و 24 درجه و 19 دقیقه عرض و 1410 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. کرمانشاه در دامنهء کوه سفید و 6هزارگزی جنوب رودخانهء قره سو واقع شده است. هوای آن سرد و سالم و بری است. از ابنیهء قدیم و قابل ملاحظه مسجد عمادالدوله، مسجد حاج محمدتقی، مسجدجامع، مسجد وکیل الدوله معروف به مسجد حاج شهبازخان، مسجد شاهزاده، تکیه معاون الملک و تکیهء بیگلربیگی را میتوان نام برد. تصفیه خانهء نفت ملی ایران در شمال خاوری این شهر کنار رودخانهء قره سو ساخته شده که نفت خام از چاههای نفت شاه به آنجا می رسد و تصفیه می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). در اطراف شهر کتیبه ها و نقوش بسیار از دورهء ساسانی موجود است. در زمان آل بویه بناهایی ساخته شده که همه خراب شده است. پس از جنگ حلوان قشون اسلام کرمانشاه را بدون مقاومت مسخر کرد و چون در سر راه شرق به غرب بود اهمیت یافت. از زمان صفویه به بعد که دولت عثمانی کردستان را تصرف کرد. کرمانشاه اهمیت بیشتری پیدا کرد و شاهان صفوی بخصوص شاه اسماعیل در آنجا استحکامات بسیار ساختند. طاق بستان در نزدیکی این شهر در کنار چشمهء بزرگی ساخته شده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 453). لقب این شهر دارالدولة است. (یادداشت مؤلف). قرمیسین. نام شهری و مدینه ای است. (برهان). نام شهری است مشهور از بناهای خسروپرویز و نشستنگاه او بوده است. گویند مکان مرتفعی به بلندی یکصد ذرع بشکل مربع برای پرویز ساخته بودند و سنگها را به سیخهای آهن چنان به یکدیگر متصل کرده که در میانهء احجار دیده نمی شد و گمان می رفت که یکپارچه سنگ است و پس از اتمام آن عمارت آمدند خدمت او فغفور چین و خاقان ترک و ملک هند و قیصر ملک روم و جلوس کرد در آن عمارت خاصه که هزار درخت کرم یعنی رز انگور در آن کاشته بودند و جشنی خسروانه کرد با شاهان و کرم و بخشایشی فرمود با شاهان. الحاصل ایوان مداین و صورت پرویز و شیرین و شبدیز همه در آن ولایت است و قرمیسین معرب کرمانشاهان است. گویند اصل بنای کنگور از قبادبن پیروز بوده و کرمانشهان در آن کوره ساخته. (از آنندراج) (از انجمن آرا). شهرکی است [ از جبال ] بر ره حجاج انبوه و آبادان و با نعمت بسیار. (حدود العالم). آن را در کتب قرماسین نوشته اند. از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات «فج» و عرض آن از خط استوا «لدک»، بهرام بن شاپور ذوالاکتاف ساسانی ساخت و قبادبن فیروز ساسانی تجدید عمارتش کرده، در او جهت خود عمارت عالیه ساخت و پسرش انوشیروان عادل در او دکه ای ساخت صد گز در صد گز و در یک جشن فغفور چین و خاقان ترک و رای هند و قیصر روم او را دستبوس کردند. شهری وسط بوده است اکنون دهی است و صفهء شبدیز در آن حدود است و خسروپرویز ساخته و در صحرای آن باغی ساخته بود دو فرسنگ در دو فرسنگ و بعضی از آن مثمر گردانیده، چنانکه همهء میوه های سردسیری و گرمسیری در او بودی و باقی چون میدانی به علفزار داشته و در او انواع حیوانات سرداده توالد و تناسل کردندی. (نزهة القلوب). رجوع به جغرافیای غرب ایران، کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، مجمل التواریخ گلستانه، ایرانشهر ج 2، کرمانشاهان و کرمانشهان شود.

کرمانشاه.

[کِ] (اِخ) ابن قراارسلان قادربیک. دومین تن از سلجوقیان کرمان که در 465 ه . ق. جلوس کرد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فرهنگ فارسی معین، تاریخ افضل صص 23-24، غزالی نامه ص 303 و مدخل سلجوقیان شود.

کرمانشاهان.

[کِ] (اِخ) (شهرستان...) یکی از شهرستانهای بزرگ استان پنجم کشور است. از شمال به سنندج و از شمال خاور به اسدآباد همدان و از جنوب به شاه آباد و از خاور به شهرستانهای نهاوند و تویسرکان و از جنوب خاوری به خرم آباد محدود است. شهرستان کرمانشاهان از بخشهای زیر تشکیل شده است: 1- بخش مرکزی شامل دهستانهای حومه، دروفرامان، پایروند خالصه، الهیارخانی، میان دربند، بیلوار و ماهیدشت علیا و سفلی. 2- بخش سنقر و کلیائی شامل دهستانهای کلیائی و فعله گری. 3- بخش کنگاور شامل دهستان کنگاور. 4- بخش صحنه شامل دهستانهای حومه، دینور، چمچمال و خدابنده لو. 5- بخش سنجابی شامل دهستان سنجابی. 6- بخش گوران شامل دهستان گوران قلخانی. 7- بخش ثلاث شامل دهستان باباجانی، قبادی و ولدبیگی. این شهرستان از 1505 ده تشکیل شده است و جمعیت آن نزدیک به 428000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). از شمال محدود است به کوههایی که فاصلهء بین رود دیاله و گاماساب می باشد، از مشرق به کوههای کنگاور، از جنوب به کوههای کلهر و از مغرب به خاک عراق و شامل دو ناحیهء متمایز است: اول ناحیهء جلگه ای که بکلی نواحی آن مختلف است. چین خوردگیهای این قسمت نسبتاً منظم تر از کردستان و امتدادشان از شمال به جنوب شرقی و مانند دیواری قرار گرفته است. اراضی آن دارای جنگلهای وسیع و معادن بسیار است. مطابق تحقیقات معلوم شده که کرمانشاه مرکز قوم مادی بوده و بعد از زمان اشکانیان نیز اهمیّت داشته و از زمان ساسانیان آن را ایالت ماه مینامیدند و در ابتدای دورهء اسلامی خرابه های شهر کامبادم در شمال شهر کرمانشاه یافت شده. تقسیمات حکومتی کرمانشاهان از قرار ذیل است: 1- کرمانشاه و حومه. 2- سنقر کلیائی. 3- میان دربند و بالا دربند. 4- دینور. 5- کنگاور. 6- ماهیدشت و هارون آباد و فیروزآباد. 7- کرند. 8- ذهاب و قصر. 9- هرسین. (از فرهنگ جغرافیای سیاسی کیهان). و رجوع به کرمانشاه شود.

کرمانشاهان.

[کِ] (اِخ) ناحیه ای است جنوب زین الدین و مغرب یزد. (فارسنامهء ناصری).

کرمانشاهی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کرمانشاه. از مردم کرمانشاه. (فرهنگ فارسی معین). || ساخته و پرداخته یا حاصل از ناحیهء کرمانشاه، چون: گیوهء کرمانشاهی و روغن کرمانشاهی. (فرهنگ فارسی معین).

کرمانشه.

[کِ شَهْ] (اِخ) کرمانشاه. لقب بهرام بهرامیان است. رجوع به کرمانشاه شود :
چو بنشست بهرام بهرامیان
ببست از پی داد و بخشش میان
به تاجش زبرجد برافشاندند
همی نام کرمانشهش خواندند.فردوسی.

کرمانشه.

[کِ شَهْ] (اِخ) کرمانشهان. (از آنندراج). کرمانشاه :
پس از دوران دولتشه به کرمانشه یکی بنگر
چنان بینی مداین را که بی نوشیروانستی.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به کرمانشهان، کرمانشاه، کرمانشاهان و قرمیسین شود.

کرمانشهان.

[کِ شَ] (اِخ) کرمانشاهان. شهر کرمانشاه. شهری است مشهور که آن را کرمانشه نیز گویند :
به ده فرسنگ از کرمانشهان دور
نه از کرمانشهان بل از جهان دور.نظامی.
به کرمان رسید از کنار جهان
ز کرمان درآمد به کرمانشهان.نظامی.
رجوع به کرمانشاهان و قرمیسین شود.

کرمانی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کرمان. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || از مردم کرمان. (ناظم الاطباء). اهل کرمان، چون: شاه نعمت الله ولی کرمانی. || ساخته و پرداختهء کرمان. (از فرهنگ فارسی معین).

کرمانی.

[کِ] (اِ) قسمی از فولاد که فولاد دمشقی نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کرمانی.

[کِ] (اِخ) ابوالقاسم. از مشایخ است. (تاریخ گزیده چ عبدالحسین نوائی ص 676). رجوع به تاریخ گزیده شود.

کرمانی.

[کِ] (اِخ) ابوالقاسم. او حکیمی معاصر ابوعلی سینا بود. رجوع به ابوالقاسم کرمانی شود.

کرمانی.

[کِ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن موسی کرمانی. ورزیدهء در نحو و لغت بود و خط نیکوئی داشت که مردم به آن رغبتی داشتند و نقلش از روی صحت و درستی بود و وراقی می کرد. این کتابها از اوست: کتاب ما اغفله الخلیل فی کتاب العین و ذکر انه مهمل و هو مستعمل و ما هو مستعمل و قد اهمل. کتاب جامع فی النحو، کتاب النحو، کتاب الموجز فی النحو. (الفهرست ترجمهء رضا تجدد ص 134).

کرمانی.

[کِ] (اِخ) رجوع به ابوعبدالله محمد بن عبدبن محمد بن موسی الکرمانی شود.

کرمانی.

[کِ] (اِخ) یکی از بنی مهلب که در زمان مروان حمار آخرین خلیفهء اموی در خراسان خروج کرد و میان او و نصر سیار محاربات رفت و در اثنای آن ابومسلم در 129 ه . ق. دعوت بنی عباس را آشکار کرد و با کرمانی در جنگ نصر سیار متفق شد. عاقبت کرمانی بر دست سپاه نصر سیار کشته آمد و نصر از ابومسلم بگریخت و در حدود ری و ساوه بمرد. (تاریخ گزیده چ عبدالحسین نوایی ص288).

کرمانی.

[کِ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی است. (جغرافیایی سیاسی کیهان ص 84). این طایفه مرکب از 150 خانوار است و در خفر و آباده مسکن دارند. (یادداشت مؤلف).

کرمانی.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان. کوهستانی و سردسیر است و 128 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کرمانی.

[کِ] (اِخ) ابویوسف یعقوب بن یوسف الکرمانی النیشابوری الشیبانی الفقیه الحافظ، معروف به ابن اخرم و متوفی در سنهء 287 ه . ق. وی منسوب به کرمانیه محله ای از محله های نیشابور است. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان و کرمانیه شود.

کرمانی.

[کِ] (اِخ) عمرو، مکنی به ابوالحکم بن عبدالرحمن بن احمدبن علی. رجوع به ابوالحکم بن عبدالرحمن شود.

کرمانی.

[کِ] (اِخ) محمد بن یوسف. متوفی بسال 786 ه . ق. در الکواکب الدراری فی شرح البخاری مبادی اهل هیئت را مردود دانسته و گفته است: قواعدهم منقوضة و مقدماتهم ممنوعة. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص 146).

کرمانیه.

[کِ یَ] (اِخ) محله ای است به نیشابور که آن را مربقه کرمانیه گویند. (از معجم البلدان).

کرمایر.

[کِ رِ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) ریل (راه آهن) که در روی آن چرخ دندانه دار لوکوموتیو حرکت می کند. این نوع ریل در راههای بسیار سراشیب به کار می رود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cremaillere.

کرماییل.

[کَ / کِ] (اِخ) کرمایل. نام یکی از آن دو پادشاه زاده که مطبخی ضحاک بودند و هر روز از دو محکوم به قتل یک کس را برای مغز سر او می کشتند و یک کس را آزاد می کردند و بجای آن یک مغز سر گوسفند داخل می نمودند بجهت آزاری که ضحاک داشت و گویند کردان از آن جماعتند. (برهان). نام یکی از مطبخیهای ضحاک. (ناظم الاطباء). رجوع به ارمایل و شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 1 ص 35 شود.

کرم افتادن.

[کِ اُ دَ] (مص مرکب) کرم اوفتادن. رجوع به کرم اوفتادن شود.

کرم الله.

[کَ رَ مُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان خاوه بخش دلفان شهرستان خرم آباد. جلگه ای و سردسیر است و 420 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرم الله وجهه.

[کَرْ رَ مَلْ لا هُ وَ هَ] (ع جملهء فعلیه دعایی) گرامی داراد خدای روی او را. دعائی است که اهل سنت پس از بردن نام علی بن ابیطالب علیه السلام آرند. (یادداشت مؤلف). بمعنی گرامی کند خدا ذات او را و این لقب خاص حضرت مرتضی است و در وجه خصوصیت این جمله گفته اند که جناب وی قبل از اسلام گاهی سجده پیش بتان ننموده است. (از آنندراج).

کرم اوفتادن.

[کِ دَ] (مص مرکب) کرم افتادن. تولید کرم شدن در چیزی. (یادداشت مؤلف). تَسَوُّس. حَلَم. (یادداشت مؤلف) :
چون که دندان ترا کرم اوفتاد
نیست دندان برکنش ای اوستاد.مولوی.

کرم پرور.

[کَ رَ پَرْ وَ] (نف مرکب)کرم پرورنده. کرم گستر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم گستر شود.

کرم پروری.

[کَ رَ پَرْ وَ] (حامص مرکب) کرم گستری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرم گستر شود.

کرم پیشگی.

[کَ رَ شَ / شِ] (حامص مرکب) عمل کرم پیشه. جوانمردی. بخشندگی. کرم پیشه بودن. (فرهنگ فارسی معین).

کرم پیشه.

[کَ رَ شَ / شِ] (ص مرکب)جوانمرد و بخشنده. (آنندراج). کریم. جوانمرد. سخی. (ناظم الاطباء) :
وگر درنیابد کرم پیشه نان
نهادش توانگر بود همچنان.سعدی.
در زمان خدیو داراشاه
آن کرم پیشهء کریم نهاد.
هاتف (از فرهنگ فارسی معین).

کرمته.

[ ] (اِخ) کوهی است میانهء جنوب و مشرق لار. (فارسنامهء ناصری).

کرمج.

[کِ مِ] (اِ) در لهجهء بختیاری شبنم برفی و یخی که در زمستان یا هوای سرد بی ابر پیدا شود. (یادداشت مؤلف).

کرمجگان.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم. کوهستانی و سردسیر است و 2200 تن سنکه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کرمجوان.

[کِ جُ وا] (اِخ) دهی است از دهستان آلان براغوش بخش آلان براغوش شهرستان سراب. کوهستانی و معتدل است و 636 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرمجین.

[کَ مَ] (اِخ) از قرای نسف است. (الانساب سمعانی ذیل کرمجینی). قریه ای است از قرای نسف و منسوب است به آنجا یمان بن طبیب بن حنیس بن عمر ابوالحسن که در ذی الحجهء سنهء 332 ه . ق. وفات یافته است و به گفتهء سمعانی در 382 ه . ق. (از معجم البلدان).

کرمجینی.

[کَ مَ] (ص نسبی) منسوب است به کرمجین که از قرای نسف است. (الانساب سمعانی). رجوع به کرمجین شود.

کرم حکان.

[] (اِخ) از دیه های الجبل است. (تاریخ قم ص 13). مصحف کرمجگان است. رجوع به کرمجگان شود.

کرمحة.

[کَ مَ حَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). کربحة. (اقرب الموارد). رجوع کربحة شود.

کرم خوار.

[کِ خوا / خا] (نف مرکب) که کرم خورد. حیوان که غذای آن کرم است. (یادداشت مؤلف).

کرم خورد.

[کِ خوَرْ / خُرْ] (ن مف مرکب)کرم خورده. رجوع به کرم خورده شود.

کرم خوردگی.

[کِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) کرم زدگی. تسویس. (یادداشت مؤلف).
- کرم خوردگی دندان؛ تآکل اسنان. (یادداشت مؤلف). فساد دندان یا سیاه شدن قسمتی از آن که عوام از آن به کرم خوردگی تعبیر کنند.

کرم خوردن.

[کِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فاسد کردن کرم میوه را و تباه شدن آن. (یادداشت مؤلف). || فاسد شدن دندان. سوده شدن دندان. (یادداشت مؤلف).

کرم خورده.

[کِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) هر چیز که آن را کرم خورده و فاسد و ضایع کرده باشد. (ناظم الاطباء).

کرم دار.

[کَ رَ] (نف مرکب) دارندهء کرم. که صاحب کرم است :
کرم داران عالم را درم نیست
درم داران عالم را کرم نیست(1).سعدی.
(1) - در اکثر نسخ گلستان:
کریمان را به دست اندر درم نیست
خداوندان نعمت را کرم نیست.
و در این صورت شاهد کرم دار نیست.

کرم دارو.

[کِ] (اِ مرکب) مطلق داروهای کرم کش. (یادداشت مؤلف) :
گویم ار تو هم بدین مشغول باشی به بود
زآنکه به سازد خرف را کرم دارو از خضاب.
سنائی.

کرم داشتن.

[کِ تَ] (مص مرکب)داشتن کرم در معده و روده. مبتلا به کرم معده بودن. (یادداشت مؤلف). || حسود بودن. رشک ورزیدن. حسد داشتن. (یادداشت مؤلف).

کرم دانه.

[کِ نَ / نِ] (اِ مرکب) کرمی است آفت «به» که میوه را سوراخ و از دانه های «به» تغذیه میکند. (یادداشت مؤلف).

کرم دانه.

[کِ نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) تخم نوعی از مازریون است که آن را به فارسی هفت برگ خوانند و موردانه نیز گویند و معرب آن جرم دانق است. (برهان) (آنندراج). موردانه. دانهء مورد. (ناظم الاطباء). این کلمه محرف گرم دانه و معرب آن جردمانق یا جرم دانق است درختچه ای است از تیرهء مازریون جزو ردهء دولپه ایهای بی گلبرگ که ارتفاعش میان یک تا دو متر است و در اراضی خشک مناطق بحرالرومی بطور خودرو می روید. این درختچه ریشه ای دراز و ضخیم و ساقه ای راست و شاخه های بزرگ دارد و بر روی آنها اثر برگهایی که تدریجاً افتاده مشهود است. برگهایش ضخیم و باریک و نوک تیز و کاملاً بی کرک و گلهایش کوچک و معطر و مایل به سفید یا قرمز و مجتمع بصورت خوشهء انتهایی است میوه اش سته و دانه درون آن نسبتاً کروی و دارای مغز سفیدرنگ و روغن دار است. قسمت مورد استفادهء این گیاه پوست ساقهء آن است که بصورت نوارهایی بطول 60 تا 80 سانتی متر در بازرگانی عرضه می شود. سطح خارجی این قطعات برنگ خاکستری قهوه ای با بوی نامطبوع و تهوع آور و تحریک کنندهء مخاط با طعم بسیار تند است. پوست این گیاه یک مادهء ملون زردرنگ و یک مادهء چرب سبزرنگ و یک رزین به نام مزرئین(2) دارد. مزرئین تند و سوزاننده و تاول آور و معطس و سبزرنگ است. گونه ای از این درخت در ایران اطراف ارومیه و فارس می روید و بنام خشک معروف است. مثنان. زاز. درخت کرم دانه. مازریونیه. هفت برگ. موردانه. گرم دانه. کردمانه. ازار. (از فرهنگ فارسی معین).
,(لاتینی)
(1) - Dophne gnidium .
(فرانسوی) Garou
.
(فرانسوی)
(2) - Mezereine

کرم درافتادن.

[کِ دَ اُ دَ] (مص مرکب)دَود. تدوید. ادادة. (تاج المصادر بیهقی). افتادن کرم در چیزی. کرم اوفتادن. رجوع به کرم اوفتادن شود.

کرمدة.

[کَ مَ دَ] (ع مص) دویدن در پی آثار و نشان کسی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرم رازقی.

[کَ مِ زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ابن البیطار گمان می کند رازقی سوسن ابیض است، یعنی یاس و چنین نیست چه یاس مضاعف یعنی پُرپَر نیست و کرم رازقی همان گل رازقی امروز است که آن را به گل یاس پیوند کنند و شبیه به رز است و از آن رو آن را کرم رازقی نام داده اند و در بغداد و نواحی آن به بلندی صنوبر بالا می رود. (یادداشت مؤلف).

کرم ریختن.

[کِ تَ] (مص مرکب) حسد ورزیدن. ابراز حسد با اطواری کردن. (یادداشت مؤلف). || کاری را به قصد آزار کسی انجام دادن. وررفتن. رجوع به کرمکشی و کرمکی شود.

کرم زدگی.

[کِ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)کرم خوردگی. شپشه افتادگی. تسویس. (از یادداشت مؤلف). رجوع به کرم زدن و کرم افتادن شود.

کرم زدن.

[کِ زَ دَ] (مص مرکب) افتادن کرم در میوه یا درختی و جز آن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرم افتادن و کرم زدگی شود.

کرم زده.

[کِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مُسَوَّس. مُدَوَّ. کرمو. کرم خورده. (یادداشت مؤلف).

کرمسته.

[ ] (اِخ) دهی است شش فرسخ میانهء جنوب و مغرب شهر لار. (فارسنامهء ناصری).

کرم سفیدمهره.

[کِ مِ سَ / سِ مُ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کرمی که ناقوس از او سازند و آن صدف دریائی است. (آنندراج) :
خواهد گشتن بلند بعد از مردن
چون کرم سفیدمهره آوازهء ما.
محمدقاسم سراجا نقاش.

کرم شاهلو.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو. جلگه ای و معتدل است و 289 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کرم شعار.

[کَ رَ شِ] (ص مرکب) خداوند همت و سخاوت و مردمی. (ناظم الاطباء).

کرمعلی.

[کَ رَ عَ] (اِخ) از ایلات کرد پشت کوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 64). یکی از طوایف اربع ایلات کرد ایران است و در پشتکوه در حدود خاوه مسکن دارد و تقریباً سیصد خانوار است. (یادداشت مؤلف).

کرم عهدی.

[کَ رَ عَ] (حامص مرکب)خوش خدمتی. (فرهنگ فارسی معین) : به هندوستان خواجه را خدمتها کرده بود و کرم عهدی نموده در محنتش و چون خلاص یافت با وی تا بلخ بیامد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 157). اما صحیح کلمه گرم عهدی است(1). رجوع به گرم عهدی شود.
(1) - این کلمه در بیهقی چ فیاض و بیهقی چ ادیب ص 153 با کاف تازی آمده، ولی در لغت نامه (طبق حدس مرحوم دهخدا) با کاف پارسی (گرم عهدی) ضبط شده است و همین صحیح می نماید. (فرهنگ فارسی معین).

کرمک.

[کِ مَ] (اِ مصغر) تصغیر کرم. (برهان) (آنندراج). کرم کوچک. (ناظم الاطباء). کرم خرد. (یادداشت مؤلف) :
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمک شب تاب ناگه می بتافت.رودکی.
سبک سیمبر پیش مادر بگفت
از آن سیب و آن کرمک اندر نهفت.
فردوسی.
تو که از کرمکی بیازاری
چه کنی بر دگر کسان ماری.سنائی.
مرغ از درخت فرودآمد تا بوزینگان را حدیث کرمک شبتاب بهتر معلوم کند. (کلیله و دمنه).
بلبل خردم که خورد بس کندم کرمکی
کرم قزم در هنر زآن نکنم کرمکی.خاقانی.
مگر دیده باشی که در باغ و راغ
بتابد بشب کرمکی چون چراغ.سعدی.
ببین کاتشی کرمک خاکزاد
جواب از سر روشنایی چه داد.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص291).
- کرمک چوبخوار؛ دیوچه. موریانه. ارضه. (یادداشت مؤلف). رجوع به دیوچه و موریانه شود.
- کرمک درافتادن در چیزی؛ اساسه. سوس. (منتهی الارب). رجوع به اساسه و سوس شود.
- کرمک دندان خواره؛ قَصمَلة. (منتهی الارب). رجوع به قصمله شود.
|| مگس طلایی. (ناظم الاطباء). || بیماریی در دبر و آن خارشی است که در آنجا پدید آید و بیشتر اطفال را عارض شود و علاج آن چکانیدن چند قطره نفت به موضع است. خارشک. (یادداشت مؤلف). یکی از کرمهای طفیلی از راستهء نماتودها(1) و از ردهء کرمهای گرد که بدنی کوچک و باریک و سفیدرنگ دارد. نر و مادهء این جانور از هم جدا هستند. طول نرها بین 5 تا 6 میلیمتر و ماده ها 9 تا 12 میلیمتر است ماده تخمهای خود را در چینهای مخرج می ریزد و بهمین سبب موجب خارش شدید می شود. خاراندن مخرج و آلوده شدن انگشتان سبب آلودگی ظروف و اشخاص به این انگل میگردد و در دختربچه ها ممکن است کرم وارد مهبل شود و ایجاد تحریک و ترشح کند و گاهی در پسربچه ها نیز وارد مجرای ادرار گردد. کرم سنجاقی. اوکسیور. (از فرهنگ فارسی معین). || اشنان که بدان رخت شویند. || لغز و چیستان. (برهان) (آنندراج). و این ظاهراً مصحف پردک و بردک است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به پردک، بردک و کردک شود.
(1) - Nematodes.

کرمک.

[کَ مَ] (اِ) در مؤیدالفضلاء بمعنی طعامی باشد که از باقلا پزند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کرمکار.

[کَ رَ] (ص مرکب) صاحب کرم و بخشش. (آنندراج). جوانمرد. سخی. کریم. نیکوکار. مهربان. نیک خواه. خیراندیش. (ناظم الاطباء).

کرم کردن.

[کَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)مرحمت کردن. از روی لطف و مهربانی دادن. (ناظم الاطباء ذیل کرم کن). لطف کردن. مهربانی کردن :
گفت کرم کن که پشیمان شدیم
کافر بودیم و مسلمان شدیم.نظامی.
خدای را چه توان گفت شکر و فضل و کرم
بدین کرم که دگر باره کرد بر عالم.سعدی.
کرم کن چنان کت برآید ز دست
جهانبان در خیر بر کس نبست.
سعدی (بوستان).
کرم کن که فردا که دیوان نهند
منازل بمقدار احسان دهند.
سعدی (بوستان).
منعم که نظر به حال درویش کند
چندانکه طمع کند کرم بیش کند.سعدی.
ز دلبرم که رساند نوازش قلمی
کجاست پیک صبا گر همی کند کرمی.
حافظ.

کرم کش.

[کِ کُ] (نف مرکب)(1)کرم کشنده. کشندهء کرم. قاتل الدود. قاتل الدیدان. هر یک از داروها که کرم روده کشد. (یادداشت مؤلف).
(1) - Vermicide.

کرم کشتن.

[کِ کُ تَ] (مص مرکب)کشتن و نابود کردن کرم. (فرهنگ فارسی معین). || دست بازی و ملاعبت با معشوق. (آنندراج). || باج گرفتن. (آنندراج) :
شمع امشب چه کرمها که نکشت
که ز هر دانه گل به دامان کرد.
میر اعظم ثابت (از آنندراج).
|| دفع شهوت کردن زنان حکه پز به چرمینه چنانکه عادت آنهاست :
چه می گویی تو ای ماه سمن بر
ترا چرمینه ای مانده ز مادر
ز... خر زیاده چارانگشت
به او یک لحظه کرمی می توان کشت.
فوقی یزدی (از آنندراج).

کرم کشی.

[کِ کُ] (حامص مرکب) کشتن کرم. || دست بازی. ملاعبه. ملاعبه با کمی بی شرمی و بی حفاظی. (یادداشت مؤلف).
- کرم کشی کردن؛ ملاعبه کردن شهوانی در میان جمع. ملاعبه با یکدیگر چنانکه نامزد با نامزد خویش. ملاعبه و مداعبه کردن مردی و زنی در محضر دیگران بر خلاف ادب. در حضور کسان و بی شرمانه معاشقه و ملامسه کردن زن و مرد. لاسیدن با یکدیگر. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرم کشتن و ملاعبه شود.

کرمکی.

[کِ مَ] (ص نسبی) مبتلا به کرمک. مبتلا به بیماری کرمک. آنکه به مرض کرمک دچار است. (یادداشت مؤلف). || زن یا پسر بد. زنی که به عمل ناشایست راغب است. بدعمل زن. در تداول لوطیان، آنکه مایل به تباهکاری دیگران با خود باشد. (یادداشت مؤلف). || اطواری. || شهوی. || کسی که دیگران را بوسیله ای آزار کند. موذی. (فرهنگ فارسی معین).

کرم گذاشتن.

[کِ گُ تَ] (مص مرکب)تولید شدن کرم در چیزی. (یادداشت مؤلف). کرم افتادن. کرم اوفتادن. رجوع به کرم اوفتادن شود. || سخت شوخگن بودن و مدتهای دراز شستشو نکردن. (یادداشت مؤلف). || به اغراق شپش پیدا شدن در سر و تن. پر از شپش شدن، چنانکه در تداول گویند: این بچه را چرا حمام نمی بری کرم می گذارد. یا از بی حمامی سرم نزدیک است کرم بگذارد. (یادداشت مؤلف).

کرم گستر.

[کَ رَ گُ تَ] (نف مرکب)گسترندهء کرم. بخشش و جود کننده. (آنندراج). نیکوکار. خیراندیش. مهربان. (ناظم الاطباء). سخی. جواد. (فرهنگ فارسی معین) :
لطیف کرم گستر کارساز
که دارای خلق است و دانای راز.سعدی.

کرم گستری.

[کَ رَ گُ تَ] (حامص مرکب) بخشش. سخاوت. جود.

کرمل.

[کِ مِ] (اِخ) آبی است در میان دو کوه طی که سلما و اجا است. (منتهی الارب). آبی است در کوه طی. (از معجم البلدان). || قلعه ای است به ساحل دریای شام. (منتهی الارب). حصاری است بر کوه مشرف بر حیفا در سواحل بحرالشام. (ناظم الاطباء). || دهی است به فلسطین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قریه ای است در آخر حد در جلیل از ناحیهء فلسطین. (از معجم البلدان). || اسم سلسله کوهستانی است که 12 میل مسافت دارد و از جلیل شروع نموده به شمال غربی امتداد یافته است و در نزدیکی دریا به جنوب حیفا واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

کرملک.

[کِ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. گرمسیری و دشتی است. از دوده کرملک بالا که 60 تن سکنه دارد و کرملک پائین که 50 تن سکنه دارد تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرملیس.

[کَ] (اِخ) ظاهراً از: کرم و لیس. قریه ای است از قرای موصل شبیه به مدینه از اعمال نینوا در شرق دجله با مردم بسیار و بازارها و بازرگانان. (از معجم البلدان).

کرمناک.

[کِ] (ص مرکب) کرمو. پرکرم.

کرمناک شدن.

[کِ شُ دَ] (مص مرکب)ادادة. دَود. تدوید. (منتهی الارب).

کرمند.

[کَ مَ] (ص مرکب)(1) شتاب. (جهانگیری)(2). || شتاب کار. (فرهنگ اسدی) (برهان) (صحاح الفرس) (ناظم الاطباء). تند و تیز. (جهانگیری) (برهان). سخت. (جهانگیری). چالاک. (ناظم الاطباء) :
مکن امید دور و آز دراز
گردش چرخ بین چه کرمند است.خسروی.
|| تعجیل و شتاب کاری را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). عجله. (ناظم الاطباء)(3).
(1) - ظ: از: کر، کار + مند، پسوند اتصاف. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - کرمند به معنی شتاب کار آمده و بمعنی شتاب غلط است چه کر به معنی قوت است و مند به معنی صاحب و کرمند صاحب قوت خواهد بود. (آنندراج). البته شتاب بصورت صفت (بمعنی شتابکار) نیز آمده است.
(3) - به این معنی کرمندی است. (حاشیهء برهان چ معین).

کرم نمای.

[کَ رَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)کرم نماینده. کریم. بخشنده. مکرم :
دریای کرم نمای صافی
خورشید فرح فزای صائب.
انوری (از فرهنگ فارسی معین).

کرمن و ارمن.

[ ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مغرب و مشرق. (آنندراج) (از غیاث اللغات).

کرمو.

[کِ] (ص نسبی) (از: کرم + و، پسوند اتصاف و دارندگی) کرموندی. کرم زده. دارای کرم. کرم خورده. که در آن کرم باشد. که در وی کرم افتاده بود. مُدَوَّد. (یادداشت مؤلف). || حسود. رشگن. رشگین. (یادداشت مؤلف).

کرمو.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق بزرگ بخش گرمسار شهرستان محلات. جلگه ای و معتدل است و 466 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرمو.

[کِ] (اِخ) دهی است از توابع فردوس [ تون ] و غالباً آن را با ده دیگری در جنب آن بنام مُصابی «مصعبی» نام می برند. (یادداشت مؤلف).

کرم ورزیدن.

[کَ رَ وَ دَ] (مص مرکب)کرم کردن :
کرم ورزد آن کس که مغزی در اوست.
سعدی (بوستان).

کرموش.

[کَ] (اِ) موش کور که شب پره و شبکور نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کرموندی.

[کِ] (ص مرکب) در تداول عوام، کرمو. سخت کرمو. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرمو شود.

کرمة.

[کَ مَ] (ع اِ) واحد کرم یعنی یک درخت مو. (ناظم الاطباء). یک رز. (آنندراج). مو انگور و این اخص از کرم است. (از اقرب الموارد). || تندی سر سرون. (بحر الجواهر). تندی سر سرین گرد. (منتهی الارب) (آنندراج). سر گرد استخوان ران. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کرم. جج، کروم. (ناظم الاطباء).

کرمة.

[کَ مَ / کَ رِ مَ] (ع ص) جوانمرد. (ناظم الاطباء). کریم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کرمة.

[کُ مَ] (ع اِمص) بزرگی و ارجمندی: افعل کذا و کرمة لک او کرمة عین لک؛ یعنی میکنم این کار را جهت اکرام تو. یقال: نعم حبا و کرمة و ایضاً یقال: لیس لهم ذلک و لا کرمة. (ناظم الاطباء). کرامت. یقال: افعل کذا و کرمة عین؛ ای و کرامة. (اقرب الموارد). کُرم. کُرمان. رجوع به کرم، کرمان و کرامة شود.

کرمة.

[کُ مَ] (اِ) کرمه. وزنی معادل شش قیراط. ج، کرمات. (قانون ابوعلی چ تهران مقالهء ثانیه از کتاب ثانی ص 171). صاحب ذخیره می نویسد: فولس می گوید: از جهت استفراغ سودا دوازده کرمه افتیمون بباید داد... و دوازده کرمه نه درمسنگ باشد. و در جای دیگر می نویسد: شش قیراط باشد و در کناش اوطیوس می گوید: دانگی و نیم تا دو دانگ است.

کرمة.

[کُ مَ] (اِخ) ناحیه ای است به یمامة. (منتهی الارب). از نواحی یمامه است. (از معجم البلدان).

کرمة.

[کَ مَ] (اِخ) دهی است به طبس. (منتهی الارب). قریهء بزرگی است جامع و منبر دارد و اهالی بسیار و آب روان و خرمابن دارد و از نواحی طبس می باشد. (از معجم البلدان).

کرمة.

[کِ مَ] (ع ص) زن جوانمرد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

کرمة.

[کَ رَ مَ] (ع اِمص) کرم. (ناظم الاطباء). کَرَم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کرامة. (اقرب الموارد). رجوع به کرم و کرامة شود.

کرمه.

[کِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد اردهال بخش قمصر شهرستان کاشان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرمة البیضاء .

[کَ مَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب)(1)سپیدتاک. سپی تاک. فاشرشین. فاشرستین. انباسلوتی. فاشرا. بروانیا. (یادداشت مؤلف) (قانون ابوعلی؛ کتاب ادویهء مفرده ص 224).
(1) - Bryone.

کرمهد.

[ ] (اِخ) از دیههای وراردهال است. (تاریخ قم ص 138).

کرم هفتواد.

[کِ مِ هَ] (اِخ) داستان این کرم در شاهنامهء فردوسی به اختصار چنین آمده است که در شهر کجاران مردی بود مشهور به هفتواد، زیرا هفت پسر داشت و دختری نیز او را بود. دختران آن شهر هر روز به کوهساری که در کنار شهر بود همگروه می رفتند و دوک می رشتند. دختر هفتواد روزی در راه بازگشت سیبی یافت و کرمی میان آن دید و آن را میان دوکدان نهاد و با نام خداوند و بطالع کرم سیب رشتن آغاز کرد و آن روز دوچندان رشت که روزهای دیگر. هر روز لختی سیب بدان کرم دادی و به طالع وی نخ رشتی. مادر و پدر از آن درشگفت آمدند و دختر داستان کرم بازگفت. هفتواد کرم را فراز بگذاشت و تیمار داشت. صندوقی سیاه برای وی بساخت و از برکت آن کارش به شد و توانگر گشت و مردم در نیک و بد با وی سخن گفتندی و چون کارش بالا گرفت ولایت ستدن آغاز کرد. کرم بالیدن گرفت و صندوق او را تنگ آمد. بر تیغ کوهساری حوضی از ساروج و سنگ کردند و تن کرم در آن نهادند و دیگی از برنج خورش درکردند و هر روز بدو دادندی تا پنج سال بر این برآمد. بسا ناموران که لشکر بر هفتواد بردند، اما شکسته بازآمدند. چنین بود تا اردشیر بابکان به شاهی نشست و بجنگ هفتواد روی نهاد و او را شکست داد. شبی اردشیر با بزرگان بر خوان نشسته بود و برّه ای چند بریان بر خوان نهادند، اردشیر خوردن آغاز کرد. تیری پران سبک بیامد و تا پر در بره فرورفت. بزرگان دست از نان بداشتند تا یکی تیر از بره بیرون کشید. بر آن نوشته بود که این تیر به بخت کرم پرتاب شده است اگر خواستیمی بر جان اردشیر آمدی، اما چنین نکردیم تا اردشیر از جنگ کرم بازایستد و از دژ کرم تا آن جایگاه دو فرسنگ بود. اردشیر آن شب از کرم پراندیشه شد و تا بامداد نخفت. بچاره کردن کرم بامدادان از آنجا به خرهء اردشیر رفت و سوی مهرک نوشزاد به جهرم شتافت و او را گرفتار کرد و گردن زد و سپس آهنگ جنگ کرم کرد و تدبیری بکار برد و برزی خربندگان به سوی کرم شتافت و دیگی پر از سرب دربار کرد و به دژ درآمد که بازرگانی خراسانیم و از بخت کرم خواسته بسیار دارم. پرستندهء کرم در دژ بگشود و او را با یاران به درون برد. شب هنگام اردشیر دژداران را نبیذ بسیار داد و از می مست و مدهوش ساخت، پس ارزیز در دیگ رویین کرد و بگداخت و بجایگاه کرم درآمد و در دهان وی فروریخت. کرم در اندیشه برنج دهان گشود و ارزیز گداخته در دهان وی ریخته آمد و کرم ناتوان گشت و اردشیر شمشیر در پاسبانان نهاد و همه را بکشت و در دژ بگشاد و به نشانی که با لشکر نهاده بود از بام دژ دود برانگیخت. لشکر به دژ بدرآمدند و بگرفتند و سپس هفتواد نیز با یاران به یاری و نجات دژ آمد و به دست اردشیر کشته شد. (از شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 7 صص 1947-1961). رجوع به شاهنامه شود.

کرمه کوری.

[کَ مَ / مِ] (ص مرکب) صفتی برای چشمهای ضعیف و درهم کشیده و آبریز. کورمَکوری.

کرمی.

[کُ ما] (ع اِمص) ارجمندی. اکرام. (ناظم الاطباء). کرامة. (از اقرب الموارد). یقال: افعل کذا و کرمی لک؛ یعنی می کنم این کار را جهت اکرام تو. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرمی.

[کَ ما] (اِخ) دهی است به تکریت. (منتهی الارب). قریه ای است روبروی تکریت در جانب مشرق و در جنب آن قریه ای دیگر که موسوم است به حصاصه یافت شود. (از معجم البلدان).

کرمیتون.

[ ] (اِ) به یونانی کمون است. (فهرست مخزن الادویه).

کرمیخ.

[کَ] (اِ)(1) گل میخ است که سر پهن آهنی است. || میخ سربزرگ چوبی را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: مصحف گرمیخ (گل میخ) است. (حاشیهء برهان چ معین).

کرمیک.

[کَ] (اِ) صاحب مهذب الاسماء آن را بمعنی داحوس آورده است. شاید کلمه مصحف کژدمک باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به ناخن پال شود.

کرمین کث.

[ ] (اِخ) دهی است بزرگ [ از خلخ ] و بانعمت و جای بازرگانان از هر جای و اندر وی قومی اندک از خلخیانند که ایشان را لبان خوانند. (حدود العالم).

کرمینه.

[کَ نَ] (اِخ) از جمله روستاهای بخاراست و آب او از آب بخاراست و خراج او از خراج بخاراست و وی را روستایی علیحده است و مسجدجامع دارد و اندر وی ادبا و شعرا بسیار بوده اند و بمثل در قدیم کرمینه را بادیه خروک خوانده اند و از بخارا تا کرمینه چهارده فرسنگ است. (تاریخ بخارا ص 12). یاقوت در معجم البلدان و سمعانی در الانساب آن را کَرمینیه ضبط نموده و آن را شهری از ماوراءالنهر بین صغد و بخارا واقع در هیجده فرسنگی شهر اخیر دانسته اند. سمعانی روایت کرده که اعراب پس از ورود به آنجا از بسیاری آب و سبزه و خرمی و صفا آنجا را به ارمنیه تشبیه نموده و گفتند «کارمنیه» و بنابراین در زبان مردم آنجا تخفیف یافته کرمینه شد. (حاشیهء تاریخ بخارا از یادداشت مؤلف). در انیس الطالبین مسافت میان بخارا و کرمینه دوازده فرسنگ ضبط شده است. (انیس الطالبین ص 142). صاحب الفهرست گوید در شرق بخاراست و تا بخارا یازده فرسنگ است. در کرمینه از درویشان و محبان و متابعان حضرت خواجهء ما قدس الله روحه بسیار بودند. (انیس الطالبین ص 149). در آن فرصت که حضرت خواجهء ما قدس الله روحه به کرمینه رسیدند در منزل شیخ خسرو که از درویشان ایشان بود نزول فرمودند. (انیس الطالبین ص 99). رجوع به انیس الطالبین، تاریخ بخارا و معجم البلدان شود.

کرمینی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کرمینه که از بلاد ماوراءالنهر می باشد. (از الانساب سمعانی). رجوع به کرمینه و کرمینیه شود.

کرمینیة.

[کَ نی یَ / کَ یَ] (اِخ) کرمینه. شهری است بر شش منزل از بخارا. (از منتهی الارب). شهری است به ناحیهء بخارا. (نخبة الدهر دمشقی). شهری است از نواحی سغد و جای پردرخت و پرآب می باشد در بین سمرقند و بخارا. (از معجم البلدان). رجوع به کرمینه شود.

کرمیة.

[کُ می یَ] (اِخ) دهی است. (منتهی الارب). قریه ای است از اعمال موصل. (از معجم البلدان).

کرن.

[کْرُ / کُ رَ] (ص، اِ) اسبی را گویند که رنگ او میان زرد و بور باشد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (برهان). کرند. کرنگ. کرن. کرنگه. کرنده. کورنگ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مترادفات کلمه شود. || رنگ میان زرد و بور. رنگ بین زرد و سرخ. || آنچه برنگ میان زرد و بور و یا میان زرد و سرخ باشد. (از فرهنگ فارسی معین). || در مجمل اللغة ذیل کلمهء «زقی» بمعنی جغد آمده است و گوید الزقی، بانگ کردن کرن یعنی جغد.

کرن.

[کُ رَ] (اِخ) رودخانه ای است میان فارس و عراق منشعب از زاینده رود اصفهان که به شوشتر می آید و از آنجا به دریای عمان می ریزد. شادروان و سد قیصر روم بر آن است در شوشتر. (لغت محلی شوشتری خطی). رجوع به کرند شود.

کرن.

[کْرُ / کُ رُ] (اِ) مسکوکی در اطریش معادل یک قران. (یادداشت مؤلف). || واحد پول سوئد و نروژ و دانمارک(1).
(1) - Krona, Krone.

کرنا.

[کَ] (اِ) قسمی از سماروغ. || انگور فرنگی که به فرانسه گروزی(1) نامند. (ناظم الاطباء).
(1) - Groseille.

کرنا.

[کَ] (اِ مرکب) کرنای. کرنی. نای که برای شنواندن مردم کر بکار رود. سماعه. (یادداشت مؤلف). || نوعی از نفیر. (ناظم الاطباء). کره نای. خرنای. نوعی نفیر دراز که در قدیم در رزم بکار می رفت و اینک در ولایات شمالی ایران (مخصوصاً گیلان) به هنگام اقامهء مراسم عزاداری (عاشورا) بندرت استعمال میشود. (حاشیهء برهان چ معین ج 3). یکی از اسباب موسیقی می باشد و به هیئت شاخ نفیر ساخته شده است و در عیدها و زمان اعلان جنگ و غیره نواخته می شود. (از قاموس کتاب مقدس). بوق بلندتر از سرنا با دهانهء فراخ. طول بوق گاه نزدیک یک گز و نیم است. (یادداشت مؤلف) :
کوس حاج است که دیو از فزعش گردد کر
زو چو کرنای سلیمان دم عنقا شنوند.
خاقانی.
|| آلتی است بادی و بلند که صدای آن بم است و چون سوراخ ندارد با انگشتان نواخته نشود و از این روی فقط برای دم دادن به کار می رود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرنای شود.

کرنائی.

[کَ] (اِخ) طایفه ای از کردهای ایران ساکن طرهان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 65).

کرناب.

[کِ] (ع اِ) مجیع و آن نوعی از طعام شب است. (از اقرب الموارد).

کرناتک.

[کَ تَ] (اِخ) نام شهری از ملک دکن. (آنندراج). نام ناحیه ای از هندوستان. (ناظم الاطباء).

کرناچی.

[کَ] (ص مرکب) که کرنا زند. نوازندهء کرنا.

کرناچی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، کنار رودخانهء قره سو واقع است. دشت و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرنا زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) نواختن کرنا. دمیدن در کرنا.

کرنازن.

[کَ زَ] (نف مرکب) زنندهء کرنا. نوازندهء کرنا.

کرناس.

[کِ] (ع اِ) جامه پنبه ای. لغة فی الکرباس. (منتهی الارب). || آب خانه بر بام. (مهذب الاسماء).

کرناف.

[کِ / کُ] (ع اِ) بیخ شاخ خرما که پس از بریدن بر تنه بماند. ج، کَرانیف. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واحد آن کرنافه است. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کرنافة.

[کِ فَ] (ع اِ) واحد کرناف است. (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کرناف شود.

کرنامه.

[کَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نمونه و کارنامه و نقشه. (ناظم الاطباء). کارنامه. رجوع به کارنامه شود.

کرنای.

[کَ] (اِ مرکب)(1) آلت شنیدن کران. (یادداشت مؤلف). || کرنا. نای بزرگ که آن را می نوازند و این مبدل به خرنای است و خر بمعنی بزرگ و کلان بسیار مستعمل است. (آنندراج).(2) نوعی از نفیر. (ناظم الاطباء). شیپور. بوق. بوق جنگی. (لغت شاهنامه) :
برفتند نزدیک پرده سرای
برآمد خروشیدن کرنای.فردوسی.
سوی میمنه طوس نوذر بپای
دل کوه پرنالهء کرنای.فردوسی.
سپهدار ایران بزد کرنای
سپاه اندرآورد و بگرفت جای.فردوسی.
زود آ که شود روزم چون روز قیامت
کوس تو و کرنای تو همچون زدن صور.
امیرمعزی (از آنندراج).
خروش آمد و نالهء کرنای
برفتند گردان لشکر ز جای.نظامی.
به غلغل درآمد جرس با درای
بجوشید خون از دم کرنای.نظامی.
ز شوریدن نالهء کرنای
برافتاد تب لرزه بر دست و پای.نظامی.
گرفته جهان نالهء کرنای
خروشان شده زنگ و هندی درای.نظامی.
(1) - در شعر گاه حرف راء مشدد آید. کَرَّنای.
(2) - ظ: از: کر (کار)، جنگ + نای، نای جنگی. (حاشیهء برهان چ معین).

کرنب.

[کَ نَ] (اِ) دارویی کشندهء سگ است و به تازی قاتل الکلب یا بقلة الانصار گویند. (ناظم الاطباء). دارویی است که چون به سگ دهند سگ را در ساعت بکشد و بتازی قاتل الکلب و بقلة الانصار نیز گویند. (برهان).

کرنب.

[کَ رَمْبْ] (اِ) صورتی دیگر از کلمهء کلم است. کلم است که در طعام کنند و آن را کرنبا و کرم نیز گفته اند. (آنندراج). کلم. (ناظم الاطباء). کلم را گویند و آن را در ماست پرورده کنند و خورند و در آشها نیز داخل سازند و بهترین آن کلم رومی است. (برهان). گیاهی است از تیرهء صلیبیان که انواع متعدد دارد (حدود 20 گونه از آن وجود دارد). اقسام مختلف این گیاه را به مناسبت استفاده غذائی کشت میکنند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلم شود. به فارسی کلم و به اصفهانی قمریت نامند. بستانی و بری و بحری می باشد و قنبیط قسمی از بستانی است و قسم معروف او را بیخش مانند چغندر و سبز و برگش ستبر و اصناف او شامی و همدانی و موصلی اندلسی و مختلف الاشکال می باشد. و کلم بری در شکل شبیه بستانی و سفیدتر از آن و بازغب و تلخ و تخمش شبیه به فلفل سفید است. و کلم بحری را برگ دراز و سرخ و شبیه برگ زراوند مدحرج است و طعمش شور و باتلخی و خوردن آن جایز نیست. (تحفه). به پارسی کرم گویند و به شیرازی کلم خوانند و آن بستانی بود و رومی بود و آن را قنبیط خوانند و بحری بود و بری و کرنب الماء. نیکوترین آن کرنب نبطی بود و خوزی و نبطی مشهور است و کرنب بری تلخ بود و بیشتر در ساحل دریا روید و ثمر وی بمقدار فلفلی سفید بود و کرنب بحری بیشتر در خارج بدن مستعمل کنند. (یادداشت مؤلف). او را به رومی کرسنین اغرسوذ و طوس گویند و آن نوعی است از انواع تره ها و به لغت سریانی کرنبا و به پارسی کرنب گویند انواع آن مختلف است بحری و دشتی و بستانی بود. اطیوش گوید: کرنب را قنبیط گویند و صاحب المشاهیر گوید: قنبیط را عرب ضبح گوید. (از ترجمهء صیدنه). || یکی از اقسام کلم که آن را کلم پیچ گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- کرنب بحری؛ نوعی از کرنب که مشهور است و برگی دراز و سرخ دارد. (از ترجمهء صیدنه). رجوع به کرنب شود.
- کرنب بروکسل؛ گونه ای کلم که آن را کلم بروکسل نیز نامند. (فرهنگ فارسی معین).
- کرنب بری؛ نوعی از کرنب، شبیه بستانی و سفیدتر از آن. رجوع به کرنب شود.
- کرنب بستانی؛ نوعی از کرنب. رجوع به کرنب شود.
- کرنب خوزی؛ نوعی از کرنب است. رجوع به کرنب شود.
- کرنب نبطی؛ کرنب بستانی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرنب شود.

کرنب.

[کَ نَ / کُ نُ] (ع اِ) صاحب قاموس چغندر گفته است. (آنندراج). چغندر، و گفته اند نوعی از آن شیرین تر و شاداب تر از قنبیط است و بری آن تلخ است. (از اقرب الموارد). چغندر و یا نوعی از آن و یا کلم. (ناظم الاطباء). چکندر یا نوعی از آن شیرین تر و تازه تر از قنبیط که درشت ترین کلم است و کرنب دشتی تلخ باشد دو درهم سودهء عروق آن با شراب تریاق است گزیدگی افعی را. (منتهی الارب).

کرنبا.

[کَ رَمْ] (اِ مرکب) کرنب با. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آش کلم را گویند چه اصل آن «کرنب با» است و «با» بمعنی آش باشد. (آنندراج) (برهان). آش کلم. (ناظم الاطباء) :و غذای سمانی و عدس و غوره و انار و آن اسکبا و کرنب با موافق تر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کرنبا.

[کُ رِمْ] (اِ) نوعی از ساز و ابزار درودگران است و به این معنی بجای بای ابجد یای حطی هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کرنبا.

[کَ نَ] (اِخ) جایی است از نواحی اهواز. (از معجم البلدان).

کرنباتی.

[ ] (اِخ) محمد بن یحیی. از سران لشکر زنگیان که والی اهواز شد و آنجا را رها کرد تا به دست موفق افتاد. (ابن اثیر ج 7 ص 129).

کرنب الماء .

[کَ رَ مْبُلْ] (ع اِ مرکب)نیلوفر. (قانون ابن سینا چ تهران ص 214) (فهرست مخزن الادویه).

کرنبة.

[کَ نَ بَ] (ع مص) خرمای شیرآمیخته خورانیدن مهمان را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کرنیب خورانیدن مهمان را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || خرما با شیر خوردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

کرنبه.

[کَ نَ بَ] (اِخ) شهری است در صقلیه در کنار دریا. (از معجم البلدان).

کرنبی.

[ ] (اِخ) یکی از نقاط بصره و اهواز که حاکم آنجا علی بن ابان سردار صاحب زنج را بکشت. (ابن اثیر ج 7 ص 100). رجوع به صاحب زنج شود. کرنبا.

کرنبیة.

[کُ نُ بی یَ / کَ رَمْ بی یَ] (ع اِ)طعامی که از کرنب سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). طعامی که از کلم سازند. (از ناظم الاطباء). آش کلم. (یادداشت مؤلف).

کرنج.

[کَ / کُ رِ / کِ رَ] (اِ) سیاه دانه باشد و آن تخمی است سیاه که بر روی نان کنند. (برهان) (آنندراج). سیاه دانه. شونیز. (ناظم الاطباء) (جهانگیری). دانهء سیاه و خوشبو. حبة السوداء. (یادداشت مؤلف). اسم فارسی شونیز است و نیز به فارسی سیاه دانه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کرنج.

[کَ / کُ رِ / کَ رَ ] (اِ) کرنچ. (برهان). خرمای ابوجهل. (برهان) (از آنندراج). نوعی از خرما است که خرمای ابوجهل گویند. (ناظم الاطباء). || زهر قاتل. (برهان) (آنندراج).

کرنج.

[کُ رَ] (اِ) برنج. اُرُز. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). برنج خوردنی. (حاشیهء برهان چ معین) :
آن کرنج و شکرش برداشت پاک
و اندر آن دستار آن زن بست خاک.
رودکی.
بر آن کس که زی کرم کردی خورش
ز شیر و کرنج آمدش پرورش.فردوسی.
بیاراستندش دبیر و وزیر
کرنجش بدی خوردن و شهد و شیر.
فردوسی.
چو بشنید برپای جست اردشیر
که با من فراوان کرنجست و شیر.فردوسی.
ای به کوپال گران کوفته پیلان را پشت
چو کرنجی که فروکوفته باشد به جواز.
فرخی.
در اثنای آنکه به بازار می رفتم تا کرنج خرم، اشتری جسته و مهارگسسته بر من گذشت. (سندبادنامه صص 130-131). در شادی شیخ شیر و کرنج می پختند. (انیس الطالبین). || فلفل سیاه. (ناظم الاطباء). || باز شکاری. (ناظم الاطباء). اما در این معنی مصحف کریج است. رجوع به کریج شود.

کرنج.

[ ] (اِ) اسم هندی اکتمکت است. کرنجو. کرنجوا. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرنجوا شود.

کرنج با.

[کُ رَ] (اِ مرکب) اُرُزیّه. (بحر الجواهر). آش برنج.

کرنج بشیر.

[کُ رَ بِ] (اِ مرکب) شیربرنج. بَهَطّة. (یادداشت مؤلف) :
کوهان ثور روغن کرده ست تا پزند
خوان ترا کرنج بشیر اندر آسمان.سوزنی.
رجوع به شیربرنج شود.

کرنج خانه.

[کُ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب)بازخانه و جایی که در آن مرغان شکاری را نگاه میدارند. (ناظم الاطباء). اما صحیح کریج خانه است. رجوع به کریج شود.

کرنج کوب.

[کَ رَ] (نف مرکب) کوبندهء کرنج. کوبندهء برنج. که برنج کوبد. برنج کوب. || (اِ مرکب) آلتی که با آن برنج کوبند. برنج کوب.
- جواز کرنج کوبی؛ چوبی که بدان برنج کوبند : در شیخ امیرحسین تغییری پیدا شد و سر خود را مقداری می برداشت و بر زمین میزد چون جواز کرنج کوبی. (انیس الطالبین ص 176).

کرنجو.

[کَ رَ] (اِ) مرض کابوس است. (آنندراج) (انجمن آرا). بمعنی کابوس است و آن سنگینیی باشد که در خواب بر مردم افتد. (برهان). گرانی باشد که در خواب بر مردم افتد و آن را بتازی کابوس خوانند و به فارسی عبدالجنگ خوانند. (فرهنگ اوبهی). فربخک. (جهانگیری). سودائی و ثقلی است که در خواب بر مردم افتد. (یادداشت مؤلف) :
ز ناگه بار پیری بر من افتاد
چو بر خفته فتد ناگه کرنجو.فرالاوی.
رجوع به کابوس شود.

کرنجو.

[] (اِ) اسم هندی اکتمکت است. کرنج. کرنجوا. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرنجوا شود.

کرنجوا.

[ ] (اِ) کرنج. کرنجو. کرنجوه. اسم هندی است اکتمکت است که به فارسی خایهء ابلیس است. (فهرست مخزن الادویه).

کرنجونه.

[] (اِ) فلنجونه. (از فهرست مخزن الادویه).

کرنجوه.

[] (اِ) کرنج. کرنجو. کرنجوا اسم هندی اکتمکت است که به فارسی خایهء ابلیس نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کرنجوا شود.

کرنچ.

[کَ رَ / رِ] (اِ) کرنج. (از برهان) (آنندراج). رجوع به کرنج شود.

کرند.

[کُ رَ] (اِ) کرنده. میدان اسب دوانی را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || رنگی است مخصوص اسب که آن را کرن گویند. (برهان). اسبی که رنگ آن میان زرد و بور باشد. (ناظم الاطباء). کرن. کرنده. کرنگ. (حاشیهء برهان چ معین). || جرگه و حلقه زدن مردم باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). کرنگ. (حاشیهء برهان چ معین). || دیگی را گویند که رنگرزان بَقَم و رنگهای دیگر در آن جوشانند. (برهان) (از آنندراج). دیگ رنگرزان که در آن رنگها جوشانند. (ناظم الاطباء). کرنگ. (حاشیهء برهان چ معین).

کرند.

[کُ رَ] (اِخ) نام رودخانه ای است که از طرف زردکوه می آید و مسکن لران است و از نواحی صفاهان می گذرد. (برهان) (ناظم الاطباء). نام رود مشهوری است به اصفهان. (آنندراج). کرنگ. (مخفف کوهرنگ). کرنده.

کرند.

[کُ رُ] (اِ) کرنده. (ناظم الاطباء). کرنگه. (از برهان). لیف جولاهگان و شوی مالان باشد و آن جاروب مانندی است که بدان آش و آهار بر تارهء جامه مالند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کرنده و کرنگه شود.

کرند.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق بزرگ گرمسار که 424 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرند.

[کِ رِ] (اِخ) بخشی است از شهرستان شاه آباد و محدود است از شمال به گوران، از خاور به بخش مرکزی شاه آباد و از باختر به دهستان پاطاق پل ذهاب. این بخش مرتفعترین نقاط شهرستان شاه آباد است. پست ترین نقطهء کرند بیش از 1500 متر از سطح دریا ارتفاع دارد، از این جهت زمستان آن سرد و تابستان معتدل است. از رودخانه های آن زمکان، راوند و الوند را می توان نام برد. کرند از 39 ده بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 12هزار نفر است و به سه دهستان: حومه، بیونیج و ریجاب تقسیم می شود. ساکنان حومه و بیونیج اهل حق هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرند.

[کِ رِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش کرند. در دامنهء کوهی بنا شده و منظرهء باصفا دارد. گردنهء پاطاق که یکی از نقاط مهم نظامی غرب است در مغرب آن قرار دارد. از شمال به زهاب، از مشرق به ماهیدشت، از جنوب به لرستان و از مغرب به عراق محدود است. (از جغرافیای غرب ایران صص 74-75). قصبهء مرکزی بخش کرند از شهرستان شاه آباد. سردسیر است و تابستان آن معتدل، از این جهت گردشگاه مردم شاه آباد و قصرشیرین است. در حدود 5هزار نفر که اکثر اهل حق هستند در آنجا سکونت دارند. صنعت حدادی و کشت میوه و بخصوص انگور در کرند رونق دارد. دو زیارتگاه به نام مقبرهء بنیامین و پیرموسی از آثار قدیم و مورد توجه اهل حق این منطقه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کرند.

[کُ رَ] (اِخ) دهی است از بخش اترک شهرستان گنبدکاوس. سکنهء آن 75 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرند.

[ ] (اِ) اسم هندی سنبادج است. (فهرست مخزن الادویه).

کرندرق.

[کَ رَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد که 355 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرند زدن.

[کُ رَ زَ دَ] (مص مرکب) حلقه زدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرند شود.

کرند سفن.

[ ] (اِ) کرنده اسم هندی بیخ دارفلفل است. (فهرست مخزن الادویه).

کرندعی.

[ ] (اِخ) از دیههای طبرش (تفرش) است. (تاریخ قم ص 139).

کرنده.

[ ] (اِ) کرند سفن. اسم هندی بیخ دارفلفل است. (فهرست مخزن الادویه).

کرنده.

[کُ رَ دَ / دِ] (اِ) کرند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میدان. (برهان) (آنندراج). میدان اسب دوانی. (ناظم الاطباء). || کرنگ. کرند. کرن. (حاشیهء برهان چ معین). رنگ مخصوص اسب. (برهان) (آنندراج). کران. (حاشیهء برهان چ معین). اسبی که رنگ آن زرد و بور باشد. (ناظم الاطباء). || حلقه و جرگهء مردم. (برهان) (آنندراج). جرگه و حلقه زدن مردمان. (ناظم الاطباء). کرنگ. (حاشیهء برهان چ معین). || دیگ رنگرزی. (برهان) (آنندراج). دیگ رنگرزی که در آن رنگها جوشانند. (ناظم الاطباء). || (اِخ) رودخانهء زردکوه مسکن لران باشد. (برهان) (آنندراج). نام رودخانه ای که از زردکوه اصفهان که مسکن لران است می گذرد. (ناظم الاطباء). ظاهراً صورتی از کرنگ مخفف کوهرنگ است. رجوع به کرند، کرنگ و کوهرنگ شود.

کرنده.

[کُ رَ دَ / کُ رِ دِ] (اِ) لیف جولاهگان. (برهان) (آنندراج). لیف جولاهگان و شوی مالان، یعنی جاروب مانندی که بدان آش و آهار بر جامه زنند. (ناظم الاطباء). شوکة الحائک. (انجمن آرا). شوکة. کرندهء بافکار و آن آلتی است که به وی روی جامه را هموار کنند و آهار بر تار جامه مالند. (منتهی الارب). رجوع به کرند شود.

کرندی.

[کِ رِ] (اِ) قسمی قفل پیچ. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) منسوب به کرند. رجوع به کرند شود.

کرنش.

[کُ نِ] (اِ) کورنش (در ترکی). گورنیش (در ترکی جغتایی). سر فرودآوردن. تعظیم. (فرهنگ فارسی معین). سر فرودآوردن علامت خضوع را. بعلامت تکریم دوتا شدن. تعظیم کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرنش کردن شود.

کر نشستن.

[کُ نِ شَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، انکار کردن مال کسی که نزد او به امانت یا دین بوده است. مالی را به وام گرفتن و اظهار افلاس یا انکار کردن. مالی را به غصب متصرف شدن و انکار کردن. پس از وام بسیار کردن گفتن که ورشکست هستم و هیچ ندارم با آنکه دارد و یا محتمل است که دارد. (یادداشت مؤلف).

کرنش کردن.

[کُ نِ کَ دَ] (مص مرکب)تعظیم کردن. سر فرودآوردن. خم شدن به قصد تعظیم و تکریم. رکوع. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرنش شود.

کرنفة.

[کَ نَ فَ] (ع مص) به شمشیر بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به شمشیر زدن. (ناظم الاطباء). || به چوبدستی زدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). با عصا زدن. (از اقرب الموارد). || کرنف الکرانیف؛ برید کرانیف را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برید تنهء خرما را از کرانیف. (از اقرب الموارد).

کرنفة.

[کُ نَ / نُ فَ] (ع ص) باریک اندام و لاغر از شتر و مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کرنق.

[کَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد. کوهستانی و معتدل است و 568 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرنک.

[کُ رِ] (اِخ) شهرکی است در سه فرسخی سیستان و اهل آن همه از خوارجند. شهرکی است نزه و پرخیر و پاره ای آن را کرون گویند. (از معجم البلدان). قریه ای است از قرای سیستان که عرب آن را ارنج خواند و ابوعوف بن عبدالرحمن از بزرگان خوارج از مردم این قریه بوده است. (از حاشیهء تاریخ سیستان ص 180). رجوع به تاریخ یعقوبی شود.

کرنگ.

[کُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان فردین بخش میامی شهرستان شاهرود. کوهستانی و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کرنگ.

[کُ رَ] (اِ) رنگی است اسب و استر را. (جهانگیری). اسب آل را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). اسب سرخ رنگ. (غیاث) (آنندراج). کرند. کرنده. کرن. (حاشیهء برهان چ معین). زیوری از زیورهای اسب. اسب اشقر. (یادداشت مؤلف) :
تبارک الله از آن آسمان شتاب کرنگ
که نعل آینه رنگش ندیده زنگ درنگ.
عرفی.
فارس هنر کند نه فرس در دم نبرد
مرکب اگر سیاه کنندش اگر کرنگ.
کاتبی (از جهانگیری).
|| میدان. (جهانگیری). میدان و جای صف کشیدن سپاه. (برهان) (ناظم الاطباء). گرنگ. کرن. کرند. کرنده. (حاشیهء برهان چ معین) :
هم مهچهء لوای ترا آسمان غلاف
هم لشکر علو ترا لامکان کرنگ.
کاتبی (از حاشیهء برهان چ معین).
شاهیت تا ضامن رزق و حیات ما نگشت
خیل هستی را عدم نگذاشت بیرون از کرنگ.
کاتبی.
|| جرگه. حلقه. (از فرهنگ جهانگیری). جرگه و حلقه زدن مردم و سپاه را گویند. (برهان). جرگه و حلقهء مردمان. (ناظم الاطباء). کرند. کرنده. کرن. (حاشیهء برهان چ معین) :
چون لشکر نجوم پی کسب نور فیض
ارواح اولیا زده گرد درت کرنگ.
(فرهنگ جهانگیری).
|| کرند. دیگ رنگرزان. (از حاشیهء برهان چ معین). دیگی را گویند که رنگرزان بقم و دیگر رنگها در میان آن بجوشانند. (فرهنگ جهانگیری) :
دهنش همچو خم نیل پزی
چشمها چون کرنگ رنگرزی.
قریع الفرس (از فرهنگ جهانگیری).
|| (اِخ) نام رودخانه ای است. (برهان). رودخانهء کرند که از زردکوه صفاهان آید. (ناظم الاطباء). سرچشمهء این رود نزدیک زاینده رود است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 89) :
در آن زمان که ز موج محیط تیغ دوخیل
صدای سیل دهد خون ز شاهجوی کرنگ.
کاتبی (از فرهنگ جهانگیری).
ظاهراً مخفف کوهرنگ است.

کرنگ.

[کَ رَ] (ص) موش کار. درنگ کار. گنگ کار. (یادداشت مؤلف).

کرنگ.

[کُ رُ] (اِ) کرند. لیف جولاهگان. (ناظم الاطباء). کرنده. کرنگه. || عروس را گویند. (فرهنگ جهانگیری).

کرنگان.

[کِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 573 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کرنگانی.

[کَ رَ] (اِ) نوعی از انگور است. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم فارسی نوعی از عنب است. (فهرست مخزن الادویه).

کرنگاه.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. کوهستانی و گرمسیر است و 429 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کرنگه.

[کُ رَ گِ] (اِ) کرنده. (برهان) (آنندراج). کرنگ. کرن. کرند. (حاشیهء برهان چ معین). میدان اسب دوانی. || صف کشیدن. حلقه زدن مردم و سپاه. (برهان) (ناظم الاطباء). || رنگ مخصوص اسب. (برهان). || دیگ رنگرزان. (ناظم الاطباء). دیگ رنگرزی. || (اِخ) نام رودخانهء زردکوه باشد. (برهان). رودخانه ای که از زردکوه صفاهان آید. (ناظم الاطباء). کرند. کرنده. کرنگ (ظاهراً مخفف کوهرنگ). رجوع به کرند، کرنده و کرنگ در همهء معانی شود.

کرنگه.

[کُ رُ گَ / گِ] (اِ) کرنده. لیف شوی مالان و جولاهگان. (ناظم الاطباء). لیف جولاهگان. (برهان).

کرنلیوس.

[کُ نِ] (اِخ)(1) نویسندهء رومی است در قرن اول ق.م. وی 16 کتاب در احوال اشخاص نامی و کتابی در شرح زندگانی سرداران بزرگ نوشته است. قسمتهایی از این کتب، مانند: تمیستوکل و پادشاهان و دانام با تاریخ ایران قدیم ارتباط دارد. نوشته های این مؤلف دربارهء وقایع و اشخاص عمیق و معتبر نیست. (از تاریخ ایران باستان تألیف مشیرالدوله پیرنیا ج 1 ص 79).
(1) - Cornelius.

کرنلیوس تاسیتوس.

[کُ نِ] (اِخ)(1)مورخ رومی است و از نویسندگان درجهء اول. در 50 م. تولد یافت و در ابتدا به امور دولتی پرداخت، بعد کناره گرفت و به مطالعهء تاریخ پرداخت. نوشته هایش از شاهکارهای ادبی لاتین بشمار می آید. سالنامه های معروف او حاوی 16 کتاب است و از پاره ای مطالب که دربارهء رومیان و اشکانیان نگاشته میتوان برای تاریخ ایران استفاده کرد. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص 83).
(1) - Cornelius tacitus.

کرنوکر.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. کوهستانی و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرنه.

[کُ نَ] (اِخ) شهرکی است در اندلس. (از معجم البلدان).

کرنه.

[کَ نَ] (اِخ) نام قریه ای است از روستاق بدخشان و در آنجا امرود و ناشپاتی بغایت خوب می شود. (برهان) (آنندراج). قریه ای از روستای بدخشان که امرود خوب در آن عمل آید. (ناظم الاطباء).

کرنه.

[کِ نَ / نِ] (اِ) خاری است که آن را اشترخار گویند و بعضی گویند ماری(1) است که آن را اشترخار خوانند.(2) (برهان) (آنندراج). گیاه اشترخار. (ناظم الاطباء). گرنه. || کنه را نیز گفته اند و آن جانوری است که بر بدن خر و شتر و گاو چسبد و خون خورد. (برهان) (آنندراج). اشترخوار. شترخوار. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به اشترخوار و کنه شود.
(1) - مصحف خاری. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در السامی فی الاسامی کرنه به معنی کنه آمده، و چون کنه را اشترخوار هم میگفته اند. این معنی را برای آن، فرهنگ نویسان استنباط کرده اند. (از حاشیهء برهان چ معین).

کرنه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) به هندی اسم نوعی اترج است. (فهرست مخزن الادویه). بزبان هندی نوعی از ترنج است مدور و بسیاری از نارنج بزرگتر می شود. (برهان) (آنندراج).

کرنی.

[کُ نِ] (اِخ)(1) پی یر. از شعرای نامی فرانسه است. در سال 1606 م. در شهر روئن(2) متولد شد. پدرش خواست او به کار وکالت مشغول شود، اما وی طریق شاعری پیش گرفت و با انتشار آثاری چون ملیت(3) و بیوه زن(4) و کنیز(5) و میدان سلطنتی(6) و مده(7) و سید(8) به اوج شهرت رسید. قطعهء سید از نظر افکار بدیع و سبک تازه چنان مشهور شد که دیرزمانی بر سبیل مثال میگفتند فلان چیز در خوبی چون «سید» است. با انتشار «هراسها» و «سین نا» قدرت طبع و قریحهء وی به بالاترین مرحله رسید. آخرین شاهکار او قطعهء رودگونه(9) است. کمدی «دروغگوی» وی فتح بابی در نمایشنامه های فکاهی و خنده انگیز و سرمشقی برای مولیر بود. وی در سال 1684 م. درگذشت. (از مجلهء آینده ترجمهء نصرالله فلسفی سال دوم).
(1) - Pierre Corneille.
(2) - Rouen.
(3) - Melite.
(4) - La veuve.
(5) - La servante.
(6) - La place royale.
(7) - Medee.
(8) - Le cid.
(9) - Rodogune.

کرنیب.

[کَ / کِ] (ع اِ) نوعی طعام که از شیر و خرما سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مجیع و آن طعامی است [ مراد خرمای آمیخته بشیر است ] . (از اقرب الموارد). رجوع به مجیع شود.

کرنیفه.

[کِ فَ] (ع اِ) بینی ستبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کرنیلیوس.

[کُ] (اِخ) رئیس صدهء رومانی از قیصریه و اول شخصی بود از بت پرستان که به مسیح گروید. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

کرنیة.

[کَ رَ نی یَ] (ع ص، اِ) زن که بربط زند. (السامی فی الاسامی).

کرو.

[کَ رَ] (اِ) پردهء سفیدی را گویند مانند کاغذ که عنکبوت سازد و در آن تخم کند و بچه برآرد. (برهان) (آنندراج). کره. کری. (جهانگیری). نوعی از نسج عنکبوت. (فهرست مخزن الادویه).

کرو.

[کُ] (اِخ) نام یکی از خویشان افراسیاب و او در کشتن سیاوش سعی بسیار می کرد. (برهان) (آنندراج). گرو. رجوع به گروی زره شود.

کرو.

[کِ رَ / کَرْوْ] (ص) دندانی را گویند که میان آن تهی و کاواک شده باشد. (برهان) (آنندراج). دندان نیم ریخته. (فرهنگ اسدی نخجوانی). دندان میان تهی و کاواک شده و شکسته و ناهموار. (ناظم الاطباء). کروه. (حاشیهء برهان چ معین). کاواک. تهی و فرسوده. (صحاح الفرس). پوک. اجوف. مجوف [ دندان ] :
سزد که بگسلم از یار سیم دندان طمع
سزد که او نکند طمع پیر دندان کرو.
کسائی.
باز چون برگرفت دست ز روی
کرودندان و پشت چوگان است.(1)رودکی.
|| هر چیز میان تهی و پوک، چون: گردو و جز آن :
ای دو بادام تو چو گوز کرو
مانده از دست کودکان در کو.سنائی.
(1) - این بیت در ذیل کروه نیز بهمین معنی آمده است:
باز چون برگرفت پرده ز روی
کروه دندان و پشت چوگان است.

کرو.

[کِ رَ] (اِ) کشتی کوچک را خوانند و آن را سنبک نیز گویند. (جهانگیری). کشتی و جهاز کوچک. (برهان). کشتی خرد که در دریا باشد. (غیاث اللغات). کشتی و جهاز کوچک را نیز گویند مستند بدین بیت شیخ سعدی :
جوانی پاک باز و پاکرو بود
که با پاکیزه رویی در کرو بود.(آنندراج).
این معنی را جهانگیری از شعر سعدی استنباط کرده است. رشیدی گوید: او در این معنی متفرد است و معنی مزبور درست نیست چه از بیت دوم:
شنیدستم که در دریای اعظم
به گردابی درافتادند با هم.
تلویحاً بودن آنان در کشتی استنباط می شود و صحیح «در گرو بود» است، یعنی عاشق او بود و مشهور هم همین است. ولی باید دانست که این کلمه به همین معنی در سواحل خلیج فارس مستعمل است. (از فرهنگ فارسی معین).

کرو.

[کِ رَ / کَرْوْ] (اِ) کاهوی تلخ. || کاسنی. (ناظم الاطباء).

کرو.

[کَرْوْ] (ع مص) کندن زمین را. || برآوردن چاه را به چوب و جز آن. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برزیدن چاه. (تاج المصادر). || بارها کردن کاری را. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بشتافتن ستور و دست و پای ناهموار انداختن در رفتن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گوی بازی کردن. (تاج المصادر). گوی باختن و زدن تا بالا رود. (از اقرب الموارد). || نوعی از خرامان رفتن زن. یقال: کرت المرأة فی مشیتها. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بطرز خوشی راه رفتن زن و خرامان رفتن او. (از ناظم الاطباء).

کرو.

[کِرْوْ / کُرْوْ] (ع اِمص) کرایه دهی. اسم است اِکراء را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) مزد و کرایه. (ناظم الاطباء).

کرو.

[ ] (اِ) به هندی ککروهن است. || به یونانی حدید است. (فهرست مخزن الادویه).

کرو.

[کُ] (اِخ) دهی است در پنج فرسخی جنوبی زیاره به فارس. (فارسنامهء ناصری).

کرو.

[ ] (اِخ) نام ایل کرد از طوایف پشتکوه لرستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 68).

کروا.

[کَرْ] (اِخ) دهی است از توابع علی آباد ساری. (سفرنامهء مازندران تألیف رابینو ص 120). در فرهنگ جغرافیایی کُروا ضبط و نوشته شده است: دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. دشت، معتدل و مرطوب است، با 200 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کروا.

[کَرْ] (اِ) رخنه گرفتن و وصل کردن دو چیز باشد با هم. (برهان) (آنندراج). گرفتن رخنه و پیوند دو چیز را با هم. (ناظم الاطباء).

کرواآن.

[ ] (اِخ) محلی از محلهای اصفهان که در قرن هشتم هجری ویران و متروک بوده است. صاحب ترجمهء محاسن اصفهان 729 ه . ق. می نویسد: شاهدی امین عدل گفت پیش از این به روزگاری اندک در محلی از محلها که آن را کرواآن می خوانند که اکنون بکلی مطموس و مدروس گشته و از اطلال و رسوم آن هیچ اثری نمانده پنجاه مسجد دیدم. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 74).

کرواء .

[کَرْ] (ع ص) زن باریک ساق و ستبرذراع. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). ضخیم ساق و گفته اند باریک ساق. (از اقرب الموارد). زن بزرگ ساق. (دهار) (آنندراج).

کروارا.

[ ] (اِ) کروالا. اسم هندی خیار شنبر است. (فهرست مخزن الادویه).

کرواز.

[کَرْ] (اِ) این کلمه در عبارت ذیل از تاریخ طبرستان ابن اسفندیار آمده است و معنی نوعی بیل می دهد: جملهء بندگان و رعایای رستاق خود را فرمود تا با بیل و کرواز و ناروب بدان موضع شوند و راه اصفهبدان بیفکنند و خراب و ناپدید گردانند. (تاریخ طبرستان ج 1 ص 173). در تداول مردم گیلان: بیل نوک تیز. گرواس. (از فرهنگ گیلکی تألیف ستوده).

کرواکو.

[ ] (اِ) اسم هندی تلخ است. (فهرست مخزن الادویه).

کروالا.

[ ] (اِ) اسم هندی خیار شنبر است. کروارا. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کروارا شود.

کروامک.

[کَرْ مَ] (اِ) در اصطلاح کشتی گیران، پای حریف را بر لگن خاصرهء او نهادن و سینهء خود را بر پای او گذاردن و به هر دو دست میان بند او را گرفتن، و فتح آن گریختن بود. (از مجموعهء خطی کتابخانهء ملک از فرهنگ فارسی معین).

کروان.

[کَرْ] (اِ) نام گیاهی است که قوت مفرح دارد. (برهان) (آنندراج). || نام مرغی هم هست و به این معنی در عربی به فتح اول و ثانی هم آمده است. (برهان). رجوع به کَرَوان شود.

کروان.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است به طوس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). قریه ای است در طوس. (از معجم البلدان).

کروان.

[کَ رَ] (ع اِ) کبک و چوبینه و شوات. کروانة مؤنث. ج، کراوین، کروان. بالکسر بر غیر قیاس. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاحب مصباح گوید: کروان پرنده ای است بلندپا و اغبر مانند حمامة و صوتی خوش دارد و ابوحاتم در کتاب الطیر گوید: کروان به معنی کبک است و جمع آن کِروان است، مانند وَرَشان که جمع آن وِرشان آید. و گفته اند کروان حباری است که همان کرکی باشد. (از اقرب الموارد). چوبینه. جوینه. (زمخشری) (مهذب الاسماء). مرغی است بلندپا خاکی رنگ شبیه به مرغابی که خوش آواز باشد و شب نخسبد. (یادداشت مؤلف). پرنده ای است بقدر مرغ خانگی بلندپا خوش صوت و در شب نخسبد. ج، کِروان. مؤنث آن کَرَوانَة است. (از صبح الاعشی ج 2 ص 72). فیروزآبادی صاحب قاموس آن را به قبج و حجل، یعنی کبک ترجمه می کند و مادهء آن را کروانة می آورد و بعضی از لغویین عرب آن را حباری می دانند، لکن به گمان من حباری نیست چه در امثال میدانی مثل ذیل مضبوط است: «الحباری خالة الکروان» و نیز در کنیه های مصدر به ابن در مطولات ابن الکروان را به شب و ابن الحباری را به روز معنی می کنند و از این دو شاهد پیداست که حباری و کروان دو تا هستند نه یکی. حباری بی شبهه مرغ معروفی است که در فارسی آن را هوبره میگویند، یکی از این دو لفظ از دیگری گرفته شده است، کروان را لغویین فارسی به کاروانک معنی می کنند و در فرانسه کورلیس گویند که شباهت بسیاری به قرالی عرب دارد و هر دو نقل صوت این پرنده و اسم صوت اوست. تأیید دیگری در یکی بودن کورلیس و قرالی آن است که علمای فرنگ در شرح حال آن می نویسند که حازم و مشکل شکار است و آن را از مرغان بلندپا که مرغان مردابی و نیمه آبی می باشند می شمارند. در امثال عرب هم «احزم من قرالی» آمده است و آن را از مرغان آبی می دانند شباهت صوری میان حباری و کروان با قرالی که چوبینهء فارسی است سبب شده است که عرب یکی را خالهء دیگری بنامد و البته بی اعتبار بودن قول فیروزآبادی و دیگر لغت نویسان که کروان را بمعنی کبک دانسته اند آشکار است. (یادداشت مؤلف).
-امثال: الحباری خالة الکروان. (یادداشت مؤلف).
رجوع به حباری شود.
|| حجل. (اقرب الموارد). رجوع به حجل شود. || ماهی خوار. (بحر الجواهر). رجوع به ماهی خوار شود.

کروان.

[ ] (اِ) به هندی خیار شنبر است. (فهرست مخزن الادویه). کروارا. کروالا. رجوع به کروارا و کروالا شود.

کروانک.

[کَرْ نَ] (اِ) کاروانک. (ناظم الاطباء). رجوع به کاروانک شود.

کروانة.

[کَ رَ نَ] (ع اِ) مؤنث کروان. (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کروان شود.

کروانی.

[کُرْ] (ص نسبی) منسوب است به کروان که گمان می کنم از قرای طرسوس باشد. (الانساب سمعانی).

کروب.

[کُ] (ع اِ) جِ کرب، بمعنی اندوه دم گیر. (آنندراج). جِ کَرب. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) : و جز اجتماع احزان و کروب و تفرق اهواء قلوب لشکری مرتب نشد. (جهانگشای جوینی). رجوع به کرب شود.

کروب.

[کُ] (ع مص) کرب. نزدیک گردیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نزدیک شدن کسی به کاری کردن. (تاج المصادر بیهقی). کرب ان یفعل کذا؛ نزدیک است که چنین کند. (منتهی الارب). نزدیک است که فلان چنان کند. و در این معنی مانند «کاد» از افعال مقاربه است و مانند آنها عمل می کند. رجوع به کرب شود. || کرابه را خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک به غروب شدن رسیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آفتاب فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). || به فرونشستن نزدیک شدن آتش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آتش بمردن. (تاج المصادر بیهقی). || بار کردن ناقه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بار کردن ماده شتر را. (ناظم الاطباء). || به بانگ آوردن کریب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به بانگ درآوردن نانوا چوبی را که بدان نان را گرد می کند.

کروب.

[کَ] (ع اِ) مأخوذ از عبری، فرشتهء مقرّب. ج، کروبیم. (از اقرب الموارد ذیل کرب). رجوع به کروبیم، کروبی، کروبیان و کروبیون شود.

کروبا.

[ ] (اِ) کروبای بری و فارسی و جبلی قردمانا است. رجوع به قردمانا شود.

کروبی.

[کَ / کَرْ رو / کَ بی ی] (ع اِ)فرشتهء مقرب. (مهذب الاسماء) (آنندراج). مهتر فرشتگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در خیابان نوشته که کروبی قسمی است از ملائک مقرب و در قاموس آمده الکروبی (بتخفیف و تشدید راء) سادات الملائکه. (آنندراج) (غیاث اللغات). ج، کروبیون، (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) کروبیان، کروبیین. در تورات کروب و جمع آن کروبیم(1) آمده و به فرشتگانی اطلاق می شده که از حضور خداوند فرستاده می شوند یا آنکه همواره در نزدش حاضرند و گفته شده است که ایشان دارای دو بال هستند، اما تمثال آنان از طلا بود و در زیر تابوت سکینه قرار داشتند و بالهای کروبی بر تابوت سایه می افکند. در اسلام آن را مهتر فرشتگان یا ملائکهء مقرب دانند. ج، کروبیون، کروبیین. (فرهنگ فارسی معین) : حمد و شکر و سپاس مر آن پادشاهی را که عالم عود و معاد را بتوسط ملائکه کروبی و روحانی در وجود آورد. (چهارمقاله). ملائکهء کروبی در پیش او با ندای ادخلوها بسلام آمنین. (جهانگشای جوینی).
وگر بچشم ارادت نظر کند در دیو
فرشته ایش نماید بچشم کروبی.
سعدی (گلستان).
رجوع به کروبیان، کروبیون و کروبیم شود.
(1) - Cherubim.

کروبیان.

[کَرْ رو] (ع اِ) فرشتگان مقرب را گویند و ایشان را در عالم هیچ تعلق و تدبیر و تصرفی نیست. (برهان) (آنندراج) :
پیش بزم مصطفی بین دعوت کروبیان
عودسوزان آفتاب و عود کیوان آمده.
خاقانی.
شو بده انصاف خویش کز همه کروبیان
حجرهء روح القدس به ز تو مهمان نداشت.
خاقانی.
قلب و میمنه از کروبیان ملک و میسره از تواتر امداد سعادات فلک.... (جهانگشای جوینی).
ما نتوانیم حق حمد تو گفتن
با همه کروبیان عالم بالا.سعدی.
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صم و بکم.سعدی.
درون خلوت کروبیان عالم قدس
صریر کلک تو باشد سماع روحانی.
حافظ.
ای ملهمی که در صف کروبیان قدس
فیضی رسد بخاطر پاکت زمان زمان.
حافظ.
رجوع به کروبی، کروبیون و کروبیم شود.

کروبیم.

[کَ] (ع اِ) عبرانی کروبیون و کروبی است. (از اقرب الموارد ذیل کروبیون). فرشتگانی هستند که از حضور خدا فرستاده می شوند یا اینکه همواره در حضورش حاضر می باشند و چنانکه گفته شده است ایشان دارای دو بال هستند. (قاموس کتاب مقدس)(1). رجوع به کروبیون و کروبیان شود.
(1) - کروبین و کروبیون و کروبیه، از عبری کروب Cherubاست (ج، کروبیم Cherubim). در عهد عتیق به ملائکه ای اطلاق می شد که دائماً نزد خدا بودند. اصل این کلمه آشوری است بمعنی پاسبان. (از حاشیهء برهان چ معین).

کروبیون.

[کَ / کَرْ رو بی یو / کَ بی یو](ع اِ) جِ کروبی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کَروبیّه. (اقرب الموارد). بزرگان ملائکه یا مقربان آنها. عبرانی آن کروبیم و جمع کروب است. بسا که به همان لفظ عبرانی به کار رود و معنی آن حافظ یا حارس یا مقرب است. (اقرب الموارد). رجوع به کروبی، کروبیان و کروبیم شود.

کروبیة.

[کَ بی یَ] (ع اِ) کروبیون. (از اقرب الموارد). رجوع به کروبیون شود.

کروبیین.

[کَ / کَرْ رو بی یی] (ع اِ) جِ کروبی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کروبی شود.

کروپ.

[کْرو / کُ] (اِخ)(1) متولد اسن (1812 - 1887 م.) از پایه گذاران صنایع فلز و بنیانگذار توپهای فولادی که به نام او مشهور است و صنایع نیز نام او دارد.
(1) - Krupp.

کروت.

[کُ] (ص) فربه باشد که در برابر لاغر است. (آنندراج). فربی. چاق. (یادداشت مؤلف) :
گرچه در تألیف این ابیات نیست
بی سمین غثی و بی غثی کروت.انوری.
|| (اِ) نام ظرف آب. (غیاث اللغات).

کروت.

[کُ] (اِخ) نام برادر پیران ویسه. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کروخان شود.

کروتن.

[کَ رَ / رُو تَ] (اِ) به فارسی عنکبوت است. (فهرست مخزن الادویه). کارتنه. دیوپای. رجوع به کروتنه شود.

کروتنه.

[کَ رَ / رُو تَ نَ / نِ] (اِ) عنکبوت را گویند. (برهان) (آنندراج). دیوپای. کارتنه. کارتنک. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کارتنه، کارتنک و عنکبوت شود. || نسج عنکبوت است. (فهرست مخزن الادویه).

کروتیس.

[] (اِخ) جزیره ای بود که وامق آنجا بود. (فرهنگ اسدی). و شاید همان اقریطش [ کرت، کاندی ] باشد. (یادداشت مؤلف) :
جزیره یکی بد به یونان زمین
کروتیس بد نام، شهری گزین.عنصری.
کرونیس. رجوع به کرونیس شود.

کروج.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان جغتای حومهء شهرستان سبزوار. کوهستانی و سردسیر است و 123 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کروج.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیوه ژن فریمان شهرستان مشهد که 123 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کروج ده.

[کُ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. جلگه ای و معتدل است و 399 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کروچ.

[کُ] (اِ) در تداول مردم بلوچ نیک شهر، نام نوعی خرماست. (یادداشت مؤلف).

کروچاه.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد. کوهستانی و سردسیر است و 167 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کروچ کروچ.

[کُ کُ] (اِ صوت) نام آواز جویدن قند و مانند آن. آواز چیزهای ترد و شکننده زیر دندان چون قند و نان خشک و خیار و مانند آن. (یادداشت مؤلف).
- کروچ کروچ خوردن یا جویدن؛ خوردن چیزهایی که زیر دندان آواز دهد مانند قند و نان دوآتشه و نان قاق و آب نبات و غیره. (یادداشت مؤلف).

کروخ.

[کُ / کَ] (اِخ) شهرکی است [ به خراسان ] با ناحیت آبادان و اندر میان کوهها است و از او کشمش خیزد. (حدود العالم). نام دهی در خراسان. (ناظم الاطباء). قریه ای است در غرب شهر هرات و معروف است اسطخری گفته است که کروخ در شعب جبل واقع است به اندازهء بیست فرسخ اشجار در یکدیگر مشبک شده اند و مسجد و قرای متعدده دارد. (آنندراج). شهری است بین آن و هرات ده فرسنگ است و از کروخ کشمش به همهء بلاد برند و آن شهری کوچک است. (از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع) :
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سرمه(1) شوخ
آستین بگرفتمش گفتم به مهمان من آی
مر مرا گفتا به تازی مورد و انجیر و کلوخ(2).
رودکی.
(1) - ن ل: سحر.
(2) - مورد در عربی «آس» و انجیر «تین» و کلوخ «مَدَر» است و معنی مصراع از بهم پیوستن این کلمات عربی «آس + تین + مدر» و «آستین مدر» می شود. (یادداشت مؤلف).

کروخ.

[کَ] (اِ) حمام. (صحاح الفرس). صاحب آنندراج آن را بمعنی حمام دانسته و نوشته است بمعنی حمام باشد کدوخ که در فرهنگها دیده بودم اینک ظن غالب است که کروخ بوده و صاحب جهانگیری مصحف خوانده و نوشته :
بامدادان پیشم آمد آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سرمه شوخ.
رودکی (از آنندراج).
اما در همهء فرهنگها کدوخ بمعنی حمام آمده است. رجوع به کدوخ شود.

کروخان.

[کُ] (اِخ) نام برادر پیران ویسه است. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اما ولف در فهرست شاهنامه نوشته نام پهلوان تورانی که پسر ویسه بود. (فهرست ولف) :
یکی نامور ترک را کرد یاد
سپهبد کروخان ویسه نژاد.فردوسی.
رجوع به کروت شود.

کروخان.

[کُ] (اِ) چاهی باشد بس عمیق که از آن آب به دشواری توان کشید. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کرود شود.

کروخان نژاد.

[کُ نِ] (ص مرکب)منسوب به نژاد کروخان. (فهرست شاهنامهء ولف). از فرزندان کروخان :
دگر نامداری کروخان نژاد
جهاندار وز تخمهء کیقباد.فردوسی.
رجوع به کروخان شود.

کروخی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به کروخ که بلده ای است در نواحی هرات. (الانساب سمعانی).

کرود.

[کُ / کَ] (اِ) چاه بسیار عمیق را گویند که آب از آن به دشواری توان کشید. (برهان). چاه کم عمق که به دشواری از آن آب برآید. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کروخان شود.

کرود.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش طالقان شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیر است و 774 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کرور.

[کُ] (ع مص) کَرّ. کریر. تکرار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). میل نمودن و حمله کردن بر کسی. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || برگردیدن سوار از میدان جنگ جهت جولان و دوباره بازگشتن برای نبرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از پی درآمدن شب و روز. (از اقرب الموارد). || بازگشتن از کسی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واگردیدن. (مصادر زوزنی). واگشتن. (تاج المصار بیهقی). کر الجواد؛ حاضر شد آن اسب جواد برای رفتن و فرار کردن. (ناظم الاطباء). || بازگرداندن کسی را. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کر و تکرار شود.

کرور.

[کُ] (اِ) نام شماره ای است چنانکه کرور ایران پانصدهزار است که پنج لک باشد. (آنندراج). نصف میلیون. (ناظم الاطباء). نزد ایرانیان معادل پانصدهزار است. (یادداشتهای قزوینی از فرهنگ فارسی معین). ج، کرورات. (فرهنگ فارسی معین) : یا یکی از کرورات هشتگانه را در عین غارت زدگی و بی خانمانی از عهده برنیاید. (از نامه های قائم مقام از فرهنگ فارسی معین). || واحد شماره و آن نزد هندوان ده میلیون است که معادل صد لک باشد و لک برابر با صدهزار است. (یادداشتهای قزوینی از فرهنگ فارسی معین). کرور هندی بیست کرور ایران است که یکصد لک باشد. (آنندراج). ابن بطوطه نویسد: نزد هندیان کرور صد لک است و لک صدهزار دینار. (سفرنامهء ابن بطوطه از یادداشت مؤلف). || عدد بسیار زیاد. (ناظم الاطباء).

کرور.

[کُ] (اِخ) دهی است چهارفرسنگی جنوب زیاره. (فارسنامهء ناصری).

کرور.

[کُ] (ع اِ) جِ کَرّ. (اقرب الموارد). رجوع به کر شود.

کرورا.

[ ] (اِ) به سریانی صدف لؤلؤ است. (فهرست مخزن الادویه).

کروز.

[کُ] (ع مص) درآمدن در چیزی و پنهان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن و مخفی شدن در مغاک یا غار. (از اقرب الموارد). || پناه بردن به کسی و میل کردن سوی او. || بوئیدن گشن کمیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کروز.

[کُ] (اِ) کروژ. (ناظم الاطباء) (برهان). نشاط و شادمانی باشد. (جهانگیری). عیش و نشاط و شادمانی و طرب. (برهان) (ناظم الاطباء). شادی و با کرازان و کرازیدن قریب اللفظ و المعنی است. (آنندراج). طرب و شادی. (صحاح الفرس). فرح. نشاط. (یادداشت مؤلف) :
وردنه جست و کروش اندر زمی
بانگ بربرد از کروز و خرمی.
رودکی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مرحوم دهخدا پس از نقل این بیت می نویسند: گمان میکنم این بیت از کلیله و دمنهء رودکی باشد در باب قرد و سلحفاة آنجا که بوزینه از پشت سنگ پشت از آب به خشکی جستن می کند. عبارت ابن مقفع این است: فلما قارب الساحل وثب عن ظهره فارتقی الشجر. و ترجمهء نصرالله منشی بدین صورت است: بوزینه را به کنار آب رسانید، بوزینه به تک بر درخت رفت. اگر حدس من درست باشد شعر رودکی تقریباً باید اینطور باشد :
بوزنه جست و گریز اندرزمی
بانگ بربرد از کروز و خرمی.
ممکن است کروش هم کلمه ای بوده که امروز مفقود است. (یادداشت مؤلف).
با کروز و خرمی آهو به دشت
می خرامد چون کسی کو مست گشت.
رودکی.
چون دل باده خوار گشت جهان
با نشاط و کروز و خوش منشی.خسروی.
رجوع به کروژ شود. || اندوه و ملامت را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کروزوس.

[کِ] (اِخ) پسر آلیات پادشاه لیدیه است که بعد از پدر جانشین وی شد و همه ولایات آسیای صغیر را که در طرف غربی رود هالیس بود به استثنای لیدیه و کیلیکیه مطیع کرد در زمان وی سارد پایتخت لیدیه مرکز علوم شرقی و فلسفه گردید و ثروت و اشیای نفیس چشم مشاهیر یونان را خیره کرد و نام آن در مغرب زمین داستان و مثل گردید. امروزه نام وی در نزد اروپائیان چون قارون نزد ایرانیان است. پس از سقوط همدان و انقراض دولت ماد به دست کورش کروزوس قصد کورش کرد و از رود هالیس که سرحد ماد و لیدیه بود گذشت. کورش هم سپاهی تهیه دید و در جنگی که میان آنها در سارد درگرفت، کروزوس اسیر شد. (548 یا 547 ق.م.). (از تاریخ ایران باستان ج 1 صص 268-281). رجوع به همین کتاب شود.

کروژ.

[کُ] (اِ) کروز. (ناظم الاطباء). نشاط باشد. (فرهنگ اسدی). طرب. شادی. (صحاح الفرس) :
قارون(1) نکرد شادی چندان بنعمتش
کز بهر... خواجه کنی تو همی کروژ.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
رجوع به کروز شود.
(1) - در بعض نسخ: مهمان و در بعض دیگر نعمان آمده است. قارون تصحیح قیاسی است. (یادداشت مؤلف).

کروس.

[کِ وَ] (اِ) لغز و چیستان. (برهان) (آنندراج) (منتهی الارب). بردک. پردک.

کروس.

[کَ رَوْ وَ / کَ رَوْ وُ] (ع ص)بزرگ سر از مردم و شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بزرگ سر از مردم و گفته اند ضخیم از هر چیز. (از اقرب الموارد). بزرگ سر. (مهذب الاسماء). || سیاه. (از اقرب الموارد). سیاه از مردم. (ناظم الاطباء). || شتر بزرگ سپل درشت پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی و شاعری است طائی. (منتهی الارب).

کروس.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش ایوانکی بخش شهرستان دماوند. کوهستانی و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

کروسابهمن.

[ ] (اِ) به یونانی بابونج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به بابونج شود.

کروسفوا.

[ ] (اِ) به یونانی سخالهء ذهب و فضه است. (فهرست مخزن الادویه).

کروش.

[کُ] (ع اِ) جِ کِرش و کَرِش. (اقرب الموارد). بمعنی شکنبهء ستور نشخوارزننده چون معده مردم را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کرش شود.

کروش.

[کُ] (ع اِ) شکنبه را گویند. (برهان) (آنندراج).

کروش.

[کُ] (اِ) قسمی مروارید. لؤلؤ. (الجماهر بیرونی).

کروشان.

[کُ] (اِخ) بر حسب نسخهء شاهنامهء چاپ پاریس کروشان زمین آن سوی مرز چاچ است :
سپهدار ترکان از آن روی چاج
نشسته به آرام بر تخت عاج
بمرز کروشان زمین هرچه بود
ز برگ درخت وز کشت و درود
بخوردند یکسر همه بار و برگ
جهان را همی آرزو بود مرگ.
و در نسخ دیگر بجای این کلمه بر آن مرز کهسار... آمده است و در این صورت لغت و شاهد آن موضوعاً منتفی است. رجوع به شاهنامه چ بروخیم ج 5 ص 1283 شود.

کروش الغنم.

[ ] (ع اِ مرکب) فرفیون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرفیون شود.

کروشه.

[کُ / کِ رُ شِ] (فرانسوی، اِ)(1)قلاب. دو خط عمود موازی با دو پیش آمدگی از دو سر هر خط به سوی داخل برای ممتاز ساختن مطلب داخل آن. نوعی پرانتز که برای الحاق مطلبی به متن مورد استفاده قرار دهند بدین شکل: [ ] .
(1) - Crochet.

کروع.

[کُ] (ع مص) دهن در آب نهادن در آب خوردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). کرع. به دهن از جوی آب برداشتن و خوردن. (منتهی الارب). گردن بسوی آب کشیدن و با دهن نوشیدن از موضعش بدون نوشیدن با دست یا با ظرف. یقال: اکرع فی هذا الاناء نفسا او نفسین. (از اقرب الموارد). رجوع به کرع شود.

کروف.

[کُ] (ع مص) بوئیدن خر کمیز را. (المصادر زوزنی). کرف. رجوع به کرف شود.

کر و فر.

[کَرْ رُ فَرر] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) جنگ و گریز. آویز و گریز. حمله و گریز. (یادداشت مؤلف) : یک سوار روپوشیده مقدم ایشان که رسوم کر و فر نیک می دانست. (تاریخ بیهقی). آبی بود در پس پشت ایشان تنی چند از سالاران کار نادیده گفتند خوش خوش لشکر برباید گردانید به کر و فر تا به آب رسند. (تاریخ بیهقی). روزی در اثنای کر و فر و گیر و دار از میان مرغزار گوره خری بغایت نیکو... از پیش شاهزاده بخاست. (سندبادنامه ص 137). مهتر پیلبانان را مثال داد تا او را ریاضت دهد و آداب کر و فر و حرکت و سکون و ناورد و جولان و عطفه و حمله در وی آموزد. (سندبادنامه ص 57).
به وقت کر و فر از خون و گرد و شعله و کشته
هوا تنگ و زمین لعل و اجل کور و ستاره کر.
؟ (از ترجمهء تاریخ یمینی ص 44).
کر و فر و آب و تاب و رنگ بین
فخر دنیا خوان مرا و رکن دین.مولوی.
عنکبوت دیو بر تو چون ذباب
کر و فر دارد نه بر کبک و عقاب.مولوی.
ذکر شمه ای از کر و فر امیرزاده سلطان حسین (حبیب السیر ج 3 ص 179). رجوع به کر و نیز فر شود. || شکوه و دبدبه. (یادداشت مؤلف).

کروک.

[کُ] (اِ) سقف درشکه و کالسکه و امثال آن که باز و بسته شود. قسمت فوقانی درشکه و کالسکه. (یادداشت بخط مؤلف). روسی است بمعنی سقف درشکه و اتومبیل که بتوان جمع کرد و گسترد. این کلمه در ترکی بمعنی دم آهنگری است.

کروک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. کوهستانی و معتدل است و 290 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کروک.

[ ] (اِخ) دهی است در مغرب ده نو از نواحی چهارجوی. (فارسنامهء ناصری).

کروکان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان جاسب بخش دلیجان شهرستان محلات. کوهستانی و سردسیر است و 990 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کروکان.

[ ] (اِخ) از رستاق انار، طسوج جاست (احتمالاً جاسب). از دیه های جاست (احتمالاً جاسب) ناحیهء قم. (تاریخ قم ص 121 و 138).

کروکر.

(1) [کَ کَ] (ص، اِ) کرکر. گرگر. گروگر. (حاشیهء برهان چ معین). یکی از نامهای خدای تعالی است جل جلاله. (برهان) (آنندراج). از جمله نامهای الله است جل جلاله. (از حاشیهء فرهنگ اسدی) کرکر. نامی از نامهای باریتعالی است. (صحاح الفرس) :
تو پنداری که یزدان کروکر
جهانی نو برآورده ست دیگر.عنصری.
گر این کار بدهد کروکر ترا
ز شاهی مرا نام و دیگر ترا.اسدی.
علاء دولت مسعود کامر و نهیش را
مطیع گشت به صنع کروکر آتش و آب.
مسعودسعد.
که در ایام جدجد ترا
کرد روزی کروکر داور.مسعودسعد.
|| صانع و کارکن. (ناظم الاطباء). رجوع به گروگر، کرکر و گرگر شود.
(1) - صحیح گروگر است. (حاشیهء برهان چ معین).

کروکر.

[کِرْ رُ کِ] (اِ صوت) صدای خندیدن. آواز خنده.

کروکر خندیدن.

[کِرْ رُ کِ خَ دی دَ](مص مرکب) خندیدن به صدای بلند. کره زدن. خندیدن به آواز بلند و به اتصال. هرهر و کرکر کردن.

کروکر کردن.

[کِرْ رُ کِ کَ دَ] (مص مرکب) با کشیدن پای بر زمین بنرمی پیش رفتن. || با فقر یا با ضعف امرار حیات کردن. با قلت مال به نحوی معاش را گذرانیدن یا عملی محتاج به پول بسیار را با تعب با پول کم ادامه دادن. (یادداشت مؤلف). || به ملایمت پیش بردن کار. (از فرهنگ فارسی معین).

کروکلا.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل. دشت، معتدل و مرطوب است و 465 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کروکودیل.

[کْرُ / کُ رُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1)تمساح. (فرهنگ فارسی معین). کرکدیل. رجوع به کرکدیل و تمساح شود.
(1) - Crocodile.

کروکور.

[ ] (اِ) اسم هندی قرطم است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قرطم شود.

کروگ بذ.

[کَرْ رُ بَ] (اِ)(1) رئیس کارگران سلطنتی و غیره و این منصبی بود نه چندان مهم که در عهد خسروپرویز بیشتر به عیسویان واگذار می شد. (از ایران در زمان ساسانیان صص 513-514).
(1) - Karrogbadh.

کروگر.

[کَ گَ] (اِخ) نامی از نامهای خدا. (یادداشت مؤلف). کروکر. گروگر :
فرزند تو امروز بود جاهل و عاصی
فردات چه فریاد رسد نزد کروگر.
ناصرخسرو.
رجوع به کروکر، کرگر و گروگر شود.

کروگر.

[کِ گِ] (اِخ) نام ستاره ای است. (یادداشت مؤلف).

کروگرد.

[کِ رُوْ گِ] (اِخ) نام شهری بحدود جیحون، گروگرد هم گفته اند. (لغت شاهنامه ص 218).

کرولن.

[کِ لَ] (اِخ) نهری در جبال قراقروم (پابلنوئی حالیه) که مسکن طایفهء کوچک قیات معروف به بورچقین بوده و چنگیز از میان ایشان برخاسته است. (تاریخ مغول ص 7).

کروم.

[کُ] (ع اِ) جِ کَرم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درختان انگور. (غیاث اللغات) :
میل جان در حکمت است و در علوم
میل تن در باغ و راغ و در کروم.مولوی.
چه رها کن رو به ایوان و کروم
کم ستیز اینجا بدان کاللّجّ شوم.مولوی.
دیگر کرمی و باغی که چهارساله بود که میانهء آن را نشانده باشند آن را بر کروم جدیده و حدیثه نویسند. (تاریخ قم ص 107). || حق ریشه. آنچه زارع و باغبان راست از درختان یا تاک رز که کشته باشد. و این جز از سهم اوست از حاصل.

کرومانیون.

[کْرُ / رُ یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)یکی از نژادهای باستانی انسان که افراد آن تا عهد حجر زندگی می کردند. آثار این نژاد در حوزهء کرومانیون در فرانسه به دست آمده است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cromagnon.

کرومقرون.

[ ] (معرب، اِ) به رومی ملوخیا است. (فهرست مخزن الادویه).

کروموپلاست.

[کْرُ / کُ رُ مُ پِ](فرانسوی، اِ)(1) پلاستهای رنگین. پلاستهای زرد و قرمز و نارنجی و بنفش که پس از زایل شدن رنگ کلروفیل آشکار میشوند. (گیاه شناسی گل گلاب چ 3 ص 21).
(1) - Chromoplaste.

کروموزوم.

[کْرُ / کُ رُ مُ زُمْ] (فرانسوی، اِ)(1) قطعاتی منظم در داخل هستهء سلولهای گیاهی و جانوری است رشته های کرماتین داخل هسته سلولی در مرحلهء اول تقسیم غیرمستقیم(2) به قطعاتی ضخیم و کوتاه و منظم تقسیم می شود که آنها را کروموزوم گویند. شمارهء کروموزومها در حیوانات و گیاهان چندان زیاد نیست و به آسانی شمرده می شود و این شماره در هر جنس گیاه ثابت و مشخص و تغییرناپذیر است. (از گیاه شناسی گل گلاب چ 3 ص 34).
(1) - Chromosome. Karyokinese. یا
(2) - Mitose (caryocinese).

کرون.

[کُرْ وَ] (اِ) کرن. (برهان) (ناظم الاطباء). کرند. کرنده. کرنگ. (فرهنگ فارسی معین). اسبی را گویند که رنگ او مابین زرد و بور باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به کرن، کرند، کرنده و کرنگ شود.

کرون.

[کَرْ وَ] (اِخ) نام یکی از بلوکات اصفهان. (منتهی الارب). از بلوکات اسپاهان حد شمالی برخوار و دهق، شرقی نجف آباد، جنوبی لنجان و فریدن و غربی فریدن است، 95 قریه و در حدود 19352 تن جمعیت دارد. (یادداشت مؤلف).

کروندان.

[کَرْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج. جلگه و سردسیر است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کرونطرفا.

[ ] (اِ) قصب سکر و فانید است. (فهرست مخزن الادویه).

کرونی.

[ ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگ و نیمی میانهء جنوب و مغرب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

کرونیس.

[کَ] (اِخ) نام جزیره ای است که وامق مطلوب عذرا در آن جزیره بود. (برهان) (آنندراج). در لغت نامهء اسدی کروتیس آمده است. رجوع به کروتیس شود.

کروة.

[کَرْ وَ] (ع اِمص) کَرو. کُرو. (اقرب الموارد). مزد و کرایه دهی. اسم مصدر است. (آنندراج). اسم است از اکراء. (از اقرب الموارد). رجوع به اکراء و کرو شود.

کروه.

[کَرْ وَ / وِ] (ص)(1) کرو. (حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). دندان تهی و فرسوده بود. (فرهنگ اسدی). دندان میان تهی و کاواک را گویند. (برهان) :
باز چون برگرفت پرده ز روی
کروه دندان و پشت چوگانست(2).رودکی.
رجوع به کرو شود.
(1) - هنینگ گوید: کروه بمعنی سوراخ و دندان فاسد است. سغدی کرو karw بمعنی دارای دندان مجوف یا فاسد و نیز krw, بمعنی فضای خالی و شکاف و رخنه است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - این بیت در ذیل «کرو» نیز به این صورت آمده است:
باز چون برگرفت دست ز روی
کرودندان و پشت چوگان است.

کروه.

[کُ] (اِ) ثلث و سه یک فرسخ را گویند و آن سه هزار گز است و بعضی گویند چهارهزار گز است و زیاده از این نیست و آن را به عربی کراع(1) خوانند. ثلث فرسنگ است و در برهان گفته چهارهزار گز و آن را به عربی کراع خوانند. (برهان). و در هیچ کتابی کراع بدین معنی نیامده است. در غیاث اللغات نوشته کروه را به هندی کوس گویند و آن چهارهزار گز مسافت زمین باشد و نزد بعضی سه هزار گز و هر گز ذراع و هر ذراع هشت گره است. در کتب هیئت هندیان و یونانیان و رسائل مسافت و حساب در تعیین کروه اختلاف بسیار کرده اند. (از آنندراج). واحد مسافت است. جهانگیری و رشیدی بمعنی ثلث فرسنگ (که یک میل باشد) نوشته و در برهان بمعنی ثلث و سه یک فرسخ معادل سه هزار گز و بقولی چهارهزار گز آورده و در هندوستان آن را برابر دو میل انگلیسی می گیرند. (فرهنگ نظام)(2). اما در تاریخ ابوالحسن گلستانه هر فرسنگ را دو کروه و نیم شمرده می نویسد: دلیران قزلباشیه دو فرسنگ که عبارت از پنج کروه باشد آنها را تعاقب نمودند :
داد نقیب صبا عرض سپاه خزان
کز دو کروهی(3) بدید یاو گیان خزان.
خاقانی (از آنندراج).
یابس جزیره ای است در بحر روم به طول سی کروه و به عرض بیست کروه. نفیس بن محمد را کوشکی است بر دو کروه از مدینه. (منتهی الارب). || آرامگاه و آشیانهء مرغان و غیره. (برهان) (ناظم الاطباء). آرامگاه و آشیانه و کنام. (آنندراج) :
ببردش دمان تا به البرزکوه
که بودش در آنجا کنام و کروه(4).فردوسی.
(1) - بدان که لفظ کراع که در جمیع نسخ موجودهء برهان قاطع به همین شکل و عنوان واقع است، در این مقام بغایت نامناسب است زیرا که به معنیی که مراد مصنف است در کتب لغت عرب با وجود تفحص تام اصلاً بنظر نرسید. (حاشیهء برهان چ کلکته ص 586). صاحب برهان در این کلمه گوید آن را به عربی کراع خوانند [ یعنی سه یک فرسخ را ] در عربی در کلمهء کراع و مظان تصحیف آن چنین معنایی نیست، تنها در کلمهء کراع الغمیم بعضی فرهنگهای مترجم نوشته اند: «موضعی است بر سه کروه از عسفان»، و گمان می کنم صاحب برهان بواسطهء غلطی در نسخه از همین جا به اشتباه افتاده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(2) - مسافتی قریب دو میل که 3520 گز است. جهانگیری و رشیدی بمعنی ثلث فرسنگ که یک میل باشد نوشته اند، لیکن این لفظ در هندی «کوس» و در سانسکریت «کروش» است که به معنی دو میل انگلیسی است. در سانسکریت krosa [ اصلاً آواز و مجازاً مسافتی که آواز برسد ] . (از حاشیهء برهان چ معین).
(3) - ن ل: کروهه.
(4) - از این بیت مقام و منزل و خانه فهمیده می شود، والله علم. (انجمن آرا).

کروه.

[کَ رَ وَ/ وِ] (اِ) جانوری باشد سیه رنگ. گویند زخم آن جانور زیاده بر زخم مار است. (برهان) (ناظم الاطباء).

کروه.

[ ] (اِ) «ابوریحان» گوید: یکی از ثقاة چنان خبر داد که در اطراف کشمیر بیخی است که او را کروه گویند و در وقتی که آن نواحی هوا گرم شود به آن دفع مضرت گرما کنند و این خاصیت در وی عظیم است یکی از اهل ملتان چنان خبر داد که در نواحی ملتان نباتی است که او را کروه گویند و در معالجهء بعضی تبها بکار برند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی).

کروه.

[کَرْ وَ] (اِخ) شعبی است در کوه الوند به همدان. (از معجم البلدان).

کروی.

[کُ رَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به کره. گرد و مانند کره. (ناظم الاطباء). چون کره. به شکل کره. گرد. مدور. گوی گونه. (یادداشت مؤلف). کُریّ، یعنی منسوب به کرة. (از اقرب الموارد). رجوع به کره شود.

کروی.

[کُ] (اِخ) نام یکی از خویشان افراسیاب که سعی در کشتن سیاوش نمود. (فرهنگ جهانگیری) (از فهرست شاهنامهء ولف). گروی. گروی زره. رجوع به گروی زره شود.

کرویا.

[کَ / کَ رَ / رُو] (اِ) کراویا. قرنباد. زرنباد. (یادداشت مؤلف). کَرَویاء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). تخمی است که آن را زیرهء رومی گویند و نانخواه همان است بر روی خمیر نان پاشند و خوردن آن به ناشتا قوّت معده دهد و کروبه و زنیان هم می گویند. (برهان) (از آنندراج). نانخواه. زنیان. (ناظم الاطباء). نوعی از زیره که مقوی معده است. (غیاث اللغات). به فارسی زیرهء رومی و شاه زیره و قرنباد گویند از زیره درازتر و بالیده تر و مایل به زردی و با حدت و تلخی است. (تحفه). || فراسیون. کراث جبلی. گندنای کوهی. (یادداشت مؤلف). گیاهی است بستانی او به قدر ذرعی و برگش مانند شبت و گلش سفید و بیخش مثل زردک و پختهء او مأکول است و بری او قردماناست و گلش سفید مایل به کبودی می باشد و در سایر صفات مانند بستانی است. (تحفه). ظاهراً لغتی در کرابیه است که هم اکنون در جنوب خراسان متداول است و در تهران آن را زیرهء سبز نامند. (از یادداشتهای لغت نامه) : و از شهر بردع ابریشم بسیار خیزد و استران نیک و روناس و شاه بلوط و کرویا. (حدود العالم). (عطارد دلالت دارد بر) ماش و باقلی و کرویا و گشنیز. (التفهیم).
دست از دروغزن بکش و نان مخور
باکرویا و زیره و آویشنش.ناصرخسرو.
این است پند حجت و این است مغز دین
و آرایش سخنش چو گشنیز و کرویاست.
ناصرخسرو.
اکنون نچرد گوزن در صحرا
جز سنبل و کرویا و آویشن.ناصرخسرو.
طعامهای لطیف زود گوارا... به بوی افزارها خوش کرده چون زیره و کرویا و دارچینی و نانخواه و زعفران. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و افزار دیگ، دارچینی و کرویا و شبت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به کراویا، شاه زیره و قردمانا شود.
- کرویای بری؛ قردماناست گلش سفید مایل به کبودی می باشد. (تحفه). کرویا جبلیه. (یادداشت مؤلف). رجوع به قردمانا شود.
- کرویای رومیه یا کرویای رومی؛ قردمانا. (یادداشت مؤلف) (از مفاتیح العلوم).
- کرویای شامیه؛ قردمانا است. (یادداشت مؤلف). رجوع به قردمانا شود.

کرویاء .

[کَ رَ / رُو] (اِ) کَرویا. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کرویا شود.

کرویان.

[ ] (اِ) طرویلن را گویند و آن نوع از ساسالیوس است. (یادداشت مؤلف). سیسالیوس. (فهرست مخزن الادویه ذیل طرویلون).

کرویت.

[کُ رَ وی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) گردی. (یادداشت مؤلف). کروی بودن. حالت و شکل کره داشتن.

کرویج.

[کَ] (اِ) در لاهیجان نام همیشک است. (یادداشت مؤلف). رجوع به همیشک شود.

کرویدن.

[ ] (اِ) به رومی غبار رحی است. (فهرست مخزن الادویه).

کرویز.

[کَ / کَ رَ] (اِ) بمعنی نطق و ادراک کلیات باشد و شرف انسان به این فضیلت است. (برهان) (ناظم الاطباء). در برهان بمعنی نطق آورده و در فرهنگ (یعنی جهانگیری) نیافتم. (انجمن آرای ناصری). کلمه ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

کروی زره.

[کُ یِ زِ رِهْ] (اِخ) نام یکی از خویشاوندن افراسیاب است و در کشتن سیاوش سعی بسیار کرده است. (برهان). وی سرانجام گرفتار گیو شد و به قتل رسید. (از آنندراج). گروی زره :
کروی زره را بیاورد گیو
دوان با سپهدار پیران نیو.فردوسی.
رجوع به گروی زره شود.

کرویق.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر که 534 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کرویه.

[کَ رَ / رُو یَ / یِ] (اِ) به فارسی کرویا است. (فهرست مخزن الادویه). کرویا. نانخواه. زنیان. (ناظم الاطباء). لغتی است در کرابیه. (یادداشت مؤلف). رجوع به کرویا شود.

کرة.

[کُ رَ] (ع اِ) گوی، اصلها کُرْوْ. ج، کُرین، کِرین، کَریّ، کُریً و کُرات. (منتهی الارب). هر جسم مستدیر است. اصل کلمه کُرْوْ بوده واو را حذف کرده اند و هاء افزوده اند. نسبت به آن کُریّ است بنابر لفظ امّا مشهور کُرَویّ است بنابر اصل کلمه. ج، کُرین، کِرین، کُریً، کُرات. (از اقرب الموارد). گوی و گلوله. (ناظم الاطباء).

کرة.

[کَرْ رَ] (ع اِ) مرة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، کرات. (مهذب الاسماء). || حمله در حرب. ج، کَرّات. (از اقرب الموارد). یک حمله. (منتهی الارب). || باره. دفعه. مرتبه. بار. ره. نوبت. (منتهی الارب). کرت. رجوع به کَرَّت شود. || بامداد و شام و هما کرتان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نزد محاسبین متأخر بمعنی صدهزار است. (از اقرب الموارد).

کره.

[کَ رْهْ] (ع اِ) چیز ناپسندیده و ناخوش و ناخواست. (منتهی الارب). چیزی که دیگران آن را نپسندند و مکروه دارند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
- طوعاً او کرهاً؛ از روی میل و رغبت یا از روی کراهت. (ناظم الاطباء).
|| (ص) شتر سخت سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر سخت. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کره.

[کَ / کُ] (ع اِمص) سختی و مشقت. یقال: قمت علی کُرهٍ؛ ای مشقت (منتهی الارب)؛ به زحمت و مشقت برخاستم. (ناظم الاطباء). مشقت و گفته اند کلمه بفتح اول به معنی اکراه است و به ضم به معنی مشقت. (از اقرب الموارد). || فعلته کَرهاً؛ یعنی اکراهاً. زجاج گوید: هرچه را در قرآن کُره توان خواند فتح آن هم جایز است مگر قول خدای تعالی در سورهء بقره : کتب علیکم القتال و هو کُره لکم. (قرآن 2/216) (از اقرب الموارد). || اباء. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). امتناع. (ناظم الاطباء). || امتناع من حیث العقل و من حیث الطبع و من حیث الشرع. (ناظم الاطباء).

کره.

[کَرْهْ / کَ رِهْ] (ع ص) ناپسند و ناخوش و ناخواست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکروه. (اقرب الموارد). رجوع به مکروه شود. ناخوشایند. کَرِه؛ به معنی کریه است. (از اقرب الموارد). کریه و نامرغوب. (غیاث اللغات). رجوع به کریه شود.

کره.

[کُرْهْ] (ع ص) دشوار. (از ناظم الاطباء). || چیزی که خود شخص آن را ناپسند دارد. || (اِمص) زبردستی. (یادداشت مؤلف). || زور. (یادداشت مؤلف). قهر و جبر. (ناظم الاطباء) :
مال خدایگان بستاند به عنف و کره
از دست منکرانی چون منکر و نکیر.فرخی.
چو مردم بخرد آبروی را همه سال
به کره بندهء اینیم و چاکر آنیم.
مسعودسعد.

کره.

[کَ / کُرْهْ] (ع مص) کَراهة. کراهیة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مَکرَهة. ناپسند داشتن چیزی را. (منتهی الارب). مقابل دوست داشتن. (از اقرب الموارد). دشخوار داشتن. (تاج المصادر). || دشوار شدن. (ترجمان علامه جرجانی ص 81). رجوع به کراهة شود.

کره.

[کُ] (اِ) اسم گیاه اشق است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به اشق شود.

کره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) مسکه را نیز گویند و آن روغنی باشد که از دوغ گیرند. (برهان). چربی که از شیر یا دوغ به دست کنند. روغن ناگداخته. زَبد. (یادداشت مؤلف). چربی که از چرخ کردن شیر در چرخهای کره گیری حاصل شود و یا پس از تُلُم زدن دوغ، آن را جمع کنند و به مصرف رسانند. گاهی نیز کره را از خامه تهیه کنند بدین طریق که ابتدا خامهء شیر را گیرند و پس از آن خامه ها را تحت فشار قرار دهند تا شیر و مایعات آن خارج شود و تبدیل به کره گردد. (فرهنگ فارسی معین) :
لحظه ها باید که تا شیری که می دوشی ز میش
چربه در دوشاب گردد یا کره اندر عسل.
بسحاق اطعمه.

کره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) حجره. (جهانگیری). حجره که خانهء کاروانسرا و مدرسه باشد. (برهان). حجره و اطاق کاروانسرا و مدرسه و جز آن. (ناظم الاطباء). || قسمی از تنیدهء عنکبوت بود که سفید باشد مانند کاغذی و در میان آن عنکبوت تخم کند. (جهانگیری). خانهء عنکبوت را هم گویند که در آن تخم کند و بچه برآرد و آن را مانند کاغذ سفید سازد. (برهان). خانه ای که عنکبوت سازد و در آن بچه گذارد. (ناظم الاطباء). کرو. کری. (حاشیهء برهان چ معین). || نوعی از خار هم هست که عصارهء آن را یعنی فشردهء آن را اقاقیا گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || به زبان هندی دست برنجن باشد و آن حلقه ای است از طلا و نقره و غیره که در دست کنند. (برهان). دست برنجن از طلا و نقره. خلخال. (آنندراج).

کره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) پوست دست و یا اعضاء را گویند که بسبب کار کردن بسیار سخت شده و پینه بسته باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). ظاهراً صورتی است از کوره یا کبره. شغه. پینه. رجوع به کوره و کبره شود. || چرک و وسخ و کثافت و ناپاکی. (ناظم الاطباء). بمعنی چرک هم آمده است که عربان وسخ خوانند. (برهان). مطلق زنگ و چرک. (آنندراج). چرک. (جهانگیری). کبره. کوره :
چون دست و پای پاک نبینمت جان و دل
این هر دو پاک بینم و آن هر دو با کره.
ناصرخسرو.
|| زنگارمانند را گویند که بر روی نان و میوه و امثال آن نشیند و معرب آن کرج باشد چه هر چیز کره گرفته را متکرج خوانند. (برهان).(1)مسکه و زنگاری که بر روی نان و امثال آن نشیند و آن را بوزک نیز گویند و آن نان کره گرفته را به عربی متکرج خوانند. (آنندراج). زنگارمانندی که بر روی نان و میوه و جز آن از بسیار ماندن نشیند. (ناظم الاطباء). کپک. کفک. کپره. کفره. سفیدک. در تداول مردم قزوین، اور. کرج. سبزی نان و غیره چون دیری در رطوبت ماند. آنچه بر روی سرکه و مربا و نان و غیره بندد و برنگ سپید یا سبز و جز آن در حال فساد. (یادداشت مؤلف). در تداول مردم بروجرد، کِرّه: سَنِه؛ کره که بر نان و شراب افتد. (منتهی الارب) : و اگر هیچ نمی دروی باشد [ در اقراص افعی ] بر نباید داشت تا کره نگردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سفیدک و قشری که از کرم و آفات دیگر بر درخت نشیند : درخت سیب را آفت بسیار از کرم بوده که بهارگاه بر درخت آن پدید می آید و برگ آن می خورد و کره بر آن می نهد. (فلاحت نامه). || در عبارت زیر ظاهراً بمعنی پوسیده آمده است. (از یادداشت مؤلف) : و کره کاه کهن که در دیوار کهن شده باشد که به تازی کعوب التبن گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - در عربی تکرج به معنی تباه شدن نان و سبز گردیدن و کره برآوردن آن است. (منتهی الارب از حاشیهء برهان چ معین).

کره.

[کَ رَ] (اِخ) نام شهری است. (برهان). کرج است اما اهل آن ولایت آن را کره نامند. (از معجم البلدان ذیل کرج). رجوع به کرج، کره رود و کرج ابی دلف شود.

کره.

[کَ رَ / رِ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه در نامهایی چون دسکره و فسکره و زلوکره. (یادداشت مؤلف).

کره.

[کُ رَ / رِ] (از ع، اِ) هر چیز گرد. (ناظم الاطباء). || گوی گونه ای از آلات منجنیق جغرافیین که بدان هشت فلک و صورت کواکب و هیئت زمین و قسمتهای آن را شناسند آن را بیضه نیز گویند. شکلی باشد مجسم یک سطح گرد وی را احاطه کرده و در اندرون او نقطه ای که همهء خطهای مستقیم که از آن نقطه خیزد و به سطح رسد همه همچند یکدیگر باشد و آن نقطه را مرکز خوانند. (یادداشت مؤلف). || مجازاً بمعنی افلاک و زمین و دنیاست :
آوخ ز وضع این کره و ز کارش
زین دایرهء بلا و ز پرگارش.ناصرخسرو.
راز کرهء پیازمانند
پیش دل تو برهنه چون سیر.
(سندبادنامه).
- کرهء آب؛ کنایه از موج آب باشد. (برهان) (آنندراج). موج آب. (ناظم الاطباء).
- || آبی که زمین را احاطه کرده است. (ناظم الاطباء).
- کرهء آتش؛ اثیر. رجوع به اثیر شود.
- کرهء ارض؛ کرهء خاک. (ناظم الاطباء).
- کرهء بخار؛ آن کرهء هوای کثیف مخلوط با بخارها و آن مرکز عالم است و مختلف القوام است، زیرا نزدیکتر آن بزمین کثیف تر و متراکم تر است تا دورتر آن؛ چون لطیف تر بیشتر متصاعد می شود. کرهء لیل و نهار هم نامیده می شود که پذیرای نور و ظلمت است و عالم نسیم هم گویند، زیرا که جای وزش باد است و بالای آن هوای صافی ساکن است. (یادداشت مؤلف).
- کرهء خاکی؛ زمین: کرهء خاکی ز خلقت بوی رضوان یافته. (راحة الصدور).
- کرهء کل؛ فلک اعظم. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به فلک شود.
- کرهء کوکب؛ فلک کلی هر ستاره است. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- کرهء گِل؛ زمین. کرهء خاکی :
گنبد پیروزگون پر ز مشاغل
چند بگشته ست گرد این کرهء گِل.
ناصرخسرو.
- کرهء لاجورد؛ کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج). کرهء نیلگون. نیلگون کره. کرهء وهم سوز. فلک :
رنگ خر است این کرهء لاجورد
عیسی از آن رنگرزی پیشه کرد.نظامی.
- کرهء نیلگون؛ کرهء لاجورد. کرهء وهم سوز. نیلگون کره. آسمان.
- کرهء وهم سوز؛ بمعنی کرهء لاجورد است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) (آنندراج).
- کرهء هوا؛ جو. اتمسفر. رجوع به جو شود.
- نیلگون کره؛ کرهء نیلگون. آسمان :
چیزی همی عجبتر ازین در چه بایدت
بسته به بند سخت در این نیلگون کره.
ناصرخسرو.
|| قفل. (ناظم الاطباء). کلیدان. (برهان). || زبانهء قفل. (ناظم الاطباء). دندانهء کلیدان. (برهان). || کورهء آهنگری. (ناظم الاطباء). || عنصر. (منتهی الارب). عناصر را گویند به طریق اضافه چون کرهء آتش و کرهء هوا و کرهء آب و کرهء خاک. (برهان).

کره.

[کُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکوه قاین. کوهستانی است و 1507 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کره.

[کُ رِ] (اِخ) کُزِن(1) (سرزمین صبح آرام)(2) شبه جزیره ای در شمال شرقی آسیاست و در مشرق چین مابین دریای ژاپن و دریای زرد. منطقه ای است کوهستانی و در شمال آن هوا سردتر است، بطوری که رودخانه های آن در زمستان منجمد می شود. پاره ای از قسمتهای آن پوشیده از جنگل است. سواحل کره از مراکز عمدهء صید ماهی است. برنج، گندم، جو، باقلا، توتون، پنبه و ابریشم در آنجا بعمل می آید. معادن مهم آن عبارتند از: زغال سنگ، گرانیت، آهن، روی و طلا. کره از نظر سیاسی به دو قسمت تقسیم شده است. 1- کرهء شمالی دارای 9 ایالت به وسعت 127158 کیلومتر مربع و 11میلیون جمعیت و پایتختش پیونگ یانگ است. شهرهای مهم آن: هونگ نام، هام هونگ و ونسان. 2- کرهء جنوبی شامل 7 ایالت به وسعت 93634 کیلومتر مربع و 28میلیون جمعیت و پایتخت آن سئول است. شهرهای مهم آن عبارتند از: پوزان، تانگو، موکپو و اینچون. ساکنین آن کره ای، چینی و ژاپونی و دین مردم بودائی، کنفوسیوسی، مسیحی و بت پرستی است. کره قرنها جزو امپراطوری چین بود و در سال 1895 م. مستقل شد، پس از جنگ میان روسیه و ژاپن بتصرف ژاپن درآمد و در سال 1910 م. ضمیمهء خاک ژاپن شد. در 1943 روزولت و چرچیل و چیانکایچک با استقلال آن موافقت کردند. در 1945 م. هنگام جنگ دوم جهانی توسط نیروی متفقین اشغال شد، شمال آن را نیروهای شوروی و جنوب آن را سپاهیان ایالات متحده اشغال کردند. بنابراین به دو منطقهء شمالی و جنوبی تقسیم شد و کرهء شمالی دارای رژیم کمونیستی و کرهء جنوبی دارای رژیم جمهوری شد. در 1950 م. نیروهای کرهء شمالی به کرهء جنوبی حمله بردند و پس از یک رشته جنگهای شدید شورای امنیت طی قطعنامه ای به کرهء شمالی اخطار کرد تا نیروهای خویش را به آن سوی مدار 38 درجه عقب بکشد و چون کرهء شمالی اعتنا نکرد، نیروهای امریکا به کمک کرهء جنوبی شتافتند و 26 کشور عضو سازمان ملل هم نیروی نظامی امدادی به کرهء جنوبی فرستادند. جنگ یکسال ادامه داشت و سرانجام پس از چند ماه مذاکره در ژوئیه 1952 م. پیمان ترک مخاصمه به امضا رسید.
(1) - Coree, Chosen.
(2) - Pays du matin calme.

کره.

[کُ رُ] (اِ) مخفف کروه که به هندی کوس گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). ثلث فرسخ. رجوع به کروه شود.

کره.

[کِ رَ / رِ] (اِ) (در تداول مردم لرستان) زِشگه. سِچَک. محصولی از بلوط. (یادداشت مؤلف). رجوع به بلوط شود.

کره.

[کَرْ رَ / کُرْ رَ] (ع اِ) پشکل پاره یا پشکل گنده بود که بدان زره را جلا دهند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کره.

[کَرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان چرام بخش کهکیلویهء بهبهان. دشت و گرمسیر است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره.

[کَرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره.

[کَرْ رِ] (اِخ) دهی است یک فرسخ و نیم میانهء شمال و مشرق در اهان به فارس. (فارسنامهء ناصری).

کره.

[کَرْ رِ] (اِخ) دهی است سه فرسخ شمال احمدحسین به فارس. (فارسنامهء ناصری).

کره.

[کُرْ رَ / رِ](1) (اِ) چون مطلق گویند مراد بچهء اسب باشد. مَهر. (یادداشت مؤلف). || بچهء اسب و ستور و خرالاغ را گویند. (برهان). بچهء اسب و خر و اشتر. (آنندراج). بچهء ستور مانند اسب و خر و شتر تا یک سال و یا دو سال. (ناظم الاطباء). بچهء اسب که هنوز زین ننهاده اند. بچه اسب و دیگر ستور. (یادداشت مؤلف) :
بسودی همی کره را چشم و یال
که همتا بد او با سکندر بسال.فردوسی.
بدو گفت قیصر که تاریک جای
بدو اندرون چون رود چارپای
چنین پاسخ آورد یزدان پرست
کز آن راه بر کره باید نشست.فردوسی.
کمند کیانی همی داد خم
که آن کره را بازگیرد ز رم.فردوسی.
فضل تو رایض موفق بود
نیکنامی چو کرهء توسن.فرخی.
رایضان کرگان بزین آرند
گرچه توسن بوند و مردافکن.فرخی.
هر کره(2) کاندر کمند شست بازی درفکند
گشت نامش بر سرین و شانه و رویش نگار.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 177).
کره ای را که کسی نرم نکرده ست متاز
بجوانی و بزور و هنر خویش مناز
نه همه کار تو دانی نه همه زور تراست
لنج پر باد مکن بیش و کتف برمفراز.لبیبی.
که خود زود بندازد این شوم کره
شبانگاه در چاه هفتاد بازش.ناصرخسرو.
ای گشته به مال و زور تن غره
تازنده چو اسب شرزه و کره.ناصرخسرو.
پند بپذیر و چو کرهء رمکی سخت مرم
جاهل از پند حکیمان رمد و کره ز شیب.
ناصرخسرو.
کره تا در سرای بومره است
تا بصد سال همچنان کره است.سنائی.
با این همه کرهء جهانی
جز در رمهء جهان چه باشی.خاقانی.
چون دل از دست بدرشد مثل کرهء توسن
نتوان بازگرفتن به همه شهر عنانش.
سعدی.
تو بر کرهء توسنی بدگهر
نگر تا نپیچد ز حکم تو سر.
سعدی (بوستان).
نشاید آدمی چون کرهء خر
چو سیر آمد نگردد گرد مادر.سعدی.
- ستاغ کره؛ کره اسب زین ناکرده. (از برهان ذیل ستاغ) :
من با تو رام باشم همواره
تو چون ستاغ کره جهی از من.خفاف.
- کرهء توسن؛ هَیدَخ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). اسب تند و تیز و جهنده. (برهان ذیل هیدخ) :
تو هیدخی و همی نهی [ ظ: نهم ] زین
بر کرهء توسن تجاره.منجیک.
رجوع به هیدخ شود.
- کره خر؛ خر کره. بیسراک. بچهء خر. حُزاقیّ. عَیر. (یادداشت مؤلف).
- || طفل نافهم. (لغت محلی شوشتر).
- کرهء دریائی؛(3) در افسانه ها اسبی است که به شب از دریا بیرون می آید و بروز به دریا فرومی شود. (یادداشت مؤلف).
- کرهء دیرتاز؛ کنایه از روزگار و فلک است :
مده پند و خاموش یک چند روزی
یله کن بدین کرهء دیرتازش.ناصرخسرو.
- کره کردن؛ زادن. افزودن. فزون یافتن. زیاده شدن.
- کرهء ناگشاد؛ بمعنی بچهء اسب که هنوز بر آن سواری نکرده باشند. (آنندراج).
|| مبلغی مانده در قمار که قابل قسمت میان حریفان نیست. مبلغی کمتر از واحدی که برای برد و باخت معین شده است در قمار. در اصطلاح قماربازان گویند: کره با بانک است. (یادداشت مؤلف).
- کره کردن؛ افزودن. فزونی یافتن.
|| تازیانه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). لفظ مشترک است در هندی.
- کرهء خاردار؛ نوعی تازیانه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
تنم بی تو از سیر گلشن فگار است
مرا شاخ گل کرهء خاردار است.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
|| تنگ و کمربند ستور که بدان زین و پالان و جز آن را بندند. (ناظم الاطباء). || نباتی است در خراسان به بلندی دو وجب با مزهء تلخ که خشک آن را مردم خراسان بهترین رشوه و کود برای زراعت شمارند. (یادداشت مؤلف).
(1) - در شعر گاه به تخفیف آید.
(2) - اصل: هرکه را. (متن تصحیح قیاسی مؤلف است).
(3) - Hippocampes.

کره.

[کِرْ رَ / رِ] (اِ صوت) در لهجهء مردم قزوین، آواز کشیده شدن پای روی زمین. (یادداشت لغتنامه). کِرّ. || خندهء بلند و ممتد. رجوع به کره زدن و کروکر خندیدن شود.
- کره زدن؛ خندیدن به آواز و ممتد.

کره.

[ ] (اِخ) از طسوج و ناحیهء رود آبان به ناحیهء قم. (تاریخ قم ص 113).

کرهاً.

[کَ / کُ هَنْ] (ع ق) به ناکام. به ناخواست. ناخواه. به زور. به ستم. جبراً. قهراً. قسراً. به زبردستی. به کراهت. به استکراه. به اکراه. مقابل طوعاً. (یادداشت مؤلف) : حکم شما را چه توان کرد که طوعاً او کرهاً واقع و مجری. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 456). وزیر این سخن بشنید طوعاً او کرهاً بپسندید. (گلستان سعدی). رجوع به کره شود.

کره بر.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان بیات نوبران شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیر است و 454 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کره برآوردن.

[کَ رَ / رِ بَ وَ دَ] (مص مرکب) کره بستن. کره گرفتن. کره زدن. اور زدن. کپک زدن. اور گرفتن. سفیدک زدن: کرج الخبز کرجاً؛ تباه گردید نان و کره برآورد. (منتهی الارب). اکراج؛ تباه شدن نان و کره برآوردن. (منتهی الارب). رجوع به کره گرفتن و کره شود.

کره بستن.

[کَ رَ / رِ بَ تَ] (مص مرکب)کره زدن. کره برآوردن. کره گرفتن: تعشیش؛ کره بستن نان. (زوزنی). کپک زدن. سپیدک زدن. اور زدن. رجوع به کره گرفتن و کره برآوردن شود.

کره بند.

[ ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگ بیشتر در مغرب هفت جوش، واقع در ناحیهء انگالی دشتستان. (فارسنامهء ناصری).

کره پا.

[کُرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان صفائیهء بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. دشت و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره تاز.

[کُرْ رَ / رِ] (نف مرکب) دوانندهء کره. کره سوار. (فهرست شاهنامه ولف) :
بشد گرد چوپان و دو کره تاز
ابا زین و پیچان کمند دراز.فردوسی.
چنین داد پاسخ که ای نامدار
یکی کره تازم دلیر و سوار.فردوسی.

کره تن.

[کَ رِ تَ] (اِ) عنکبوت را گویند. (برهان) (آنندراج). کارتن. کارتنه. (حاشیهء برهان چ معین).

کره تیف.

[کَرْ رِ] (اِ) نامی است که در لاهیجان به تمشک دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به تمشک شود.

کره خوری.

[کَ رَ / رِ خوَ / خُ] (اِ مرکب)ظرفی خاص نهادن مسکه را. (یادداشت مؤلف). ظرف مخصوص کره.

کره دان.

[] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگی تل بیضا. (از فارسنامهء ناصری).

کره رو.

[کَ رَ رَ / رُو] (اِ) در تداول مردم قزوین؛ نوعی انگور. (یادداشت مؤلف).

کره رود.

[کَ رَ] (اِخ) قصبه ای است میان اصفهان و همدان و ظاهراً کرج ابودلف همین قصبه است. (یادداشت مؤلف). مغولان آن را ترکان موران گویند. (تاریخ غازانخان چ اروپا ص 73) : در نواحی کره رود آن دو لشکر (لشکر ملک ارسلان عزالدین قیماز والی اصفهان و حسام الدین اینانج حاکم ری) به یکدیگر رسیدند و مانند بحر اخضر در جوش و خروش آمدند. (حبیب السیر چ تهران ج 2 ص 530). چون از قنقر اولانک بگذشت و به کره رود رسید که مغول ترکان موران گویند... (تاریخ غازان خان چ تهران ص 73).

کره زدن.

[کَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)کره بستن. کره برآوردن (ناظم الاطباء ذیل کره). کره گرفتن. کپک زدن. تکرج. سبز شدن نان و غیره چون دیری در هوای مرطوب بماند. (یادداشت مؤلف). زنگار بستن نان و میوه و جز آن. (ناظم الاطباء). اور زدن (تکرج عربی و مشتقات مادهء کرج معرب این کلمهء فارسی است). (یادداشت مؤلف). رجوع به کپک زدن، کره گرفتن و کره برآوردن شود.

کره زدن.

[کِرْ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)خندیدن نه به فرزانگی. (یادداشت مؤلف). خندیدن به آواز ممتد. رجوع به کِرّه شود.

کره زده.

[کَ رَ / رِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)متکرج. سفیدک زده. کپک زده. (یادداشت مؤلف). رجوع به کره و کره زدن شود.

کره سنی.

[کُ رِ سُنْ نی] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش سلماس شهرستان خوی که در شمال بخش واقع شده است. حدود آن: از شمال به دهستان رهال و قطور، از جنوب به چهریق و حومهء سلماس، از خاور به حومهء سلماس و از باختر به مرز ایران و ترکیه محدود می باشد. کوهستانی و معتدل است. از 15 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و 2680 تن سکنه دارد. ده های عمدهء آن عبارتند از: اوریان، چهارستون، وردان، سیلاب و سره. نام دهستان از نام طایفهء کره سنی گرفته شده و مرکز آن قریهء سیلاب می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کره سیاه.

[کُرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومه شهرستان بهبهان. 168 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره کاب.

[کُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب اندیمشک. کوهستانی و گرمسیر است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره کره.

[] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کره کره.

[کَ رَ کَ رَ] (اِخ) امیرآباد. دهی است از توابع تنکابن مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 106 و ترجمهء آن ص 144).

کره کشیدن.

[کُرْ رَ / رِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کره کشی کردن. رجوع به مادّهء بعد شود.

کره کشی کردن.

[کُرْ رَ / رِ کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) به گشنی دادن مادیان تا نتاج آرد. (یادداشت مؤلف). آبستن کردن مادیان تا بچه آرد. کره کشیدن.

کره گرفتن.

[کَ رَ / رِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کبره زدن. تکرج.(1) کپک زدن. کره زدن. (یادداشت مؤلف). اور زدن. سفیدک زدن. تکرج. (تاج المصادر). اکراج. تکرج. (منتهی الارب). کره بستن. کره برآوردن: التکریج؛ کره گرفتن نان. تعشیش؛ کره گرفتن نان. (تاج المصادر بیهقی). و منفعت آرد کرسنه [ در اقراص اسقیل ] آن است که تا زود رطوبت را نشف نکند و نگذارد که کره بگیرد و عفن گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به کره، کره برآوردن و کره بستن شود. || چربی و مسکه از شیر یا دوغ به دست آوردن. استخراج مسکه از دوغ یا شیر.
-امثال: از آب کره گرفتن ؛ سخت زرنگ بودن.
(1) - در عربی تکرج به معنی تباه شدن نان و سبز گردیدن و کره برآوردن آن است. (منتهی الارب).

کره گه.

[کُ رَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کره گیری.

[کَ رَ / رِ] (حامص مرکب)عمل گرفتن کره (مسکه) از شیر یا دوغ. (یادداشت مؤلف).

کره گیری.

[کُرْ رَ / رِ] (حامص مرکب)عمل گرفتن کره از مادیان. کره گرفتن. کره کشی کردن.

کرهله.

[ ] (اِ) کوهله. ابوریحان بیرونی در تتمهء کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر گوید: در لغت مردمان جرجان بمعنی حلزون و لیسک است. (یادداشت مؤلف).

کرهن.

[ ] (اِ) اسم هندی بادمجان بری است. (فهرست مخزن الادویه).

کره نای.

[کَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) کرنای. شیپور. بوق. (یادداشت مؤلف). کارنا. کرنا. (فرهنگ فارسی معین) :
برآمد خروشیدن کرنای
دم نای سرغین و هندی درای.فردوسی.
رجوع به کرنا و شیپور شود.

کره یا.

[ ] (اِخ) دهی است نوزده فرسخ میانهء جنوب و مشرق فلاحی به فارس. (فارسنامهء ناصری).

کری.

[کَرْیْ] (ع مص) کریً. (منتهی الارب). سخت دویدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کندن در جوی حفره ای جدید. (از اقرب الموارد). کندن جوی را و کذا کری البئر؛ ای استحدث حفرها. (منتهی الارب). || بشتافتن و دست و پای ناهموار اندختن دابّه در رفتن. کرت الدابة. (منتهی الارب). || گوی باختن و زدن بر آن تا بلند گردد. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - این معنی در اقرب الموارد و منتهی الارب ذیل کرو آمده است. رجوع به کرو شود.

کری.

[کَ] (حامص) علتی است معروف در گوش. (برهان). ناشنوائی و علتی که در گوش بهم رسد و شخص کر و ناشنوا گردد. (ناظم الاطباء). سنگینی گوش. صمم. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). طَرشة. طرش. (ناظم الاطباء). || (اِ) پردهء سفیدی را نیز گویند که عنکبوت بجهت تخم کردن و بچه برآوردن می سازد. (برهان) (ناظم الاطباء).

کری.

[کَ] (اِ) در تداول مردم قزوین، زال زالک است. (یادداشت مؤلف). و به طنز گویند کری هم داخل میوه شده است.

کری.

[کَ ری ی] (ع ص) کَرٍ. (منتهی الارب). خوابنده. چرت زننده. (از ناظم الاطباء). || دونده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کری.

[کَ ری ی] (ع ص، اِ) خربنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکاری و کرایه دهنده. ج، اکریاء. (ناظم الاطباء). || به کرایه گیرنده. (منتهی الارب). کرایه گیرنده. (ناظم الاطباء). || بسیار از هر چیزی. || یک نوع گیاهی و درختی که در ریگ روید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کری.

[کَرْ ری] (حامص) کندی. بطوء. (یادداشت مؤلف) :
چیزی که تو پنداری در حضرت و در غربت
کاری که تو اندیشی از کری و همواری
نیکوتر از آن باشد بالله که تو اندیشی
آسانتر از آن باشد حقا که تو پنداری.
منوچهری.

کری.

[کَ] (اِ) مقابل جفت است. واحدی از زمین از لحاظ کشت و زرع. (یادداشت مؤلف). فرد : و به نواحی قزوین به وشمار شاهی جفت پیمایند و به وشمار شاپوری کری. (یواقیت العلوم). گویند صد کری زمین سرای او بود. (تاریخ طبرستان). در مقابل سرای از آن جانب میدان چهارصد کری زمین باغی دیگر ساختند. (تاریخ طبرستان). مردی صاحب عیال یک کری زمین ملک داشت بر او تکلیف کردند، گفت: هرگز نفروشم. (تاریخ طبرستان). دیهی است مندول گویند شصت کری زمین بود برنج درفشاندندی. (تاریخ طبرستان). || واحدی در وزن : خرمنی باشد ثلث وی به صدقه داده اند و ثمن وی برای نفقه و تخم بازگرفتند و خمس باقی از بهر برزیگری بگذاشتند و سبع باقی در کندوج افکندند. بیست کری بماند اصل خرمن چند بوده است؟ (یواقیت العلوم).
چرخ است و خوشه ای بزکاتش مدار چشم
کآن صاع کو دهد دو کری یک قفیز نیست.
خاقانی.
و رجوع به گری شود.

کری.

[کُ] (اِ) در لهجهء روستایی گیلان بمعنی دختر است. (یادداشت مؤلف).

کری.

[] (اِخ) دهی است در شش فرسنگی مغرب کاکی. (فارسنامهء ناصری).

کری.

[کُ] (اِ) در تداول اطفال، کرهء اسب و دیگر ستور بارکش. (یادداشت مؤلف).

کری.

[کُ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به کره. کروی. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) :شکل کری و مستدیری یافت. (سندبادنامه ص 12).
- اصطرلاب کری؛ نوعی اصطرلاب که بر روی آن کرهء مشبکی کرده اند و آن نیم کره بمنزلهء عنکبوت اصطرلاب مسطح باشد. (یادداشت مؤلف).

کری.

[کِ] (از ع، اِ) ممال کراء عربی. (فرهنگ فارسی معین). کرا. کرایه. مال الاجاره. (ناظم الاطباء) :
روا بود که ز بهر سخن به مصر شوی
وگر همه به مثل جان و دل دهی به کری.
ناصرخسرو.
تا بدان مندگان (؟) رسم به کری
خر بیار ای غلام خربنده.سوزنی.
خانهء اجرت گرفتی و کری
نیست ملک تو به بیعی یا شری.(مثنوی).
|| سود. ارزش :
گو بیایند و ببینند این شریف ایام را
تا کند هرگز شما را شاعری کردن کری.
منوچهری.
ترا که حشمت ذاتی و هرچه خواهی هست
به کعبه گر کند این زادها بجمله کری.
ادیب صابر.
بنا کرد شهری چو شهر هری
کز آنسان کند شهر کردن کری.نظامی.
و رجوع به کرا در این معنی شود. الاکتراء؛ به کری فاستدن. (المصادر زوزنی).

کری.

[کُرْ را](1) (ع اِ) حمله برای نبرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بر وزن بُشْری (به تخفیف راء) آمده است.

کری.

[ ] (اِ) وزغه. (از فهرست مخزن الادویه). || چلپاسه. کرباسو. کرباسه. و شاید صورتی از کرباسه باشد. رجوع به کرباسو شود.

کری.

[کَ رَنْ] (ع اِ) خواب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آغاز خواب. (غیاث اللغات). چکرنه. (دهار). || چوبینک نر و کبک سرخ پای. (ناظم الاطباء). مرغ حباری که نر باشد. (غیاث اللغات). و گفته اند هنگام شکار چوبینک این عبارت را چون گویند: «اطرق کری ان النعام فی القری»؛ چوبینه بر زمین می چسبد و مکث می کند، آنگاه جامه ای بر روی وی اندازند و صیدش کنند و نیز این عبارت را بطور مثل برای کسی که عجب کند می گویند و نیز برای کسی گویند که در کلام خود بزبان خوش خدعه کند در صورتی که مراد و مقصودش غائله باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کری.

[کَ را] (ع مص) به خواب شدن یا بحالت چرت رفتن. (ناظم الاطباء). بخواب شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سبک خفتن. (المصادر) کَرْیْ. (منتهی الارب). || کَرْیْ. (منتهی الارب). سخت دویدن. (ناظم الاطباء). || برگشته و ناراست انداختن ماده شتر پایها را در دویدن. || باریک ساق گردیدن. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کری.

[ ] (اِخ) شهرکی است [ به خراسان ]از حدود کوهستان و نشابور با کشت و برز بسیار اندر میان بیابان و از او کرباس خیزد. (حدود العالم).

کریاس.

[کِرْ] (ع اِ) خلاجای بر بام که کاریز آن بر زمین باشد. (فعیال است بزیادتی یاء از کرس که بمعنی بول و سرگین است). ج، کراییس. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به ماده بعد شود.

کریاس.

[کِرْ] (اِ) دربار پادشاهان و امرا و اعیان را گویند. (برهان) (آنندراج) (غیاث اللغات). درگاه. درگه. آستان. آستانه. جناب. سُدّه. فناء. عتبة. وصید. (یادداشت مؤلف) :
به کریاس گفت [ رستم ] ای سرای امید
خنک روز کاندر تو بد جم شید.فردوسی.
و کریاس پادشاه که او را ری گویند در حصار هفتم باشد. (حبیب السیر چ تهران ج 2 ص 397). مسافر [ اتاق ] خبردار گشته بام به بام خود را به خانهء سلطان انداخت آن جماعت تا در کریاس سلطان برفتند و تیری چند بر آن دیوار انداختند. (ذیل حافظ ابرو بر تاریخ رشیدی). چون بدر کریاس گردون اساس رسیدند زرها نثار فرموده آن روز را به عیش و خرمی گذرانیدند. (عالم آرا ج 1 ص 405). || اطاق خصوصی و محرمانهء شاهان. (فهرست شاهنامهء ولف). خلوت خانهء سلاطین و امرا. || محوطهء درون سرا. || در عربی بالاخانه را گویند. (برهان). بالاخانه. دریخانه. (آنندراج) (غیاث اللغات). || طهارت خانه که بر بالای خانه و حجره سازند. (برهان). طهارتخانه که بر بام ساخته باشند. (غیاث اللغات). آبخانه بر بام. (یادداشت مؤلف).

کریان.

[کُرْ / کُ رِ] (اِ) فدا بود یعنی بدلی که خود را یا دیگری را از بلا برهاند. (برهان) (آنندراج) :
چون نیاز آید سزاوار است داد
جان من کریان این سالار باد.بوشکور.

کریان.

[کَرْ] (ع ص) خوابنده. (منتهی الارب) (آنندراج). کَریّ. خواب آلود و پینکی زننده را گویند. (برهان). || دونده. (منتهی الارب) (آنندراج). کَریّ. رجوع به کری شود.

کریان.

[ ] (اِخ) از دیه های طبرش است. (تاریخ قم ص 139).

کریان.

[ ] (اِخ) از دیه های وازکرود است به ناحیهء قم. (تاریخ قم ص 137).

کریان.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان و مرکز دهستان جلالوند. کوهستانی و سردسیر است. 600 تن سکنه دارد. این ده از دو کریان علیا و سفلی تشکیل شده است و سکنهء کریان علیا 590 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریب.

[کَ] (ع ص) سخت اندوهمند. (منتهی الارب). || (اِ) چوب نان پز که بدان نان را گرد سازند. || کعب از نی. || زمین کشتکار شیار کرده. (منتهی الارب) (آنندراج).

کریب.

[کَ] (اِخ) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

کریب.

[کَ] (اِخ) بنوکریب از بطون هواره است و آن قبیله ای است از قبایل بربر. (از صبح الاعشی ج 1 ص363).

کریب.

[کُ] (اِخ) ابن ابرهة بن الصباح بن مرثد الاصبحی. از تابعین است و در واقعهء صفین با معاویه بود و در فتح مصر شرکت داشت و در 75 ه . ق. وفات یافت. (از الاعلام زرکلی ج 3 ص 810).

کریبان.

[کَ] (اِ) ابوحاتم گوید که کریبان فارسی جِرِبّان است، بمعنی درع و جیب. (از المعرب جوالیقی ص 99). مأخوذ از گریبان است. رجوع به گریبان شود.

کری بگوزی.

[ ] (ص) چیزی بی کار و بی اعتبار. (آنندراج). هر چیز نابکار و بی فایده و بی قدر و قیمت. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در ناظم الاطباء بصورت «کَری بَکوری» آمده است.

کری بنده.

[کَ بَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) خربنده :
خری آبکش بود و خیکش درید
کری بنده غم خورد و خر می دوید.نظامی.
رجوع به کَریّ، کرا و کراء شود.

کریبة.

[کَ بَ] (ع اِ) سختی و بلا. ج، کرائب. (منتهی الارب) (آنندراج).

کریت.

[کَ] (ع ص) تمام و کامل. (آنندراج) (منتهی الارب).
- حول کریت؛ سال تمام. (مهذب الاسماء).

کریت.

[ ] (اِخ) بعضی را گمان چنان است که نهر کریت همان وادی کلت است و برخی وادی فصیل و دیگران گمان دارند که در شرق اردن واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

کریت.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، کنار راه کوت عبدالله به رامهرمز. دشتی و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کریت.

[کُ رَ] (اِخ) یکی از دهستانهای طبس است. محدود است از شمال به دهستان ارسک، از جنوب و خاور به دهستان اصفهک و از باختر به دهستان مرکزی. جلگه ای و گرمسیر است. این دهستان دارای 14 آبادی است و 3155 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریت.

[کُ رَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان کریت در طبس. جلگه است و معتدل گرم و 1439 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریتنه.

[کَ تَ نَ / نِ] (اِ) پردهء سفید عنکبوت که بر آن بیضه نهد. کارتنه. ظاهراً کری بدین معنی است و کریتنه خود عنکبوت است یعنی تنندهء کری.

کریتون.

[کْری / کِ تُنْ] (اِخ)(1) یکی از توانگران آتن و از جملهء شاگردان سقراط بود و چون سقراط را به نوشیدن شوکران محکوم ساختند، وسایل فرار وی را فراهم ساخت، لکن سقراط به رعایت و حفظ احترام قوانین به فرار تن درنداد.
(1) - Criton.

کریتون آه.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان خشکبیجار بخش خمام شهرستان رشت. جلگه، معتدل و مرطوب است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کریتون آه.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاهرود بخش حومهء شهرستان دماوند. کوهستانی و سردسیری است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریث.

[کَ] (ع ص) بددل در امور. یقال انه لکریث الامر اذا کعّ و نکص. (منتهی الارب). || امر کریث؛ کار در اندوه اندازنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

کریثاء .

[کَ] (ع ص) کراثاء. نیکو. طیب. (منتهی الارب).
- بسر کریثاء؛ غورهء نیکو. (منتهی الارب).

کریج.

[کَ / کُ] (اِ) کریچ. کریچه. خانهء کوچک باشد مطلقاً. (برهان). مطلق خانهء کوچک. (انجمن آرا) (آنندراج) :
در جهان فراخ پرنزهت
چه کنی آن کریج پروحشت.سنائی.
|| خانهء کوچکی را گویند که از نی و علف سازند، مانند خانه ای که دهقانان در کنار زراعت و فالیز سازند. (برهان). خانهء کوچکی باشد که از نی و علف سازند، چنانکه اکثر دهقانان در کنار راه زراعت خود می سازند. (جهانگیری). کلبه. کومه. (یادداشت مؤلف). در تداول مردم بروجرد، کولا. کولاد. در تداول مردم قزوین، آله. عاله :
درشدند از کریج دهقانی
در سفالی شکسته ریحانی.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| خانه ای که مزارعان بر کنار زراعت سازند و در آن خرمن نهند که از باران محفوظ ماند. (انجمن آرا) (آنندراج). تالاری که بر بالای خرمن و غلهء ناکوفته سازند تا باران ضایع نکند. کُریچ. (برهان)(1). || پر ریختن جانوران شکاری. کریز. کریزه. (آنندراج). تولک و پر ریختن پرنده را گویند، خصوصاً چرغ و باز و شاهین و امثال آنرا. (برهان). رجوع به کریز شود. || پیر منحنی که قوای او فتور یافته باشد. (آنندراج). || حفره. مغاک. چاله. کریش. (یادداشت مؤلف). کریشک. کریشنگ. کریسنگ. رجوع به کریشک و کریشنگ شود.
(1) - در این معنی بضم اول است.

کریجه.

[کُ جَ / جِ] (اِ) کریچه. (ناظم الاطباء). کریچ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کریج و کریچه شود.

کریچ.

[کَ / کُ] (اِ) کریج. کریجه. خانهء کوچک مطلقاً. || خانهء کوچکی که از نی و علف سازند مانند اطاقک دهقانان در کنار مزرعه و فالیز. (فرهنگ فارسی معین) :
همه عالم چو باغ و بستان است
این کریچت بتر ز زندان است.
سنائی (از فرهنگ فارسی معین).
|| تالاری که بر بالای خرمن غلهء ناکوفته سازند تا باران آن را ضایع نسازد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کریج، کریجه و کریچه شود.

کریچ.

[کُ] (اِ) کریج. کریچه. کرچه. کریز. کریزه. کریغ. تولک. پر ریختن پرندگان خصوصاً چرغ و باز و شاهین و مانند آنها. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کریز شود.

کریچه.

[کُ / کَ چَ / چِ] (اِ) کریجه. کریچ. کریج. خانهء کوچک را گویند مطلقاً. (برهان) :
که چو شه بر شکار کرد آهنگ
راند مرکب بدین کریچهء تنگ.نظامی.
داشت لقمان یکی کریچهء تنگ
چون گلوگاه نای و سینهء چنگ.سنائی.
|| خانه ای که دهقانان از چوب و علف در کنار زراعت سازند. (برهان). رجوع به کریج و کریچ شود. || بمعنی حفره و مغاک است. چاله. کریشک. (یادداشت مؤلف).

کریچه.

[کُ چَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

کریدر.

[کُ دُ] (فرانسوی، اِ)(1) راهرو. (یادداشت مؤلف). دالان. دهلیز: در کریدورهای وزارت خارجه چنین گفته شد. (فرهنگ فارسی معین). سرسرا. || غلام گردشی.
(1) - Corridor.

کریدوح.

[ ] (اِخ) از رستاق طبرش است. (تاریخ قم ص 120).

کریر.

[کَ] (ع اِ) آواز سینه که به آواز گلوی خبه کرده ماند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). آواز و صدا کردن کسی باشد که سینهء او گرفته باشد. (برهان). آواز گلوی خبه کرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صدای کسی که او را خفه می کرده باشند. (برهان). آواز گلوی فشرده. (مهذب الاسماء). || گرانی آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرفتگی گلو که از گرد و غبار بهم رسد. (آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). صدا و آواز خرخری که در وقت مردن از آدمی ظاهر می شود. (برهان). || (اِخ) نام جویی است. (منتهی الارب).

کریر.

[کَ] (ع مص) کَرّ. (ناظم الاطباء). رجوع به کر شود.

کریر.

[ ] (اِ) قثای کبیر است که به فارسی خیار بزرگ نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کریر.

[کُ] (اِ) پیشکار و پاکار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کریرج.

[کُ رَ رَ] (ع اِ) ماهیی است خرد برنگ سبز و آن را کَرارِجه نیز گویند. (یادداشت مؤلف). یک نوع ماهی کوچک سبزرنگ. (ناظم الاطباء).

کریز.

[کَ] (اِ) به عربی اقط است که به فارسی پینو نامند. (فهرست مخزن الادویه). بمعنی پینو باشد. (از آنندراج) (از منتهی الارب). نوعی است از کشک. کریض. (مهذب الاسماء). کشک. (ناظم الاطباء). رجوع به پینو و کریض شود.

کریز.

[کُ / کَ] (اِ) کریج. کریچ. کریچه. کریجه. بمعنی کریج است که خانهء کوچک باشد. (برهان). خانهء کوچک. (ناظم الاطباء). || خانهء علفی. (برهان). خانه ای که از نی و علف در کنار کشت و فالیز سازند. (ناظم الاطباء). || بمعنی کنج و گوشهء خانه هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به کریچ و کریچه شود.

کریز.

[کُ] (اِ) کریج. کریچ. کریغ. (فرهنگ فارسی معین). پر ریختن پرندگان. (برهان). تولک و پر ریختن پرندگان خصوصاً باز و شاهین و چرغ. (ناظم الاطباء). عمل پر ریختن مرغان شکاری و جز آن در فصلی از سال. تولک کردن. (یادداشت مؤلف). کریزه. کریج :
به باز کریزی بمانم همی
اگر کبک بگریزد از من سزا.دقیقی.
در این نشیمن از آن همنشین نیابی بو
کریز باز بساط گذار تیهو نیست.
شرف شفروه.
هر خربطی به آب سیه سر فروبرد
آنجا که از کریز برآید سپید باز.
اثیر اخسیکتی.
|| فریسه. (صحاح الفرس). فریسه باشد که بازان را دهند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چشته. مسته. چاشنی. فریه. (یادداشت مؤلف).
- خورده کریز؛ کریزخورده. چشته خور. مسته خوار. (یادداشت مؤلف) :
همی برآیم با آنکه برنیاید خلق
و برنیایم با روزگار خورده کریز.
بوالعباس (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مؤلف می نویسد: گمان می کنم کریز اینجا همان باشد که در باز کریزی گویند، یعنی تولک کرده و در این بیت خورده کریز دشنام گونه ای باشد به روزگار یعنی پرریخته و لکنته یا مجازاً کرده کار و آزموده و مجرب. (یادداشت مؤلف).

کریز.

[ ] (اِ) قثاءالحمار. و نزد بعضی قثاءالکبر. (از فهرست مخزن الادویه).

کریز.

[کُ رَ] (اِخ) عبدالله بن عامربن کریز. از جانب عثمان بن عفان والی بصره بود. (ترجمهء فتوح البلدان ص 215).

کریزاغه.

[کُ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایرویز بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. کوهستانی و سردسیری است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریزخانه.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) کریزگاه. کریزگه. جای خاص برای تولک کردن مرغان شکاری. (یادداشت مؤلف). رجوع به کریزگاه و کریز شود.

کریز خوردن.

[کُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پر ریختن مرغان شکاری و غیره. کریز کردن. تولک کردن : خشینه بازی را گویند که پشت و چشم آن... باشد و در شکار سخت دلیر و تیزپر باشد و چون از مرتبهء کوچکی برآید و کریز خورد چشمش سرخ شود. (بازنامه از جهانگیری). رجوع به کریز شود.

کریزس.

[کْری / کِ زِ] (اِخ)(1) کاهن معبد آپولو در جزیرهء کریزس بود که دختر او در لشکرکشی یونانیان به تروا، اسیر آگاممنن گردید و بدین واسطه آپولو بر یونانیان خشم گرفت و آنان را گرفتار طاعون ساخت.
(1) - Chrysis.

کریز کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) کریز خوردن. رجوع به کریز خوردن شود.

کریزگاه.

[کُ] (اِ مرکب) کریچ گاه. (از فرهنگ فارسی معین). کریزگه. کریزی جای. تولک خانه. کریزخانه. خانه ای که باز و دیگر مرغان شکاری در آنجا تولک کنند. آنجا که باز و سایر مرغان شکاری را گذارند تا تولک کنند. آنجا که مرغ کریزی را دارند تا دورهء پر ریختن او سپری شود. (یادداشت مؤلف). رجوع به کریزگه و کریز شود.

کریزگه.

[کُ گَهْ] (اِ مرکب) کریزگاه. کریزجای. جای مخصوص نگاهداری باز در حال تولک کردن. (یادداشت مؤلف) :
افریقیه صطبل ستوران بارگیر
عموریه کریزگه باز و بازدار.منوچهری.
رجوع به کریزگاه شود.

کریزه.

[کُ / کَ زَ / زِ] (اِ) کریجه است که خانهء کوچک باشد. (برهان). کریجه. کریج. (آنندراج). کریچه. کریچ. رجوع به کریجه و کریچ شود. || پر ریختن مرغان باشد. (برهان). پر ریختن مرغان شکاری که تولک نیز گویند. (یادداشت مؤلف). کریز. کریج. کریچ. کریغ. رجوع به کریز و کریج شود.

کریزی.

[کُ] (ص نسبی) مردم پیر منحنی را گویند که در قوای او هم قصوری بهم رسیده و خرف شده باشد. || شاهین و بازی را نیز گویند که در صحرا بسر خود تولک کرده باشد، یعنی پرریخته باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کریزکرده. تولک کرده. پرریخته. در حال تولک. (یادداشت مؤلف) :
به باز کریزی بمانم همی
اگر کبک بگریزد از من رواست(1).رودکی.
|| چیزی هم هست که بخورد پرندگان شکاری دهند تا زود تولک کنند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کریز و کریج شود.
(1) - ن ل: سزا.

کریزی.

[کُ رَ] (ص نسبی) منسوب است به کریز که بطنی است از عبدشمس. (الانساب سمعانی).

کریزی.

[کُ رَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن عبدالله القرشی العبشی. قاضی و فقیه بود از اهل بغداد و در 213 ه . ق. قضاء مصر یافت و در 317 ه . ق. در حلب درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج 1 ص 22).

کریزیپوس.

[کْری / کِ] (اِخ)(1) از فلاسفهء رواقی یونان قدیم بود که در حدود 280 ق.م. تولد و در 207 ق.م. وفات یافت. کریزیپوس ذات خدائی و روح بشر را نیز از جملهء مادیات می پنداشت، چنانکه مورخین قدیم نگاشته اند او را متجاوز از 700 کتاب بوده است.
(1) - Chrysippus.

کریس.

[کَ / کِ] (اِ) گریس. کرس. کرش. (فرهنگ فارسی معین). فریب و خدعه و چاپلوسی باشد. (برهان) (آنندراج). کریسه. فریب و چاپلوسی. (جهانگیری). رجوع به کرش شود.

کریسا.

[ ] (اِ) به سریانی پوست قنفذ است. (فهرست مخزن الادویه).

کریستس.

[کِ تُ] (اِخ) عیسی علیه السلام است. (آنندراج).

کریستف کلمب.

[کِ تُ کُ لُ] (اِخ) از دریانوردان ایتالیائی است. در سال 1436م. در ژن متولد شد. پدرش موسوم به دومی نیگ کلمب(1) نساج بود، پس از آن به تجارت نوشابه و پنیر پرداخت و در پیری به ژن آمد. کریستف جوان را برای فراگرفتن نساجی به کارگاهی فرستادند، اما راه دریا پیش گرفت و در 1570م. در دریای مدیترانه به حمل شراب مشغول شد. پس از آن برای یافتن کار به پرتقال رفت و در آنجا با دختر جوانی از خانوادهء نجبا آشنا شد و ازدواج کرد. در لیسبن که در آن زمان از مراکز بزرگ بحری و فنون دریانوردی بود به مطالعهء نقشه های جغرافیا و قرائت سفرنامه ها و نوشته های سیاحان پرداخت و به کشف در دریا که در آن روزگار میان جوانان طالب شهرت و افتخار رواج بسیار داشت علاقه مند شد. پس بعنوان ناوسروان وارد نیروی دریایی شد و به انگلستان و سواحل گینه مسافرت ها کرد. از نوشته ها و کتبی که دربارهء راه غربی هند خوانده بود گمان می کرد که مسافت بین پرتقال و آسیای شرقی که در آن روزگار بهشت دنیا تصویر شده بود از طریق اقیانوس اطلس کوتاهتر است. در آن زمان بحرپیمایان از راه افریقا به هند می رفتند. در 1484م. کلمب به اسپانیا رفت و در 14 ژانویه 1486م. به حضور فردیناند و ایزابل پادشاه و ملکهء اسپانیا بار یافت و تصمیم خویش را دایر بر عزیمت به هند از راه اقیانوس اطلس بازگفت، اما با وجود توجه پادشاه و ملکه به این امر سفر وی تا 1492م. به تأخیر افتاد. در این سال قراردادی میان وی و پادشاه و ملکهء اسپانیا امضاء شد که در آن کلمب نایب السلطنهء تمام ممالک مکشوفه شناخته شد و صاحب یک دهم محصولات و مروارید و سنگهای قیمتی سرزمینها و بسیاری مزایای دیگر گردید. روز سوم اوت 1493م. با سه فروند کشتی و نزدیک به 88 ملوان حرکت کرد و روز 12 اکتبر به ساحل آمریکا رسید و سپس به تصرف جزایر بنام پادشاه اسپانیا پرداختند و آن را سالوادر نامیدند. کلمب در یادداشتهای خود می نویسد: زن و مرد جزیره همه لخت هستند با بدنهای زیبا و رفتاری نجیبانه هدایای ما را که عبارت از گردن بند و زنگ و کلاه قرمز و دست بند شیشه ای و نظایر آن است با کمال مسرت می پذیرند و آنچه دارند با کمال میل به ما واگذار میکنند، ولی بنظر بسیار فقیر می آیند... من خیلی سعی کردم که بفهمم طلا در این جزیره هست یا خیر، زیرا دیدم قطعات کوچکی در بینی خود دارند و از اشارهء آنها فهمیدم که در جزیرهء پادشاهی هست که مقدار زیادی طلا دارد و سعی کردم که با من به آن طرف بیایند، ولی دیدم ابداً تمایلی ندارند. کلمب بزودی ملتفت شد که ثروت مهمی در این جزیره نیست و امر کرد که برای کشف جزایر ژاپن حرکت کنند. در پانزدهم اکتبر، به جزیرهء سانتاماریا رسید و پس از آن جزیرهء فرناندا و ایزابل را کشف کردند و بالاخره در 28 اکتبر به جزیرهء کوبا رسیدند و در جایی به نام پوئرتو دل سان سالوادر(2) پیاده شدند و کشتی دیگری به ناخدائی پنزون تا سواحل شرقی هائیتی رسید. در اوایل فوریه، کلمب به سوی اسپانیا حرکت کرد و در 15 مارس کشتی آنها در ساحل پالوس لنگر انداخت و دربار اسپانیا با احترام بسیار آمادهء پذیرایی وی شد و در ماه مه 1494م. بیرق مخصوص خانوادهء اشرافی را به وی دادند. کلمب شش تن از بومیان و چهل طوطی و اشیای بسیار دیگر با خویش آورده بود. نکتهء جالب آنکه در تمام مسافرت کلمب بفکر یافتن طلا بود و به هر جا قدم می گذاشت نشان طلا را می جست. دیگر آنکه بومیان آنها را فرستادهء خدا می دانستند و در همه جا که پیش آمدند با نظر تسلیم و اطاعت به ایشان می نگریستند، تنها در هائیتی بومیان اسلحه هایی چون نیزه و خنجر از چوب داشتند و به کلمب و اطرافیانش حمله بردند و اولین بار دریانوردان محتاج به استعمال اسلحه شدند. پس از آن، کلمب سه مسافرت دیگر انجام داد و جزایر گوادلوپ و هیسپانیولا و آنتیل کوچک و پورتوریکو را کشف کرد. در 7 دسامبر 1494م. اولین شهر اروپائی به نام ایزابلا ساخته شد و خبر پیدا شدن طلا در سرزمین های مکشوفه بزودی در سراسر اروپا پیچید. در 3 ماه مه کلمب به جزایر ژامائیک و در ماه مه 1498م. به جزایر تری نیداد و در 5 اوت به آمریکای جنوبی رسید و بالاخره در 14 ژوئیه 1502م. به سواحل هندوراس دست یافت و در 12 سپتامبر 1504م. از سن دمانگ به طرف اسپانی حرکت کرد و در بندر سان لوکان پیاده شد. در این زمان، کلمب بسیار ضعیف شده بود و با تخت روان حرکت می کرد و دیگر مورد توجه عام نبود. دربار اسپانیا با سردی و بی اعتنائی با وی رفتار کرد و این امر وی را مأیوس و افسرده می کرد و در پی آن بود که با جانشین شاه «ژان» برای جلب حمایت رابطه برقرار سازد، اما عمرش کفایت نکرد و در 21 مه 1506م. در سن شصت سالگی درگذشت. جالب آنکه در تمام مدت مسافرت خویش تصور میکرد که در جنوب شرقی آسیاست و همه جا به دنبال نشانه هایی می گشت که مارکوپولو جهانگرد معروف از شهرها و کشورها داده بود مث مدتها به دنبال شهر کینسی که مارکوپولو در سفرنامه آورده بود می گشت تا نامهء پادشاه را به خان بزرگ چین تسلیم کند، غافل از آنکه یک قرن پیش سلسلهء این پادشاه منقرض شده بود و تا آخر عمر در همین تصور باقی بود. (از تاریخ اکتشافات جغرافیایی اوریان اولسن ترجمهء رضا مشایخی صص 176-220). برای آگاهی بیشتر رجوع به همان کتاب شود.
(1) - Dominigue Colomb.
(2) - Puerto del San Salvador.

کریستن سن.

[کْری / کِ تِ سِ] (اِخ)آرتور کریستن سن(1). استاد دانشگاه کپنهاگ در 9 ژانویهء 1875م. ولادت یافت و در 30 مارس 1945م. بدرود حیات گفت. تحصیلات او در دانشگاه کپنهاگ بود. زبان شناسی را نزد استاد فاضل وسترگارد(2)فراگرفت، سپس نزد آندرآس(3) خاورشناس مشهور آلمانی تلمذ کرد. پس از ختم تحصیلات در دانمارک و آلمان و فراگرفتن زبانهای اوستایی و پهلوی و عربی و فارسی و زبانهای مهم اروپایی مطالعات دقیقی در فرهنگ ایران پیش از اسلام کرد. وی در رشته های داستانها و روایات ملی ایران، ادبیات اوستایی، ادبیات پهلوی، لهجه های جدید ایران، فرهنگ تودهء ایرانی، تاریخ و تمدن ساسانی، ادبیات فارسی و عربی اطلاعات کافی داشت و قریب 60 کتاب و رساله به زبانهای انگلیسی و فرانسوی و دانمارکی و آلمانی نگاشت. از کتب معتبر او می توان کتابهای زیر را نام برد: شاهنشاهی ساسانیان، سلطنت قباد و ظهور مزدک، یادداشتهایی در باب قدیمترین ادوار آئین زرتشتی، تحقیق در آیین زردشتی، تحقیق در آیین ایران قدیم، داستان بزرگمهر حکیم، آیا آیین زروانی وجود داشت، کیانیان، ایران در زمان ساسانیان، حماسهء شاهان در روایات ایران قدیم، نمونه های نخستین بشر و نخستین شاه در تاریخ داستانی ایرانیان. (از مزداپرستی در ایران قدیم چ دانشگاه صص 1-9). رجوع به همان کتاب و ایران در زمان ساسانیان مقدمهء چ 2 شود.
(1) - Arthur Christensen.
(2) - Westtergaard.
(3) - Andreas.

کریستیان.

[کْری / کِ] (اِخ) نام چند تن از پادشاهان دانمارک است و مشهورترین آنان کریستیان نهم است که در 1818م. متولد و در 1906م. وفات یافت.

کریستیان.

[کْری / کِ] (اِخ) نام قدیم اسلو پایتخت نروژ است که از بنادر مهم اروپاست. رجوع به اسلو شود.

کریسنگ.

[کُ سَ] (اِ) کوه و مغاک را گویند. (جهانگیری). رجوع به کریشنگ و کریج شود. || آواز بلبل و بانگی که قلندران بیکبار کشند. (یادداشت مؤلف).

کریسه.

[کِ سَ / سِ] (اِ) بمعنی کریس است که فریب و چاپلوسی باشد. کریس. (آنندراج) (از جهانگیری). کرش. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کریس و کرش شود. || کربسه. وزغ. سوسمار. (دهار). || آنچه پای بسیار دارد، دشتی، چون: خبزدو و خرچنگ و کربسه. (یادداشت مؤلف).

کریسیدن.

[کَ دَ] (مص) گریسیدن. مصدر کریس است که به معنی چاپلوسی کردن و فریب دادن و از راه بردن است. (آنندراج) (برهان). کرسیدن. کرشیدن. (فرهنگ فارسی معین). فریب دادن و خدعه کردن و از راه بیرون بردن و چاپلوسی نمودن. (از ناظم الاطباء).

کریش.

[کَ] (اِ) کریچ. حفره. گودال. مغاک. چاله. (یادداشت مؤلف). رجوع به کریسنک، کریشک و کریشنک شود.

کریشاب.

[ ] (اِ) اسم فارسی فروج است. (فهرست مخزن الادویه).

کریشان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. دشت و گرمسیری است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کریشک.

[کَ / کِ شَ] (ص) مرد جنگی. (آنندراج) (جهانگیری). مرد جنگی و جنگ کننده. || (اِ) جوژهء مرغ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جوجهء مرغ. (برهان). جوژهء هر مرغ را گویند. (جهانگیری). || بمعنی مغاک و گودال هم بنظر آمده است. (برهان). حفره. گو. کنده. حفیره. (یادداشت مؤلف). چاله(1).
(1) - در منتهی الارب آمده است: حُفنة، کریشک و کوه [ ظ: گو ] و سوراخ.

کریشک.

[کَ] (اِ) بمعنی انگشت کهین است، چنانکه مهذب الاسماء در ترجمهء خنصر گفته است. (آنندراج) (از انجمن آرای ناصری).

کریشنگ.

[کُ شَ] (اِ) مغاک و کوه(1) را گویند. (برهان) (آنندراج).
(1) - ظ: گو به معنی گودال. (حاشیهء برهان چ معین).

کریص.

[کَ] (ع اِ) پنیر با طرثوث یا با حمصیص آمیخته یا پنیر بی آمیغ. (منتهی الارب). کشک با طرثوث یا حمصیص آمیخته و کشک بی آمیغ. (ناظم الاطباء). کشک با طرثوث یا حمصیص و این دو گیاهند و گفته اند کشک مطلقاً. (از اقرب الموارد). || ذخیره. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || یخنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شیر پختهء خشک کردهء یخنی نهاده تا در گرما خورند یا پنیر با خرما آمیخته. (منتهی الارب). گیاه ترشک با شیر پخته و خشک کرده تا در تابستان خورند و کشک با خرما آمیخته. (ناظم الاطباء). آنچه از کشک که در آن چیزی از سبزی نهند تا فاسد نشود و گفته اند کریص شیر پخته با گیاه ترشه است که خشک کنند و ذخیره کنند و در گرمای تابستان خورند و گفته اند کریص آمیختن کشک است با خرما. (از اقرب الموارد). || جایی که در آن پنیر سازند. (منتهی الارب). جایی که در آن کشک سازند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گیاه ترشه. (منتهی الارب). گیاهی که با آن پنیر را ترش می کنند. (از اقرب الموارد). رجوع به ترشه شود.

کریص.

[کَ] (ع مص) کرص. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). با خرما آمیختن پنیر را. (منتهی الارب). || کوفتن. کرصه؛ کوفت پنیر را. (از منتهی الارب). رجوع به کرص شود.

کریض.

[کَ] (ع اِ) نوعی از پنیر. (منتهی الارب). نوعی از کشک. (ناظم الاطباء). نوعی از کشک و گفته اند که مصحف کریص است. (از اقرب الموارد).

کریع.

[کَ] (ع ص) آب خورنده به دست از جوی. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که چون ظرف نداشته باشد به دست از جوی آب خورد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کریغ.

[کُ] (اِ) بمعنی گریز باشد که از گریختن است. (برهان) (آنندراج). صحیح گریغ است و مؤلف سراج گوید: این خطای فاحش است چرا که بمعنی گریختن با گاف فارسی است نه تازی و این از اعجب عجایب است. (سراج اللغات) (از حاشیهء برهان چ معین). گریز. فرار. (ناظم الاطباء) :
ز دیدار من زود گیرد کریغ
ز من دیدن خویش دارد دریغ.فردوسی.
مگر داشت آهنگ و راه کریغ
مرا گشت از آن جان و دل بیدریغ.
فردوسی.
چو روزی که دارد به خاور کریغ
هم از باختر برزند باز تیغ.
فردوسی (از فرهنگ اوبهی).
رصد عشق تو جهان بگرفت
چون تمنا کنم کریغ از تو.خاقانی.
|| بمعنی پر ریختن جانوران پرنده هم بنظر آمده است. (برهان) (آنندراج). کریز. کریژ. کریزه. کریج. کریچ. کریچه. (حاشیهء برهان چ معین). تولک. پر ریختن پرندگان. (فرهنگ فارسی معین).

کریغتن.

[کُ تَ] (مص) گریغتن. گریختن. با کاف فارسی هم بنظر آمده است [ یعنی گریغتن ] . (برهان) (آنندراج)(1).
(1) - در پاره ای از فرهنگها چون ناظم الاطباء به اشتباه کریفتن آمده است.

کریق.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مرکزی اردبیل. جلگه است و معتدل و 629 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کریک.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش نامهء شهرستان بجنورد. جلگه است و معتدل و 259 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریک.

[کَ] (اِ) در چالوس نام نوعی سرخس است. (یادداشت مؤلف).

کری کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)ارزیدن. بچیزی بودن. سود داشتن. ارزش داشتن. (یادداشت مؤلف). کرا کردن :
گو بیایید و ببینید این شریف ایام را
تا شما را شاعری کردن کند هرگز کری.
منوچهری.
یکی برای تماشا به خشک رود برآی
کری کند که برآیی به خشک رود کری.
ابوالفرج رونی.
چند گویی ز چرخ و مکر و فنش
به خدا گر کری کند سخنش.سنائی.
زار مانده ست مرده ری دنیا
نکند جست را کری دنیا.سنائی.
غمت به گرد دل من همی چه می گردد
کری هم کندش گرد این محقر گشت.
کمال الدین اسماعیل.
مکدر است دل آتش به خرقه خواهم زد
بیا ببین که کری می کند تماشایی.حافظ.
رجوع به کرایه، کراء و کرا کردن شود.

کری کش.

[کِ کَ / کِ] (نف مرکب)کرایه کش. مکاری. (یادداشت مؤلف) :
جواب گویم اگر پرسیم که آن خر کیست
خری کری کش ابلیس و قوم لعنهمو.
سوزنی.
رجوع به کرایه کش و مکاری شود.

کری کلا.

[کِ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان ولوپی بخش مرکزی سوادکوه شهرستان قائم شهر. کوهستانی، معتدل و مرطوب است و 150 تن سکنه دارد. محصول آنجا برنج و غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کریل.

[کَ] (اِ) کلیر. یکی از گونه های(1)درخت کبر است که در هند و پنجاب فراوان روید. (فرهنگ فارسی معین).
.(لاتینی)
(1) - Capparis aphylla

کریم.

[کَ] (ع ص) جوانمرد. بامروت. ج، کُرَماء، کِرام. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جوانمرد. (برهان) :
هر آن کریم که فرزند او بلاده بود
شگفت باشد و او از گناه ساده بود.(1)
رودکی.
احمد گفت: خداوند من حلیم و کریم است و اگرنی سخن به چوب و شمشیر گفتی. (تاریخ بیهقی). از وی دریافته تر و کریمتر و حلیمتر پادشاه کسی ندیده بود. (تاریخ بیهقی). و بوالقاسم خلیک که ندیم امیر یوسف بود مردی ممتع و بکارآمده هم خدمت کسی نکرد و کریم بود. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 254). اکنون کارها یک رویه شد و پادشاهی کریم و حلیم... بر تخت نشست. (تاریخ بیهقی).
وگر کریم شود آرزوت نام و لقب
کریم وارت فعل کرام باید کرد.
ناصرخسرو.
مر مرا در میان قافله بود
دوستی مخلص و عزیز و کریم.ناصرخسرو.
یا دینداری بود که از عذاب بترسد یا کریمی که از عار اندیشد. (کلیله و دمنه). || درگذرنده از گناه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بخشاینده. بخشنده. باکرم. سخی. ج، کرماء، کرام. (فرهنگ فارسی معین). بارحم. رحیم. آمرزنده. (از ناظم الاطباء). صاحب کرم. گفته اند که کریم اطلاق شود بر جواد کثیرالنفع و همچنین اطلاق شود بر نیکوترین هر شیئی کما قیل: الکریم صفة مایرضی و یحمد فی بابه. صفوج. (از اقرب الموارد). مقابل لئیم. (یادداشت مؤلف) : لئیم را از دیدار کریم... ملال افزاید. (کلیله و دمنه).
پادشاها تو کریمی و رحیمی و غفور
دست ما گیر که درماندهء بی بال و پریم.
خاقانی.
چون کریمان کز عطای داده نسیانشان بود
عفو حق را از خطای خلق نسیان دیده اند.
خاقانی.
پیش ما بینی کریمانی که گاه مائده
ماکیان بر در کنند و گربه در زندان سرا.
خاقانی.
ترا از حیات کریمان چه سود
که از مردن بخل ورزان بود.خاقانی.
خدای تعالی فضل عظیم و صنع جسیم و لطف کریم خود را شامل حال و کافل روزگار خیرآثار او فرماید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 46). درویشی را شنیدم که در آتش فاقه می سوخت... کسی گفتش چه نشینی که فلان در این شهر طبعی کریم دارد و کرمی عمیم. (گلستان).
کریمان را به دست اندر درم نیست
درم داران عالم را کرم نیست.(2)سعدی.
ور کریمی دوصد گنه دارد
کرمش عیبها فروپوشد.سعدی.
آن کریم است کو چو ابر بهار
چون بریزد بخندد آخرکار.مکتبی.
- رجل کریم؛ یعنی مرد سخی بخشنده و گفته اند: کریم کسی است که سود رساند بلاعوض و کرم افادهء آنچه راست که سزاوار است بدون عوض پس آنکه مال بخشد بعوض جلب نفع یا خلاص از ذم کریم نیست. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی).
|| نیکوکار. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). بزرگوار. (مهذب الاسماء از یادداشت مؤلف). ج، کرام، کرماء. (مهذب الاسماء). بلندهمت. باجلال. مهربان خیرخواه. نیک اندیش. نیک نهاد. سلیم النفس. باملاطفت. (ناظم الاطباء) : و سزد از جلالت آن جانب کریم که رسولان را آنجا دیر داشته نیاید. (تاریخ بیهقی). ابوالقاسم... و قاضی بوطاهر را... به رسولی نامزد کرده می آید تا بر آن دیار کریم... آیند. (تاریخ بیهقی).
کریم دولت و دین آصف سلیمان جاه
جهان لطف و سپهر کرم حبیب الله.
(حبیب السیر ج 3 ص 2).
- کریم السجایا؛ نیکوخصال. نیک خصلت :
کریم السجایا جمیل الشیم
نبی البرایا شفیع الامم.سعدی (بوستان).
- کریم الشیم؛ نیک خصال. نیک خصلت. کریم السجایا :
داد ببین تا کجاست فضل ببین تا کراست
کیست عظیم انفعال کیست کریم الشیم.
منوچهری.
- کریم الطرفین؛ کسی که اجداد و پدران مادری و پدری بزرگوار دارد. (یادداشت مؤلف) (منتهی الارب) : و خواجه بونصر کهتر برادر بود، اما کریم الطرفین بود. (تاریخ بیهقی). از هر دو جانب کریم الطرفین و پیوستهء ملوک جهانی. (قابوسنامه). و فخر حسینیان بر حسنیان از این است که جدهء ایشان شهر بانویه بوده است و کریم الطرفین اند. (فارسنامه ابن البلخی ص 4).
- || نزد شعرا آن است که جزء آخر مصراع شعر را چنان آرند که جزء اول مصراع تواند شد، مث در این ابیات:
زهی بر دولت میمونت از این حکم
جهانداری ترا زیبد که مثل خویش کم داری
نه همسر با تو کس ز اقران نه همدستت
درین دوران نظیر تو ندیدم در نکوکاری.
(یادداشت مؤلف).
- کریم العفو؛ بخشندهء عفو و از صفات خدای تعالی است :
یا کریم العفو ستارالعیوب
انتقام از ما مکش اندر ذنوب.مولوی.
- کریم النفس؛ نیک نفس. که نفسی کریم دارد : ملک زوزن را خواجه ای بود کریم النفس نیک محضر. (گلستان سعدی). درویش به مقامی درآمد که صاحب آن بقعه مردی کریم النفس و نیک محضر بود. (گلستان سعدی).
- کریم جبلت؛ که جبلتی کریم دارد. که طبعی و نهادی بزرگوار دارد : آنگاه دایهء مستقیم بنیت معتدل هیأت لطیف طبیعت کریم جبلت بیاوردند. (سندبادنامه ص 43).
|| گرامی. (یادداشت مؤلف). رجوع به گرامی شود. || (اِخ) از اسماء حسنی است. (از اقرب الموارد). از صفات خدای تعالی است. (فرهنگ فارسی معین). یکی از نامهای خدای تعالی است. (السامی فی الاسامی) :
فردا هم از شفاعت او کار آن سرای
در حضرت کریم تعالی برآورم.خاقانی.
راه نومیدی گرفتم رحمتم دل می دهد
کای گنه کاران هنوز امید عفو است از کریم.
سعدی.
شنیدم که در روز امید و بیم
بدان را به نیکان ببخشد کریم.سعدی.
من بندهء نعمت کریمم
پروردهء نعمت قدیمم.سعدی.
هنوز ار سر صلح داری چه بیم
در عذرخواهان نبندد کریم.سعدی.
کریما به رزق تو پرورده ایم
به انعام و لطف تو خو کرده ایم.سعدی.
|| از اسماء حضرت نبوی که به ذکر آن قرآن ناطق است. (از حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 101) :
شفیع مطاع نبی کریم
قسیم جسیم وسیم بسیم.سعدی.
- کتاب کریم؛ یعنی زیبا در معنی و جزالت لفظ و فایده. (از اقرب الموارد).
- || مجازاً بمعنی قرآن. (از یادداشت مؤلف). در جمله سی و دو نام قرآن کریم است و حق تعالی فرمود: اِنّه لَقرآن کریم(3). (نفائس الفنون).
- وجه کریم؛ یعنی خوش در حسن و جمال. (از اقرب الموارد).
|| کثیر. (اقرب الموارد). بسیار و طیب. (منتهی الارب).
- رزق کریم؛ یعنی کثیر. (از اقرب الموارد).
|| سهل و نرم. (منتهی الارب). آسان. (ناظم الاطباء). سهل لین. (اقرب الموارد).
- احجار کریمه؛ سنگهای گرانبها. (از یادداشت مؤلف).
- قول کریم؛ سخن سهل و نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- نبات کریم؛ یعنی سودمند و پرنفع. (از اقرب الموارد).
|| (اِ) پرنده ای است و این نام وی بدان جهت است که پیوسته «یاکریم» گوید. (از اقرب الموارد). از انواع کبوتر و آن دست آموز باشد و ظاهراً تعبیر به «یاکریم» از صوت این پرنده شده است. رجوع به یاکریم شود. || در بیت ذیل معنی کلمه روشن نیست و ممکن است کلمه دگرگون شده کلمهء دیگری باشد :
موج کریمی [ ؟ ] برآمد از لب دریا
ریگ همه لاله گشت از سر تا بون.دقیقی.
(1) - اگر از گناه ساده بود. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(2) - مصراع دوم در گلستان چ یوسفی ص 163 «خداوندان نعمت را کرم نیست» آمده است.
(3) - قرآن 56/77.

کریم.

[کَ] (اِخ) کریم خان افغان. از سران سپاه نادر بود. هنگامی که نادرشاه میرزا محمدحسین شریفی حسینی را صاحب اختیار و حاکم فارس نمود، هفت هزار تن افغان و ازبک و قزل باش از سپاهیان خود را با او روانه کرد و کریم خان سرکردهء افغانهای اعزامی به شیراز بود. (از تاریخ رجال ایران تألیف مهدی بامداد ج 3 ص 167).

کریم.

[کَ] (اِخ) کریمخان زند پسر ایناق. از طوایف لک بود. پس از فوت پدر با برادرش صادق خان بزرگ طایفهء زند شد در 1162 ه . ق. به سپاه ابراهیم خان، برادرزادهء نادرشاه پیوست، چون ابراهیم به دست شاهرخ نوهء نادر کشته شد کریمخان قدرتی یافت و سرانجام بر علیمرادخان بختیاری و محمدحسن خان قاجار و آزادخان افغان و فتحعلیخان افشار پیروز شد و به استثناء آزادخان دیگر رقیبان او کشته شدند. علیمرادخان پس از شکست از کریمخان زند از شیراز به کرمانشاه رفت و شاه اسماعیل سوم که قب به پادشاهی نشسته بود به کریمخان پیوست (1165 ه . ق.) و کار کریمخان بالا گرفت و چون خویشتن را وکیل وی کرده بود به وکیل معروف شد. علیمرادخان در کرمانشاه سپاهی فراهم آورد و به مقابلهء کریمخان شتافت، اما در ناحیهء بیل آور شکست خورد و به دست محمدخان زند کشته شد. محمدخان از بزرگان زندیه بود که از کریمخان روی گردان شده و به علیمرادخان پیوسته بود. اما پس از کشتن علیمرادخان مورد عفو کریمخان قرار گرفت. پس از این واقعه، کریمخان برای دفع محمدحسن خان به گرگان لشکر کشید، اما کاری از پیش نبرد. در این میان، شاه اسماعیل سوم به اردوی محمدحسن خان پیوست و او را نایب السلطنه کرد، بدین جهت شکست در سپاه کریمخان افتاد و به اصفهان عقب نشست. در نبرد دیگری که در سال 1171 ه . ق. درگرفت، کریمخان از اصفهان به شیراز رفت و متحصن شد. اما سپاه محمدحسن خان نتوانست محاصرهء شیراز را ادامه دهد و ناچار به استراباد بازگشت و در جنگی به دست شیخ علیخان زند کشته شد. از رقبای دیگر کریمخان آزادخان افغان سردار سپاه نادر بود که داعیه سلطنت داشت. در 1167 ه . ق. در نبردی که میان او و کریمخان در ناحیهء بروجرد درگرفت کریمخان شکست خورد، اما سرانجام کریمخان بر او غلبه کرد و او در 1175 ه . ق. خود را تسلیم کریمخان کرد و تا آخر عمر مورد محبت خان زند بود. در سالهای 1174 و 1175 ه . ق. کریمخان به دفع فتحعلیخان افشار آرشلو پرداخت. ابتدا در ناحیهء قره چمن از وی شکست خورد، اما سرانجام بر وی غلبه کرد و فتحعلیخان به ارومیّه گریخت. کریمخان 9 ماه ارومیّه را محاصره کرد و در 1167 ه . ق. فتحعلیخان تسلیم شد و مورد محبت او قرار گرفت، اما چون سوء نیت وی بر کریمخان مسلم شد امر به کشتن او داد. در 1177 ه . ق. والی بغداد به تحریک مولی مطلب مشعشعی به خوزستان تاخت. کریمخان به خوزستان رفت و طایفه آل کثیر و کعب را سرکوب کرد و لشکری به سرکردگی صادق خان برادر خویش به بصره فرستاد و آنجا را تصرف کرد. پس از این به تنظیم امور پرداخت و در آباد کردن شیراز کوشش بسیار نمود و سرانجام در 1193 ه .ق. در شیراز درگذشت. مدت سلطنتش سی سال و هشت ماه و نه روز بود. کریمخان تنومند، قوی هیکل، نیرومند، شجاع و رئوف بود و با پیروان مذاهب مختلف به عدل رفتار می کرد. در لباس تکلف نمی کرد و گاهی لباسش مندرس می نمود. خود را به جواهر نمی آراست شبها مجلس عیش می آراست و شراب می خورد، اندک می خوابید و روزی دو بار سلام عام می داد مسکوکات وی نقشی چنین داشته است:
تا زر و سیم در جهان باشد
سکهء صاحب الزمان باشد
که در بالای آن کلمهء یا کریم نقش کرده بودند. سجع مهر وی این بوده است: یا من هو به رجاء کریم. (از تاریخ رجال ایران بامداد ج 3 صص 168-175). رجوع به همان کتاب، مجمل التواریخ گلستانه، تاریخ ایران سایکس ج 2 صص 399-409، تاریخ ایران سرجان ملکم و تاریخ ایران عباس اقبال شود.

کریم.

[کَ] (اِخ) حاج میرزا کریم امام جمعه نوهء حاج میرزا جواد. از مجتهدان معروف تبریز در دورهء قیام مشروطه خواهان است. رجوع به تاریخ مشروطیت ایران شود.

کریم.

[کَ] (اِخ) کریم شیره ای. نائب نقاره خانه و از دلقکهای زمان ناصرالدین شاه بود و رجال از ترس زبان او مبلغی به عنوان نعل بهای خرش به وی می دادند. رجوع به تاریخ رجال ایران مهدی بامداد ج 1 صص 396-397 شود.

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیّه. جلگه ای و معتدل است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه. کوهستانی و معتدل است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. دشت و سردسیر است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. کوهستانی و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج. جلگه ای و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزانرود شهرستان تویسرکان. جلگه ای و سردسیر است و 237 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر. جلگه ای و معتدل است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لک از توابع قروه. دشت و سردسیر است و 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو. بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. کوهستانی و سردسیر است و 107 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. دامنه و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان شهسوار. جلگه، معتدل و مرطوب است و 89 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان گرگان. معتدل و مرطوب است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق شهرستان چالوس. جلگه ای و معتدل است و 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است و 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء تکاب شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد. کوهستانی و معتدل است و 384 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. جلگه ای و معتدل است و 281 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش رشتخوار شهرستان تربت حیدریه. جلگه ای و گرمسیر است و 171 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان در طبس. جلگه ای و گرمسیر است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چولائی خانهء بخش حومهء شهرستان مشهد. سردسیر است و 665 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. جلگه ای و معتدل است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حکم آباد بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. جلگه ای و معتدل است و 489 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. جلگه ای و گرمسیر است و 181 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان ساوه. جلگه ای و معتدل است و 251 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهرا از بخش بوئین شهرستان قزوین. جلگه و معتدل است و 93 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ شهرستان کرج. جلگه و معتدل است و 144 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. جلگه ای و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد. از سراب گنجه و چشمه مشروب می شود. سکنهء آن از طایفهء نورعلی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهات استرآبادرستاق ناحیهء استرآباد. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 170).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان ناحیهء تنکابن مازندران. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 142).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از توابع کلاردشت ناحیهء کلارستاق مازندران. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 146).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. جلگه و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کریم آباد.

[کَ] (اِخ) نام قناتی است در مغرب شهر تهران و مقدار آب آن 1است و مادر چاه تا شهر 1دارد. (یادداشت مؤلف).

کریم آباد آقاخان.

[کَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام عرب شهرستان ورامین. جلگه و معتدل است و 212 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد ایاغچی.

[کَ دِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. کوهستانی و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم آباد خالصه.

[کَ دِ لِ صِ] (اِخ)دهی است از دهستان بهنام سوختهء شهرستان ورامین. جلگه و معتدل است و 400 تن سکنه دارد. از رودخانهء جاجرود مشروب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد خالصه.

[کَ دِ لِ صِ] (اِخ)دهی است از دهستان بهنام عرب در ورامین. جلگه و معتدل است و 212 تن سکنه دارد. بقعه ای بنام امام زاده عبدالله در آنجا وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد سهم الدوله.

[کَ دِ سَ مُدْ دَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام عرب شهرستان ورامین. جلگه و معتدل است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد قوام الدوله.

[کَ دِ قَ مُدْ دَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار شهرستان ری. جلگه و معتدل است و 215 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کریم آباد موقوفه.

[کَ دِ مَ فَ] (اِخ)دهی است از دهستان غار شهرستان ری. جلگه و معتدل است و 116 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کریم آباد وسط.

[کَ دِ وَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام وسط شهرستان ورامین، جلگه و معتدل است و 4800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کریم آسا.

[کَ] (ص مرکب) همانند کریم :
گر با همه عیبها کریم آسایی
عیبت هنر است و زشتیت زیبایی.
سعدی.

کریمان.

[کَ] (اِ) (از: کریم + ان، پسوند جمع) جِ کریم. کرم کنندگان و جوانمردان. (برهان). || (ع اِ) (از: کریم + ان، علامت تثنیه در عربی) بمعنی حج و جهاد. (آنندراج) (منتهی الارب).
- ابوان کریمان؛ پدر و مادر هر دو مؤمن. (منتهی الارب) (آنندراج).

کریمان.

[کَ] (اِخ) در فرهنگ برهان قاطع و انجمن آرا و جز آن نوشته اند: کریمان نام جد دوم رستم زال است که پدر نریمان باشد. و ولف در فهرست لغات شاهنامه و نیز فرهنگ آنندراج نوشته اند: نام یک پهلوان ایرانی که پدر نریمان بوده است. اما این معنی نادرست است و منشأ آن ظاهراً بیت زیر است از شاهنامه :
همان سام پور نریمان بود
نریمان گرد از کریمان بود.
(از یادداشت مؤلف).
در اینجا کریمان جمع کریم عربی است. رشیدی بیت زیر را از فردوسی شاهد آورده و انتساب آن بدان گویندهء بزرگ مورد تأمل است :
به بالای سام نریمان بود
بمردی و زور کریمان بود.
(از حاشیهء برهان چ معین).
|| نام شهر کرمان هم بوده است. (برهان). در مؤید گفته که نام شهر کرمان کریمان بوده و حذف شده به کرمان شهرت نموده است. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

کریمان چاه.

[کَ] (اِخ) ناحیه ای در جنوب غربی گوکلان قولی و نواحی شمال ترکستان روس. (یادداشت مؤلف).

کریمانه.

[کَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)همچون مردم کریم. بکرم. از روی کرم :
کریم باش و کریمانه روزگار گذار
که تو کریمی و این سنت کرام قدیم.
سوزنی.
کریمانه بخشی و منت نخواهی
عطای کریمان بود غیر ممنون.سوزنی.
یا خود را خلاص دهیم یا کریمانه بمیریم. (تاریخ قم ص 289).

کریم ایشان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. کوهستانی و معتدل است و 314 تن سکنه دارد. صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). || نام محلی کنار راه بجنورد به گنبدقابوس، میان محمدایشان و قپان در. (یادداشت مؤلف).

کریمبوس.

[کُ] (اِ)(1) نوعی آرایش گیسو. در نقشهای موجود از اردشیر کلاه وی مدور است و در آن گردن پوشی است به شکل گویی که پارچهء نازکی آن را پوشیده است. این گوی در حقیقت یک نوع آرایش گیسوان (یا کلاه گیس) است که از بالای دیهیم بیرون آمده و هرتسفلد آن را کریمبوس نامیده و آن اغلب از پارچهء ابریشمی که مرواریدنشان یا جواهرنشان است پوشیده شده. (از ایران در زمان ساسانیان ص 111 و 112).
(1) - Corymbus.

کریم حاصله.

[کَ صِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کریم خان.

[کَ] (اِخ) زند. رجوع به کریم... شود.

کریم خان.

[کَ] (اِخ) حاج محمدکریم خان کرمانی، ابن ابراهیم خان قاجار کرمانی. از علمای نامی اواخر قرن سیزدهم هجری و از تلامذهء سید کاظم رشتی بود و آنچه از بعضی مسموع افتاد درس شیخ احمد احسائی را نیز دید. وی رئیس و سرسلسلهء یک فرقه از طایفهء شیخیه می باشد که به حاج کریم خانی معروفند. حاج محمد کریم خان از کبرای علما معدود و در جمیع فنون عقلیه و نقلیه دعوی استادی می نمود. از جماعت بعد از سیدکاظم رشتی گروهی بر وی گرویدند و او را رکن چهارم از ارکان اصول عقاید خویش گرفتند. سید محمدعلی باب در کتاب بیان در شأنش گفته ان الکریم کان فی الکرمان کریما. وی در زمان ناصرالدین شاه رساله ای در رد باب نگاشت که به طبع رسیده است. وفاتش در سال 1288 ه .ق. در کرمان اتفاق افتاد. از تألیفات اوست: ارشادالعوام در عقاید به فارسی که به چاپ رسیده است، تقویم المعراج در رد ایراداتی که بر شیخیه کرده اند، جوامع العلاج در طب به عربی که میرزاحسن بن علی اکبر محیط کرمانی آن را به پارسی ترجمه نموده است، جهادیه به فارسی که در 1273 ه .ق. هنگامی که قشون انگلیس به بوشهر وارد شد برای تشویق مردم به جهاد نگاشته شده، دقایق العلاج در طب، رجوع الشیاطین، الفطرة السلیمة والطریقة المستقیمة، فصل الخطاب در حدیث. (از ریحانة الادب ج 3 ص360).

کریم خصال.

[کَ خِ] (ص مرکب) با خصال مردم کریم :
جاوید شاد باد و تن آسان و تندرست
آن مهتر کریم خصال ملک نژاد.فرخی.

کریم ستای.

[کَ سِ] (نف مرکب) ستایندهء کریم. مداح کریم :
منم کریم ستای و تویی حکیم نواز
زهی سخا و سخن بر من و تو سهل و سلیم.
سوزنی.

کریم سقز.

[کَ سَقْ قِ] (اِ مرکب) قسمی گیاه است خودرو و در سواحل شبه جزیرهء کریمه که از آن کائوچو گیرند. (یادداشت مؤلف).

کریم طبع.

[کَ طَ] (ص مرکب) آنکه دارای طبیعتی بخشنده و سخی است. کریم نهاد. (فرهنگ فارسی معین) :
آن است کریم طبع کو احسان
با اهل وفا و فضل خود دارد.ناصرخسرو.
تویی معاینه در مهتری و مثل تو نیست
کریم طبع و رهی پرور و سخاگستر.سوزنی.

کریم طبعی.

[کَ طَ] (حامص مرکب)کریم نهادی. (فرهنگ فارسی معین) :
درخواستی تو شعرم این آمدت ز رادی
اینت کریم طبعی اینت بزرگواری.منوچهری.
یک گروه از کریم طبعی خویش
مردمی را بجان خریدارند.ناصرخسرو.

کریم کلا.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از توابع بارفروش مازندران. (از سفرنامهء مازندران رابینو ص 118 و ترجمهء آن ص 159). دهی است از دهستان جلال ازرک در بخش مرکزی شهرستان بابل، دشت و معتدل و مرطوب، 700 تن سکنه دارد. از دو محل ضدکلا و کریم کلا تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کریم کندی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش نمین در شهرستان اردبیل، جلگه ای و معتدل است. 171 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کریم کندی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی در شهرستان بیجار، کوهستانی و سردسیر است و 260 تن سکنه دارد. صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کریملو.

[کَ] (اِخ) تیره ای از ایل بهارلو از ایل خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

کریمند.

[] (اِ) این کلمه در عبارت زیر آمده است شاید به معنی درخور و قابل اعتنا :(1) و چند معتمد خاص را با محفه و استر و مبلغی کریمند جهت خرجی به یزد فرستاده مولانا را طلب داشت. (تاریخ جدید یزد).
(1) - ظاهراً مرکب است: کِری (ممال کِرا= کراء) به معنی سود و ارزش + مند، پسوند اتصاف و دارندگی؛ و معنی ترکیب کِرامند، یعنی ارزشمند و با ارزش و قابل توجه است. رجوع به «کری» در معنی سود و ارزش در همین لغت نامه شود.

کریم نژاد.

[کَ نِ] (ص مرکب) که نژادی بزرگ و بخشنده دارد :
ایا کریم نژادی که تا شدی پیدا
ز جود تو به جهان نام بخل شد معدوم.
سوزنی.

کریم نهاد.

[کَ نِ / نَ] (ص مرکب)کریم طبع. (فرهنگ فارسی معین). با نهادی بزرگ : شاهی بود هنرپرورده، کریم نهاد، بلندهمت. (سمط العلی ص35).
در زمان خدیو داراشان
آن کرم پیشهء کریم نهاد.هاتف.

کریم وار.

[کَ] (ص مرکب، ق مرکب)کریم سان. چون مردم کریم. همانند کریم :
وگر کریم شود آرزوت نام و لقب
کریم وارت فعل کرام باید کرد.ناصرخسرو.

کریم وند.

[کَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. جلگه و سردسیر است. 220 تن سکنه دارد. ساکنین از طایفهء جوادی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کریموی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مصعبی بخش حومهء شهرستان فردوس. کوهستانی و معتدل است و 644 تن سکنه دارد. محصول آن پنبه و زعفران و زیره و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کریمة.

[کَ مَ] (ع ص) کریمه. مؤنث کریم. ج، کرائم، کریمات. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و کِرام. (اقرب الموارد). || زن صاحب کرم. زن بخشنده. (فرهنگ فارسی معین). || صاحب کرم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مرد بسیارکرم و التاء للمبالغة. (ناظم الاطباء).

کریمة.

[کَ مَ] (ع اِ) بینی و هر عضو شریف مانند گوش و دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بینی و هر عضو شریف مانند گوش و دست و لحیه و ریش. (ناظم الاطباء). کریمتان؛ دو چشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کریمتین، دو چشم. (یاداشت مؤلف). || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کریمه.

[کَ مَ] (ع ص، اِ) کریمة. زن نیک خوی. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول ترکان عثمانی دختر را گویند چنانکه گویند کریمهء شما و کریمهء ایشان دختر شما و دختر ایشان. (یادداشت مؤلف). دختر. صبیه. فرزند مادینه : اما چنان باید که این دو کریمه از خاتونان باشند کریم الطرفین. (تاریخ بیهقی). امیر سبکتکین کریمه ای از کرایم او از بهر پسر خواسته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص267). کریمه ای که به جلالت اصالت و کفایت کفات آراسته بود از بهر او بخواست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص397). کریمه ای از کرایم ناصرالدین که شقیقهء روح او بود با چند کس از اطفال اولاد و احفاد... بدار فنا رحلت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص44). || خاتون بیگم. (ناظم الاطباء). || نیکو. خوب. پسندیده. (فرهنگ فارسی معین). شریف و عالی. (ناظم الاطباء) : مشتمل است بر بیان اخلاق کریمه. (اوصاف الاشراف بنقل فرهنگ فارسی معین).
- احجار کریمه؛ جواهر. گوهرها. جواهر قیمتی چون الماس و زمرد و یاقوت و لعل و غیره. (یادداشت مؤلف).
|| هر آیه از آیات قرآن مجید. (فرهنگ فارسی معین). آیهء کریمة، آیات کریمه.

کریمه.

[کِ مِ] (اِخ)(1) شبه جزیره ای است در جنوب روسیهء شوروی و در شمال دریای سیاه کنار دریای آزوف به مساحت 26000 کیلومتر مربع. شهرهای عمدهء آن عبارتند از: سباستوپول و سمفروپول. این ناحیه از نواحی بسیار خوش آب و هوای کنارهء دریای سیاه است.
(1) - Crimee.

کریمة.

[کَ مَ] (اِخ) بنت احمد المروزی است و یکی از شیوخ بنام احمدبن علی بن ثابت بن احمدبن مهدی خطیب بغداد صحیح بخاری را در مدت پنج روز نزد این زن خواند. (یادداشت مؤلف).

کریمی.

[کَ] (حامص) کریم بودن. حالت و عمل کریم :
دگر گفت کز ما چه نیکوتر است
که بر دانش بخردان افسر است
چنین داد پاسخ که آهستگی
کریمی و رادی و شایستگی.فردوسی.
بچشمش همان خاک و هم سیم و زر
کریمی بدو یافته زیب و فر.
فردوسی.
اندرین گیتی بفضل و رادی او را یار نیست
جز کریمی و عطا بخشیدن او را کار نیست.
فرخی.
می گیر و عطابخش و نکو گوی و نکو خواه
این است کریمی و طریق ادب این است.
منوچهری.
آنکه زی اهل خرد دوستی عترت او
با کریمی نسبش تا بقیامت اثرست.
ناصرخسرو.

کریمی سمرقندی.

[کَ یِ سَ مَ قَ](اِخ) بهاءالدین. از شعرای سمرقند و معاصر ملک شمس الدین بود. (لباب الالباب چ نفیسی ص505).

کرین.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد. کوهستانی است و 653 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کرین.

[کُ] (اِخ) دهی است به طبس. (منتهی الارب).

کرین.

[کِ / کُ] (ع اِ) جِ کرة به معنی گوی. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کریند.

[کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بستک شهرستان لار 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کرینونتن.

[کَ نِ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند به معنی خواندن باشد. (برهان) (آنندراج). مصحف کریتونتن است به معنی خواندن. (حاشیهء برهان چ معین).

کرینة.

[کَ نَ] (ع ص) زن سرودگوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن بربط زن. (مهذب الاسماء). ج، کِران. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).

کرینی.

[کُ ری / کُرْ ری] (ص نسبی)منسوب است به کرین از قراء طبس یا یکی از دو طبس می باشد. (الانساب).

کریودوم.

[کَ رَ] (اِ) خیانت است و آن ودیعت و امانت را خیانت کردن و انکار نمودن باشد. (برهان) (آنندراج). خیانت و شکستن عهد و شرط و قول. (ناظم الاطباء). کلمه ساختهء فرقهء آذر کیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کریوس.

[کَ یِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان باسک بخش سردشت شهرستان مهاباد، کوهستانی و جنگلی و معتدل است و 249 تن سکنه دارد. از رودخانهء زاب کوچک مشروب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کریون.

[کِ یَ] (اِخ) دهی است نزدیک اسکندریه. (منتهی الارب). || نهری است در مصر منشعب از نیل. (معجم البلدان).

کریون.

[کَ] (اِ) دوایی است بسیار تلخ و آن را قنطوریون دقیق خوانند. زهر مجموع گزندگان را نافع است. (آنندراج) (برهان). گیاهی دوایی که قنطوریون گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به قنطوریون شود.

کریونش.

[کَ نَ] (اِ) گونه ای کرفس که به آن کرفس آبی گویند. کرنونش. کرنینش. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرفس شود.

کریه.

[کَ] (ع اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کریه.

[کَ] (ع ص) ذوالکراهة. (اقرب الموارد). قبیح و ناپسند داشته. (ناظم الاطباء). ناپسند و ناخوش داشته. (منتهی الارب). رویی که دشوار بود دیدن آن از زشتی. (از مهذب الاسماء). زشت. ناپسند. ناخوش داشته. ناگوار. ناپاک. نفرت انگیز. چرکین. (ناظم الاطباء). مکروه. شنیع. ناپسند. (یادداشت مؤلف) :
به یکی زخم تپانچه که بدان روی کریه
بزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ و ژغار.
بوالمثل.
از سهم روی و بانگ نفیر کریه او
هر زنده گوش و چشم همی داشت کور و کر.
مسعودسعد.
آن به آید که شوم زشت و کریه
تا بوم ایمن در این کهسار و تیه.
مولوی (مثنوی).
- کریه الرائحه؛ بدبوی. (یادداشت مؤلف).
- کریه الصوت؛ ناخوش آواز. (ناظم الاطباء). بدصدا. بدآوا. بدآواز : خطیبی کریه الصوت خود را خوش آواز پنداشتی. (گلستان).
- کریه الطعم؛ بدمزه. (یادداشت مؤلف).
- کریه المنظر؛ زشت روی. کریه منظر. رجوع به کریه منظر شود.
|| ناخواسته. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کریه روی.

[کَ] (ص مرکب) کریه المنظر. کریه منظر. زشت. ناخوش دیدار. بدگِل :
گوریست سیاه رنگ دهلیزم
خوکیست کریه روی دربانم.مسعودسعد.
رجوع به کریه منظر شود.

کریه منظر.

[کَ مَ ظَ] (ص مرکب)زشت روی. (ناظم الاطباء). کریه المنظر. بدگِل. بدنما. ناخوش دیدار. (یادداشت مؤلف). زشت صورت. بدقیافه :
شخصی نه چنان کریه منظر
کز زشتی او خبر توان داد.سعدی.
ده بیست نفر از جرگهء ازرق چشم کریه منظر را فرستاد. (عالم آرا از فرهنگ فارسی معین).رجوع به کریه روی شود.

کریه منظری.

[کَ مَ ظَ] (حامص مرکب)زشت صورتی. بدقیافگی. ناخوش دیداری. کراهت منظر.

کریهة.

[کَ هَ] (ع ص، اِ) مؤنث کریه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کریه شود. || کار سخت. (مهذب الاسماء). || جنگ سخت و سختی جنگ. (ناظم الاطباء). جنگ سخت یا سختی جنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حادثه و بلا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نازلة. (اقرب الموارد). ج، کرائه [ کَ ءِ هْ ] . (از اقرب الموارد).
- ذوالکریهة؛ شمشیر نیک بران که بر هرچه افتد دونیم گرداند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شمشیر گذرنده. (از اقرب الموارد).
- رائحة کریهة؛ بوی ناخوش. (یادداشت مؤلف).
- کریهة السیف؛ تیزی شمشیر که ناپسند دارند آنرا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).
- کریهة فلان؛ تندی و حدت فلان در غضب. (ناظم الاطباء).

کز.

[کَ / کِ] (حرف ربط + حرف اضافهء)(از: ک، مخفف که، + ز، مخفف از. که از باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). به معنی که از. (ناظم الاطباء) :
جعدی سیاه دارد کز گشنی
پنهان شود بدو در سرخاره.رودکی.
به حق آن روی خوب بسان منقار باز
به حق آن روی خوب کزو گرفتی براز.
رودکی.
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کز چه شده ست شادی سوک.
رودکی.
پریچهره فرزند دارد یکی
کز او شوختر کم بود کودکی.بوشکور.
من آنگاه سوگند این سان خورم
کز این شهر من رخت برتر برم.بوشکور.
سوگند خورم به هرچه دارم ملکا
کز عشق تو بگداخته ام چون کلکا.
ابوالمؤید.
کیست کز وصل تو ندارد سود
کیست کش فرقت تو نگزاید.دقیقی.
مکن ای روی نکو زشتی با عاشق خویش
کز نکورویان زشتی نبود فرزاما.دقیقی.
و ایشان با همهء کافران کز گرد ایشان است حرب کنند و بهتر آیند. (حدود العالم).
جز این داشتم اومید و جز این داشتم الجخت
ندانستم کز دور گواژه زندم بخت.کسائی.
سزد که پروین بارد دو چشم من شب و روز
کنون کزین دو شب من شعاع برزد پرو.
کسائی (زندگی، اندیشه و شعر او ص 111).
بدو گفت کز من بگوی این پیام
که ای شاه بینادل نیک نام.فردوسی.
بدیشان چنین گفت کز بخت بد
همی هر زمان بر سرم بد رسد.فردوسی.
سوگند خورم کز تو برد حورا خوبی
خوبیت عیان است چرا باید سوگند.عماره.
وصال تو تا باشدم میهمانی
سزد کز تو یابم سه بوسه نهاری.خفاف.
مگر که نار کفیده است چشم دشمن تو
کز او مدام پریشان شده ست دانهء نار.فرخی.
طاعت تو چون نماز است و هر آنکس کز نماز
سربتابد بی شک او را کرد باید سنگسار.
فرخی.
کز او بتکده گشت هامون چو کف
به آتش همه سوخته شد چو خف.عنصری.
براند خسرو مشرق بسوی بیلارام
بدان حصاری کز برج او خجل ثهلان.
عنصری.
بانگ صلوات خلق از دور پدید آید
کز دور پدید آید از پیل تو عماری.
منوچهری.
زین دادگری باشی وزین حق بشناسی
کز خلق به خلقت نتوان کرد قیاسی.
منوچهری.
کسی کز خدمتت دوری کند هیچ
بر او دشمن شود گردون گردا.عسجدی.
حیدر کز او رسید و ز فخر او
از قیروان به چین خبر خیبر.ناصرخسرو.
آن خط کز آن قلم آید آن را لجینی خوانند. یعنی خط سیمین. (نوروزنامه).
کجا آن شیر کز شمشیرگیری
چومستان کرد با ما شیرگیری.نظامی.
دورنگر کز سر نامردمی
برحذر است آدمی از آدمی.نظامی.
جور نگر کز جهت خاکیان
جغد نشانم بدل ماکیان.نظامی.
در حدیث آمده ست کز دل دوست
به دل دوست رهگذر باشد.تاج الدین آبی.
گفت با لیلی خلیفه کاین تویی
کز تو مجنون شد پریشان و غوی.مولوی.
باز آی کز صبوری و دوری بسوختیم
ای غایب از نظر که به معنی برابری.سعدی.
دانمت آستین چرا پیش جمال می بری
رسم بود کز آدمی روی نهان کند پری.
سعدی.
این همه شهد و شکر کز سخنم می ریزد
اجر صبریست کز آن شاخ نباتم دادند.
حافظ.
گرچه با دلق ملمع می گلگون عیب است
مکنم عیب کزو رنگ ریا می شویم.حافظ.
چل سال بیش رفت که من لاف میزنم
کز چاکران پیر مغان کمترین منم.حافظ.
کز درآمد بقچه را زد دورباش
گفت ای خسقی ز والا دور باش.
نظام قاری.
|| مخفف آنکه از. (یادداشت مؤلف) :
روی از خدا بهر چه کنی شرک خالص است
توحید محض کز همه رو در خدا کنی.
سعدی.
|| (حرف ربط مرکب) بمحض اینکه. همین که. آنگاه که. (یادداشت مؤلف) :
شماساس کز پیش جیحون برفت
سوی سیستان روی بنهاد تفت.فردوسی.
از دل و پشت مبارز برگشاید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عسجدی.

کز.

[کَ / کَ زَ] (اِخ) نام ولایتی است از هندوستان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کز.

[کَ] (اِ) نوعی از ابریشم کم قیمت که قز معرب آن است. (آنندراج). ابریشم خام. (ناظم الاطباء). ابریشم کم بها. کژ. کج. قز. (فرهنگ فارسی معین). معرب قز و آن نوعی از ابریشم است. (فهرست مخزن الادویه).

کز.

[کَزز] (ع ص) مرد تند. ج، کُزّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خشک منقبض. (از اقرب الموارد).
- جمل کز؛ سخت شدید. (از اقرب الموارد).
- ذهب کز؛ زر سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- رجل کزالیدین؛ مرد زفت و بخیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذوکز یعنی صاحب بخل. (از اقرب الموارد). مرد بخیل ید. (مهذب الاسماء).
- وجه کز؛ روی زشت و ترش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قبیح. (از اقرب الموارد).

کز.

[کَزز] (ع مص) تنگ کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باهم نزدیک نهادن گام را. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کزازة و کزوزة شود. || کُزَّ فلانٌ؛ کزاز زده شد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کزاز شود.

کز.

[کَ] (اِ) اسم فارسی طرفاست، بزرگ او اثل است و ثمرش عذبه و بری او بی ثمر و کوچک آن مخصوص به این و شکوفه اش سفید مایل به سرخی و ثمرش مثلث و کزمازج نامند. (تحفه). رجوع به کزمازج شود.

کز.

[کِ] (اِ) تنگی چیزی. || نزدیکی گامها به یکدیگر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کَزّ شود.

کز.

[کِ] (اِ) حالت انسان یا جانوری در خود فرورفته و به کنجی خزیده از سرما یا ناخوشی. رجوع به کز کردن شود.

کز.

[کِ] (اِ) بوی پشم و پر سوخته. بوی سوختگی پشم و پر و ابریشم و مانند آن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کز خوردن شود. || حالت سوختن پر یا پشم و بوی از آن برخاستن. رجوع به کز دادن شود.

کز.

[کُزز] (ع ص، اِ) جِ کَزّ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به کز شود.

کزآباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان هلیلان بخش مرکزی شاه آباد، دشت و معتدل سرد است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کزآبه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) کجاوه است. (برهان) (آنندراج). کجاوه. (ناظم الاطباء). هودج. کزاوه. رجوع به کجاوه شود.

کزاخ.

[کَ] (اِ) قَزّاق. (یادداشت مؤلف). رجوع به قزاق شود.

کزاخستان.

[کَ خِ] (اِخ) قزاقستان. (یادداشت مؤلف). رجوع به قزاق و قزاقستان شود.

کزاد.

[کَ / کِ] (اِ) جامهء کهنه را گویند. (برهان) (آنندراج).کراد. (آنندراج) (انجمن آرا). کراده. (برهان). رجوع به کراد و کراده شود.

کزار.

[کُ] (اِ) نشتر حجام را گویند. (برهان) (آنندراج)(1). گزار. رجوع به گزار شود.
(1) - در ناظم الاطباء کزاز به این معنی آمده است.

کزاز.

[کُ / کُزْ زا] (ع اِ) بیماریی که از سردی پیدا گردد یا لرزه و ترنجیدگی از سرما. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). دردی است که از سختی سرما در بندگاه گردن و سینه بسبب تشنج و انجماد اعصاب پیدا میشود. (آنندراج) (غیاث اللغات). مرضی است عفونی(1) که بسبب سم میکربی حاصل میشود و با انقباضات دردناک دایمی عضلات و حملات مشخص همراه است. میکرب این مرض توسط نیکلائه(2) در سال 1885م. کشف شد. این میکرب باسیلی است شبیه یک سنجاق و غیرهوازی و هاگدار که درازیش چهار میکرن و پهنایش چهاردهم میکرن می باشد و در اطرافش مژه های مرتعش وجود دارد. باسیل کزاز در گرد و خاک منازل و گرد و خاک قالی که بوسیلهء کفش آلوده می شود و مخصوصاً در خاک مزارع و باغچه ها و کوچه ها و اصطبلها و خلاصه در غالب نقاط سطح زمین یافت می شود. (از فرهنگ فارسی معین). تبشی بود سخت در تن مردم و بیشتر زنان را افتد گاه زادن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
هرچه بخوردی تو گوارنده باد
گشته گوارش همه بر تو کزاز.بوشکور.
- کزاز فکی؛ قفل شدن دهان و باز نشدن آن بر اثر انقباض عضلات ماضغه است. این عارضه غالباً بسبب عفونتها یا ضربه های وارده بناحیهء زاویهء فک اسفل و تحریک شاخه های عصب فک اسفل پدید می آید و با درمانهای موضعی و عمومی مریض بهبود می یابد و همچنین بر اثر ابتلا بمرض کزاز از نخستین علایمی است که در مریض دیده میشود تریسموس.(3) (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Tetanose
(2) - Nicolaier. .(لاتینی)
(3) - Trismus

کزاز.

[کَزْ زا] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش آستانه شهرستان اراک است. این دهستان میان دهستان قره کهریز و دهستان سربند قرار گرفته و تقریباً در وسط آستانه واقع شده است. هوایش سردسیر و سالم و آب آن از قنوات و چشمه سارهای کوهستانی است و در حاصلخیزی و پرآبی معروف است. راه آهن سرتاسری از میان آن میگذرد. از 82 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 60هزار تن است. قراء مهم آن عبارتند از: ازنا، شاه زند که نام قدیم آن ادریس آباد بوده و پس از تأسیس کارخانهء قند این نام را بر آنجا نهاده اند، سرسختی، کزاز، پاکل، کلاوه، عضدیه، قلعه آقا حمید، نمک کور، سنجرود، بصری، حصارفر، نهرمیان و توره. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کزاز.

[کَزْ زا] (اِخ) دهی است از دهستان بالابخش سربند شهرستان اراک، کوهستانی و سردسیر است و 1027 تن سکنه دارد. این ده از دو محلهء بالا و پایین تشکیل شده و شغل اهالی علاوه بر زراعت و گله داری قالی و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کزاز.

[کُزْ زا] (اِخ) لقب محمد بن احمدبن اسد محدث است. (منتهی الارب).

کزازة.

[کَ زَ] (ع مص) کُزوزَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خشک شدن و درترنجیدن. (آنندراج) (از منتهی الارب). خشک شدن و منقبض شدن. (از اقرب الموارد). || تندمزه گردیدن. || بخیل و کم خیر شدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنگ کردن: کزالشی ء؛ تنگ کرد آن چیز را. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باهم نزدیک نهادن گام: کز خُطاه؛ باهم نزدیک نهاد گام را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کَزّ شود.

کزاغ.

[کُ] (اِ) گیاهی است که آن را و چوب آن را بر بازوی فرود آمده و استخوان از جای بدر رفته بندند و عربان اشق خوانند. (برهان) (آنندراج). گیاهی است که صمغ آن را اشق خوانند. (ناظم الاطباء). اوشه. (تحفه ذیل اشق). کزغ. رجوع به اشق و کزغ شود.

کزاغند.

[کَ غَ] (اِ مرکب) قزاکند. کژآکند. کژآغند. کجاغند. جامه ای که در حشو آن ابریشم و پنبه نهند و آجیده کنند و در روز جنگ پوشند. || نهالی. توشک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به قزاکند و کژآکند و کژاغند شود.

کزان.

[کَ] (از: ک مخفف که + ز، مخفف از + آن). به معنی که از آن. (ناظم الاطباء). مخفف که از آن. رجوع به کز شود.

کزانگبین.

[کَ اَ گَ] (اِ مرکب) گزانگبین. شهد و عسل و انگبین. (ناظم الاطباء). من طرفاء. (یادداشت مؤلف). رجوع به گزانگبین شود.

کزاوه.

[کَ وَ / وِ] (اِ) به معنی کجاوه است. (برهان) (آنندراج). کزابه. رجوع به کجاوه شود.

کزایش.

[کِ / کُ یِ] (ص) درخورد و لایق باشد. (برهان). لایق و درخور و در ادات به کاف فارسی آورده است. (از انجمن آرا) (آنندراج). درخور. لایق. سزاوار. (ناظم الاطباء). || (اِ) چوبی را نیز گویند که خر و گاو را بدان رانند و به کاف فارسی هم آمده است. (برهان). چوبی که بدان ستور را رانند. (ناظم الاطباء). گزایش. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گزایش شود.

کزب.

[کُ] (ع اِ) کنجارهء روغن. (منتهی الارب). کنجارهء روغن و تفالهء میوه ها که عصیر آنها را گرفته باشند. (ناظم الاطباء). کسب و آن تفالهء روغن است. (از اقرب الموارد). رجوع به کسب شود. || درختی است. (منتهی الارب). یک نوع درخت صلب. (ناظم الاطباء). درخت صلب. (اقرب الموارد).

کزب.

[کَ زَ] (ع مص) خردی استخوانهای پشت پای و درهم کشیدگی آن و آن عیب است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کزبا.

[کَ] (اِ)(1) نوعی از ریواس باشد و آن میوه ای است کوهی باندام ساق دست. (برهان). نوعی از ریباس است. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). جنسی از ریواس. (صحاح الفرس) :
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس نو کزبا.رودکی.
|| تمش. || دانهء خردل. (ناظم الاطباء).
(1) - در نسخه های خطی این کلمه را کرپا، کزیا، کریا و به صور دیگر نیز ضبط کرده اند. (یادداشت مؤلف).

کزبرانی.

[کُ بُ] (ص نسبی) منسوب است به کزبران که لقب اجدادی است. (الانساب).

کزبرة.

[کُ بُ رَ / کُ بَ رَ / کَ بُ رَ] (ع اِ)گشنیز که نوعی از دیگ افزار و آن بری و بستانی باشد و معرب است. (منتهی الارب) (آنندراج). نباتی است از دیگ ابزارها و بری و بستانی دارد و بذرش را جلجلان گویند و به لغت یمن تَقدَة نامند. کلمه معرب کُبُر کلدانی است. (از اقرب الموارد). گشنیز و آن رستنی باشد معروف سرد و تر است در آخر درجهء اول. گویند چهل درم عصارهء آن کشنده باشد و گویند عربی است. (برهان)(1). به فارسی گشنیز نامند و بری و بستانی میباشد بری او برگش ریزه و مایل به زردی و تخمش کوچکتر و هردو عدد بهم ملاصق می باشد و در جمیع افعال قویتر از بستانی و از آن زبونتر است و بری وبستانی او مرکب القوی است. (تحفه).
(1) - در آشوری kusibirru و در آرامی kusbareta آمده و از نام اخیر لغات عربی و فارسی کزبر و کزبره مأخوذ است. (حاشیهء برهان چ معین).

کزبرة البئر.

[کُ بَ رَ تُلْ بِءْ] (ع اِ مرکب)(1)پرسیاوشان. سانقه. سابقه. شعرالجبار. ادیانطن. سَبع الارض. (یادداشت مؤلف). رجوع به پرسیاوشان شود.
(1) - Capillus veneris.

کزبرة الثعلب.

[کُ بَ رَ تُثْ ثَ لَ] (ع اِ مرکب) قسم اخیر سندریطس است. (تحفه).

کزبرة الحبشه.

[کُ بَ رَ تُلْ حَ بَ شَ] (ع اِ مرکب)(1) ثالیقطرون(2). (یادداشت مؤلف). دیسقوریوس گوید آن نباتی است دارای برگهای شبیه کزبرة جز آنکه روی آنها مرطوب و چسبناک است و ساقهء آن کوچک باشد. (مفردات ابن البیطار). رجوع به ثالیقطرون شود.
(1) - Corandre, Abyssinic.
(2) - Thalictrun.

کزبرة الحمام.

[کُ بَ رَ تُلْ حَ] (ع اِ مرکب) شاه تره. کمون بری. قافنوس. (یادداشت مؤلف). شاهترج. (تحفه) (یادداشت مؤلف). رجوع به شاه تره شود.

کزبود.

[کَ] (اِ) کدخدا و رئیس را گویند. (برهان) (آنندراج). کدخدا. رئیس طایفه. (ناظم الاطباء). و آن مصحف کدیور است. این اشتباه را بار اول حافظ اوبهی کرده و این کلمه را در باب الکاف مع حرف الدال آورده است بی شک اوبهی کدیور را کز بود خوانده و برهان هم بتقلید او همین صورت را آورده و همین معنی را به او داده است. (یادداشت مؤلف). نیز رشیدی همین صورت را یاد کرده است. هم ممکن است اصل کذبود (= کذبد) باشد مرکب از کذ (=کد) به معنی خانه و بد (پسوند اتصاف و نسبت). (حاشیهء برهان چ معین).

کزبه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) کزب. کنجاره است که نخاله و ثفل مغزهای روغن گرفته باشد. (برهان) (آنندراج). کنجاله و تفاله. (ناظم الاطباء). به فارسی عصارهء ادهان است و نزد بعضی مختص است به عصارهء روغن بادام و کنجد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کزب شود.

کزترخون.

[کَ تَ] (اِ) کزطرخون. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کزطرخون شود.

کزج.

[کَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان خلخال. کوهستانی و گرمسیر است و 946 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). در خلخال کزه گویند.

کز خوردن.

[کِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) سوختن پشم و پرز پارچه های پشمی و موی سر و مانند آن. رجوع به کز دادن و کز شود.

کزد.

[کَ] (اِ) شاخی را گویند که در وقت پیرایش و پرکاوش از درخت بریده باشند. (برهان) (آنندراج). شاخه ای که از درخت جهت پیرایش برند. (ناظم الاطباء).

کز دادن.

[کِ دَ] (مص مرکب) چیزی را بر آتش گرفتن تا موی او بسوزد. سوختن پرز پارچه های پشمی و موها و پرهای ریزهء مرغ پرکنده و مانند آن. تشویط. (یادداشت مؤلف). سوزاندن موهای ریز کله و پاچه و گوشت طیور در روی آتش پس از پاک کردن آنها و کشیدن پرهای طیور. || سوزاندن مو مطلقاً. (فرهنگ فارسی معین).

کزدان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان ارد بخش مرکزی شهرستان لار. جلگه و گرمسیر است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کزدیدن.

[کَ دی دَ] (مص) پیراستن باشد که بریدن شاخه های زیادتی درخت است. (برهان) (آنندراج). پیراستن درخت و تراش دادن و تراشیدن و آراستن. || جلا دادن. (ناظم الاطباء).

کزر.

[کَ زَ] (معرب، اِ) معرب گزر است. زردک. هویج. جزر. (یادداشت مؤلف) :
هر هویجی باشدش کردی دگر
در میان باغ از سیر و کزر.مولوی (مثنوی).
از کزر وز سیب و به وز گردکان
لذت دوشاب یابی تو از آن.
مولوی (مثنوی).
- کزر دشتی؛ کزر بیابانی. ششقاقل. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به گرز و زردک و هویج شود.
- کَزَرِ موشان؛ گزر موشان. به لغت لرستان جمجم است. (تحفه). رجوع به جمجم و گزر شود.

کزرج.

[کَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیر چائی بخش ترکمان شهرستان میانه، کوهستانی است و 796 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کزردن.

[کُ زَ دَ] (مص) چاره جویی و چاره جستن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اما صحیح گزردن است از گزر (=گزیر) + دن (پسوند مصدری) و اسم از آن گزرد است به معنی چاره. (از حاشیهء برهان چ معین).

کزره.

[کُ رَ / رِ] (اِ) گیاهی باشد خوشبوی. (برهان). نام گیاهی خوشبو. (ناظم الاطباء). گیاهی خوشبو در کشتی که سیراب شده باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). نباتی است خوشبو که نیز به فارسی سرزهره نامند. (فهرست مخزن الادویه). || آب دادن کشتزار. (برهان). آبیاری کشت و زرع. (ناظم الاطباء). || کشت و زراعت سیراب را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کزز.

[کَ زَ] (ع اِمص) زفتی. (منتهی الارب). بخل. (اقرب الموارد). بخل و زفتی، یقال ذوکزز، ای ذوبخل. (ناظم الاطباء).

کزطرخون.

[کَ طَ] (اِ) دوائی است که عاقرقرحا گویند، قوت باه دهد. کژترخون. (برهان) (آنندراج). عاقرقرحاء. (فهرست مخزن الادویه). کزآلکرا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عاقرقرحا شود.

کزغ.

[کُ زَ / کُ] (اِ) مخفف کزاغ است و آن گیاهی باشد که بر بازوی فرود آمده و استخوان از جای بدر رفته بندند و عربان اشق گویند. (برهان) (آنندراج). گیاهی که صمغ آن را اشق نامند. (ناظم الاطباء). کزاغ. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کزاغ شود.

کزغ.

[کَ زَ] (اِ) یک نوع دارو است. (ناظم الاطباء).

کزف.

[کَ زَ / کَ زِ / کُ] (اِ)(1) قیر باشد و آن دارویی است سیاه و بدبوی که بیشتر بر شتران گرگین مالند. (برهان). قیر باشد که بر کشتیها مالند. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم فارسی قیر است. (فهرست مخزن الادویه). قیر. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). || نقره و سیم سوخته را نیز گویند. (برهان). بعضی گفته اند سیم سیاه و سوخته است و این اصح است. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - مصحف کرف است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کرف شود.

کزف.

[کَ زَ] (اِ) سوادی که زرگران بکار برند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کزک.

[کَ زَ] (اِ) کجک. کژک. (ناظم الاطباء). رجوع به کژک شود.

کزک.

[] (اِ) ودع است و آن از آن جملهء اصداف و حلزون است و به هندی کردی و در دیلم کلاچک و در اصفهان کس گربه نامند. (تحفه).

کزک.

[] (اِخ) دهی است دو فرسخ میانهء شمال و مشرقی تل بیضا. (فارسنامهء ناصری).

کز کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) خود را جمع کرده نشستن، چنانکه کسی در سرما یا مرغی که شپشه دارد. جمع نشستن. چون محزونی یا بیماری در خود فرو رفته نشستن چنانکه مرغ آبله گرفته یا شپشه زده نشیند. مانند مرغی در زیر باران مانده خود را گرد و گردن را میان دو دوش فروکردن. (یادداشت مؤلف). خود را جمع کردن و بخود فرورفتن. (فرهنگ فارسی معین).
- در گوشه ای کز کردن؛ بکنجی خزیدن. (یادداشت مؤلف).
- || اندوهگین بودن. (فرهنگ فارسی معین).
|| جمع شدن چنانکه سوختهء ابریشم و پشم. چون پشم و ابریشم سوختن که چیزی سیاه و ناسوخته برجای ماند. (یادداشت مؤلف).

کزل.

[کُ زَ] (اِ) بن خوشه ها و کاههای خشن و درشت ناکوفتهء باقی مانده در خرمن. (یادداشت مؤلف). کُرچَل (در تداول دهقانان اطراف بروجرد).

کزلک.

[کِ لِ / کَ لَ] (اِ) گزلک. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان). کارد کوچک و قلم تراشی را گویند که نوک آن کج باشد. (برهان). کارد کوچک. (غیاث اللغات). در برهان به کسر اول و با کاف عربی به معنی قلمتراش آورده و صحیح نیست و به فتح اول و کاف فارسی اصح است و دور نیست که اصل آن ترکی باشد. (آنندراج). چاقو. استره. (ناظم الاطباء). || نوک تیغ و دشنهء کج را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
کزلک شاه سعد ذابح دان
که به مریخ ماند از گهر او.خاقانی.
رجوع به گزلک شود.

کزلک.

[] (اِخ) والی نیشابور از جانب خوارزمشاهیان. نام این شخص در الکامل ابن اثیر کزلک و در جهانگشای جوینی کزل آمده است. رجوع به کزلی شود.

کزل کوب.

[کُ زَ] (اِ مرکب) آلتی که با آن کزل را می کوبند. و کزل بن خوشهء گندم ناکوفته مانده است در خرمن. رجوع به کزل شود. || (نف مرکب) کوبندهء کزل.

کزلی.

[] (اِخ) کزلک. ترکی بود از خویشان مادر سلطان محمد خوارزمشاه که امارت نیشابور داشت و بر سلطان عاصی شد. اما پایداری نتوانست و از نیشابور به کرمان گریخت و پس از مدتی سرگردانی عاقبت به ترکان خاتون پناه برد و با وجود حمایت ترکان خاتون به دست اطرافیان سلطان در 605 به قتل رسید. (تاریخ جهانگشا چ قزوینی ج2 صص69 - 71).

کزم.

[کَ] (اِ) سبزه ای باشد که برکنار حوض و لب جوی روید. (برهان) (از آنندراج) (غیاث اللغات). هرگیاهی که در کناره های جوی و رودخانه سبز شود. (ناظم الاطباء).

کزم.

[کَ] (ع مص) به دندان پیشین شکستن و برآوردن اندرون چیزی بود برای خوردن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکستن با دندان پیشین و استخراج آنچه در اندرون چیزی است برای خوردن، یقال: العیر یکزم من الحدجة. (اقرب الموارد).

کزم.

[کُ زَ] (ع اِ) بلبل یا چوزهء گنجشک یا مرغکی است که به عصفور ماند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). اسم طائری است که آن را نغز نامند. (فهرست مخزن الادویه). طائر نُغَز. (از اقرب الموارد).

کزم.

[کَ زِ] (ع ص) مرد بددل ترسناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوتاه بینی و انگشتان. (تاج المصادر).

کزم.

[کَ زَ] (ع اِمص) زفتی و بخل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بخل. (اقرب الموارد). || شدت اکل. (از اقرب الموارد). نوعی از سخت خوردگی. اسم است کزم را و فی الحدیث: کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم یتعوذ من القزم و الکزم، ای البخل او شدة الاکل. (منتهی الارب). سخت خوردن و شدت اکل. (ناظم الاطباء). || کوتاهی بینی و انگشتان. || کوتاهی و ستبری لب است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اسبی که لب وی کوتاه بود. (تاج المصادر).

کزماء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکزم. مادیان ستبر و کوتاه لب. (ناظم الاطباء).
- اذن کزماء؛ گوشی کوتاه. (مهذب الاسماء).
- رِجْل کزماء و کزمة؛ پای انگشتان خرد. (مهذب الاسماء).
- شفة کزماء؛ لبی باریک و خرد. (مهذب الاسماء).
- ید کزماء؛ دست کوتاه انگشت. (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

کزمازج.

[کَ / کِ زِ] (اِ) مأخوذ از گزمازک فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). به پارسی کزمازک گویند. (ترجمهء صیدنه). تاکوت. فربیون. گزمازک. (یادداشت مؤلف). حب الاثل است که به فارسی عبارت از ثمر درخت گز باشد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کزمازک و گزمازک شود.

کزمازق.

[کَ / کِ ما زَ] (اِ) حب الاثل که به فارسی عبارت از ثمر درخت گز باشد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کزمازج و کزمازک و گزمازک شود.

کزمازک.

[کَ / کِ ما زَ] (اِ) کزمازج. کزمازات. حب الائل و کلمه فارسی است. (از اقرب الموارد). بار درخت کز که به تازی حب الائل نیز گویند. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). بار درخت گز که حب الاثل نیز نامندش و لغتی فارسی است. جزمازج. (منتهی الارب). کزمازج. کزمازق. کزمازو. گزمازک. برجستگیهای کروی شکل شبیه به فندق که بر روی درخت گزشاهی حاصل می شود و چون دارای تانن فراوان است در رنگرزی و دباغی از آن استفاده می کنند. جزمازو. بقس. حب الاثل. رجوع به گزمازک و مترادفات کلمه شود. || طرفا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به طرفا شود.

کزمانی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب است به کزمان که انتساب به جد اعلی است. (الانساب).

کزمة.

[کَ مَ] (ع ص) شحمة کزمة؛ پیه گردآمده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پیه گردآمدهء سخت. (ناظم الاطباء).

کزمه.

[کَ مَ / مِ] (اِ) وزنی معادل شش قیراط. (یادداشت مؤلف). || وزنی معادل چهار درهم تا ربع مثقال. (یادداشت مؤلف).

کزن.

[کَ زَ] (اِ) روستا. || مجمعی را گویند که در ایام عاشورا مردم بسیار در آن جمع شوند. || (ص) حیز و مخنث را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کزنا.

[کَ] (اِخ) شهرکی از بناهای کیخسرو که از آنجا تا مراغه شش فرسنگ فاصله داشته و آتشکدهء بسیار قدیم و عظیم در آن بوده است. (آنندراج) (انجمن آرا). شهر کوچکی که بین آن و مراغه شش فرسنگ است و در آن آتشکدهء قدیمی و معبدی برای مجوسان است و عمارت عالی و عظیمی که کیخسرو آن را بنا نهاده است. (معجم البلدان).

کزنار.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود الیگودرز، جلگه و معتدل است و 376 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کزنده.

[کَ زَ دَ / دِ] (اِ) لیفی باشد که جولاهگان بدان روی کار را هموار کنند و آن را به عربی شوکة الحائک خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جوالی شبکه دار که بدان کاه کشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صاحب صحاح الفرس می گوید: به بعضی روایات بجای کَوَندَه به معنی شبکه و دام کاه زنی یعنی تور ساربانان کزنده آمده است. (صحاح الفرس از یادداشت مؤلف). رجوع به کونده شود.

کزنفن.

[کِ زِ نُ فُ] (اِخ)(1) گزنفن. کزنفون. رجوع به گزنفن و کزنفون شود.
(1) - Xenophon.

کزنفون.

[کِ زِ نُ فُ] (اِخ)(1) مورخ یونانی که از 430 تا 352 ق.م. میزیست و از شاگردان سقراط حکیم بود. او تصنیفات بسیار از خود بجای گذاشته است. راجع به ایران سه کتاب او مخصوصاً جالب توجه است: سفر جنگی کوروش(2) (مقصود کوروش کوچک است). دو کتابی که در اقتصاد و تربیت جوانان و طرز مملکت داری نوشته است یکی موسوم به اکونومیکا(3) و دیگر معروف به کوروپدن است (که اکنون بیشتر سیروپدی(4) گویند) یعنی تربیت کوروش زیرا برای مصداق تخیلات خود شخص کوروش بزرگ را انتخاب کرده است. کزنفون در جنگ کورش کوچک با اردشیر دوم هخامنشی شرکت داشت و بعد از جنگ کوناکسا یونانیها را به اوطانشان مراجعت داد بنابراین آنچه در این باب نوشته است مشاهدات خود اوست. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص72). رجوع به گزنفن شود.
(1) - Xenophon.
(2) - Expedition de Cyrus.
(3) - Economica.
(4) - Cyropedie.

کزنگبین.

[کَ زَ گُ] (اِ مرکب) کَزَنگو. شهد و انگبین. (ناظم الاطباء). گزنگبین. رجوع به گزنگبین شود.

کزنگو.

[کَ زَ] (اِ) کزنگبین. گزنگبین. (ناظم الاطباء). رجوع به گزنگبین شود.

کزنه.

[کَ / کِ نَ / نِ] (اِ) مرغی باشد سیاه و سفید و سری بزرگ دارد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). صُرَد. (از انجمن آرا) (آنندراج). ستوچه. شیر گنجشک. (یادداشت مؤلف). یکی از اقسام پرستو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پرستو شود. || تخمی است دوایی که آن را به عربی بزرالابخره و قریص خوانند. (آنندراج) (برهان). گزنه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). ابخره. (ناظم الاطباء). رجوع به گزنه شود.

کزنة.

[کُ نَ] (اِخ) موضعی است در جزیرهء اندلس و منسوب است بدانجای منذربن سعید البلوطی القاضی و قاضی ابوعبدالله محمد بن احمدبن خلف الکزنی القرطبی. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کزنة.

[کَ نَ] (اِخ) لقب محمد بن داود رازی محدث است. (منتهی الارب).

کزنی.

[کَ نَ] (اِ) گزنی. (برهان) (آنندراج). به معنی تر و خشک باشد و بعضی به معنی گل تر و خشک آورده اند. (برهان) (آنندراج). گل تر که به عربی طین گویند. (رشیدی). رجوع به گزنی شود. || گیاه تر و پژمرده در زمستان. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - صاحب فرهنگ ناظم الاطباء گِل را که طین عربی است به اشتباه گُل و گیاه دانسته و این معنی را آورده است.

کزو.

[کَ] (مرکب از: ک، مخفف که + ز. مخفف از + و، مخفف او) که از او. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
بنام خداوند خورشید و ماه
کزویست پیروزی و دستگاه.فردوسی.

کزوا.

[] (اِ) نوعی از ریواس است و آن میوه ای باشد کوهی به اندام ساق دست. (برهان) (آنندراج). نوعی از ریواس (ناظم الاطباء). کزبا. (حاشیهء برهان چ معین ذیل کزبا). رجوع به کزبا و ریواس شود. || تمش. (ناظم الاطباء). || دانهء خردل. (ناظم الاطباء). رجوع به کزبا شود.

کزوارینه.

[کَ نَ] (معرب، اِ) معرب کازوارینا(1)ی لاتینی است. درختی است(2) از ردهء دولپه ایهای گلبرگ که برگهایی شبیه به پرهای یک نوع شترمرغ استرالیایی بنام کازوآر(3) دارد. شکل ظاهری تنهء این درخت شبیه به درخت کاج است و از این جهت برخی آن را جزو ردهء مخروطیان بشمار آورده اند. این درخت در جزایر سوئد و استرالیا و جزایر اقیانوس هند میروید و امروزه در شمال آفریقا نیز بکشت آن مبادرت میورزند. چوب آن بسیار محکم و بادوام است و بهمین منظور کاشته میشود. فلوه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Casuarina. .(لاتینی)
(2) - Casuarina equisetifolia .
(فرانسوی)
(3) - Casoar

کزوان.

[کِزْ] (اِ) بادرنگبویه را گویند و آن دوایی است که به فارسی بالنگو خوانند هرکه از برگ و تخم و بیخ آن قدری در خرقه کند و با ابریشم محکم ببندد و با خود نگاه دارد هرکه او را ببیند دوست دارد و محبوب القلوب گردد. (برهان) (آنندراج). بادرنگبویه. (ناظم الاطباء). درخت بنه.(1) رجوع به بادرنگبویه و بنه شود.
(1) - معرب آن نیز کِزوان است. کردی: کزون kizvan(پسته) kazuvan و kasuvan (بنه، بطم). (حاشیهء برهان چ معین).

کزور.

[کَ وَ] (اِخ) گزور. دهی است از دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان خلخال با 597 تن سکنه. از دو محل بفاصلهء دو کیلومتر بنام کزور بالا و کزور پایین تشکیل شده و سکنهء کزور بالا 301 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کزوزه.

[کُ زَ] (ع مص) کزازة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کزازة شود.

کزوغ.

[کَ] (اِ) مهرهء گردن انسان و حیوانات دیگر باشد. (برهان). مهرهء گردن. (آنندراج). فقره و هریک از مهره های گردن و پشت انسان و دیگر حیوانات. (ناظم الاطباء) :
بزخمی کزوغ ورا خرد کرد
چنین رزم سازند مردان مرد.
عسجدی (از آنندراج).

کزوم.

[کَ] (ع ص) شتر مادهء همهء دندان فروریخته از پیری. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شترماده ای که در دهانش دندان نمانده باشد از پیری. (از اقرب الموارد).

کزه.

[کَ زَ / زِ] (اِ) پرهء کلیدان و زبانهء قفل. (ناظم الاطباء). ظاهراً دگرگون شدهء تزه است. رجوع به تزه شود.

کزه.

[کِ زَ] (اِخ) شهری است به سیستان و عجم بدینگونه تلفظ کنند اما در کتابت «جزه» نویسند. (از معجم البلدان).

کزة.

[کَ ز زَ] (ع ص) مؤنث کَزّ. (از اقرب الموارد). رجوع به کز شود. || مرة. (اقرب الموارد). || قوس کزة؛ که در چوب آن خشکی باشد از انعطاف. (از اقرب الموارد). کمان خشک چوب درخمیدگی. || بَکرَة کَزَّه، چرخ تنک سخت آواز. (منتهی الارب) (آنندراج).

کزی.

[کَزْیْ] (ع مص) نیکویی نمودن بر آزاد کردهء خود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فضل کردن بر آزادکرده. در پاره ای نسخ قاموس علی معتقه و در برخی دیگر معتفیه آمده است. (از اقرب الموارد).

کزیریم.

[کَ] (اِخ) عبادتگاهی است برای سامره از یهود در نابلس و گمان کنند که آن جای ذبح اسماعیل بوده است و سامرهء یهود در نابلس فراوانند. (از معجم البلدان).

کزین.

[کَ] (مرکب از: ک، مخفف که + ز، مخفف از + ین مخفف این). که از این. (ناظم الاطباء) :
بنام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد.فردوسی.

کزین.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کز. کجین. کژین. هرچیز ساخته شده از ابریشم خام. (ناظم الاطباء). رجوع به کژ و قز شود.

کزین فروش.

[کَ فُ] (نف مرکب) کزین فروشنده. فروشندهء ابریشم خام. (ناظم الاطباء). فروشندهء چیزها که از ابریشم خام کنند.

کژ.

[کَ] (ص)(1) به معنی کج است که نقیض راست باشد. (برهان) نقیض راست و کج مبدل این است. (آنندراج). خمیده. منحنی. ناراست. پیچیده. (ناظم الاطباء) :
آن یکی می گفت دنبالش کژ است
و آن یکی میگفت پشتش کژمژ است.
مولوی.
|| منحرف. ناراست. مقابل راست. (فرهنگ فارسی معین) : نهالی که کژ رسته باشد اگر در تقویم او زیادت تکلفی و تکلیفی رود بشکند. (سندبادنامه از حاشیهء برهان چ معین).
باد بر تخت سلیمان رفت کژ
پس سلیمان گفت باد کژ مغژ
باد هم گفت ای سیلمان کژمرو
ور روی کژ از کژم خشمین مشو.مولوی.
|| ناراستی. کژی :
در کژ من مکن به عیب نگاه
تو ز من راه راست رفتن خواه.سنائی.
ور روی کژ از کژم خشمین مشو.مولوی.
- کژ و راست؛ استقامت و انحراف. کژی و راستی :
چو ظاهر بعفت بیاراستم
تصرف مکن در کژ و راستم.
سعدی (بوستان).
(1) - در اوراق مانوی (پارتی) kj (به معنی خودسر، فاسد)، kiyft (خودسری، فساد). (حاشیهء برهان چ معین).

کژ.

[کَ] (اِ)(1) قسمی از ابریشم فرومایه و کم قیمت بود که به عربی قز گویند و بعضی گفته اند که قز معرب کز است. (برهان). ابریشم فرومایه است که قز معرب آن است. (آنندراج). ابریشم درشت فرومایهء کم قیمت. (ناظم الاطباء). کج. غژ. قز. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - پهلوی kac ، کردی koze (پیلهء ابریشم). (حاشیهء برهان چ معین).

کژ.

[کُ] (اِ) بیخ درخت باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کژآغند.

[کَ غَ] (اِ مرکب) (از: کژ+آغند= آکند، آکنده). کج آغند. کج آکند. قزاکند. کژاکند. قزاغند معرب آن. کزاغند و کزغند. (حاشیهء برهان چ معین). کژآگند. گژآگندش. (ناظم الاطباء) (آنندراج). جامه ای باشد که درون آن را بجای پنبه ابریشم پرکنند و بخیهء بسیاری زنند و روزهای جنگ پوشند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کژآغندش.

[کَ غَ دِ] (اِ مرکب) به معنی کژآغند است که جامهء روز جنگ باشد. (برهان) (آنندراج).(1) رجوع به کژ آغند شود.
(1) - ظاهراً «ش» زاید است. (حاشیهء برهان چ معین).

کژآکند.

[کَ کَ] (اِ مرکب) کژآغند. رجوع به کژآغند شود.

کژآگند.

[کَ گَ] (اِ مرکب) کژآغند است که جامهء کژ آکندهء روز جنگ باشد. (برهان). جامه ای که برای حفظ تن به زیر زره پوشند و میان ابره و آستر آن کژآگنده دوخته اند. (آنندراج). کژاغند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کژاغند شود.

کژآگندش.

[کَ گَ دِ] (اِ مرکب) کژاغندش است که برگستوان باشد. (برهان) کژاغند است که جامهء روز جنگ باشد. (آنندراج). ظاهراً «ش» ضمیر را در بیتی از این قبیل (از کمال الدین اسماعیل) جزو کلمه محسوب داشته اند :
اندران روز ز بیم تو چو کرم پیله
کفن خصم کژآگندش و خفتان باشد.
(از حاشیهء برهان چ معین).

کژآگین.

[کَ] (اِ مرکب) کژآگند. همان جامه که برای حفظ تن به زیر زره پوشند و میان ابره و آستر آن کژآگنده دوخته اند. (آنندراج). کژاغند. رجوع به کژاغند شود.

کژابرو.

[کَ اَ] (ص مرکب) کج ابرو. که ابروی کج دارد. || مجازاً، صفت کمان به مناسبت خمیدگی و انحناء آن :
کمان کژابرو به مژگان تیر
ز پستان جوشن برآورده شیر.
نظامی (از آنندراج).

کژابه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) به معنی کجاوه است. (برهان) (آنندراج). کجابه. کجبه. کجوه. هودج. (برهان ذیل کجایه). کژاوه. رجوع به کجابه و کجاوه و کژاوه شود.

کژاته.

[کَ تَ / تِ] (اِ) پیلهء ابریشم را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در رشیدی کژانه به این معنی آمده است. رجوع به کژانه شود.

کژار.

[کُ] (اِ) حوصله و چینه دان مرغ. (ناظم الاطباء). چینه دان مرغان باشد و به عربی حوصله گویند و به این معنی در فرهنگ جهانگیری با کاف و زای فارسی آمده است. الله اعلم. (برهان) (آنندراج). کژاژ. شاید مبدل و مقلوب ژاغر باشد. به ضبط صحاح الفرس کژار با کاف تازی آمده با شاهد ذیل از بهرامی سرخسی :
بیفکنی خورش پاک را ز بی اصلی
بیاکنی به پلیدی چوماکیان تو کژار.
در جهانگیری گژاژ و در رشیدی گژار آمده و بیتی بشاهد از شمس فخری نقل کرده است. (حاشیهء برهان چ معین). در آنندراج بیت ذیل از شمس فخری بعنوان شاهد نقل شده است اما گفتهء شمس فخری که خود بشاهد لغات بیت یا دو بیتی ساخته است حجت نیست :
چه طائریست همایون همای همت تو
که هفت چرخ ورا دانه ای بود به کژار.

کژار.

[کَ] (اِ) به معنی پاره باشد که از دریدن است. || (فعل امر) امر از کژاریدن به معنی پاره کن. (از برهان) (از آنندراج). رجوع به کژاریدن شود.

کژاریدن.

[کَ دَ] (مص) پاره کردن. دریدن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کژاوه.

[کَ وَ / وِ] (اِ) کجاوه است که به عربی هودج خوانند. (برهان) (آنندراج). کجاوه. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین) : آن کژاوه که عایشه در آن بود با سرپوش بود. (تفسیر کمبریج از فرهنگ فارسی معین).رجوع به کجاوه شود.

کژ باختن.

[کَ تَ] (مص مرکب) بد بازی کردن نرد و مانند آن (با وجود مهارت یا عدم مهارت) (فرهنگ فارسی معین). مقابل راست باختن. || بدمعاملگی کردن. افساد کردن. (فرهنگ فارسی معین). مقابل راستبازی.

کژبین.

[کَ] (نف مرکب) کژبیننده. کژچشم. (آنندراج). لوچ چشم. احول. (ناظم الاطباء). دوبین. (فرهنگ فارسی معین). || بدخواه. نابکار. (ناظم الاطباء) :
ما زان دغل کژبین شده با بی گنه در کین شده
گه مست حورالعین شده گه مست نان و شوربا.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).

کژبینی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل و حالت کژبین. دوبینی. احولی. (فرهنگ فارسی معین). لوچی. کژچشمی. کج بینی. || بدخواهی. نابکاری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کژبین و احول شود.

کژبینی.

[کَ] (ص مرکب) که بینی کژ دارد. آنکه بینی وی کج باشد. (فرهنگ فارسی معین) : سرطان (دلالت کند بر)... کژبینی ناهموار دندان. (التفهیم).

کژپایک.

[کَ یَ] (اِ مرکب) خرچنگ :چون کژپایک که گرد آب می گردد و کرمکی می جوید. (معارف بهاءولد از فرهنگ فارسی معین). رجوع به خرچنگ شود.

کژترازو.

[کَ تَ] (ص مرکب) که ترازو کج دارد. که ترازوی ناسره دارد. || آنکه غلط بخشش می کند. (ناظم الاطباء).

کژترخون.

[کَ تَ] (اِ) دارویی است که آن را عاقرقرحا خوانند، قوت باه دهد. کژطرخون. (برهان). نام دارویی است که آن را کاکره و اکلکرا گویند و معرب آن عاقرقرحاست قوت باه دهد. (آنندراج). کزطرخون. نباتی است در مغرب کثیرالوجود و در شکل و شاخ و برگ و گل شبیه به بابونهء بزرگ و با زغب و سفید و مفروش بر زمین و بیخش قریب به شبری و به ستبری انگشتی و تند و محرق و گویند او بیخ طرخون جبلی است مسمی به عود القرح است و آن در شام بسیار، جمعی برآنند که بیخ طرخون جبلی و نباتش شبیه به شبت و گلش زرد و دندانه دار مثل گل بابونه می باشد. (تحفهء حکیم مؤمن ذیل عاقرقرحا).

کژچشم.

[کَ چَ /چِ] (ص مرکب) به معنی کژبین است. (آنندراج). لوچ. کاج. احول. (ناظم الاطباء). رجوع به کژبین و لوچ و احول شود.

کژچشمی.

[کَ چَ /چِ] (حامص مرکب)لوچی و دوبینی. (ناظم الاطباء). رجوع به لوچی شود.

کژخاطر.

[کَ طِ] (ص مرکب) کژدل. کنایه از کسی که مزاج او بر استقامت نباشد و در موزون و ناموزون فرق نکند. (آنندراج). ناموزون. کج طبیعت. (ناظم الاطباء). آنکه طبعش نامستقیم باشد. کج طبیعت. ناموزون. کژدل. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از شخص ناموزون و کج طبیعت باشد. (برهان). رجوع به کژدل و کج طبیعت شود.

کژخاطری.

[کَ طِ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت کژخاطر. کج طبیعتی. کژدلی. (فرهنگ فارسی معین).

کژخوان.

[کَ خوا / خا] (نف مرکب) آنکه غلط میخواند و در خواندن سهو می کند. (ناظم الاطباء).

کژخیال.

[کَ] (ص مرکب) بدخیال. کج خیال. شکاک. سوءظنی.

کژدست.

[کَ دَ] (ص مرکب) کج دست. دزد. آنکه هرجا هرچه بیند بردارد. (ناظم الاطباء).

کژدل.

[کَ دِ] (ص مرکب) کژخاطر. کنایه از کسی که مزاج او بر استقامت نباشد و در موزون و ناموزون فرق نکند. (آنندراج). بداندیش. بدنهاد. (ناظم الاطباء) :
چون صبا مجموعهء گل را به آب ژاله شست
کژ دلم خوان گر نظر بر صفحهء دفتر کنم.حافظ.
رجوع به کژخاطر شود.

کژدلی.

[کَ دِ] (حامص مرکب)کژخاطری. (فرهنگ فارسی معین).

کژدم.

[کَ دُ] (اِ مرکب)(1) جانوری است گزنده و آن را به تازی عقرب خوانند و به کاف فارسی (گژدم) چنانکه گمان برند خطاست و به زاء عربی نیز درست است و عقرب را کژدم بدین سبب گویند که دمش کج می باشد. (آنندراج). جانوری است گزنده و آن را به عربی عقرب گویند. (برهان). حیوانی زهردار که در ممالک حاره زندگی می کند و سقرینوس نیز گویند و به تازی عقرب خوانند. (ناظم الاطباء). گژدم. (حاشیهء برهان چ معین). عقرب. درازدم. سقرینوس. جانوری است از شاخهء بندپایان از ردهء عنکبوتیان و از دستهء شکم بندداران که دارای شکمی بندبند هستند. بدن این جانور دارای سه قطعهء مشخص است:
الف - سرسینه که پهن است و بالغ بر یک چهارم تنهء حیوان میشود و در سطح پشتی آن سه تا زوج چشمهای عدسی وجود دارد. یک زوج از چشمها از بقیهء چشمها بزرگتر و در وسط سینه قرار دارد. در سطح شکمی سرسینه شش زوج زایده دیده می شود که اولین زوج این زایده ها کوچکتر از همه سر و طرفین سوراخ دهان قرار دارند و جزو زواید آرواره ای محسوبند و مانند گیره های زهرآلود جلو دهان عنکبوتها می باشند و حیوان به کمک آنها طعمهء خود را بی حس کرده میخورد. دومین زوج زایده ها به دو انبرک قوی برای گرفتن طعمه ختم میشود و شبیه انبرک های خرچنگ میباشد بقیهء زائده ها پاهای حرکتی حیوان را تشکیل میدهند.
ب - شکم که پهنایش بهمان پهنای سرسینه است و از هفت قطعه درست شده است. بر روی سطح شکمی قطعهء دوم اعضای مخصوصی به اسم شانه که ساختمان خاصی دارند وجود دارند و تصور میشود که در موقع جفت گیری عملی انجام میدهند. بر روی هریک از چهار قطعهء آخر شکم یک زوج منفذ تنفسی دیده میشود.
ج - دم یا دنبالهء شکمی که شکل ظاهرش مانند دم است ولی در حقیقت دنبالهء شکم می باشد و از قسمتهای دیگر شکم باریکتر است. سم عقرب در ممالک معتدل، حیوانات کوچک (از قبیل حشرات و عنکبوتها که غذای عقربند) را بسهولت میکشد ولی برای انسان چندان خطرناک نیست. عقربهای بزرگ مانند عقرب کاشان که سیاه رنگند هرچند نیش آنها کشنده نیست اما دردهای شدیدی تولید میکنند ولی عقربهای نواحی استوایی که ممکنست بین 15 تا 20 سانتیمتر طول پیدا کنند نیششان خطرناک و کشنده است. (فرهنگ فارسی معین) :
می زده را هم بمی دارو و مرهم بود
راحت کژدم زده کشتهء کژدم بود.منوچهری.
زانکه زلفش کژدمست و هرکرا کژدم گزید
مرهم آن زخم را کژدم نهد کژدم فسای.منوچهری.
کژدم که درد و رنج دهد مر ترا ز تو
روزی همان همی بخورد بر ز کژدمی.
ناصرخسرو.
هزار مردم کژدم فسای دیدستی
بیا و کژدم مردم فسای بین اکنون.
امیرمعزی (از آنندراج).
کژدم از گندم ندانست آن نفس
میبرد تمییز از مست هوس.مولوی.
رجوع به عقرب شود.
- کژدم بحری؛ نوعی از ماهی خاردار است و آن تیره رنگ به سرخی مایل می باشد و بر سر آن ماهی خاری است که حربهء اوست و بدان میزند گویند زهر او شبکوری را و نزول آب را از چشم نافع باشد. (برهان) (آنندراج). عقرب البحر. (حاشیهء برهان چ معین)(2) نوعی خرچنگ دراز دریایی. عروس دریایی. (فرهنگ فارسی معین).
- کژدم جراره؛ نوعی عقرب که وقتی در خوزستان پیدا شدند و در رفتن دم خود را بزمین می کشیدند و آنها را عقرب جراره خواندند و مثل است که «نیشکر عقرب جراره شد اندر اهواز». (آنندراج)(3). عقرب جراره. (فرهنگ فارسی معین) :
مگر ز مار سیه داشتی به شب بالین
مگر ز کژدم جراره داشتی بستر.فرخی.
|| نام یکی از دوازده برج فلک هم هست و آن برج هشتم است. (برهان). برج هشتم از دوازده برج فلکی. (ناظم الاطباء). برج عقرب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقرب شود.
- کژدم طاس آبگون؛ کژدم فلک. (ناظم الاطباء). رجوع به کژدم فلک شود.
- کژدم فلک؛ کژدم گردون. کژدم نیلوفری. کژدم طاس آبگون. نام برج هشتم از بروج دوازده گانهء فلکی. (ناظم الاطباء). کنایه از برج عقرب است. (انجمن آرا) (از آنندراج). برج عقرب. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین).
- کژدم گردون؛ کژدم فلک. (ناظم الاطباء). کژدم نیلوفری. (انجمن آرا). برج عقرب. (آنندراج). کنایه از برج عقرب است که برج هشتم فلک البروج باشد. (برهان). رجوع به کژدم فلک شود.
|| شریر. بدطینت. بدخوی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - gazhdum (عقرب) مرکب از azhل (فارسی: گزیدن) و دم (دنب). (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ecrevisse de mer. (دزی، از حاشیهء برهان چ معین).
(3) - صاحب برهان کژدم جراره را کژدم خواره عنوان کرده و همین معنی را نوشته است.

کژدم خواره.

[کَ دُ خوا / خا رَ / رِ] (اِ مرکب) نام جانوری است در دیار خوزستان از ولایت پارس گویند چون به راه میرود دم خود را به زمین میکشد و هرکرا بزند هلاک میشود. (برهان) (ناظم الاطباء). گمان میکنم مصحف کژدم جراره باشد. (یادداشت مؤلف). صاحب برهان کژدم جراره را کژدم خواره عنوان کرده است. (آنندراج).

کژدم زده.

[کَ دُ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آزرده به نیش کژدم. کسی که کژدم او را نیش زده باشد :
می زده را هم بمی دارو و مرهم بود
راحت کژدم زده کشته کژدم بود.منوچهری.

کژدم فسای.

[کَ دُ فَ] (نف مرکب)افساینده و افسون کننده کژدم. آنکه علاج کژدم زده به افسون کند مثل مارافسای. (آنندراج). آنکه عقرب را افسون کند و گزیدگی او را معالجه نماید :
زانکه زلفش کژدمست و هرکرا کژدم گزید
مرهم آن زخم را کژدم نهد کژدم فسای.منوچهری.
هزار مردم کژدم فسای دیدستی
بیا و کژدم مردم فسای بین اکنون.
امیر معزی (از آنندراج).

کژدم مزاج.

[کَ دُ مِ / مَ] (ص مرکب)دارای طبیعت عقرب از لحاظ گزندگی و نیش زنندگی :
تو گر کژدم مزاجی لقمه خور پاک
رها کن کج مزاجان را به خاشاک.
امیرخسرو (از آنندراج).

کژدمناک.

[کَ دُ] (ص مرکب) جایی که کژدم فراوان باشد. (ناظم الاطباء).

کژدمه.

[کَ دُ مَ / مِ] (اِ مرکب) (ظاهراً: کژ + دم + ه، پسوند نسبت و اتصاف) (حاشیهء برهان چ معین). نام ورمی است به سرخی مایل و آن در اطراف ناخن پیدا میشود و به عربی داحس گویند. (آنندراج). کژدمک است که در بن ناخن پیدا میشود و عظیم درد، تا بحدی شده است که ناخن را انداخته و آن را به عربی داحس گویند. (آنندراج). کژدمک. گوشه. داحوس. ناخن خواره. ناخن پال. عفونت و چرک کردن زیرناخن(1). که بر اثر ضربه یا عفونتهای عمومی عارض میشود. برای معالجهء این عارضه معمولا ناخن مبتلا را باید بکشند. داحس. دردناخن. عقربک. (فرهنگ فارسی معین) :
در کژدمه ات بیان کنم قاعده ای
کز خوان شفا ترا بود مائده ای
بگشا رگ و مسهل خور و میساز طلا
از سرکه و افیون که بری فایده ای.
یوسفی طبیب (از فرهنگ نظام).
رجوع به عقربک شود. || قسمی منجنیق. عقرب. (یادداشت مؤلف). رجوع به عقرب شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Panaris tourniol

کژدهان.

[کَ دَ] (ص مرکب) لوش. (لغت نامهء اسدی از یادداشت مؤلف). که دهان کج دارد.

کژراه.

[کَ] (ص مرکب) کج راه. گمراه. که نه بر راه راست بود. آنکه از راه راست منحرف گردد. دور از طریق مستقیم.

کژراهی.

[کَ] (حامص مرکب) گمراهی. انحراف از راه راست. دوری از طریق مستقیم.

کژرف.

[کَ رَ] (اِ) گیاهی باشد بغایت بدبوی. چون بر دست گیرند بوی آن مدتها از دست نرود. اما با مراجعه به مآخذ این گیاه شناخته نشد زیرا تعداد زیادی از گیاهان همین خاصیت را دارند. (از فرهنگ فارسی معین) :
من پس تو سنبل خوش چون چرم
گر تو همی کژرف گنده چری.ناصرخسرو.

کژرفتار.

[کَ رَ] (ص مرکب) بدسلوک. کسی که رفتارش ناراست و ناهموار باشد. کج رفتار. که بر مراد کس نرود. که خلاف مراد کس رود. || کوزپشت. (ناظم الاطباء).

کژرفتاری.

[کَ رَ] (حامص مرکب)کج رفتاری. بدسلوکی. رفتار بد و ناشایست و ناراست. (ناظم الاطباء).

کژ رفتن.

[کَ رَ تَ] (مص مرکب) راست نرفتن. ناراست رفتن. منحرف بودن. مستقیم حرکت نکردن. از چپ یا راست رفتن. در حرکت از استقامت انحراف جستن :
آن کژمزاجی کز دغا مانند فرزین کژ رود
چون بیدقی فرزین شده سرزیر کن کون بازبر.
امیرخسرو (از آنندراج).

کژزخمه.

[کَ زَ مَ / مِ] (ص مرکب) که زخمه کج و خارج آهنگ دارد. با زخمهء کج. آنکه زخمه راست و درست نتواند زد و آواز زخمهء او خارج از آهنگ بود. || بدعمل. دغاباز. (آنندراج) :
بفرمود تا آن دو سرهنگ را
دو کژزخمهء خارج آهنگ را.
نظامی (از آنندراج).

کژ شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)اعوجاج. تعوج. (المصادر زوزنی). کج شدن. کجی یافتن. (یادداشت مؤلف). خمیدن به سویی. کژی یافتن. به چپ و راست یا به این سو و آن سو متمایل و خم شدن. منحنی گشتن. میل کردن از استقامت :
دوستی دشمنان دینت زیان داشت
بام برین کژ شود ز کژی بنلاد.ناصرخسرو.
|| شکم دادن چنانکه دیواری. قسمتی از آن بجانبی انحراف پیدا کردن.
- کژ شدن زخم؛ تخلف ضرب یا ضربت. (یادداشت مؤلف). از جای خود برفتن. بسبب موانعی اصابت نکردن :
که نه طعن ژوبینش رد کرد کس
که نه کژ شدش زخم و خطی خطا.غضایری.
|| انحراف. منحرف شدن. نادرست و ناراست شدن. دگرگون شدن :
بر هوا تأویل قرآن می کنی
پست و کژ شد از تو معنی سنی.مولوی.
|| کاژ شدن. لوچ شدن. احول شدن. رجوع به کاژ شدن شود.

کژشمار.

[کَ شِ / شُ] (نف مرکب)کژشمارنده. که چیزی را باکژی و دوبینی شماره کند. که شمارش نه بواقعی و راستی کند :
گفتی احول یکی دو بیند چون
من نبینم از آنچه هست فزون
احول ار هیچ کژشمارستی
بر فلک مه که دوست چارستی.سنائی.

کژطبع.

[کَ طَ] (ص مرکب) که طبعی منحرف و ناراست دارد :
اشتر به شعر عرب در حالتست و طرب
گر ذوق نیست ترا کژطبع جانوری.
سعدی (گلستان).

کژطبعی.

[کَ طَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کژطبع.

کژطرخون.

[کَ طَ] (اِ) به معنی کژترخون است که عاقرقرحا باشد. (برهان) (آنندراج). کزطرخون. رجوع به کژترخون و عاقرقرحا شود.

کژغا.

[کَ] (اِ مرکب) مخفف کژغاو است و آن گاوی باشد که در کوههای مابین ختا و هندوستان بهم میرسد و آن را به ترکی قطاس(1)میگویند. (برهان) (آنندراج). غژغاو. (جهانگیری). غژگاو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به غژغاو و غژگاو شود.
(1) - قطاس نه ترکی است و نه مترادف غژغاو. (حاشیهء برهان چ معین).

کژغان.

[کَ] (ترکی، اِ) به معنی قزغان است که دیگ طعام پزی باشد. (برهان) (آنندراج). قزقان. قازان. قازقان. (فرهنگ فارسی معین) :
ولی با این همه زین خوان خالی شسته به دستم
که حلوای جهان پخته نگردد اندرین کژغان.
امیرخسرو.

کژغاو.

[کَ] (اِ مرکب) کژغا. گاوی باشد که در مابین کوههای هندوستان و ختا بهم میرسد دم او را بگردن اسبان و سرهای علم بندند و آن را به ترکی ختائی قطاس میگویند و بعضی گویند گاو دریائی است و به آن اعتبار بحری قطاس خوانند. (برهان) (آنندراج). به معنی کژغا. (جهانگیری). کژغاه. غژغاه. کژگاو. غژغاو. غژگاو. رجوع به کژغا و کژگاو و غژغاو و مترادفات کلمه شود.

کژغاه.

[کَ] (اِ مرکب) همان غژغاه است که دم گاو چین و ختا باشد و بر گردن اسب اندازند و به قطاس معروف شده است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کژغاو شود.

کژف.

[کُ] (اِ) نقره و سیم سوخته را گویند. (آنندراج) (برهان). فضهء محرق. (فهرست مخزن الادویه). کزف. || قیر را نیز گفته اند و آن چیزی باشد که بر شتر گرگین مالند. (برهان) (آنندراج). کزف. قیر. (انجمن آرا). || سواد زرگری. (برهان) (آنندراج). رجوع به کزف شود.

کژفکر.

[کَ فِ] (ص مرکب) که اندیشهء ناراست دارد. کج فکر. کج اندیش.

کژفهم.

[کَ فَ] (ص مرکب) که فهمی نادرست دارد. کج فهم. که بد فهمد. که براستی درک نکند. که راست اندر نیابد.

کژک.

[کَ ژَ] (اِ) آهنی سرکج و دسته دار که فیلبانان بدان فیل را به هر جانب که خواهند برند. (برهان). آهنی سرکج است که بدان فیلبانان فیلی را به هر جانب که خواهند بگردانند و آن را انکژه و کژه نیز گویند. (جهانگیری). آهنی است سرکج و دسته دار که پیلبانان بر پیل زنند و به کجک مشهور است. (انجمن آرا) :
وان کژک برتارک فیل از شکوه
بود تیغ کوه بر بالای کوه.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| چوب کجی که کوس و نقاره بدان نوازند. (برهان). چوب سرکجی را گویند که بدان کوس و نقاره و دهل را بنوازند. (جهانگیری) (از ناظم الاطباء) :
ذنب پای کواکب را شده خار
کژک دست دهل زن را شده مار.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| چوب کجی را گویند که بر سر چوب قبق که چوب بلند میان میدان است بندند و گویهای طلا و نقره از آن آویزند و تیر بر آن اندازند هرکه بزند گویهای طلا و نقره به او تعلق دارد و آن را به عربی برجاس خوانند. (برهان) (از جهانگیری). || مطلق قلاب را نیز گفته اند. (برهان). قلاب. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). || قلاب قنارهء قصابی. (ناظم الاطباء). || پری باشد که بر پشت دم بط بهمرسد و آن را عورات و شاطران بر سر زنند. (فرهنگ جهانگیری). پری باشد سیاه و کج بر پشت دم بط نر و آن را بیشتر شاطران بر سر زنند و گاهی زنان هم بر یک سر بند کنند. (برهان). || کوزهء گلی بود که درون آن را پر از خرما کنند. (جهانگیری). کوزهء گلی و سفالی باشد که میان آن را از خرما پر سازند. (برهان). || شاخ درخت. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) || ملازه و گوشت پارهء ابتدای حلق و محاذی بیخ زبان. || چوبی که بدرون کلیدان افتد و محکم گردد. (ناظم الاطباء). پرهء کلیدان. کژوند. رجوع به کژه شود.

کژ کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) تعویج. (دهار). منحنی کردن. پیچیدن. کج کردن. (ناظم الاطباء). ناراست کردن. پیچان کردن :
بشنو پند بدین اندر و بر حق بایست
خویشتن کژ مکن و خیره چو آهو مگراز.
ناصرخسرو.
|| بجانبی متمایل ساختن. میل دادن بسویی: اکفاد، کژ کردن خنور را تا آنچه در وی باشد بریزد. (منتهی الارب). اصغاء، کژ کردن خنور را بوقت ریختن. (منتهی الارب).
- کژ کردن دهن؛ بقصد ریشخند و استهزا، شکل کج بدهان دادن :
آن دهن کژ کرد و از تسخر بخواند
نام احمد را دهانش کژ بماند.مولوی.

کژکلاه.

[کَ کُ] (ص مرکب) که کلاه کژ دارد. کج کلاه. که کلاه یک بری بر سر نهد. که کلاه چنان بر سر نهد که لبه از یکسوی سر برتر و از سوی دیگر سر فروتر باشد. رجوع به کج کلاه شود.

کژکوژ.

[کَ] (ص مرکب، از اتباع) کج و کوج. شکسته بسته. (یادداشت مؤلف) :
با وی بزبان حال گفتم
این قصه چنانکه هست کژکوژ.انوری.

کژکی.

[کَ] (اِ) درمی بوده است چون توتکی و فنجی. (از فرهنگ اسدی ذیل توتکی). در عهد قاجاریه وقتی قرانهای زنجیره دار (امین السلطانی) زدند قرانهای کهنه را کشکی میگفتند و آن البته صورتی از همین کژکی بود. (یادداشت مؤلف).

کژکی.

[کَ ژَ] (ص نسبی، ق) منسوب به کژک مصغر کژ. کجکی. رجوع به کجکی شود.

کژگا.

[کَ] (اِ مرکب) مخفف کژگاو است که گاو قطاس باشد و دم آن را بر گردن اسب و سر علم بندند. (برهان) (از آنندراج). کژغا. (جهانگیری). غژغاو. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کژگاو و غژغاو شود.

کژگاو.

[کَ] (اِ مرکب) به معنی غژغاو است و آن گاوی باشد که در کوههای مابین ختا و هندوستان بهم میرسد و به ترکی ختائی قطاس میگویند و بعضی گویند گاوی است دریایی وبحری قطاس بسبب آن خوانند و قطاس دم آن گاو است و بعضی همان دم را کژ گاو میگویند یعنی ابریشم گاو چه کژ به معنی ابریشم هم آمده است و آن را بر سر علمها و گردن اسبان بندند. (برهان). غژغاو است و آن گاوی باشد که در کوههای مابین ختا و هندوستان بهم میرسد. (آنندراج). کژغاو. (ناظم الاطباء). کژگا. کژغا. غژغا. غژغاو. تَم تَم. توق. توغ. (یادداشت مؤلف). رجوع به توغ شود.

کژ گردانیدن.

[کَ گَ دَ] (مص مرکب) کژ کردن. تعویج. تلویج. (منتهی الارب). رجوع به کژ کردن و کج کردن شود.

کژگردن.

[کَ گَ دَ] (ص مرکب) آنکه گردن کژ دارد. اَحدَل. حدلاء. اَصیَد. (یادداشت مؤلف).

کژگوی.

[کَ] (نف مرکب) ناراست گوی. که سخن به کژی و ناراستی گوید. کژ گوینده. کژگو. دروغگوی. دروغزن. (یادداشت مؤلف). کج گوی. که سخن نادرست گوید :
هرآنگه که شد پادشا کژگوی(1)
ز کژی شود زود پیکارجوی.فردوسی.
میامیز با مردم کژگوی(2)
که او را نباشد سخن جز بروی.فردوسی.
که بیدادگر باشد و کژگوی(3)
جز از نام شاهی نباشد بدوی.فردوسی.
بدانست خسرو که آن کژگوی(4)
همان آب و خون اندر آرد بجوی.فردوسی.
|| بدگوی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در شعر گاه «ژ» مشدد تلفظ شود.
(2) - در شعر گاه «ژ» مشدد تلفظ شود.
(3) - در شعر گاه «ژ» مشدد تلفظ شود.
(4) - در شعر گاه «ژ» مشدد تلفظ شود.

کژگویی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کژگوی. کج گویی. دروغزنی. دروغگویی. مقابل راست گویی :
ز کژگویی سخن را قدر کم گشت
کسی کو راستگو شد محتشم گشت.نظامی.

کژم.

[کَ] (اِ) کژوم. چهارمغز. چارمغز، مَیس، کژم شیردار. درخت چارمغز. (مقدمة الادب زمخشری).

کژمازون.

[کَ] (اِ) نام دارویی است. دوایی. (برهان) (آنندراج). کزمازو.

کژمزاج.

[کَ مِ] (ص مرکب) به معنی کژدل است. (آنندراج). کژخاطر. (فرهنگ فارسی معین). بداندیش. بدنهاد :
آن کژمزاجی کز دغا مانند فرزین کژ رود
چون بیدقی فرزین شده سر زیر کن کون با ز بر.
امیرخسرو (از آنندراج).

کژمزاجی.

[کَ مِ] (حامص مرکب)کژخاطری. کج طبیعتی. کژنهادی. رجوع به کژخاطری و کژنهادی شود.

کژمژ.

[کَ مَ] (ص مرکب، از اتباع) (کژ= کج و مژ مهمل آن است چون دندان کژمژ) (از آنندراج). کج. ناراست. پیچیده. غیر مرتب. (ناظم الاطباء). در تداول کج و کوله. (حاشیهء برهان چ معین) :
از لبم باد خزان خیزد که از تأثیر عشق
چون از آن دندان کژمژ خوش بخندد چون بهار.
سنائی.
من ار باشم ار نه سگ آستانت
ز هندوی کژمژ سخن در نماند.خاقانی.
اینک مبارک حسن کژمژ قبیح
آنک سراج بارک و آن بوالعلای خاک.
خاقانی.
کژمژی را خریطه بگشایم
خنده ای در نشاطش افزایم.نظامی.
آن یکی میگفت دنبالش کژست
و آن یکی میگفت پشتش کژمژست.مولوی.
بنگر بدان درخش کز ابر کبودفام
برجست و روی ابر بناخن همی شخود
چون کودکی صغیر که با خامهء طلا
کژمژ خطی کشد به یکی صفحهء کبود.
ملک الشعراء بهار.

کژمژزبان.

[کَ مَ زَ] (ص مرکب) طفلی را گویند که نو به سخن درآمده زبانش به کلمات فصیح جاری نشده باشد. (آنندراج). کودکی که تازه بسخن آمده و زبانش به کلمات درست و فصیح روان نشده باشد. (برهان) (انجمن آرا). آنکه زبانش در تکلم گیرد یعنی بعض حروف را از مخرج آن نتواند ادا کرد چنانکه «ر» را «ل» و «گ» و «غ» را «د» و «ک» را «ت»گوید. اَلثَغ. الکن. (یادداشت مؤلف). طفلی که زبانش بکلمات خوب جاری نباشد و در برهان به معنی غیر فصیح و در سراج به معنی کسی که زبانش راست نگردد آمده است و لفظ کژ مبدل کج و مژ از توابع اوست. (غیاث اللغات) :
طفل چهل روزهء کژمژزبان
پیر چهل ساله بر او درس خوان.نظامی.

کژمژزبانی.

[کَ مَ زَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی کژمژزبان. || لکنت. لُثغَت. (یادداشت مؤلف).

کژمژی.

[کَ مَ] (حامص مرکب) کجی. ناهمواری. (حاشیهء برهان چ معین). نامرتبی :
لیک چندان زیب دارد کژمژی دندان او
کان نیابی در هزاران کوکب گردون گذار.
سنائی.

کژمیان.

[کَ] (ص مرکب) کوزپشت. کسی که کمر خمیده دارد. (از ناظم الاطباء). منحنی قامت. خمیده میان.

کژ نشستن.

[کَ نِ شَ تَ] (مص مرکب) کج نشستن. خمیده و ناراست نشستن. یک بری نشستن. لمیدن.
- کژ نشستن و راست گفتن.؛ یعنی با ظاهری ناراست سخن براستی گفتن. به عکس راست نشستن و کژ گفتن :
بیا تا کژ نشینم راست گویم
چه خواریها کز او نامد برویم.نظامی.

کژنظر.

[کَ نَ ظَ] (ص مرکب) احول. کج بین. بدنگاه. (ناظم الاطباء). کژبین. کژچشم. لوچ. || که براستی و درستی ننگرد. که راست نبیند :
هرآنکه دید ترا با پدر همی گوید
که دیدهء دل داناش کژنظر نبود.سوزنی.
|| حسود. رشکین. بدخواه. || بدبین. بدنگاه. (ناظم الاطباء).

کژنقش.

[کَ نَ] (ص مرکب) با نقش کژ. وارونه نقش. با نقش باژگونه :
راست بیرون دهم همه کژ خویش
گرچه کژنقش چون نگین باشم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 790).

کژنگر.

[کَ نِ گَ] (نف مرکب) کژ نگرنده. که با کژی نگرد. کج بین. دوبین. احول. کاژ :
آن خبیث از شیخ می لائید ژاژ
کژنگر باشد همیشه عقل کاژ.مولوی.
|| بدنظر. کژنظر. بدنگاه. بدبین :
روز دانش زوال یافت که بخت
بمن راست فعل کژنگر است.خاقانی.

کژنه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) پرگاله و آن وصله بود که بر جامه زنند. (فرهنگ اسدی). پینه و وصله و پاره را گویند که بر جامه دوزند و به عربی رقعه خوانند. (برهان) (آنندراج). پینه و وصله پاره که بر جامه زنند. (انجمن آرا).

کژنهاد.

[کَ نِ / نَ] (ص مرکب) کژطبیعت. بدسرشت. کژسرشت. کج خلقت. مقابل راست نهاد.

کژور.

[کَ] (اِ) هندی کجور و اصل کلمه چینی است. (فرهنگ فارسی معین). دوائی است و بیخ گیاهی است تلخ و آن را زرنباد نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). گیاهی باشد تلخ مزه که در دواها بکار برند و او را زرنباد گویند. (از برهان) (جهانگیری). اسم فارسی زرنباد است. (فهرست مخزن الادویه) :
عسلش را به حنظل است نسب
شکرش را برادر است کژور.ناصرخسرو.

کژور.

[کَ / کَژْ وَ] (ص مرکب) مرکب است از کژ + پسوند «ور» و جز در مثال ذیل جای دیگر دیده نشد. و ظاهراً به معنی بدشکل و بدهیأت و کج و کوله باشد، اما ظاهراً در قیاس با «بربری» باید کَژوَری خواند. (یادداشت مؤلف) : از آشیان غراب طاووس نپرد... و در پارگین صدف دُر نزاید و از آهوی کژوری مشک بربری نخیزد. (سندبادنامه ص298).

کژوژ.

[کَژْ وَ] (نف مرکب) کج وز. کژوزنده. بادی که کج وزد. باد مخالف. نکباء. (التفهیم).

کژوند.

[کَژْ وَ] (اِ) پرهء کلیدان را گویند. (برهان) (آنندراج). کژک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کژک شود.

کژه.

[کَ ژَ / ژِ] (اِ) کژک. کجک. (فرهنگ فارسی معین). آهن فیل را گویند و آن آهنی باشد سرکج و دسته دار که فیلبانان بدان فیل را به هرطرف که خواهند برند و آن فیل را بمنزلهء عنان است. (برهان) (از جهانگیری). کجک فیل. (آنندراج) :
با ظلمت شب شکل مه چون ناخن شیرسیه
یا پیل را زرین کژه بر سر نگونسار آمده.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
|| چوب سرکج که دهل و نقاره بدان نوازند. (برهان). چوبی است که سر آن کج باشد و بدان دهل و نقاره و کوس بنوازند وکزک هم نامند. (جهانگیری). کجک. کژک. || هرقلاب را گویند عموماً و قلاب قنارهء قصابان را که بر آن گوشت آویزند خصوصاً. (برهان) (از جهانگیری). کجک. کژک :
یکی کژه ز دکان سپهر قصاب است
که بهر سلخ ببالا کشیده اند چنین.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| به معنی ملازه هم آمده است و آن گوشت پاره ای باشد در ابتدای حلق که محاذی بیخ زبان آویخته است و به عربی لهاة خوانند. (برهان). گوشت پاره ای که در حلق آویزان باشد و به هندی کوا نامند و بعضی کاک گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). ملازه. لهات. (از جهانگیری). کجک. کژک. رجوع به ملازه و لهاة شود. || چوبکی که بدرون کلیدان افتد و محکم شود و به این معنی با رای بی نقطه هم بنظر آمده است و در مؤیدالفضلاء نوشته است که کره به فتح رای بی نقطه کلیدان است و بزای نقطه دار دندانهء کلیدان. (برهان). چوبی را گویند که به کلیدان درون افتد و بدان سبب در گشوده نشود. (جهانگیری). پردهء کلیدان. کژوند. کژک. || در برهان به معنی کارد بزرگ خمدار که بدان گوشت قیمه کنند دیده شد. (از آنندراج) (غیاث اللغات).

کژه.

[کَ ژَ / ژِ / کَژْ ژَ / ژِ] (ص) کج. ناراست. کژ :
کسی کو بدین نیست همداستان
اگر کژه باشد گر از راستان
به ایران نباشند بیش از سه روز
چهارم چو از چرخ گیتی فروز
برآید همه نزد خسرو شوید
بدین بوم و بر بیش از این نغنوید.فردوسی.
چو شش ماه بگذشت بر کار اوی
ببد ناگهان کژه پرگار اوی.فردوسی.
چنین است گفتار و کردار نیست
بجز اختر کژه در کار نیست.فردوسی.
که از من همی بار بایدت خواست
اگر کژه گویند اگر راه راست.فردوسی.
رجوع به کژ و کج شود.

کژه.

[کَ ژَ] (اِ) چوب خواره. کزهء چوب. چوب خور. کرم چوب. (زمخشری). ارضه. ریونجو. اورنگ. موریانه. || کُرِه غله. سوسه. شپشهء گندم. || دیوک جامه. دیوچک جامه. کرم جامه. (زمخشری). پت. بید. (یادداشت مؤلف).

کژه گوی.

[کَژْ ژَ / ژِ] (نف مرکب) کژه گوینده. کژه گو. آنکه سخن به کژی گوید. دروغزن. کج گوی. ناراست گوی :
بدانست خسرو که آن کژه گوی
همان آب خون اندر آرد بجوی.فردوسی.
رجوع به کژگوی شود.

کژی.

[کَ / کَژْ ژی] (حامص) ناراستی. کجی. عوج. اعوجاج. (منتهی الارب). مقابل استقامت. حُجنَة. حَجَن. مقابل راستی. انحناء. (ناظم الاطباء). تکلی. ناراستی اعم از پیچش یا میل و خمیدگی به سویی در اشیاء ثابت یا ناثابت بهنگام حرکت خواه به چپ یا به راست و خواه به پیش یا به پس و خواه به بالا و یا به پائین :
حال با کژ کمان راست کند کار جهان
راستی تیرش کژی کند اندر جگرا.
شاکر بخاری.
درختی که خردک بود باغبان
بگرداند او را چو خواهد چنان
چو گردد کلان باز نتواندش
که از کژی و خم بگرداندش.ابوشکور.
رویت به راه شگنان ماند همی درست
باشد هزار کژی باشد هزار خم.منجیک.
بفرمود تا رفت پیشش هجیر
بدو گفت کژی نیاید ز تیر.فردوسی.
دوستی با دشمنان دینت زیان داشت
بام برین کژ شود ز کژی بنلاد.ناصرخسرو.
گل ز کژی خار در آغوش یافت
نیشکر از راستی آن نوش یافت.نظامی.
رجوع به کژ شود.
|| انحراف. دروغ. کذب. حیله. نیرنگ. تقلب. (فهرست شاهنامهء ولف). ناراستی :
یکی دفتری سازم از راستی
که نپذیرد آن کژی و کاستی.فردوسی.
بداد و ستد در کند راستی
ببندد در کژی و کاستی.فردوسی.
بپروردشان از ره بدخویی
بیاموختشان کژی و جادویی.فردوسی.
بیاموخته کژی و جادویی
بدانسته هم چینی و پهلوی.فردوسی.
سزد گر هر آن کس که دارد خرد
به کژی و ناراستی ننگرد.فردوسی.
خداوند هستی و هم راستی
نخواهد ز تو کژی و کاستی.فردوسی.
به کژی ترا راه تاریکتر
سوی راستی راه باریکتر.فردوسی.
ز کژی گریزان شود راستی
پدید آید از هر سویی کاستی.فردوسی.
هرگز از من کژی و خیانتی نیامده است. (تاریخ بیهقی).
اگر چه پرستی ورا بیشمار
بر او بر مکن ناز و کژی میار.
(گرشاسب نامه).
چو از تو بود کژی و بی رهی
گناه از چه بر چرخ گردان نهی.اسدی.
گر از راست کژی نباید که آید
چرا هست کرده مصور مصور.ناصرخسرو.
دل زبهر چه در کژی بستی
راستی پیشه کن ز غم رستی.سنائی.
گر جمله کژی است در جهان راست کجاست
ور جمله بدی است از فلک نیک از کیست.
خاقانی.
کژی در طبیعت ایشان سرشته است و کذب و نفاق و زور و شقاق باطینت ایشان آمیخته. (سندبادنامه ص211).
بکوش ابن یمین دوستی بدست آور
که دشمنان سوی یک تن به صد کژی نگرند.
ابن یمین.
|| بیداد. ستم. مقابل داد :
یکی پند آن شاه یاد آورم
ز کژی روان سوی داد آورم.فردوسی.
ابا داد باشید و یزدان پرست
بشسته ز بیداد و کژی دو دست.فردوسی.
لئیمی و کژی ز بیچارگیست
ز بیدادگربر بباید گریست.فردوسی.
رجوع به کژ شود.

کژیم.

[کَ] (اِ) کجیم. کژی. کجین. به معنی برگستوان باشد و آن پوششی است که درون آن را بجای پنبه ابریشم کژ پر کنند و بخیه زنند و در روزهای جنگ پوشند و بر اسب هم پوشانند. (برهان). کجیم است که پوشند و بر اسب نیز کشند و برگستوان گویند. کجین. کژین. (آنندراج). رجوع به کجین و برگستوان شود.

کژین.

[کَ] (ص نسبی) (از: کژ = کج، ابریشم کم بها+ین، پسوند نسبت) کجین. از کژ. از نوع فرومایهء ابریشم :
رخوتی که بودند ابریشمین
چه از پنبه و از کتان و کژین.
نظام قاری (دیوان البسه ص174).
چو خاتونیی بود ابریشمین
چو چتری و فوتک کلی و کژین.
نظام قاری (دیوان البسه ص182).
رجوع به کژ شود. || (اِ) به معنی برگستوان است و آن جامه ای باشد که در روز جنگ پوشند و بر اسب نیز پوشانند. (برهان). کژیم. (آنندراج) (ناظم الاطباء). برگستوان. (ناظم الاطباء). کجین. کجیم. رجوع به کژ شود.

کس.

[کَ] (اِ)(1) مردم باشد، چه کسی مردمی و ناکسی نامردمی را گویند. (برهان). آدمی. شخص. تن. فرد. (یادداشت مؤلف). مردم. (از آنندراج) (انجمن آرا) (یادداشت مؤلف). شخص. مرد. نفر. آدمیزاد. (ناظم الاطباء). مطلق آدمی. (آنندراج) :
به چشمت اندر بالار ننگری تو بروز
به شب به چشم کسان اندرون ببینی خار.
رودکی.
بسا کسا که ندیم حریره و بره است
وبس کس است که سیری نیابد از ملکی.
ابوالمؤید.
همه کبر و لافی بدست تهی
بنان کسان زنده ای سال و ماه.معروفی.
آن کس که بر امیر در مرگ باز کرد
برخویشتن نگر نتواند فراز کرد.ابوشکور.
ز جور کسان دست کوته کنی
دژآگاه را بر خود آگه کنی.ابوشکور.
اگر نیستت چیز لختی بورز
که بی چیز کس را ندارند ارز.فردوسی.
بدان نامور گفت پاسخ شنو
یکایک ببر پیش سالار نو
بگویش که عیب کسان را مجوی
جز آنگه که برتابی از عیب روی.فردوسی.
که چیز کسان دشمن گنج تست
بدان گنج شو شاد کز رنج تست.فردوسی.
بخور هرچه داری منه باز پس
تو رنجی چرا ماند باید به کس.فردوسی.
که را مجهول تر بیند به مجلس
نکوتر دارد از کسهای دیگر.فرخی.
اندک نگرش نیست که اندک نگرش کس
درگاه بزرگان همه ذل است و هوان است.
منوچهری.
یکی بفریفتی جفت کسان را
به ننگ آلوده کردی دودمان را.
(ویس و رامین).
امیر گفت من از وی خوشنودم و سزای آن کس که در باب وی این محال گفت فرمودیم. (تاریخ بیهقی).
به دست کسان چون توان کشت شیر
نباید ترا پیش او شد دلیر.اسدی.
همچون کسانی نباشند که مشت در تاریکی زنند. (کلیله و دمنه).
در زیر بار منت تو یک جهان کس است
شرح و بیان به کار نیاید که کی و کی.
سوزنی.
یک کس نامستمع ز استیز و رد
صد کس گوینده را عاجز کند.مولوی.
آنچه می مالند در روی کسان
جمع شد در چهرهء آن ناکسان.مولوی.
کسانی که از ما به عیب اندرند
بیایند و بر خاک ما بگذرند.سعدی.
تفرج کنان بر هوا و هوس
گذشتیم بر خاک بسیار کس.سعدی.
چند باشی عیال فکر کسان
چه گشاید ترا ز ذکر کسان.اوحدی.
|| نفر. تن، که در شمارش انسان به کار رود بدون معدود: شخص دیگر؛ دیگری. کسان. دیگران. اشخاص دیگر :
به خیره سر شمرد سیر خورده گرسنه را
چنانکه درد کسان بر دگر کسی خوار است.
رودکی.
ز کسهای او پیش او بدمگوی
که کمتر کنی نزد شاه آبروی.فردوسی.
جهانجوی با نامور رام شد
به نزدیک کسهای بهرام شد.فردوسی.
چو از شهر و از لشکر اندر گذشت
کسانش ببردند بسته به دشت.فردوسی.
رسول ویس پیشش با چهل کس
که بودی هریکی با لشکری بس.
(ویس و رامین).
به چشمش در بمانده دلبر خویش
چو دینار کسان در چشم درویش.
(ویس و رامین).
ز کسهای او [ سلطان ] بد مران پیش اوی
سخنها جز آن کش خوش آید مگوی.
اسدی.
چو دستت بچیز تو نبود رسان
چه چیز تو باشد چه آن کسان.
(گرشاسب نامه).
خلیفه خادمی را گفت که چند کس از موالیان ما حاضر کن. (تاریخ برامکه).
ما این تاوان مر ادب را بستدیم تا خداوندان اسپ اسپ را نگه دارند تا به کشت کسان اندر نیاید. (نوروزنامه).
ما خون رزان خوریم و تو خون کسان
انصاف بده کدام خونخوارتریم.خیام.
جز این سه کس دیگر بر آن نیارستی نشستن. (فارسنامهء ابن البلخی ص77).
از آن پس یکایک همهء امیران را معزول کرد و کسان و قرابت خویش را به جای ایشان فرستاد. (مجمل التواریخ و القصص). چون برخاست از کسان پرسید که مرا چه افتاد دوش. (مجمل التواریخ و القصص). همی اندیشم که جعفر تنگدل شود که چندین روز از کسان و کنیزکان خویش غایب ماند. (تاریخ بخارا). برادر او را با هفتصد کس از وجوه افراد و رؤس قواد او بگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
نفریبی به آشنایی کس
کس خود تیغ خود شناسی و بس.نظامی.
امیدوار بود آدمی به خیر کسان
مرا به خیر تو امید نیست شر مرسان.
سعدی.
کسی گفت که فلان را دیر شد که ندیدی. گفت من او را نمی خواهم که ببینم قضا را از کسان او یکی حاضر بود. (گلستان). یکی از بندگان عمرولیث گریخته بود کسان در عقبش رفتند و باز آوردند. (گلستان). این بگفت و کسان را به تفحص حال وی برانگیخت. (گلستان).
خواهی که برنخیزدت از دیده رود خون
دل در وفای صحبت رود کسان مبند.
حافظ.
کلمهء کس در معنی فوق به صورتهای مرکب زیر بکار رود:
-آن کس؛ آنکه :
خنک آن کس کو چاکر چاکرت بود
چاکر چاکرت از میر خراسان مهتر.
(از لغت نامهء اسدی ص 258).
- چه کسی؛ کیستی؟ (یادداشت مؤلف) : گفت ای پسر تو چه کسی و پدرت کیست؟ (نوروزنامه).
- دیگر کس؛ کس دیگر. دیگری :
به ایران ترا زندگانی بس است
که مهر و کله بهر دیگر کس است.فردوسی.
اگر قصد دیدار دیگر کس است باری وقت برنشستن نیست. (تاریخ بیهقی).
- شهر کسان؛ سرزمین بیگانه :
همه پاسخ من به شنگل رسان
که من دیر ماندم به شهر کسان.فردوسی.
غریبیم و تنها و بی دوست و یار
به شهر کسان در بماندیم خوار.فردوسی.
همیشه در میان دوستانی
نه چون من خوار در شهر کسانی.
(ویس و رامین)
مرا چون اژدها برجان گَزیدی
چو در شهر کسان جانان گُزیدی.
(ویس و رامین)
ز بهر مردم بیگانه صدکار
به نام و ننگ باید کرد ناچار.
(ویس و رامین)
در این شهر کسان برده همانا
در انده ناتوان و ناشکیبا.(ویس و رامین)
- کسی؛ شخصی. تنی :
چند بردارد این هریوه خروش
نشود باده بر سرودش نوش
راست گویی که در گلوش کسی
پوشکی را همی بمالد گوش.شهید.
و گر هیچ سازد کسی با تو جنگ
تو مردی کن و دور باش از درنگ.
فردوسی.
چو از وی کسی خواستی مر مرا
بخوشیدی از کینه مغز سرا.فردوسی.
اندر این شهر کسی را دل افزونی نیست
ور بود نیز همانا نفروشند به زر.فرخی.
کسی کرد نتوان ز زهر انگبین
نسازد ز ریکاسه کس پوستین.عنصری.
- کسی را؛ آنکس را که. آنکه را :
کسی را که کمتر بدی خط و ویر
نرفتی بدیوان شاه اردشیر.فردوسی.
- هرآن کس؛ هرکه :
هرآن کس که بودند پیر و جوان
زبان برگشادند بر پهلوان.فردوسی.
- هرکس؛ هرکه :
بتا روزگاری برآید بر این
کنم پیش هرکس ترا آفرین.ابوشکور.
همی گفت هرکس که این نامدار
نماند به کس جز به سام سوار.فردوسی.
- همه کس؛ همهء مردم :
برگزیدم به خانه تنهایی
از همه کس درم ببستم چست.شهید.
رجوع به هریک از این مدخلها در جای خود شود.
|| هیچکس. هیچ تن. (یادداشت مؤلف). هیچ یک :
رفیقا چند گویی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه
مرا امروز توبه سود دارد
چنان چون دردمندان را شنوشه.رودکی.
تلخی و شیرینیش آمیخته است
کس نخورد نوش و شکر با پیون.رودکی.
نکو گفت مزدور با آن خویش
مکن بد به کس گر نخواهی به خویش.
رودکی.
تا کتخدای گناه نکند کس زنان را به گناه نگیرد. (ترجمهء تفسیر طبری بلعمی).
نگر تا تواند چنین کرد کس؟
مگر من که هستم جهاندار وبس.دقیقی.
به ترکان نداده ست کس باژ و ساو
به ایران نبدشان همه توش و تاو.دقیقی.
بدان تا کس از بندگان زین سپس
نریزند خون خداوند کس.فردوسی.
بر این گونه خواهد گذشتن سپهر
نخواهد شدن رام با کس به مهر.فردوسی.
نشانه نهادند بر اسپریس
سیاوش نکرد ایچ با کس مکیس.فردوسی.
نرفتند ازیشان پس گوی کس
بماندند برجان ناکام و بس.فردوسی.
که خورشید بعد از رسولان مه
نتابید بر کس ز بوبکر به.فردوسی.
ستودن نداند کس او را چو هست
میان بندگی را ببایدت بست.فردوسی.
ز کابل سپه کشته شد شش هزار
ندانست کس خستگان را شمار.
(گرشاسب نامه ص188).
نبد کشته از خیل گرشاسب کس
شمردند یک مرد کم بود و بس.
(گرشاسب نامه).
کس این پهلوان را هماورد نیست
همه لشکر او را یکی مرد نیست.اسدی.
پس از این کس را زهره نباشد که سخن وی گوید. (تاریخ بیهقی). کس ندانست که آن تیر از کجا آمد. (نوروزنامه).
اگر خویشتن را ملامت کنی
ملامت نباید شنیدت ز کس.(گلستان).
هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست
ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست.
حافظ.
کس نیست که آشفتهء آن زلف دوتا نیست
در رهگذری نیست که دامی ز بلا نیست.
حافظ.
کس ندانست که منزلگه معشوق کجاست
اینقدر هست که بانگ جرسی می آید.حافظ.
کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من.
(از یادداشتهای مؤلف).
|| هیچ کس را. احدی را. هیچ تنی را. (یادداشت مؤلف) :
ز خویشان او [ افراسیاب ] کس نیازرد شاه
چنان چون بود درخور پیشگاه.فردوسی.
با سرشک عطای تو کس را
ننماید بزرگ رود فرب.عسجدی.
|| کسی. تنی. فردی و در بعض از شواهد ذیل موهم معنی هیچکس نیز هست :
گر کس بودی که زی توام بفکندی
خویشتن اندر نهادمی به فلاخن.ابوشکور.
چنان دان که کس بی هنر در جهان
به خیره نجوید نشست مهان.فردوسی.
کنون چارهء ما همین است و بس
که جز پهلوان شاه ما نیست کس.فردوسی.
ز تخم کیان کس جز از تو نماند
که با تاج بر تخت باید نشاند.فردوسی.
چه گویی کز همه حران چنو بوده است کس نیزا
نه هست اکنون و نه باشد و نه بوده ست هرگیزا.
بهرامی.
گویی به رخ کس منگر جز به رخ من
ای ترک چنین شیفتهء خویش چرایی.
منوچهری.
نه بنالید ازیشان کس نه کس بتپید.
منوچهری.
کس را نرسد که اندیشه کند که این چراست تا به گفتار رسد. (تاریخ بیهقی).
وفا ناید از ترک هرگز پدید
وز ایرانیان جز وفا کس ندید.اسدی.
کس نامد از آن جهان که تا پرسم ازو
کاحوال مسافران عالم چون شد.خیام.
تا بتوانی خسته مگردان کس را
بر آتش خشم خویش منشان کس را.عطار.
|| کسی را. فردی را :
مرا گر نخواهید بی رای من
چرا کس نشانید بر جان من.فردوسی.
|| یار. رفیق. همدم. (ناظم الاطباء). معاشر. همدم. همنشین. مجالس. غمخوار. یار و رفیق. (غیاث اللغات) (آنندراج). ج، کسان :
با کسان بودنت چه سود کند
که به گور اندرون شدن تنهاست.رودکی.
خردمند اگر باغم و بی کس است
خرد غمگسار و کس او بس است.
اسدی (گرشاسب نامه).
هرکه او نام کسی یافت از آن درگه یافت
ای برادر کس او باش و میندیش ز کس.
سنائی.
از آنگه که یارم کس خویش خواند
دگر با کسم آشنایی نماند.
سعدی (بوستان).
ای کس ما بیکسیّ ما ببین. (یادداشت مؤلف).
- بی کس؛ بی یار. بی رفیق. بی مددکار. (ناظم الاطباء).
|| منسوب. خویش. پیوسته. ج، کسان. کسها. (یادداشت مؤلف)(2). || آن که امروزه آدم گویند چنانکه گویند آدمهای شاه. (یادداشت مؤلف). ملازم. گماشته. بنده. مأمور. خدم. ج، کسان و کسها : پس او را باکس خویش سوی بهرام فرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو بشنید گفتارش آئین گشسب
هم اندر زمان کس فرستاد و اسب.فردوسی.
فرستاد شیرین به شیروی کس
که اکنون یکی آرزو ماند و بس.فردوسی.
وزان پس گسی کرد کسهای خویش
فرستاده را تنگ بنشاند پیش.فردوسی.
سیم و جامه به کس او دادند پنج هزار درم و پنج پاره جامه بود. (تاریخ بیهقی ص669). خیز و کسان فرست تا سپاه سالارتاش والتون تاش حاجب بزرگرا بخوانند. (تاریخ بیهقی). من برخاستم و کسان فرستادم. (تاریخ بیهقی). کسان رفتند و سرایش فروگرفتند. (تاریخ بیهقی). این حدیث عبدوس به کس خود به غازی رسانید و سخت شاد شد. (تاریخ بیهقی ص234 چ ادیب).
ای ترک من امروز نگویی به کجایی
تا کس بفرستیم و بخوانیم و بیایی.اسدی.
که هرسوکس شاه بشتافتی
بکشتی روان هرکرا یافتی.اسدی.
همه مرترا باشد از چیز و کس
مرا نام شاهنشهی بهره بس.(گرشاسب نامه).
تا خبر ایشان به ملک رسید کس فرستاد و ایشان در آن غار شدند. (قصص الانبیاء ص201). پس رسول آواز داد که منادی ندا کند تا قوم فرود آیند و کس فرستاد تا آنان که رفته بودند بازگردند. (قصص الانبیاء ص232). برنائی اندر راه پیش وی آمد، خوبروی، براسبی نشسته و جماعتی از کسان وی با وی نشسته. (تاریخ بخارا). تا کس امیر به بخارا رفت و باز آمد او کتاب منصوری تصنیف کرد و بدست آن کس بفرستاد. (چهارمقاله ص74). امیر منصور کس فرستاد و محمد بن زکریاء رازی را بخواند بدین معالجت. (چهارمقاله ص74).
|| مرد جنگی. مرد کارزاری. یار سپاهی. یاور. کمک لشکری. ج، کسان :
از ایران و توران نخواهیم کس
چو من باشم و تو به آورد بس.فردوسی.
ز شهر آمد امروز بسیار کس
همه جنگ چوبینه گویند و بس.
از هرجای کسان می فرستاد تا کسان عمرولیث می کشتند و مال می آوردند. (تاریخ بخارا). || رسول. (ناظم الاطباء). فرستاده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). قاصد ایلچی. فرسته : بندو سوی مهتران لشکرکس فرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی). پرویز را بخواند و گفت بزندگانی من اندر طمع همی کنی و به بهرام کس فرستی تا درم به نقش تو می زند. (ترجمهء طبری بلعمی).
بدو گفت پورا در این روزگار
کس آمد مرا از بر شهریار.دقیقی.
شبی تیره هنگام آرام و خواب
کس آمد ز نزدیک افراسیاب.فردوسی.
چو از راه ایران برآمد سوار
کس آمد بر خسرو نامدار.فردوسی.
به نستیهن آنگه فرستاد کس
که ای نامور گرد فریادرس.فردوسی.
فرستاد نزدیک بهرام کس
که تن را نگهدار و فریاد رس.فردوسی.
از پی تهنیت خلیفه به تو
بفرستد کس ارنه بفرستاد.فرخی.
کس کرد به کدیه سپهی خواست زگیلان
هرگز به جهان شاه که دیده ست و گدائی.
منوچهری.
آنجا فرود آمد و کس به شهر همی فرستاد به نزدیک رؤسا و مهتران و امیدها، نیکو همی کرد. (تاریخ سیستان). شک نیست که وی را این خبر رسیده باشد زودتر از آنکه کس ما باو رسد. (تاریخ بیهقی).
پسر چیره دی بمن کس کرد
آنچنان خربطی که بیمارم.
انوری (از آنندراج).
و به باذان ملک یمن کس فرستاد تا پیغامبر را علیه السلام نیازارد. (مجمل التواریخ و القصص).
|| غریب. بیگانه. اجنبی. ج، کسان به معنی غرباء و بیگانگان. (یادداشت مؤلف). مردم ناآشنا. مقابل آشنا. مقابل خودی. || ذوی العقول. (یادداشت مؤلف). مقابل غیر ذوی العقول :
پرستار امرش همه چیز و کس
بنی آدم و مرغ و مور و مگس.سعدی.
|| دانشمند. عاقل. دانا. (ناظم الاطباء). عقلاء و دانشمندان.(3) (برهان). دریابنده. خردمند. آدم عاقل و مجرب :
در پیش خری کس چه نهد خود تن نازک
لوزینه چرا عرضه دهد کس به بقر بر.
سوزنی.
توقع مدار ای پسر گر کسی
که بی سعی هرگز بجایی رسی.سعدی.
اگر در سرای سعادت کس است
ز گفتار سعدیش حرفی بس است.سعدی.
|| ثروتمند. متمکن :
آنکه ناگاه کسی گشت به چیزی نرسید
وین به تمکین و فضیلت بگذشت از همه چیز.
(گلستان).
|| تربیت یافته. نجیب. (یادداشت مؤلف). اهل. مقابل ناکس. (از آنندراج). انسان آدم :
شمشیر نیک از آهن بد چون کند کسی
ناکس به تربیت نشود ای حکیم کس.
سعدی.
|| مرد شریف. (غیاث اللغات) (آنندراج). شخصی سخت بزرگ. باشخصیت. مردی خارق العاده. (یادداشت مؤلف) :
چند منقاد هرخسی باشی
جهد کن تا که خود کسی باشی.اوحدی.
مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید
که ز انفاس خوشش بوی کسی می آید.
حافظ.
- به کس شمردن؛ بزرگ شمردن. درخور اعتنا و عنایت دانستن. آدمی درخور توجه فرض کردن. متشخص بحساب آوردن :
ز تختی که هستی فرود آرمت
ازین پس به کس نیز نشمارمت.فردوسی.
که او راه تو دادگر نسپرد
کسی را ز گیتی به کس نشمرد.فردوسی.
به یک پشه ازبن ندارد خرد
از ایرا کسی را به کس نشمرد.فردوسی.
به ما گفت یکسر همه مهترید
نگر تا کسی را به کس نشمرید.فردوسی.
بدل گفت سالی بر این بگذرد
سیاوش کسی را به کس نشمرد.فردوسی.
در بناها هیچ مهندس را به کس نشمردی. (تاریخ بیهقی ص143).
- به کسی داشتن کسی را؛ متشخص و درخور اعتنا فرض کردن او را. درخور عنایت و اهمیت داشتن :
از این پس ندارم کسی را به کس
پرستش کنم پیش فریادرس.فردوسی.
ندارد ز شاهان کسی را به کس
چو کهتر بود شاه فریادرس.فردوسی.
ازین سخت سرما تو فریادرس
نداریم جز تو کسی را به کس.فردوسی.
- کس و ناکس؛ مرد و نامرد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). شریف و وضیع. خاص و عام. (ناظم الاطباء) :
این وقعه شبی بود که همرنگ نمودند
در ظلمت او دون و شریف و کس و ناکس.
اثیراخسیکتی.
از کس و ناکس ببر خاقانیا اندر جهان
هیچ صاحب درد را صاحب دوایی برنخاست.
خاقانی (از آنندراج).
- ناکس؛ پست. فرومایه. وضیع. (یادداشت مؤلف). مقابل شریف :
چه ناکس پرور و چه گرگ پرور
بکوشش به نگردد هیچ بدتر.
(ویس و رامین).
ناکس به تو جز محنت و خواری نرساند
گر تو بمثل بر فلک ماه رسانیش.
ناصرخسرو.
کسی کو ملامت کند باکسان
به خواری شود کمتر از ناکسان.
سعدی (بوستان).
رجوع به ناکس شود.
- ناکسان کس شده؛ فرومایگان از پستی به مقام بلند رسیده و مال دار گشته. (یادداشت مؤلف) :
اندر ایام تو بر خوان غرور روزگار
ناکسان کس شده خوردند در لوزینه سیر.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص 175).
- هیچ کس؛ غیر مهم و متشخص. پست :
هرگز تو به هیچ کس نشایی
برسرت دو شوله خاک و سرگین.
شهیدبلخی.
(1) - پارسی باستان [ ciy ] kash(کسی، هرکس)، اوستا [ cit ] kas(کسی) [ na ] kasپازند ], Kas ca ] Kasiهندی باستان kas. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - شواهد این معنی موهم معنی گماشته و ملازم نیز هست.
(3) - معنی منقول از برهان مرادف کسان است و مراد در این معنی مفرد کلمه است.

کس.

[کُ] (اِ) شرمگاه زن. موضع جماع زنان که عربان فرج خوانند. (برهان). شرم زن. (منتهی الارب). فرج زن. (ناظم الاطباء) (دهار) (آنندراج). موضع جماع در زنان. چوز. نس. (یادداشت مؤلف) :
زین سان که کس تو می خورد خرزه
سیرش نکند خیار کاونجک.منجیک.
کس بسگ اندر فکن که کیر کسائی
دوست ندارد کس زنان بلایه.کسائی.
همه آویخته از دامن بهتان و دروغ
چون کفه از کس گاو و چو کلیدان ز مدنگ.
قریع الدهر.
از شمار تو کس طرفه بمهر است هنوز
وز شمار دگران چون در تیم دودر است.
لبیبی.
دزدی به کس(1) مادر خود برد کفش من
صد شکر می کنم که در او پای من نبود.
سلیم (از آنندراج).
آبرو ننگ است بهر بکر دنیا ریختن
خصم مردان است تف بر کس(2) این قطامه کن.
محسن تأثیر (از آنندراج).
کسی کالای خود در حجرهء کس(3) زنت ننهد
که تا اول تو سرقفلی برای خویش نستانی.
ملافوتی یزدی (از آنندراج).
- کس باز؛ جنده باز. خانم باز. (فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده). زن باره.
- کس پیرزن؛ چیزهای پلاسیده پرچین و چروک را بدان مانند کنند. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس پاره؛ دشنامی است که به زنان دهند و اگر لفظ خواهر یا مادر و زن نیز بر آن مزید شود فحشی است مردان را. (از فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده).
- کستر زن؛ کنایه از قواد و قلتبان است و این غلط مشهور است. کس ده زن از اهل زبان به تحقیق پیوسته است. (آنندراج).
- کس ترکی؛ صفتی است بی وجه و نامعقول، گویند چرا بهانهء کس ترکی می گیری. (از لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس تغار؛ دشنامی است زنانه که بیشتر لحن مزاح دارد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده): کس تغار خانم!
- کسته؛ کس ده. روسپی و فاحشه و قحبه. (ناظم الاطباء).
- کس خر نه؛ به معنی کس خرگذار و کنایه از آدم هالو و صاف و ساده و ابله. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس خل؛ آدم دیوانه و مجنون و سفیه. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس خور؛ کس باز. (لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به کس باز شود.
- کس دادن؛ با هر کس همخوابگی کردن زن. شرم خویش در اختیار مرد نهادن زن. زنا کردن. گرد آمدن زن با مردی براه ناروا.
- کس دماغ؛ به کسانی گویند که بینی پهن و زشت داشته باشند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- || کسی که بر روی پرهء بینی وی چاکی پدید آمده و او را زشت کرده باشد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس ده؛ زن که با هرکس تن به همخوابگی دهد. زن که از راه نامشروع با مردان رابطه دارد. روسپی. فاحشه.
- کس شعر؛ حرفهای مهمل و بی معنی و چرت و پرت. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- || عذر بدتر از گناه. (لغات عامیانهء جمالزاده).
- || شعر بند تنبانی. (لغات عامیانهء جمالزاده).
- کس قاطری؛ نوعی کلاه پوستی است که بالای آن باریک و فرورفته است. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس کباب؛ قرمساق. (ناظم الاطباء).
- || کنایه از وجه قوادی و قلتبانی. (از آنندراج). اما در شاهد زیرین به معنی اصلی نزدیکتر است :
دی کیر چو پولاد مرا کند ز بیخ
تا از پس کس کباب گرداند سیخ.
میرشاه (از آنندراج).
- کس کش؛ قواد. دلال محبت. (لغات عامیانه جمال زاده). دیوث. قلتبان. (ناظم الاطباء) (آنندراج). جاکش. (ناظم الاطباء).
- کس کشی؛ قوادی. دلالی محبت. (لغات عامیانهء جمالزاده). دیوثی. قلتبانی. جاکشی.
- کس کفتار؛ فرج کفتار. (آنندراج).
- || شفقت و مهربانی. (آنندراج). وسیلهء ایجاد مهربانی.
- کس گربه؛ مهره ای است که گویا از بقایای جانوران دریا گرفته و نرم تنان بدست آید و آن را در جزء نظر قربانی برای جلوگیری از چشم زدن به کودکان می آویزند. (لغات عامیانهء جمال زاده). کودی که یک سرش بسته باشند و کودی سوراخ دار. در ایران بگردن خر می بندند و گردن بند و گردبان و کودی در ولایت [ یعنی ایران ] مصرفی ندارد غیر از این. و در هندوستان بگردن و پشت گاو بندند و در نقدینه هم رواج دارد و خرمهره عبارت از همین است. (آنندراج) :
ویران چو شود یکسرشان گو می شو
ملکی که بود از کس گربه زر او.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کس لیس؛ کس لیسنده. کس خور. کس باز. (لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به کس باز شود.
- کس مشنگ؛ کس خل. ابله. بی شعور. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- کس مصب؛ نوعی دشنام و مصطلح اهل گیلان است. (لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - در برخی از شواهد حرف سین مشدد آید.
(2) - در برخی از شواهد حرف سین مشدد آید.
(3) - در برخی از شواهد حرف سین مشدد آید.

کس.

[کُس س] (معرب، اِ) مأخوذ از کس فارسی و به معنی آن. ج، اکساس، گویند مولده است. (ناظم الاطباء). شرم زن و هو لیس من کلامهم انما هو مولد. (منتهی الارب). عضو مخصوص زنان است و کسوس جمع آن اسچ و این معرب کس فارسی به تخفیف است. (آنندراج).

کس.

[کَس س] (ع مص) سخت کوبیدن. (از ناظم الاطباء). سخت کوفتن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کس.

[کَ / کِس س] (اِخ) شهری است نزدیک به سمرقند. (منتهی الارب). نام شهری نزدیک سمرقند. شهری به ترکستان در نزدیکی سمرقند. (یادداشت مؤلف). در نزدیکی سمرقند است و گویند عبارت است از صغد، ابن ماکولا گوید عراقیون این کلمه را کس به فتح کاف خوانند و بسا به تصحیف کش خوانده شده است، اما این قول خطاست چون از جیحون بگذری و به سمرقند و بخارا برسی اهالی کِسّ تلفظ کنند شهری است که قهندز و ربض دارد و شهری دیگر هم به ربض پیوسته اما شهر داخل کهندژی ویران دارد و شهر بیرونی آباد می باشد وسعت و مساحت شهر بالغ بر سه فرسنگ در سه فرسنگ است و تمام خانه ها آب جاری دارد. (از معجم البلدان). || باب کس، دروازهء کس که محله ای بوده است به سمرقند. (یادداشت مؤلف). || شهری به زمین مکران. (منتهی الارب). نام شهری به مکران و معرب کج است. (یادداشت مؤلف). || شهر مشهوری است در خاک سند و گویند معرب کش می باشد. (معجم البلدان).

کس.

[] (اِخ) نام قریه ای است به چهارفرسنگی جرجان برکوه. (یادداشت مؤلف).

کسا.

[کِ] (ع اِ)(1) گلیم و پلاس را گویند. (برهان). گلیم. (دهار). گلیم که آن را پوشند. (غیاث اللغات). کساء. رجوع به کساء شود :
گر بخواب اندر کسائی دیدی این دیبای من
سوده کردی شرم و خجلت مر کسائی را کسا.
ناصرخسرو.
پیش کف راد تست از غایت جود و سخا
در شبه، دیبا رکو، اکسون کسا، اطلس گلیم.
سوزنی.
(1) - در تداول فارسی به فتح کاف آید.

کساء .

[کِ] (ع اِ) گلیم. ج، اَکسیَه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). گلیم که آن را پوشند. ج، اکسیه. (آنندراج). جامه. (از اقرب الموارد).
- حدیث کساء؛ حدیثی که شرح بهم گرد آمدن حضرت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و جبرئیل را در زیر گلیمی کند و آن را برای استشفاء خوانند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به حدیث و حدیث کساء شود.
|| شیر سرشیر بسته. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چادر. (از منتهی الارب). تحول الکساء؛ چیزی در چادر نهاد و بر پشت برداشت. (منتهی الارب).

کساء .

[کَ] (ع اِمص) بزرگی. || بزرگی آبائی. || بلندی مرتبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مجد و شرف و رفعت. (اقرب الموارد).

کساء .

[کِ] (ع مص) مکاساة. با هم بزرگ منشی نمودن و فخر کردن. (ناظم الاطباء).

کساء .

[کِ] (ع اِ) (از: ک س و) جِ کُسوة و کِسوة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کسوة شود.

کساء .

[کِ] (اِخ) دهی است به دمشق. (منتهی الارب).

کسائی.

[کِ] (ع ص نسبی) گلیم فروش. (السامی فی الاسامی) (دهار). جمعی به این نسبت شهرت دارند که عبابافی و عبافروشی را می رساند. (الانساب سمعانی).

کسائی.

[کِ] (اِخ) ابوالحسن علی بن حمزة بن عبدالله بن عثمان بن فیروز یا علی بن حمزة بن عبدالله بن بهمن بن فیروز. یکی از ائمهء قرائت است. (منتهی الارب). نام شخصی است قاری و نحوی مشهور که او اکثر کساء یعنی گلیم می پوشید. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از قراء سبعه و استاد لغت و نحو است مولد او کوفه بود و نزد خلیل ادب عربی را فراگرفت نژاد وی ایرانی است و از مردم سواد و عراق است پس از حمزة بن زیادت ریاست قاریان قرآن را در کوفه داشت و حمزه به او اعتماد بسیار داشت و امام احمد حنبل که از وی روایت کرده است می گفت من راستگوتر از کسائی ندیده ام و شافعی گوید کسی که در نحو دانشمند شود جیره خوار کسائی بوده است. گروهی او را از دهکدهء کسایا دانسته اند، ولی قول اول صحیحتر است. قرائت کسائی در نزد عبدالرحمن ابولیلی و حمزة بن حبیب بود و هرجا در قرائت با حمزه مخالفت داشت براساس قرائت ابولیلی بود زیرا ابولیلی حروف را چون علی علیه السلام قرائت می کرد. کسائی از قاریان کوفه بود در ابتدا قرائت حمزه را به مردم می آموخت پس از مدتی برای خویش قرائتی برگزید و در خلافت هارون آن را به مردم آموخت و مردم در این زمان قرآن به قرائت وی می خواندند وی به امر هارون مأمور تعلیم امین و مأمون شد و این دو وی را سخت حرمت می داشتند و کفش پیش پایش جفت می کردند. و در سفری که هارون به دفع رافع به خراسان می رفت کسائی را با محمد بن حسن فقیه همراه برد، چون به ری رسیدند محمد بن حسن و کسائی بیمار شدند و هردو در یک روز وفات یافتند (198 ه .ق) و گور هردو در ری است. کتابهای زیر از اوست: کتاب معانی القرآن، کتاب مختصر النحو، کتاب القراآت، کتاب العدد، کتاب النوادر الکبیر، کتاب النوادر الاوسط، کتاب النوادر الاصغر، کتاب مقطوع القرآن و موصوله، کتاب اختلاف العدد، کتاب المصادر، کتاب اشعار المعایاة و طرائقها، کتاب الهاآت المکنی بها فی القرآن، کتاب الحروف. رجوع به الفهرست ابن الندیم و الاعلام زرکلی ج2 و معجم المطبوعات ج2 شود.

کسائی.

[کِ] (اِخ) شاعر مروزی، کنیهء او بنا بر نقل نظامی عروضی ابوالحسن و بنابر نقل آذر و هدایت ابواسحاق و لقبش مجدالدین است. مولدش مرو بوده است و خود وی باین امر اشارت دارد. در اواخر عهد سامانی و اوایل عهد غزنوی میزیسته است و عوفی وی را در شمار شعراء آل سبکتکین نام برده است. در آغاز کار شاعری مداح بود و از مدایحش قطعاتی در تذکره ها موجود است، ولی در اواخر عمر پشیمان شد و در جایی گوید:
به مدحت کردن مخلوق روح خویش بشخودم
نکوهش را سزاوارم که جز مخلوق نستودم.
و از اینجا می توان گفت مواعظ کسائی مربوط به همین دوره از زندگانی اوست. از ممدوحان کسائی یکی عبیداللهبن احمدبن حسین عتبی است که در 365 ه .ق. به وزارت نوح بن منصور رسید و دیگر سلطان محمود غزنوی است. کسائی به مذهب تشیع معتقد بوده است. وی از استادان مسلم شعر عصر خویش بود و در ابداع مضامین و بیان معانی و توصیفات و ایراد تشبیهات مهارت و قدرت بسیار داشت و علاوه بر توصیفات و مدایح، مواعظ و حکمت راهم در شعر فارسی به کمال رساند و مقدمات ظهور شاعرانی چون ناصرخسرو را فراهم ساخت. ولادت کسائی به سال 341 ه .ق. بوده است اما وفات او بدرستی معلوم نیست. آنچه مسلم است تا سال 391هجری زنده بوده است و پنجاه سال داشته و این معنی از اشعار وی آشکار می شود. ناصرخسرو به اشعار کسایی نظر داشته است و حال آنکه این شاعر خودپسندی خاص دارد و آسان با کسی در نمی آمیزد و از اینجا پیداست که کسائی را ارجی و مقامی والا بوده است. در اشعار ناصرخسرو چنین می یابیم:
که دیبای رومی است اشعار من
اگر شعر فاضل کسائی کساست.
ناصرخسرو.
گر بخواب اندر کسائی دیدی این دیبای من
سوده کردی شرم و خجلت مر کسائی را کسا.
ناصرخسرو.
دیبهء رومیست سخنهای او
گر سخن شهره کسائی کساست.
ناصرخسرو.
گر سخنهای کسائی شده پیرند و ضعیف
سخن حجت باقوت و تازه و برناست.
ناصرخسرو.
سوزنی نیز در اشاره به سخنان جاودانهء کسائی می گوید:
کرد عتبی باکسائی همچنان کردار خوب
ماند عتبی از کسائی تا قیامت زنده نام.
سوزنی.
و نیز گوید:
باش ممدوح بسی شاعر که ممدوحان بسی
زنده نامند از دقیقی و کسائی و شهید.
بیتی چند از سخنان آبدار این شاعر به نقل از مجلد دوم گنج بازیافته گرد آوردهء دکتر دبیرسیاقی اینجا نقل می شود:
به سیصدوچهل و یک رسید نوبت سال
چهارشنبه و سه روز باقی از شوال
بیامدم بجهان تا چه گویم و چه کنم
سرود گویم و شادی کنم به نعمت و مال
ستوروار بدین سان گذاشتم همه عمر
که برده گشتهء فرزندم و اسیر عیال
بکف چه دارم از این پنجه شمرده تمام
شمار نامهء با صد هزار گونه و بال
من این شمار به آخر چگونه فصل کنم
که ابتداش دروغ است و انتهاش خجال
درم خریدهء آزم ستم رسیدهء حرص
نشانهء حدثانم شکار ذل سؤال
دریغ فر جوانی دریغ عمر لطیف
دریغ صورت نیکو دریغ حسن و جمال
کجا شد آن همه خوبی کجا شد آن همه عشق
کجا شد آن همه نیرو کجا شد آن همه حال
سرم بگونهء شیر است و دل بگونهء قیر
رخم بگونهء نیل است و تن بگونهء نال
نهیب مرگ بلرزاندم همی شب و روز
چو کودکان بد آموز را نهیب دوال
گذاشتیم و گذشتیم وبودنی همه بود
شدیم و شد سخن ما فسانهء اطفال
ایا کسائی پنجاه بر تو پنجه گذارد
بکندبال ترا زخم پنجه و چنگال
تو گر بمال و امل بیش از این نداری میل
جدا شو از امل و گوش وقت خویش بمال.
*
گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت
مردم کریم تر شود اندر نعیم گل
ای گل فروش گل چه فروشی برای سیم؟
وز گل عزیزتر چه ستانی به سیم گل؟
*
دستش از پرده برون آمد چون عاج سپید
گفتی از میغ همی تیغ زند زهره و ماه
پشت دستش به مثل چون شکم قاقم نرم
چون دم قاقم کرده سرانگشت سیاه.
*
ای ز عکس رخ تو آینه ماه
شاه حسنی و عاشقانت سپاه
هرکجا بنگری دمد نرگس
هرکجا بگذری برآید ماه
روی و موی تو نامهء خوبیست
چه بود نامه جز سپید و سیاه؟
به لب و چشم راحتی و بلا
به رخ و زلف توبه ای و گناه
دست ظالم زسیم کوته به
ای به رخ سیم زلف کن کوتاه.
*
مدحت کن و بستای کسی را که پیمبر
بستود و ثنا کرد و بدو داد همه کار
آن کیست بدین حال و که بوده ست و که باشد
جز شیر خداوند جهان حیدر کرار
این دین هدی را به مثل دایره ای دان
پیغمبر ما مرکز وحیدر خط پرگار
علم همه عالم به علی داد پیمبر
چون ابر بهاری که دهد سیل به گلزار.
*
از خضاب من و از موی سیه کردن من
گر همی رنج خوری بیش خور و رنج مبر
غرضم زین نه جوانیست بترسم که ز من
خرد پیران جویند و نیابند اثر.
*
به جام اندر تو پنداری روان است
ولیکن گر روان دارد روانی
به ماهی ماند آبستن به مریخ
بزاید چون به پیش لب رسانی.
رجوع به تاریخ ادبیات در ایران از دکتر صفا ج1 و لباب الالباب عوفی و چهارمقالهء نظامی عروضی و مجمع الفصحاء ج1 و سخن و سخنوران فروزانفر شود.

کساب.

[کَ] (ع اِ) گرگ. || (اِخ) نام سگی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کساب.

[کَس س] (ع ص) ورزنده. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار کسب کننده. (از اقرب الموارد). کسب کننده. (ناظم الاطباء).

کساباد پایین.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان تکاب بخش بجستان شهرستان گناباد. کوهستانی و گرمسیر است و 205تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کسابر.

[کَ بِ] (ع اِ) جِ کُسبَر به معنی دستیانه از عاج مانند دست برنجن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به کسبر شود.

کساتیج.

[کَ] (اِ) جِ کستیج و کستی. (یادداشت مؤلف). رجوع به کستی و کشتی شود.

کساح.

[کُ] (ع اِ) بیماری است مر شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کساح.

[کَسْ سا] (ع ص) خاک روب. (مهذب الاسماء). خاک کش. (دهار). رجوع به کسح و کساحة شود.

کساحة.

[کَ حَ] (ع اِمص) برجای ماندگی از دست و پای و لنگی. (آنندراج) (منتهی الارب). برجای ماندن از دست و پای و اکثر در پای استعمال شود. (از اقرب الموارد). || بیماری است که آن را راشیتیسم(1) گویند. (یادداشت مؤلف). || (اِ) برف روفته. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خاک روبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خاک رفته. (مهذب الاسماء).
(1) - Rachitisme.

کساد.

[کَ] (ع مص) ناروان گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناروان شدن. (ترجمان جرجانی ص81) (تاج المصادر). ناروا شدن نرخ. (المصادر زوزنی).

کساد.

[کَ] (ع اِمص) ناروائی متاع و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناروائی متاع و بی رواجی اشیاء و عدم خریداری آن. (آنندراج) (غیاث اللغات). ناروا شدن متاع و کالا باشد. (برهان). فارسیان کساد را به معنی کاسد هم استعمال نمایند و این مجاز است. (آنندراج) :
کساد نرخ شکر در جهان پدید آید
دهان چو بازگشائی بوقت خندیدن.سعدی.
اگر کساد شکر بایدت زبان بگشای
ورت خجالت سرو آرزو کند بخرام.سعدی.
ضعف و کساد بیش نترساندم کزو
بازوی من قوی شد و بازار من روا.
(یادداشت مؤلف).
- کساد بازار؛ انحماق سوق. حمق سوق. (یادداشت مؤلف). ناروانی بازار. بی رونقی کسب.
|| (ص) بازار ناروان که متاع و کالا در آن خریدار نداشته باشد. کاسد. ناروا. بی رونق. بی مشتری. تق و لق. (یادداشت مؤلف). بی رواج و بی خریدار و بی مشتری. (ناظم الاطباء). بی رواج. بی خریدار. ناروان :
دو چیز است بند جهان علم و طاعت
اگر چه کساد است مر هردوان را.
ناصرخسرو.
بی تو ببازار عشق سخت کساد است صبر
نقد روان تر در او خون جگر می رود.
خاقانی.
شوقت نبرد بکار ما دست
بازار رفوگران کساد است.ظهوری.
کالای دوستداری تاکی کساد باشد
خوش آنکه رخت ما را بخت مراد باشد.
ظهوری.
رجوع به کاسد شود.
|| قلب (سکه و اسکناس). (یادداشت مؤلف).

کساد پذیرفتن.

[کَ / کِ پَ رُ تَ] (مص مرکب) کساد شدن. کاسد شدن. بی رواج و بی رونق شدن. کسادی یافتن : نرخ صندل من کساد پذیرد بروم و به حیلت صندلها از وی جدا کنم. (سندبادنامه ص3).

کساد ساختن.

[کَ / کِ تَ] (مص مرکب)کم کردن. (آنندراج). کساد کردن. بی رونق نمودن. کاسد کردن :
بیابیا که به یاد تو مردم چشمم
کساد ساخته نرخ متاع مرجان را.
(آنندراج).

کساد شدن.

[کَ / کِ شُ دَ] (مص مرکب)ناروان شدن بازار. (مجمل اللغة). انحماق. (تاج المصادر). بی رونق شدن. کاسد شدن. از رواج افتادن. از رونق افتادن. || ارزانی و کم قیمتی کالا و مال التجاره و داد و ستد نشدن در بازار و تنزل تجارت. (ناظم الاطباء).

کساد کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب)کاسد و بیرونق کردن. ناروا کردن. از رواج و رونق انداختن.

کساد گردیدن.

[کَ / کِ گَ دی دَ] (مص مرکب) کاسد شدن. کساد شدن.

کسادن.

[کَ دَ] (اِخ) قریه ای است در سمرقند. (از الانساب سمعانی).

کسادی.

[کَ / کِ] (حامص) ناروایی متاع و کالا در بازار و بی رواجی و نداشتن خریدار. (ناظم الاطباء). عدم رواج. صاحب آنندراج گوید یاء مصدری به کساد ملحق کنند و بهمان معنی مصدری استعمال کنند از عالم (از قبیل) نقصان و نقصانی و جریان و جریانی. (آنندراج). کاسد بودن. بی رونقی و ناروایی :
چو زلف لیلیم آشفتگی است حاصل عمر
به ضعف طالع مجنون کسادی بازار.
واله هروی.
خطش برآمد و کالا در کسادی زد
که گفت ریش فروشد متاع مردم را.
واله هروی.
گرفت گرد کسادی متاع خوبی حیف
نشست آینهء حسن را غبار دریغ.
علی نقی کمره ای (از آنندراج).
بر مراد دهد نخل نامرادی ما
هزار گونه رواج است در کسادی ما.
شانی تکلو (از آنندراج).
آراست چون کسادی دکان خویش را
سودای عشق سود و زیان را فروگرفت.
ظهوری (از آنندراج).
کسادیهای بازار بتان در خشم و کین باشد
شکست طاق ابرو دایم از چین جبین باشد.
معزفطرت.
در وطن نظمم ندارد قدر چون در نجف
از کسادی می برم این تحفه را جای دگر.
شفیع اثر (از آنندراج).

کسار.

[کُ] (ع اِ) ریزه و شکسته از چیزی. کسارة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کسار.

[کُ] (نف مرخم) گسار. گسارنده. خورنده باشد و امر به این معنی هم هست یعنی بخور لیکن این لفظ را به غیر از غمگسار و میگسار با چیزی دیگر ترکیب نکرده اند و نان گسار و آب گسار نگفته اند و با کاف فارسی مشهور است اما در مؤید الفضلاء با کاف تازی نوشته اند و اصح نیز این است چه کساردن که مصدر(1) است در فرهنگ جهانگیری با کاف فارسی به معنی گذاشتن آمده است نه به معنی خوردن الله اعلم. (برهان) (آنندراج)(2). خورنده و تحمل کننده و همیشه این صفت با کلمهء می و غم مرکب می گردد چنانکه گویند می گسار یعنی خورندهء می و غمگسار یعنی تحمل کنندهء غم و اندوه. (ناظم الاطباء).
(1) - صحیح گساردن است. رجوع به گساردن شود.
(2) - صحیح گسار است. رجوع به گساردن شود.

کسار.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. جلگه و معتدل است. و 243تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کساردن.

[کُ دَ] (مص) گساردن(1) به معنی غم خوردن و باده خوردن باشد لاغیر و با گاف فارسی به معنی گذاشتن. (برهان). خوردن. (از ناظم الاطباء). || تحمل کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به گساردن شود.
(1) - صحیح گساردن است. رجوع به گساردن شود.

کسارنده.

[کُ رَ دَ / دِ] (نف) گسارنده. به معنی کسار است که غم خورنده و باده خورنده باشد. (برهان) (آنندراج). خورنده. (ناظم الاطباء). || تحمل کننده. (ناظم الاطباء). رجوع به گسارنده شود.

کسارة.

[کُ رَ] (ع اِ) ریزه و شکسته از چیزی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کسار شود.

کساسرة.

[کَ سِ رَ] (ع اِ) جِ کسری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کسری شود.

کسافت.

[کَ فَ] (از ع، اِمص) گرفتگی آفتاب و ماه. || تاریکی. || دردی. (ناظم الاطباء).

کسال.

[کَ] (ص) در حاشیهء مثنوی این لفظ به معنی دور و جدا نوشته شده است و در لطائف و غیره یافت نشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). ظاهراً صحیح کلمه گسال است. (از غیاث اللغات).

کسالا.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان هیربخش مرکزی شهرستان اردبیل، کوهستانی است و 897تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسالت.

[کَ لَ](1) (ع اِمص) کاهل شدن. (آنندراج) (غیاث اللغات). کاهلی. (دهار). گرانی در حرکت و سستی و آهستگی و سنگینی. || درماندگی و خستگی. || بیماری و رنجوری. آزردگی. دلتنگی. دلگیری. || گرفتگی و دل شکستگی. || آشفتگی. پریشانی. (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول عامه به کسر کاف است.

کسالت داشتن.

[کَ / کِ لَ تَ] (مص مرکب) بیمار بودن. رنجور بودن.

کسالی.

[کُ / کَ / کِ لا / کَ لی] (ع ص، اِ)جِ کَسلان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی).

کسان.

[] (اِخ) تلفظی از کلمهء کاشان، شهر معروف ایران. (تاریخ ادبیات براون ج3 ص423).

کسانق.

[کَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. کوهستانی و معتدل است و 681تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسانوقراطیس.

[کِ] (اِخ)(1) اکسانو قراطس. کسانو قراطس. از شاگردان افلاطون بوده است. (یادداشت مؤلف).
(1) - Xenocrate.

کسانه.

[کَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ) دیگری. دیگران. غیر. آنکه خودی نیست. اجنبی. (یادداشت مؤلف) :
بیدار و هشیوار مرد ننهد
دل بر وطن و خانهء کسانه.ناصرخسرو.
آمدنی اندرین سرای کسانند
خیره برون شو از این سرای کسانه.
ناصرخسرو.
نبینی همه خویشتن را نشسته
غریب و سپنجی بخانهء کسانه.ناصرخسرو.
|| آدمی و انسانی و مانند انسان. || انسانیت و مروت. (ناظم الاطباء).

کساوی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کساء. کسائی. (یادداشت مؤلف). رجوع به کسائی و کساء شود. || (اِ) لباسها و پوشاکها.

کسایون.

[] (اِخ) نام دختر صور ملک کشمیر که بخواهندگی و فرمان رستم نخستین بار بهمن پسر اسفندیار به زنی گرفت و بسبب توطئه ای او را کشت. (مجمل التواریخ و القصص ص53).

کس ء .

[کَسْءْ] (ع اِ) پاره ای از شب. ج، کُسوء. (ناظم الاطباء). کس ء من اللیل؛ ای قطعة منه. (اقرب الموارد). || کس ء کل شی ء و کسوءه؛ مؤخره. ج، اکساء. (اقرب الموارد). قدمنا فی اکساء رمضان؛ ای فی اواخره. (اقرب الموارد).

کس ء .

[کَسْءْ] (ع مص) در پی کسی رفتن و متابعت او کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال مر فلان یکساهم؛ ای یتبعهم. (از اقرب الموارد). || از پس راندن ستور یا در پی ستور دیگران راندن. (ناظم الاطباء). راندن ستور بر اثر دیگری. (از اقرب الموارد). || چیره شدن گروهی بر گروه دیگر در خصومت. || به شمشیر زدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کس ء .

[کُسْءْ] (ع اِ) دنبالهء چیزی. ج، اَکساء. || رکب کسأه؛ بر گردن آن افتاد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسب.

[کُ] (ع اِ) کنجارهء روغن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ثفل روغن و عصارهء آن و معرب است. (از اقرب الموارد). نخالهء هرتخمی که روغن آن را گرفته باشند. (یادداشت مؤلف). کنجاره. (دهار). کنجارهء روغن و آن ثفل روغن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). کسبه. (از برهان) :
قوم گفتندش که هین اینجا مخسب
تا نکوبد جانستانت همچو کسب.مولوی.
گروهی چو گاوان پروارخسب
تهی مغز و آکنده پیکر ز کسب.
حاج سیدنصرالله تقوی (از هنجار گفتار).

کسب.

[کَ / کِ] (ع مص) ورزیدن. (از منتهی الارب). طلب روزی کردن و ورزیدن برای اهل خود. (ناظم الاطباء). الفغدن. الفنجیدن. (یادداشت مؤلف). روزی جستن و رسیدن به روزی. (منتهی الارب). || سود بردن از مالی. (از ناظم الاطباء). طلب کردن و سود بردن مال و علم را. (از اقرب الموارد). جلب نفع و دفع ضرر و این فعل برای خدای تعالی بکار نرود که او منزه از جلب نفع و دفع ضرر است. (از تعریفات). || جمع کردن. (از اقرب الموارد). گرد آوردن. (آنندراج) (از منتهی الارب). حاصل کردن. (غیاث اللغات). جمع کردن چیزی را و فراهم آوردن آنرا. (از ناظم الاطباء). || چیزی به مشقت پیدا کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ص81). بدست آوردن با رنج. || ورزانیدن کسی را مال (منتهی الارب) (آنندراج). ورزانیدن کسی را با سود برد از مال. (ناظم الاطباء). حاصل کردن چیزی کسی را. (تاج المصادر بیهقی). کسب کردن و حاصل کردن چیزی کسی را. (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). و این فعل با دو مفعول متعدی شود گویند کَسَبَ زیداً مالا و علماً. (از اقرب الموارد).

کسب.

[کَ / کِ] (ع اِ) ورز. یقال فلان طیب الکسب؛ یعنی فلان پاک ورز است و حلال است کسب فلان. (از ناظم الاطباء).

کسب.

[کَ] (ع اِمص) تحصیل معاش و رزق با زحمت و محنت. (ناظم الاطباء). طلب روزی : هرکه از کسب... اعراض نماید نه اسباب معیشت خویش تواند ساخت و نه دیگران را در تعهد تواند داشت. (کلیله و دمنه). مثال این همچنان است که مردی در حد بلوغ سرگنجی افتد... خرمی بدوراه یابد و در باقی عمر از کسب فارغ آید. (کلیله و دمنه). || طلب کردن. ورزیدن. ورز و تحصیل با سعی و کوشش و محنت. (ناظم الاطباء). کوشش برای به دست آوردن چیزی : بر مردمان لازم است که در کسب علم کوشند. (کلیله و دمنه). پسندیده تر افعال و اخلاق مردمان تقوی است و کسب مال از وجه حلال. (کلیله و دمنه). حرص تو در طلب علم و کسب هنر مقرر. (کلیله و دمنه). پس از بلوغ غم مال و فرزند... و شره کسب در میان آید. (کلیله و دمنه). آدمی در کسب آن چون کرم پیله است. (کلیله و دمنه). صاحب همت روشن رای را کسب معالی کم نیاید. (کلیله و دمنه). حلاوت عاجل او را از کسب خیرات... باز دارد. (کلیله و دمنه).
خرد که ملهم غیب است بهر کسب شرف
ز بام عرش صدش بوسه بر رکاب زده.
حافظ.
تحصیل عشق و رندی آسان نمود اول
جانم بسوخت آخر در کسب این فضایل.
حافظ.
-کسب هوا؛ کنایه از نشستن در خانه های سرد و سیر کردن در امکنهء بارده تا باد سرد از آن کسب کنند برای ازالهء گرمی و وصول فرح به طبیعت. (آنندراج). هواخوری :
مست تو پابرهنه به دریا حباب وار
بر روی آب گردد و کسب هوا کند.
محمد قلی سلیم (از آنندراج).
صبح است به که رو به چمن چون صبا کنم
کسب هنر گذارم و کسب هوا کنم.
طالب آملی (از آنندراج).
- || کام طلبی. رسیدن بخواهش دل :
بین که در باغ جهان خاقانی
از پی کسب هوا آمده ای.خاقانی.
شرم بادت که به گلزار جهان
از پی کسب هوا آمده ای.
جلال اسیر (از آنندراج).
|| تجارت. (ناظم الاطباء). || هنر و پیشه. (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). فن و صنف و حرفه و شغل و کار و بار. (ناظم الاطباء). شغل. پیشه. کار. حرفه : از کسب و صرف اعراض نمودند. (کلیله و دمنه).
نیست کسبی از توکل خوبتر
چیست از تسلیم خود محبوبتر.مولوی.
مکرها در کسب دنیا بارد است
مکرها در ترک دنیا وارد است.مولوی.
لقمه ای کان نور افزود و کمال
آن بود آورده از کسب حلال.مولوی.
-امثال: کسب کن تا کاهل نشوی. روزی از خدا خواه تا کافر نشوی. (جامع التمثیل).
|| عمل با ید. (ناظم الاطباء). کار با دست. ورزش. (یادداشت مؤلف).
- کسب دست؛ عمل با دست. تحصیل روزی با کار یدی : علویان اگر مالی و ملکی دارند به کسب دست و رنج بدست آورده اند. (کتاب النقض ص476).
|| (ص) اکتسابی. کسبی :
کسان را درم داد و تشریف و اسب
طبیعی است اخلاق نیکو نه کسب.
سعدی (بوستان).
|| (اِمص) نزد اشاعره عبارت است از تعلق قدرت عبد و ارادهء او به فعل مقدور و می گویند افعال عبد واقع می شود به قدرت خدای تعالی و قدرت ایشان را تأثیری در آن نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1243) :
به توکل زیم اکنون نه به کسب
که رضا صبر فزایست مرا.خاقانی.

کسب.

[کَ] (اِ) نوعی خرما در جیرفت. (یادداشت مؤلف).

کسبا.

[] (اِخ) شهرکی است با نعمت میان پارس و اسباهان. (حدود العالم).

کسبان.

[] (اِخ) شهری است به ناحیت کرمان با چاههای بسیار که آب از آن خورند و کشت و برز برآب چاه کنند و نعمتی فراخ و هوائی معتدل دارد. (از حدود العالم).

کسبایر.

[کَ یِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان بجنورد. مرکز آن قریهء بدرانلو است که در 18هزارگزی شمال باختری بجنورد قرار دارد. از 41 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 24655تن جمعیت دارد. هوای دهستان سردسیر است و آب آنجا از چشمه سار و قناتها تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کسب اندوز.

[کَ اَ] (نف مرکب) کسب اندوزنده. مال ورز.

کسب اندوزی.

[کَ اَ] (حامص مرکب)عمل کسب اندوز که از کار و حرفه اندوخته کند. اندوختن با ورزیدن و اشتغال. مال ورزیدن :
به زور و زرق کسب اندوزی خویش
نشاید خورد بیش از روزی خویش.نظامی.

کسبت.

[کِ بَ] (اِ) تپنگو و یا غلافی که حجام و یا فصاد ابزارهای خود را در آن نگاه می دارد. (ناظم الاطباء). || قطعه ای از چرم که شخص سقا برکنار چپ خود آویزان کند و مشک آبرا به روی آن در دوش گیرد. (ناظم الاطباء).

کسبت نامه.

[کِ بَ مَ / مِ] (اِخ) نام کتابی در سرگذشت حجام و فصاد. (ناظم الاطباء).

کسبج.

[کُ بُ] (معرب، اِ) کنجارهء روغن معرب کسبه است. (منتهی الارب) (آنندراج). مأخوذ از کسبهء فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). معرب کسبه است و آن ثفل دهن سمسم است که به فارسی کنجاره نامند. (فهرست مخزن الادویه). کنجارهء عصارهء روغن و ثفل آن. (از اقرب الموارد). رجوع به کسبه و کسب شود.

کسبخ.

[کَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. جلگه و معتدل و مرطوب و 1042تن سکنه دارد و از نهر خمام که منشعب از سفید رود است آبیاری می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کسبر.

[کُ بَ] (ع اِ) دستیانه از عاج مانند دست برنجن.ج، کَسابِر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کسبر.

[کُ بُ] (اِ) به یونانی زفت را گویند و آن صمغ مانندی باشد سیاه که بر سر کچلان و کشتی و جهاز چسبانند. (برهان) (آنندراج).

کسبر.

[] (اِ) به سریانی اسم سوسن ابیض هندی است. (فهرست مخزن الادویه).

کسبرج.

[کَ بَ رَ] (اِ) کسپرج. لؤلؤ. رجوع به کسپرج و لؤلؤ شود.

کسبرو.

[کَ سِ] (اِ) بیخ رستنی هندی است که در آبها مثل نیلوفر بروید. (یادداشت مؤلف).

کسبرة.

[کُ بُ / بَ رَ] (ع اِ) گشنیز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گشنیز و آن رستنی باشد معروف که تازهء آن را در آش بیمار کنند و خشک آن را با نبات بسایند و بخورند. گویند چهل آب گشنیز مهلک و کشنده است. (از برهان). کزبره. (فهرست مخزن الادویه).

کسب کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)ورزیدن. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). کوشش کردن و تحصیل نمودن. (ناظم الاطباء). الفغدن. الفنجیدن. (صحاح الفرس) (یادداشت مؤلف). اکتساب. حاصل کردن. بدست کردن. (یادداشت مؤلف). اقتراف. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر). جرح. (ترجمان القرآن) :
انفقوا گفته ست پس کسبی بکن
زانکه نبود خرج بی دخل کهن.مولوی.
رو توکل کن تو با کسب ای عمو
جهد می کن کسب می کن موبمو.مولوی.
گر توکل می کنی در کار کن
کسب کن پس تکیه بر جبار کن.مولوی.
کار بخت است آن و آن هم نادر است
کسب باید کرد تا تن قادر است.مولوی.
آن خسروان که نام نکو کسب کرده اند
رفتند و یادگار از ایشان جز آن نماند.
سعدی.
رجوع به کسب شود.

کسبنا.

[] (اِ) اسم هندی عصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

کسبند.

[کُ بَ] (اِ) تنگ. کمربند. (ناظم الاطباء).

کسب نمودن.

[کَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کسب کردن. تحصیل کردن. بدست کردن. بدست آوردن :
آنچه تو کسب نمایی ز برای دگریست
آسیا را چه ذخیره ست ز چندین تک و دو.
ظهیرفاریابی.
رجوع به کسب کردن شود.

کسبور.

[کَ] (اِ) ثمرهء درخت بطم. حبة الخضراء. (بحر الجواهر). خنجک. بطم. (یادداشت مؤلف). رجوع به حبة الخضراء و بطم شود.

کسبوی.

[کَ بَ وی] (ص نسبی) منسوب است به کسبه که از قراء نسف است. (الانساب سمعانی) :
از فعل زشت و سیرت ناخوب همسری
با دیو ابو المظفر خرکنک کسبوی.سوزنی.
رجوع به کسبه شود.

کسبة.

[کَ بَ] (ع اِ) از اعلام ماده سگان است. (منتهی الارب). علم است مر ماده سگ و یا ماده گرگ را. (ناظم الاطباء).

کسبة.

[کِ بَ] (ع مص) ورزیدن. || (اِ) هیئت ورزیدن، یقال فلان طیب الکسبة؛ ای الکسب. (منتهی الارب) (آنندراج). نوع و هیئت ورزیدن. || ورز و کسب. (ناظم الاطباء).

کسبة.

[کَ سَ بَ] (ع ص، اِ) جِ کاسب. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). مردمان کاسب ورزنده. (ناظم الاطباء). پیشه وران. رجوع به کاسب شود.

کسبه.

[کُ بَ / بِ] (اِ) کسب. کنجاره را گویند و آن باقیمانده و ثفل تخمهایی باشد که روغن آن را گرفته باشند. (برهان). ثفل چیزی باشد روغن گرفته. (انجمن آرا) (از آنندراج). کنجاره. (جهانگیری) (صحاح الفرس). کنجار. (صحاح الفرس). آنچه از چیزی بر جای ماند آنگاه که روغن آن بیرون کنند چون کنجد و بادام و کرچک و امثال آن. کنجاله. کنجال. (یادداشت مؤلف). رجوع به کسب شود.

کسبه.

[کُ بَ] (اِخ) نام قریه ای از نخشب است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به مادهء بعد شود.

کسبه.

[کَ بَ] (اِخ) جایی است [ به ماوراءالنهر ] با کشت و برز بسیار. (حدود العالم). قریه ای است از قرای نسف دارای منبر و بازار و نسبت بدان کسبوی باشد. (یادداشت مؤلف) (از معجم البلدان) :
از فعل زشت و سیرت ناخوب همسری
با دیو ابوالمظفر خرکنک کسبوی
با دیو ابوالمظفر کسبه بحق و داد
سیب دو نیم کرده و گوز دو پهلوی.سوزنی.
رجوع به کسپه شود.

کسبه.

[] (اِ) ابن عرس است. (فهرست مخزن الادویه).

کسبی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کسب. آنچه شخصی از کسب و ورز و جد و جهد تحصیل کرده باشد. (ناظم الاطباء). مکتسب. (یادداشت مؤلف). آنچه به وسیلهء سعی و کوشش و مهارت بدست آرند. مقابل فطری. (فرهنگ فارسی معین) :
شاه را ایران و توران کسبی و میراثی است
کسبی از تیغ و فرس میراثی از افراسیاب.
سوزنی.
محبت یا فطری بود یا کسبی. (اوصاف الاشراف). رجوع به کسب شود. || روسپی و فاحشه و قحبه. (ناظم الاطباء).

کسبی باز.

[کَ] (نف مرکب) روسپی باره و زناکار. (ناظم الاطباء).

کسبی بازی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل کسبی باز. || روسپی گری. (ناظم الاطباء).

کسبی خانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب)خیرخانه. جنده خانه. زناخانه. (ناظم الاطباء).

کسپرج.

[کَ پَ رَ] (اِ) کسبرج. مروارید که عربان لؤلؤ گویند. (آنندراج). لؤلؤ و مروارید. (ناظم الاطباء) :
حقهء یا کند پر از کسپرج
گر بندیدی لب و دندانش بین.
رضی الدین لالای غزنوی (از آنندراج).
رجوع به مروارید و لؤلؤ شود.

کسپوی.

[کَ پَ وی] (ص نسبی) نسبت به کسپه است از قراء نخشب :
سراطبا استاد کسپوی کو هست
ز پشت هفت پدر اوستاد هفت اقلیم.سوزنی.
رجوع به کسبه شود.

کسپه.

[کَ پَ] (اِخ) از قراء نخشب است. (یادداشت مؤلف).

کسپه.

[کُ پَ / پِ] (اِ) ارده. کنجاره. (یادداشت مؤلف). رجوع به کسب و کسبه شود.

کسپین.

[کَ یَ] (اِخ) دریای خزر. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص447). دریای خزر که در زبانهای اروپائی کسپین(1) خوانده می شود. (از فرهنگ ایران باستان ص291). رجوع به کلمهء خزر شود.
(1) - Caspiene.

کسپیوس.

[کَ] (اِخ)(1) نام لاتینی سلسلهء کوههایی است که میان ارمنستان و ماد و خراسان دانسته شده و با نام قزوین (کشوین) پیوستگی دارد. (از فرهنگ ایران باستان ص391). و نیز رجوع به فرهنگ ایران باستان شود.
(1) - Caspius.

کست.

[کَ] (ص) فضیح و شرم آور. || چرکین و ناپاک. || فرومایه. (ناظم الاطباء). || گست. زشت. (اوبهی). نازیبا. (یادداشت مؤلف) : اگر بهتر نگریسته شود خبث عقیدت او در طلعت کست... مشاهدت افتد. (کلیله و دمنه).
گنجی و کتابی و جوینی و گلیمی
هست ابن یمین را خوش اگر نزد تو کست است.
ابن یمین.
دلبرا دو رخ تو بس خوبست
ارچه با یار کار کردی کست.
؟ (از اوبهی).
رجوع به گست شود.

کست.

[کَ] (اِ)(1) یک قسم گوهر آبی رنگ مایل به سرخی. (ناظم الاطباء).
(1) - Kust.

کست.

[کُ] (ع اِ) داروئی است که قسط نیز گویند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به کسط شود.

کست.

[کُ] (اِ) در زبان پهلوی به معنی جهت و سمت و ناحیه بوده است و ماداکست یعنی ناحیهء مد. (یادداشت مؤلف). کوست. به معنی طرف و سوی و جهت و ناحیه و حومه و ایالت. (فرهنگ پهلوی فره وشی ص274). کست در پهلوی به معنی سو و کنار و در فارسی نیز کشت یا کست [ کُ ] به همین معنی است چنانکه در لاتینی کستا(1)و در السنهء انگلیسی و آلمانی و فرانسه کست(2) و کست(3)و کت(4) از همین ماده است و نیز کلمات کستی و کشتی گیر و برگستوان و غیره. (خرده اوستای پورداود ص67). و نیز رجوع به خرده اوستا شود.
- کست اپاختر؛ در پهلوی به معنی طرف شمال است. (خرده اوستا ص67).
- کست خوراسان؛ در پهلوی به معنی طرف مشرق است. (خرده اوستا ص67).
- کست خوروران؛ در پهلوی به معنی طرف مغرب است. (خرده اوستا ص67).
- کست نیمروچ؛ در پهلوی به معنی طرف جنوب است. (خرده اوستا ص67).
(1) - Costa.
(2) - Coast.
(3) - Kuste.
(4) - Cote.

کست.

[کُ] (اِ) کلم. (ناظم الاطباء).

کست.

[کِ] (جمله استفهامی) مخفف که است. (ناظم الاطباء). کیست. رجوع به که و کیست شود.

کست.

[کُ] (اِخ) از دانشمندانی است که نقشهء تخت جمشید را ترسیم کرد و حجاریهای جالب کشف و طرح نمود. (از ایران باستان ج1 ص56).

کستاج.

[کَ] (اِ) کاسنی را گویند و آن رستنی باشد دوایی که آن را هندبا خوانند. (آنندراج).

کستاریکا.

[کُ] (اِخ)(1) یکی از جمهوریهای آمریکای مرکزی است که میان کشورهای پاناما و نیکاراگوا و اقیانوس کبیر و اقیانوس اطلس واقع شده است. مساحت آن 51000کیلومتر مربع و جمعیت آن نزدیک به 2 میلیون تن است. زبان مردم کستاریکا اسپانیولی است و محصول عمدهء آن موز و قهوه و نیشکر و آناناس است. پایتخت آن شهر سان خوزه(2) می باشد.
(1) - Costarica.
(2) - Sanjose.

کستانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) کستنه. ظاهراً از کلمهء لاتینی کستانه(1) مأخوذ است. شاه بلوط. (یادداشت مؤلف).
(لاتینی)
(1) - Castanea (فرانسه) Lachataigne.

کستانه.

[کُ نَ] (اِخ) قریه ای است بین ری و ساوه و قسطانی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).

کست برکست.

[کُ بَ کُ] (اِ مرکب)معرب کشت بر کشت و گشت برگشت. رجوع به گشت برگشت شود.

کستبزود.

[کَ تَ] (معرب، اِ مرکب) معرب کاست و افزود. کاست و فزود. کستفزود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کاست و افزود شود.

کستبزود.

[کَ تَ] (معرب، اِ مرکب) نام دیوانی بوده است و آن معرب کاست و فزود است. (یادداشت مؤلف).

کستبلا.

[] (اِ) به هندی بزرقطونا است. (فهرست مخزن الادویه).

کستج.

[کَ تَ] (اِ) بقول ابن المقفع یکی از خطوط سبعهء ایران قدیم است که مرکب از 28حرف بود و با آن عهود و موریه و قطائع را می نوشتند و نقوش نگین ها و طراز جامه ها و فرشها و سکهء دنانیر و درهم آنان نیز بدین خط بوده است. (الفهرست چ مصر ص20). گشتک. (یادداشت مؤلف). رجوع به گشته و گشتک شود.
- نیم کستج؛ از خطوط هفتگانهء ایران قدیم مرکب از 28 حرف و با آن طب و فلسفه و امثال آن را می نوشتند. (الفهرست چ مصر ص20). نیم گشته.

کستج.

[کُ تَ] (معرب، اِ) بند پشتواره مانند از پوست خرما معرب است. (منتهی الارب). بند پشتواره که از لیف خرما سازند و مأخوذ از فارسی است. (ناظم الاطباء). || رشته ای ستبر به قدر انگشت از پشم که ذمی بروسط جامه می بندد و آن غیر از زنار است که از ابریشم بافته می شود. (از تعریفات جرجانی). رشته ای ستبر که اهل کتاب بالای جامه و زیر زنار می بندند و معرب کستی است (یادداشت مؤلف). رجوع به کستی و کشتی شود.

کستر.

[کَ تَ] (اِ) خاری باشد سیاه و آن را بسوزانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

کستفزود.

[کَ تَ] (معرب، اِ مرکب)کستبزود معرب کاست و افزود. کاست و فزود. در اصل کاست و افزود بود و کستفزود دیوانی را گویند که ارباب خراج در او آنها را نگاه دارد. (نفائس الفنون).

کستل.

[کُ تَ] (اِ) جعل و سرگین گردانک را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جعل و سرگین گردانک شود.

کستن.

[کُ تَ] (مص) کوفتن. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). || گرفتن. || کمربند بستن. (ناظم الاطباء).

کستنه.

[کَ تَ نَ / نِ] (اِ) شاه بلوط. ابوفروه. (یادداشت مؤلف). کستانه. رجوع به کستانه شود.

کستو.

[کُ تَ] (اِخ) قریه ای است فرسنگی کمتر میانهء شمال و مغرب فرک. (فارسنامهء ناصری).

کستوان.

[کَ تُ] (ع اِ) اسطبل. (المصادر زوزنی). اسطبل و کلمهء فارسی است. ج، کستوانات. (از اقرب الموارد). || در افسانه های عامیانهء دورهء صفویه معنی «زشتی» می دهد ولی نمی دانم چگونه زشتی باشد. (یادداشت مؤلف).

کستوری.

[کَ تَ] (اِ) اسم هندی مشک است. (فهرست مخزن الادویه). || نوعی از زبد البحر را نامند که بسیار ضخیم است. (فهرست مخزن الادویه).

کستونی.

[ ] (اِ) ظاهراً نوعی پارچه است :
ز تن جامه و کدروئی کزی
ز کستونی و برکجین و قزی.
نظام قاری (دیوان البسه ص182).

کسته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف) کوفته. (ناظم الاطباء). || (اِ) غلهء کوبیده باشد که هنوزش پاک نکرده باشند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). غله و برنج کوفته که هنوز پاک نکرده و کاه و پوست آن را نگرفته باشند. (ناظم الاطباء). || به فارسی عصی الراعی است. (فهرست مخزن الادویه). رستنیی که سرخ مرد و به تازی عصی الراعی نامند. (ناظم الاطباء). سرخ مرد را نیز گویند و آن رستنیی باشد به سیاهی مایل که عربان عصی الراعی خوانند. (برهان). || بقلهء یمانیه که به هندی چولای نامند و گفته اند که آذان الغز است. (فهرست مخزن الادویة).

کستهم.

[کُ تَ] (اِخ) گستهم. رجوع به گستهم شود.

کستی.

[کُ] (اِ) به معنی کشتی باشد و آن چنان است که دو کس برهم چسبند و یکدیگر را برزمین زنند و اصل این لغت کستی است چه از کستن مشتق است که به معنی کوفتن باشد و چون در فارسی سین بی نقطه و شین نقطه دار بهم تبدیل می یابند بنابر آن کشتی خوانند. (برهان). به معنی کشتی مشهور است و اصل این لغت از کوفتن است چه دوتن بریکدیگر چسبند و هرکه قوی تر و غالب باشد دیگری را بر زمین کوبد و کوفته کند به تغییر السنه سین به شین تبدیل یافته است. (آنندراج) :
غم و تیمار گویی هست با جانم به کستی در
ز درد و غم شوم هزمان به دین خودپرستی در.
قطران (از آنندراج).
پیل زوری که چون کند کستی
بند او پیل را دهد سستی.
مسعودسعد (از آنندراج).
دستم گرفت و افکند ناگه بزیر پایم
پس گفت خیز و بنما این چابکی و چستی
فریاد من رس اکنون کز دستهای بسته
با چون فلک حریفی باید گرفت کستی.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
رجوع به کستی کردن شود.
|| به معنی زنار هم آمده است و آن ریسمانی باشد که ترسایان و هندوان بر کمر بندند و گاهی هم برگردن افکنند. (برهان). به معنی زنار است و آن در اصل کشتی بوده برخلاف کستی. (آنندراج). کشتی. (حاشیهء برهان چ معین). از پهلوی کستیک(1) مأخوذ است و کلمهء اخیر غالباً در گزارش پهلوی اوستا و در کتابهای پهلوی به معنی کمربند مخصوص زرتشتیان استعمال شده، از آن جمله در تفسیر بند دوازدهم فرگرد شانزدهم و بندهای یکم تا نهم فرگرد هیجدهم وندیداد و فصل بیست و چهارم بند بیست و دوم و فصل سی ام بند سی ام بندهشن. کلمهء مزبور از مادهء کست(2)مشتق است که در پهلوی به معنی پهلو، سوی، جانب و کنار است و در پارسی نیز کشت و کست بهمین معنی آمده. در اشعار پارسی کستی هم به معنی کشتی و مصارعه و هم به معنی کمربند مخصوص زرتشیان آمده است. کستی را زرتشتیان «بند دین» نیز گویند و معرب آن کستیج و کستک و کشتیج است. این کستی از 72 نخ از پشم سفید گوسفند تهیه می گردد و آن باید بدست زن موبدی بافته شود. 72 نخ به شش رشته قسمت شده و هر رشته 12 نخ دارد. عدد 72 اشاره است به 72 فصل یسنا که مهمترین قسمت اوستاست و 12 اشاره است به دوازده ماه سال و 6 اشاره است به شش گهنبار که اعیاد دینی سال باشد. کستی را باید سه بار بدور کمربندند و این نیز به عدد سه اصل مزدیسنا: منش نیک، گوش نیک و کنش نیک می باشد. هر زرتشتی پس از سن هفت سالگی موظف است که کستی را به دور کمر بندد. (مزدیسنا ص243، 252).
کستی هرقل به تیغ هندی بگسل
بر سر قیصر صلیب ها همه بشکن.
فرخی (از آنندراج).
ریسمان سبحه بگسستند و کستی بافتند
گوهر قندیل بشکستند و ساغر ساختند.
خاقانی (از آنندراج).
|| ریسمان را نیز گویند که کشتی گیران خراسان بر کمر بندند و در عرف ایشان زنار خوانند و معرب آن کشتیج است و کستین هم به نظر آمده است. (برهان). ریسمانی که کشتی گیران خراسان برکمر بندند. (ناظم الاطباء).
(1) - Kostik.
(2) - Kost.

کستی بستن.

[کُ بَ تَ] (مص مرکب)بستن کستی بر کمر. کستی به دور کمر بستن و کستی، بندی مخصوص است. رجوع به کستی شود.

کستیج.

[کُ] (معرب، اِ) کستی و آن ریسمانی باشد گنده که آن را ذمیان بر میان بندند سوای زنار و معرب است. (آنندراج). کمربند که اهل ذمه بر کمر بندند. (ناظم الاطباء). ریسمانی گنده بقدر انگشت از پشم که ذمیان روی جامه بندند و این سوای زنار است که از ابریشم بافند. ج، کستیجات و معرب است. (از اقرب الموارد). رجوع به کستی و کست شود.

کستی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب)کشتی گرفتن. مصارعت :
پیل زوری که چون کند کستی
بند او پیل را دهد سستی.مسعودسعد.
رجوع به کشتی گرفتن شود.

کستیمه.

[کَ مَ / مِ] (اِ) یک قسم خاری که شتر آن را به رغبت خورد. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء).

کستین.

[کُ] (اِ) کمربند. (ناظم الاطباء). کستی. (از برهان). رجوع به کستی شود.

کسجین.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوج تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه، کوهستانی است با 415 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسح.

[کَ] (ع اِمص) عجز و درماندگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عجز. (اقرب الموارد).

کسح.

[کَ] (ع مص) روفتن خانه را. (از منتهی الارب) (از آنندراج). روفتن خانه را و جاروب کردن. (ناظم الاطباء). || رندیدن و ربودن باد خاک را و روفتن زمین را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). روفتن باد خاک را از زمین. (از اقرب الموارد). || پاک کردن چاه و مانند آنرا. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کندن و بردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || برجای ماندگی و سنگینی در دست و پای. (از اقرب الموارد). || ما اکسحه؛ چه گران و سنگین است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سنگین بودن یک پای در رفتن که در هنگام رفتن آن را بر زمین کشد. (از اقرب الموارد).

کسح.

[کُ] (ع اِ) جِ کُسحان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جِ اکسح. (ناظم الاطباء).

کسح.

[کَ سِ] (ع ص) آنکه از وی اعانت خواهند و او اعانت نکند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه از وی یاری خواهی و او ترا یاری نکند. (از اقرب الموارد).

کسحاء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکسح. برجای مانده. (ناظم الاطباء). رجوع به اکسح شود.

کسحان.

[کَ] (ع ص) شل و برجا مانده. اکسح. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). ج، کُسحان. لنگ. (منتهی الارب).

کسحان.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکسح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جِ کَسحان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه الحدیث الصدقة مال الکسحان و العوران. (منتهی الارب). رجوع به اکسح و کَسحان شود.

کسحبة.

[کَ حَ بَ] (ع مص) پنهان رفتن ترسناک. یقال کسحب الخائف، اذا مشی مخفیاً نفسه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رفتن ترسناک پنهان. یقال فلان یَمشی الکسحَبَة. (از اقرب الموارد).

کسد.

[کُ] (ع اِ) قسط است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دارویی که قسط گویند. (ناظم الاطباء).

کسد.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان موگوئی بخش آخوره در شهرستان فریدن. کوهستانی و سردسیر است با 140 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کسر.

[کَ] (ع مص) شکستن چیزی را. || فروخوابانیدن چشم را. || کم تیمارداری کردن شتران را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || پر فراهم آوردن مرغ وقت فرود آمدن، منه: عقاب کاسر. (از منتهی الارب). فراهم آوردن مرغ بالها را و جمع کردن پرهای خود را و ارادهء فرود آمدن کردن و قیل: کسر الطائر جناحیه کسراً، در وقتی گویند که بالها را جهت فرود آمدن بهم منضم کند و چون جناحین را ذکر نکنند گویند کسر الطائر کسوراً. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوتا کردن وساده را و تکیه نمودن بر آن. || یکان یکان فروختن کالا را. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرار دادن گروه را و شکست بر آنها وارد آمدن. (از ناظم الاطباء). هزیمت کردن سپاه را. (از اقرب الموارد). || کسره دادن و به کسر خواندن [ کلمه را ] . (از ناظم الاطباء). الحاق کردن کسره را به حرف. (از اقرب الموارد). || بازگشتن از مراد و مقصود. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). گویند کسرت الرجل عن مراده؛ ای صرفته عنه. (ناظم الاطباء). || نقض کردن و مخالفت کردن وصیت شخصی را، کسر فلان الوصیة. || کسرالشعر؛ لم یقم وزنه. (از اقرب الموارد).

کسر.

[کَ] (ع اِمص) شکست. || شکستگی. رخنه. شکاف. (ناظم الاطباء) :
ز کسری که در طاق کسری فتاد
جهان پایه ای در درستی نهاد.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
|| هزیمت. || حزن. اندوه. || (اِ) حرکت زیر. کسره. (ناظم الاطباء). رجوع به کسره شود. || چیز اندک و بی مزه. || جزء غیر تامی از اجزای واحد مانند نصف و ثلث و عشر و خمس و تسع و مانند آنها. ج، کسور. (ناظم الاطباء).
- کسر حساب؛ آنچه به حصهء تمام نرسد.
|| (اِمص) کمی. قلت. نقصان. کمبود. کسری.
- کسر انبار؛ کمبود غلهء انبار. کمبود از میزان معهود. آن مایه غلهء انبار که از میزان مطلوب و مرقوم به عللی از قبیل کیفیت توزین یا افت و غیره کمی نشان دهد.
- کسر شأن؛ کاستگی مقام و حیثیت و اعتبار :
همچو مستان کز شکست نرخ من خوشدل شوند
دوستان را مطلب افتاده ست کسر شأن ما.
معز فطرت (از آنندراج).
- کسر شأن کسی بودن یا شدن؛ به اعتبار و اهمیت او لطمه وارد آمدن. حیثیت و آبروی او خلل یافتن: کسر شأن من است (یا می شود) که از فلان یاری بخواهم.
- کسر صندوق؛ کم آمدگی موجودی صندوق بسبب اشتباه در شمارش پول و جز آن.
- کسر گداز؛ آنچه از وزن زر و سیم پس از سکه کردن کم آید. (یادداشت مؤلف). کمبود و نقصانی که زر و سیم یا فلز دیگری که از آن سکه خواهند کرد در سکه زدن بیابد.
- کم و کسر؛ کمبود. کمی. نقصان.
- کم و کسر داشتن؛ نقصان و کمبود داشتن.
|| (اِ) در اصطلاح حساب یک جزء از چند جزء واحد. (ناظم الاطباء). چون واحدی را به عددی از اجزای متساوی تقسیم کنیم و یکی از این اجزاء یا چند جزء آن را اختیار نماییم حاصل را کسر گویند. عددی ناقص که بین دو عدد صحیح قرار گیرد. در اصطلاح کسر را به معنی عدد کسری و مقابل عدد صحیح بکار برند و بین کسر و عدد کسری تفاوتی نگذارند. کسر را بدین طریق می نویسند که عددی را که باید تقسیم شود در زیر خطی بنام خط کسری می نویسند و آن را مخرج گویند و عددی را که باید از آن برداشته شود در بالای خط می نویسند و آن را صورت نامند مانند5ج، کسور. جج، کسورات.
- کسر اعشاری؛ اگر واحدی را به ده یا صدیا هزار جزء مساوی تقسیم کنیم و چند قسمت آن را برداریم این کسر را اعشاری گویند. مثلا چوبی را به ده قسمت کنیم و سه قسمت آن را برداریم گویند سه قسمت از ده قسمت را برداشته ایم و آن را چنین نویسند: 3/0 و تلفظ کنند سه دهم. برخهء دهدهی. (فرهنگ فارسی معین).
- کسر متعارفی؛ اگر واحدی را به چند جزء مساوی (غیر اعشاری) قسمت کنیم و یک یا چند جزو آن را برداریم گوییم کسری از واحد برداشته ایم و این کسر را متعارفی نامند. برای نمایش دادن کسر متعارفی خطی افقی کشند و واحدی را که به چند قسمت تقسیم خواهند کرد زیر خط مزبور نویسند و چند قسمت از واحد را که برداشته اند بالای خط مذکور نویسند. مثلاً سیبی را به 4 قسمت نمایند و سه قسمت آن را بردارند کسر را این طور نویسند3(فرهنگ فارسی معین).
- کسر و انکسار؛ فعل و انفعال. فعل و ان ینفعل. (فرهنگ فارسی معین).

کسر.

[کَ / کِ] (ع اِ) پارهء اندام یا اندام تام و وافر یا نیمهء استخوان مع گوشت یا استخوان کم گوشت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || جانب و کرانهء متصل به زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جانب خانه. (اقرب الموارد). || پارهء پایین خیمه یا پارهء فرودین خیمه که بر زمین نوردیده باشد. (منتهی الارب). جزء پایین خیمه و آن جزء از پایین خیمه که بر زمین نوردیده باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال ارفع کسر الخباء. (اقرب الموارد). || کرانه و ناحیه. ج، اکسار و کسور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- کِسر الصحراء؛ هردو جانب دشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
|| استخوان بازو نزدیک آرنج و آن را کسر قبیح هم گویند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). استخوان ساعد نزدیک مرفق کقوله ولو کنت کسرا کنت کسر قبیح. (از اقرب الموارد). کسر قبیح؛ استخوان بازو نزدیک آرنج. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسر.

[کِ سَ] (ع اِ) جِ کِسرَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کسر.

[کَ سَ / کَ سِ] (ع اِ) چیزی که فوق طاقت شخص باشد، یقال اصابه کسر ثم کسر؛ یعنی رسید او را چیزی که طاقت آن نداشت. (ناظم الاطباء).

کسر.

[کُ سُ] (ع اِ) بلندی و پستی یقال ارض ذات کسر، یعنی زمین با بلندی و پستی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

کسر.

[کُسْ سَ] (ع ص، اِ) جِ کاسر و کاسرة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کسر.

[کِ] (اِخ) نام چند قریه در یمن. (ناظم الاطباء).

کسر آصف.

[کَ رِ صِ] (اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو بخش رزن شهرستان همدان. کوهستانی و سردسیر است و 362تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کسر آوردن.

[کَ وَ دَ] (مص مرکب)باقی دار شدن. کمبود یافتن. کمبود پیدا کردن: از پول صندوق صدتومان کسر آورده است.

کسرات.

[کِ / کِ سَ] (ع اِ) جِ کِسرَة. (اقرب الموارد). رجوع به کِسرَة شود.

کسرات.

[کَ سَ] (ع اِ) رجل ذوکسرات و هدرات؛ مردی که در هر چیزی مغبون شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || جِ کسرة. (از اقرب الموارد). رجوع به کَسرَة شود.

کسران.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بالابخش سیردان شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیر است و 80تن سکنه دارد. و دارای معادن زاج سیاه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کسرق.

[کِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد جلگه ای و گرمسیرست و 363تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کسر کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) کم کردن. کاستن.

کسر گذاشتن.

[کَ گُ تَ] (مص مرکب)کم گذاشتن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به کسر و کسر کردن شود.

کسروی.

[کِ / کَ رَ](1) (ص نسبی)خسروی. شاهی. || منسوب به کسری معرب خسرو (هر یک از پادشاهان ساسانی). رجوع به کسری شود. || منسوب به کسری انوشیروان. (فرهنگ فارسی معین) :
احکام کسروی نشنیدی که در سمر
عدلش ز عقل مهلکه پرور نکوتر است.
خاقانی.
(1) - در تداول به فتح اول است.

کسروی.

[کِ / کَ رَ](1) (اِخ) سید احمد فرزند حاج میرقاسم از نویسندگان و مورخان ایران است. در سال 1269 شمسی در تبریز متولد شد. تاریخ دان و آشنا به زبان و ادبیات عرب بود در نوشته هایش کوشش داشت فارسی سره بکار برد. علاوه بر فارسی و عربی زبانهای انگلیسی و فرانسه و روسی هم می دانست و روزنامه ای به نام پرچم منتشر می کرد که ناشر افکار وی و طرفدارانش بود تألیفات وی در حدود 70 مجلد است که از آن جمله تاریخ مشروطهء ایران، تاریخ هجده سالهء آذربایجان، تاریخ پانصدسالهء خوزستان، پیدایش آمریکا، زندگانی من، صوفیگری، بهائیگری، ده سال در عدلیه، در پیرامون اسلام، و شهریاران گمنام را می توان نام برد. وی در 20 اسفندماه 1324 هنگامی که برای توضیح دادن دربارهء پاره ای از نوشته هایش به دادگستری تهران رفته بود به دست دوتن از گروه فدائیان اسلام کشته شد.
(1) - در تداول به فتح اول است.

کسرة.

[کَ رَ] (ع اِ) یک دفعه شکستن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هزیمت. وقعت علیهم الکسرة؛ یعنی هزیمت شدند. ج، کسرات. (از اقرب الموارد). || حرکت زیر و علامت آن. (از اقرب الموارد). حرکت زیر و کسره. (ناظم الاطباء). حرکت زیر حرف و علامت آن «ـِـ» است.

کسرة.

[کِ رَ] (ع اِ) پاره ای از چیزی شکسته. ج، کِسَر، کِسر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطعه ای از شیئی شکسته و منه الکسرة من الخبز. ج، کِسَر، کِسرات، کِسَرات. (از اقرب الموارد). || نوع و هیئت شکستن. (ناظم الاطباء).

کسرة.

[کُ رَ] (ع اِمص) اسم است کسر را. (ناظم الاطباء).

کسره.

[کَ رَ / رِ] (از ع، اِ) کسرة. حرکت زیر. رجوع به کسرة شود.

کسری.

[کِ / کَ ری ی] (ع ص نسبی)منسوب به کسری، یعنی خسروی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و مفتوح و مکسور بودن کاف به سبب نسبت به کِسری و کَسری است. (از اقرب الموارد). رجوع به کِسری و کَسری شود.

کسری.

[کَ را] (ع ص، اِ) جِ کسیر به معنی شکسته شده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کسری.

[کِ را / کَ را] (معرب، اِ) خسرو را گویند. ج، اکاسرة، کساسرة، اکاسر، کسور. (ناظم الاطباء). لقب هریک از پادشاهان عجم. (از برهان) (از آنندراج). لقب پادشاه فارس معرب خسرو یعنی پادشاه پادشاهان و صاحب شوکت بسیار و فراخ ملک. ج، اکاسرة، کساسرة، اکاسر، کُسور علی خلاف القیاس و القیاس کِسرَون. (منتهی الارب). اسم پادشاه فارس چنانکه پادشاه روم را قیصر نامند و ترک را خاقان و یمن را تُبَّع و حبشه را نجاشی و قبط را فرعون و مصر را عزیز و مانند آن، و این معرب خسرو فارسی است و معنایش فراخ ملک است. ج، اکاسرة، کساسرة، اکاسر، کسور است و به قیاس باید کسرون شود و چون کاف مکسور باشد نسبت به آن کِسریّ و کِسرَوی است و مفتوح باشد کَسرَویّ. (از اقرب الموارد).

کسری.

[کِ را] (اِخ) خسرو. نام انوشیروان عادل. (ناظم الاطباء) (برهان). لقب نوشیروان. (آنندراج) خسرو اول :
جزای حسن عمل بین که روزگار هنوز
خراب می نکند بارگاه کسری را.
ظهیر فاریابی.
رجوع به انوشیروان شود.

کسری.

[کِ را] (اِخ) عنوان پرویزبن هرمزبن انوشیروان. خسرو دوم.

کسرینه.

[کَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان کاشمر. جلگه ای و معتدل است و 975 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کسس.

[کَ سَ] (ع اِمص) خردی دندان و کوتاهی آن و برچسبیدگی آن در بنش. (ناظم الاطباء). خردی دندان یا کوتاهی آن یا برچفسیدگی دندان در بن دندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). جِ کُسّ. (اقرب الموارد).

کسستگی.

[کُ سَ تَ / تِ] (حامص)گسستگی. (ناظم الاطباء). رجوع به گسستگی شود.

کسسته.

[کُ سَ تَ / تِ] (ن مف) گسسته. (ناظم الاطباء). رجوع به گسسته شود.

کسط.

[کُ] (ع اِ) دوائی است که آن را قسط گویند و بول و حیض براند و فالج و استرخای اعضا را نافع باشد. (برهان) (آنندراج). قسط. (اقرب الموارد). کسد. || عدالت. (ناظم الاطباء).

کسطال.

[کَ] (ع اِ) کَسطَل. غبار و گرد و خاک. (ناظم الاطباء). غبار. لغتی است در قسطان. (از اقرب الموارد).

کسطان.

[کَ] (ع اِ) پرنده ای است. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء مرادف با کسطال و کسطل و به معنی غبار آمده است.

کسطل.

[کَ طَ] (ع اِ) کسطال. غبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کسطال شود.

کسع.

[کَ] (ع مص) به دست و یا به پیش پای زدن بر دبر کسی. || راندن کسی را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || به درون پایها بردن ماده شتر دنب خود را. (از ناظم الاطباء). در آوردن ناقه دنب را میان هردو پای خود. (آنندراج). || کسعت الناقة بغبرها؛ باقی گذاشتم از شیر آن ماده شتر در پستانش و خواستم که شیر آن زیاد گردد و یا آب سرد زدم بر پس آن ماده شتر تا شیر را بازگرداند در پشت خود و این کار را جهت بسیار شدن شیر آن در سال آینده کنند. (ناظم الاطباء). آب سرد زدن پستان ناقه را تا شیر بازگرداند و به این فعل کثرت و بسیاری شیر آن اراده کنند در سال آینده. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کسعه بما ساءه؛ در پس سخن به سختی رنجانید او را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسع.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکسع و کسعاء. (ناظم الاطباء).

کسع.

[کَ سَ] (ع اِ) سپیدی گردا گرد ثُنّه اسب یعنی مویهای آونگان بر بالای پیوندگاه سم دست یا پای. (ناظم الاطباء). سپیدی اطراف ثنه در دست و پای اسب. (از اقرب الموارد). سپیدی گرداگرد ثنهء اسب و آن مویهای آونگان است بر پیوند سردست و پای اسب و خر و مانند آن بالای سم. (منتهی الارب). || سپیدی زیر دم کبوتر. (ناظم الاطباء).

کسع.

[کُ سَ] (ع اِ) ریزه های نان. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). || (اِخ) نام گروهی از تازیان یمن. (ناظم الاطباء). قبیله ای به یمن و گویند از بنی ثعلبة باشند و از ایشان است غامدبن الحارث الکسعی که به وی مثل زنند در ندامت و گویند هو اندم من الکسعی. (از اقرب الموارد).

کسع.

[کُ سَ] (ع اِ) جِ کُسعَة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به کسعة شود.

کسعاء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکسع. کبوتر ماده ای که پرهای زیر دم آن سپید بود. (ناظم الاطباء). رجوع به اکسع شود.

کسعوم.

[کُ] (ع اِ) به لغت حمیر خر و حمار است. (از ناظم الاطباء). خر، لغت حمیری است و میم زائد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کسعة.

[کُ عَ] (ع اِ) خجک سپید در روی هر چیز. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نقطهء سفید در جبههء هرچیز. (از اقرب الموارد). || پرهای سفید در زیر دم عقاب و دیگر مرغان. (ناظم الاطباء). پرریزهء سپید فراهم آمده زیر دم عقاب و جز آن از مرغان. ج، کُسَع. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ریزه نان. جِ کُسَع. (ناظم الاطباء). || خر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خرانِ کره. (منتهی الارب). کره خر. (ناظم الاطباء). || خران و گاوان کار و خدمت. (منتهی الارب). گاو کار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بنده بدانجهت که رانده شود از عصا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دهش یا ستور که جهت شیر انعام کنند کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || (اِخ) نام صنمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). نام بتی. (ناظم الاطباء).

کسعی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به گروه کسع از اهل یمن و منه المثل ندامة الکسعی. (ناظم الاطباء). کسع حیی است از یمن یا از بنی ثعلبة بن سعدبن قیس عیلان و از آن حی است عامربن حارث یا محارب ابن قیس کسعی که در ندامت به وی مثل زنند، عن الصغانی فال ندمت ندامة الکسعی لمارأت عیناه ما صنعت یداه. (از منتهی الارب).

کسف.

[کَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || پاره کردن و بریدن جامه. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || بد گردیدن حال کسی. || نگونسار کردن چشم را. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عبوس و ترشروی شدن. (از اقرب الموارد). ترشروی شدن و دربارهء بخیل ترشروی گویند: اکسفا و امساکاً. (از ناظم الاطباء). ترشروی شدن، منه المثل اکسفاً و امساکاً؛ یعنی ترشروئی یا زفتی و در حق بخیل ترشروی گویند. (از منتهی الارب). || گرفته شدن آفتاب و ماه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گرفته گردانیدن خدای ماه و آفتاب را، لازم و متعدی هردو آید. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بهتر آن است که در ماه گرفتن خسف و در آفتاب گرفتن کسف بکار رود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || غالب آمدن نور آفتاب بر ستاره ها و دیده نشدن آنها. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و قول جریر که گوید :
«الشمس طالعة لیست بکاسفة
تبکی علیک نجوم اللیل و القمرا»
بنصب النجوم و القمر علی المفعولیة لکاسفة ای لیست تکسف ضوء النجوم مع طلوعها لقلة ضوئها و بکائها علیک و هذا احسن مما قیل فیه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کسف.

[کَ] (ع اِمص) (در اصطلاح عروض) افکندن حرف متحرک را که آخر جزو باشد یعنی مفعولات را مفعولن کردن. (ناظم الاطباء). افکندن حرف متحرک را که آخر جزو باشد فیعود مفعولان الی مفعولن کقوله:
دار لسلمی قد عفا رسمها
و استعجمت عن منطق السائل.
و هو من السریع عروضه و ضربه مطویان مکسوفان و کشف به معجمة تصحیف است یا لغت ردی. (از منتهی الارب).

کسف.

[کِ / کِ سَ] (ع اِ) جِ کِسفَة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کسفة شود.

کسفة.

[کَ فَ] (ع اِ) پاره و قطعه ای از هرچیز. یقال اعطنی کسفة من ثوبک؛ یعنی بده به من قطعه ای از جامهء خود. ج، کِسف، کِسَف. جج، اکساف، کسوف. و گفته اند کسف و کسفة به یک معنی است و من قرأ قوله تعالی «کِسفاً من السماء» (قرآن 26/187). جعله واحداً و من قرأ «کِسَفاً جعله جمعاً. (ناظم الاطباء). قطعه ای از شیئی. ج، کِسف، کِسَف ثم اکساف و کسوف. (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

کسک.

[کَ سَ] (اِ) قلیهء گوشت باشد. (آنندراج) (برهان) (از ناظم الاطباء) :
هرگز نبود خاک به شوری نمک
وز خاک چگونه می بسازند کسک.
عمعق (از آنندراج)(1).
|| نام پرنده ای هم هست سیاه و سفید که او را عکه گویند و به عربی عقعق خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلبه بود یعنی عقعق. (لغت فرس) :
هرگز نبود شکر به شوری نمک
نه گاه شکر باشد چون باز کسک.
محمودی (از لغت فرس)(2).
|| به ترکی به معنی کلوخ باشد. (برهان). کلوخ و پاره ای از خشت و از دیوار شکست خورده. (ناظم الاطباء).
(1) - می نماید که غلبه (غلپه، عکه) که نام دیگر آن گوشت رباست به قلیهء گوشت تصحیف شده و شعر محمودی نیز با تغییراتی به عمعق منسوب گشته باشد. شاید نام شاعر در نسخه ای محذوف بوده است و کلمهء عقعق که آن نیز مترادف غلبه و عکه است به عمعق تغییر یافته و نام سرایندهء شعر پنداشته شده باشد. اختلاف در کلمات شعر نیز از بابت اختلاف حاصل از معنی مصحف است.
(2) - رجوع شود به پاورقی شماره قبل.

کسکاب.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشه شهرستان نیشابور. جلگه است و 144تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران)

کس کار.

[کَ] (اِ مرکب) مردم با کاره و کاردان و کارآزموده و کارآمد. (ناظم الاطباء). اهل کار. کسِ کار. || کس و کار. رجوع به کس و کار شود.
- کس کار داشتن؛ مردم کاری داشتن. (ناظم الاطباء).

کسکاس.

[کَ] (ع ص) کوتاه بالای درشت و ستبر. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

کسکر.

[کَ کَ] (اِخ) شهرستانی که پایتخت آن شهر واسط است. (ناظم الاطباء). رجوع به معجم البلدان یاقوت شود.

کسکس.

[کُ کُ] (ع اِ) نوعی طعام که در مراکش از آرد ارزن سازند. (ناظم الاطباء). طعامی در مصر که از آرد سازند. (از اقرب الموارد).

کسکسة.

[کَ کَ سَ] (ع مص) سخت کوبیدن و کسکسة در لغت بنی تمیم الحاق کردن سین است به کاف خطاب مؤنث در حال وقف یقال: اکرمتکس بجای اکرمتک و بکس بجای بک. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسکک.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. کوهستانی است و 297تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کسکن.

[کَ کَ] (ترکی، اِ) گرز. (ناظم الاطباء). گرزی که با زنجیر یا تسمه به دسته نصب کنند و در فارسی پیازک و پیازی گویند. (آنندراج) :
یلان را گشته نرم از گرز گردن
نهاده سر بسینه همچو کسکن.
ملاوحشی (از آنندراج).

کسگان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان فنوج بخش بمپور شهرستان ایرانشهر، کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی است و 150تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کسگر.

[کَ گَ] (ص مرکب) کاسه گر. سفالگر. (ناظم الاطباء). رجوع به کاسه گر شود.

کسل.

[کِ] (ع اِ) زه کمان نداف چون بکشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زه کمان نداف چون فروکشد از آن. (آنندراج).

کسل.

[کَ سَ] (ع مص) سستی کردن در کار و تنبلی و کاهلی نمودن. (از ناظم الاطباء). سستی کردن و کاهلی نمودن در آنچه که نباید در آن سستی شود. (از اقرب الموارد). || آرمیدن با زن بی انزال و اعتزال کردن و خواهش فرزند نکردن زن. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

کسل.

[کَ سَ] (ع اِمص) سستی و کاهلی در کار. (ناظم الاطباء). سستی و کاهلی. (آنندراج). || فتور در چیزی. (ناظم الاطباء).

کسل.

[کَ سِ] (ع ص) سست و کاهل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || بیمار. (ناظم الاطباء).

کسل.

[کُ سِ] (فعل امر) کلمهء امر یعنی رهاکن و جداکن. (ناظم الاطباء). اما صحیح کلمه گسل است. رجوع به گسل شود.

کسلان.

[کَ] (ع ص) سست و کاهل. ج، کسالی [ کَ لا / کُ لا ] . کِسالی؛ کسلی [ کَ لا ] . (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و کسالی [ کِ لا ] . (ناظم الاطباء).

کسلان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیر چائی بخش ترکمان شهرستان میانه. کوهستانی است و 482 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسلان قیه.

[کَ قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو از توابع قروه در استان کردستان. کوهستانی است و 400تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کسلانة.

[کَ نَ] (ع ص) مؤنث کسلان یعنی زن سست و کاهل. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسلخه.

[کَ سَ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش پهلوی دژ شهرستان گنبدقابوس و 1100تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسلمند.

[کَ سِ مَ] (ص مرکب) (از: کسل + مند) سست و ناتوان و ضعیف || دردمند. بیمار. || کاهل و تنبل. (ناظم الاطباء).

کسلة.

[کَ سِ لَ] (ع ص) مؤنث کسل به معنی زن سست و کاهل. کسلانة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسلی.

[کَ لا] (ع ص، اِ) جِ کسلان. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کسلان شود.

کسلیان.

[کَ سِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سوادکوه شهرستان شاهی است. این دهستان در خاور دهستان زیر آب واقع شده و منطقه ای است کوهستانی و جنگلی هوای آن معتدل و مرطوب است. دهستان از 16آبادی نزدیک بهم تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 3000تن و قراء مهم آن عبارتند از کچید، اتو، لاجیم، بهمنان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کسم.

[کَ] (ع اِ) گیاه خشک بسیار. || (اِخ) نام جایی است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کسم.

[کَ] (ع مص) رنج و سختی کشیدن جهت عیال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ورزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کسب کردن. (از ناظم الاطباء). || برپا کردن کارزار را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). آتش حرب افروختن. (از اقرب الموارد). || بدست شکستن. || مالیدن و پاکیزه کردن چیزی خشک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ریز ریز نمودن و به انگشتان شکستن. (از اقرب الموارد).

کسما.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صومعه سرا در شهرستان فومن. جلگه و معتدل و مرطوب است و 1667تن سکنه دارد. از رودخانهء ماسوله مشروب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کسمائی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کسما.

کسملة.

[کَ مَ لَ] (ع مص) گام نزدیک نهاده رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسمه.

[کَ مَ] (ترکی، اِ) موی چند باشد که زنان از سر زلف ببرند و پیچ و خم داده بر رخسار گذارند. (برهان) (ناظم الاطباء). موی زلف که بر پیشانی ریزد و آن را مقراض کنند (در تداول مردم آذربایجان) :
عروس بخت در آن حجله با هزاران ناز
شکسته کسمه و بر برگ گل گلاب زده.
حافظ.
|| بعضی گویند زلف عملی است و آن را از یال اسب بکنند و بر روی خود گذارند. (برهان). زلف عملی. (ناظم الاطباء). || آن موی سیاهی است که در این زمان زنان عراقی در پیش سر بندند. (برهان) (از جهانگیری) (از ناظم الاطباء). || نان کلیچه را هم گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
کسمه اش نازک چو خوی دلبر است
در لطافت همچو روی دلبر است.
سراج الدین راجی.

کسمه شکستن.

[کَ مَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) پیچ و تاب دادن زلف. (ناظم الاطباء).

کسناج.

[کَ] (اِ) کاسنی. (ناظم الاطباء). کاسنی را گویند و آن رستنیی باشد دوایی که آن را هندبا خوانند. (برهان).

کسندر.

[کَ سَ دَ / کُ سُ دَ / کَ سَ دُ] (ص مرکب) (مرکب از کس + اندر، به معنی دیگر و غیر)(1) ناکس و نااهل را گویند. (برهان) ناکس و نااهل و فرومایه. (ناظم الاطباء).
(1) - به قیاس: پدراندر، مادراندر، دختندر و بنابراین به فتح دال صحیح است.

کس نزان.

[کَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز، کوهستانی و سردسیر است و 1000تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کس نزان.

[کَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیوان درهء شهرستان سنندج. کوهستانی و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کسنک.

[کِ نَ] (اِ) نام غله ای است مابین ماش و عدس و به هردو شبیه است ومقشر کرده به گاو دهند تا گاو را فربه کند و آن را به یونانی ارونس و به عربی رعی الحمام خوانند. (برهان). کرسنه. کرشنه. رجوع به کرسنه شود. گاودانه.

کسنویه.

[کِ نَ وی یِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان یزد، جلگه و معتدل است و 997تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کسنی.

[کَ / کِ] (اِ) مخفف کاسنی و آن گیاهی باشد دوایی و تلخ. (برهان). کاسنی. (ناظم الاطباء) :
روایح کرمت با ستیزه رایی طبع
خواص نیشکر آرد مزاج کسنی را.انوری.
رجوع به کاسنی شود.
- کسنی تلخ؛ کاسنی دشتی. (ناظم الاطباء).

کسنی.

[کِ] (اِ) صمغی است بدبوی که به عربی حلتیث گویند و معرب آن قسنی باشد و به این معنی باکاف فارسی هم آمده است [ گسنی ] . (برهان). انغوزه. حلتیث. (ناظم الاطباء).

کسو.

[کُ] (ص نسبی) زن آزمند آرمیدن با مردان. زن که نگهداشت شرم نکند. زن بدکاره.

کسو.

[کَسْوْ] (ع مص) پوشانیدن جامه را به کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسوء .

[کُ] (ع اِ) کسوء الشی ء، دنبالهء آن چیز. ج، اکساء. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کسی شود.

کسوب.

[کَ] (ع ص) کثیرالکسب. (اقرب الموارد). بسیار ورزنده. (ناظم الاطباء). ورزنده. || (اِ) شی ء، یقال ما له کسوب؛ ای شی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کسوب.

[کَسْ سو] (ع اِ) شی ء، یقال ما ترک کسوبا و لابسوبا؛ ای شیئاً. (اقرب الموارد). ما له کسوب؛ یعنی نیست مر او را چیزی. (ناظم الاطباء). || نام گیاهی است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کسوت.

[کِسْ وَ] (ع اِ) کسوة. رخت و لباس و جامه و پوشاک. (ناظم الاطباء).
- پیش کسوت؛ در اصطلاح زورخانه کاران، تقدم و سبق در پهلوانی کیفاً و زماناً.
- کسوت جان دادن؛ کنایه از خاصیت دادن است. (از ناظم الاطباء) (از برهان).
- || حیات دادن و زنده کردن. (برهان) (ناظم الاطباء).
- کسوت جان کردن؛ کسوت جان دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به کسوت جان دادن شود.
- کسوت کافوری؛ کنایه از برف که کوه و دشت را پوشانیده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).
|| طریقه و روش آرایش. (ناظم الاطباء).

کسوت.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان در کاسعیده بخش چهاردانگه شهرستان ساری. کوهستانی و جنگلی و معتدل و مرطوب است و 210تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کسوتگری.

[کِسْ وَ گَ] (حامص مرکب)پوشیدن. || ترجمه. (ناظم الاطباء).
- کسوتگری کردن؛ ترجمه کردن. (ناظم الاطباء).

کسوج.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان اردستان. جلگه و معتدل است و 108تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کسود.

[کِسْ وَ] (اِ) به معنی خرق است و آن درشتی کردن باشد با مردم. (برهان). درشتی و تندی و بی مهری و بی آزرمی با مردم. (ناظم الاطباء). و ظاهراً برساختهء فرقهء آذر کیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

کسود.

[کُ] (ع مص) کساد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به کساد شود.

کسور.

[کَ] (ع ص) شتر ستبرکوهان یا شتر که بخماند دم خود را بعد برداشتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسور.

[کُ] (ع اِ) جِ کسر[ کَ / کِ ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کسر شود. || پاره ای اعداد مانند نصف و ثلث و ربع و غیره. (فرهنگ فارسی معین). کسرها و عددهای کسری. (ناظم الاطباء). || کمی ها و نقصانها : وجه سیصدهزار دینار کپکی که باز آورده بودند به مدت دوماه بموجب خطوط قضات و امنای مملکت و نویسندگان بی قصور و کسور به صاحبان مال رسانیدند. (ظفرنامهء یزدی، از فرهنگ فارسی معین). || جِ کَسرَة. (ناظم الاطباء)(1). || جِ کسری [ کِ را ] . (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به کسری شود. || شکستگی ها.
- ارض ذات کسور؛ زمین دارای بلندی و پستی و سرازیری و سرابالایی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- کسورالاودیة؛ خمهای رودبار و شعبه های آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). این کلمه واحد ندارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد.

کسور.

[کُ] (ع مص) کسر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به کسر در معنی مصدری شود.

کسور.

[کُ] (از ع، اِ) صرفه و سود. || نگاهداری چیزی و محافظت آن. (ناظم الاطباء).

کسورات.

[کُ] (ع اِ) ججِ کسور و کسر. || جِ کسر. (اقرب الموارد). رجوع به کسر شود.

کسوف.

[کُ] (ع مص) کسف. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کسف شود.

کسوف.

[کُ] (ع اِ) جِ کِسفَة. (ناظم الاطباء). جِ کِسف و کِسَف که این دو جمع کسفة هستند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در نزد فلاسفه کسوف از صفات خورشید است و آن گرفتگی خورشید است هنگامی که در مواجههء با زمین ماه میان آنها حایل باشد. (اقرب الموارد). آفتاب گرفتگی. (ناظم الاطباء). در لغت عرب کسوف به معنی گرفتن آفتاب و گرفتن ماه هردو آمده است ولی در عرف فارسی زبانان کسوف در آفتاب و خسوف در ماه گویند : آفتاب سلطنت او را از وصمت کسوف و صروف و معرت زوال و انتقال محفوظ و مضبوط... (المعجم از فرهنگ فارسی معین).
- کسوف جزئی؛ گرفتن بخشی از آفتاب. مقابل کسوف کلی.
- کسوف کلی؛ گرفتن تمام جرم آفتاب. مقابل کسوف جزئی.

کس و کار.

[کَ سُ] (اِ مرکب، از اتباع) کس کار. خویشان و بستگان و ملازمان و کسانی که در زندگی شخص وارداند و به نحوی به شخص و زندگیش علاقه دارند. (فرهنگ لغات عامیانه جمال زاده). رجوع به کس و ترکیبات آن شود.

کس و کوی.

[کَ سُ] (اِ مرکب، از اتباع)قبیله و خاندان و دوستان (ناظم الاطباء). قوم و خویش.
- بی کس و کوی؛ بی کس و بی یار و معین و مهجور. (ناظم الاطباء).

کسول.

[کَ] (ع ص) زن سست و تنبل. (ناظم الاطباء). زن سست. (منتهی الارب). || جاریة کسول؛ دختر نازپرورده که از مجلس خود بیرون نرود و هو مدح لها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کسوم.

[کَ] (ع ص) درگذرنده در کارها. (ناظم الاطباء). درگذرنده در امور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتابکار و جلد. (ناظم الاطباء).

کسون.

[کَ] (اِخ) نام یکی از علمای مجوس است و به اعتقاد او اصل منحصر در سه عنصر است که آب و آتش و خاک باشد و هرسه را قدیم می داند و هستی موجودات را از هستی آنها و گوید صوراسرافیل هوائی است که قرة العین وجود عبارت از آن است و به تناسخ قائل است. (برهان). نام یکی از علماء مجوس. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در الفهرست ابن الندیم و تاریخ الحکماء قفطی نیامده است. (حاشیهء برهان چ معین).

کسوة.

[کِسْ وَ / کُسْ وَ] (ع اِ) جامهء پوشیدنی و لباس. ج، کسی [ کُ سا ]، کِساء. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). لباس. ج، کسی [ کُ سَنْ ]، یقال له کسوة حسنة و کسی فاخرة. (اقرب الموارد). رجوع به کسوت شود. || قلم کُسوة آدم؛ ای الاظفار. (اقرب الموارد).

کسوة.

[کُسْ وَ] (اِخ) دهی است به دمشق بر راه کاروانیان از دمشق به مصر. (معجم البلدان). دهی است به دمشق. (منتهی الارب).

کسی.

[کَ] (حامص) شخصیت. فردیت. آدمیت. (ناظم الاطباء). کس بودن. شخصیتی داشتن. در شمار مردم مهم بودن :
هرکه او نام کسی یافت از آن درگه یافت
ای برادر کس او باش و میندیش ز کس.
سنائی.

کسی.

[کَ] (ضمیر مبهم) (مرکب از کس +ی نکره). یک کس. یک شخص. شخصی. (ناظم الاطباء) :
هرآنکه جز تو کسی را وزیر پندارد
جلال و قدر تو واجب کند بر او تعزیر.
(از لباب الالباب).
|| هرکس. || احدی. (ناظم الاطباء). هیچکس. (فرهنگ فارسی معین). || شخص مبهم. ضمیر و فعل آن گاه مفرد آید و گاه جمع :
چو بر تخت بینند ما را نشست
چه گوید کسی کو بود زیردست.فردوسی.
کسی کز گرانمایگان زیستند
همه پیش او زار بگریستند.فردوسی.
- کسی چند؛ نفری چند. (ناظم الاطباء). رجوع به کس شود.

کسی.

[کُسْیْ] (ع اِ) مؤخره و پایین هرچیزی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). || مؤخر سرین. ج، اکساء. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- رکب کسیه؛ رکب اکساءه، بر گردن او افتاد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب)(2).
(1) - در منتهی الارب کُسیً ضبط شده است.
(2) - رکب کساه، ای سقط علی قفاه. (اقرب الموارد).

کسی.

[کَ سا] (ع مص) جامه پوشیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کسی.

[کُ سا] (ع اِ) جِ کِسوَة و کُسوَة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به کسوة شود.

کسیان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چایپار بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، دره و معتدل است و 313تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسیان.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانا شهرستان ارومیه. دامنه و سردسیر است و 275تن سکنه دارد. از نهر کسیان و چشمه مشروب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کسیب.

[کُ سَ] (ع اِ) از نامهای سگان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسمی است برای سگان نر. (اقرب الموارد).
- ابن الکسیب؛ فرزند زنا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). والدالزنا. (اقرب الموارد). بیج. سند. حرامزاده.

کسیح.

[کُ سَ / کَ] (ع ص) برجا مانده و لنگ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). سنگین در دست و پای و دور رفتن چنانکه یک پای بر زمین کشد. (از اقرب الموارد). رجوع به کسح شود.

کسیح.

[کَ] (ع ص) آنکه سنگینی در دست و پای دارد. (از اقرب الموارد). || عاجز. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). درمانده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

کسیح.

[کِ] (ع ص) بشدت لنگ و برجای مانده. (ناظم الاطباء).

کسید.

[کَ] (ع ص) ناروان و نارایج. (ناظم الاطباء). ناروان. (منتهی الارب). کاسد. (اقرب الموارد). کساد. بی رونق.
- شی ء کسید؛ چیز دون و پست. (ناظم الاطباء).
- متاع کسید؛ کالای کساد. (ناظم الاطباء).
|| دون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کسیدا.

[کَ] (اِ) دارویی است که آن را سلیخه گویند و به لغت هندی کهیلا خوانند و آن شبیه به دارچینی است. کسیلا هم آمده است. (برهان). داروئی است شبیه به دارچین که سلیخه نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کسیر.

[کَ] (ع اِ) قیر خشک شده. (ناظم الاطباء).

کسیر.

[کَ] (ع ص) شکسته شده و شکست خورده. (ناظم الاطباء). شکسته. (منتهی الارب). مکسور. (اقرب الموارد). ج، کسری [ کَ را ] و کساری [ کَ را ] . (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- شاة کسیر؛ گوسپندی که یکی از دست و پای آن شکسته شده باشد.
- ناقة کسیر؛ ناقة کسیرة، ماده شتر شکسته اندام. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| پوسیده. || بیچاره. (ناظم الاطباء).

کسیر.

[کُ سَ] (اِخ) نام کوهی بلند مشرف بر منتهای دریای عمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاقوت گوید: کُسَیْر و عُوَیْر مصغر کسیر و عویر دو کوهند مشرف بر اقصای دریای عمان دشوارگذار و سخت پناه و بدین مناسبت این نام گرفته است و گویند کسیر و عویر و ثالث لیس فیه خیر. (معجم البلدان).

کسیرة.

[کَ رَ] (ع ص) کسیر. (اقرب الموارد).
- شاة کسیرة؛ گوسپندی که یکی از دست و پای آن شکسته شده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به کسیر شود.
- ناقة کسیرة؛ ناقة کسیر. (اقرب الموارد). رجوع به کسیر شود.

کسیس.

[کَ] (اِ) دارویی باشد که به سبب آن جوهر فولاد ظاهر گردد. (برهان). دارویی که بدان تاب می دهند فولاد را. (ناظم الاطباء). زاگ زرد که چون در آتش اندازند و بعد از آن بسایند و بر پولاد مالند جوهر پیدا آید. (فرهنگ رشیدی).

کسیس.

[کَ] (ع اِ) نبیذ خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گوشت که بر سنگ تفسان خشک کنند و بکوبند از جهت زاد سفر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || نان شکسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شراب. || ارزن. (ناظم الاطباء).

کسیف.

[کَ] (از ع، ص) هنگفت و غلیظ. (ناظم الاطباء). کثیف. || چرک و ناپاک. (ناظم الاطباء). پلید. شوخگن. کثیف.

کسیفة.

[کَ فَ] (از ع، ص) درد و کدر و ناصاف. (ناظم الاطباء).

کسیقون.

[کَ] (معرب، اِ) نوعی از سوسن صحرائی. (ناظم الاطباء). گلایل (و کلمه معرب است). (فرهنگ فارسی معین).

کسیل.

[کُ] (اِ) گسیل. رجوع به گسیل شود. در فرهنگ ناظم الاطباء به این کلمه (با کاف تازی) معانی نامزد و منتخب شده و روانهء سفر و دفع و طرد داده شده است.

کسیلا.

[کَ] (اِ) دارویی مانند دارچین که سلیخه و کسیدا نیز گویند. (ناظم الاطباء). کسیله. به هندی کهیلا گویند.

کسیله.

[کَ سَ لَ / لِ] (اِ) کسیلا. نوعی از کسیلاست. (ناظم الاطباء).

کسیلی.

[کِسْ سی لا] (ع اِ) یک نوع پوست درختی داروئی. (ناظم الاطباء).

کسینوس.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) اصطلاح ریاضی است به این شرح که در یک دایرهء مثلثاتی مقدار opرا کسینوس زاویهء aگویند. بطور کلی در هر مثلث قائم الزوایه نسبت ضلع مجاور به زاویهء حاده را به وتر مثلث کسینوس زاویه گویند مثلاً در مثلث قائم الزوایه ompنسبت بهزراست و آن را به cosنشان دهند و می نویسند بر زررا بر محور جیب تمام یا محور کسینوس ها کسینوس زاویهء a گویند.
(1) - Cosinus.

کش.

[کَ] (اِ)(1) بغل و ابط. (ناظم الاطباء). بغل. (برهان) :
چرا گفت نگرفتمش زیر کش
چرا بر کمر کردمش پنجه بش.فردوسی.
می به زیر کش و سجادهء زهدم بر دوش
آه اگر خلق شوند آگه از این تزویرم.حافظ.
- زیر کش گرفتن (برگرفتن)؛ زیر بغل گرفتن: عوج... فراز رسید و همه را زیر کش برگرفت با هرچه داشتند. (کشف الاسرار).
|| آغوش. آگوش :
ماهی بکش در کش چو سیمین ستون
جامی بکف برنه چو زرین لگن.فرخی.
زیرا که چو گیرمت به شادی در کش
در پیرهن چرب تو افتد آتش.سنائی.
- در کش گرفتن؛ در آغوش گرفتن: رسول از منبر بزیر آمد و ستون چوب در کش گرفت و او را خاموش کرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
|| سینه و بر. (آنندراج). سینه و صدر. (ناظم الاطباء). سینه را نیز گفته اند که به عربی صدر خوانند. (برهان). سینه و بر. (آنندراج) :
جوانی به آئین ایرانیان
گشاده کش و تنگ بسته میان.
(گرشاسب نامه).
- دست بر کش ایستادن (نهادن)؛ دست بر کش نهادن. دست بر سینه ایستادن یا نهادن. رجوع به دست بر کش نهادن و رجوع به کش شود.
- دست بر کش نهادن؛ دست به کش ایستادن. دست بر سینه نهادن (برای احترام). دست ادب برسینه نهادن :
بینداخت شمشیر و ترکش نهاد
چو بیچارگان دست بر کش نهاد.سعدی.
|| دست در بغل کردن و از روی ادب دستها بر تهی گاه نهادن را نیز کش گویند. (برهان). طریقهء دست در بغل کردن و از روی ادب دستها را بر تهیگاه نهادن. (ناظم الاطباء). در برهان زیر کلمهء «کش» آمده است «دست در بغل کردن و از روی ادب دستها بر تهی گاه نهادن را نیز کش گویند» و بعضی معاصران پنداشته اند که مراد دست به کمر نهادن است. تصویری که در بشقابی نقره از عهد ساسانی نقش شده شاهنشاه ساسانی را نشان می دهد که برتخت نشسته و در دو طرف او دو خدمتکار دست به سینه ایستاده اند معهذا ممکن است که در قرون بعد دو دست را عموداً به موازات بدن و متصل به ران کشیده داشتن (چنانکه در حالت خبردار نظامی) علامت احترام محسوب می شده است. (فرهنگ فارسی معین). || هرگوشه و بیغوله را گویند عموماً. (برهان) (از آنندراج) (ازناظم الاطباء). || گوشه و بیغولهء ران خصوصاً. (برهان). بیغولهء ران و زیر بغل. (از آنندراج). گوشهء ران. (ناظم الاطباء). کشاله. کشه. کشهء ران. کشالهء ران. رجوع به کشاله شود.
- کش ران؛ گوشهء ران و اربیة. (ناظم الاطباء). کشالهء ران.
|| زخم و ریشی را گویند که بر دست و پای شتر بهم می رسد و از آن پیوسته زرد آب بیرون می آید و از بیم آن شتران صحیح را داغ کنند که مبادا به آنها سرایت کند و آن را به عربی غُره خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - اوستا kasha (حفرهء شانه). پهلوی kash. (حاشیهء برهان چ معین).

کش.

[کَ] (ص) خوش. به معنی خوش و نیک باشد چنانکه گویند کش رفتار و کش گفتار یعنی خوش رفتار و خوش گفتار. (برهان). به معنی خوب و خوش است و کشی مرادف خوبی است. (آنندراج) :
کش، در چمن رسول بخرامم
خوش، در حرم خدای بگرازم.سنائی.
به نخجیر شد شاه یک روز کش
هم او خوش منش بود هم روز خوش.
نظامی.
- کش خرام؛ خوش خرام. یازان در رفتار. گرازان در رفتار :
آن مرغ کش خرام کدامست در چمن
از عنبرش سراغج و از مشک پیرهن.
شمالی دهستانی (از آنندراج).
دیرخواب و زودخیز و تیزسیر و دوربین
خوش عنان و کش خرام و پاکزاد و نیکخوی.
منوچهری.
رام زین و خوش عنان و کش خرام و تیزگام
شخ نورد و راهجوی و سیل برّ و کوهکن.
منوچهری.
تازه رویی چو نوبهار بهشت
کش خرامی چو باد بر سر کشت.نظامی.
ماه چنین کس ندید خوش سخن و کش خرام
ماه مبارک طلوع سرو قیامت قیام.سعدی.
- کش گفتار؛ خوش گفتار. خوش سخن. خوش کلام. (ناظم الاطباء). آنکه سخن خوش بگوید. آنکه کلام مورد توجه دیگران بر زبان راند.
|| زیبا :
نگاری با من و رویی نه رویی بلکه دیبایی
از این خوشی از این کشی از این در کار زیبایی.
فرخی.
دلم مهربان گشت بر مهربانی
کشی، دلکشی خوش لبی خوش زبانی.
فرخی.
ما را دهی از طبع خوش حوران خوش ماهان کش
چون داد سالار حبش مر مصطفی را جاریه.
منوچهری.
چون نزد رهی در آیی ای دلبر کش(1)
پیراهن چرب را تو از تن درکش.سنائی.
|| تهی و خالی. (ناظم الاطباء). || کشی. اهل شهر کش. از مردم شهر کش چنانکه سعدی شیراز، یعنی سعدی شیرازی.
(1) - موهم معنی زیباروی و اهل شهر کش نیز هست.

کش.

[کَ] (اِ) بار. کرت. دفعه. مرتبه. نوبه. یک کش، یک بار. یک نوبت.

کش.

[کَ] (اِخ) ستارهء زحل. (برهان).

کش.

[کَ] (اِ) کشه و آن خطی باشد که بجهت باطل شدن بر نوشته کشند. خطی که برای بطلان بر نوشته کشند و آن را کشه نیز گویند. (آنندراج). کشه و خطی که جهت باطل نمودن بر نوشته کشند. (ناظم الاطباء). خط نه. کشه :
دفتر لوح و قلم را کاتبی
کش عفوی کش بجرم کاتبی.
کاتبی تبریزی (از آنندراج).
رجوع به کشه شود.

کش.

[کَ / کِ] (اِ) هر چیز لاستیکی یا لاستیک دار قابل ارتجاع یعنی چون بکشند ممتد شود و چون فرو گذارند بحالت اول خود باز گردد. نوار لاستیکی قابل ارتجاع اعم از آنکه در پارچه بافته شده و یا بصورت لاستیک خالص باشد. (فرهنگ لغات عامیانه جمال زاده). نواری که در داخل آن رشته های لاستیکی تعبیه شده باشد و ممتد تواند شدن و از آن برای تنک کردن دهانهء چیزی چون جوراب، کلاه، آستین و کمر جامه و غیره استفاد کنند.

کش.

[کَ / کِ] (اِمص) بن مضارع فعل کشیدن. || (فعل امر) امر به کشیدن یعنی بکش. (برهان) (از آنندراج). دوم شخص مفرد از امر حاضر از کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
ای عیسی بگذشته خوش از فلک آتش
از چرخ فروکن سرما را سوی بالا کش.
مولوی (از آنندراج).
|| (نف مرخم) اسم فاعل هم آمده است که کشنده باشد همچون جفاکش یعنی جفاکشنده. (برهان). به معنی کشنده چون جفاکش و ستمکش. (آنندراج). مأخوذ از کشیدن به معنی کشنده مانند آبکش و بارکش. (ناظم الاطباء). صورت مرخم کشنده است در تمام معانی و در ترکیب با کلمات دیگر بصورت مزید مؤخر بکار رود چنانکه در معانی ذیل:
1- برنده، مانند غاشیه کش. 2- تحمل کننده، مانند جفاکش. 2- تماس دهنده و مالنده، مانند جاروکش. 4- نوشنده و آشامنده، مانند پیاله کش و جرعه کش. 5- حرکت دهنده، مانند سپه کش.
اینک برخی از ترکیبات کلمه: آتش کش. آه کش. اتوکش. اره کش. الف کش. انگشت کش. بادکش. بارکش. بشارت کش. بغچه کش. بلاکش. پیشکش. پیاله کش. پیکان کش. پیمانه کش. تصویرکش. توشه کش. تهمت کش. تیرکش. جاروب کش. جرعه کش. جگرکش. جنازه کش. چراغ کش. چوب کش. حرف کش. حسرت کش. حشرکش. حکم کش. حمله کش. خرکش. خط کش. دُردکش (نوشنده پیاله بتمامه). دَردکش. دریاکش. دست کش. دلکش. دم کش. دودکش. رخت کش. رقم کش. روکش. زرکش. زنجیرکش. ساغرکش. سپه کش. ستم کش. سخت کش. سختی کش. سخن کش. سرکش (سرکشنده) سرکش (یاغی و نافرمان). سلح کش. سنان کش. سیم کش. صورتکش. فانوس کش. کینه کش. لحاف کش. ملهم کش یا مرهم کش، (ابزاری که بدان بروی پارچه مرهم می کشند) (ناظم الاطباء). مشعل کش. می کش. نازکش. ناوه کش. رجوع به کشنده و نیز رجوع به همین مدخلها شود.
|| (ن مف) مرخم کشیده. رجوع به کشیده شود.
- دستکش؛ دست کشیده. دست پروردهء تیماردیده. سرحال :
کز اسبان تو باره ای دستکش
کجا برد خواهد بر افراز خوش.فردوسی.
ترکیب شکرکش معنی مصدری یا مفعولی دارد.

کش.

[کُ] (اِمص) بن مضارع فعل کشتن. رجوع به کشتن شود. || (نف مرخم) کشنده و آنکه می کشد و ظلم می کند و آزار می نماید. (ناظم الاطباء). ریشهء کشتن. (فرهنگ فارسی معین). در ترکیبات فاعلی جزء مؤخر کلمه واقع شود همچون: آدم کش. برادرکش. پدرکش. شپش کش. شیرکش. زارکش. زجرکش. حق کش. دشمن کش. مردم کش. مگس کش. || (فعل امر) امر به کشتن. (برهان). دوم شخص مفرد از امر حاضر. (فرهنگ فارسی معین).

کش.

[کُ] (ص) نر و نرینه. (ناظم الاطباء).

کش.

[کِ] (موصول + ضمیر) (مرکب از: که + ش = اش) مرکب از کاف خطاب و شین ضمیر به معنی که او را چنانکه گویند کش گفت، یعنی که او را گفت و او را که گفت. (برهان). مرکب از که (موصول) به اضافهء ش (ضمیر) به معنی که او را. (از فرهنگ فارسی معین). مخفف که اش. (آنندراج) :
آن گلی کش ساق از مینای سبز
بر سرش بر سیم و زر آمیخته.
طاهربن فضل.
بسته عدو را دست پس چون ملحدملعون خس
کش کرد مهدی در قفس و آویختش در مهدیه.
منوچهری.
چنین بود پدری کش چنین بود فرزند
چنین بود عرضی کش چنان بود جوهر.
عنصری.
میر همه دلبران کشمیر تویی
خرم دل آن سپاه کش میر تویی.
(؟ از آنندراج).

کش.

[کِ] (اِ صوت) امر به دور کردن و راندن مرغ. (برهان). کلمه ای است که بهنگام راندن و دور کردن مرغ و خروس گویند. کیش. کیش کیش. کشت. کلمه ای است برای راندن و دور کردن مرغ اهلی و جز آن. (ناظم الاطباء). || (اِ) (اصطلاح شطرنج) امر برخیزانیدن شاه شطرنج است وقتی که در خانهء حریف نشسته باشد. (برهان)(1). از اصطلاحات شطرنج که در خانهء مهرهء حریف نشسته باشد. (آنندراج). کلمه ای است که بدان حریف را متوجه کنند که شاه وی در معرض خطر است و باید درصدد نجات او برآید. || کلمه ای است که در هنگام آمدن پادشاه برای آگاهی مردمان استعمال کنند. کش کش. (از ناظم الاطباء). دور شو کور شو. برد. از ره برد بردابرد.
(1) - امروزه کیش گویند. در کردی kichic. (حاشیهء برهان چ معین).

کش.

[کَش ش] (ع مص) کشیش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به کشیش شود.

کش.

[کُش ش] (ع اِ) آنچه بدان خرمابن را گشنی دهند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کش.

[کَ] (اِخ) نام شهری است از ماوراءالنهر نزدیک به نخشب و مشهور به سبز. گویند حکیم بن عطا که به مقنع اشتهار دارد مدت دو ماه هر شب ماهی از چاه سیام که در نواحی آن شهر است بیرون می آورد که چهار فرسخ در چهار فرسخ پرتو می انداخت. (برهان). نام شهری است از ماوراءالنهر نزدیک به نسف که نخشب باشد و حکیم بن عطا مشهور به مقنع به علم شعبده مدت چند ماه هرشب از چاه سیام که در حوالی آن شهر بود ماهی بیرون می آورد که چهار فرسخ پرتو می انداخته و بسیاری از ترکمانان را فریب داده و جمعی کثیر به قتل آمده و این معنی ضرب المثل شعر است. (آنندراج). کش شهری است [ از دیار ماوراءالنهر ] قهندز و ربض دارد و دوشارستان. و شارستان درونی و قهندز خراب است و مسجد آدینه در این شارستان ویران است و بازار در ربض است و مساحت این شهر سه فرسنگ در سه فرسنگ بود شهری گرمسیر است و عمارت از گل و چوب سازند و میوهء این شهر پیش از همه میوه های ماوراءالنهر فراز رسد و در این شهر وبا بسیار بود و شارستان درونی را چهار دروازه است: یکی در آهنین و دیگر دروازهء عبیدالله وسوم در قصابان و چهارم در شارستان و شارستان بیرونی را دو دروازه است: یکی در شارستان درونی و دوم در برکنان و برکنان نام دهی است برین دروازه و دو رود دارد: یکی را رود قصارین خوانند. از کوه سیام برخیزد، و دیگر رود اسرود و هردو رود بر دروازهء شهر گذرند و روستاها را رودهای دیگر هست: یکی خروه بر راه سمرقند بریک فرسنگی شهر و دیگر خشک رود بر راه بلخ بر یک فرسنگی شهر و رود دیگر آن را جوان رود خوانند، سر راه بلخ به هشت فرسنگی شهر. و در همهء سراهای این شهر آب روان باشد و سرابوستانها، و از این شهر کش میوه و حبوب بسیار خیزد و در کوههای کش عقاقیر بسیار باشد چنانکه به دیگر ولایتها برند و روستاهای بسیار دارد از آن جمله اند روستای میان کش و روستای ورد و روستای بلاندرین و روستای کشک و روستای و اسماین و روستای ارو و روستای بوزماجن و روستای سیام و روستای ارغان وروستای خروذه و روستای خزار و روستای سورروذه و روستای منکورهء درونین و روستای منکوره بیرونین. (ترجمهء فارسی المسالک و الممالک اصطخری بکوشش ایرج افشار ص254 - 255). نام شهر سبز که قریب به سمرقند است. (از آنندراج). نام شهری در ترکستان که شهر سبز نیز گویند (ناظم الاطباء) :
خورشید خراسان و خدیو زابل
از نخشب و کش بهار گردد کابل.عنصری.
چو سوی کش گذر کردند سروان زره پوشت
عدو از بیم آن سروان هزیمت شد سوی شروان.
معزی.
سودا فتاده خیره سری را هم از خری
تا ماه و آفتاب برآرد زچاه کش.
سوزنی (از آنندراج).
عشق به همت نظر یوسف آفتاب را
چون مه چاه کش کند بستهء چاه عاشقان.
سیف اسفرنگی (از آنندراج).

کش.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش سربازان شهرستان ایرانشهر با 150تن سکنه. ساکنین آن از طوایف سرباز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کش.

[] (اِخ) دهی است از توابع طالقان شهرستان تهران با 734تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کش آباد.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. واقع در 27هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است با 415تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن نخود و شغل اهالی زراعت است و عده ای هم برای تأمین معاش و کارگری به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کش آمدن.

[کَ / کِ مَ دَ] (مص مرکب)دراز شدن به کشیدن چون سریش و لاستیک و کائوچو و جیر. از جانب طول ممتد شدن.

کش آوردن.

[کَ / کِ وَ دَ] (مص مرکب)کشیدن. امتداد دادن. (یادداشت مؤلف). طولانی کردن. ممتد کردن. (یادداشت مؤلف). || کشدار کردن. بحالت کش آمدگی درآوردن. || منجر کردن. (یادداشت مؤلف).

کشا.

[کُ] (نف) صفت دائمی از کشتن. آنکه می کشد. (از ناظم الاطباء). قاتل. کشنده.

کشا.

[کَ / کِ] (نف) صفت دائمی از کشیدن. آنکه می کشد. (ناظم الاطباء). کشنده.

کشاء .

[کَ] (ع مص) کشأ [ کَ شْ ءْ ] . رجوع به کشأ شود.

کشاب.

[کَ] (اِ) خشاب. کشاب تفنگ، خشاب تفنگ. رجوع به خشاب شود.

کشات.

[کُ] (اِخ) کاشانیان. کاشی ها. جمعی است برساختهء عوام برای کاشی و کاشانی. جمع منحوت کلمهء کاشی، مردمان کاشان. (یادداشت مؤلف).

کشاتریا.

[ ] (اِخ) طبقهء اشراف یا طبقهء لشکریان و حکام در مذهب هنود قدیم. (یادداشت مؤلف).

کشاجم.

[کَ جِ] (اِخ) محمودبن الحسین، مکنی به ابوالفتوح و متوفی بسال 350 ه .ق از شاعران و ادیبان عرب بود. او راست: کتاب ادب الندیم. کتاب الرسائل. کتاب خصائص الطرب. (از الفهرست ابن الندیم). شاعر بصری و سمی کشاجم لانه کاتبا و شاعراً و ادیبا و جامعاً و منجماً. (کتاب النقص عبد الجلیل قزوینی ص250). مرحوم دهخدا نویسد کشاجم ولد سندبن شاهک او را صد ورقه شعر بوده است و در توضیح ابن هشام اسماء مالاینصرف آمده است که کاف کشاجم مفتوح است و فیروزآبادی آن را کشاجم کعلابط (یعنی بضم عین و کسر باء) ضبط کرده است. بعضی گویند کلمهء کشاجم کلمه ای است مرکب از حروف اوائل کلمات ذیل: کاتب، شاعر، ادیب، جمیل، مغنی چه همهء آنها در او جمع بوده و شریشی در شرح مقامات در مواضع متفرقه بسیاری از اشعار او را آورده است. وی مدتی در مصر بود و چندی ترک آنجا گفت و سپس دوباره به مصر بازگشت. محب الدین ابوالفیض سید محمد مرتضی الحسینی الزبیدی الحنفی صاحب تاج العروس گوید ترجمه و شرح حال کشاجم در شرح الدرة آمده است و او را سندی نیز گویند چه از ولد سندبن شاهک صاحب البحرین است :
با نظم و نثر خاطر خاقانی
طبع کشاجم ازدر لک باشد.خاقانی.
رجوع به الاعلام زرکلی ج3 ص810 شود.

کشاح.

[کِ] (ع اِ) داغ پهلوی ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (مص) مکاشحة. رجوع به مکاشة شود.

کشاخل.

[کُ خَ / خُ] (اِ) نام جنسی از غله باشد و آن را شاخل نیز گویند و از آنان پزند. (برهان). شاخول. (حاشیهء برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج).

کشاخنه.

[کَ خِ نَ / نِ] (اِ) جِ کشخان. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشخان شود.

کشاد.

[کُ] (ن مف مرخم، ص) صورتی است از گشاد. مخفف کشاده = گشاده. فراخ که نقیض تنگ است. (برهان). وا. باز. گشاد :
از انفعال خون ز شفق میکنی عرق
تا سینهء کشاد تو در انتظار کیست.
میرزا صائب (از آنندراج).
سپر حادثهء چرخ بود روی کشاد
زخم کمتر خورد آن پسته که خندان شده است.
صائب (از آنندراج).
خاکم برد ار صرصر نسیان نشود کم
از سینهء تنگم هوس روی کشادش.
واله هروی (از آنندراج).
|| (اِمص) فراخی. گشادی. گشادگی. فتح :
چندین حلاوت و مزه و مستی و کشاد
در چشمهای مست تو نقاش چین نهاد.
مولوی (از انجمن آرا).
نغمهء مطرب خوشگو همه پند است و کلام
ساغر ساقی مهرو همه فتح است و کشاد.
قاسم انوار (از انجمن آرا).
رجوع به گشاد شود. || رهایش تیر از شست و کمان. || ظفر. (ناظم الاطباء). پیروزی. || خوشی. شادمانی. (ناظم الاطباء). انبساط. || دست یابی به شهر محصور. (از ناظم الاطباء). || شروع. ابتداء. افتتاح. (ناظم الاطباء). || (اِ) یک نوع بازی است در نرد و شطرنج. (ناظم الاطباء). در همه معانی رجوع به گشاد شود.

کشاد دادن.

[کُ دَ] (مص مرکب) در مقصود بر روی کسی واکردن. (آنندراج). گشاد دادن.
- کشاد دادن کار؛ متعدی کشودن کار. (آنندراج) :
کار را دادن کشاد آلوده خود را کردنست
تکیه بر دیوار در را وقت در واکردنست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به گشاد دادن شود.
- کشاد کار؛ برآمدن حاجت. (آنندراج). رسیدِ مقصود :
خدا که صورت ابروی دلگشای تو بست
کشاد کار من اندر کرشمه های تو بست.
حافظ (از آنندراج).

کشادن.

[کُ دَ](1) (مص) باز کردن. مفتوح کردن. گشودن. (ناظم الاطباء). گشادن. مقابل بستن. رجوع به گشادن در تمام معانی شود.
- کشادن بخت؛ کنایه از آمدن اقبال و رسیدن ایام سعادت. (آنندراج) :
تو بی دماغ شدی گلشن از صفا افتاد
حنا ببند که بخت بهار بکشاید.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به گشادن شود.
- کشادن رو؛ منبسط بودن روی. (آنندراج). گشادن روی. رجوع به گشادن شود.
- کشادن عالم؛ گرفتن عالم. (آنندراج). گشادن عالم. رجوع به گشادن شود.
- کشادن عطسه؛ جستن عطسه. (آنندراج). گشادن عطسه. رجوع به گشادن شود.
- کشادن نافه؛ مراد انتشار ذمائم اخلاق. (آنندراج). گشادن نافه. رجوع به گشادن شود.
- کشادنامه؛ منشور. فرمان پادشاهی. (از ناظم الاطباء) (آنندراج)(2). گشادنامه.
- || عنوان کتابت و آنچه در سر کتابها نویسند. (ناظم الاطباء).
- || پروانهء معافی. (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات).
- || طلاق نامه. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). رجوع به گشادنامه شود.
(1) - در حاشیهء برهان قاطع آمده ولف در فهرست شاهنامه کشادن را به معنی گشادن آورده و مؤلف فرهنگ نظام گوید کشادن در تلفظ ماوراء النهر همان گشادن است. و نیز رجوع به آنندراج شود.
(2) - اگرچه این لغت با گاف فارسی شهرت دارد لیکن در چندین نسخهء همچنین در مؤید الفضلاء با کاف تازی آمده است. (آنندراج).

کشادنی.

[کُ دَ] (ص لیاقت) قابل کشادن. قبول کشودن. (یادداشت مؤلف). گشادنی :
روئین دژت ار کشادنی نیست
در محنت هفتخوان چه باشی.خاقانی.
رجوع به گشادنی شود.

کشاده.

[کُ دَ / دِ] (ن مف) باز. مفتوح. گشوده. مکشوف. واشده. گشاده. || گسترده. گشاده. || شکفته. فاش شده. گشاده. || بیان شده. مشروح. گشاده. || عرضه شده برای فروش. کالا. متاع. گشاده. || منتشر. منبسط. || پهن. عریض. گشاده. || فراخ. وسیع. گشاده. || گرفته شده مانند قلعه و حصار. مسخر شده. گشاده. || شاد. خوش. مسرور. شادمان. خشنود. خرم. گشاده. || سخی. جوانمرد. گشاده. || صاف. روشن. شفاف. (ناظم الاطباء). گشاده. رجوع به گشاده در تمام معانی شود.
- کشاده ابرو؛ خوش دیدار. گشاده روی. خندان. (ناظم الاطباء).
- کشاده بر؛ سینه باز. سینه پهن. (یادداشت مؤلف). گشاده بر :
کمانکش سواری کشاده بری
بتن زورمندی و گندآوری.فردوسی.
- کشاده پیشانی؛ کسی که با همه کس شکفته و خندان برخورد و هیچگاه متألم و ملول نشود. (آنندراج) :
بحاجتی که روی تازه روی و خندان رو
فرونبندد کار کشاده پیشانی.
شیخ شیراز (از آنندراج).
رجوع به گشاده پیشانی شود.
- کشاده جبین؛ کنایه از کسی که با همه کس شکفته و خندان برخورد و هیچگاه متألم و ملول نشود. (آنندراج). گشاده جبین. گشاده پیشانی :
ازین کشاده جبینان ثبات عشق مجوی
که گل دهند به خروار و یک ثمر ندهند.
ملانظیری نیشابوری (از آنندراج).
رجوع به گشاده جبین شود.
- کشاده دست؛ کنایه از سخی و کریم. (آنندراج). گشاده دست. رجوع به گشاده دست شود.
- کشاده دل؛ جوانمرد. بخشنده. کنایه از خرم و خوشدل. (آنندراج). گشاده دل. رجوع به گشاده دل شود.
- کشاده دهان؛ دهان باز. گشاده دهان :
در انتظار قطرهء عدل تو ملک را
همچون صدف کشاده دهان در برابرست.
خاقانی.
خاقانی که بستهء بادام چشم تست
چون پسته بین کشاده دهان در برابرست.
خاقانی.
رجوع به گشاده دهان شود.
- کشاده رخ؛ رخ باز. سیمای بشاش. گشاده رخ. رجوع به گشاده رخ شود.
- کشاده رگ؛ رگ کشاده. رگ گشاده.
- کشاده رو؛ اسبی که پاها را از هم باز نگاهدارد. (ناظم الاطباء). گشاده رو. گشاده رونده.
- کشاده روی؛ کشادپیشانی. پیشانی گشاده. خوش رو. (از آنندراج) :
اگر چه کوه غمی بر دل است واله را
کشاده روی بیادت همیشه چون صحراست.
درویش واله هروی (از آنندراج).
رجوع به گشاده روی شود.
- کشاده روان؛ فارغبال. شاد. (یادداشت مؤلف). گشاده روان. رجوع به گشاده روان شود.
- کشاده رویی؛ بشاشت. خوشحالی. (ناظم الاطباء). گشاده رویی.
- || تابداری رخسار. (ناظم الاطباء). رجوع به گشاده رویی شود.
- کشاده زبان؛ نطاق. فصیح. زبان آور. (آنندراج). گشاده زبان. و رجوع به گشاده زبان شود.
- کشاده زلف؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). گشاده زلف. رجوع به گشاده زلف شود.
- کشاده لب؛ خندان. بشاش. گشاده لب. رجوع به گشاده لب شود.
- کشاده مشرب؛ خوش مشرب. صادق. خوش قلب. (ناظم الاطباء). گشاده مشرب.
- || مسرور. خرم. (ناظم الاطباء). رجوع به گشاده مشرب شود.
- کشاده میان؛ کمرباز. میان باز. غیرمسلح. رجوع به گشاده میان شود.
- کشاده نفس؛ زیاده گو. (آنندراج). گشاده نفس. رجوع به گشاده نفس شود.
- کشاده نفسی؛ زیاده گویی. (از آنندراج). گشاده نفسی. رجوع به گشاده نفسی شود.

کشادی.

[کُ] (حامص) حالت گشاد بودن. گشادگی. (از آنندراج). گشادی :
کرد تسخیر قلعه ای در دی
کاسمان هست زو یکی منظر
در بلندی چو بخت شاه جهان
در کشادی چو دست این چاکر.
مرشد یزدجردی (از آنندراج).
رجوع به گشادی شود.

کشار بالا.

[کِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 70هزارگزی شمال باختری بندرعباس سر راه فرعی خمیر به بندرعباس با 215تن سکنه آب آن از چاه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. یک باب دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشار پائین.

[کِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. واقع در 70هزارگزی شمال باختری بندرعباس سرراه فرعی خمیر به بندرعباس با 210تن سکنه. آب آن از چاه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشار سفلی.

[کَ رِ سُ لا] (اِخ) دهی است جزء بخش کن شهرستان طهران. واقع در 6هزارگزی شمال باختری کن و 14هزارگزی شمال شوسهء تهران بکرج با 197تن سکنه. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و میوه. شغل اهالی زراعت و مکاری و حمل محصولات به تهران و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشار علیا.

[کَ رِ عُلْ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش کن شهرستان طهران واقع در 7هزارگزی شمال باختری کن و 15هزارگزی شمال شوسهء تهران به کرج با 300 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و میوه و شغل اهالی زراعت و مکاری و حمل محصولات به تهران و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشاط.

[کِ] (اِمص) انکشاف. برهنه شدگی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) پوست باز کرده ای از گوشت که گاهی آن را دوباره بر روی گوشت اندازند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال ارفع کشاطها لانظر الی لحمها و هذا خاص بالجزور. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کشاف.

[کِ] (اِمص) بچه آوردگی هرسال ماده شتر. (از منتهی الارب). هرسال بچه آوردن ماده شتر و هو اردء النتاج. (ناظم الاطباء). || آبستنی شتر پس از بچه دادن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (مص) کشوف گردیدن ماده شتر و بچه آوردن و گشنی کرده شدن با باردار بودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کشاف.

[کَش شا] (ع ص) بسیار کشف کننده. بسیار پیداکننده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گشاینده و کارهای مشکل را حل کننده. || تفسیر و تعبیر کننده. (از ناظم الاطباء).
- شرح کشاف؛ کنایه از بیان آشکار و واضح. (از ناظم الاطباء). و ظاهراً اشاره است به شرح کشاف زمخشری که بسیار مفصل و واضح است.

کشاف.

[کُ] (اِخ) نام قریتی است بساحل رود زاب در موصل و آن را قلعتی بوده بسیار عظیم در نزدیکی مصب رودخانهء زاب. بدان ناحیه نصارا زندگی کنند. (معجم البلدان).

کشاک.

[کَ] (اِ) ضمیر است که اندیشه ای در دل گرفته باشد. (از برهان) (از انجمن آرا). خاطر. ضمیر. اندیشه. تصور. هرآنچه در دل گرفته باشند. (ناظم الاطباء)(1). || در اصطلاح صرف و نحو کلمه ای است که به تازی ضمیر می گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - از دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین).

کشاکش.

[کَ / کِ کَ / کِ] (اِمص مرکب)کشش. جذب. جلب. (ناظم الاطباء). کشش پیاپی. (یادداشت مؤلف). کششهای متعاقب و بردن و آوردن. (برهان). از هر سو کشیدن. پیاپی کشیدن و بردن و آوردن. (فرهنگ فارسی معین) :
ریش تو در کشاکش آن گنده پیر شلف
سبلت بدست آن جلب کون فروش شنگ.
سوزنی.
فتاده ام به طلسم کشاکش تقدیر
نه گرد خانه بدوشم نه خاک دامنگیر.
خاقانی.
هرزمانم عشق ماهی در کشاکش می کشد
آتش سودای او جانم در آتش می کشد.
عطار.
کار تو چون تیر باد از جاه سلطان تا بود
بدسگالت چون کمان گاه کشاکش در نفیر.
سیف اسفرنگ.
اگر جواهر ارواح در کشاکش نزع
همی بعالم علوی رود ز عالم پست.سعدی.
دریا بوجود خویش موجی دارد
خس پندارد که این کشاکش با اوست.
واعظ قزوینی.
اگر خسی بهوا رفت از کشاکش باد
بیکدمی دو سه ناچار بر زمین افتد.
واعظ قزوینی.
|| اضطراب. آشفتگی. پریشانی. (ناظم الاطباء). پریشان خاطری. سختی حالت. (یادداشت مؤلف) : بوسهل کنکش کدخدایش را کشاکشها افتاد و مصادره ها داد. (تاریخ بیهقی).
دل چو نعل اندر آتش اندازد
عرش را در کشاکش اندازد.اوحدی.
|| فرمایش و فرمودنهای پی درپی و تازه به تازه. (برهان). فرمایشهای پیوسته و متوالی و پی درپی. (ناظم الاطباء). فرمان ها و امر و نهی بسیار. دستورهای پشت سرهم : پس ایستاد در کشاکش امر و نهی استرجاع کنان یعنی گویان انا لله و انا الیه راجعون. (تاریخ بیهقی). || ستیزه. مناقشه. گیرودار. هنگامه. غوغا. جنگ. جدال. نبرد. پیکار. (ناظم الاطباء).
|| آمدوشد. آمدورفت :
چرخ نارنج گون چو بازیچه
در کف هفت طفل جان شکر است
به دو خیط ملون شب و روز
در کشاکش بسان بادفر است.خاقانی.
|| خدعه. فریب. اغوا. || اندوه. غم بسیار. سختی. || خوشی و ناخوشی. خوشی و ناشادمانی. (ناظم الاطباء). || کشمکش.
- کشاکش دهر؛ سختی های روزگار. ریب الزمان. کشمکشهای زمانه :
مرد باید که در کشاکش دهر
سنگ زیرین آسیا باشد.سعدی.

کشاکش کردن.

[کَ / کِ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) کشیدن. ستیزه و جدال کردن. کشیدن حریفان یکدیگر را به هر سو و دست به یقه شدن. آویزش کردن. کشمکش کردن :قاید بانگ بر او زد و دست بقراچولی کرد حاجبان و غلامان در وی آویختند و کشاکش کردند. (تاریخ بیهقی). رجوع به کشاکش شود.

کشاکل.

[کَ کِ] (ع اِ) جِ کشکول. (یادداشت مؤلف) : خرجوا علی جماعة من الفقراء تأخروا عن رفقتنا فسلبوهم حتی النعال و الکشاکل. (سفرنامهء ابن بطوطه).

کشال.

[کِ] (اِ) پیوندگاه ران بشکم از جانب انسی. ملتقای شکم و ران از طرف انسی تن. ملتقای شکم و ران از طرف انسی تن. گوی بدرازا که میان بالای ران زیر شکم است از پیش. پیوندگاه پای به تنه. نورد میان شکم و ران(1). (یادداشت مؤلف). کش. کشاله. رجوع به کش شود.
(1) - Aine.

کشاله.

[کَ / کِ لَ / لِ] (اِ) دنباله و هرآنچه مانند دنب از پس چیزی کشیده شود. (ناظم الاطباء). امتداد. کشش.
- کشالهء ران؛ کش ران. فصل مشترک بین شکم و ران. بن ران. بیخ ران. بیغولهء ران. کشال. رجوع به کش و کشال شود.

کشاله رفتن.

[کَ / کِ لَ / لِ رَ تَ] (مص مرکب) یازیدن در تداول عامیانه. (یادداشت مؤلف). کشاله کردن. بطور خزیده روی زمین راه رفتن. خود را روی زمین کشیدن.

کشاله کردن.

[کَ / کِ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) گرده گاه برکشیدن. یازیدن (عامیانه) (یادداشت مؤلف). منبسط کردن و یازیدن تن و دراز شدن بسوی چیزی. خود را بسویی کشیدن. به طرفی خزیدن.
- کشاله کردن به طرف کسی؛ حمله کردن به کسی. (یادداشت مؤلف).

کشامر.

[کُ مِ] (ع ص) مردم زشت و بدشکل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قبیح از مردم. (از اقرب الموارد).

کشامره.

[کَ مِ رَ] (اِخ) جِ کشمیری. (ناظم الاطباء).

کشامن.

[کَ / کِ مَ] (ص مرکب) جنس کشیدنی. وزن کردنی. (فرهنگ فارسی معین). کش منی : پرسید که چه نانی به او بدهد، دوآتشه یا کشامن. (شوهر آهو خانم، از فرهنگ فارسی معین).

کشان.

[کَ] (اِ) خیمه ای که به یک ستون برپا باشد و چادر یک دیرکی. (ناظم الاطباء). خیمه ای را گویند که به یک ستون برپا باشد و گنبدی گویند و گنبدی گویند و چنین خیمه در این روزگار به قلندری معروف و مشهور شده چه درویشان در اعیاد چنین خیمه ها بر در خانه های اعیان زنند و چیزی طلب کنند و سپاهیان خاصه پیادگان لشکر در اسفار هرچند تن در یکی از این گونه خیمه منزل دارند. (از انجمن آرا). آفتاب گردان. || (نف، ق) در حال کشیدن. (یادداشت مؤلف). کشنده که فاعل کشیدن است. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). صفت بیان حالت از کشیدن :
فرنگیس را دید چون بیهشان
گرفته ورا روزبانان کشان.فردوسی.
بفرمود تا روزبانان کشان
مر او را کشیدند چون بیهشان.فردوسی.
بخواری ببردش پیاده کشان
دوان و پر از درد چون بیهشان.فردوسی.
چو دیدند گردان کسی زان نشان
ببردند پیش سکندر کشان.فردوسی.
گرامیست تن تا بود جان پاک
چو جان شد کشان افکنندش بخاک.اسدی.
بوی بهشت می دمد ما بعذاب در گرو
آب حیات میرود ما تن خویشتن کشان.
سعدی (دیوان چ مصفا ص545).
چند نصیحتم کنی کز پی نیکوان مرو
چون نرود که بیدلم شوق همی برد کشان.
سعدی.
نه خود میرود هرکه جویان اوست
بعنفش کشان میبرد لطف دوست.
سعدی (بوستان).
- کشان برکشان؛ در حال کشیدن.
|| کشنده. جذب کننده. برنده. بزور برنده. (ناظم الاطباء) : آن را که کمند سعادت کشان می برد چه کند که نرود؟ (گلستان).
- دامن کشان؛ کنایه از با طنازی. با عشوه گری :
چون رفته باشم زین جهان باز آیدم رفته روان
گر همچنین دامن کشان بالای خاکم بگذری.
سعدی.
رجوع به دامن کشان شود.
- در پای کشان؛ به روی زمین کشنده :
بگذشت و نگه نکرد با من
در پای کشان ز کبر دامن.سعدی.
- موکشان؛ در حال کشیدن مو با گرفتن موی سر :
موکشان بر لب چه آرد زود
نیز نه بان کند نه ویل و نه وای.خسروی.
|| جِ کش در ترکیباتی چون، دردکشان، بارکشان، می کشان. (از انجمن آرا). || متمایل. مجذوب : از بالشها هنوز بعضی نگرفته بود که تسلیم کرد و بدین سان آوازهء او ... و بسیار کسان کشان جناب او شدند. (جهانگشای جوینی). || (فعل امر) امر بکشیدن از کشاندن. (از انجمن آرا) :
گوش ما گیر و بدان مجلس کشان.مولوی.
|| (اِ مرکب) کهکشان. (یادداشت مؤلف). رجوع به کهکشان شود.

کشان.

[کِ] (موصول + ضمیر) (از: ک، مخفف که + شان، ضمیر) مخفف که ایشان را. (یادداشت مؤلف) : باران خواهند بوقتی کشان بباید و آن باران بیاید. (حدود العالم).
بچه گونه گون خلق چندین هزار
کشان پروراند همی در کنار.اسدی.
منقش جامه هاشان را کشان پوشید فروردین
فروشست از نگار و نقش ماه مهر و آبانش.
ناصرخسرو.
جزای ایشان... آن است کشان بکشند یا بیاویزند یا دست و پاهاشان مخالف ببرند. (راحة الصدور راوندی).
بردران ای دل تو ایشان را مایست
پوستشان بر کن کشان جز پوست نیست.
مولوی.

کشان.

[کُ] (نف، ق) صفت بیان حالت از کشتن. قتل کنان. ذبح کنان و این صفت که دلالت بر کثرت می کند همیشه مرکب با موصوف استعمال میشود چون آدم کشان. (از ناظم الاطباء). || درحال کشتن. (یادداشت بخط مؤلف) :
ز کیخسرو ایدر نیابم نشان
چه دارم همی خویشتن را کشان.فردوسی.
|| (اِمص) کشتن کسی یا حیوانی.
- عُمَرکشان؛ کشتن عُمَر.
- گوسپندکشان؛ عید اضحی. عید قربان.

کشان.

[کَ / کُ] (اِخ) نام ولایتی است به ماوراءالنهر و از آنجاست کاموس کشانی و اشکبوس که به حمایت افراسیاب آمده در دست رستم کشته شدند. (از انجمن آرا) (آنندراج). نام ولایتی که کاموس کشانی منسوب به آن ولایت است. (برهان)(1) :
قلون بستد آن مهر و همچون تذرو
بیامد ز شهر کشان تا به مرو.فردوسی.
ترا کرد سالار گردنکشان
شدی مهتر اندر زمین کشان.فردوسی.
(1) - کشان به ضم است Kushan و نام سلسله ای از شاهان که از نژاد Yueci یا از اصل سکه ها بودند و اندکی پس از مرگ Gundopharesبر قندهار و پنجاب مستولی شدند. (کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، منقول در حاشیهء برهان چ معین).

کشان.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش جالق شهرستان سراوان. واقع در یک هزارگزی جنوب جالق کنار راه فرعی سراوان به جالق با 100تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. ساکنان از طایفهء بزرگ زاده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشاندن.

[کَ / کِ دَ] (مص) کشیدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشیدن شود. || کش آوردن. (یادداشت مؤلف). || منجر ساختن. (یادداشت مؤلف).

کشاندنی.

[کَ / کِ دَ] (ص لیاقت) قابل کشاندن. قابل کشیدن. کشیدنی. (یادداشت مؤلف). || منجر ساختنی. (یادداشت مؤلف).

کشان رفتن.

[کَ / کِ رَ تَ] (مص مرکب)اِستِفتار. (یادداشت مؤلف). خود را بسختی کشانیدن. با سختی خود را به سویی کشیدن چنانکه مجروحی بر زمین خزیده رفتن.

کشانک.

[کَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد. واقع در 23هزارگزی جنوب باختری مانه و دو هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به نردین با 593تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و میوه است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشان کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب)با خود کشیدن و بردن. حمل کردن. کشیدن :
اسب خود را یاوه داند آن جواد
و اسب خود او را کشان کرده چوباد.
مولوی.

کشان کشان.

[کَ / کِ کَ / کِ] (ق مرکب)کشان برکشان. (ناظم الاطباء). در حال کشیدن. (یادداشت مؤلف) :
کشان کشان همی آورد هرکسی سوی او
مبارزان و عزیزان آن سپه را خوار.فرخی.
|| کشنده و جذب کنند. (ناظم الاطباء). || برنده و بزور برنده و رباینده. (از ناظم الاطباء).

کشاننده.

[کَ / کِ نَنْ دَ / دِ] (نف) کشنده. جالب. جاذب. (یادداشت مؤلف).

کشانی.

[کَ / کُ] (ص نسبی) منسوب به کشان یا کشانیه و آن شهری بوده است از بلاد سغد سمرقند و در شمال وادی سند قرار داشته و میان آن و سمرقند دوازده فرسنگ بوده است. (از ترجمهء فتوح البلدان محمد ابراهیم آیتی ص69). منسوب به ولایت کشان. (ناظم الاطباء) :
زمین کشانی و ترکان و چین
ترا باشد آن همچو ایران زمین.دقیقی.
سپه دید چندان که دریای روم
از ایشان نمودی چویک مهره موم
کشانی و سکنی و وهری سپاه
دگرگونه جوشن دگرگون کلاه.فردوسی.
ز سغد و کشانی سپه برگرفت
جهانی بدو مانده اندر شگفت.فردوسی.
در خاطر چنین می آید که حضرت ایشان کشانی اند وقت صبح بود که به کشانی رسیدند. (انیس الطالبین ص153). رجوع به کشاندن شود.

کشانیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص) کشیدن فرمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کشیدن کنانیدن. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). کشاندن. به کشیدن داشتن. || کشیدن :
همان که شوق طوافش مرا بطوفان داد
به نیم جذبه کشاند ز ورطه ام بکنار.
عرفی (از آنندراج).
|| منجر کردن. جَرّ. (یادداشت مؤلف).
- درکشانیدن؛ منجر ساختن :
بناگفتنی در کشانی مرا
تو ای احمق خر ز ناکردنی.انوری.

کشانیدنی.

[کَ / کِ دَ] (ص لیاقت) قابل کشانیدن. آنچه آن را بتوان کشانید. شایسته و درخور کشانیدن.

کشانیده.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف) کشیده. (یادداشت مؤلف). || امتداد داده. || منجر کرده.

کشانی زمین.

[کَ / کُ زَ] (اِخ) سرزمین کشانی :
کشانی زمین پادشاهی مراست
که دارند ازو چینیان پشت راست.فردوسی.
رجوع به کشانی شود.

کشانیة.

[کُ یَ] (اِخ) نام قریتی است از بلاد صغد (سغد) به ماوراءالنهر نزدیک خشوفغن و اشتیخن. (مراصد الاطلاع). کشانیه آبادترین شهرهای سغد و وسعت آن تقریباً به اندازهء وسعت اشتیخن است جز اینکه کرسی کشانیه آبادتر و دارای قرای بیشتر و مردمانش بزرگوارتراند و فواصل روستائی اشتیخن دورتر می باشد... و هردو روستا یعنی اشتیخن و کشانیه در شمال رود سغد واقع اند. (ترجمهء صورة الارض ص227). در معجم البلدان این شهر بمنزلهء قلب شهرهای صغد آمده و فاصلهء آن را تا سمرقند دوازده فرسخ بیان کرده است. سمعانی منسوب بدین ناحیت را کشانی ذکر کرده است. رجوع به کشانی شود.

کشاور.

[کَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 66500 گزی جنوب خاوری مراغه در مسیر شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. با 764تن سکنه. آب آن از زرینه رود و دو چشمه و محصول آن غلات و چغندر و بادام و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه آن شوسه و مرکز دهستان آجرلو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشاورز.

[کَ / کِ وَ] (نف مرکب) دهقان. برزیگر. کشتکار. زراعت کننده. (ناظم الاطباء) (از برهان). کشتمند. بَردِربَه. برزگر. مُحاقِل. زارع. حاقِل. حارث. اَکّار. مزارع. اِرّیس. بَیزار. حراث. تلم. تیاز. فَلاّح :
کشاورز و آهنگر و پای باف
چو بی کار باشند سرشان بکاف.
بوشکور بلخی.
کشاورز یا مردم پیشه ور
کسی کو به رزمت نبندد کمر.فردوسی.
کشاورز جنگی شود بی هنر
نژاد و هنر کمتر آید به بر.فردوسی.
کشاورز و دهقان سپاهی شدند
دلیران سزاوار شاهی شدند.فردوسی.
کشاورز با مرد دهقان نژاد
یکی شد بر ما بهنگام داد.فردوسی.
جملهء کسان... بدیوان رفتند و حال باز نمودند که جملهء کشاورزان... و هرکرا باز میخواستند بگرفتند. (تاریخ بیهقی).
بل کشاورز خدایست و در او کشت حکیمان
وندرو این جهلاشان مثلا چون خس و خارند.
ناصرخسرو.
مر دهقانان را و کشاورزان را بدین وقت حق بیت المال دادن آسان بود. (نوروزنامه). چنانکه غرض کشاورز در پراکندن تخم دانه باشد که قوت اوست. (کلیله و دمنه).
گشت ماهان ز بیم او لرزان
تخمی افکند چون کشاورزان.نظامی.
اهل عالم همه کشاورزند
هرچه کارند همچنان دروند.ابن یمین.
|| کافر. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب) (دهار). || (اِ مرکب) زمین زراعت. (ناظم الاطباء). زمین برای کشت. مزرع. مزرعه. (یادداشت مؤلف) :
در کشاورز دین پیغمبر
این فرومایگان خس و خارند.ناصرخسرو.
چون کشاورز خوک و خار گرفت
تخم اگر بفکنی بود تاوان.ناصرخسرو.
|| وقت و موسم زراعت و کشتکاری. (ناظم الاطباء).

کشاورزان.

[کَ / کِ وَ] (اِ مرکب) جِ کشاورز، برزیگران. زراعت کنندگان. یکی از طبقات چهارگانه ملت ایران بنابر کتب مذهبی زردشتی و مقصود اشراف و ملاکین اند و گرنه خود زارعان جزو بزرگان بوده اند. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن). قسم سوم از چهار قسم طوایف ایران. نسودی (صحیح پسودی یا بسودی). فردوسی دربارهء این طبقه از طبقات چهارگانه گوید :
نسودی سه دیگر گره را شناس
کجا نیست بر کس از ایشان هراس
بکارند و ورزند و خود بدروند
بگاه خورش سرزنش نشنوند.
رجوع به نسودی در برهان شود.

کشاورزان.

[کَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. این دهکده در 35هزارگزی شمال گرمی در مسیر شوسهء گرمی به بیله سوار قرار دارد. کشاورزان ناحیتی کوهستانی و گرمسیر و دارای 104تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشاورزکن.

[کَ / کِ وَ کُ] (نف مرکب)کشاورزی کننده. زراعت کننده. کشاورز. کشتمند. حاقل. زارع. مُزارِع. حارث. (یادداشت مؤلف) : و این خلخیان بعضی صیادانند و بعضی کشاورزکنند و بعضی شبانانند. (حدود العالم).

کشاورزی.

[کَ / کِ وَ] (حامص مرکب)کشتکاری. زراعت. فلاحت. (ناظم الاطباء). برزگری. کشت. برزیگری. اَبکار. تَأریس. اکاری. زرع. مؤاکرة. حرث. احتراث. دهقنت. (یادداشت مؤلف) :
کشاورز شغل سپه ساز کرد
سپاهی کشاورزی آغاز کرد.نظامی.
- کشاورزی کردن؛ زراعت کردن. کشتکاری کردن. فلاحت کردن. دهقنت کردن. برزیگری کردن: مخابرة؛ کشاورزی کردن بر ثلثی یا بر ربعی. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب).
- کشاورزی نمودن؛ کشاورزی کردن. زراعت کردن. فلاحت کردن. برزگری کردن. برزیگری کردن. تدهقن. (منتهی الارب).

کشای.

[کُ] (نف مرخم) کشاینده. کشا. (از آنندراج). گشای.
- آسان کشای؛ آسان گشای. (آنندراج).
- برقع کشای؛ برقع گشای. (آنندراج).
- جهان کشای؛ جهان گشای. (آنندراج).
- روزه کشای؛ روزه گشای. (آنندراج).
- کیهان کشای؛ کیهان گشای. (آنندراج).
- گره کشای؛ گره گشای. (آنندراج).
- مشکل کشای؛ مشگل گشای. (آنندراج).
|| (فعل امر) امر حاضر از کشادن (گشادن). گشا. گشای. (آنندراج). رجوع به گشای در تمام معانی و ترکیبات شود.

کشایانیدن.

[کُ دَ] (مص) کشادن فرمودن. کشودن. کشانیدن. (ناظم الاطباء). گشایانیدن. رجوع به گشایانیدن شود.

کشایش.

[کُ یِ] (اِمص) گشایش. (یادداشت مؤلف). || واشدگی. گشادگی. || رهایی. || شروع. || صفا. رونق. || افتتاح. کشاد. بازکردگی.
- کشایش روزی؛ گشایش روزی. چاشت. ناشتائی. ناشتاشکن. (ناظم الاطباء).
|| رونق زندگی. بازشدگی گره کار زندگی. || (اِ) شکاف. (ناظم الاطباء). رخنه. درز. گشایش. رجوع به گشایش شود.

کشاینده.

[کُ یَ دَ / دِ] (نف) بازکننده. گشاینده. (ناظم الاطباء). رجوع به گشاینده شود.

کش ء .

[کَشْءْ] (ع مص) خوردن خیار و مانند آنرا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خوردن چیزی را چون خیار و مانند آن. (از اقرب الموارد). || بریان کردن گوشت را چندانکه خشک گردد. || پوست کندن چیزی را و مقشر کردن. || به شمشیر زدن و بریدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گاییدن زن را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || کشاء. پرشدن شکم از طعام. رجوع به کشاء شود. || جدا گردیدن پوستک از مشک. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کفته گردیدن دست یا ستبر و درشت شدن پوست و درترنجیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکاف خوردن دست و گفته اند سخت شدن پوست آن یا جمع شدن آن. (از اقرب الموارد).

کش ارخی.

[کِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساری سوبارسار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 23هزارگزی جنوب باختری پلدشت و 4هزارگزی جنوب شوسهء پلدشت به ماکو با 124تن شکنه. آب آن از رود زنکمار و محصول آن غلات و توتون و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری راه آن مالرو و آنجا قشلاق ایل جلالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشأة.

[کُ ءَ] (ع اِ) عیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال ما فی جسده کشأة. (اقرب الموارد). نقص. (یادداشت مؤلف).

کشب.

[کَ] (ع مص) بسیار خوردن. (منتهی الارب). منه کشب اللحم و نحوه کشباً، یعنی بسیار خورد گوشت و امثال آنرا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کشب.

[کُ] (اِ) کسب. کنجاره. رجوع به کنجارق و المعرب جوالیقی پاورقی ص285 شود.

کشب.

[کَ شَ / شِ] (اِخ) نام موضعی است یا کوهی. (منتهی الارب) کوهی است در بادیه. (معجم البلدان).

کشباخ.

[کَ] (اِخ) دهی است از حومهء بخش رامسر شهرستان تنکابن، واقع در سه هزارگزی شمال باختری رامسر کنار راه شوسهء رامسر به رودسر، با 310تن سکنه. آب آن از رودخانهء صفارود و محصول آن مرکبات و مختصر چای و شغل اکثر سکنه کسب و سفیدگری و مسگری در نواحی مختلف دهستان رامسر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کش باف.

[کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه پارچه های کشی بافد. || (ن مف مرکب) کش بافته. بافته شده بسان کش. پارچه ای که با کشیدن دراز شود و چون رها کنی بصورت اول درآید. (یادداشت مؤلف).
- پارچهء کش باف؛ پارچه ای که چون کشند دراز شود و غالباً میان آن تارهایی از کائوچوک گذارند. (یادداشت مؤلف). پارچه ای که چون از دو سو کشند دراز شود.
- پیراهن کش باف؛ پیراهن که از پارچه کش باف سازند.
- جوراب کش باف؛ که چون پارچهء کش باف کش آید.

کش بافت.

[کَ / کِ] (ن مف مرکب) بافته شده با حالت کش. کشباف.

کشبافی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب) حالت و عمل کشباف. عمل بافندهء پارچه های کشباف. || (اِ مرکب) مغازه و محل بافتن پارچه های کشباف.

کش برده.

[کَ بُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان قنوج بخش بمپور شهرستان ایرانشهر، واقع در 122هزارگزی جنوب باختری بمپور و سه هزارگزی جنوب راه مالرو قنوج برمشک. با 100تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و برنج و ذرت و لبنیات و خرما و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشبعاء .

[کَ بَ] (ع اِ) پنیرک که نباتی است. (یادداشت مؤلف).

کش بن.

[کَ بُ] (اِ مرکب) زیر بغل از جامه. خشتچه. کَشَه بُن. خشتک سونچه. (یادداشت مؤلف).

کش بهک.

[کَ بَ هَ] (اِ مرکب) سپیدی مخالف رنگ پوست که بر تن آدمی پیدا آید و غیر برص است. بهق. (از زمخشری) (یادداشت مؤلف).

کشبی.

[کَ] (اِخ) نام محلی است کنار راه اردبیل و آستارا میان خانبلاع و قلعه در دویست و هفتاد هزارگزی تبریز. (یادداشت مؤلف).

کشبی.

[کَ با] (اِخ) کوهی است در بادیه. (از معجم البلدان). شاید همان کشب باشد.

کشبین.

[کَ] (اِخ) نام قدیم شهر قزوین است. (یادداشت مؤلف).

کشت.

[کَ] (ص) هرچیز بسیار خشک و شکننده و زشت و بدترکیب و بدشکل. || (اِ) یک نوع علف سرخ رنگ که بر روی زمین گسترده شده و می پیچد. || نمک. || (ص) نمکین. (ناظم الاطباء). || (اِمص) محو. حک. (انجمن آرا) :
ما نقش دیگران ز ورق می کنیم کشت.
اوحدی (از انجمن آرا)(1).
(1) - صاحب انجمن آرا گوید بعضی ها کشت را به معنی حنظل آورده اند، ولی آن سهو است زیرا حنظل کبست است.

کشت.

[کِ] (مص مرخم، اِمص) زراعت. کشاورزی. زرع. اَکّاری. مؤاکره. حرث :
به کشت ار برد رنج کشورزیان
چنان کن که ناید به کشور زیان.اسدی.
جهان زمین و سخن شخم و جانت دهقان است
به کشت باید مشغول بود دهقان را.
ناصرخسرو.
- کشت و درود؛ کاشتن و درودن. کشاورزی. عمل کشاورزی اعم از کشتن و درو کردن و برداشتن. کشت و برداشت :
تا زنده ام مرا نیست جز مدح تو دگر کار
کشت و درودم این است خرمن همین و شدکار.
رودکی.
زمینی که آباد هرگز نبود
برو بر ندیدند کشت و درود.فردوسی.
از ایران پراکنده شد هرکه بود
نماند اندر آن بوم کشت و درود.فردوسی.
به کابل دگر سام را هرچه بود
ز باغ و ز کاخ و ز کشت و درود.فردوسی.
نخوری از رز و از صنعت و از کشت و درود
بر به تابستان تاش آب زمستان ندهی.
ناصرخسرو.
|| (اِ) زراعت. کشته : شهر کش را دو رود است که بر در شهر بگذرد و اندر کشتهای وی به کار شود. (حدود العالم). ایشان را کشت نیست مگر ارزن و انگور نیست لیکن انگبین سخت بسیار است. (حدود العالم).
همه باغ پرآب و کشت و خوید
همه کوه پرلاله و شنبلید.فردوسی.
مر کشت را خود افکن نیرو
رز را بدست خود کن فرخو.لبیبی.
ملک چون کشت گشت و تو باران
این جهان چون عروس و تو داماد.فرخی.
کشت خدای نیست مگر اهل علم و دین
جز این دو تن همه خار و خس و گیاست.
ناصرخسرو.
کشتزار ایزد است این خلق و این تردست مرگ
داس این کشت ای برادر همچنین باشد سزا.
ناصرخسرو.
این تاوان مر ادب را بستدیم تا خداوندان اسپ اسپ را نگه دارند تا به کشت کسان اندر نیاید. (نوروزنامه منسوب به خیام). روزی به شمس الملوک قابوس وشمگیر برداشتند که مردی به درگاه آمده است و اسپی برهنه آورده و می گوید که به کشت خویش اندر گرفته ام. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
کشت امید چون نرویاند
گریه کو فتح باب هر ظفر است.خاقانی.
برحذرم زآتش اجل که بسوزد
کشت حیاتی که خوشه در دهن آورد.
خاقانی.
این قحط کشی جهان نبردی
گر کشت وفا رسیده بودی.خاقانی.
تخم کاینجا فکنی کشت تو آنجا دروند
جوی کامروز کنی آب تو فردا بینند.
خاقانی.
دهی بیند آراسته چون بهشت
سوادش پر از سبزه و آب و کشت.نظامی.
چو ده روز راه بیابان نبشت
عمارت پدید آید و آب و کشت.نظامی.
اگر بینی در آن ده کار و کشتی
مرا در هر سخن بینی بهشتی.نظامی.
تو چه کردی جهد کان با تو نگشت
تو چه کاریدی که نامد ریع کشت.مولوی.
غبار هوا چشم عقلم بدوخت
سموم هوس کشت عمرم بسوخت.سعدی.
گفت ما خوردیم بر از کشته های رفتگان
هرکه آید گو بری او هم ز کشت ما بخور.
ابن یمین.
کشت ما را میتواند قطره ای سیراب کرد
اینقدر استادگی ای ابر دریادل چرا.
صائب.
حصید، کشت دروده. (دهار). جرد؛ ملخ رسیده شدن کشت. خامه؛ کشت تازه برآمده بر ساق. خضر؛ سبز شدن کشت. (منتهی الارب). || کشتزار. محل زراعت. مزرعه. زمین زراعی :
تا سمو سر برآورید ز دشت
گشت زنگار گون همه لب کشت.رودکی.
گشت پرمنگله همه لب کشت
داد در این جهان نشان بهشت.
ابوشکور بلخی.
بدین مرز دهقانم و کدخدای
خداوند این بوم و کشت و سرای.فردوسی.
چرا گوش این دشتبان کنده ای
همان اسب در کشت افکنده ای.فردوسی.
یکی شهر دید از خوشی چون بهشت
در و دشت و کوهش همه باغ و کشت.
فردوسی.
هر چیزی که ملک من است... یا ملک من شود در بازماندهء عمرم از زر یا رزق... یا کشت ... از ملک من بیرون است. (تاریخ بیهقی).
بهاری بدی چون نگار بهشت
نمانی کنون جز به پژمرده کشت.اسدی.
کشت ها و غله بوم از یک گری زمین، خراج یک درم سیم نقره. (فارسنامهء ابن بلخی ص92).
کوهها و بحرها و دشتها
بوستانها باغها و کشتها.مولوی.
رجاد، آنکه خوشه ها از کشت به خرمنگاه برد. (منتهی الارب). || (اِمص) در اصطلاح طب جدید پرورش میکرب است برای تحقیقات پزشکی. || (اِ) تخم. بزر. || شخم. || تهیگاه. آن جزء از بدن که مابین سرین و پهلو واقع است. || کش شطرنج. (ناظم الاطباء). در آنندراج آمده: وانکه مصطلح شطرنج بازان است آن را میرخسرو در ترسل الاعجاز در مبحث مصطلحات شطرنج به معنی قسط به قاف و سین و طاء مهملتین که به معنی عدل است اختیار فرموده و شاه را از عدل گزیر نیست و شاه شطرنج از کشت می گریزد وجهش آن است که عدل ندارد و ازین است که در لفظ قسط تغییر داده بکاف استعمال کرده اند تا دلالت بر معنی عدل نکند بلکه از عالم الفاظ مهمله اند :
کرده یحیی ماتم این شطرنج باز روزگار
سبز خواهدداشت یارب تا به کی این کشت را(1).
میریحیی شیرازی.
در غیاث اللغات آمده به اصطلاح شطرنج بازان بودن شاه در آن خانه که اگر در آنجا سوای شاه مهرهء دیگر باشد کشته شود. رجوع به کش شود.
(1) - ن ل: کشته، و در این صورت شاهد نیست.

کشت.

[کُ] (مص مرخم، اِمص) مصدر مخفف کشتن. عمل کشتن. قتل :
به آواز گفت ای بد کینه جوی
چرا کشت خواهی نیا را بگوی.فردوسی.
-امثال: کشت او واجب نشده است.
- به قصد کشت کسی را زدن؛ بسیار سخت کسی را زدن.
|| (اِ) پشت || شکم. || کمر. || پهلو. (ناظم الاطباء).

کشت آب.

[کِ] (اِ مرکب) زراعتی که با باران کاشته شده باشد. زراعت دیمی. (ناظم الاطباء).

کشت آبی.

[کِ] (ص نسبی مرکب)مسقوی (با یاء مشدد). (یادداشت مؤلف).

کشتا.

[کِ] (ص) خشک. کِشتَه. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشته شود.
- پنیر کشتا؛ پنیری چرب که آن را به قالبهای بزرگ در مازندران خشک کنند و سپس بکار برند. (یادداشت مؤلف).

کشتار.

[کُ] (ن مف) (مرکب از کشت + ار، پسوند اسم مصدر و صفت مفعولی) کشته. مقتول. جانور بسمل کرده را گویند که به عربی مذبوح خوانند. (برهان)(1). ذبیحة : به بخت النصر ایدون گفتند که دانیال و یاران وی دینی دیگر دارند و از کشتار تو نخورند. (ترجمهء طبری بلعمی).
هنوز پنج یکی پیش میر برده نبود
از آن شکاری کز تیر میر شد کشتار.فرخی.
گاه گوید زین بباید خورد کاین پاکست و خوش
گاه گوید نی نشاید خورد کاین کشتار نیست.
ناصرخسرو.
اگر این سگ یا یوز عادت دارد که کمین کند پس ناگاه به صید جهد روا باشد کشتار او خوردن. (راحة الصدور راوندی). او مذکی باشد و کشتار او حلال باشد و پاکیزه. (تفسیر ابوالفتوح ج2). این انواع را کشتار شناختند بر طریقه و اعتقاد خود. (تفسیر ابوالفتوح ج2). مذهب بیشتر فقها آن است که اگر دریابند آن را و در او حیات باشد و بکشند کشتار بود و آن را که ندانند در او حیات است کشتار نبود. (تفسیر ابوالفتوح ج2).
- بازار کشتاران؛ بازار قصابان : مگر وقتی به بازار کشتاران برمی گذشت قصابی گوسفندی را سلخ می کرد. (چهار مقالهء نظامی عروضی).
|| (اِمص) قتل. مقاتله. تقاتل. ذبح. خونریزی. عمل کشتن. قتال.
- کشتار کردن؛ ذبح کردن. قتل کردن. (از ناظم الاطباء). سر بریدن گوسفند و گاو برای اکل.
- || قتال کردن. جنگ کردن. خونریزی کردن. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - در پهلوی به معنی کشته بکار رفته است. (حاشیهء برهان قاطع).

کشتار.

[کِ] (ن مف) زرع (از: کشت + ار، علامت صفت مفعولی). کِشتَه. (یادداشت مؤلف) :
بد به تن خویش چو خود کرده ای
باید خوردنت ز کشتار خویش.ناصرخسرو.

کشتارگاه.

[کُ] (اِ مرکب) سلاخ خانه. مَسلَخ. (یادداشت مؤلف). جای کشتن حیوانات حلال گوشت چون گوسفند و گاو و گاومیش برای مصرف کردن گوشت آنها.

کشتالی.

[کَ] (اِخ) نهری است به اسپانیا. (یادداشت مؤلف)(1).
(1) - Castello.

کشتان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در یکهزارگزی جنوب باختری اسفراین با 540تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و پنبه و بن شن و زیره و میوه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است.

کشتاو.

[کَ] (اِ) رقت و آن مغموم به غم مردم بودن و به قدر حال در خیر و صلاح آن کوشیدن باشد. (برهان). شفقت و مهربانی و دلسوزی. (از ناظم الاطباء). || تعزیت و تسلیت. (ناظم الاطباء).

کشتاور.

[کِ وَ] (نف مرکب، اِ مرکب) زارع و دهقان. (ناظم الاطباء).

کشت الحنث.

[] (اِخ) از مرزهای اندلس می باشد از اعمال بلنسیه که حصار استواری است. (یادداشت مؤلف).

کشتبان.

[کِ] (اِ مرکب) زارع. (آنندراج) :
نه بهر عبره کردن کشتبان را قسمت غله
نه بهر باج خواهی کاربان را رحمت عامل.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).

کشت برکشت.

[کِ بَ کِ] (اِ مرکب)اطوط. قرابادین. (قانون بوعلی سینا ص14). || گَشت بَرگَشت. گیاهی است مانند ریسمان باریک بهم پیچیده بعضی بر بعضی و اکثر عدد آنها پنج می باشد از پنج رسته و رنگ آن مایل به سیاهی و زردی و طعمی غالب و گل آن یک عدد شبیه به گل حب النیل و برگ آن شبیه به دنبالهء عقرب است مأخذ این لغت پیچیدن و بر گردیدن است چنانکه برکاشته یعنی برگردانیده و برگشته زیرا که به یکدیگر پیچیده است و اوراق آن مانند دنبالهء عقرب برگردیده و اگر کاف آن کاف فارسی باشد اصح است. (انجمن آرا). التواء. علی التواء. سواد السند. سواد الهند. سواد الاکراد. پیچک. بیخو. (انجمن آرا) (آنندراج). بهمن پیچ. (یادداشت مؤلف). هوشبه خیوط ملتف بعضها علی بعض اکثر عددها فی الاکثر خمسة و ملتف علی اصل واحد و لونه الی السواد و الصفرة و لیس له کثیر طعم. قال بعضهم انه البدشکال و قال بعضهم قوته قوة البدشکال و هذا اصح. (مفردات قانون ابوعلی سینا). نباتی است بر هم پیچیده مانند ریسمان بافته عدد آن پنج بود و مؤلف گوید به شیرازی آن را پیچک خوانند و از طرف هند آورند. (از اختیارات بدیعی).

کشتج.

[کَ تَ] (اِ) گیاهی باشد خوشبوی. (یادداشت مؤلف).

کشتخوان.

[کِ خوا / خا] (اِ مرکب) جای کشت. محل کشت : در دو فرسنگی شهر دهی از نو احداث کرده و بیوتات و بساتین و کشتخوان بساخت و قنات جاری کرده و آن را ایران آباد نام نهاد. (تاریخ یزد). آب مدوار که به طرف مهریجرد است به سعی او از کوه به کشتخوان جاری گشت و اکنون داخل آب نعیم آباد می گردد. (تاریخ جدید یزد).

کشتره.

[کُ تَ رَ / رِ] (اِ) تیشهء درودگری. (ناظم الاطباء).

کشت زار.

[کِ] (اِ مرکب) زراعتگاه. زمین زراعت شده. مزرعه. پالیز. مَحقَلَه. (یادداشت مؤلف). کشتمند. زمین زراعت شده و غالباً مراد زمینی است باکشت :
و گر اسب در کشت زاری شود
کسی نیز بر میوه داری شود.فردوسی.
بیامد خداوند آن کشت زار
به پیش نگهبان بنالید زار.فردوسی.
بیاراست بر هر سویی کشت زار
زمین برومند و هم میوه دار.فردوسی.
لگام از سر اسب برداشت خوار
رها کرد بر خوید و بر کشت زار(1).فردوسی.
جهان کشتزاریست با رنگ و بوی
درو مرگ و عمر آب و ماکشت اوی.اسدی.
کمان شد یکی برزگر تخم کار
وزان تخم پیکان و دل کشتزار.اسدی.
نبارد مگر ابر تأویل قطر
بر اشجار و بر کشتزار علی.ناصرخسرو.
کشتزار ایزدست این خلق و این تردست مرگ
داس این کشت ای برادر همچنین باشد سزا.
ناصرخسرو.
پس هر دو برخاسته به صحرا شدند چون بکشت زار رسیدند... (قصص الانبیاء). آب از کشت زار بیرون می آمد و راه می گرفت. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
تا به استسقای ابر رحمت آمد بر درت
کشت زار عمر فانی را به باران تازه کرد.
خاقانی.
فتح سعادت از سر عزلت برآیدت
کو کشت زار عمر ترا فتح باب شد.خاقانی.
هردم ز برق خندش چون کرد بوسه باران
بر کشت زار عمرم باران تازه بینی.خاقانی.
هیچ یک خوشهء وفا امروز
در همه کشتزار آدم نیست.خاقانی.
این جهان کشت زار آخرت است. (از سندبادنامه ص341). در حوالی و حواشی آن صحرا کشتزاری دیدم چون رخسار دلبران زیبا. (ترجمهء تاریخ یمینی).
اگر اسبی چرد در کشتزاری
و گر غصبی رود بر میوه داری.نظامی.
سمندش کشت زار سبز را خورد
غلامش غورهء دهقان تبه کرد.نظامی.
مپندار جان پدر کاین حمار
کند دفع چشم بد از کشتزار.
سعدی (بوستان).
کنون دفع چشم بد از کشتزار
چگونه کند آن توقع مدار.سعدی.
نمی کنم گله ای لیک ابر رحمت دوست
به کشت زار جگرتشنگان نداد نمی.حافظ.
- کشت زار دیو؛ کنایه از روزگار و دنیا است که عالم سفلی باشد. (برهان).
|| زراعت نورسیده و سرسبز. زراعتی که تازه سبز شده باشد. (ناظم الاطباء) : بعد از آنکه هر زرعی و کشتزاری سه قطعه زمین فراگیرند. (تاریخ قم). || زراعت پخته و رسیده. (ناظم الاطباء). حصیده. (یادداشت مؤلف). || مطلق زراعت. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی زراعت هم ایهام دارد.

کشتغدی.

[کُ تُ دا] (اِخ) این شخص و پسرش از رواتند و روینا عن اصحابهما. (از منتهی الارب ذیل مادهء «ک ش غ د»).

کشتک.

[کُ تَ] (اِ) جُعَل. کستل. سرگین غلطان. گوه گردان. جانوری است کوچک که در سرگین و فضولات زیست می کند. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به کستل شود.

کشتک.

[کِ تَ] (اِ مصغر) مصغر کشته به معنی مزرعهء کوچک و خرد :
زالکی کرد سر برون ز نهفت
کشتک خویش خشک دید و بگفت.سنائی.

کشتکار.

[کِ] (ص مرکب) زارع. دهقان. فلاح. زراعت کننده. برزیگر. برزگر. (ناظم الاطباء). کشاورز. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) زمین مزروع. مزرعه. محل زراعت. (ناظم الاطباء) :
گفت ما خوردیم بر در کشتکار رفتگان
هر که آید گو بری او هم ز کشت ما بخور.
ابن یمین.
- کشتکار جهان؛ کنایه از دنیا و روزگار. (ناظم الاطباء).

کشتکاری.

[کِ] (حامص مرکب) زراعت. فلاحت. (ناظم الاطباء). برزیگری. برزگری. دهقنت.

کشت کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)زراعت کردن. فلاحت کردن. زرع. حرث. احتراث. ازدراع. حراثة. (ترجمان القرآن) (حبیش تفلیسی) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) :
هین مگو کاینک فلانی کشت کرد
در فلان سال و ملخ کشتش بخورد.مولوی.
خوبکاران او چو کشت کنند
گاو در خرمن بهشت کنند.اوحدی.
چو دستت می دهد امروز کشتی
بکن کز وی بفردا در بهشتی.پوریای ولی.

کشتگان.

[کُ تَ / تِ] (اِ) جمع کشته. کشته ها. (ناظم الاطباء). مقتولین :
عاشقان کشتگان معشوقند
برنیاید ز کشتگان آواز.سعدی (گلستان).
- کشتگان زنده؛ کنایه از شهیدان است.

کشتگان.

[کُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان واقع در 105هزارگزی جنوب خاوری سراوان کنار مرز پاکستان کوهستانی و گرمسیر است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. و یک پاسگاه مرزبانی دارد و ساکنان از طایفه زند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشتگاه.

[کِ] (اِ مرکب) محل کشت. محل زراعت. محل فلاحت. مزرعه. محقله. (یادداشت مؤلف) :
دانه ای در کشتگاه عشق بی رخصت مچین
کز بهشت آدم به یک تقصیر بیرون میرود.
صائب.

کشتگاه.

[کُ] (اِ مرکب) محل کشتن. کشتنگاه. کشتارگاه. مسلخ. سلاخ خانه. (یادداشت مؤلف). || مقتل. جای کشتن. || کنایه از میدان جنگ باشد.

کشت گر.

[کِ گَ] (ص مرکب) کشتکار. کشاورز. زارع. مُزارِع. حاقل. برزگر. برزیگر. (یادداشت مؤلف) : کشت گر بدر آمد تا کشتهء خود بیفشاند. (ترجمهء دیاتسارون ص212).

کشتگی.

[کِ تَ / تِ] (حامص) کشاورزی. برزیگری. برزگری. عمل فلاحت. عمل زراعت. دهقنت.

کشتگی.

[کُ تَ / تِ] (حامص)کشته شدگی. حالت و چگونگی کشته. مقتول واقع شدگی :
در کشتگیم امید آن هست
کآری به بهانه بر سرم دست.نظامی.
- کشتگی در راه خدا؛ شهادت. (ناظم الاطباء).

کشتل.

[کِ تِ] (اِ) قسمی مرغابی است. نوعی اردک. (یادداشت مؤلف).

کشتلی.

[کُ تَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی (کیومرثی) ایل چهار لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

کشتلی.

[کِ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل واقع در 12هزارگزی جنوب بابل و یک هزارگزی باختر شوسهء فرعی بابل به بابل کنار با 1100تن سکنه. آب آن از رودخانهء بابل و سجادرود و محصول آن برنج و پنبه و نیشکر و کنف و غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشتمان.

[کِ] (اِ مرکب) صحرای کشته و زراعت شده. (ناظم الاطباء).

کشتمند.

[کِ مَ] (اِ مرکب) کشت. حرث. محصول. مزروع. کشته. آنچه کاشته شده باشد. (یادداشت مؤلف). کشاورزی. زراعت :
نگه کرد ناگاه بهرام گور
جهان دید پر کشتمند و ستور.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص1859).
جهان دید یکسر پر از کشتمند
در و دشت پر گاو و پرگوسفند.فردوسی.
اگر کشتمندی شود کوفته
وزان رنج کارنده آشوفته.فردوسی.
و گر کشتمندی بکوبد بپای
و گر پیش لشکر بجنبد ز جای.فردوسی.
تو کشتمند جهانی ز داس مرگ بترس
کنونکه زرد شدستی چو گندم بخسی.
ناصرخسرو.
دانا داند کز آب جهل نروید
جز که همه دیو کشتمند و نهاله.ناصرخسرو.
کشتمند تست عمر و تو به عقلت برزگر
هر چه کشتی بی گمان امروز فردا بدروی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص462).
کف جواد تو چون ابر بهارست راست
زو زده بر شوره زار ژاله چو بر کشتمند.
سوزنی.
دهقان کشتمند رضای خدای باش
وندر زمین فربه دل تخم خیر کار.سوزنی.
|| زمین زراعی. کشت. مزرعه. کشتزار : و همهء زمینهای پادشاهی مساحت کردیم و بر هر جفتی زمین خراجی نهادیم از هر جفتی کشتمند یک درم و یک قفیز از آن غلهء زمین... (ترجمهء طبری بلعمی). ایشان [ بنی قینقاع ]هفتصد تن بودند از ضعیفان و پیران و کودکان و ایشان را کشتمند نبود چهارپایان بسیار بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
هم از چارپای و هم از کشتمند
از ایشان بما بر چه مایه گزند.فردوسی.
فرود آمد از اسب شاه بلند
شراعی زدند از بر کشتمند.فردوسی.
بریزند خونش بدان کشتمند
برد گوشت آنکس که یابد گزند.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص2118).
به دخل نیک و به تربت خوش و به آب تمام
به کشتمند و به باغ و به بوستان برور.
فرخی.
ز کشتمندان زان روستای بلخ هنوز
همی کشند سر و پای کشته بر زنبر.
عنصری.
دو منزل زمین تا لب هیرمند
بد آب خوش و بیشه و کشتمند.اسدی.
به نزد سراندیب کوهی بلند
پر از بیشه و مردم و کشتمند.اسدی.
همی تا بر آید به هر کشتمندی
همی تا بروید به هر مرغزاری.مسعودسعد.
درخت بارور در کشتمندان
چو بنشاندند رستند از دمندان.
زراتشت بهرام.
|| کشاورز. دهقان. زارع :
به شهری کجا برگذشتی سپاه
نیازاردی کشتمندی براه.فردوسی.
وگر برف و باد سپهر بلند
بدان کشتمندان رساند گزند.فردوسی.

کشتن.

[کُ تَ] (مص)(1) قتل کردن. هلاک کردن. جان کسی را ستاندن. گرفتن حیات و زندگی را از جانداری. (ناظم الاطباء). اماتة. اعدام کردن. به قتل رساندن. (یادداشت مؤلف). مقتول ساختن. ذبح کردن و قربانی کردن. (ناظم الاطباء) :
اگر چند بدخواه کشتن نکوست
از آن کشتن آن به که گردد به دوست.
فردوسی.
بسی نامداران ما را بکشت
چو یاران نماندند بنمود پشت.فردوسی.
زبس رنج کشتنش نزدیک بود
جهان پیش من تنگ و تاریک بود.
فردوسی.
اگر ایدونکه بکشتن نمرند این پسران
از پس کشتن زنده نشوند ای عجبی.
منوچهری.
اسکندر فور را که پادشاه هند بود بکشت.
(تاریخ بیهقی).
فرستاده گر کشتن آئین بدی
سرت راکنون جای پایین بدی.اسدی.
بکش جهل را کو بخواهدت کشت
و گرنه بناچارت او خود کشد.ناصرخسرو.
ای کشته کرا کشتی تا کشته شدی زار
تا باز کجا کشته شود آنکه ترا کشت.
ناصرخسرو.
کشتهء چرخ و زمانه جانوران را
جمله کشیده ست روز و شب سوی کشتن.
ناصرخسرو.
از رنجانیدن جانوران و کشتن مردمان... احتراز نمودم. (کلیله و دمنه).
به ازو مرغ نداری مدوان
ور دوانیدی کشتن مپسند.خاقانی.
کشتیم پس خویشتن نادان کنی
این همه دانا مکش نادان مشو.خاقانی.
کس از بهر کسی خود را نکشته ست.
نظامی.
تو کت این گاوهای پروارند
لاغران را مکش که بیکارند.اوحدی.
کشتن آیندگان گر ممکن است
کشتن بگذشته ندهد هیچ دست.؟
|| خاموش کردن آتش یا شعله و جز آن. اطفاء آتش. نشاندن آتش. خوابانیدن آتش. خسبانیدن آتش. نابود کردن و از بین بردن آتش. راحت کردن چراغ و شمع. خسبانیدن چراغ. (یادداشت مؤلف) : زن گفت... چون از شب نیمی گذشته باشد و آن وقت مردم خفته باشند و من ببالین او نشسته باشم و کس را نهلم جز من که آنجا باشد و چراغ را بکشم شما اندر آئید و او را بکشید و هرچه توانید کردن بکنید. (ترجمهء طبری بلعمی).
همه کوه و دریا و راه درشت
بدل آتش جنگجویان بکشت.فردوسی.
بکش آتش خرد پیش از گزند
که گیتی بسوزد چو گردد بلند.فردوسی.
بکش در دل این آتش کین من
به آئین خویش آر آئین من.فردوسی.
شمع داریم و شمع پیش نهیم
گر بکشت آن چراغ ما را باد.فرخی.
گاهی بکشد مشعله گاهی بفروزد
گاهی بدرد پیرهن و گاه بدوزد.منوچهری.
بگریه گه گهی دل را کنم خوش
تو گوئی می کشم آتش به آتش.
(ویس و رامین).
پاکاخداوندی که سازگاری داد میان برف و آتش که نه آتش برف را بگدازد نه برف آتش را بکشد. (قصص الانبیاء ص5). سطیح گفت این دلیل است بر ولادت پیغمبر عربی علیه السلام و همه آتشکده ها را امت او بکشد و ملک از خاندان پارسیان ببرند. (فارسنامهء ابن بلخی ص97).
بحقیقت چراغ را بکشد
اگر از حد برون شود روغن.مسعودسعد.
دو شبانروز میسوخت و اهل بخارا در آن عاجز شدند و بسیار رنج دیدند تا روز سوم بکشتند. (تاریخ بخارای نرشخی ص113).
گر امروز آتش شهوت بکشتی بی گمان رستی
و گرنه تف این آتش ترا هیزم کند فردا.
سنائی.
خط بمن انداخت و گفت خوه برو خوه نی(2)
کشت چراغ امید من به یکی پف.سوزنی.
گوسفند از بیم آتش خود را در پیلخانه اوگند و خویشتن را در بندهای نی می مالید تا آتش کشته شود. (سندبادنامه ص82).
نمود اندر هزیمت شاه را پشت
به گوگرد سفید آتش همی کشت.نظامی.
بسا منکر که آمد تیغ در مشت
مرا زد تیغ و شمع خویش را کشت.نظامی.
به بالین شه آمد تیغ در مشت
جگرگاهش درید و شمع را کشت.نظامی.
از نظر چون بگذری و از خیال
کشته باشی نیمشب شمع وصال.مولوی.
که ز کشتن شمع جان افزون شود
لیلیت از صبر چون مجنون شود.مولوی.
در حال مرا بدیدی چراغ بکشتی به چه معنی؟ (گلستان سعدی).
شمع را باید از این خانه برون بردن و کشتن
تا که همسایه نداند که تو در خانهء مائی.
سعدی.
ور شکرخنده ای است شیرین لب
آستینش بگیر و شمع بکش.
سعدی (گلستان).
بی دوست حرام است جهان دیدن مشتاق
قندیل بکش تا بنشینم بظلامی.سعدی.
سعدی چراغ می نکشد در شب فراق
ترسد که دیده باز کند جز بروی دوست.
سعدی (دیوان چ مصفا ص338).
سینه گو شعلهء آتشکدهء فارس بکش
دیده گو آب رخ دجلهء بغداد ببر.حافظ.
|| کوفتن. || بر زمین زدن. (از ناظم الاطباء). || تبه کردن. تباه کردن. (یادداشت مؤلف). || مالیدن جیوه با حنا تا صورت آن بگردد و با حنا ترکیب شود. (یادداشت مؤلف) : مالیدن سیماب کشته و خبث الفضه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دو درمسنگ سیماب در وی بسایند و بکشند چنانکه اثر سیماب نماند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
زیبقی را برنگ باید کشت
که بحنا کشند زیبق را.خاقانی.
- کشتن مهره ای را در قمار؛ زدن آن مهره را. (یادداشت مؤلف).
|| قطع کردن. بریدن. (یادداشت مؤلف از ادیب پیشاوری). || آمیختن شراب با آب. (از ناظم الاطباء). با مزج آب از حدت آن کاستن. (یادداشت مؤلف). آمیختن آب با سرکه و شراب و امثال آن : چون شب یمانی بریان کرده و اندر سرکه کشته... و مازدی سوخته اندر سرکه کشته. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || خاصیت انقباض با خیسانیدن گرفتن از گچ. گچ یکبار خیسانیده و سفت شده را دوباره خیساندن. رجوع به کشته شود.
(1) در اوستا - kushaiti, kaosh (قتل، کشتن)، پهلوی koxshitan, kushtan (نزاع کردن) از ریشهء kosh و قیاس شود با koshishn (= کشش بضم اول در فارسی)، koshitarih(کشتار در فارسی)، سانسکریت kushnati(کشیدن). (حاشیه برهان چ معین).
(2) - خوه = خواه.

کشتن.

[کِ تَ] (مص) کاشتن. زراعت کردن. کشتکاری نمودن. فلاحت. فلاحت کردن. (ناظم الاطباء). کاشتن. زراع. کاریدن. حرث. غرس. (یادداشت مؤلف). کاریدن اعم از تخم یا نهال. کاشتن اعم از غرس و حرث :
ندانم یک تن از جمع خلایق
که در دل تخم مهر تو نکشته.
بوالمثل (از صحاح الفرس).
من این تاج و تخت از پدر یافتم
ز تخمی که او کشت بر یافتم.فردوسی.
برهنه شود زین سپس زشت تو
پسر بدرود در جهان کشت تو.فردوسی.
بهاریست گویی در اندر بهشت
ببالای او سرو دهقان نکشت.فردوسی.
بسازید جایی چنان چون بهشت
گل و سنبل و نرگس و لاله کشت.فردوسی.
درختی بکشتم بباغ بهشت
کزان بارورتر فریدون نکشت.فردوسی.
مر آن نامه را زود پاسخ نوشت
درختی بباغ بزرگی بکشت.فردوسی.
چرا کشت باید درختی بدست
که بارش بود زهر و برگش کبست.
فردوسی.
سمنستان ترا پر بنفشه کرد و رواست
بنفشه کشت و گلی خوشتر از بنفشه کجاست.
فرخی.
چندانکه توانستی ملکت بزدودی
کشتی حسنات و ثمراتش بدرودی.
منوچهری.
چون از آن تخم بدان مرد رسد چنان کشته باشد که مردم... او را گردن نهند. (تاریخ بیهقی).
سخاوت درختی است اندر بهشت
که یزدانش از حکمت محض کشت.اسدی.
بجان اندر بکشتم حب ایشان
کسی کشته است از این بهتر نهالی؟
ناصرخسرو.
هامان به فرعون گفت هیچ صنعتی میدانی گفت بلی دهقانی میدانم از تخم و چیزهای دیگر بکشتند. (قصص الانبیاء). آن باغ که در او تخم انگور بکشتند هنوز برجاست. (نوروزنامه منسوب به خیام). گفت... ما را با این دانه ها چه می باید کردن، متفق شدند که این را بباید کشت و نیک نگاه داشت تا آخر سال چه پدیدار آید. (نوروزنامه منسوب به خیام).
هرشبی بر خاکش از خون دانهء دل کشتمی
هر سحر خون سیاوشان از او بدرودمی.
خاقانی.
شتربان درود آنچه خربنده کشت.نظامی.
و گرمریم درخت قند کشته ست
رطبهای مرا مریم سرشته ست.نظامی.
منم جو کشته و گندم دروده
ترا جو داده و گندم نموده.نظامی.
تخمهای فتنه ها کو کشته بود
آفت سرهای ایشان گشته بود.مولوی.
خرما نتوان خورد از این خار که کشتیم
دیبا نتوان بافت از این پشم که رشتیم.
سعدی.
گفت نیکبخت آنکه خورد و کشت و بدبخت آنکه مرد و هشت. (گلستان سعدی). || خشک کردن میوه ها از قبیل آلو و زردآلو. (یادداشت مؤلف).

کشتن ساختن.

[کُ تَ تَ] (مص مرکب)نابود کردن. از بین بردن. اعدام کردن. به قتل آوردن. (یادداشت مؤلف). || قربانی کردن. تضحیة. (یادداشت مؤلف). اذباح. (تاج المصادر بیهقی).

کشتن کردن.

[کُ تَ کَ دَ] (مص مرکب)کشتن. بقتل رساندن. قتل کردن. کشتار کردن : غلامان تیر انداختن گرفتند... و پیادگان بدان قوت به برج بررفتن گرفتند به کمندها و کشتن کردند سخت عظیم. (تاریخ بیهقی).

کشتنگاه.

[کُ تَ] (اِ مرکب) مقتل. مسلخ. سلاخ خانه. آنجای که کشند حیوان را یا کسان را. (یادداشت مؤلف). کشتارگاه. || آنجای از تن که چون تیر یا شمشیر در آن شود علاج نپذیرد و مجروح بمیرد. (یادداشت مؤلف). مقتل.

کشتنگاه.

[کِ تَ] (اِ مرکب) محل کشت. محلی که در آنجا کشت و زرع کنند. (ناظم الاطباء). کشتزار.

کشتنگه.

[کُ تَ گَهْ] (اِ مرکب) کشتنگاه. محل کشتن. مقتل. رجوع به کشتنگاه شود :
بجرمی گرفت آسمان ناگهش
فرستاد سلطان به کشتنگهش.
سعدی (بوستان).

کشتنی.

[کِ تَ] (ص لیاقت) قابل زراعت. قابل کشت. درخور کشاورزی. سزاوار کاشتن. (یادداشت مؤلف).

کشتنی.

[کُ تَ] (ص لیاقت) واجب القتل. درخور کشتن. لایق کشتن. سزاوار کشتن. درخور قتل. (یادداشت مؤلف) :
هرزمان ممتحنی را برهاند ز غمی
هرزمان کشتنیی را دهد از کشتن امان.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص320).
عمر خوش دختران رز بسر آمد
کشتنیان را سیاستی دگر آمد.منوچهری.
گرگ درنده گرچه کشتنی است
بهتر از مردم ستمکار است.ناصرخسرو.
عید است اینکه بر جان کشتن حواله کردی
چون کشتنی ست جانم قربان چرا ندارم.
خاقانی.
گر کشتنی ام باری هم دست تو و تیغت
خود دست بخون من هم تر نکنی دانم.
خاقانی.
فریبش داد تا باشد شکیبش
نهاد آن کشتنی دل بر فریبش.نظامی.
هرکه بدین مقام نارسیده قدم آنجا نهد زندیق و اباحتی و کشتنی بود مگر هرچه کند به فرمان شرع کند. (تذکرة الاولیاء عطار).
کافر بسته دو دست او کشتنی است.مولوی.
و در زندان به هر وقتی نظر فرماید و کشتنی بکشد و رها کردنی رها کند. (کلیات سعدی چ فروغی، خرمشاهی ص893 س9).
خود کشتهء ابروی توام من بحقیقت
گر کشتنیم باز بفرمای به ابروی.سعدی.
از هر طرف که رنجه شوی کشتنی منم.
|| مخصوص بکشتن. (یادداشت مؤلف). هرجاندار سزاوار و شایستهء کشتن و ذبح شدن. (ناظم الاطباء) :
فراوان نبود آن زمان پرورش
که کمتر بد از کشتنیها خورش
جز از رستنیها نخوردند چیز
ز هرچ از زمین سر برآورد نیز.فردوسی.

کشتو.

[کَ] (اِ) انگور نیم پخته و نیمرس. (ناظم الاطباء) (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). انگوری که از غورگی برآمده و بحلاوت نارسیده باشد.

کشت و برز.

[کِ تُ بَ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کشت و ورز. زرع. فلاحت. زراعت : کولان ناحیتی خرد است و به مسلمانی پیوسته و اندرو کشت و برز است. (حدود العالم). این [ یغما ] ناحیتی است که اندر وی کشت و برز نیست مگر اندک. (حدود العالم).

کشت و خون.

[کُ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خونریزی. قتال. مقاتله. (ناظم الاطباء).

کشت و درود.

[کِ تُ دُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کشت و درو. کشت و برز. زرع. کشت. فلاحت. کشاورزی. عمل کاشتن و درو کردن. امور کشاورزی. رجوع به همین ترکیب و شواهد آن ذیل کشت شود :
از ایران پراکنده شد هرکه بود
نماند اندر آن بوم کشت و درود.فردوسی.
بجستند بهره ز کشت و درود
نرسته است کس پیش از این نابسود.
فردوسی.
چو دردانه باشد تمنای سود
کدیور درآید به کشت و درود.نظامی.

کشت ورز.

[کِ وَ] (نف مرکب) برزگر. کشتکار. زارع. برزیگر. کشاورز :
نکردیم بر کشت ورزت زیان
دژم روی گشتی چو شیر ژیان.فردوسی.
یکی پیشه کار و دگر کشت ورز
یکی آنکه پیمود فرسنگ مرز.فردوسی.
دهقان فلک در آن کشت ورزی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص10).
|| (اِ مرکب) کشت و زرع :
ز مردم بپرداخت این بوم و مرز
هم از چارپای و هم از کشت ورز.اسدی.
همه سنگ و خارست آن بوم و مرز
تهی یکسر از میوه و کشت ورز.
اسدی (گرشاسب نامه ص189).
ز گاوی که کردی همه کشت ورز
بدان دشت و صحرا روان گرد مرز.اسدی.
کشت ورزت کرد باید با زمین
جنگ ناید با زمینت بر عتاب.ناصرخسرو.
|| محل کشت یا کشت. محل زراعت. زراعتگاه. محقل. کشتزار :
خداوند این کشت ورز و گله
بمن شاه چین کرد این ده یله.اسدی.

کشت ورزی.

[کِ وَ] (حامص مرکب)عمل زراعت. برزیگری. برزگری. کشاورزی. دهقنت. فلاحت. (یادداشت مؤلف). کشتکاری. (ناظم الاطباء).

کشت و زاد.

[کِ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کاشتن و زادن. نطفه و تخم افکندن و نتاج آوردن :
مرا کشت و زادیست در طینت دل
که حاجت به حوا و آدم ندارم.خاقانی.
کشت و زاد از پی بیشی غلامانش کنند
چار مادر که در این نه پدر آمیخته اند.
خاقانی.

کشت و زرع.

[کِ تُ زَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) زراعت. فلاحت. دهقنت. کشاورزی. برزیگری. برزگری. کشت. اَبکار. حرث. احتراث. (یادداشت مؤلف).

کشتوک.

[کَ] (اِ) لاک پشت. سنگ پشت. (ناظم الاطباء). کَشَف. (برهان). سلحفاة. (یادداشت مؤلف).

کشت و کار.

[کِ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشت. زرع. فلاحت. حراثت. کشت و برز. (یادداشت مؤلف) : چون هفت سال سپری شد خدای تعالی باران فرستاد و چشمه ها و کاریزها آب گرفت و از زمین نبات برست و درختان برآمد و بار داد و کشت و کار جهان راست بایستاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
بکاریم دانه گه کشت و کار
سپاریم کشته به پروردگار.نظامی.
چو در کشت و کار جهان بنگریم
همه ده کشاورز یکدیگریم.نظامی.

کشت و کشتار.

[کُ تُ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشتن بسیار. خونریزی. آدم کشی. قتل نفس. جنگ. مقاتله. (یادداشت مؤلف).

کشت و ورز.

[کِ تُ وَ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کشت. زراعت. فلاحت. کشاورزی. کشتکاری :
بشد رأی و اندیشهء کشت و ورز
که مردم به ورزش همی گیرد ارز.فردوسی.
این ولایت باز گذارید تا من با آدمیان دهم تا در این خانه کشت و ورز کنند و هم در اینجا مقام کنند. (اسکندرنامه نسخهء خطی سعید نفیسی).

کشته.

[کَ تَ / تِ] (ص) کاج. لوچ. احول. (برهان) (ناظم الاطباء). اما صحیح کلمه گَشتَه است به معنی چپ و آنکه دو چشمش بیک راستای نباشد. (از یادداشت مؤلف). || (اِ) مخلوط معطری است. (ناظم الاطباء). نَد. (از برهان ذیل کلمه ند). بوی خوش باشد مرکب از عود و مشک و عنبر. (بحر الجواهر). کِشتَه. (ناظم الاطباء). چیزی است مرکب از عود و لوبان و صندل و لادن و مشک و نبات و گلاب و قرص بسته نگاه دارند در سوختن بوی خوش دهد. (غیاث اللغات). مرکبی است از عود و عنبر و مشک. (از اختیارات بدیعی). به کابلی بوی خوش گویند. (تحفه).

کشته.

[کِ تَ / تِ] (ن مف) کشت شده. کاشته شده. زراعت شده. مزروع. زرع شده. (یادداشت مؤلف) :
ندارند خود کشته و چارپای
نورزند جز میوه ها جای جای.اسدی.
نگر به خود چه پسندی جز آن به خلق مکن
چو ندروی بجز از کشته هرچه خواهی کار.
ناصرخسرو.
کشته های نیاز خشک بماند
کابرهای امید را نم نیست.خاقانی.
این چو مگس می کند خوان سخن را عفن
وان چو ملخ می برد کشتهء دین را نما.
خاقانی.
خدایا تو این عقد یکرشته را
برومند باغ هنرکشته را.نظامی.
هر آنکو کشت تخمی کشته بر داد
نه من گفتم که دانه زو خبر داد.نظامی.
نپندارم ای در خزان کشته جو
که گندم ستانی بوقت درو.سعدی.
گفت ما خوردیم بر در کشتکار رفتگان
هرکه آید گو بری او هم ز کشتهء(1) ما بخور.
ابن یمین.
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو
یادم از کشتهء خویش آمد و هنگام درو.
حافظ.
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر
کای نور چشم من بجز از کشته ندروی.
حافظ.
|| (اِ) کشاورزی. زراعت :
خداوند کشته بر شهریار
شد و گفت از اسب و از کشت زار.فردوسی.
خداوند کشته بگفت اسب کیست
که بر گوش و دمش بباید گریست.فردوسی.
کشتهء صبرم آشکار بسوخت
رشتهء جانم از نهان بگسست.خاقانی.
پی سپر کس مکن این کشته را
بازمده سر بکس این رشته را.نظامی.
مگر کز تو سنانش بد لگامی
دهن بر کشته ای زد صبح بامی.نظامی.
گر نظری کنی کند کشتهء صبر من ورق
ور نکنی چه بر دهد کشت امید باطلم.
سعدی.
|| تخم. بذر. (یادداشت مؤلف) : کشتگر بدر آمد تا کشتهء خود بیفشاند. (ترجمهء دیاتسارون ص212). || (نف) کارنده. غارس. (یادداشت مؤلف) :
درختان که کشته(2) نداریم یاد
به دندان به دو نیم کردند ساد.اسدی.
|| (ن مف) خشک کرده. برگه. میوهء خشک کرده. (صحاح الفرس)(3). میوهء به دو نیم کرده و دانه برآورده و خشکانیده. (یادداشت مؤلف). هر میوه ای از قبیل آلو و زردآلو و شفتالو و امرود دانه برآوردهء خشک کرده. (ناظم الاطباء). شکافتهء زردآلو و شفتالو و امرود که تخم آن را برآورده خشک کرده باشند. (آنندراج) (از انجمن آرا) : بریان کردهء او به کشتهء شفتالو ماند. (ترجمهء صیدنهء بیرونی).
بگماز گل بکردی و ما را بجای نقل
امرود کشته دادی زین ریودانیا.ابوالمثل.
هرشب آلوی سیاه و عناب و زردآلوی کشته ترش و خرمای هندو (تمرهندی) (ذخیرهء خوارزمشاهی). آن را که سبب [ ناخوشی بوی دهان ] بجز گرمی سطح دهان یا گرمی معده نباشد شفتالو و خربزه و زردآلوی تر ناشتا سود دارد و اگر وقت آن نباشد شفتالو کشته و زردآلو کشته اندر آب تر کنند. و آن می خورند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر صبح خشک باشد آب آلوی کشته دهند و زردآلوی کشته دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند زردآلوی کشته و مویز سیاه دانه بیرون کرده.. و شفتالوی کشته. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
اما زردالوست آنجا [ سرمق و ارجمان ] که در همهء جهان مانند آن نباشد به شیرینی و نیکو و زردآلو کشته از آنجا به همه جایی برند. (فارسنامهء ابن بلخی).
نظام الدین سر اولاد میران
ایا ذات تو از رحمت سرشته
ثناگوی ترا بی تو دل از غم
بدونیم است چون امرود کشته.سوزنی.
قدی چو سرو پیاده سری چو کندهء گور
لبی چو کشتهء آلو رخی چو پردهء نار.
سوزنی.
(1) - ن ل: کشت. و در این صورت شاهد نیست.
(2) - معنی کشتن و کشت نیز می دهد، یعنی زمان کاشتن آن را به یاد نداریم.
(3) - در صحاح الفرس به فتح کاف نیز آمده است.

کشته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف) مقتول. قتیل. مذبوح. (یادداشت مؤلف). هلاک شده. ج، کُشتگان :
کشته را باز زنده نتوان کرد.رودکی.
میان معرکه از کشتگان نخیزد زود
ز تف آتش شمشیر و خنجرش خنجیر.
خسروانی.
رسیده آفت نشبیل او به هر گامی
نهاده کشتهء آسیب او به هر مشهد.منجیک.
کی عجب گر با تو آید چون مسیح اندر حدیث
گوسفند کشته از معلاق و مرغ از بابزن.
کمال عزی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
همی گفت کای داور دادگر
بدین بی گنه کشته اندر نگر.فردوسی.
نشد مار کشته و لیکن ز راز
پدید آمد آتش از آن سنگ باز.فردوسی.
بدل هرگز این یاد نگذاشتم
من این را همی کشته پنداشتم.فردوسی.
به هر سو که دیدی تلی کشته بود
ز گردان کرا روز برگشته بود.فردوسی.
او می خورد بشادی و کام دل
دشمن بزار کشته و فرخسته.ابوالعباس.
هربند را کلیدی هر خسته را علاجی
هر کشته را روانی هر درد را دوائی.فرخی.
زمین سربسر کشته و خسته شد
و یا لاله و زعفران کشته شد.فرخی.
به هر تلی بر از کشته گروهی
به هر غفجی در از فرخسته پنجاه.عنصری.
عیسی برهی دید یکی کشته فتاده
حیران شد و بگرفت بدندان سر انگشت
ای کشته کرا کشتی تا کشته شدی زار
تا باز کجا کشته شود آنکه ترا کشت.
ناصرخسرو.
از کشتگان زنده زانسو هزار مشهد
وز ساکنان مرده زین سو هزار مشعر.
خاقانی.
روزی که حساب کشتگان گیرد
خاقانی را در آن حسیبش بین.خاقانی.
آسمان هردم کشد وانگه دهد
کشتگان را طعمهء اجرام خویش.خاقانی.
خاقانی است و جانی یکباره کشته از غم
پس چون دوباره کشتی آنگه کجاش یابی.
خاقانی.
به آب تیغ اجل تشنه است مرغ دلم
که نیم کشته بخون چند بار بر گردد.سعدی.
آنکس که مرا بکشت باز آمد پیش
مانا که دلش بسوخت بر کشتهء خویش.
سعدی.
آفرین بر دل نرم تو که از بهر ثواب
کشتهء غمزهء خود را بنماز آمده ای.حافظ.
کشته از بسکه فزون است کفن نتوان کرد.
حافظ.
- از کشته پشته بودن یا ساختن یا کردن یا -برکشیدن؛ کنایه از کشتن بسیار است و کشتار بسیار کردن :
اینک همی رود که به هر قلعه برکشد
از کشته پشته پشته وز آتش علم علم.
فرخی.
ز کشته پشته ای شد زعفرانی
ز خون رودی بگردش ارغوانی.
(ویس و رامین).
به هر بزمی فکنده کشته ای بود
به هر کویی ز کشته پشته ای بود.
(ویس و رامین).
پشته ها کرد زبس کشته در او پنجه جای
جوی خون کرد به هر پشته روان صد فرسنگ.
مسعودسعد.
- پیر کشتهء غوغا؛ کنایه از عثمان بن عفان است :
به یار محرم غار و بمیر صاحب دلق
به پیر کشتهء غوغا به شیر شرزهء غاب.
خاقانی.
- کارکشته؛ کارآمد. ماهر. باتجربه در امور.
- کشته شدن؛ مقتول شدن. به قتل رسیدن :
نیامد همی بانگ شهزادگان
مگر کشته شد شاه آزادگان.دقیقی.
یکایک از او بخت برگشته شد
بدست یکی بنده بر کشته شد.فردوسی.
- کشتهء غوغا؛ مقتول در اجتماع و غلبهء مردم.
- کشته گشتن؛ کشته شدن. مقتول شدن. (یادداشت مؤلف) :
بدست دوستان بر کشته گشتن
ز دنیا رفتنی باشد بتمکین.سعدی.
- کشته نفس؛ آنکه نفس خود را به مصداق «موتوا قبل ان تموتوا» کشته باشد :
زندگان کشته نفس آنجا کفن در تن کشان
زعفران رخ حنوط نفس ایشان دیده اند.
خاقانی.
|| شهید. آنکه در راه حق بشهادت رسیده است. (یادداشت مؤلف) :
سینهء ما جانگدازان کربلای حسرت است
آرزوی کشته ای هر سو شهید افتاده است.
میرزا رضی دانش.
|| عاشق. (غیاث) (ناظم الاطباء). مشتاق. آرزومند: من کشتهء توام، سخت دلداده و شیفتهء توام. || خاموش شده. منطفی شده (چراغ و مانند آن) :
کشتم بباد سرد چراغ فلک چنانک
بوی چراغ کشته شنیدم بصبحگاه.خاقانی.
به که گرمی در او نیاموزیم
آتش کشته برنیفروزیم.نظامی.
جهانسوز را کشته بهتر چراغ
یکی به در آتش که خلقی بداغ.سعدی.
- کشته شدن آتش یا چراغ؛ خاموش شدن. منطفی شدن. خاموش گردیدن :
کشته شدت شمع دین بباد جهالت
گمره از آن مانده ای و خیره چو شمعون.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص356).
چنان بیخود از جای برجستم که چراغم به آستین کشته شد. (گلستان چ یوسفی ص136).
- کشته گشتن؛ خاموش شدن. منطفی شدن. (یادداشت مؤلف).
|| از خاصیت اصل بیرون شده چنانکه جیوه را از راه مالش دادن در آردی مانند حنا و امثال آن ممزوج کنند تا آنگاه که اشکال کروی بخود گیرد و بالتمام محو شود یا گچ را پس از ساختن آنقدر در آب بمالند تا به علت دیر ماندن در آب، گرفتگی و سخت شدن آن برود.
- جیوهء کشته؛ جیوه که در آردی مانند حنا و امثال آن مالش دهند تا یکباره ممزوج با آرد شود و اشکال کروی که بخود می گیرد بالتمام محو شود. زیبق کشته. زیبق مقتول. جیوهء مقتول. (یادداشت مؤلف).
- سیماب کشته؛ زیبق المیت. جیوهء کشته. رجوع به جیوهء کشته شود.
- کشته سیماب؛ سیمابی که بداروها کشته باشند و از آن اکسیر سازند. (آنندراج). سیماب کشته. زیبق المیت. جیوهء کشته.
- || سیماب غلیط کرده را هم گویند چنانکه برپشت آئینه طلا کنند. (آنندراج) :
تیغ مینارنگ خوبان را ز خون کردن چه باک
کی کند آئینه پنهان کشتهء سیماب را.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
- گچ کشته؛ گچ مرده. گچی که یکبار یا دو بار زفت شود و باز آن را ریخته بشورانند تا بعلت دیر ماندن در آب چسبندگی و سختی آن بشود. گچ مرده. (یادداشت مؤلف).
|| لاشهء حیوان که خود نمرده و او را پیش از مرگ طبیعی به قتل رسانده باشند. (یادداشت مؤلف) : چهارپایان کشته و مردهء شکاریها بدان موضع ایشان فرستند. (حدود العالم). || مهره از نرد یا شطرنج که از حریف زده شده و از عمل معزول شده و بیرون از عرصه نهاده اند. (یادداشت مؤلف). مهره ای که بر اثر ضربت طرف موقتاً از بازی خارج شده است. || خرد شده. (یادداشت مؤلف) :
آب چون می بوده روشن کشته شد همچون بلور
در قدحهای بلورین می گسار ای میگسار.
مسعودسعد.

کشته آب.

[کِ تَ / تِ] (اِ مرکب) میوه های خشک در آب خیسانده. کشتهء تر نهاده مانند آلو و گوجهء برقانی (برغانی) و برگهء هلو و زردآلو و غیره. (یادداشت مؤلف).

کشته زار.

[کِ تَ / تِ] (اِ مرکب) کشت زار. مزرعه : از آن چیزها نیز یکی آن بود که اندر خزینه فرش بساطی بود آن را باز کردندی و بدان نشستندی بدان وقت که اندر زمین سبزی و شکوفه نماندی و لب های آن بر کرانه گرداگرد به زمرد بافته بود هر که اندر آن بنگرستی پنداشتی مبقلهء خیار است یا کشته زاری. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
تخم وفا و مهر در این کهنه کشته زار
آنگه عیان شود که بود موسم درو.حافظ.
نمیکنم گله ای لیک ابر رحمت دوست
بکشته زار(1) جگرتشنگان نداد نمی.حافظ.
(1) - ن ل: به کشتزار.

کشته سوز.

[کُ تَ / تِ] (اِ مرکب) ظرفی که در آن شمع را سوزانند و کشته گردانند. چراغدان. شمع سوز. (آنندراج) : در خدمت شاه و تاج وارد اطاق مرصع خانهء تاج الدوله شد که پشتی و مخدهء مرصع و مسند مرصع و متکاهای مرصع و دشکهای مرصع و کشته سوز و مجمرهای مرصع در آن اطاق بود. (تاریخ عضدی).

کشتی.

[کَ / کِ] (اِ) سفینه. (برهان)(1). سفینه و زورق و جهاز و هر مرکبی خواه بزرگ و یا کوچک که بدان بحرپیمائی کنند و از رودخانه های بزرگ عبور نمایند. (ناظم الاطباء). فلک. جاریه. (ترجمان القرآن) (دهار). مرکب. ناو. ناوه. (الجماهر). در آنندراج آمده است که رشیدی گوید ظاهراً به کسر است و بواسطهء قافیه به فتح خوانده اند اما بزعم مؤلف بهار عجم صحیح به فتح مرکب از کش به معنی هر بیغوله و گوشه عموماً و بیغولهء ران و بغل خصوصاً است... و تی که کلمهء نسبت است. و نزد اهل دریا مقرر است که هر کشتی که در آن مرده یا استخوان مرده گذاشته باشند آن البته طوفانی می گردد و چنانچه از این مطلع تأثیر نیز معلوم شود :
چو دل در سینه شد افسرده عصیان میشود پیدا
در آن کشتی که باشد مرده طوفان میشود پیدا.
و گوید بی لنگر، بی ناخدا، تباهی، طوفانی، طوفان رسیده، دریائی، دریانشان، لنگرگیر، پر، تهی از صفات آن است و با لفظ شکستن، افکندن، انداختن، گذاشتن، نشستن، افتادن، کشیدن در چیزی و بر چیزی و راندن بر چیزی و گذاردن و بیرون آوردن و بردن از چیزی مستعمل است. (دهار). خلیة، کشتی بزرگ :
ماغ در آبگیر گشته روان
راست چون کشتیی ست قیراندود.رودکی.
چو هفتاد کشتی بر او ساخته
همه بادبانها برافراخته.فردوسی.
یکی پهن کشتی بسان عروس
بیاراسته همچو چشم خروس.فردوسی.
بکشتی ویران گذشتن بر آب
به آید که در کار کردن شتاب.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص2359).
گردون ز برق تیغ چو آتش لپان لپان
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
فرخی.
مرد ملاح تیز اندک رو
راند بر باد کشتی اندر ژو.عنصری.
چون کشتی پر آتش و گرد اندر آب نیل
بیرون زد آفتاب سر از گوشهء جهن.
عسجدی.
کشتیها که بر این جانب آوردند. (تاریخ بیهقی) خوارزمشاه چون لشکر سلطانی بدید اول بشکوهید که علی تکین تعبیه کرده است خود را فراهم بگرفت و کشتی از میان جیحون باز گردانیده بود. (تاریخ بیهقی) کشتی ها دیدند که از هرجای آمدی و بگذشتی و دست کس بدیشان نرسیدی. براند از رباط ذوالقرنین تا برابر ترمذ کشتی یافت و در وی نشست. (تاریخ بیهقی).
کشتی خرد است دست در وی زن
تا غرقه نگردی اندرین دریا.ناصرخسرو.
هرکس که پدر نام نهد نوح مر او را
کشتیش نباشد که رود بر سر طوفان.
ناصرخسرو.
این یکی کشتی است کورا بادبان
آتش است و خاک تیره لنگر است.
ناصرخسرو.
به هر باد خرمن نشاید فشاند
نه کشتی توان نیز بر خشک راند.اسدی.
چون بشورد بحر، کشتی را سکون لنگر دهد.
امیر معزی.
گورکن در بحر و کشتی در بیابان داشتن.
سنائی.
حرمت برفت حلقهء هر در گهی نکوبم
کشتی شکست منت هر لنگری ندارم.
خاقانی.
کشتی ما درگذشتن خواست از عیسی ولیک
هفته ای هم سوزن عیسیش لنگر ساختیم.
خاقانی.
زین سوی جیحون توان کشتی و پل ساختن
هردو چو زانسو شدی از همه کم داشتن.
خاقانی.
زرومی کجا خیزد آن دست زور
که کشتی برون آرد از آب شور.نظامی.
مکن کشتی چینیان را خراب
که افتد ترا نیز کشتی در آب.نظامی.
کشتی حیات کم شکستی
گر بحر غم آرمیده بودی.خاقانی.
ملاح خرد بکشتی وهم
در بحر دلش کران ندیده ست.خاقانی.
گر خضر در بحر کشتی را شکست
صد درستی در شکست خضر هست.
مولوی.
خدا کشتی آنجا که خواهد برد
اگر ناخدا جامه بر تن درد.سعدی.
مخور غم برای من ای پر خرد
مرا آنکس آرد که کشتی برد.سعدی.
شرطه همه وقتی نبود لایق کشتی.سعدی.
علم کشتی کند بر آب روان
وانکه کشتی کند بعلم توان.اوحدی.
چون تو با علم آشنا گشتی
بگذری زآب نیز بی کشتی.اوحدی.
ما کشتی صبر خود در بحر غم افکندیم
تا آخر از این طوفان هر تخته کجا افتد.
حافظ.
اشک چشم من کی آرد در حساب
آنکه کشتی راند بر خون قتیل.حافظ.
اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر
چگونه کشتی از این ورطهء بلا ببرد.حافظ.
نه امروز است از اشک یتیمی دامنم دریا
به طفلی کشتی گهوارهء من بود طوفانی.
صائب.
شانه از موج طراوت کشتی دریائی است
بسکه در زلف تو دلهای اسیران آب شد.
صائب.
کشتی در آب دیده کشیدند دشتیان
دارد محیط عشق و جنون ساحل این چنین.
ظهوری.
- دود کشتی؛ جهاز دودی. کشتی بخار. (ناظم الاطباء).
- کشتی بادبانی؛ کشتی شراعی.
- کشتی باده؛ پیالهء شرابخوری که بصورت کشتی باشد. (آنندراج) :
کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست
گشته هرگوشه چشم از غم دل دریایی.
حافظ.
موج گل از در و دیوار چمن می گذرد
کشتی باده بیارید که گل طوفان کرد.
دانش (از آنندراج).
- کشتی بادی؛ کشتی بادبانی. کشتی شراعی.
- کشتی بخار؛ کشتی که با بخار حرکت کند. مقابل کشتی بادی. جهاز. (یادداشت مؤلف).
- کشتی بندان؛ بندر. مینا. جای لنگر انداختن کشتی ها در بندر: این شهر [ شهر مهروبان ]باجگاهی است و کشتی بندان و چون از آنجا بجانب جنوب بر کنار دریا بروند ناحیت توه... باشد. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص121).
- کشتی به خشک بستن؛ کنایه از خسیس و ممسک شدن است. (از آنندراج) :
گشت ممسک خواجه چون گردید مال او زیاد
بست کشتی را بخشک آخر که دریا آتش است.
سعید اشرف (از آنندراج).
در این زمانه که کشتی بخشک بسته محیط
غنیمت است که در دیده آب می آید.
میرزا حسن واهب (از آنندراج).
هست تا سرمایهء خست مترس از احتیاج
کشتی خود بسته ای بر خشک طوفان از کجاست.
سلیم (از آنندراج).
کشتیش را خشکی دریا نمی بندد بخشک
از قناعت هرکه در دل چون گهر می دارد آب.
میرزا صائب (از آنندراج).
- کشتی به (در) خشک راندن؛ کشتی در خشکی راندن. کنایه از کار مشکل انجام دادن :
چه رانی کشتی اندیشه در خشک
گرت سوزیست طوفان تازه گردان.
خاقانی.
کشتی بخشک راند و خدام آنجناب
غرق بحار جود تو یکسر ز مرد و زن.
عمید عطا.
دو مه شغل راندم چو کشتی بخشکی
همه سال ماندم بدریا چو لنگر.عمید عطا.
کشتی بخشک رانده و ساحل ندیده ام
بحر محیط غوطه خورد در سراب عشق.
باقرکاشی.
- || کنایه از کار عبث کردن :
کشتیی می کشیم بر خشکی
دل دریا اگر چه حاصل ماست.ظهوری.
- || کنایه از کار ناممکن کردن :
تا شود معلوم مردم فیض ابر لطف او
کشتی امید خود راند بخشکی ناخدا.
علی خراسانی (از آنندراج).
- || کنایه از مردن. (آنندراج) :
بخشکی راند کشتی زین سراب آن دُرِّ دریایی
بیا ای گریه کز بهر چنین روزی بکار آیی.
امیرخسرو (از آنندراج).
- کشتی به ساحل رساندن؛ کنایه از اتمام کاری است. تمام کردن. انجام رساندن.
- کشتی به ساحل زدن؛ به کنار رسانیدن. (آنندراج) :
میزنم از جوش غم دل را به پهلو همچو باد
کشتی خود را در این طوفان بساحل می زنم.
علی خراسانی (از آنندراج).
- کشتی جنگی؛ کشتی که در جنگها بکار می آید. کشتی که زره دارد و مسلح می باشد مر جنگ را. (از فرهنگ رازی). رزمناو. (از لغات فرهنگستان).
- کشتی جود؛ کشتی بخشش. کنایه از جود بسیار است :
تیغ هندی و درع داودی
کشتی جود راند بر جودی.نظامی.
- کشتی خُرد؛ زورق. (دهار).
- کشتی خود را دریایی کردن؛ بکاری که مورد تردید بود عزم کردن. عزم جزم کردن. (از آنندراج).
- کشتی در آب افتادن؛ کنایه از غرق شدن. (از آنندراج).
- کشتی دریافشان؛ پیالهء شراب. (آنندراج).
- کشتی دریوزه؛ کاسهء گدائی که بصورت کشتی باشد. (آنندراج). کشکول گدائی.
- کشتی در گل یا به گل نشستن؛ از حرکت بازماندن. به مانعی برخوردن :
فریب چشم خوردم کشتیم در گل نشست آخر
نمی ماندی بجا گر میگرفتم دامن دل را.
حافظ.
تا بکی ای خضر خواهی این چنین غافل نشست
کشتی دریا کشان از لای خم در گل نشست.
سلیم.
- کشتی روندهء صبح؛ کنایه از شتر باشد که عربان بعیر گویند. (از برهان) (ناظم الاطباء).
- کشتی زر؛ پیاله ای را گویند از زر که باندام کشتی و سفینه سازند. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
هاتف خمخانه داد آواز کای جمع الصبوح
پاسخش را آب لعل و کشتی زر ساختند.
خاقانی.
- || کنایه از آفتاب عالمتاب است. (از برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) :
کشتی زر هم کنون آمد پدید
کانک اینک بادبان برکرد صبح.خاقانی.
سیم کش بحر کش ز کشتی زر
خوان فکن خوانچه کن مسلم صبح.خاقانی.
- || کنایه از ماه نو و هلال باشد. (از برهان قاطع).
- کشتی زرنگار؛ کشتی طلائی رنگ.
- || کنایه از آفتاب عالمتاب است.
- || کنایه از ساغر :
بهر دریا کشان بزم صبوح
کشتی زرنگار بندد صبح.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص481).
- کشتی زره پوش؛ کشتی که بالایش همه کار آهن باشد و در الواحی آهنی گرفته باشند. (آنندراج). کشتی که بدنه اش از زره ساخته باشد تا گلوله بدان آسیب نرساند. زره دار.
- کشتی زره دار؛ کشتی که از زره ساخته اند. کشتی که اندامش از فولاد کرده اند بخود راه ندادن گلوله را.
- کشتی شراعی؛ نوع کشتی که بر آن برای باد پرده ها بندند. (آنندراج). کشتی بادبانی. کشتی بادی.
- کشتی صحرا؛ کشتی که در صحرا حرکت کند و آن کنایه از شتر است. (یادداشت مؤلف).
- کشتی غم؛ کنایه از دنیاست که عالم سفلی باشد. (از آنندراج).
- کشتی کسی در دریا غرق شدن؛ کنایه از غصه داشتن. کنایه از غمین بودن.
- کشتی لنگرگیر؛ سفینه ای که بسبب گرانی لنگر بجای خود ایستد. (آنندراج) :
بود معذور گر در وجد آید سالک واصل
که کشتی نیست لنگرگیر چون گردید دریایی.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
|| غُراب. (یادداشت مؤلف). || خوان. طبق. || کاسهء درویشان. (ناظم الاطباء). کشکول. کچلول. (یادداشت مؤلف). || نوعی از کاسهء کلان بصورت کشتی که اکثر قلندران با خود دارند و شراب و جز آن بدان نوشند و این مجاز است. || پیالهء شرابخوری که بشکل زورق باشد. (ناظم الاطباء). پیالهء شراب که به هیأت کشتی سازند :
کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست
گشته هر گوشهء چشم از غم دل دریائی(2).
حافظ.
بده کشتیّ می تا خوش برانیم
در این دریای ناپیدا کرانه(3).حافظ.
(1) - در پهلوی .kashtik
(2) - به معنی اصلی کشتی نیز ایهام دارد.
(3) - به معنی اصلی کشتی نیز ایهام دارد.

کشتی.

[کُ] (اِ) زورآزمائی دو تن با یکدیگر بدون به کار بردن آلات و اسباب به قصد بر زمین افکندن همنبرد. مصارعت. به هم چسبیدن دو پهلوان به یکدیگر و کوفتن و افکندن یکدیگر را بر زمین. (ناظم الاطباء). عمل دو کس که بر هم چسبند و خواهند یکدیگر را بر زمین زنند. (از برهان). زورورزی دو تن با یکدیگر تا کدام یک از پای درآید و آن را کستی با سین نیز گویند. مرد و مرد. مصارعة. (یادداشت مؤلف) :
بدو گفت پولاد جنگی نبرد
به کشتی پدید آید از مرد مرد.فردوسی.
گرت رأی بیند چو شیر ژیان
به کشتی ببندیم هر دو میان.فردوسی.
نه من کودکم گر تو هستی جوان
به کشتی کمر بسته دارم میان.فردوسی.
چو شیران به کشتی برآویختند
ز تنها خوی و خون همی ریختند.فردوسی.
به کشتی و نخجیر و آماج و گوی
دلاور شود مرد پرخاشجوی.فردوسی.
دیگر به تماشای کشتی راغب بودی. (جهانگشای جوینی). گفت ای پادشاه... بزورآوری بر من دست نیافت بلکه مرا از علم کشتی دقیقه ای مانده بود. (گلستان سعدی).
- کشتی پاک شدن؛ کنایه از تمام شدن کشتی. (آنندراج) :
چه بهشت است که آن شوخ غضبناک شود
از نگاهی کشد و کشتی ما پاک شود.
میرنجات.
- کشتی پاک کردن؛ کنایه از تمام کردن کشتی. (آنندراج) :
با خلق جهان پاک کنم کشتی همت
گر مشعل دولت کندم کهنه سواری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کشتی خصمانه؛ کشتی که از روی خصومت گرفته شود. کشتی بخصومت و عداوت. (از آنندراج) :
یاد ایامی که از جوش می سرشار عشق
کشتی خصمانه با خم بود مینای مرا.
محسن تأثیر (از آنندراج).
در میان ما و گردون کشتی خصمانه است
سالها در عاشقی زورآزمایی کرده ایم.
نادم گیلانی (از آنندراج).
- کشتی قدر بودن؛ برابر بودن در کشتی و زور. (آنندراج).
|| (اِ) زنار و آن ریسمانی است که ترسایان و کافران بر میان بندند و گاهی بر گردن هم اندازند. (برهان). بندی که زرتشتیان بر میان بندند. (یسنا). کستی. زنار بزبان پهلوی. (صحاح الفرس). ریسمانی که فارسیان و هندوان بر میان بندند. کستیج. (یادداشت مؤلف) :
همه سوی شاه زمین آمدند
ببستند کشتی بدین آمدند.دقیقی.
که گشتاسب خوانند ایرانیان
ببستش یکی کشتی او بر میان.دقیقی.
ببستیم کشتی و بگرفت باژ
کنونت نشاید ز ما خواست باژ.دقیقی.
بر کمرگاه تو از کشتی جورست بتا
چه کشی بیهده کشتی و چه بندی کمرا.
خسروی.
گسسته بند کشتی برمیانش
چو شلوارش دریده بر دو رانش.
(ویس و رامین).
از میان کشتی گسستی وز سر افکندی کلاه
از مغی گشتی بری اسلام کردی اختیار.
سوزنی.

کشتیار.

[کُتْ] (ص مرکب) ملتمس. خواهشگر.
- کشتیار کسی شدن؛ سخت بدو التماس کردن. سخت اصرار و الحاح کردن. نهایت درجه ابرام و اصرار با مهربانی کردن: کشتیار او شدم که بماند گفت حکماً باید بروم. (یادداشت مؤلف)(1).
(1) - مرحوم دهخدا حدس زده اند که اصل این کلمه کوشیار بوده و نام کوشیار منجم هم با کاف تازی همین است و این کلمه مبالغهء فاعلی از کوشش است. - انتهی. ممکن است «کشتی آر» آورندهء کشتی باشد نظیر غاشیه کش و آن اصرار نشان دادن با نهایت فروتنی است. (یادداشت لغت نامه).

کشتی بالابان.

[کُ] (اِ مرکب) نوعی از بازی جوانان در سیزده روز اول سال شمسی و آن حلقه ای از جوانان باشد که دست در کمر یکدیگر استوار کنند و حلقهء دیگر بر دوش آنان و حلقهء سوم بر دوش حلقهء دوم قرار گرفته روند و این کلمات گویند «کشتی کشتی بالابان راستا راستا خیابان». (یادداشت مؤلف).

کشتی بالابان بازی.

[کُ] (اِ مرکب)بازی کشتی بالابان. رجوع به کشتی بالابان شود. || (حامص مرکب) بازی کشتی بالابان کردن.

کشتیبان.

[کَ / کِ] (ص مرکب، اِ مرکب)ناخدا. فرمانده کشتی. ملاح. معلم کشتی. (ناظم الاطباء). صراری. (حبیش تفلیسی) (مهذب الاسماء). صاری. عدولی. نوتی. (منتهی الارب). سَفّان. (یادداشت مؤلف) :نخست کشتیبان دست هرثمه بگرفت و بجست و به آب اندر شنا کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). الهم، شهرکی است [ به دیلمان ] بر کران دریا جای کشتیبانان و جای بازرگانان. (حدود العالم). کشتیبانانی که اندررود برک و اندر رود خشرت کار کنند از آنجا باشند. (حدود العالم).
تو گفتی هریکی زیشان یکی کشتی شدی زان پس
خله ش دوپای و بیلش دست و مرغابیش کشتیبان.
عسجدی.
خواجه گر نوح راست کشتیبان
موج طوفانش محنت افزاید.خاقانی.
گفت چند بار به کشتی در بودم و کشتیبان نمی شناخت جامهء خلق داشتم و مویی دراز و بر حالی بودم که از آن اهل کشتی جمله غافل بودند. (تذکرة الاولیاء عطار). یکی در میان ایشان کشتی بانان را گفته بود که من سلطان جلال الدین ام. (جهانگشای جوینی).
چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان
چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان.
سعدی.
ای دل ار سیل فنا بنیان هستی برکند
چون ترا نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور.
حافظ.

کشتیبانی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)ناخدایی. ملاحی. (ناظم الاطباء). ملاحیة. (منتهی الارب).

کشتیج.

[کُ] (اِ) کشتی. کستی. کستیج. زناری که برمیان بندند. رجوع به کشتی و کستیج شود.

کشتی جای.

[کُ] (اِ مرکب) میدان کشتی گیری. (ناظم الاطباء). مصطرع. مصرع. (منتهی الارب).

کشتی ران.

[کَ / کِ] (نف مرکب)دریانورد. آنکه کشتی را راند. ملاح. سفان. (یادداشت مؤلف).

کشتی راندن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)بردن کشتی در دریا. راندن کشتی :
به آب دیده کشتی چند رانم
وصالت را به یاری چند خوانم.نظامی.

کشتی رانی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)دریانوردی.

کشتی رانی کردن.

[کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) دریانوردی کردن. ملاحة. (منتهی الارب).
-امثال: در هر رودی کشتی رانی نتوان کرد.

کشتی ساز.

[کَ / کِ] (نف مرکب) سازندهء کشتی. کشتی گر. سفان. (یادداشت مؤلف).

کشتی سازی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل ساختن کشتی. سفانة (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) جای ساختن کشتی. کارخانه ای که کشتی در آن درست کنند.

کشتی سوار.

[کَ / کِ سَ] (ص مرکب)آنکه در کشتی نشسته و در دریا مسافرت می کند. (ناظم الاطباء) :
بزور عقل نتوان شد حریف عشق بی پروا
عنان در قبضهء دریا بود کشتی سواران را.
ناصر علی (از آنندراج).

کشتی شدن.

[کَ / کِ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از شناور شدن و شناوری کردن. (از برهان) (از آنندراج) (انجمن آرا). || کنایه از شنا کردن و دست و پا زدن در آب. (از فرهنگ رشیدی).

کشتی شکسته.

[کَ / کِ شِ کَ تَ / تِ](ص مرکب) که بر اثر طوفان کشتی او خرد و شکسته شده باشد. آنکه کشتی حامل او شکسته و درهم کوفته است : کاروان زده و کشتی شکسته و مرد زیان رسیده را تفقد نماید. (مجالس سعدی ص22). دو کس را حسرت از دل نرود و پای تغابن از گل برنیاید تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندر نشسته. (گلستان).
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز
باشد که باز بینیم دیدار آشنا را.حافظ.
کشتی شکستگان را هرموج ناخدایی است.
صائب.

کشتی شمار.

[کَ / کِ شِ / شُ] (ص مرکب) ملاح. کشتیبان. (ناظم الاطباء) :
چو نزدیک آن ژرف دریا رسید
مر او را میان و کرانه ندید
بفرمود تا مرد کشتی شمار
بسازد به کشتی ز دریا گذار.فردوسی.

کشتی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب)اصطراع. کشتی گرفتن. (یادداشت مؤلف). لباخ. تبذخ. (منتهی الارب) :
بکین هرزمان پیشدستی کنم
به یک دست با پیل کشتی کنم.اسدی.

کشتی کش.

[کَ کَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کشنده و برندهء کشتی. کشتیبان. ملاح. (از برهان) :
به دریا و خشکی ز کشتی کشان
هر آنکس که داد از شگفتی نشان.اسدی.
یکی گفت دیگر ز کشتی کشان
که دیدم دگر ماهیی زین نشان.اسدی.
بفرمان کشتی کش چاره ساز
جهانجوی از آن سیلگه گشت باز.نظامی.
|| کنایه از مردم شرابخواره و باده پرست. (از برهان) (ناظم الاطباء) :
کرده طلب کشتی دریافشان
کشتی رز داد بکشتی کشان.
امیرخسرو.

کشتی کشتی.

[کَ / کِ کَ / کِ] (ق مرکب) بسیار. سخت بسیار. مقابل بس اندک :
نعمت منعم چراست دریا دریا
محنت مفلس چراست کشتی کشتی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص509).

کشتی گاه.

[کُ] (اِ مرکب) مصرع. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات خطیب کرمانی) (السامی فی الاسامی). رِواغَة. ریاغَة. (از منتهی الارب). میدان کشتی گیری و آنجایی که پهلوانان زور آزمایی می کنند. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کشتی گاه.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) جایی که کشتی لنگر می اندازد و جبه خانهء کشتی. جایی که کشتی بارگیری می کند. (ناظم الاطباء). فُرضَه. ساحل. (آنندراج) :
آخر الامر چو کشتی بسلامت بگذشت
جستم از کشتی و آمد به لب کشتیگاه.
انوری (ازآنندراج).

کشتی گذر.

[کَ / کِ گُ ذَ] (اِ مرکب) مَعبَر. (یادداشت مؤلف). گذرگاه کشتی.

کشتی گر.

[کَ / کِ گَ] (ص مرکب)کشتی ساز. (ناظم الاطباء) (آنندراج) : چون از این کارها فارغ شدند کشتی گران کشتیها می ساختند. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی). || ملاح. ناخدا. سفان (دهار) :
جهاندار سالی بمکران بماند
ز هر جای کشتی گران را بخواند.فردوسی.

کشتی گر.

[کُ گَ / گِ] (ص مرکب)کشتی گیر. آنکه کشتی گیرد :
نه با کشتی گران(1) زور آزمایم
نه با میخوارگان رامش فزایم.
(ویس و رامین).
(1) - ن ل: کشتی ور. و در این صورت شاهد نیست.

کشتی گرفتگی.

[کَ / کِ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) دریا گرفتگی. سرگیجه و التهابی که در کشتی ببعض از کشتی سواران دست دهد. (یادداشت مؤلف).

کشتی گرفتن.

[کُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)بهم آویختن و پیکار کردن تا یکی دیگر را بر زمین زند. زورآزمایی کردن. مرد و مرد کردن. (از یادداشت مؤلف). مراوغة. (تاج المصادر بیهقی). تصارع. مصارعة. محادله. اعتفاس. تعافس. (منتهی الارب). بند گرفتن. کستی گرفتن. بهم پیچیدن. مصارعت :
ز کشتی گرفتن سخن بود دوش
نگیرم فریب تو زین در مکوش.فردوسی.
به کشتی گرفتن نهادند سر
گرفتند هر دو دوال کمر.فردوسی.
چه با آتش گرفتن بند و کشتی
چه با شمشیر او کردن جدالا.عنصری.
بدان روزگار جوانی... ریاضتها کردی چون کشتی گرفتن. (تاریخ بیهقی). همت او برکشتی گرفتن و مشت زدن... (المضاف الی بدایع الازمان ص 29). یکی در صنعت کشتی گرفتن سرآمده بود و سیصدو شصت بند فاخر بدانستی. (گلستان سعدی).
ندارد صرفه ای کشتی گرفتن با زبر دستان
بود در خاک دایم هر که با گردون درآویزد.
صائب.
قناعت پیشه را دست طمع در آستین باشد
گرفتن گر همه کشتی است صاحب فن نمی گیرد.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| پیچیدن. با کاری مشکل در آویختن و بدان مشغول شدن تا مشکل حل شود. بکار مشکل دست یازیدن. گلاویز شدن. برآمدن. زور آزمائی کردن : محمود مردی دین دار و متقی بود و با عشق ایاز بسیار کشتی گرفتی تا از شارع شرع و منهاج حرمت قدمی عدول نکرد. (چهار مقالهء عروضی).
سوزنی در مدح او با قافیه کشتی گرفت
قافیه شد نرم گردن گرچه توسن بود و گست.
سوزنی.

کشتی گره شدن.

[کُ گِ رِهْ شُ دَ] (مص مرکب) برابر ماندن کشتی دو کس با یکدیگر و عدم رجحان یکی بر دیگری. (از آنندراج). هم زور شدن. فایق نیامدن یکی از دو طرف کشتی بر دیگری.

کشتی گیر.

[کُ] (نف مرکب) آنکه کشتی گیرد. پهلوان. (ناظم الاطباء). مُصطَرِع. (منتهی الارب) :
جعد او بر پرند کشتی گیر
زلف او بر حریر چوگان باز.فرخی.
سندروس چهار دانگ و نیم سکنگبین ممزوج با آب سرد خوردن در این باب سخت نافع است کشتی گیران بکار دارند تا عصبهاء ایشان قوی شود و خشک اندام و سبک شوند و نفس ایشان تنگ نشود و خفقان نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سرهنگ با سرهنگ و کشتی گیر با کشتی گیر و دبیر با دبیر. (راحة الصدور راوندی). چون خراسان مستخلص شد حکایت کشتی گیران خراسان و عراق پیش او گفتند. (جهانگشای جوینی).
پسر شوخ چشم و کشتی گیر
شوخ چشمی که بگسلد زنجیر.سعدی.
کنند در عرق خود شناچو کشتی گیر
ز خجلت کف او لعل کان و در عدن.
شفیع اثر (از آنندراج).
مغفر و خفتان به میدان محبت ننگ ماست
همچو کشتی گیر عریانی سلاح جنگ ماست.
سلیم (از آنندراج).

کشتی گیری.

[کُ] (حامص مرکب) عمل کُشتی گیر. مصارعت. (ناظم الاطباء).

کشتی نشسته.

[کَ / کِ نِ شَ تَ / تِ](ن مف مرکب) آنکه راکب کشتی است. کشتی سوار. ج، کشتی نشستگان :
کشتی نشستگانیم(1) ای باد شرطه برخیز
باشد که بازبینیم دیدار آشنا را.حافظ.
(1) - ن ل: «کشتی شکستگانیم» و در این صورت شاهد نیست.

کشتی نشین.

[کَ / کِ نِ] (نف مرکب) آنکه در کشتی نشیند. کشتی سوار. راکب کشتی :
مددکار ملاح عمان شوق
هوادار کشتی نشینان شوق.
ملاطغرا (از آنندراج).
من ای کشتی نشینان دیده ام طرز خرامش را
نماید در دویدن سیر دریا ساحل ما را.
ناصر علی (از آنندراج).

کشتی نوح.

[کَ / کِ یِ] (اِخ) سفینهء نوح. کشتئی بوده که نوح در طوفان معروف زمان خود برآن نشست و این کشتی بعدها در جودی بزمین نشست. در قاموس کتاب مقدس این کشتی چنین تعریف شده است: طولش 450 قدم و عرضش 75 قدم و ارتفاعش 45 قدم بود و مقصود از این کشتی نه آن بود که به روی آب روان شود بلکه قصد از آن بود که باد بیک طوری در بالای آب حرکت دهد و آن را سه طبقه بود و خود کشتی از چوپ ساخته از درون و بیرون با قیر اندود گشته بود :
تختهء کشتی نوحم بخراسان در
لاجرم هیچ خطر نیست ز طوفانم.
ناصرخسرو.
با کمال نازکی افکار ما بی مغز نیست
هر حبابی کشتی نوح است در جیحون ما.
صائب.
|| کنایه از پیالهء می. || کنایه از دل آدمی. || کنایه از اهل بیت پیغمبر اسلام علیه الصلوة والسلام. (آنندراج).

کشتی وان.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) کشتی بان. ملاح. کشتی ران. (یادداشت مؤلف).

کشتی ور.

[کُ وَ] (ص مرکب) کشتی گیر. پهلوان. آنکه کشتی گیرد :
نه با کشتی وران(1) زور آزمایم
نه با میخوارگان رامش فزایم.
(ویس و رامین).
(1) - ن ل: کشتی گران. و در این صورت شاهد نیست.

کشح.

[کَ] (ع مص) دشمنی نمودن و در دل دشمنی داشتن. || پراکنده کردن گروه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشحت الدابة؛ دنب را میان هردو پای درآورد. || روفتن خانه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || متفرق و پراکنده گشتن قوم از آب، کشح القوم عن الماء. (از منتهی الارب). || داغ کردن با آتش شتر را در موضع کشح. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کشح.

[کَ] (ع اِ) تهیگاه. (منتهی الارب). یقال طوی عنه کشحه؛ ای قطعنی و خوی کشحه علی الامر؛ ای اضمره و ستره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شبه سفید که مورچه نامندش. ج، کُشوح. (منتهی الارب).

کشح.

[کَ شَ] (ع اِ) بیماری تهیگاه که بداغ کردن به شود. (منتهی الارب). درد پهلو که ذات الجنب نامندش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کشخ.

[کَ شَ] (اِ) طنابی که در جای سایه بندند و خوشه های انگور را بر روی آن اندازند تا باد خورد و خشک شود. (از برهان) (از جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) :
دختر رز برهنه آونگان
مانده چون کشمش از فراز کشخ.
نزاری قهستانی (از فرهنگ رشیدی).

کشخان.

[کَ / کِ] (ص ، اِ) دیوث و دیوث شخصی را گویند که زن او هرچه خواهد کند و او چشم از آن پوشیده دارد. (از برهان). ج، کشاخنه. کشیخان. در عربی زن جلب و بی غیرت در حق زن، کشخنة، کشخان خواندن کسی را و النون زائدة، یکشیخ، زن جلب خواندن، یقال «کشخه، اذا قال له یا کشخان». (منتهی الارب). رشیدی کلمه را معرب پنداشته است. (از حاشیهء برهان). زن جلب و بی غیرت دربارهء زن. (از ناظم الاطباء). بی غیرت. قرنان. دیوث. زن بمزد. قرمساق. غرزن. صفعان. قلتبان. غرطبان. قرطبان. (یادداشت مؤلف). هدایت در انجمن آرا نویسد: در فرهنگها و برهان همه به تقلید و اقتفای یکدیگر نوشته اند که به معنی دیوث و زن قحبه و مردی که زن خود را به عمل بد بیند و منع نکند، بلکه به آن عمل مایل و راغب باشد و مشتری را محرک و بخانهء خود خواند و تحقیق ترکیب این لفظ و لغت را ندانسته اند و آن را کشیخان به اضافهء یای تحتانی نیز گفته اند چنانکه حکیم خاقانی گفته:
این طرفه که موبدی گرفته ست
بر یک دو کشیش رنگ کشخان.
و حکیم سوزنی در هجو گفته:
به پیش کل به همین نرخ می هلد زن کور
نظیر نیست کل و کور را به کشخانی.
و کمال اسماعیل گفته:
نی نی بخدا اگر عمل جویم
اینهم همه ابلهی و کشخانی.
و عبدالرزاق اصفهانی گفته:
ساحر درگر توئی شاعر زرگر منم
کیست که باد و بروت زین دو کشیخان برد.
فقیر مؤلف گوید که کشن بضم، طالب نر شدن ماده است برای یار گرفتن چه انسان و چه حیوان شیخ نظامی در خسرو شیرین در نسب شبدیز گفته:
ز دشت آن کلّه را در هر قرانی
به کشن آید تکاور مادیانی.
کشیخان چه مرد و چه زن یعنی طلب کننده و خواهندهء نر و در لغت سهوی کرده اند و خوان را بی واو کرده اند و کشیخان نیز مصحف کشنخان است... - انتهی. اما این گفتهء هدایت پایهء تحقیقی ندارد : این کشخانان احمدحسن را فراموش کرده اند. (تاریخ بیهقی).
تا نگویی چو شعر برخوانم
کاین چه بسیارگوی کشخانیست.
مسعودسعد.
چند گویی که نیست در همه کش
مثل من هیچ خواجه و دهقان
من گرفتم که توبه کش خانی
تیز در سبلت تو ای کشخان.
دهقان علی شطرنجی.

کشخانک.

[کَ نَ] (اِ مصغر) مصغر کشخان : این کشخانک و دیگران چنان می پندارند که اگر من این شغل پیش گیرم ایشان را این وزیری پنهان کردن برود نخست گردن افگار کنم. (تاریخ بیهقی).

کشخانی.

[کَ] (حامص) عمل کشخان. دیوثی. زن بمزدی :
به پیش کل به همین نرخ می هلد زن کور
نظیر نیست کل و کور را به کشخانی.
سوزنی.

کشخر.

[کُ خَ] (اِ) اقلیم. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). اقلیم. یک حصه از هفت حصهء ربع مسکون.

کش خرام.

[کَ خِ / خَ / خُ] (ص مرکب)خوشخرام. آنکه با طنازی و عشوه گری خوش خرامد :
رام زین و خوش عنان و کش خرام و تیزگام
شخ نورد و راهجوی و سیل بر و کوهکن.
منوچهری.
دیدم همه طپان و بی آرام و شوخ چشم
او باز آرمیده و پر شرم و کشخرام.سوزنی.
در صدف دریا کشان بزم صبوحی
جام چو کشتی کش خرام برآمد.خاقانی.
از این کشخرامی، لطیف اندامی، ماهرویی، سلسله مویی. (سندبادنامه). کنیزکی را دید باجمال، زیبادلال، عنبرموی، خورشیددیدار، کبک رفتار، کش خرام. (سندبادنامه). از این سروبالایی، کشخرامی، زیبارویی. (سندبادنامه).
دخت خوارزمشاه ناز پری
کش خرامی بسان کبک دری.نظامی.

کش خرامی.

[کَ خِ / خَ / خُ] (حامص مرکب) خوشخرامی. عمل و حالت کش خرام :
لیلی ز سر گشاده کامی
چون ماه فلک به کش خرامی.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید دستگردی ص240).

کش خرامیدن.

[کَ خِ / خَ / خُ دَ] (مص مرکب) خوش خرامیدن. با ناز حرکت کردن. طناز بودن. تَرَفُّل. تَبَختُر. (یادداشت مؤلف).

کشخرما.

[کُ خُ] (اِ مرکب) خرمابن نر. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 274).

کشخمة.

[کَ خَ مَ] (ع اِ) تره ای است پاکیزه و نرم که آن را ملاح نیز نامند. (منتهی الارب).

کشخنة.

[کَ خَ نَ] (ع مص) کشخان خواندن کسی را والنون زائده. (منتهی الارب).

کشخور.

[کُ خوَرْ / خُرْ] (اِ) کشخر : بقا باد پادشاه دادگر خسرو هفت کشخور را در داد فرمایی و مملکت آرائی. (از سندبادنامه چ اسلامبول ص218 ص5). محتمل است کلمه صورتی از کشور باشد. رجوع به کشخر شود.

کش خوردن.

[کِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کش داده شدن شاه در بازی شطرنج. (یادداشت مؤلف). مورد کش قرار دادن پادشاه در بازی شطرنج.

کش خوردن.

[کَ / کِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) کش پیدا کردن. کاری یا امری طولانی شدن. در کاری اشکالی پیدا شدن و بر اثر آن طول و تفصیل پیدا کردن. (یادداشت مؤلف). || احتیاج به «کش» پیدا کردن پارچه یا جوراب یا چیزی جز آنها. (یادداشت مؤلف).

کشد.

[کَ] (ع اِ) دانه ای است که می خورند آنرا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کشد.

[کَ] (ع مص) به دندان بریدن چیزی را. || به انگشت دوشیدن ماده شتر را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کشد.

[کَ شَ] (ع ص، اِ) به معنی کاشد است. ج، کُشُد. (منتهی الارب). رجوع به کاشد شود.

کشد.

[کُ شُ] (ع ص، اِ) جِ کاشد. (منتهی الارب). || جِ کَشود. (منتهی الارب).

کش دادن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)دراز کردن یا کشیدن. تطویل. (یادداشت مؤلف). || دراز کردن چیزی را یا مطلبی را. (یادداشت مؤلف). کاری که ممکن است بزودی پایان یابد از روی غرض طولانی کردن. طول دادن. اطالة. مطاوغة.

کش دادن.

[کِ دَ] (مص مرکب) کش گفتن در بازی شطرنج یعنی شاه در خطر است. (یادداشت مؤلف). رجوع به کش و رجوع به کشت شود.

کشدار.

[کَ / کِ] (نف مرکب) آنچه کش دارد. آنچه در او کش به کار رفته است. || آنچه خاصیت آن دارد که با کشیدن طویل و دراز شود. || نوعی بافت است. (جانورشناسی عمومی ج1 ص136 و 177). || کلامی که غیر از معنی ظاهری معانی دیگر بدان توان داد. تأویل بردار: سخن کشدار و عبارت کشدار و حرف کشدار.

کشدار.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 54هزارگزی جنوب میناب و 5هزارگزی خاور مالرو جاسک به میناب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کش داشتن.

[کَ / کِ تَ] (مص مرکب)کشدار بودن. بکش آمدن.

کشدانگ.

[کَ نَ] (اِ) بزرک. کتان. (یادداشت مؤلف).

کشدانگ.

[کَ نَ] (اِ) دود. دخان. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 268). || زنگ. || (ص) لاغر بدن. (ناظم الاطباء).

کشدانیان.

[کُ] (اِخ) نام طائفه ای از ستاره پرستان. (یادداشت مؤلف).

کشر.

[کَ] (ع اِ) نوعی از آرمیدن با زن. کاشر مثله و لافعل لهما. (منتهی الارب).

کشر.

[کَ] (ع مص)(1) دندان سپید کردن شتر و شیر و نرم خندیدن. (منتهی الارب). || تبسم کردن مرد و دندان آشکار کردن. یقال کشر فلان عن اسنانه؛ ای ابداها یکون فی الضحک و غیره. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - فعل آن از ضرب است. (منتهی الارب).

کشر.

[کَ شَ] (ع اِ) نان خشک. || خوشهء انگور که بارش خورده باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کشر.

[کَ شَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب).

کشر.

[کُ شَ] (اِخ) نام موضعی است در صنعای یمن. (از منتهی الارب).

کش رفتار.

[کَ رَ] (ص مرکب)خوش رفتار. خوش حرکت. (ناظم الاطباء). رجوع به کش شود.

کش رفتن.

[کَ / کِ رَ تَ] (مص مرکب)دزدیدن با زبردستی و چالاکی. به مهارت و چابکی دزدیدن که کسی نبیند. با زرنگی و چربدستی در حضور کس یا کسانی دزدیدن.

کش رود.

[کَ] (اِخ) نام رودی است به جنوب غربی افغانستان. (یادداشت مؤلف).

کش رود.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش طالقان شهرستان تهران واقع در 15هزارگزی باختر شهرک و سه هزارگزی راه عمومی مالرو قزوین به طالقان با 164تن سکنه. آب آن از چشمه و رود محلی و محصول غلات و گردو و سیب زمینی و پیاز. شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است و عده ای برای تأمین معاش به تهران و مازندران و گیلان می روند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کش رو کردن.

[کَ / کِ رَ / رُو کَ دَ](مص مرکب) وردار ورمال کردن. لفت و لیس کردن. بردن و خوردن. (یادداشت مؤلف).

کشرة.

[کِ رَ] (ع اِمص) نرم خندگی و آشکارکردگی دندان. اسم مصدر است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به کشر شود.

کش زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) حریف را در کشتی پیش کشیدن که یکی از فنون کشتی است، حالتی هست که هنگام اول کشتی گیری دستی ببازوی خود می زنند و آوازی که بزبان فرس مچ مچه بضم هر دو میم و جیم فارسی گویند می کشند و دست حریف گرفته پیش می کشند و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (از آنندراج). پیش انداخته (در اصطلاح کشتی گیران امروز). || شراب خوردن. (از آنندراج) :
صبح مخموریست می غلطد به بستر سینه چاک
شب سیه مستی که از جام شفق کش می زند.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
بوسه ای زن به لب خویش دگر مستانه
رفتم از کار از این کش زدن مردانه.
میر نجات (از آنندراج).

کشسه.

[کُ سِ] (اِ) خط. نوشته، خواه خط فارسی باشد یا تازی یا هندی. (از برهان) (ناظم الاطباء). اما کلمه مصحف کشه است. (حاشیهء برهان). رجوع به کشه شود.

کشش.

[کَ شِ] (اِمص) اسم مصدر از کشیدن. عمل کشیدن. (یادداشت مؤلف). عمل حمل کردن. عمل بردن. تحمل. بردن : اگر به حکمت خود به دوستی بلا فرستد به عنایت خود آن دوست را قوت کشش آن بار دهد. (انیس الطالبین بخاری).
منه بیش از کشش تیمار بر تن
بقدر زور من نه بار بر من.نظامی.
|| جذب. جاذبه. جلب. جذبه. (یادداشت بخط مؤلف) : در خاطر کششی پیدا شد که حلقه بر در این خانه زنم همینکه دست بر در آن خانه رسانیدم... بعد از مدتی مرا کششی پیدا آمد بطرف بخارا نتوانستم توقف کردن. (انیس الطالبین بخاری) این گفتم کشش من زیاده شد آن طعام را بر همان حال گذاشتم و روی در آن ریگستان آوردم من چرا از غیر تو ترا طلبم این گفتم کشش من زیاده شد. (انیس الطالبین بخاری).
کشش خود نخواهم من آهنین جان
که از سنگ آهن ربا می گریزم.خاقانی.
گرچه رهرو نکند وقفه کنم وقفه ازانک
کشش همت اخوان بخراسان یابم.خاقانی.
کشیشان را کشش بینی و کوشش
بتعلیم چو من قسیس دانا.خاقانی.
رفتی اگر نامدی آرام تو
طاقت عشق از کشش نام تو.نظامی.
طبایع جز کشش کاری ندانند
حکیمان این کشش را عشق خوانند.نظامی.
مار مخوان کاین رسن پیچ پیچ
با کشش عشق تو هیچ است هیچ.نظامی.
کششهایی بدان رغبت که باید
چو مغناطیس کاهن را رباید.نظامی.
چون کشش از حد و غایت درگذشت
هم وسائط رفت و هم اغیار شد.عطار.
بی موکل بی کشش از عشق دوست
زانکه شیرین کردن هر تلخ ازوست.مولوی.
پارسی گوئیم یعنی این کشش
زآن طرف آید که آمد این چشش.مولوی.
به رحمت سر زلف تو واثقم ورنه
کشش چو نبود از آن سو چه سود کوشیدن.
حافظ.
تا که از جانب معشوق نباشد کششی
کوشش عاشق بیچاره بجایی نرسد.حافظ.
هرذره که بینی از کم و بیش
دارد کششی به مرکز خویش.
امیرحسینی سادات.
|| عمل راه رفتن شبانروزی را گویند بر سبیل تواتر. (از برهان). || رفتار با ناز و غمزه و عشوه و کرشمه و شادمانی و جاذبه به ایماء و اشارات. (از برهان). || طول مدت. امتداد زمان. (انجمن آرای ناصری). مد. (یادداشت مؤلف). || عمل تدخین تنباکو و توتون. (یادداشت مؤلف): این تنباکو رنگش بد است اما کشش آن خوبست. || عمل با کمان زدن ذوات الاوتار مثل ویلن، مقابل گَزِش. (یادداشت مؤلف). || (اِ) پَی. چون سریشم سفت. || وزن. || دایره. (یادداشت مؤلف) :نباید که را چند نون باشد و یا نون به ری ماند و چشمهای واو و قاف و فا درخور یکدیگر و بریک اندازه بود نه تنگ و نه فراخ و کشش «ن» و «ق» و «ص» همچنین. (نوروزنامه).

کشش.

[کَ / کِ شِ] (اِ) مخفف کشیش. (یادداشت مؤلف) :
همچو ترسا که شمارد با کشش
جرم یکساله زنا و غل و غش
تا بیامرزد کشش زو آن گناه
عفو او را عفو داند از اله.مولوی.
رجوع به کشیش شود.

کشش.

[کُ شِ] (اِمص) مخفف کوشش. (یادداشت مؤلف) :
هفت روز مهمانی ساخت و هیچکس در لشکر او نگذاشت که تشریف ندارد و کشش بسیار فرمود چنانکه جاولی خجل شد. (تاریخ طبرستان).
کشش جستن از مردم سست کوش
جواهرخری باشد از جوفروش.نظامی.

کشش.

[کُ شِ] (اِمص) اسم مصدر از کشتن. عمل کشتن. کشتار. قِتال. مُقاتَلَه. محوکه. (یادداشت مؤلف) : کششی فرمود ارسلان جاذب حجاج وار و آن نواحی بدان سبب مضبوط گشت. (تاریخ بیهقی).
صواب است پیش از کشش بند کرد
که نتوان سر کشته پیوند کرد.سعدی.
از کین و کشش به جا نمانم نام
وین ننگ ز دودهء بشر گیرم.
ملک الشعراء بهار.
-امثال: اول پرسش پس کشش .

کشش دادن.

[کَ / کِ شِ دَ] (مص مرکب) طول دادن. ممتد کردن. دراز کردن. (یادداشت مؤلف). کش دادن.

کشش قشلاقی.

[کَ شِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خدا آفرین شهرستان تبریز در پانزده هزار و پانصد گزی جنوب خدا آفرین و بیست و سه هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشش کردن.

[کُ شِ کَ دَ] (مص مرکب)کوشش کردن. (ناظم الاطباء).

کشش کردن.

[کُ شِ کَ دَ] (مص مرکب)پیکار کردن. نبرد کردن. جنگ کردن. || کشتن. قتل کردن. || ذبح کردن. (ناظم الاطباء) : با ارطیون پنجاه هزار مرد بود که از حصار بیرون آمد و با عمروبن العاص حرب کرد و عمرو او را هزیمت کرد و بسیار کشش کرد و ارطیون به حصار بیت المقدس اندر شد. (ترجمهء طبری بلعمی). در اهواز دو شهر بنا کرد یکی را ایران شابور نام کرد و دیگری را سوسن نام کرد و به شام اندر شد و آنجا کشش های بسیار کرد و غارتها. (ترجمهء طبری بلعمی). دست به شمشیر بردند و بر هیچکس ابقائی ننمودند و سه شبانروز کشش کردند. چون از کار کشش بلخ فارغ شد. (جهانگشای جوینی). مستعین مفلح ترکی را بفرستاد تا کشش کرد و مال بسیار جمع کرد. (تاریخ قم ص163). غارت می کردند و برده می بردند و کشش بسیار می کردند. (تاریخ قم ص248).

کشط.

[کَ] (ع مص) جل از پشت ستور برگرفتن، یقال کشط الجل عن الفرس. || پوست شتر باز کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برهنه کردن، منه قوله تعالی «واذا السماء کشطت» (قرآن 81/11)؛ ای قُلِعَتْ کما یقلع السقف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باز بردن چیزی از روی چیزی. (ترجمان علامهء جرجانی). || ستردن چنانکه حرفی یا کلمه ای را از نامه و کتابی. (یادداشت مؤلف) : و کتب الابیوردی الی الخلیفة و کتب علی رأسها الخادم المعادی فأمر الخلیفه بکشط المیم ورد القصة فبقیت الخادم العادی. (یاقوت در معجم الادباء ج6 ص342). || کشیدن ناخنه از روی چشم. (بحر الجواهر).

کشطة.

[کَ شَ طَ] (ع اِ) خداوندان شتر پوست باز کرده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کشطیین.

[کَ طی یی] (اِخ) گروهی بوده اند از معتقدان به ذبایح و شهوت و حرص و مفاخرت را نیکو شمارند و گویند پیش از هرچیز زندجی عظیم موجود بود و از ذات خود پسری آفرید و آن را نجم الضیاء نامید و این گروه ولی را حی ثانی نامند و به قربان و هدایا و اشیاء نیکو معتقدند. (یادداشت لغت نامه).

کشع.

[کَ] (ع مص) متفرق و پراکنده شدن از کشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کشع.

[کَ شَ] (ع اِمص) تفتگی و بی آرامی از اندوه و ملال. ضجرت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کشعثج.

[کَ شَ ثَ] (ع اِ) کشعطج. (از منتهی الارب). رجوع به کشعطج شود.

کشعطج.

[کَ شَ طَ] (ع اِ) و کذا الکشعثج، مولدتان من الکستیج لخیط غلیظ یشده الذمی فوق ثیابه دون الزنار. (منتهی الارب). ریسمان کلفتی را گویند که شخصی ذمی در روی لباس خود زیر زنار می بندد. کستی. کستیج. کشعثج. || بند پشتواره که از لیف خرما سازند. (از منتهی الارب).

کشف.

[کَ شَ] (اِ)(1) لاک پشت. کاسه پشت. سولاخ پا. باخه. سلحفاة. سلحفاد. (یادداشت مؤلف). سوراخ پا :
چون کشف انبوه غوغائی بدید
بانگ و ژخ مردمان خشم آورید.رودکی.
روی و ریش و گردنش گفتی برای خنده را
در بیابان زافه ای(2) ترکیب کردی با کشف.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
زهرهء سلحفات را که اهل خراسان کشف گویند خاصیتی است در این باب. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ابلیس کشف وار درآرد به کشف سر
چون میر برآرد بکتف گرز گران را.
ابوالفرج رونی.
یکی شربت آب خلافت که خورد
که نه شد شکمش چو پشت کشف.
مسعودسعد.
گه مناظره هر فاضلی که سرورتر
ز شرم پیش تو سر در شکم کشد چو کشف.
عبدالواسع جبلی.
زانسان که سرکشد کشف اندر میان سنگ
از جود تو نیاز سر اندر عدم کشید.
عبدالواسع جبلی.
روز حربت چون کشف از بیم جان خویشتن
گردد اندر سنگ پنهان اژدهای جان شکر.
عبدالواسع جبلی.
ای شیر دلی کز فزع تیغ توتنین
در کوه بکردار کشف زیر حجر شد.
عبدالواسع جبلی.
ای از فزغ نیزهء پیچیده چو مارت
در کوه خزنده چو کشف زیر حجر مار.
عبدالواسع جبلی.
به سنان کشف کنی راز دل از سینهء خصم
گر بود خصم ترا سینهء سنگین چو کشف.
سوزنی.
ور ز بی سنگی سر دل خود کشف کند
در زمان(3) زیر و زبر سنگ شود همچو کشف.
سوزنی.
گر شود در سنگ پنهان دشمنت همچون کشف
ور شود در خاک متواری حسودت همچو مار.
انوری.
آن روز خار پشت کنی خصم را به تیر
همچون کشف نهاده سر اندر شکم نهان.
اثیرالدین اخسیکتی.
کشف در پوست میرد لیک افعی پوست بگذارد
تو کم ز افعی نیی در پوست چون ماندی بجامانش.
خاقانی.
دور باش دهنش را چو کشف
زاستخوان بیهده خفتان چه کنم.خاقانی.
گر چون کشف کشم سر در استخوان سینه
سایه نیفتد از من بر چشم هیچ جانور.خاقانی.
گرچه کشف چو پسته بود سبز و گوژ پشت
حاشا که مثل پستهء خندان شناسمش.خاقانی.
آن پسته دیده باشی همچون کشف بصورت
آن استخوانش بیرون و آن سبزی اندرون در.
خاقانی.
بسا سر کز زبان زیر زمین رفت
کشف را با بطان فصلی چنین رفت.نظامی.
راه روانی که ملایک پیند
در ره کشف از کشفی کم نیند.نظامی.
در گریبان چون کشف دزدیده سر
با لبی خشک از غم تردامنی.
کمال الدین اسماعیل.
سردرکشیده چون کشف زانست گوهر در صدف
کاو را چو آوردی بکف چون ابر بدهی رایگان.
سیف اسفرنگ.
|| برج سرطان را گویند و آن برج چهارم است از جملهء دوازده برج فلکی. (از برهان) :
چو کرد اختر فرخ او نگاه
کشف دید طالع خداوند ماه.فردوسی.
|| کوزه سرپهن دهان فراخ باشد و آن را یخدان نیز گویند. (از برهان) (از ناظم لاطباء).
(1) - اوستا kasyapa (سنگ پشت) یا (خرچنگ)، سانسکریت kacyupa(سنگ پشت). (حاشیهء برهان).
(2) - زافه، خارپشت.
(3) - ن ل: در جهان.

کشف.

[کَ] (ع مص) آشکارا کردن و ظاهر کردن و برداشتن پوشش از چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس) (از لسان العرب). گشاده و برهنه نمودن. (منتهی الارب). برداشتن پوشش از چیزی. وابردن پرده. (ترجمان علامهء جرجانی) : در بسط سخن و کشف اشارات آن اشباعی رود. (کلیله و دمنه). || وابردن اندوه. (از ترجمان علامهء جرجانی). اندوه کسی را برطرف کردن. (از اقرب الموارد). || روشن شدن. برطرف شدن ظلمت. (یادداشت مؤلف) :
کشف الدجی بجماله. سعدی (گلستان).
|| پیدا کردن. انکشاف. مجهولی را معلوم کردن. (یادداشت مؤلف): کشف قارهء آمریکا، کشف مسألهء علمی. || دفع کردن بدی و ضرر را. (منتهی الارب). || (اِمص) برداشتگی پرده و پوشش از روی چیزی. || برهنگی. برهنه نمودگی. || نو پیدا کردگی. || اظهار. افشاء. آشکاراکردگی. (ناظم الاطباء).
- کشف اسرار کردن؛ پرده برداشتن. (یادداشت مؤلف).
- کشف حال؛ پرسش، تحقیق و تفحص حال کردن : چون کشف حال بفرمود پشیمان گشت اما فائدت نداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان را لازم شد کشف حال و تقدیم نکال این طایفه فرمودن. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- کشف حقیقت؛ پیدا کردن حقیقت. آشکار ساختن حقیقت : در کشف حقیقت آن استفسار نفرمود. (گلستان سعدی).
- کشف خبر؛ روشن کردن خبر. یافتن صدق یا کذب یا مطابق واقع بودن یا نبودن خبر :ملک را اعلام کرد که فلان را که حبس فرموده با ملوک نواحی مراسله دارد ملک بهم برآمد و کشف خبر نمود. (گلستان سعدی).
- کشف راز؛ آشکارا کردن راز. باز گشادگی راز. افشاء راز.
- کشف راز کردن؛ افشاء راز کردن. افشاء سر کردن.
- کشف سِرّ؛ فاش کردن سِرّ. فاش کردگی راز :
صبر سوی کشف هر سر رهبر است
صبر تلخ آمد بر او شکر است.مولوی.
- کشف غطا (غطاء)؛ برافتادن پرده :
اندر آن هنگامه ترکی از فطا
سخت تیره گشت از کشف غطا.مولوی.
- کشف کار؛ آشکارا کردگی وضع. روشن کردگی حال. کشف حال : بعد مسافت از مشاهدهء حال و کشف کار او مانع گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- کشف و کرامت یا کشف و کرامات؛ کشف قضایای غیبیه. شهود مغیبات. رجوع به کشف در اصطلاح صوفیان ذیل همین کلمهء کشف شود :
می و نقل است ورد من شب و روز
چکار آید مرا کشف و کرامات.جامی.
|| نزد عروضیان حذف هفتمین حرف متحرک است و جزئی که کشف در آن بکار برده شده آن را مکشوف نامند مانند حذف تاء از مفعولات بضم تاء کذا فی عنوان الشرف و در پاره ای از رسائل عروض آمده: کشف؛ افکندن آخرین حرف از مفعولات می باشد و البته سخت روشن است که مآل هردو تعریف یکی است. و در رسالهء قطب الدین سرخسی آمده که کشف حذف دومین متحرک از وتد معروف است و مخفی نماند که این تعریف بر حذف عین فاع لاتن صادق می آید برخلاف تعریف اول. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح صوفیان اطلاع بر ماوراء حجاب از معانی غیبی و امور حقیقی است. (تعریفات علامهء جرجانی). کشف در نزد اهل سلوک مکاشفه است کشف و مکاشفه رفع حجاب را گویند که میان روح جسمانی است که ادراک به حواس ظاهر نتوان کرد و گاه مکاشفه بر مشاهده اطلاق میشود برخی گفته اند که سالک چون بجذبهء ارادت از طبیعت سفلی قدم بعلیین حقیقت نهد باطن خویش را از ریاضت صاف گرداند هرآینه دیدهء او گشاده گردد و بقدر آن رفع حجاب و صفای عقل معانی معقولات زیاده شود و این را کشف نظری گویند باید که سالک از این مرحله بگذرد و قدم پیشتر نهد و در طریق حکما و فلاسفه نماند و کار دل بیشتر کند تا به نور دل پیوندد که آن را کشف نوری گویند. اینجا نیز سالک قدم پیشتر نهد تا مکاشفات سری پدید آید که آن را کشف الهی گویند اسرار آفرینش و حکمت وجود آنجا ظاهر گردد. از آنجا نیز بگذرد تا مکاشفهء روحانی پدید آید که آن را کشف روحانی گویند و نعیم و جحیم و رؤیت ملائکه و عوالم و نامتناهی مکشوف شود ولایت دست مقام پدید آید باید که از آنجا نیز بگذرد تا مکاشفات خفی پدید آید تا بواسطهء آن به عالم صفات خداوندی راه یابد و این را مکاشفهء صفاتی گویند. در این حال اگر به صفت علمی مکاشفه شود از جنس علم لدنی پدید آید چنانچه خواجه خضر را علیه السلام و اگر به صفت مسمی مکاشفه شود استماع کلام و صفات پدید آید چنانکه موسی را علیه السلام و اگر بصری مکاشفه شود رؤیت و مشاهده پدید آید و اگر به صفت جلال مکاشفه شود بقاء حقیقی پدید آید و اگر به صفت وحدانیت مکاشفه شود وحدت پدید آید باقی صفات را هم برین قیاس کنند، اما کشف ذاتی بس مرتبهء بلند است عبارت و اشارت از بیان آن قاصر است کذا فی مجمع السلوک و در کشف اللغات گوید: مکاشفه آن را گویند که آشکارا شود ناسوت و ملکوت و جبروت و لاهوت یعنی از نفس و دل و روح و سر واقف حال شود. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
نور پروردهء کشف است دلم
که یقین پرده گشایست مرا.خاقانی.
رجوع به مکاشفه شود.
|| شرح. تفسیر. || گساردگی. از بین بردگی. (یادداشت مؤلف).
- کشف غم؛ گساردگی غم. (یادداشت مؤلف).
|| مقابل رمز و معما. (یادداشت مؤلف).

کشف.

[کَ شَ] (ع اِمص، اِ) از عیوب خلقی در اسب. عصل. (صبح الاعشی ج2 ص26). || موهای پیشانی بالارسته. (منتهی الارب). || برگشتگی مویهای پیشانی چندان که به دایره ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیچیدگی دمغزهء اسب. (منتهی الارب).

کشف.

[کَ شَ] (ع مص) شکست خوردن. (منتهی الارب).

کشف.

[کُ] (اِ) سیم و نقرهء سوخته. || سواد زرگری. || زفت. (از برهان) (از ناظم الاطباء).

کشف.

[کَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. واقع در 11هزارگزی شمال باختری مشهد و یک هزارگزی جنب کشف رود. این دهکده در جلگه قرار دارد با آب و هوای معتدل و دارای 153 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشفاء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکشف، جبهة کشفاء؛ پیشانی که موی آن همچو دایره برگردیده باشد. (منتهی الارب).

کشفاً.

[کَ فَنْ] (ع ق) مقابل رمزاً. (یادداشت مؤلف). نامه یا تلگراف که در آن کلمات با معنی خود به کار رود. مقابل رمزاً که در آن کلمات با قرارداد قبلی در معانی خاص و قرار دادی بکار رود.

کشف الابیات.

[کَ فُلْ اَ] (ع اِ مرکب)فهرست الفبائی بیت های منظومه ای چون کشف الابیات مثنوی و شاهنامهء فردوسی و جز آن. (یادداشت مؤلف).

کشف الاَیات.

[کَ فُلْ] (ع اِ مرکب)فهرست الفبائی آیات قران. (یادداشت مؤلف).

کشف الدک.

[کَ فُدْ دَ] (ع اِ مرکب) علمی است که در آن حیله ها و ترفندهای متعلق به صنایع جزئی مورد بحث قرار میگیرد و از حیل موجود در تجارت و صنایع لاجورد و لعل و یاقوت بحث می کند. (از کشف الظنون نقل از مفتاح السعاده).

کشف الکلمات.

[کَ فُلْ کَ لِ] (ع اِ مرکب)فهرست کلمات کتاب نثر یا شعر چون کشف الکلمات قرآن و کشف الکلمات مثنوی یا فردوسی یا امثال آن چون کشف الکلمات قرآن فلوگل. (یادداشت مؤلف).(1)
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتی نوشته اند: آقای تبریزی وقتی برای من گفتند که نسخهء کشف الکلمات خطی قرآن دارند که در سنهء 700 ه .ق. نوشته شده است یا هفتصد سال پیش نوشته شده است، از این رو معلوم نیست که کشف الکلمات قرآن چاپ فلوگل آیا مسوده از اصلی قدیم است یا دوباره این کشف الکلمات نوشته شده است؟ والله اعلم.

کشف اللغات.

[کَ فُلْ لُ] (ع اِ مرکب)فهرست لغات اعم از لغات یک کتاب یا یک رساله یا فرهنگ و معجم لغات.

کشف المحن.

[کَ فُلْ مِ حَ] (ع اِ مرکب)وابردگی غم. پرده برداری از غم. || کنایه از این عالم است :
نور علمت خلق را پیش از اجل
بوده در کشف المحن عین الیقین.خاقانی.

کشف المطالب.

[کَ فُلْ مَ لِ] (ع اِ مرکب)فهرست الفبائی مطالب یک کتاب. (یادداشت مؤلف). مانند کشف المطالب قرآن کریم.

کشفت.

[کَ شَ / کُ شُ] (مص مرخم، اِمص) پراکندگی. پریشانی. || پژمردگی. (ناظم الاطباء). رجوع به کشفتن شود.

کشفت.

[کَ شَ / کُ شُ] (اِ) عبادتخانهء یهود و کنیسه. (از برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). ظاهراً دگرگون شده کنشت است. رجوع به کنشت شود.

کشفتگی.

[کَ شَ / کُ شُ تَ / تِ](حامص) پراکندگی. پریشانی. (یادداشت مؤلف). || پژمردگی. (یادداشت مؤلف).

کشفتن.

[کَ شَ تَ / کُ شُ تَ] (مص)گشودن. شکافتن. (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان).
- برکشفتن؛ گشودن. (از ناظم الاطباء). برداشتن :
دل برگرفته ام ز بد و نیک روزگار
تا پرده های راز فلک برکشفته ام.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
|| پراکنده شدن. پریشان شدن. (از فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء) (از برهان) :
دولت آنها فرتوت شد و کار کشفت
هرکه فرتوت شود هرگز برنا نشود.منوچهری.
کشفتند بزم می رود و باد
پراکنده شد انجمن مست و شاد.اسدی.
|| پژمرده شدن. پژمرده گشتن. (از فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء) (از برهان قاطع) :
شکفته بدم چون به نیسان درخت
کشفته شدم چون به آبان گیاه.
عبدالواسع جبلی (از جهانگیری).
|| نابود و معدوم شدن. (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (برهان).
- برکشفتن یا بکشفتن؛ نابود کردن :
سخنهائی چنان دلگیر گفتی
که خانهء صابری را برکشفتی.
(ویس و رامین).
بکشفت سپهر باز بنیادم
بشکست زمانه باز پیمانم.مسعودسعد.
چو زر به سایل بخشی بدست خویش مده
که از نهیب تو گردد بر او کشفته نگار.
حکیم سوزنی.

کشفته.

[کَ شَ / کُ شُ تَ / تِ] (ن مف)پژمرده. خزان رسیده. (ناظم الاطباء) :
تا در بهار خوب و شکفته شود چمن
تا در خزان تباه و کشفته شود رزان.
امیرمعزی.
فسرده دیدم چون اخگر کشفته لبش
دلم بسوخت چو بر اخگر شکفته کباب.
مختاری.
بدم شکفته چنان کزدم نسیم درخت
شدم کشفته چنان از تف سموم گیاه.
عبدالواسع جبلی.
همیشه تا که سمن راکند شکفته بهار
همیشه تا که چمن را کند کشفته خزان
شکفته باد رخ ناصح تو پیوسته
کشفته باد دل حاسد تو جاویدان.
عبدالواسع جبلی.
این درد و غم و محنت و رنجم بفزوده
وان جان و دل و دیده و دینم بکشفته.
عبدالواسع جبلی.
شد باغ شکفته چو بهشت ملک العرش
شد راغ کشفته چو حسود ثقة الدین.
عبدالواسع جبلی.
ز تو باغ گردد کشفته به آذر
ز تو راغ گردد شکفته به نیسان.
عبدالواسع جبلی.
|| پراکنده شده. پریشان شده. (از برهان) (از ناظم الاطباء) :
یکی را خانهء شادی کشفته
یکی را باغ پیروزی شکفته.
(ویس و رامین).
قرارم چون شکسته کاروان است
روانم چون کشفته دودمان است.
(ویس و رامین).
بریده باد بندجان شهرو
کشفته باد خان و مان ویرو.
(ویس و رامین).
کنون پیش از این کاین کشفته سپاه
شکست آرد و کار گردد تباه.اسدی.
این کشفته کند روان چو سموم
وان شکفته کند جهان چو نسیم.
عبدالواسع جبلی.
خصمت کشفته رای و محبت شکفته روی
از رای چون ستاره و روی چو ماه تست.
عبدالواسع جبلی.
|| معدوم شده. از بین رفته. نابود شده. (از برهان) (از ناظم الاطباء).

کشف رود.

[کَ شَ] (اِخ) یکی از شعب هریرود است که سرچشمهء آن نزدیک سرچشمهء اترک در کوههای هزار مسجد است و پس از مشروب کردن رادکان و چناران از شمال مشهد گذشته در پل خاتون به هریرود می ریزد. (از جغرافیای سیاسی کیهان) :
کشف رود چون رود زرداب شد
زمین جای آرامش و خواب شد.فردوسی.

کشفرید.

[] (اِخ) شهرکی است در کوهستانهای حلب از این شهر بسال 561 ه .ق. مردی برخاست و دعوی پیغمبری کرد سپاه شام بر او دست یافتند و خود و یارانش را کشتند. (معجم البلدان).

کشف شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)روشن شدن. از نهانی درآمدن. از پنهانی خارج شدن. (یادداشت مؤلف). آشکار شدن :
دید رنج و کشف شد بر وی نهفت
لیک پنهان کرد و با سلطان نگفت.مولوی.

کشف کردار.

[کَ شَ کِ] (ص مرکب، ق مرکب) مانند لاک پشت. بسان کشف :
ز بیم ناوک گردان زمانه را بینی
کشیده سر بتن تیره در کشف کردار.
مجیر بیلقانی.
چو اندر دست شه پیدا شود گرز گران سنگش
کشف کردار خصمش را سر اندر تن نهان گردد.
کمال اسماعیل.

کشف کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) پرده برداشتن. روپوش از روی چیزی بر کنار کردن. از زیر سرپوش خارج کردن. (یادداشت مؤلف). || آزمودن. روشن کردن :
زهر نوع اخلاق او کشف کرد.
خردمند و پاکیزه دین بود مرد.
سعدی (بوستان).
بجای سکندر بمان سالها
به دانادلی کشف کن حالها.حافظ.
|| آشکار کردن. هویدا کردن :
ور ز بی سنگی سِرِّ دل خود کشف کند
در زمان(1) زیر و زبرسنگ شود همچو کشف.
سوزنی.
|| پیدا کردن. دست یافتن. یافتن. (یادداشت مؤلف) : در حال جوابی نبشت که اگر پیش از بلاغ کشف کنند از مؤاخذت ایمن باشند. (گلستان). || استنباط کردن. استخراج کردن. بدست آوردن. || حل کردن مشکلی را. از پیش برداشتن. راه حلی یافتن. || تفسیر کردن. شرح دادن. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: در جهان.

کشف کوزه.

[کَ شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) کوزهء دهان فراخ. مِسطَح. (یادداشت مؤلف).

کشفندگی.

[کُ شُ / کَ شَ فَ دَ / دِ](حامص) حالت و چگونگی کشفنده. پراکندگی. پریشانی. (از یادداشت مؤلف).

کشفنده.

[کُ شُ / کَ شَ فَ دَ / دِ] (نف)پریشان کننده. || (ن مف) کشفته. پریشان شده. پراکنده شده. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشفتن شود.

کشف وار.

[کَ شَ] (ق مرکب) مانند کشف. چون سلحفاة. مانند لاکپشت. به هیأت و شکل و حال و حرکات کشف :
ز بیم اژدهاپیکر سنان تو همه ساله
کشف وار اژدهای تن بسنگ اندر نهان دارد.
عبدالواسع جبلی.
الا ای خسروی کز بیم رمح اژدهاشکلت
کشف وار اژدهای چرخ در خارا شود پنهان.
عبدالواسع جبلی.
کشف وار در سینه پنهان شود
سر دشمن از زخم کوپال شاه.
کمال الدین اسماعیل.

کشفة.

[کَ شَ فَ] (ع اِ) بالارستن جای موی پیشانی. (منتهی الارب).

کشفة.

[کُ شُ فَ] (ع اِ) موی پیشانی بالا رسته و برگشته. (منتهی الارب). کَشَفَة.

کشفی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به کشف. (از ناظم الاطباء). اهل کشف. رجوع به کشف و رجوع به ترکیب کشف و شهود شود.

کشفی.

[کَ] (اِخ) یکی از شعرای باستانی است و از اشعارش در لغت نامهء اسدی دو بیت ذیل بشاهد آمده است. (یادداشت مؤلف) :
بخواهم که شاها عنایت دهی
که باشد مرا عون تو پروبال.
؟ (لغت فرس چ اقبال ص325).
زلف بر(1) رخسار آن دلبر چو دیدم بیقرار
می بیندازم(2) در آتش جان و دل چون داربوی.
؟ (لغت فرس ص519).
(1) - اصل: در.
(2) - اصل : من بیندازم.

کشفی.

[کَ] (اِخ) شاعری است و او راست عوامل فرس به ترکی. (یادداشت مؤلف).

کشفی.

[کَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا از شهرستان اردبیل واقع در 8 هزارگزی باختر آستارا و دو هزارگزی شوسهء آستارا به اردبیل با 163تن سکنه. آب آن از چشمه و رود و محصول آن غلات وصیفی و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال است راه آن ارابه رو است و دبستانی دارد. محل سکنای ایل کشفی این دهکده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشفی.

[کَ شَ] (اِخ) نام ایلی است که به آستارا در دهکدهء کشفی از توابع اردبیل زندگی کنند. (یادداشت مؤلف).

کشفیات.

[کَ فی یا] (ع اِ) جِ کشفیة، کشف شده ها. مکشوفات. پیدا شده ها. اختراعات.

کشفیلی.

[کَ فُ] (ص نسبی) منسوب به کشفل که ظاهراً از قراء بغداد است و به قول بهتر از آمل طبرستان. (از انساب سمعانی).

کشک.

[کَ] (اِ) دوغ خشک کرده باشد که به ترکی قروت خوانند. (از برهان). دوغ خشک کرده پس از آنکه روغن آن گرفته باشند و آن را بیشتر به شکل گلوله به اندازهء گردوئی و بزرگتر و در کرمان چون قلمی کنند. اَقِط. پینو. بینو. (یادداشت مؤلف) :
زن آقا دهد بمهمان دوغ
چه کند نیستش جز این در مشک
کهنه مشکش مباد هیچ تهی
یارب از دوغ تازه یعنی کشک.
خاوری کاشانی (از انجمن آرا).
کدک و کشک نهاده ست و تغار لور و دوغ
قدحی کرده پر از کنگر و کنب خوشخوار.
بسحاق اطعمه.
- کشک بادنجان؛ کشکه بادنجان. کشک و بادنجان. طعامی که از بادنجان سرخ کرده در روغن کنند و دوغ کشک بر آن ریزند. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب کشکه بادنجان شود.
- کشک چغندر؛ چغندر پخته یا لبو را قطعه قطعه کنند و در آب کشک داخل نمایند طعامی سازند و قبل از غذا یا بعد از غذا خورند چون آب دوغ و ماست لبو و ماست چغندر. (یادداشت مؤلف).
- کشک سیاه؛ قره قوروت. قوروت سیاه. ترف. (یادداشت مؤلف).
- امثال: آخوند نباتی یعنی کشک. (یادداشت مؤلف).
این حرفها همه کشک است ؛ این سخنها همه واهی و بیخود است.
چه کشکی چه پشمی ؛ جمله ای است که انکار را گویند.
سگی که برای خودش پشم نمی کند برای دیگران کشک نخواهد کرد ؛ نظیر آنکه بخود نمی رسد به دیگران چه رسد.
گفت کشک چه پشم چه ؛ انکار تمام کرد.
رجوع به کلمهء قوروت شود.
|| جو یا گندم مقشر کوفته و غالباً بوقت استعمال مضاف الیه آن می آید چون کشک جو یا کشک گندم. صُلت. نیم کو. پله کو. (یادداشت مؤلف). مدقوق الحنطة و الشعیر. (بحر الجواهر). کشک که بطور مطلق استعمال شود مقصود آرد جو است :
یکی پاره پاره بگسترد مشک
نهاده به غربال بر نان کشک.فردوسی.
یکی بود دستار در زیر مشک
به بازار شد گوشت آورد و کشک.فردوسی.
همه پوستین بود پوشیدنش
ز کشک و ز ارزن بدی خوردنش.فردوسی.
پر شود معده ترا چون نبود میده زکشک
خوش کند مغز ترا گر نبود مشک سداب.
ناصرخسرو.
علی را چشم درد کرد گفت از این مخور و از این خور یعنی چکندر بکشک جو پخته. (کیمیای سعادت). بگیرند بنفشهء خشک و تخم خطمی و کشک جو و سبوس گندم از هریکی یک مشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آشامیدنیها از عدس و نشاسته و کشک جو و از گاورس بسازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند کرنج پارسی سه درم کشک جو هشت درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند عناب بیست عدد و سپستان پنجاه عدد کشک جو یک مشت تخم خشخاش سپید هفت درمسنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سر بره و دست و پای او پاک کنند و بکوبند و یک مشت کشک گندم و ده درمسنگ شبت. پس حسوئی باید ساخت از کرنج شسته و کشک جو و کشک گندم. (ذخیرهء خوارزمشاهی) بگیرند انجیر پنج عدد... کشک جونیم کوفته یک کف. (ذخیرهء خوارزمشاهی) و طعام اسفاناج و ماش مقشر و کدو و کشک جو فرمایند به روغن بادام. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شعر من هست چو انجیر همه نغز و لطیف
و آن تو کشک غلیظ است و به از کشک انجیر.
سوزنی.
آب کشک جو سرد و تر است. (ریاض الادویه). حقنه ای که سحج را نفع دهد کشک جو تفت داده و برنج شسته و ... (ریاض الادویه). سکنجبین قندی و اسفناج با آب نان کلاغ یا آب کشک جو حل کرده نیم گرم بیاشامند. (ریاض الادویه). تخم نان کلاغ و کشک جو از هر یک سه مثقال. (ریاض الادویه). پوست خشخاش و نیلوفر دریانی و بابونه از هر یک مشتی کشک جو دو مشت. (ریاض الادویه). در حقنه ای که سحج را نفع دهد می نویسند کشک جو تف داده (یعنی تفت داده) و برنج شسته از هریک نیم مشت. (نقلاز کتب طبی بخط مؤلف). || آرد آمیخته با آب. آرد آبه. (یادداشت مؤلف). || یک قسم نانخورشی است که از ماست پزند. (برهان). || یک نوع طعامی است که از آرد گندم و آرد جو و شیر گوسفند درست می کنند و یک قسم از آن را گوشت و گندم نیز داخل سازند و مانند هریسه می خورند. (از برهان) : اگر آماس بدین تدبیرها فرو نایستد بگیرند عدس مقشر، گل سرخ، بیخ سوس، انار پوست کشک همه را بپزند و بپالایند و بدان مضمضه کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نخود و برنج و گندم کشک کرده و کشک جو از هریک ده مثقال. (ریاض الادویه).

کشک.

[کَ] (ع اِ) آب جو. || آب جو یا آب جو با سرکه یا با شیر جوش داده. (منتهی الارب).

کشک.

[کُ] (اِ) مخفف کوشک و به معنی آن. (از برهان) (از ناظم الاطباء).

کشک.

[کَ شَ] (اِ) پرنده ای سیاه که عکه گویند و به عربی عقعق نامند. (از ناظم الاطباء). زاغی. (یادداشت مؤلف). کشکرک :
هرگز نبود شکر به شوری چو نمک
نه گاه شکر باشد چون باز کشک.
محمود (از فرهنگ اسدی).
|| خط خواه بر دیوار کشند یا بر روی کاغذ. (از ناظم الاطباء) (از برهان). کشه. رجوع به کشه شود.
- کشکهای پرتو؛ اشعهء آفتاب. (از ناظم الاطباء).

کشک.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانه بخش شبستر شهرستان تبریز واقع در دوازده هزارگزی باختر شبستر و یک هزارگزی شوسهء صوفیان به سلماس با 2541 تن سکنه آب از چشمه و راه شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشک آباد.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 4هزارگزی شمال باختری مانه سر راه مالرو عمومی مانه به آقا رحمان با 110تن سکنه. آب آن از رودخانهء اترک و راه مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشکا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاتجن بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری قائم شهر با 160 تن سکنه. آب آن از چشمه سار محلی و نهر هتکه از تالار و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشکاب.

[کَ] (اِ مرکب) آش جو. (برهان)(1)(از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرای ناصری). هرگاه در کتب طب کشکاب مطلق گویند مراد کشکاب جو باشد و اگر کشکاب از چیز دیگر گفتن خواهند کشکاب را بر آن اضافه کنند مثلاً کشکاب گندم و جز آن گویند. (از یادداشت مؤلف). کشکبا. کشکاو :
شکر هر چند خوش دارد دهانرا
نه چون کشکاب سازد خستگانرا.
(ویس و رامین).
کشکاب سرطان با آب انار سود دارد (در علاج یرقان که از آماس جگر و از گزیدن جانوران تولد کند). (ذخیرهء خوارزمشاهی). پختن کشکاب چنان باید که یک پیمانه کشک جو باشد و بیست پیمانه آب ومی پزند تا به پنج پیمانه باز آید و آنچه رقیق تر باشد از وی بپالایند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر بیمار از ماء العسل نفور باشد و یا اگر اسهال از حد می گذرد بعوض ماء العسل کشکاب یا گندم آب باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر قوت ضعیف باشد اندکی کشکاب دهند و کشکاب از کشک و نخود پزند نیما نیم یا دو بهر کشک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دفع مضرت شراب ممزوج را با آب بیامیزند کشکاب خورند. (نوروزنامهء خیام).
گفته بودی که کاه و جو بدهم
چون ندادی از آن شدم در تاب
بر ستوران و اقربات مدام
کاه کهتاب باد و جو کشکاب.انوری.
آنها که ز تیر و تیغ می نگریزند
از هیبت کشکاب تو خون می میزند(2).؟
(از المعجم شمس قیس ص370).
بجهت خوردن بیمار که کشکاب سازند از آن جو اختیار کنند که سفید بود. (فلاحت نامه). || کشک با آب سائیده که نان در آن ریزند و ترید کرده خورند. (از ناظم الاطباء). || ماء الشعیر. آب جو. (از ناظم الاطباء). || آش حلیم [ هلیم ] است. (از مخزن الادویه). || در عبارت ذیل از سفرنامهء ناصرخسرو این کلمه آمده است اما معلوم نیست که کدام معنی مراد اوست : و این تنیس جزیره ای است و شهری نیکو... و آنجا در تابستان در بازارها کشکاب فروشند که شهری گرمسیر است و رنجوری بسیار باشد. (سفرنامه چ دبیرسیاقی ص46).
(1) - (مرکب از کشک + آب) = کشکاو و آن خورشی که از کشک و آب و روغن و مصالح دیگر سازند. (حاشیهء برهان).
(2) - ن ل: میریزند.

کشکان.

[کَ] (اِخ) قریه ای بوده است سه فرسنگی میانهء جنوب و مشرق آباده. (از فارسنامهء ناصری).

کشکانرود.

[کَ] (اِخ) نام رودی است که در لرستان جاری و از خرم آباد می گذرد. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان شود.

کشکاو.

[کَ] (اِ مرکب) کشکاب. رجوع به کشکاب شود.

کشک الشعیر.

[کَ کُشْ شَ] (ع اِ مرکب)آش جو. (مجمع الجوامع). کشکاب. || آب جو افشرده. (فرهنگ ادویه). شیرهء جو است و نیز جو مطبوخ مالیدهء صاف نموده را نامند و آب مطبوخ رقیق آن را برای مالیدن که جرم آن در آن داخل شود. (مخزن الادویه).

کشک انجیر.

[کُ اَ] (اِ مرکب) توپ کلان. (از فرهنگ رشیدی). || منجنیق که بدان دیوار قلعه اندازند و معنی ترکیبی آن سوراخ کنندهء کشک (کوشک) است :
نه منجنیق رسد بر سرش نه کشک انجیر.
انوری.
|| چوب گنده ای است مانند ستون که بر زمین فروبرند و سر آن چوب شکافته غلتکی در آن تعبیه کنند و ریسمانی بر آن غلتک انداخته از آن شکاف بگذرانند و از یک سر آن ریسمان توبره پر از ریگ و سنگ بیاویزند و میان آن ستون قبضه واری نصب کنند تا کسی خواهد که مشق کمان کشیدن کند به دست چپ آن قبضه را و به دست راست سر دیگر آن ریسمان را به کشاکش آورد به هندی منجر و به شیرازی منجل گویند. (از فرهنگ رشیدی). کشکنجیر. رجوع به به کشکنجیر شود.

کشکبا.

[کَ] (اِ مرکب) آش حلیم. (برهان). هریسه. حلیم. گندم با. (یادداشت مؤلف) :
کشکبا گرچه غلیظ است تریدش باید
پند ما گوش کن و در عمل آور زنهار.
بسحاق اطعمه.
|| کشکاب. کشکاو. (یادداشت مؤلف).

کشک بادنجان.

[کَ دِ] (اِ مرکب) کشک و بادنجان. رجوع به کشک و بادنجان شود.

کشک بالا.

[کُ کِ] (اِخ) نام محلی است کنار راه طهران به چالوس میان واریان و زره گان در شصت و هشت هزار و سیصد گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

کشکبر.

[کُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایه بخش نوبران شهرستان ساوه واقع در 23هزارگزی شمال خاوری نوبران و 27هزارگزی راه عمومی با 228تن سکنه. آب آن از چشمه سار و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشک پائین.

[کُ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 7 هزارگزی شمال خاوری رشخوار. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشک جان.

[کُ کِ] (اِخ) ناحیتی است از آن این سوی رودیان به گیلان. (حدود العالم). دهی است از دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت واقع در 21هزارگزی شمال خاوری رودبار و 7 هزارگزی راه عمومی عمارلو با 215تن سکنه. آب آن از سیاهرود پاچل و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است. از دو محل بنام درومحله و کشکجان تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشکچی.

[کِ شِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) (از: کشک = کشیک + چی پسوند نسبت ترکی). کشیکچی. پاسبان. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). رجوع به کشیکچی شود.

کشکدار.

[کِ شِ] (نف مرکب، اِ مرکب)کشیکدار. پاسبان. کشیکچی. (از آنندراج).

کشکر.

[کَ کَ] (اِ) نامی است که در آستارا به گل ابریشم دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به گل ابریشم شود.

کش کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب) به مرغان کش گفتن. (یادداشت مؤلف). راندن مرغ با آوای کش. || کش گفتن به شاه شطرنج. (یادداشت مؤلف).

کشکرک.

[کَ کَ رَ] (اِ) پرنده ای است سیاه و سفید که آن را عکه می گویند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). عقعق. کسک. زاغچه. زاغی. کشک. (یادداشت مؤلف). قشقرک :
چندین هزار کوتر و قمری و کشکرک
با تا دادیم که برج کس او می پرانسی.
صابونی بزبان قزوینی (از آنندراج).

کشک زر.

[کُ کِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان فشند بخش کرج شهرستان تهران واقع در 34هزارگزی باختر کرج و 6 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین با 401 سکنه. آب آن از چشمه سار و راه آن مالرو است و از ینگی امام پائین می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشک سا.

[کَ] (نف مرکب) آنکه کشک ساید. آنکه کشک را در آب ریزد و با دست بساید تا آب کشک بدست آید. (یادداشت مؤلف).

کشک سائی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل سائیدن کشک. (یادداشت مؤلف).
- تغار کشک سائی؛ تغاری که کشک در آن ریزند و در آن سایند.

کشک سائیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سائیدن کشک. ریختن کشک [ = دوغ خشک شده، قوروت ] در تغار و سائیدن آن با آب و آب کشک حاصل کردن چاشنی طعام را. (یادداشت مؤلف).

کشک ساب.

[کَ] (نف مرکب) (اصطلاح عامیانه) کشک سا. رجوع به کشک سا شود.

کشک سایی.

[کَ] (حامص مرکب)کشک سائی. عمل سائیدن کشک. (یادداشت مؤلف).

کشک ساییدن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کشک سائیدن. رجوع به کشک سائیدن در این لغت نامه شود.

کشک سرا.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کران بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 4هزار و پانصد گزی جنوب باختری نوشهر و سه هزار و پانصد گزی جنوب شوسهء نوشهر به چالوس با 550تن سکنه. آب آن از رودخانهء کشک رود و راه آن مالرو است در تابستان عده ای از سکنه به ییلاق زانوس و اطاق سرا می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشک سرای.

[کُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان یامچی بخش مرکزی شهرستان مرند واقع در 18هزارگزی باختری مرند و پانصد گزی شوسهء خوی به مرند دارای 2892تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات و راه شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کش کش.

[کُ کُ] (صوت) کلمه ای که بدان سگ را بر مهاجمی (آدمی یا حیوان دیگر) برانگیزند و تحریک کنند و برآغالند و آن ممکن است مخفف کوش کوش امر از کوشیدن باشد یا امر از کشتن.

کش کش.

[کَ کَ] (اِ) آنکه در پاره ای از اراضی کم آب چون کرمان آب را با آلتی مخصوص بجریان آرد. (یادداشت مؤلف). || (ق مرکب) خوش خوش. باکشی :
دجله ز زلفش مشکدم زلفش چو دال دجله خم
نازک تنش چون دجله هم کش کش خرامان دیده ام.
خاقانی.

کش کش.

[کِ کِ] (صوت) آوازی است که بدان سگ را بر نخجیر یا سگی دیگر و امثال آن برآغالند. کیش کیش. (یادداشت مؤلف). رجوع به کُش کُش شود. || کلمه ای که بدان مرغ خانگی یا مرغان دیگر را رانند.

کش کش.

[کُ کُ] (اِخ) دهی است از بلوک خورکام دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در 45هزارگزی خاور رودبار و سی و سه هزارگزی رستم آباد آب آن از چشمه و راه مالرو است بین این ده و صیقلده قلعه خرابه ای واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشکشان.

[کَ / کِ کَ / کِ] (ق مرکب)مخفف کشان کشان است که کنایه از آهسته و به تأنی براه رفتن و براه بردن است. (از آنندراج) (از جهانگیری) (از برهان). || در حال کشیدن ممتد. کشانیدن بالاستمرار. رجوع به کشان کشان شود :
بمن نگر که مرا یار امتحانها کرد
به حیله کرد مرا کشکشان به گلزاری.
مولوی (از جهانگیری).
دست عشق آمد گریبانم گرفت
دست دیگر رشتهء جانم گرفت
کشکشانم برد تا درگاه دوست
در دلم بنشست و ایمانم گرفت.
باباعلی کوهی (از آنندراج).

کش کش کردن.

[کِ کِ / کُ کُ کَ دَ](1)(مص مرکب) سگی را با گفتن کش کش بر سگی یا کسی برآغالیدن. (یادداشت مؤلف). مُحارَشَة. مُهارَشَة. تَحریش. || برآغالیدن بطور مطلق. (یادداشت مؤلف). || راندن مرغ خانگی یا مرغان دیگر با گفتن کش کش(2). رجوع به کش کش شود.
(1) - در این معنی فقط به کسر دو کاف است.
(2) - در این معنی فقط به کسر دو کاف است.

کش کش کش.

[کِ کِ کِ / کُ کُ کُ](صوت) آوازی که بدان سگ را بر سگی یا بر غریبی آغالند. (یادداشت مؤلف)(1). || کلمه ای است که برای آرام کردن طفل شیرخوارهء گریان و خوابانیدن او گویند و عرب بیسک و ویسک گوید. (یادداشت مؤلف).
(1) - تلفظ کلمه با دو کاف مضموم متداول مردم قزوین است و اصح می نماید. ولی در آذربایجان به کسر کاف آرند.

کشکشة.

[کَ کَ شَ] (ع اِ) آواز پوست مار. (منتهی الارب). || (اِمص) تبدیل «کاف» خطاب مؤنث به لغت «بنی اسد» یا «ربیعه» «به شین» چون «علیش» در «علیک» و «بش» در «بک». (از منتهی الارب). || افزودن «شین» به آخر کاف خطاب مؤنث به لغت بنی اسد یا ربیعه چون «اکرمتکش». (از منتهی الارب). رجوع به شرح انموذج شود. || (مص) از پوست بانگ برآوردن ازده(1) و گریختن. (از منتهی الارب). همهء آب چاه و جز آن کشیدن: یقال بحر لایکشکش؛ ای لاینزح ماؤه بالاستقاء. (منتهی الارب).
(1) - ازده = افعی.

کشکفت.

[کِ کِ] ()(1) بکشفت :
لاله کشکفت کشفته کشکفت (؟)
خود شکفته ست بر رخ تو شگفت.
خسروی (از لغت اسدی ص50).
(1) - ظ = که + اشفت یا شکفت.

کشکک.

[کَ کَ] (اِ) جو و گندم نیم پخته. (از ناظم الاطباء). || آش حلیم را نامند. کشکبا. هریسه. طعامی که از بقول و حبوب ترتیب دهند با گوشت یا بی گوشت. هریسه. (یادداشت مؤلف) :
دست در دامن کشکک زن و اندیشه مکن
که نیابی به از آن لقمه دگر در بازار.
بسحاق اطعمه.
|| کشکک زانو، آینهء سر زانو. (یادداشت مؤلف).

کشکک.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپر بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 4هزارگزی شمال باختری کجور با 455تن سکنه. آب آن از چشمه و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشکک.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری رامیان با 160تن سکنه. آب آن از چشمه سار و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشکک.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پائین ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد واقع در 18هزارگزی باختر طیبات و 8هزارگزی باختر شوسهء عمومی تربت جام به طیبات با 274تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشکک.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 18هزارگزی شمال خاوری تربت جام. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشکک.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 72هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه با 522تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. در تابستان از جعفرآباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشکل.

[کَ کُ] (اِ) کشکول. کچکول. ظرفی است که صوفیان در دست می گیرند و اغذیه خود را در آن میریزند. رجوع به کشکول شود.

کشکل.

[کَ کَ] (اِ) انجیر. تین (در لهجهء کردی). (یادداشت مؤلف). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص245 شود.

کش کلایه.

[کَ کَ یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در ده هزارگزی جنوب باختری رودسر و 3هزارگزی خاور املش با 105تن سکنه. آب آن از چشمه و استخر و محصول آن برنج و چای و عسل و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشک لبو.

[کَ کِ لَ] (اِ مرکب) کشکه لبو. خوردنی است که از لبو (چغندر پخته) و کشک فراهم آورند بدین سان کشک را پس از سائیدن و آبکی نمودن در لبوی خرد کرده بریزند خوردنی مطبوعی شود و بعنوان مخلفات و ملحقات غذا بکار برند. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشک و لبو شود.

کشکلستان.

[کَ کِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد شهرستان تنکابن واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری تنکابن و 5هزارگزی خرم آباد. آب آن از رودخانه و چشمه لیکه و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشکله.

[کَ کَ لَ / لِ] (اِ) نوعی از پای افزار باشد که شاطران و پیاده روان بر پای کنند. (آنندراج) (برهان) :
پای پاکیزه برهنه به بسی
چون به پای اندر دویدن کشکله(1).
ناصرخسرو.
|| نیم چکمه. (ناظم الاطباء).
(1) - در تعلیقات دیوان ناصرخسرو از مرحوم دهخدا: «ظ: دریده» آمده است که از مجمع الفرس سروری تأیید می شود.

کشکله.

[کَ کُ لَ / لِ] (اِ) جوزهء پنبه بود که از او پنبه بیرون کنند. (یادداشت مؤلف) :
هست ز مغز آن سرت ای منگله
همچو زوش مانده تهی کشکله(1).رودکی.
(1) - شاید: هست سرت از مغز ای منگله - همچو زوش... (تصحیح مرحوم دهخدا).

کشکلی.

[کَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 46هزارگزی شمال ایذه با 199 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کشک ماله.

[کَ لَ / لِ] (اِ مرکب) کشک سا. کشک ساب. آلت مالیدن کشک. آنچه با آن کشک را در آب بمالند تا آب آن کشک گیرند.

کشکمیر.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 9هزارگزی شمال دیزگران کنار راه آن مالرو سامله. با 200تن سکنه آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء محلی و راه آن مالرو است و این ده از ییلاقهای نواحی سردسیر دهستان بیلوار می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کشکن.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 12500 گزی شمال باختری سبزوار و 7 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد با 1264 تن سکنه. آب آن از قنات است و از خسروگرد می توان اتومبیل بدانجا برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشکنجیر.

[کُ کَ] (اِ مرکب) چیزی باشد که به کشیدن آن آرمان و آرزوی کمان کشیدن حاصل شود و آن چنان است که ستونی بر زمین فروبرند و سر آن را بشکافند و غلطکی بر آن قرار دهند و ریسمانی بر بالای غلطک اندازند و از آن شکاف بگذرانند و از یک سر ریسمان توبره ای را پر از سنگ و ریگ بیاویزند و بر میان آن ستون قبضه مانندی نصب کنند تا کسی که خواهد مشق کمان داری کند به دست چپ آن قبضه را بگیرد و بدست راست سر آن ریسمان را در کشاکش آورد و آن را به شیرازی منجل و به عربی مجیر و به هندی منجر گویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (صحاح الفرس)(1). || توسعاً نوعی کمان کلان و قوی :
داد جشن مهرگان اسپهبد عادل دهد
آن کجا تنها به کشکنجیر بندازد زرنگ.
منوچهری.
وزن کمان بلندترین ششصد من نهاده اند و مر آن را کشکنجیر خوانده اند و آن مر قلعه ها را بود و فروترین یک من بود و مراین را بهر کودکان خرد سازند. (نوروزنامه منسوب به خیام).
که کشد گویی در شعر کمان چو منی
من که با قوت بهرامم و با خاطر تیر.
من خداوند کمان را و کمان را بکشم
گر خداوند کمان زال و کمان کشکنجیر.
سوزنی.
نه منجنیق رسد بر سرش نه کشکنجیر
نه تیر چرخ و نه سامان بر شدن بوهق.
انوری.
چنان شود سوی دشمن شهاب کینهء او
که تیر تاب گرفته جهد زکشکنجیر.
شمالی دهستانی (از انجمن آرا).
(1) - این چهار فرهنگ کلمه را به فتح اول آورده اند، ولی با توجه به ترکیب، و ذیل برهان، بضم صحیح است.

کشکنجیر.

[کُ کَ] (اِ مرکب) توپ کلان که بدان دیوار قلعه سوراخ کنند و خراب سازند. (ناظم الاطباء). کشک مخفف کوشک و انجیر مخفف انجیرنده، یعنی ثاقب و سوراخ کننده. سوراخ کنندهء کشک. (از یادداشت مؤلف). || منجنیق. (یادداشت مؤلف). || گلولهء توپ. || سنگی که در منجنیق گذارند و بر حصار و قلعه اندازند. (ناظم الاطباء).

کشکنه.

[کَ کِ نَ / نِ](1) (اِ مرکب) مخفف کشکینه است که نان جو است و بعضی گفته اند نانی باشد که از آرد جو و آرد باقلا وآرد گندم و آرد نخود فراهم آورند یعنی مجموعه را بهم آمیخته خمیر کنند و بپزند و بعضی دیگر گویند گندم بریان است که در ظرفی کنند و ماهیابه در آن ریزند و پیاز خام و ساق چغندر و تخم خرفه در آن داخل کنند و در آفتاب گذارند تا ترش گردد. (برهان) (ناظم الاطباء) :
به یمینت چه بود کشکنه و بورانی
به یسارت چه بود نان و پنیر و ریحان.
بسحاق اطعمه.
(1) - برهان قاطع این کلمه را به کسر اول ضبط می کند و سپس می نویسد مخفف کشکینه است و کشکینه را در جای خود به فتح اول آورده است.

کشکو.

[کَ کَ] (اِ) کشکاب است که آش جو باشد. || نام مرغی است سیاه و سفید که عکه خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کشکرک. کشکر. و محتمل است که کشکو دگرگون شدهء کشکر باشد؟

کشکو.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن واقع در 10هزارگزی جنوب باختری تنکابن کنار رودخانهء سه هزار با 800 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه کیله و محصول آن برنج و مرکبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است و بدانجا یک باب دبستان وجود دارد و در تابستان گاوداران به ییلاق لاک تراشان می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء شهرستان رفسنجان است. این دهستان در شمال باختری رفسنجان واقع و محدود به حدود زیر میباشد: از شمال به دهستان رفسنجان، از خاور به دهستان حومهء باختری، از جنوب به ارتفاعات شهر بابک و از باختر به دهستان انار. این دهستان در جلگه قرار دارد با آب و هوای گرم. آب آن از قنات است و خود از 48 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 6800تن است. آبادیهای آن نزدیک بهم و مرکز دهستان قصبهء کشکوئیه است. راه های دهستان عموماً مالرو است و فقط در تابستان می توان اتومبیل بقراء مهم آن برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان تمین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. واقع در 78 هزارگزی شمال خاوری بندرعباس و 4هزارگزی باختر راه مالرو میناب به احمدی با 899 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. بدانجا پاسگاه ژاندارمری است. یک باب دبستان و مرکز تلفن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان واقع در 37هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد با 500 تن سکنه آب آن از دو رشته قنات و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 26هزارگزی خاور بافت سر راه مالرو به زنجان به رابر با 159 تن سکنه. آب آن از رودخانه و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت آب بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 30هزارگزی جنوب بافت سر راه فرعی دشت آب به بافت با 100تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 54هزارگزی خاور سعیدآباد سر راه فرعی بافت به سیرجان. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. مزارع مارون و مورزنگی جزء این ده است و ساکنان از طایفهء بچاقچی اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان سبلوئیه بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 30هزارگزی جنوب باختری زرند و 18هزارگزی خاور راه مالرو زرند به رفسنجان. آب آن از قنات و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 92 هزارگزی شمال باختری راور و 2هزارگزی راه فرعی راور به یزد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 13هزارگزی جنوب باختری ساردوئیه و 5هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به بافت. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 24هزارگزی خاور مسکون سر راه مالرو مسکون به کروک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشک و بادنجان.

[کَ کُ دِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشک بادنجان. خوراکی است که از کشک آب کرده و بادنجان پخته فراهم آورند. کشکه بادنجان. (یادداشت مؤلف) :
بصورت پیش نانم من بدل با حضرت بریان
بظاهر یار بورانی بجان با کشک و بادنجان.
بسحاق اطعمه.

کشکول.

[کَ] (اِ) گدا باشد یعنی شخصی که گدایی می کند. (برهان). || کجلول. (انیس الطالبین بخاری). کاسه گونه ای باشد که درویشان و صوفیان بکار برند و در آن مایحتاج خود از خوراکی و مالیات مال صدقات ریزند. خچکول. در برهان آمده معنی آن کشیدن بدوش است چه کش به معنی کشیدن و کول دوش و کتف را گویند. در حاشیهء برهان قاطع به نقل از تفسیر الفاظ الدخیلهء بستانی گوید: از آرامی «کنش کل» (بضم اول و کسر دوم وضم چهارم) یعنی جامع کل شیئی و مراد محفظه ای است که درویشان و گدایان هرچه از مردم ستانند در آن نهند. کشکول پوست نارجیل دریائی است که در جزایر نزدیک به خط استواء عمل می آید و شبیه به کشتیی است با رنگ سیاه دو طرف لبهء آن را سوراخ کنند و زنجیر یا ریسمان بندند تا بتوان بدست آویخت و آن کاسهء گدائی درویشان است و آنگاه که بر درخت است دو کشکول بهم چسبیده است و در میان آن مغز نارجیل است :
دلم از قیل و قال گشته ملول
ای خوشا خرقه و خوشا کشکول.شیخ بهائی.
- کشکول چوبین؛ کشکولی که از چوب ساخته شود. مقابل کشکول گلین. (یادداشت مؤلف)
- کشکول دریائی؛ ثمری است معروف و بسیار بزرگ که از پوستش درویشان کاسه میسازند و در آن چیزها می خورند و این را گدایان و دوریشان استعمال می کنند (آنندراج). نارگیل دریائی که برای ساختن کشکول بکار می رود.
- کشکول گدائی؛ کشکولی که گدایان بکار برند و مال صدقات را در آن بریزند.

کشک و لبو.

[کَ کُ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کشکه لبو. خوراکی است که از کشک سائیده و آب گرفته و خرده های لبو فراهم آورند. کشک لبو. (یادداشت مؤلف).

کشکول ساز.

[کَ] (نف مرکب) آنکه کاسهء کشکول می سازد. سازندهء کشکول :
بود همچو کفگیر دستش دراز
که گیرد نقاری (؟) ز کشکول ساز.
ملاطغرا (از آنندراج).

کشکولی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کشکول. به شکل کشکول. بیضوی.

کشکولی.

[کَ] (اِخ) نام یکی از طوایف ایل قشقائی است که مرکب از سه هزار خانوارند و مسکن آنها در کُمِهر و کاکان و حوالی اردکان فارس تا گردنهء دیزک که خاک بویر احمد است. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص79 شود.

کشکونه.

[کَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیموری بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و شانزده هزار و پانصد گزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت با 104تن سکنه. آب آن از رودخانهء مهاباد. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کشکوه.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوربخش سارودئیهء شهرستان جیرفت واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 8 هزارگزی جنوب راه مالروی ساردوئیه به دارزین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشکهای پرتو.

[کَ شَ یِ پَ تَ / تُو](ترکیب اضافی، اِ مرکب) خطوط شعاعی، چه کشک به معنی خط باشد و پرتو به معنی شعاع و از فرهنگ دساتیر نقل شد. (برهان قاطع) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

کشکه بادنجان.

[کَ کَ / کِ دِ] (اِ مرکب)بادنجان آمیخته به کشک. رجوع به کشک و بادنجان شود.

کشکه باغ.

[کَ کِ] (اِخ) دهی است در سبزوار. (یادداشت مؤلف).

کشکه لبو.

[کَ کَ / کِ لَ] (اِ مرکب) لبو یعنی چغندر پخته آمیخته به کشک. رجوع به کشک و لبو شود.

کشکی.

[کَ] (ص نسبی) کژکی. رجوع به کژکی شود.
- قران کشکی؛ قران کژکی، قرانی است به وزن یک مثقال از نقره معادل پنج عباسی یا بیست شاهی و این قران چند پشت ناخن است مقابل قران چرخی و یا امین السلطانی که نیز یک مثقال است لیکن قران کشکی مدور هندسی نیست برخلاف امین السلطانی. (یادداشت مؤلف).

کشکی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کشک. از کشک. || بیخود. بیمعنی. که معنی ندارد. که بی اعتبار است. (از یادداشت مؤلف).
- کشکی گفتن؛ بیخودی حرف زدن. از روی فکر و بصیرت سخن نگفتن. بیهوده گفتن.

کشکی.

[کَ] (اِخ) نام طایفه ای است از ایلات کرد ایران که تقریباً 50نفر می باشند و در قشلاق زهاب و لرستان و ییلاق خاجومان سکنی دارند. (یادداشت مؤلف).

کشکی.

[کَ] (اِخ) نام تیره ای است از باب احمدی هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص73).

کشکین.

[کَ] (ص نسبی، اِ) از جو. (یادداشت مؤلف). جوین. حاصل از جو، و نانی را گویند که از جو بدست آمده باشد و بعضی گویند نانی که از آرد باقلا و نخود و گندم و جو درهم آمیخته و پخته باشند. (از برهان) (از آنندراج). نانی است از آرد جو و باقلی و از هر لونی دیگر کرده. (صحاح الفرس). اسم فارسی خبز شعیر است و نیز خبز متخذ از آرد جو و گندم و باقلا و نخود مجموعه را نیز نامند. (تحفه) (مخزن الادویه) :
کشکین نانت نکند آرزو
نان سمین خواهی گرد و کلان.
رودکی (لغت فرس).
بخورد آن زمان خسرو از می سه جام
می و نان کشکین که دارد بنام.فردوسی.
اگر نان کشکینت آید بکار
ور این ناسزا ترهء جویبار.فردوسی.
ز پیشی و بیشی ندارند هوش
خورش نان کشکین و پشمینه پوش.
فردوسی.
خردمندا چه مشغولی بدین انبار بی حاصل
که این انبارت از کشکین چو از حلوا بینبارد.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص137).
اگرم نان میده دست نداد
نان کشکین بود به هر حالم.
حکیم نزاری قهستانی (از جهانگیری).
|| از قروت. (یادداشت مؤلف). || آشی که قاتق آن کشک باشد: آش کشکین، جامه پشمین، خشت بالین باش گو. (از آنندراج).

کشکینه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نان جو و غیره. (برهان). کشکین :
حلوای جهان غلام کشکینهء ماست
دیبای جهان بندهء پشمینهء ماست.
افضل الدین کرمانی (دیوان ص104).
|| آش جو. سیار. کالجوش. (یادداشت مؤلف) :
چو آمد گه زادن او را فراز
به کشکینهء گرمش آمد نیاز.عسجدی.
کشکینه سخنها که بسرپوش بنان گفت
من نیز بناچار بریچار نویسم.بسحاق اطعمه.

کشگ آباد.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان واقع در 27هزارگزی شمال خاوری قیدار و 6 هزارگزی راه مالرو عمومی با 150تن سکنه. آب آن از چشمه و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشگک.

[کَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در شش هزارگزی جنوب باختری الیگودرز کنار راه مالروی الیگودرز به قلعه دوردی. با 560تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کشگور قره چم.

[کُ گِ وَ قَ رِ چَ] (اِخ)دهی است از دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 18هزارگزی شمال باختری سیردان و یک هزارگزی راه مالرو عمومی با 623تن سکنه. آب آن از رودخانه آلتین کش و راه آن مالرو است. سکنه از طایفهء غیاثوندند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشل.

[کُ شَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش آستانهء شهرستان لاهیجان واقع در 6 هزارگزی شمال آستانه و 4 هزارگزی شمال پل سفیدرود با 369تن سکنه. آب آن از استخر و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشل.

[کُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در نه هزارگزی جنوب رشت و 3 هزارگزی لاکان با 116تن سکنه. آب آن از استخر و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشلج.

[کَ لَ] (اِ) ملاخالیون. ملاخ. (یادداشت مؤلف) : قال ابوحنیفه... ویسمیه (ای یسمون الملاخ) اهل البصرة بالفارسیة الکشلج. (ابن بیطار). رجوع به ملاخ و کشملخ و کشمخه شود.

کشلی خان.

[کَ] (اِخ) نام یکی از امراء محمد خوارزمشاه بخارا بوده است. (جهانگشای جوینی ج1 ص80).

کشم.

[کَ] (ع اِ) یوز پلنگ. فهد. (منتهی الارب). || (اِمص) بریدگی بینی از بن. || (مص) بریدن بینی از بن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کشم.

[کَ شَ] (ع اِمص) نقصان در خلقت و در نسبت. || (مص) ناقص بودن در خلقت و در نسبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کشمان.

[کِ] (اِ مرکب) زمین کشت زراعت کرده شده را گویند. (برهان) (آنندراج). در حاشیهء برهان آمده است: این کلمه مخفف کشتمان است مرکب از کشت (کاشتن) + مان (پسوند اتصاف) کشتمند :
از حبوبات در همه کشمان
نیست چندانکه درکشند بفخ.
نزاری قهستانی (از رشیدی).
النقوع؛ گوآب در کشمان. (مهذب الاسماء).

کشماهن.

[کَ هَ] (اِخ) کشمیهن. (فرهنگ ایران باستان). رجوع به کشمیهن شود.

کشمخه.

[کَ مَ خَ] (ع اِ) یک قسم ترهء پاکیزه که آن را ملاح و کشملخ نیز گویند. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کشمر.

[کِ مَ] (اِخ) قریه ای است به طرثیت (ترشیز) و سرو معروف و منسوب به زرتشت بدانجا بوده و آن را کاشمر و گاه کشمیر نیز گفته اند. (یادداشت مؤلف). دهی است از دهستان کنار شهربخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری بردسکن و سر راه مالرو عمومی ریوش. این دهکده در جلگه قرار دارد با آب و هوای گرمسیری و 530 تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن اتومبیل رو است. و آثار تاریخی آن مناره ای است از زمان گشتاسب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). فرهنگ نظام بنقل از ابن فندق در تاریخ بیهق آرد: کاشمر نام قریه ای است از ولایت ترشیز که در خراسان ایران است و آن را کشمر نیز گویند. آورده اند که زردشت دو درخت سرو به طالع سعد نشانده بود یکی را در همین قریه و دیگری را در قریهء فریومد طوس و عقیدهء مجوسان آن است که زردشت شاخ سروی از بهشت آورده در این دو قریه کشت. متوکل عباسی در هنگام عمارت جعفریه به سرمن رای که به سامره اشتهار دارد حکمی به طاهربن عبدالله بن طاهر ذوالیمینین که در آن وقت والی خراسان بود نوشت که سرو کشمر را قطع نموده و بر گردونه ها نهد و شاخه های آن را در نمد گرفته بر شتران بار کرده به بغداد فرستد. جماعت مجوسان پنجاه هزار دینار می دادند که آن را نبرند. طاهربن عبدالله قبول نکرد. بقول مؤلف تاریخ جهان نمای از عمر آن درخت تا سنهء اثنی و ثلثین و مأتین یکهزار و چهارصد و پنجاه سال گذشته بود که قطع کردند و دور آن درخت بیست و هفت تازیانه بود و هر تازیانه ارشی و ربع بود و گویند که در سایهء آن زیاده از ده هزار گاو و گوسفند و بز قرار می گرفت و جانوران مختلف النوع خارج از حد شمار بر زبر آن درخت آشیانه داشتند. چون آن درخت بیفتاد در آن حدود زمین بلرزید و به کاریزها و بناهای بسیار خلل فاحش راه یافت و اصناف مرغان از حد و حصر بیرون به پریدن آمدند چندانکه هوا پوشیده گشت و به انواع اصوات خویش نوحه و زاری می کردند و گوسفندان و گاوانی که در سایهء آن می آرمیدند همه ناله و زاری آغاز نهادند. خرج نقل تنهء آن تا بغداد پانصد هزار درم شد و شاخه های آن را نیز هزار و سیصد شتر حمل نمودند و آن درخت چون به یک منزلی جعفریه رسید متوکل را همان شب غلامان پاره پاره کردند. (از تاریخ بیهق) :
ترک نزاید چو تو به کاشغر اندر
سرو نبالد چو تو به کاشمر اندر.معزی.
رجوع به تاریخ بیهق قصهء سرو کشمر فریومد و شاهنامهء فردوسی (داستان گشتاسپ) و نیز رجوع به سرو کاشمر و کشمر در این لغتنامه شود. فردوسی دربارهء سر و کشمر گوید :
یکی شاخ سروآورید از بهشت [ زردشت ]
به پیش در شهر کشمر بکشت.

کشمر.

[کَ مَ] (اِخ) مخفف کشمیر :
تا قلهء مازل نشود ساحت کشمیر(1)
تا ساحت کشمر نشود قلهء مازل.
رافعی.
رجوع به کشمیر شود.
(1) - ممکن است کشمر باشد. (یادداشت مؤلف).

کشمردی.

[کِ مَ] (ص نسبی) منسوب به کشمرد که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

کشمرز.

[کَ مَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان افشاریهء بخش آوج شهرستان قزوین. واقع در 51 هزارگزی شمال خاوری آوج و 14 هزارگزی راه عمومی با 466تن سکنه. آب آن از رودخانهء محلی و راه آن مالرو است و از طریق رحیم آباد می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشمرة.

[کَ مَ رَ] (ع مص) شکستن بینی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه کشمر انفه کشمرةً، شکست بینی او را. || آمادهء گریستن شدن. (منتهی الارب).

کشمری.

[کَ مَ] (ص نسبی) منسوب به کشمر :
ای سرو کشمری سوی باغ سداهرا
هرگز دمی نیایی و یکروز نگذری.
حقوری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی ص17).

کشمش.

[کِ مِ] (اِ) انگور خشک کرده. سکج. مویز. میویز. مامیچ. میمیز. قِسمِش. (یادداشت مؤلف). هو زبیب صغیر لانوی له(1). (ابن بیطار). اسم فارسی زبیب بی دانه است و مویز نیز گویند و بهترین او سبز مالیده است. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از مویز بی دانه. (ناظم الاطباء): چندین خروار مغز بادام و ترانگبین و کشمش همه بر اشتران بار کرده. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). بیشترین انگور آنجا [ نیریز ] کشمش باشد. (از فارسنامهء ابن بلخی).
نخود و کشمش و پسته خرک و میوهء تر
قصب انجیر و دگر سرمش اسفید بیار.
بسحاق اطعمه.
- کشمش پلو؛ پلو که دانه های کشمش بیدانه در آن میریزند به هنگام دم کردن برنج و گاه خرما نیز در آن کنند.
- کشمش سبز؛ انگور که در سایه خشک شود کشمش سبز بود.
- کشمش کولی؛ زبیب الجبل. مویزک. دانج ابروج. مویزج عسلی. حب الرأس. (یادداشت مؤلف). رجوع به کشمش کاولیان شود.
|| در عربی قسمی انگور خرد بی دانه. (یادداشت مؤلف).
(1) - کشمش غیر زبیب است، زبیب حرارت او قوی تر از انگور باشد و اندر تری معتدل بود... اما کشمش بدو نزدیک است و اندکی نفح کند. (یادداشت مؤلف).

کشمش تپه.

[کِ مِ تَپْ پِ] (اِخ) مرکز بلوکی است در ماکو. (یادداشت مؤلف).

کشمشک.

[کِ مَ / مِ شَ] (اِ) قسمی انگور است. (یادداشت مؤلف).

کشمش کاولیان.

[کِ مِ شِ وُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مویزج عسلی. دبق. طبق. رجوع به دبق شود.

کشم شم.

[کَ شَ شَ] (اِخ) علی آباد. رجوع به علی آباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کشمش هندی.

[کِ مِ شِ هِ] (اِخ) نام معرکه گیر معروفی بوده است. (آنندراج) :
همت ز روح کشمش و شمس تشی طلب
زان پس اساس معرکه باطمطراق نه.
هروی (از آنندراج).

کشمشی.

[کِ مِ] (ص نسبی) به رنگ کشمش. (یادداشت مؤلف).

کشمکش.

[کَ / کِ مَ / مِ کَ / کِ] (اِ مرکب)کشاکش. (ناظم الاطباء). تعارض. جدال. (یادداشت مؤلف). گیرودار :
مجنون کمر موافقت بست
از کشمکش مخالفت رست.نظامی.
من زین دو علاقهء قوی دست
در کشمکش اوفتاده پیوست.نظامی.
نگر تا بطوفان ز دریای آب
درین کشمکش چون نمایم شتاب.نظامی.
کشمکش هرچه درو زندگیست
پیش خداوندی او بندگیست.نظامی.
در حرم دین بحمایت گریز
تا رهی از کشمکش رستخیز.نظامی.
طایفهء نخجیر در وادی خوش
بودشان باشیر دائم کشمکش.مولوی.
|| کشیدن چیزی و واگذاشتن و دوباره کشیدن و واگذاشتن. || فرمایش های متوالی و پی درپی. امر و نهی. || غم و الم. اندوه بسیار سخت. || خوشی و شادمانی و ناخوشی. (ناظم الاطباء).

کشمکش.

[کُ مَ کُ] (اِ مرکب) ترس. بیم خوف. || بانگ غازیان در میدان جنگ که فریاد می کنند: بکش و مکش. (ناظم الاطباء).

کشمکشان.

[کَ مَ کَ] (اِ مرکب)کش مکش. تعارض. جدال :
پیر میخانه نمی داد بما دختر رز
بر در میکده خوش کشمکشانی کردیم.
ظهیرای نهاوندی (از آنندراج).

کشمگان.

[کَ مَ] (اِخ) نام پسر سپهسالار ایران فرخ زاد است :
کنون کشمگان پور آن نیکخواه
بر ما بیامد بدین رزمگاه.فردوسی.

کشملخ.

[کُ مَ لَ] (ع اِ) ترهء پاکیزه و نرم. کشلح. تره کشمخه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کشمخه شود.

کشمند.

[کِ مَ] (اِ مرکب) صحرای مزروع. کشتمند. (ناظم الاطباء). رجوع به کشتمند شود.

کشمنی.

[کَ شِ مَ] (ص نسبی) آنچه به وزن فروشند نه بشمار. مقابل چکی. کشی منی. مقابل عددی. چیزی که با کشیدن و وزن کردن دادوستد شود نه به تقریب و تخمین.

کشمو.

[کِ مُ] (اِ) اراضی زراعتی و صحرا در اصطلاح گناباد خراسان. کشتمان. (یادداشت مؤلف).

کشمور.

[کَ] (اِخ) نام صحرائی است و بعضی گویند نام جائی و مقامی است در حوالی دشت مور. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کشمیده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) کشه و خط بطلان. || نوشته و مکتوب. (ناظم الاطباء). || مطلق خط خواه بر زمین کشند و خواه بر دیوار و خواه با چوب کشند و خواه با قلم و انگشت. (برهان) (ناظم الاطباء). کشه.

کشمیده گرد.

[کَ دَ / دِ گِ] (اِ مرکب) خط گرد مدور و بعبارة اخری دایره و این در دساتیر آمده است. (آنندراج) (انجمن آرا).

کشمیر.

[کُ] (اِ) کچول. کون و کچول. (یادداشت مؤلف) :
جان از ره کون کنی و سازی
در کندن جان کچول و کشمیر.سوزنی.
رجوع به کچول و کشمیر شود.

کشمیر.

[کَ] (اِخ) صورت دیگر کشمر، کاشمر ترشیز است. رجوع به کاشمر و کشمر شود.

کشمیر.

[کَ] (اِخ) ایالتی است واقع در شبه جزیرهء هند در دامنهء کوههای هیمالیا و نهرسند آن را مشروب میسازد. کشمیر از نظر جغرافیائی به دو اقلیم تقسیم شده و سلسلهء جبال عظیم هیمالیا که از شمال شرقی به جنوب شرقی امتداد دارد، حد فاصل آن دو است. اقلیم جنوب غربی آن پر جمعیت تر است و درهء کشمیر که از لحاظ زیبائی مناظر طبیعی مشهور است و در آن قرار دارد، و اقلیم شمال شرقی کوههای پر برف قره کوروم را در بر دارد. ایالت کشمیر که از نظر سیاسی «جامو و کشمیر» شهرت دارد، دارای 86 هزار کیلومترمربع وسعت است که از این مساحت 31200کیلومتر مربع آن در تصرف پاکستان است و یک هشتم مساحت کلی آن اراضی جنگلی است. ساکنان این ولایت بسال 1941 م. به چهار میلیون تن می رسید که 78 هزارتن آنها از هندوها و سیکها بودند و بقیه مسلمان. پایتخت آن شهر سرنگر است با 285هزار جمعیت. این ایالت از شمال و شرق به تبت و چین محدود است و از جنوب به هندوستان و پاکستان و از غرب به پاکستان و افغانستان محدود می باشد و از نظر سوق الجیشی موقعیتی ممتاز دارد. اقتصاد ایالت جامو و کشمیر بر کشت و زرع استوار است و محصولات حیوانی نیز قسمتی از احتیاجات اقتصادی را برآورده می کند. کشمیر بسال 1586 م. به امپراطوری سلطان اکبر پیوست، و از سال 1757م. افغانها بر آن چیره شدند و از سال 1820م. تحت حکومت سیکها درآمد. و در 27 اکتبر سال 1947م. مهاراجهء کشمیر «هاری سینگ» پیوستن خود را به دولت جدید التأسیس هندوستان اعلام داشت، ولی بر اثر این اقدام اغتشاشات و اضطرابات زیادی در ایالت رخ داد که احزاب داخلی آن را رهبری می کردند و مهمترین این احزاب حزب کنگرهء ملی به رهبری شیخ محمد عبدالله بود که آزادی کشمیر را مطالبه می کرد و دیگر حزب کنگرهء اسلامی که خواهان پیوستن کشمیر به پاکستان بود و بر اثر ایجاد این اغتشاشات، حاکم کل انگلیسی «لردمونتباتن» انضمام کشمیر را به هندوستان مشروط به مراجعه به آراء عمومی از اهالی کرد که قرار بود پس از ایجاد آرامش در ایالت انجام پذیرد و هنوز وضع دیگری بخود نگرفته است. (از القاموس السیاسی). نام ایالتی است در شمال هندوستان که کارخانهء شالبافی آن معروف است و پایتخت آن سریناگر نام دارد. (ناظم الاطباء). ولایتی است مشهور از بلاد سند و بافتهء پشمینهء آن، شال ترمهء کشمیری، مشهور است و آن ولایت به بسیاری آب و علف موصوف و در وسط اقلیم چهارم واقع شده و اطرافش کوه های بلند وجود دارد و عبور سپاه مخالف بدان مشکل است دردشت و جبال آن صد هزار قریهء آباد و معمور است از کثرت آب و سبزه و هوای لطیف و خوبان ملیح بهشت روی زمین و پر غلمان و حورعین است و به حسن مثل چنانکه شعرا گفته اند: «ای بخوبی بربتان خلخ و کشمیر میر» نهری بزرگ در میان آن شهر جاری است و برآن جسرها برای تردد بسته اند و نوشته اند آن نهر در غایت پری و عظمت است و هفت پل عظیم و بلند بر آن نهر بسته اند که کشتی از چشمه های پل به آسانی بگذرد و کرسی کشمیر سری نگر است و آن شهر بر طرف کوه شرقی واقع و بحیره ای در میان فاصله است. برسمت شمال شهر قرب ذرع فاصله حصاری محکم از سنگ رخام تراشیده اند در آن قصور بی قصور بسیار است و در میان قلعه کوهی است دورهء آن پانصد گز میشود و در دامن اطرافش عمارات سه طبقه مشرف بر صحرا و شهر ساخته اند و بر قلعهء آن خانگاه قصر است و در درون حصار جامعی چهارصد ستون یک پارچهء چوبی بقرار هفت گز بسیار قطور بکار برده اند. الحاصل شصت هزار باب خانهء معمور در آن شهر است و هیجده هزار دستگاه شال بافی در آنجا دیده اند و در زمان قدیم یعنی عهد سلطان محمود رامهای بت پرست حاکم آنجا بوده اند چنانکه فرخی در تحریک سلطان به فتح کشمیر گفته :
گاه است که یکباره به کشمیر خرامیم
از ساعد بت پهنه کنیم از سر بت گوی.
و دارالملک آن که حکام نشینند سری نگر نام دارد. (از آنندراج) (از انجمن آرا). قِشمیر. (یادداشت مؤلف) :
ز کشمیر تا پیش دریای چین
بر او شهریاران کنند آفرین.فردوسی.
شاهی است به کشمیر که گر ایزد خواهد
امسال نیاسایم تاکین نکشم زوی.فرخی.
تا قلهء مازل نشود ساحت کشمیر(1)
تا ساحت کشمر نشود قلهء مازل.رافعی.
وز ناوک مژگان تو در بابل و کشمیر
بسیار صف جادوی مکار شکسته.سوزنی.
همشیرهء جادوان بابل
همسایهء لعبتان کشمیر.سعدی.
بدین کمال ندارند حسن در کشمیر
چنین بلیغ ندانند سحر در بابل.سعدی.
- کشمیر آزاد؛ نامی است که بر قسمتی از ایالت کشمیر اطلاق می شود و این قسمت در نزدیکی مرز پاکستان قرار داد و بسال 1947م. از پیوستن به هندوستان خودداری کرد. در این قسمت قبایل «بونش» و «باتان» ساکنند که در تابستان همان سال سپاهی به فرماندهی محمد ابراهیم خان تشکیل دادند و بکمک دولت پاکستان با سپاه مهاراجهء کشمیر که دولت هندوستان آنها را تقویت می کرد جنگیدند و از تسلط آنان بر این قسمت از کشمیر جلوگیری کردند. مساحت کشمیر آزاد 31200 کیلومتر مربع (از کل مساحت جامو و کشمیر که 86 هزار کیلومتر مربع است) و ساکنان آن همگی مسلمان می باشند. (از القاموس السیاسی).
(1) - کشمر نیز تواند بود. (یادداشت مؤلف). و در این صورت شاهد نیست.

کشمیران.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوه شهری بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 140 هزارگزی جنوب کهنوج سر راه مالرو مارز به منوجان. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشمیرزاد.

[کِ] (ص مرکب) زادهء کشمیر. (یادداشت مؤلف). کشمیرزاده :
همان پای کوبان کشمیرزاد
معلق زن از رقص چون دیو باد.نظامی.

کشمیری.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کشمیر. (ناظم الاطباء). هرچیز مربوط و منسوب یا ساخت کشمیر. || از مردم کشمیر. ج، کشامرة. (ناظم الاطباء). || قسمی گیلاس که در ایران به غلط گیلاس فرنگی گویند. (یادداشت مؤلف).

کشمیمن.

[کُ مَ مَ] (اِخ) شهرکی است [ به خراسان ] از عمل مرو و کشت و برز آن بر آب رود مرو است. (حدود العالم). کشمیهن. رجوع به کشمیهن شود.

کشمیهن.

[کُ مَ هَ] (اِخ) قریتی است عظیم از قراء مرو. (از یاقوت). شهری است به خوارزم. (یادداشت مؤلف)(1) :
به کشمیهن آمد بهنگام روز
چو برزد سر از کوه گیتی فروز.فردوسی.
بتدبیر نخجیر کشمیهن است
شب و روز دستورش آهرمن است.
فردوسی.
سپهبد ز کشمیهن آمد به مرو
شد از تاختن بادپایان چو غرو.فردوسی.
(1) - ممکن است این نام مرکب از دو کلمهء «کشن» به معنی خوب و «میهن» به معنی وطن و جایگاه باشد. (یادداشت مؤلف).

کشمیهنه.

[کُ مَ هَ نَ] (اِخ) دهی است به مرو. (منتهی الارب). کشمیهن. کشمیمن. رجوع به کشمیهن شود.

کشن.

[کِ] (اِ) لب. شفه. (ناظم الاطباء).

کشن.

[کُ] (اِ) گشن. فحل. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به گشن شود.

کشن.

[کَ شَ / شِ / شْ] (ص) گُشن. بسیار. انبوه. فراوان. بسیار انبوه :
از ایوان گشتاسب تا پیش کاخ
درختی کشن بیخ و بسیارشاخ.فردوسی.
کشن لشکری سازد افراسیاب
به نیزه بپوشد رخ آفتاب.فردوسی.
درختی کشن سایه ور پیش آب
نهان گشته زو چشمهء آفتاب.فردوسی.
یکی سرو بد سبز و برگش کشن
بر او شاخ چون رزمگاه پشن.فردوسی.
از گل تیره سراپایش گیرنده چو قیر
وز درختان کشن چون شب تاریک سیاه.
فرخی.
به لشکر کشن و بیکران نظر چه کنی
تو دوری ره صعب و کمی آب نگر.فرخی.
همه درخت و میان درخت خار کشن
نه خار بلکه سنان خلنده و خنجر.فرخی.
عروس بهاری کنون از بنفشه
کشن جعد و از لاله رخسار دارد.
ناصرخسرو.
در حوالی آن زاغی بر درختی کشن خانه داشت. (کلیله و دمنه).
به شرار دل و دود نفسم
مانده بر عارض و جعد کشنت.
خاقانی (غزلیات).

کشن.

[کُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 4 هزارگزی باختر شیراز. با 1002تن سکنه. آب آن از چشمه و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کشنج.

[کَ نَ] (اِ) نوعی از سماروغ باشد و آن رستنی است که از جاهای نمناک و عفن روید و تخم ندارد و بعضی گویند معرب کشنه است و آن گیاهی باشد. (برهان). نوعی از سماروغ که در ماوراءالنهر و خراسان به وفور یافت شود. (دزی ج2 ص472). کشنک. کشمک. زریرا. (یادداشت مؤلف). نوعی است از سماروغ. (ترجمهء صیدنه). کشنج از اقسام قطر یعنی سماروغ است. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب هشتم از بخش نخستین از جزء دوم گفتار سوم از کتاب سوم). نوعی از کماة است... و آن مخدر بود و زنان از جهت فربهی در حلوا کنند و خورند و مست کننده بود و چون تر بود مقدار گردو بود کوچک و چون خشک شود از گردکان بزرگتر بود و اندرون وی مجوف بود و طبیعت آن سرد بود. (اختیارات بدیعی).

کشنجیر.

[کَ شَ] (اِ مرکب) کشکنجیر. (ناظم الاطباء). رجوع به کشکنجیر شود.

کشن خواه.

[کُ خوا / خا] (نف مرکب)گشن خواه. مست. فحل جوینده. رجوع به گشن و گشن خواه شود.

کشندگان.

[کُ شَ دَ / دِ] (اِ) جِ کشنده. قاتلین : چون اهل کوفه شغب کردند بر مختار، سائب بن ملک در میان لشکر مختار طلب کشندگان حسین بن علی علیه السلام کرد. (تاریخ قم ص288). رجوع به کشنده شود.

کشندگی.

[کَ / کِ شَ دَ / دِ] (حامص)حالت و عمل کَشنده. (یادداشت مؤلف).

کشندگی.

[کُ شَ دَ / دِ] (حامص) حالت و عمل کُشنده. (یادداشت مؤلف). || قتال. جدال. خونریزی. (ناظم الاطباء).

کشنده.

[کُ شَ دَ / دِ] (نف) دژخیم. میرغضب. (یادداشت مؤلف) :
برآشفت از آن پس به دژخیم گفت
که این هر دو را خاک باید نهفت
کشنده ببرد آن دو تن را دوان
پس پردهء شاه نوشیروان.فردوسی.
|| قتال. مهلک. ممیت. مقابل محیی. مقابل زندگی بخش. متلف. (یادداشت مؤلف) : اندر وی [ طبرقه ] کژدم است کشنده. (حدود العالم). اندر نصیبین کژدم است کشنده. (حدود العالم). به یک دست شکر پاشنده و به دیگر دست زهر کشنده. (تاریخ بیهقی).
تفاوت است بسی در سخن کز او بمثل
یکی مبارک نوش و یکی کشنده سم است.
ناصرخسرو.
نشاید [ بزرقطونا = اسفرزه ] را که کوفته استعمال کنند که کشنده بود. (اختیارات بدیعی).
اول علاج ما به نگاهی کشنده کن
آنگاه غیر را هدف نوشخنده کن.
صائب (از آنندراج).
طبیعت را غم رنجش کشنده ست
دماغ صلح بی پروا بلند است.
زلالی (از آنندراج).
|| قاتل. (یادداشت مؤلف). آنکه می کشد. آنکه کشتن از او سر میزند :
اگر ویژه ابری بود درّبار
کشندهء پدر چون بود دوستدار.فردوسی.
کشندهء پدر هر زمان پیش من
همی بگذرد او بود خویش من.فردوسی.
بلکه بخرند کشته را ز کشنده
گه بدرشتی و گه بخواهش و خنده.
منوچهری.
بگشای تیر مژگان و بریز خون حافظ
که چنان کشنده ای را نکند کس انتقامی.
حافظ.
|| میرانندهء آتش. میرانندهء چراغ. مطفی. مطفئة. (یادداشت مؤلف).

کشنده.

[کَ / کِ شَ دَ / دِ] (نف) جار. حمال. حمل کننده. باربرنده. منتقل کننده چیزی را از جایی به جایی :
کشنده درفش فریدون بجنگ
کشنده سرافراز جنگی پلنگ.فردوسی.
بفرمود تا بار آن اشتران
به پشت اندر آرند پیش سران
کسی برگرفت از کشنده شمار
بیک روز مزدور بد ده هزار.فردوسی.
|| سرکش. که عنان از دست سوار بکشد :
مرا در زیر ران اندر کمیتی
کشنده نی و سرکش نی و توسن.منوچهری.
|| دستگیرنده. برکشنده :
تو پیروز کردی مر آن بنده را
کشنده تویی مرد افکنده را.فردوسی.
|| جالب. جاذب. جذاب. جلب کننده. (یادداشت مؤلف). || همراه برنده :
ببردند شیران جنگی کشان
کشنده شد از بیم چون بیهشان.فردوسی.
|| مکنده. آنچه با مکیدن مایعی را از جایی خارج کنند. (یادداشت مؤلف) :
این سخن شیر است در پستان جان
بی کشنده خوش نمی گردد روان.مولوی.
|| کلتبان. قلطبان. قرطبان. قواد. جاکش. (دهار).

کشندیل.

[کُ شَ] (اِخ) والی گرجستان. رجوع به مرآت البلدان ص400 ج1 شود.

کشن شین.

[کُ شَ] (اِخ)(1) نامی که سابقاً به قسمت جنوبی هند و چین اطلاق می شده است.
(1) - Cochinchine.

کشنک.

[کَ / کِ نَ] (اِ) غله ای است تیره رنگ و طعم آن میان ماش و عدس باشد و آن را مقشر کرده به گاو دهند گاو را فربه کند. (برهان) (ناظم الاطباء). کَشنَک. کُشنَک. کُشنَه. کُشنی [ کُ نا ] . کسنی. کَسنَک. (حاشیهء برهان). کرشنه. گاودانه.

کشنه.

[کُ نَ / نِ] (اِ) نوعی سماروغ است و آن رستنی باشد که از جاهای نمناک و بدبو و دیوارهای حمام روید و بعضی گویند گیاهی است که سماروغ نامند. (برهان). قسمی از سماروغ شبیه به تخم مرغ. (ناظم الاطباء) (رشیدی). || دارویی مانند سماروغ. (ناظم الاطباء). || داروئی است که آن را شش پنجه گویند. (برهان). || گشنیز. (ناظم الاطباء). || سهولت. آسانی. مقابل دشواری. (برهان).

کشنه.

[کَ / کُ / کِشْ / شَ نِ] (اِ) نخود. || کرسنه. گاودانه. کشنک. || باقلا. (ناظم الاطباء).

کشنه.

[کُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان نمشیر بخش بانهء سقز واقع در 34هزارگزی شمال باختری بانه و 10هزارگزی شمال خاوری شوسهء بانه به سردشت. آب آن از چشمه سار و محصول آن زراعت و میوه است. شغل اهالی کشاورزی و از صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی است و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کشنی.

[کُ] (حامص) گشنی. حالت فحل. رجوع به گشنی شود.

کشنی.

[کَ / کِ] (اِ) بیشه. جنگل. جای درختان بسیار انبوه. (برهان) (ناظم الاطباء).

کشنی.

[کِ / کُ] (اِ) کرسنه. نوعی از غله باشد میان ماش و عدس که خوردن آن گاو را فربه کند. (برهان). گاودانه. کرشنه.

کشنیج.

[کِ] (اِ) گشنیز که عربان جلجلان خوانند. || گیاهی است که گل آن لاجوردی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).
- کشنیج دشتی؛ گیاهی است که آن را بالنگو خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). کشنیج دشتی نوع صغیر بادرنجبویه است و نزد اکثر اطباء نوعی از شاهترج است و نزد بعضی مخلصه را نامند و نواب علیخان فرموده که آن کزبرهء بری است. (فهرست مخزن الادویه).

کشنیز.

[کِ / کُ] (اِ) کشنیج. گشنیز :
به چرخ گندناگون بر دو نان بینی ز یک خوشه
که یک دیگ ترا کشنیز ناید زان دوتا نانش.
خاقانی.
رجوع به گشنیز و غیاث شود.

کشنیزه.

[کُ / کِ زَ / زِ] (اِ) غورهء انگور را گویند که در ابتداء برابر کشنیز باشد. (از غیاث اللغات).

کشنی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب)گشنی کردن. رجوع به گشنی کردن شود.

کشنین.

[کُ] (اِ) کرسنه. رجوع به کرسنه و کشنی شود.

کشو.

[کَشْوْ] (ع مص) گزیدن چیزی بدندان و بدهان کشیدن آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کشو.

[کَ شَ] (اِ) کَشَف که لاک پشت و سنگ پشت است. (برهان) (رشیدی). سلحفاة. (یادداشت مؤلف). || برج چهارم از بروج فلکی که برج سرطان باشد. (ناظم الاطباء). || گیاهی را گویند که از آن طناب و رسن تابند. (برهان) (ناظم الاطباء). || بیدانجیر که عربان آن را خروج خوانند. || کنو که بنگ باشد. (برهان).

کشو.

[کَ / کِ شَ / شُو] (اِ) جعبهء درون میز. (یادداشت مؤلف). جعبه ای باشد که درون میز قرار دهند و در آن در کنار میز باشد چون آن را بکشند بیرون آید. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || میلهء آهنین با دستگیره که بعضی درها را با زیر و بالا کردن آن دستگیره گشایند و بندند. (یادداشت مؤلف). || تخته ای که لبهء آن را به تناسبی پست و بلند کرده اند و برای گچ بری بکار برند. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح بنایان خطوطی برجسته یا گرد که زیر سقف بر گیلویی از گچ کنند و آن را ابزار نیز گویند. (یادداشت مؤلف).

کشواد.

[کَشْ] (اِخ) نام پهلوان پایتخت کیکاووس پادشاه ایران. (برهان)(1). نام پدر گودرز که پسر قارن بن کاوه سپهسالار فریدون فرخ بوده است. (آنندراج) (انجمن آرا) (رشیدی) :
چو بشنید گودرز کشواد تفت
شب تیره از کوه سویش برفت.فردوسی.
قباد و چو کشواد زرین کلاه
بسی نامداران گیتی پناه.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص87).
چاکرانند بر در تو کنون
برتر از طوس نوذر و کشواد.فرخی.
(1) - Kashvad از نسل کاوه است، وی در زمان فریدون و جانشینان وی قهرمان ایران بود. (حاشیهء برهان).

کشوادگان.

[کَشْ دَ] (اِخ) دودمان و خاندان و خانوادهء کشواد و کشواد نام پدر گودرز است و پهلوان داستان شاهنامه :
منم پور گودرز کشوادگان
سر سرکشان گیو آزادگان.فردوسی.
رجوع به کشواد شود.

کشواسف.

[کَ سِ] (اِخ) پور پشنگ برادر افراسیاب. (حبیب السیر ج1 ص70).

کشواکش.

[کَ کَ] (اِ مرکب) کشیدن و واکشیدن. کش و واکش. || کشمکش. تعارض. جدال. گیرودار. جنگ. || اختلاف. (یادداشت مؤلف). || کشیدگی از این طرف به آن طرف. (ناظم الاطباء). تمطی. کنهزه. کشاکش. (از ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به کش و واکش شود. || فرمایش پی درپی. (آنندراج) :
می شود معلوم واعظ ز آمد و رفت نفس
اینکه با ما زندگی پیوسته در کش واکش است.
محمدرفیع واعظ قزوینی (از آنندراج).

کشوبا.

[کَ] (اِ) کمان تیراندازی به لغت زند و پازند و در این معنی کشونا نیز آمده است. (برهان)(1).
(1) - نه کشوبا صحیح است و نه کشونا، بلکه اصل آن کشوتا k(a)shotaاست، به معنی کمان. (حاشیهء برهان).

کشوبند.

[کَ / کِ شَ / شُو بَ] (اِ مرکب)آنچه کشو را می بندد. ابزاری که در کشوها بکار است برای بستن آنها.

کشوبیدن.

[کَ دَ] (مص) کشوفتن. کشفتن :
مصاف دشمن بدر دیدهء حاسد بدوز
حشمت این برکشوب هیبت آن برفشان.
مسعودسعد.
رجوع به کشوفتن و کشفتن شود.

کشوت.

[کُ] (اِ) کشوث. رجوع به کشوث شود.

کشوث.

[کُ] (اِ) نام دوائی است که تخم آن را به سریانی دینار و به عربی بزرالکشوث خوانند. (برهان)(1). گیاهی است شبیه به ریسمان که بر درخت می پیچد و بیخ در زمین نباشد و در آن لغات است کشوثا، کشوثاء، اکشوث. (آنندراج). عشقه باشد و آن گیاهی است که بر درخت پیچد وخشک کند. افتیمون. فقد. پرشن. حماض الارنب. فرغند. زحموک، سبع الکتان. خامول الکتان. قریعة الکتان. سبع الشعراء. سِس. سَن. سَرَند. (یادداشت مؤلف). هو شی ء یلتف علی الشوک و الشجر یشبه اللیف المکی لاورق له و له زهر صغار بیض فیه مرارة و عفوصة و الغالب علیه جوهر المر. (ابوعلی در مفردات قانون). لیث گوید آن نباتی است که او را بیخ نبود رنگ او زرد باشد و بر درخت خار و آنچه نزدیک او بود متعلق شود او را با نبید بیامیزند قوت او زیاد شود. (ترجمهء صیدله). گیاهی است مانند ریسمان باریک بی برگ و ساق و مایل به زردی و تیرگی و بر خارها و گیاهان می تند و گلش ریزه و مایل بسفیدی و تخمش کوچکتر از تخم ترب و مایل به تندی وزردی. (تحفهء حکیم مؤمن) : خورشید دلالت کند بر کشوث نیشکر و من. (التفهیم).
(1) - کشوث مشتق از سریانی (kashuthakasha به معنی توده کردن و جمع کردن)، به معنی گیاه طفیلی cuscute یا epithym. (حاشیهء برهان).

کشوثا.

[کَ] (اِ) کشوث. رجوع به کشوث شود.

کشوثاء .

[کَ] (اِ) کشوث. کشوثا. رجوع به کشوث شود. || نام معجونی طبی. (بحر الجواهر).

کشوث الشجر.

[کَ ثُشْ شَ جَ] (ع اِ مرکب) کشوث. رجوع به کشوث شود.

کشوث العراق.

[کَ ثُلْ عِ] (ع اِ مرکب)کشوث. رجوع به کشوث شود.

کشوث رومی.

[کَ ثِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) افسنتین و آن نوعی از بوی مادران است. (برهان) (ناظم الاطباء). افسنتین است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کشوح.

[کَ] (اِخ) نام یکی از هفت شمشیری است که بلقیس برای سلیمان هدیه فرستاد. (ناظم الاطباء).

کشوح.

[کُ] (ع اِ) جِ کَشح. (منتهی الارب). رجوع به کشح شود.

کشود.

[کَشْ وَ] (اِ) فجور است و آن انتهای زور قوت شهوانیهء قبیحه و ارتکاب در امور فواحش است. (برهان) (ناظم الاطباء).

کشود.

[کُ] (اِ) کشوث است. (برهان). رجوع به کشوث شود.

کشود.

[کُ] (اِمص) گشود. گشودگی. (ناظم الاطباء). حاصل بالمصدر از گشادن. (آنندراج). رجوع به گشودن شود.

کشود.

[کَ] (ع ص) ماده شتری که به سه انگشت دوشیده شود. (منتهی الارب). ج، کُشُد. || ناقهء تنگ سوراخ پستان. || ناقهء کوتاه سرپستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کُشُد. || ورزندهء بکوشش جهت عیال. (منتهی الارب). ج، کُشُد. صلهء رحم کننده و برای رحم و خویشان کوشش بسیار کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کُشُد.

کشودن.

[کُ دَ] (مص) گشودن. باز کردن. کشادن. گشادن. (از ناظم الاطباء). رجوع به گشودن شود.

کشور.

[کِشْ وَ] (اِ) ترجمهء اقلیم است که یک حصه از هفت حصهء ربع مسکون باشد(1)چنانکه گویند کشور اول و کشور دوم یعنی اقلیم اول و اقلیم دوم و هر کشوری به کوکبی تعلق دارد: کشور اول که اقلیم اول باشد به زحل و آن هندوستان است. دوم به مشتری و آن چین و ختاست. سوم به مریخ و آن ترکستان باشد. چهارم به آفتاب و آن عراق و خراسان است. پنجم به زهره و آن ماوراءالنهر است. ششم به عطارد که روم باشد. هفتم به قمر که آن اقصای بلاد شمال است. (برهان). کشخر. اقلیم. (ناظم الاطباء) :
در کشور توران و به غزنین و عراقین
چون خواستی آوازهء فتح و ظفر خویش.
معزی.
- شش کشور؛ شش اقلیم از هفت اقلیم ربع مسکون :
تاکشوری در آب و در آتش نهفت خاک
شش کشور از وفات تو بر ما گریسته.
خاقانی.
- کشور پنجم؛ ماوراءالنهر :
ملک الملک کشور پنجم
قامع اوج اختر پنجم.خاقانی.
نظام کشور پنجم اجل رضی الدین
رضای ثانی ابونصر بوتراب رکاب.خاقانی.
ای مرزبان کشور پنجم که درگهت
هفتم سپهر ما نه که هشتم جنان ماست.
خاقانی.
تاجدار کشور پنجم که هست
کیقباد خاندان مملکت.خاقانی.
- کشور چارم؛ عراق و خراسان :
ای خواجهء زمین و درت هفتم آسمان
در سایهء تو کشور چارم نکوتر است.
خاقانی.
- کشور هفتم؛ اقلیم هفتم که کشور هندوستان است : اوج کیوان هفتم آسمان کرد تا به هفتم کشور زمین هنوز از او مسعود شوند. (راحة الصدور).
- هفت کشور؛ هفت اقلیم. هفت حصهء ربع مسکون :
هم از هفت کشور بر او بر نشان
ز دهقان و از رزم گردنکشان.فردوسی.
جلالش برنگیرد هفت کشور
سپاهش بر نتابد هفت گردون.عنصری.
گرفت از ماه فروردین جهان فر
چو فردوسی برین شد هفت کشور.عنصری.
ز بانگ بوق و هول کوس هزمان
درافتد زلزله در هفت کشور.عنصری.
خرد را اتفاق آن است با توفیق یزدانی
که فرمان می دهند او را برآن هر هفت کشورها.
منوچهری.
بنا چون بی خداوندی نباشد
نباشد بی خدائی هفت کشور.ناصرخسرو.
مرا داد دهقانی این جزیره
برحمت خداوند هرهفت کشور.ناصرخسرو.
گویند هر دو هردو جهانند از این قبل
در هفت کشورند و نه در هفت کشورند.
ناصرخسرو.
صیت تو هفتاد کشور زان سوی عالم گرفت
تو بدان منگر که عالم هفت کشور یا شش است.
انوری (از آنندراج).
خاتونی از عرب همه شاهان غلام او
سمعاً و طاعه سجده کنان هفت کشورش.
خاقانی.
شاه تاج یک دو کشور راست لیک از لفظ من
تاجدار هفت کشور شد به تاجی کز ثناست.
خاقانی.
مرز عراق ملک تو، نی غلطم عراق چه
کز شجره به هفت جد وارث هفت کشوری.
خاقانی.
شش جهت یأجوج بگرفت ای سکندر التفات
هفت کشور دیو بستد ای سلیمان الامان.
خاقانی.
شه هفت کشور برسم کیان
یکی هفت چشمه کمر برمیان.نظامی.
در آن انجمنگاه انجم شکوه
که جمع آمد از هفت کشور گروه.نظامی.
سکندر شه هفت کشور نماند.نظامی.
هفت کشور نمی کنند امروز
بی مقالات سعدی انجمنی.
سعدی (بدایع، کلیات چ مصفا ص613).
شیراز و آب رکنی و آن باد خوش نسیم
عیبش مکن که خال رخ هفت کشور است.
حافظ.
|| یک ناحیت از زمین با حکومت معین. یک بخش از زمین با حکومتی خاص. مملکت. پادشاهی. در اصطلاح امروز ناحیتی تابع حکومت و نظامی خاص و حدودی معین و پایتخت مشخص و شهرها و قصبات و روابط سیاسی با ممالک دیگر. مملکت :
ز هر کشوری موبدی سالخورد
بیاورد و این نامه را گرد کرد.فردوسی.
دو شاه و دو کشور رسیده بهم
همی رفت هرگونه از بیش و کم.فردوسی.
برفتند کاریگران سه هزار
ز هر کشوری هر که بُد نامدار.فردوسی.
بخون روی کشور بشستم زکین
همه شهر نفرین بُد و آفرین.فردوسی.
به کشت ار برد رنج کشور زیان
چنان کن که ناید به کشور زیان.اسدی.
گفت سالار قوی باید به پروان اندرون
زانکه در کشور بود لشکر تن و سالار سر.
میزبانی بخاری.
کشوری را دو پادشه فره است
در یکی تن یکی دل از دو به است.
سنائی (حدیقة الحقیقه ص508).
عالم نو بنا کند رأی تو از مهندسی
کشور نو رقم زند فرتو از موقری.خاقانی.
بستان دولت کشورش در دست صلت گسترش
شمشیر صولت پرورش ابری که بستان پرورد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص468).
مرغ کابی خورد به کشور شاه
کند از بهر شکر سربالا.خاقانی.
ای مرزبان کشور بهرامیان بحسبت
بی آستان تو دل بر کشوری ندارم.خاقانی.
گفتم که یک دو عید بپایم بخدمتت
چون پخته تر شوم بشوم باز کشورش.
خاقانی.
موبدی از کشور هندوستان
رهگذری کرد سوی بوستان.نظامی.
فراخی در آن مرز و کشور مخواه
که دلتنگ بینی رعیت زشاه.سعدی.
کشور آباد نگردد به دوشاه
بشکند از دو سپهبد دو سپاه
از دو بانو چو شود آشفته
خانه امید مدارش رفته.جامی.
|| موطن. مولد. وطن. (یادداشت مؤلف). زیستن جای :
به درگاه چون گشت لشکر فزون
فرستاد بر هر سویی رهنمون
که تا هرکسی را که دارد پسر
نماند که بالا کند بی هنر
سواری بیاموزد و رسم جنگ
به گرز و کمان و به تیر خدنگ
چو کودک ز کوشش بنیرو شدی
بهر جستنی در بی آهو شدی
ز کشور به دربار شاه آمدی
بدان نامور بارگاه آمدی.فردوسی.
صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست
بیار نفحه ای از گیسوی معنبر دوست.حافظ.
|| مردم کشور. اهالی مملکت :
وزان روی راه بیابان گرفت
همه کشورش مانده اندر شگفت.فردوسی.
|| مردمان غیر لشکری. مقابل لشکر :
چنین گفت خسرو که بسیار گوی
نژند اختری بایدم سرخ موی
ببردند از اینگونه مردی برش
بخندید از او کشور و لشکرش.فردوسی.
(1) - اوستا karshwar، پهلوی kishvar (قطعه، ناحیه) keshvar. (از حاشیهء برهان).

کشور.

[کِشْ وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش پاپی شهرستان خرم آباد است. این دهستان در جنوب باختری بخش واقع است و محدود است از شمال به دهستان بریائی، از جنوب به تنگ، و از خاور به رودخانهء سزار، و از باختر به گردنه توژیان. آب و هوای آن کوهستانی و آب آن از رودخانهء طاف و چشمه سارهای مختلف دیگر است. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان کوه کلاء و کوه طاف و کوه هشتاد پهلو و کوه للری است. این دهستان از 29 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1200 نفر و قراء مهم آن عبارتند از تازان، پیوست و مینو و بابادیندار و ساکنان از طایفهء پاپی فولادونداند که عده ای از آنها به ییلاق می روند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کشور.

[کِشْ وَ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). از قراء صنعاء یمن است. (معجم البلدان).

کشورآرا.

[کِشْ وَ] (نف مرکب)آرایش کنندهء ملک. (ناظم الاطباء). آراینده و زینت بخش مملکت.

کشورآرائی.

[کِشْ وَ] (حامص مرکب)عمل کشورآرا. آرایش کشور :
شده شغلم بکشورآرائی
حلقه در گوش من به مولائی.نظامی.

کشورآرای.

[کِشْ وَ] (نف مرکب) زیور و زینت کنندهء کشور. آرایندهءکشور. آرایش کنندهء کشور. کشور آرا :
بدین شارسان اندرون جای کرد
دل آرای را کشورآرای کرد.فردوسی.
که خوانند شاهان بر او آفرین
سوی کشورآرای فغفور چین.فردوسی.
شمس رخشان که کشورآرایست
تا نبوسد ستانهء در تو...سوزنی.
نشان جست کان کشورآرای کی
کجا خوابگه دارد از خون و خوی.نظامی.
ولی چون هست شاهی چون تو بر جای
همان شهزادگان کشورآرای.نظامی.

کشورآشوب.

[کِشْ وَ] (نف مرکب)آشوب کننده و ویران کنندهء کشور. زیر و زبر کنندهء مملکت. کشور بهم زن :
یکی دشت پرپیل و پرپیلتن
همه کشورآشوب و لشکرشکن.نظامی.

کشوربها.

[کِشْ وَ بَ] (ص مرکب) که کشوری بهای اوست. که ارزش کشوری دارد. کنایه از پرقیمت. کنایه از پرارزش :
ز جعد غلامان کشوربها.نظامی.

کشور بهم زدن.

[کِشْ وَ بِ هَ زَ دَ](مص مرکب) کشوری را زیر و زبر کردن. (آنندراج) :
ز چشم شوخ تو شد ملک صبر زیر و زبر
به یک نگاه کسی کشوری بهم نزده ست.
میرزا صائب (از آنندراج).

کشورخدا.

[کِشْ وَ خُ] (اِ مرکب) پادشاه را گویند به اعتبار معنی ترکیبی آن، چه کشور به معنی اقلیم و خدا به معنی صاحب و مالک باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (رشیدی). کشورخدای. کشورخدیو. صاحب کشور. پادشا. کشورخدا :
به سر بر افسر کشورخدایان
به تن بر زیور مهتر خدایان.
(ویس و رامین).
ز هر شاهی و هر کشورخدایی
به درگاهش سپاهی یا نوائی.
(ویس و رامین).
هر آن خشتی که ایوان سرائی ست
بدان کان از سر کشورخدائی ست.
ناصرخسرو (روشنائی نامه).
چون ز کشورخدای هفت اقلیم
هفت لعبت ستد چو در یتیم.نظامی.
به هر گوشه مهیا کرده جائی
بر او زانو زده کشورخدائی.نظامی.
ز کشورخدایان و شهزادگان
نظر بیش کردی به افتادگان.نظامی.
به درگاه تو سر نهم بر زمین
نه من جمله کشورخدایان چین.نظامی.
نه کشورخدایم نه فرماندهم
یکی از گدایان این درگهم.سعدی.
اگر کشورخدای کامران است
و گر درویش حاجتمند نان است.
سعدی (گلستان).

کشورخدای.

[کِشْ وَ خُ] (اِ مرکب)کشورخدا. رجوع به کشورخدا شود.

کشورخدایی.

[کِشْ وَ خُ] (حامص مرکب) سلطنت. حکومت. کشورداری. پادشاهی :
سریرش باد در کشورگشایی
وثیقت نامهء کشورخدایی.نظامی.
بر آفاق کشورخدایی کنی
جهان در جهان پادشایی کنی.نظامی.

کشورخدیو.

[کِشْ وَ خَ وْ] (اِ مرکب)خدیو کشور. صاحب کشور. پادشاه کشور. سلطان کشوردار :
یکی زشت را کرد کشورخدیو
کش از کتف مار است و از چهر دیو.اسدی.

کشوردار.

[کِشْ وَ] (نف مرکب) دارندهء کشور. پادشاه. کشورخدیو. || حارث شهر و حصار. (آنندراج) :
نگشاید در و دروازه کسی بر رخ عیش
تا در اقلیم دلم عشق تو کشوردارست.
نصیر همدانی (از آنندراج).

کشورده.

[کِشْ وَ دِهْ] (نف مرکب)کشوردهنده. مملکت بخش :
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهء یزدان شه کشورده کشورستان.
عنصری.
روز هیجاها بود کشورگشای
روز مجلسها بود کشوردهی.منوچهری.

کشورز.

[کِشْ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)بزرگ، چه کشورزیان به معنی بزرگان است. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || محتمل است مخفف کشاورز باشد. (حاشیهء برهان).

کشورزی.

[کِشْ وَ] (حامص مرکب)زرع. کشاورزی. || (ص نسبی) کشاورز. ج، کشورزیان. (یادداشت مؤلف).

کشورزیان.

[کِشْ وَ] (اِ مرکب) بزرگان باشد. مردمان اصیل و نجیب. (ناظم الاطباء). || کشاورزان. زارعان. (یادداشت مؤلف) :
بکشت ار برد رنج کشورزیان
چنان کن که ناید به کشور زیان.اسدی.

کشورستان.

[کِشْ وَ سِ] (نف مرکب)ستانندهء کشور. گیرندهء کشور. فاتح. مملکت گیر :
میر ابواحمد محمد خسرو لشکرشکن
میر ابواحمد محمد خسرو کشورستان.
فرخی.
خداوند ما شاه کشورستان
که نامی بدو گشت زاولستان.فرخی.
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایه یزدان شه کشورده کشورستان.
عنصری.
همان سال ضحاک کشورستان
ز بابل بیامد به زاولستان.اسدی.
همه ساله آباد زابلستان
کزو خاست یل چون تو کشورستان.اسدی.
دریغا تهی از تو زابلستان
دریغا جهان بی تو کشورستان.اسدی.
مهدی صفت شهنشه امت پناه داور
جانبخش چون ملکشه کشورستان چو سنجر.
خاقانی.
آن چنان تخمی چنین کشورستانی داد بر
بر چنین آید ز تخمی کآنچنان افشانده اند.
خاقانی.

کشورستانی.

[کِشْ وَ سِ] (حامص مرکب) عمل کشورستان. کشورگیری. عمل ستاندن کشور. مملکت گیری. فتح کشور دیگران. کشورگشایی :
از انجاکه روز جوانیش بود
تمنای کشورستانیش بود.نظامی.

کشورگشا.

[کِشْ وَ گُ] (نف مرکب) فاتح کشور. کشورگیر. مسخر کنندهء مملکت :
عزم تو کشورگشا و خشم تو بدخواه سوز
رمح تو پولادسنب و تیغ تو جوشن گذار.
فرخی.
خدایگان جهان باد و پادشاه زمین
به عون ایزد، کشورگشا و شهرستان.فرخی.

کشورگشای.

[کِشْ وَ گُ] (نف مرکب)فاتح. مملکت گیر. کشورگیر. فاتح کشور. کشورگشا :
بچپ برش گرشاسب کشورگشای
دو فرزند پرمایه پیشش بپای.فردوسی.
روز هیجاها بود کشورگشای
روز مجلسها بود کشوردهی.منوچهری.
میر کشورگشای رکن الدین
که درش دیو را شهاب کند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص852).
که ملک جهان را ز فرهنگ و رای
شد از قاف تا قاف کشورگشای.نظامی.
چنین چند نوباوهء عقل و رای
پدید آمد از شاه کشورگشای.نظامی.
تویی آن جهانگیر کشورگشای.نظامی.
دو تن پرور ای شاه کشورگشای
یکی اهل رزم و دگر اهل رای.
سعدی (بوستان).
امیر عدوبند کشورگشای
جوابش بگفت از سر علم و رای.
سعدی (بوستان).
نه کشورگشایم نه فرماندهم
یکی از گدایان این درگهم.سعدی.

کشورگشایی.

[کِشْ وَ گُ] (حامص مرکب) فتح. کشورگیری. غلبه برمملکت دیگری. (ناظم الاطباء) :
سریرش باد در کشورگشایی
وثیقت نامهء کشورخدایی.نظامی.
نخستین در از پادشایی زنم
دم از کار کشورگشایی زنم.نظامی.
ز شمشیر پولاد چون شیر مست
به کشورگشایی کلیدی به دست.نظامی.

کشور گشودن.

[کِشْ وَ گُ دَ] (مص مرکب) مملکت گیری کردن. بر کشور دیگران غلبه کردن. کشور دیگری را ضمیمهء مملکت خود کردن. فتح کشور دیگری کردن. || آغاز پادشاهی کردن. سلطنت کردن :
نخستین خدیوی که کشور گشود
سر پادشاهان کیومرث بود.فردوسی.

کشورگیر.

[کِشْ وَ] (نف مرکب) گیرندهء کشور. کشورستان. فاتح کشور. مملکت گیر. کشورگشای :
میر احمد محمد شاه سپه پناه
آن شهریار کشورگیر جهان ستان.فرخی.
ملک شیردلی خسرو شمشیرزنی
شاه لشکرشکنی پادشه کشورگیر.معزی.
به سر کلک وی آراست ملک
خسرو شرق و شه کشورگیر.سوزنی.
این چه دعوی شگرف است بگوی ای خر پیر
که منم شاعر لشکرشکن کشورگیر.سوزنی.
از رای منیر کشورگیر که منبع افاضت اجرام آسمان و مرجع افادت آثار اختران است. (سندبادنامه ص226).
شاه کرپ ارسلان کشورگیر
به ز الپ ارسلان بتاج و سریر.نظامی.

کشورگیری.

[کِشْ وَ] (حامص مرکب)مملکت گیری. کشورستانی. مملکت ستانی. ملک گیری :
گر تو لشکرشکنی داری و کشورگیری
پادشاه از چه دهد گنج به لشکر از خیر.
سوزنی.
کار لشکرشکنی دارد و کشورگیری
در چنین کار پسندیده چرا این تأخیر.
سوزنی.

کشورمدار.

[کِشْ وَ مَ] (ص مرکب) آنکه محور کار کشوری است. راتق و فاتق امور مملکت. حافظ و مدیر کشور. همه کارهء کشور.

کشورنواز.

[کِشْ وَ نَ] (نف مرکب)نوازندهء مردم کشور. کنایه از عادل. کنایه از رعیت پرور :
فرستاد کس شاه کشورنواز
به یک جایشان آشتی داد باز.اسدی.

کش و رو کردن.

[کَ / کِ شُ رَ / روُ کَ دَ] (مص مرکب) به چرب دستی دزدیدن و گریختن چنانکه کسی نداند. به حیله دزدیدن و چنانکه نبینند بجستن. دزدیدن و گریختن. کش رفتن. (یادداشت مؤلف).

کشوری.

[کِشْ وَ] (ص نسبی، اِ) آنکه یا آنچه به کشور نسبت دارد. هرچیز که به کشور منسوب باشد. || مردمی که در مملکتی زیست می کنند و جزء قشون و سپاهیان نیستند. آنکه به سپاهی گری زیست نکند. مقابل لشکری. (یادداشت مؤلف).

کشوری.

[کِشْ وَ] (ص نسبی) منسوب به کشور که از قراء صنعای یمن می باشد. (از انساب سمعانی).

کشوشه.

[کَ شَ] (اِخ) نام شهری است به هند. (یادداشت مؤلف).

کشوف.

[کَ] (ع ص) ماده شتری که در هرسال باردار شود. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ناقهء بر آبستن گشنی کرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کشوف.

[کُ] (اِ) پراگندگی. افشاندگی. انتشار. (ناظم الاطباء).

کشوفتن.

[کُ تَ] (مص) کشفتن. گشودن. گشادن. || شکافتن. چاک دادن. کشفتن. || ترکیدن. بازشدن. کفتن. || پراگنده کردن. افشاندن. || گداختن. || حل کردن. || پژمردن. || افشردن. || خشک کردن. || غایب شدن. ناپدید شدن. || نابود شدن. || ناپدید کردن. (ناظم الاطباء).

کش و فش.

[کَ شُ / کَشْ شُ فَ] (اِ مرکب، از اتباع) کر و فر. دبدبه و جاه و جلال. شأن و تجمل. (از آنندراج) :
ما مرید جبه و دستار و کش و فش نه ایم
نیست واعظ جز نبی و آل پاکش پیر ما.
واعظ (از آنندراج).
|| (اِ صوت) خش و خش. خش و فش.

کش و قوز رفتن.

[کَ / کِ شُ رَ تَ](مص مرکب) کش و قوس رفتن. (یادداشت مؤلف).

کش و قوس رفتن.

[کَ / کِ شُ قَ رَ تَ] (مص مرکب) دست دادن حالتی که در آن آدمی دستهای خود را از دو جانب بکشد و پشت و گردن بپیچد به ارادهء رفع خستگی خواب و جز آن را یا آنکه پیش از تبهای نوبه غالباً به آن میل می کند. تَمَطّی. (یادداشت مؤلف). کش واکش.

کشوک.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش زابلی شهرستان سراوان واقع در سه هزارگزی جنوب زابلی کنار راه مالرو زابلی به ایران شهر. آب آن از قنات است و چون بر سر راه قرار دارد از مسافران نیزگذران می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشوک.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار، واقع در نه هزارگزی جنوب باختری قصر قند و کنار راه فرعی نیک شهر به قصر قند با 102تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن فرعی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشوک.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان هیدوج بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 23 هزارگزی جنوب خاوری سوران و 2 هزارگزی خاور راه مالرو سوران به ایرافشان. آب آن از چشمه و راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشوک بالا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری خوسف و چهل هزارگزی خاور راه مالروی عمومی قیس آباد 103تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشوک پائین.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 40 هزارگزی خاور مالرو عمومی به قیس آباد با 104تن سکنه. آب آن از قنات و راه آن مالرو و فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کشوکث.

[کَ کَ] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراءالنهر از فرغانه ] آبادان و باکشت و برز بسیار. (حدود العالم).

کشول.

[کَ] (اِخ) نام تیره ای است از طایفهء ممزائی ایل چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص75).

کش و مات.

[کِ شُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کیش و مات. آخرین اخطار برندهء شطرنج به حریف. (یادداشت مؤلف).

کش و واکش.

[کَ / کِ شُ کَ / کِ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) کش واکش.

کشوی مغزی.

[کَ / کِ شَ / شُو یِ مَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کشویی است که در درون بازوی در کار گذارند، استوار و بسته نگه داشتن لنگه در را. (یادداشت مؤلف).

کشوین.

[کَشْ] (اِخ) قزوین. (فرهنگ ایران باستان). کشبین. رجوع به قزوین شود.

کشه.

[کِ شَ] (معرب، اِ)(1) گیاهی که به یونانی اسطوخودوس گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - به تشدید دوم از لاتینی Cassia. کشه در تونس به Lavendula stoechas. اطلاق شود. (دزی ج2 ص469) (حاشیهء برهان).

کشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ)(1) گدا. گدایی کننده. (ناظم الاطباء) (برهان). گدای را کشه خوانند یعنی که مال مردم را بخود کشد. (لغت فرس اسدی ص491) :
کشه بربندی گرفتی در گدایی سرسری
از تبار خود که دیدی کشه ای بربنددا.
عسجدی.
|| خطی باشد که بکشند خواه بر دیوار و خواه بر زمین و خواه به قلم و چوب و انگشت و غیره. بعضی گویند به معنی خط و نوشته است مطقاً خواه خط عربی باشد و خواه فارسی و هندوی و غیره و بعضی به معنی نوشته به ضم اول گفته اند. (برهان). || خطی که بجهت علامت بطلان برنوشته بکشند. (از ناظم الاطباء) (برهان). خط که اندر کشند. (لغت فرس اسدی)(2) :
تو به سیه نامگی قاسمی
گر کشهء عفو کشی حاکمی.شاه قاسم انوار.
|| تنگ چاروا و آن نواری باشد که بر زین یا پالان دوزند. (برهان). تنگ زین. تنگ پالان. || تنگی که بروی بار کشند. (ناظم الاطباء). || بر چارپایان هم حمل کرده اند. || آسانی. (برهان). سهولت. ضد دشواری. برابر دشواری. (برهان) (ناظم الاطباء). || کشاله. رجوع به کشاله شود.
(1) - (کش + ه) از کشیدن. (از حاشیهء برهان). شواهد و معانی هم تأیید می کند که کلمه، از مصدر «کشیدن» است، بنابراین، ضبط کاف باکسره و ضمه که در برخی از فرهنگها افزوده شده است درست نمی نماید. رجوع به فرهنگ فارسی معین شود.
(2) - در اسدی چاپی با تشدید دوم ضبط شده است.

کشه.

[کَشْ شَ / شِ] (اِ) چارپای پالان افکنده. (برهان) (ناظم الاطباء).

کشه.

[کَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در 13 هزارگزی شمال خاوری فرمهین با 272تن سکنه. آب آن از قنات و رود شهرآب و راه مالرو است و از فرمهین می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کشه.

[کِ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان طرق رود بخش نطنز شهرستان کاشان واقع در 37 هزارگزی جنوب باختری نطنز و 5 هزارگزی شمال شوسهء نطنز به اصفهان با 120تن سکنه. آب آن از 2 رشته قنات و راه فرعی از طریق یحیی آباد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کشه بن.

[کَ شَ / شِ بُ] (اِ مرکب) زیر بغل از جامه. خشتچه. کش بن. (یادداشت مؤلف).

کشه بند.

[کَ شَ / کَشْ شَ / شِ بَ] (نف مرکب) گدا. فقیر. گدایی کننده. (یادداشت مؤلف).

کشه رود.

[کَ شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء قزوین واقع در 2 هزارگزی باختری معلم کلایه و 38 هزارگزی راه عمومی. با 103تن سکنه. آب آن از رودخانهء اسب مرد و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کشه کردن.

[کَ / کِ شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) خط بطلان کشیدن بر نبشته و باطل کردن و محو کردن آن: ترمیج؛ کشه کردن سطور بعد نوشتن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کشی.

[کُ شا] (ع اِ) جِ کُشیُة. (منتهی الارب)

کشی.

[کَ](1) (حامص) حالت و چگونگی کش. تندرستی. خوشی. گشی هم آمده است. (برهان). خوبی :
که افزونی از دوست بستایدش
بلندی و کشی بیفزایدش.فردوسی.
نکوئی سپاه است و شاهش تویی
کشی آسمان است و ماهش تویی.
فردوسی.
آن به کشی رتبت میدان خسرو روز جنگ
وین به خوبی شمسهء ایوان خسرو روزبار.
فرخی.
هست در آن بس کشی جامه زتن در کشی
در کشی و برکشی بنده ت را بر چکاد.
منوچهری.
بمهر و خنده و بازی و خوشی
بدو گفت ای همه خوبی و کشی.
(ویس و رامین).
تا بجهان کشی است و خوشی صد ره
خوش زی و کش با سمن رخان پریوش.
سوزنی.
آن را که به طبع در کشی نیست
پروای خوشی و ناخوشی نیست.نظامی.
غیر چستی و کشی و روحنت
حق مر او را داده بد نادر صفت.مولوی.
جان آتش یافت زان آتش کشی
جان مرده یافت از وی جنبشی.مولوی.
|| غنج. ناز. (زمخشری). دلال. کرشمه. ادا و اطوار دلربا. دلبری. خوشخرامی :
چون ریاضتش کند رایض چون کبک دری
بخرامد بکشی در ره و برگردد باز.منوچهری.
چو دیدم رفتن آن بیسراکان
بدان کشی روان زیر محامل.منوچهری.
بنالد مرغ با خوشی ببالد مورد باکشی
بگرید ابر با معنی بخندد برق بی معنی.
منوچهری.
خوب داریدش کز راه دراز آمد
با دو صد کشی و با خوشی و ناز آمد.
منوچهری.
چو بشنید این سخن ویس پریزاد
بشرم و ناز و کشی پاسخش داد.
(ویس و رامین).
نماید دوست چندان ناز و کشی
که در مهرش نماند هیچ خوشی.
(ویس و رامین).
همی کشی کنم با تو همی ناز
به نیک و بد مکافاتت کنم باز.
(ویس و رامین).
بدش دختری لاله رخ کز پری
ربودی دل از کشی و دلبری.اسدی.
عطاروار یک چند از کبر و ناز و کشی
سنبل به عنبر تر بر سر همی سرشتی.
ناصرخسرو.
درآمد از در حجره بصد هزار کشی
فرونشست به پیشم چو صد هزار نگار.
مسعودسعد.
در شهد چه خوشی ست که در کام تو نیست
با کبک چه کشی ست که در گام تو نیست.
سنائی.
شعر و شطرنج همی دانی و بس
زین دوسه بازی و زان بیتی پنج
نه در آن داری از حکمت بهر
نه در این داری از فکرت خنج
زین و زان چند بود بر که و مه
مر ترا کشی و فیریدن و غنج.سوزنی.
کز شگرفی و دلبری و کشی
بوده یاری سزای نازکشی.نظامی.
آمدند از کشی و رعنائی
با هزاران هزار زیبایی.نظامی.
ای پیش تو لعبتان چینی حبشی
کش چون تو صنوبر نخرامد به کشی.
سعدی (رباعیات).
|| کبر. تکبر. مقابل تواضع :
به پیروزی اندر تو کشی مکن
اگر تو نوی هست گیتی کهن.فردوسی.
چو بنوازدت شاه کشی مکن
و گرچه پرستنده باشی کهن.فردوسی.
سپهبد زکشی و گند آوری
نبد آگه از جستن داوری.فردوسی.
نباشد دوستی را هیچ خوشی
چو باشد دوستی با عجب و کشی.
(ویس و رامین) .
به کشی بر فلک بردی تن خویش
ز عجب آتش زدی در خرمن خویش.
(ویس و رامین).
منش برآسمان دارد به کشی
ابا مردم بیامیزد به خوشی.(ویس و رامین).
نه تو آن زلیخای گردنکشی
که بر ماه و خورشید کردی کشی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
کشی مکن به جامه که مردان را
ننگ است و عار کشی و عیاری.
ناصرخسرو.
|| اهتزاز. حرکت از سرخوشی. طرب. حرکت به ناز : چون ایشان سماع کنند هیچ درخت بهشت نماند الا به کشی درآید. (تفسیر ابوالفتوح ج4 ص254).
(1) - حرف «ش» مشدد نیز آید.

کشی.

[کَ ] (ص نسبی) منسوب به کش که قریه ای است در سه فرسخی جرجان بالای کوه. (از انساب سمعانی). || منسوب به کش که قریه ای است نزدیک سمرقند. (الانساب). || منسوب به شهر کش یا سبز به ماوراءالنهر. رجوع به کش شود. || ماهروی اهل شهرکش :
سرای تو پر سرو و پرماه و پرگل
ز یغمائی و کشی و خلخانی.فرخی.
- ترک کشی؛ ماهرویی که از ناحیت کش برخاسته است. ترکی که اهل کش است. (یادداشت مؤلف).

کشی.

[کَ شی / شی ی] (اِخ) ترک کشی ایلاقی. از شاعران متقدم است. رجوع به ایلاقی شود.

کشی.

[کُ] (حامص) عمل کشتن. حاصل مصدر از کشتن است ولی همواره بصورت ترکیبی بکار می رود. (یادداشت مؤلف).
- آدم کشی؛ قتل نفس. کشتن انسان.
- || خونریزی. جنگ. جدال.
- برادرکشی؛ عمل کشتن برادر.
- || همنوع کشی. هم شهری کشی. آنکه را چون برادر است کشتن.
- بره کشی؛ کشتن بره.
- || کنایه از رواج کار یا لفت و لیس در امر مالی است.
- پدرکشی؛ کشتن پدر.
- || کنایه از انجام دادن مذمومترین کارهاست.
- حق کشی؛ ناحق روا داشتن. حق زیر پاگذاری.
- خودکشی؛ انتحار.
- شپش کشی؛ کشتن شپش.
- || کنایه از ایرادگیری زیاد در امری و مته بخشخاش گذاری.
- مردم کشی؛ آدم کشی. انسان کشی.

کشی.

[کَ / کِ] (حامص) عمل کشیدن و همواره بصورت ترکیبی استعمال میشود در تمام معانی اعم از نقل و حمل یا تحمل یا پیمودن و نظایر آن. (یادداشت مؤلف).
- آب کشی؛ عمل کشیدن آب. استخراج آب از چاه. بیرون آوردن آب از آب انبار.
- || عمل حمل آب. عمل بردن آب.
- || خارج کردن آب از برنج پخته بوسیلهء آبکش.
- ابریشم کشی؛ عملِ چرخهائی که ابریشم را از پیله بدر می آورد.
- اتوکشی؛ عمل کشیدن اتو به روی پارچه.
- || مغازه هائی که لباس را اتو و تمیز می کنند.
- اسباب کشی؛ حمل اسباب و اثاث از مکانی بمکانی دیگر.
- بارکشی؛ حمل بار. بردن بار.
- بندکشی؛ وصل بند از نقطه ای به نقطهء دیگر.
- || درز آجر یا خشت و امثال آن را با گل و گچ یا سیمان پرکردن به وسیلهء ماله های خاص.
- تریاک کشی؛ عمل تدخین تریاک. عمل شرب تریاک.
- جاروکشی؛ عمل کشیدن جارو برای پاک کردن.
- جاکشی؛ قوادی. قرطبانی. غلطبانی.
- جدول کشی؛ جدول بندی کنار باغچه یا کنار خیابان یا حاشیهء صفحه و امثال آن.
- جوجه کشی؛ بیرون آوردن جوجه از تخم مرغ با ماشین آلات.
- چپق کشی؛ عمل تدخین با چپق.
- چینه کشی؛ دیوار گلی ساختن با نهادن لایه های گل روی هم.
- خاک کشی؛ عمل بردن خاک از محلی به محل دیگر.
- خط کشی؛ عمل کشیدن خط بر وی صفحه ای یا سطحی و امثال آن.
- دَردکشی؛ تحمل درد و رنج.
- دُردی کشی؛ عمل دُردکش. رجوع به همین عنوان شود.
- دلکشی؛ دلبری. طنازی.
- زباله کشی؛ حمل آشغال و خاکروبه.
- زه کشی؛ نقب در زمین های پرآب زدن و استخراج آب کردن.
- زیرپاکشی؛ کسب خبر از کسی نمودن.
- ستم کشی؛ تحمل ستم و ظلم.
- سرکشی؛ طغیان. قیام. سر از طاعت باز زدن.
- سیگارکشی؛ عمل کشیدن سیگار.
- || باکسی به غیر حلال آرمیدن. زنا کردن.
- سیم کشی؛ وصل کردن سیم از یک محل به محل دیگر. ایجاد شبکه ای از سیم در بنا برای برق و تلفن و غیره.
- شاخ و شانه کشی؛ نقشه کشی برای آزار کسی.
- شیره کشی؛ بیرون آوردن شیرهء انگور از انگور. عصاری. بیرون کردن عصارهء دانه ها.
- || شراب و تدخین شیرهء تریاک.
- عرق کشی؛ عمل خارج کردن عرق از انگور یا از موادی که می توان با تقطیر عرق از آنها بدست آورد.
- عصاکشی؛ کشیدن عصای کور رهبری او را.
- فانوس کشی؛ عمل حمل فانوس در پیشاپیش اشخاص در شب برای رهبری و روشن داشتن راه.
- قشون کشی؛ عمل بردن لشکر به مکانی. لشکر کشی.
- قلیان کشی؛ شرب تنباکو با قلیان.
- کاه کشی؛ حمل کاه از مکانی به مکانی دیگر.
- کرایه کشی؛ حمل بار و مسافر با اخذ کرایه.
- کُرَّه کَشی؛ عمل بدست آوردن کرهء اسب یا چهارپا از طریق آبستن کردن و زایاندن مادینهء آن.
- کود (کوت) کشی؛ حمل کود (کوت) و فضلات جانوران به مزرعه برای تقویت زمین زراعتی.
- کینه کشی؛ انتقام. کینه خواهی.
- گردن کشی؛ سرکشی. طغیان.
- گِل کشی؛ حمل گل برای بنایی. عمل کارگر گل کار.
- لحاف کشی؛ کنایه از قوادی است.
- لشکرکشی؛ قشون کشی. سپاه بردن.
- لوله کشی؛ وصل کردن لوله بین نقاط معین برای رساندن آب.
- ماست کشی؛ کنایه از قوادی است.
- مرده کشی؛ حمل مرده به گورستان.
- ناوه کشی؛ حمل ناوه در بنایی. عمل بردن مواد بنائی با ناوه به پای کار.
- نفط کشی؛ حمل نفط با وسائل. رجوع به هریک از این کلمات مرکبّ در جای خود شود.

کشی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. واقع در صد هزارگزی شمال باختری بندرعباس، سر راه فرعی لار به بندرعباس. با 103تن سکنه. مزرعهء گرمون جزء این دهکده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشی ء .

[کَ] (ع ص) گوشت بریان کرده. || سیرشکم از طعام. پرشکم از طعام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سیر مقابل گرسنه. بسیار خوراک خورده.

کشیب.

[کَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان یاقوت شود.

کشیت.

[کِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش شهداد شهرستان کرمان است این دهستان در منتهی الیه جنوب خاوری شهرستان کرمان واقع است و محدود است: از شمال به کویر نمکزار و از خاور به دشت لوت و از جنوب به دهستان تهرود و از باختر به دهستان سنگ. هوای آن گرم و آب آن از چشمه و قنات محصول آن خرما و غلات و شغل اهالی زراعت و مرکب از 10 آبادی بزرگ و کوچک است و جمعیت آن در حدود 900تن می باشد. و مرکز دهستان قریهء کشیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشیت.

[کِ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان کشیت بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 117 هزارگزی جنوب شهداد سر راه مالروی گوک به بم با 350تن سکنه. آب آن از رودخانه و راه آن مالروست. بدانجا یک پاسگاه نگهبانی و یک چشمه آب معدنی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشیت گاوکان.

[کِ] (اِخ) دهی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 55 هزارگزی جنوب خاوری مسکون سرراه عمومی کروک به مسکون با 200تن سکنه. آب آن از رودخانهء روداب و راه مالرو می باشد مزارع گزنو و سقدروئیه و رود گلاب جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشیتوئیه.

[کِ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار فرسخ بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 17 هزارگزی جنوب باختری شهداد سر راه مالروی شهداد به کرمان. آب آن از قنات و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشیخالی.

[کَ] (اِخ) تیره ای است از طایفهء ورک هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

کشیخان.

[کَ] (ص، اِ) دیوث. بچشم خودبین. (برهان). کشخان. قواد. قلطبان. قلتبان. رجوع به کشخان شود.

کشیخانی.

[کَ] (حامص) دیوثی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان). قوادی. بی غیرتی. بی عصمتی. کشخانی.

کشیدگی.

[کَ / کِ دَ / دِ] (حامص) حالت کشیده. تمدد. کشش. || رنج. دردمندی. || آزردگی. افسردگی. (ناظم الاطباء). || درازی. (یادداشت مؤلف). || انقباض : درد پشت پدید آید بسبب خشکی و کشیدگی عضله های آن موضع. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص) (از: کش + یدن، پسوند مصدری)(1) بردن. گسیل داشتن. سوق دادن. از جای به جائی نقل مکان دادن. (یادداشت مؤلف). بردن از جایی به جای دیگر. نقل کردن. منتقل ساختن :
که گستهم و بندوی را کرده بند
بزندان کشیدند ناسودمند.فردوسی.
جزین هر که بودند خویشان اوی
بزندان کشیدند با گفتگوی.فردوسی.
ز گستردنیها و از بیش و کم
ز پوشیدنیها و گنج و درم
ز تیغ و سلاح و ز تاج و ز تخت
بر ایران کشیدند و بربست رخت.فردوسی.
لشکر کشید گرد جهان و به تیغ تیز
بگرفت از این کران جهان تا بدان کران.
فرخی.
نه بنالید از ایشان کس نه کس بتپید
باز آمد همگان را سوی چرخشت کشید.
منوچهری.
بضاعات که از اقصای مغرب می آرند به نزدیک ایشان می کشند. (جهانگشای جوینی). || تحشید لشکر؛ آماده کردن لشکر و سوق دادن آن. سوق دادن لشکر. راندن لشکر :
به طوس و به گودرز فرمود شاه
کشیدن سپه سرنهادن به راه.فردوسی.
هرآن پادشا کو کشیدی به جنگ
چو رفتی سپاهش بر کرم تنگ.فردوسی.
از این روی تا مرو لشکر کشید
شد از گرد لشکر زمین ناپدید.فردوسی.
من او را کشیدم به توران زمین
پراگندم اندر جهان تخم کین.فردوسی.
بپرسید هر چیز و دریا بدید
وزان روی لشکر به مغرب کشید.فردوسی.
سپه کشید چه از تازی و چه از بلغار
چه از برانه چه از اوزگندو از فاراب.
عنصری.
امیر بتافت و سوی ناحیت وی لشکر کشید. (تاریخ بیهقی). در روزگار مبارک این پادشاه لشکرها کشید. (تاریخ بیهقی).
دگر دادشان از هر امید بهر
وزانجا کشیدند لشکر بشهر.اسدی.
کشیدند نزدیک دشمن سپاه
رسیدند هریک به یک روزه را.اسدی.
زمرز بیابان چو برتر کشید
سپه را سوی شهر ساحر کشید.اسدی.
پس برفتند و روی به حرب جالوت نهادند و داود در آنوقت که لشکر می کشید با گوسفندان بود. (قصص الانبیاء).
هرکجا شاه جهان لشکر کشد بر خصم ملک
نصرت و تأیید باشد همعنان و همرکاب.
سوزنی.
دگر آنکه برقصد چندین گروه
سپه چون کشم در بیابان و کوه.نظامی.
بسی گنج در پیش خاقان کشید
وزانجا سپه در بیابان کشید.نظامی.
چپ و راست لشکر کشیدن گرفت
دل پردلان زو رمیدن گرفت.
سعدی (بوستان).
- اندر کشیدن؛ بردن. سوق دادن :
چو نزدیکی کوه آمل رسید
سپه را بدان بیشه اندر کشید.فردوسی.
بدان باره اندر کشیدند رخت
در شارسان را ببستند سخت.فردوسی.
بر اینگونه چون شاه پاسخ شنید
از آنجایگه لشکر اندر کشید.فردوسی.
- برکشیدن؛ بردن. سوق دادن.
سوی کید هندی سپه برکشید
همه راه و بیراهه لشکر کشید.فردوسی.
- بیرون کشیدن؛ بیرون بردن :
تهمتن سپه را به هامون کشید
سپهبد سوی کوه بیرون کشید.فردوسی.
- درکشیدن؛ روان شدن. خود و لشکر روان شدن به جانبی. با لشکر روانه شدن به محلی. لشکر بردن به نقطه ای : امیر با باقی لشکر در پی او به نشابور بیامد پس امیر تاش را و لشکر را خلعت بداد و تاش درکشید و به بیهق درآمد. (چهارمقالهء عروضی).
|| رفتن. عزیمت کردن(2) :
خود از بلخ زی زابلستان کشید
بمهمانی پور دستان کشید.دقیقی.
کشیدند با لشکری چون سپهر
همه نامداران خورشید چهر.فردوسی.
چو از مشرق او سوی خاور کشد
ز مشرق شب تیره سر بر کشد.فردوسی.
چو بشنید بهرام از آن سو کشید
همه دشت پرسبزه و آب دید.فردوسی.
از غزنین حرکت کرد سوی بست رفت و از آنجا سوی طوس کشید. (تاریخ سیستان).
عنان برتافت از راه خراسان
کشید از دینور سوی سپاهان.
(ویس و رامین).
امیران پدر و پسر دیگر روز سوی ری کشیدند. (تاریخ بیهقی). تا نماز دیگر برخواهیم نشست تا با هری رسیم زودتر این مهتران سوی بلخ کشند و ماسوی خوارزم. (تاریخ بیهقی). چون به کرانهء شهر رسید فرمود تا قوم را باز گردانیدند و پس سوی باغ شادیاخ کشید و به عادت فرودآمد. (تاریخ بیهقی).
زره سوی ایوان کشیدند شاد
همه رنجها پهلوان کرد یاد.اسدی.
وز آنجای خرم بی اندوه و رنج
کشیدند سوی جزیرهء هرنج.اسدی.
سپهبد همه سوی کشتی کشید
وزان بردگان بهترین برگزید.اسدی.
کشیدند زی شهر با کام و ناز.اسدی.
بر این همت منزل بمنزل کشید تا به بغداد رسید. (چهارمقالهء عروضی).
کاروانی راه گم کرده کشید
سوی کوه آن ممتحن را خفته دید.مولوی.
- درکشیدن؛ دررفتن. هزیمت کردن. فرار کردن. بناگهان پنهان شدن :
چو بشنید خسرو که شاه جهان
همی کشتن او سگالد نهان
شب تیره از طیسفون درکشید
تو گفتی که گشت از جهان ناپدید.فردوسی.
|| قود. مقاده. قیاد. اقتیاد. با رسنی یا مانند آن از پی خویش بردن. (یادداشت مؤلف) :
به شیرین زبانی و لطف و خوشی
توانی که پیلی به موئی کشی.سعدی.
- جنیبت کشیدن؛ اسب یدک را همراه بردن. با خود بردن جنیبتی.
- عصا کشیدن؛ عصاکش کسی شدن. سر عصای کسی را گرفتن و او را رهبری کردن :
هین عصایم کش که کورم ای اخی.مولوی.
- کجاوه کشیدن؛ قیادت کجاوه کسی را کردن.
- مهار کشیدن؛ گرفتن مهار شتر یا چارپای و رهبری کردن :
ای که مهار می کشی صبر کن و سبک برو
کز طرفی تو می کشی وز طرفی سلاسلم.
سعدی.
- || کنایه از هدایت کردن کسی.
- یدک کشیدن؛ قیادت یدک کسی را کردن.
- || کنایه از موافق و همراه بودن کسی است مرکسی را.
- || در تداول، مقام و کاری اضافه بر وظیفه و مقام اصلی را در تصدی گرفتن.
|| بردن. حمل کردن. (ناظم الاطباء) :
برکمرگاه تو از کستی جور است بتا
چه کشی بیهده کستی و چه بندی کمرا.
خسروانی.
عجب آید مرا ز تو که همی
چون کشی آن کلان دو خایهء فنج.منجیک.
فرستاده را داد چندین درم
که آرنده گشت از کشیدن دژم.فردوسی.
کشد جوشن و خود و کوپال را
تن پهلوان و بر و یال را.فردوسی.
پذیره شدندش سران سپاه
کسی کو کشد پهلوانی کلاه.فردوسی.
به پیلانش باید کشیدن کلید
اگر ژنده پیلش تواند کشید.فردوسی.
بفرمود تا پاک خوالیگرش
به زندان کشد خوردنیها برش.فردوسی.
باز آمد همگان را سوی چرخشت کشید.
منوچهری.
با پیل نشست که اسب او را بدشخواری کشیدی. (تاریخ سیستان).
ببیندت و دیدن ورا روی نیست
کشد کوه و همسنگ یکموی نیست.اسدی.
اگر خود اگر گرز و خفتانش پیل
کشیدی نبردی فزون از دو میل.اسدی.
نزدیک شهر چاهی بود و دلوی بزرگ و سنگی برآن نهاده که چهل نفر می بایست تا آن را بکشند. (قصص الانبیاء ص59). دویست شتر بار او کشند. (مجمل التواریخ و القصص).
من گاو زمینم که جهان بردارم
یا چرخ چهارمم که خورشید کشم.معزی.
چون در نبات ارواح نورانی... حرارتی نبود بار امانت معرفت نتوانست کشید مجموعه ای می بایست که تا بار امانت را مردانه و عاشقانه بردوش جان کشد. (مرصاد العباد نجم الدین رازی).
جنگ میکردند حمالان پریر
تو مکش تا من کشم حملش چو شیر.
مولوی.
بیدار شو ای خواجه که خوش خوش بکشد
حمال زمانه رخت از خانهء عمر.حافظ.
صراحی می کشم پنهان و مردم دفتر انگارند
عجب گر آتش این زرق در دفتر نمی گیرد.
حافظ.
- آب کشیدن؛ بردن آب. سقایی. آبکشی :
دو صد منده سبو آب کش بروز
شبانگاه لهوکن بمنده بر.ابوشکور بلخی.
- اثاث کشیدن؛ حمل اثاث خانه کردن. بردن اثاث خانه. اسباب کشیدن. حمل اسباب و اثاث کردن.
- بار کشیدن؛ حمل بار کردن. بار بردن :
بامیانی کز او اثر نه پدید
چون توانی کشید بارگران.فرخی.
یار آن باشد که انده یار کشد
بر کس ننهد بار اگر بار کشد
در عشق کم از درخت گل نتوان بود
سالی به امید گل همی خار کشد.
عبدالواسع جبلی.
ز خشکی به دریا کشیدند بار
ز پیوند گشتند پرهیزگار.نظامی.
کوه اندوه بار محنت تو
چون کشد دل که بحر و بر نکشد.عطار.
چون شتر مرغی شناس این نفس را
نی کشد بار و نه پرد بر هوا.مولوی.
غم زمانه خورم یا فراق یارکشم
به طاقتی که ندارم کدام بارکشم.سعدی.
- به خدمت کشیدن چیزی؛ بردن چیزی به قصد حرمت خدمت کسی. آوردن چیزی خدمت کسی :
عمل داران برابر می دویدند
زر و دیبا به خدمت می کشیدند.نظامی.
- رخت کشیدن؛ رخت بردن. اسباب بردن :
وطن خوش بود رخت آنجا کشیدند
ملک را تاج و تخت آنجا کشیدند.نظامی.
گفت کو قصر خلیفه ای حشم
تا من اسب و رخت را آنجا کشم.مولوی.
- زین کسی را کشیدن؛ خدمت او را کردن :
نبیند جهان کس به آیین نو
سپهر چهارم کشد زین تو.فردوسی.
- غاشیه کشیدن پیش کسی؛ بردن و حمل کردن غاشیه پیشاپیش او تا چون فرود آید بر زین پوشانند : اکنون هر که پنجاه درم دارد و غاشیه تواند خرید پیش وی غاشیه می کشند. (تاریخ بیهقی).
- || غاشیهء کسی را کشیدن. بندگی و اطاعت او کردن.
- کبادهء چیزی را کشیدن؛ خواستار آن بودن.
- کشیدن بار؛ بار کشیدن :
کشد مرد پرخوار بار شکم
وگر در نیابد کشد بار غم.سعدی.
برغبت بکش بارهر جاهلی
که افتی بسر وقت صاحبدلی.سعدی.
نه عجب کو چو خواجه ناز کند
وین کشد بار ناز چون بنده.
سعدی (گلستان).
-امثال: آنقدر بارکن که بِکِشد نه آنقدر که بُکُشد. (از امثال و حکم).
تا مست نباشی نبری بار غم یار آری شتر مست کشد بار گران را.
(از امثال و حکم).
- محمل کشیدن؛ حمل محمل کردن. بردن محمل :
چه میخواهند از این محمل کشیدن
چه میجویند از این منزل بریدن.نظامی.
- ناوه کشیدن؛ ناوه بردن. ناوه حمل کردن :
برگیر کنند و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.خجسته.
- هیزم کشیدن؛ حمل هیزم کردن : چون بناسپری شد بفرمود تا هیزم کشیدن گرفتند به اشتر و استر و خر. (ترجمهء طبری بلعمی).
هیونان به هیزم کشیدن شدند
همه شهر ایران بدیدن شدند.فردوسی.
- هیمه کشیدن؛ هیزم کشیدن.
|| نزدیک آوردن. || باخود بردن. راندن :
ببستند از آن گر گساران هزار
پیاده بخواری کشیدند زار.فردوسی.
|| جر. چیزی را بر زمین مالان بردن. (یادداشت مؤلف) متحب. دحج. (منتهی الارب) :
چو بهرام جنگی رسید اندر اوی
کشیدش بر آن خاک غلطان به روی.
فردوسی.
به خشم اندرون شد از آن زن غمین
بخواری کشیدش بروی زمین.فردوسی.
آن را بگرفتند و کشیدند و بکشتند
وین را بکشند و بکشند این به چه سان است؟
منوچهری.
خوارزم شاه آنگاه خبر یافت که بانگ غوغا از شهر بر آمد که در پای وی رسن کرده بودند و می کشیدند. (تاریخ بیهقی).
- به زمین کشیدن؛ مالان بر زمین بردن.
- جارو کشیدن؛ جارو کردن.
- در خاک و خون کشیدن؛ کشتار شدید کردن. در خون کشیدن.
- در خون کشیدن؛ خونین کردن. کشتن.
- دامن بر زمین کشیدن؛ رفتن. بناز خرامیدن.
- دامن کشیدن؛ مالان کردن دامن در چیزی :
سرکشان از عشق تو درخاک و خون دامن کشند.
خاقانی.
|| جلب. (دهار). اجتلاب. جذب. اجتذاب. مجاذبه. (یادداشت مؤلف). به طرف خود آوردن. به جانب خود آوردن. (ناظم الاطباء). جمع کردن به جانب خود. به سوی خود روان کردن : گراز بیلی باشد که رسن اندر او بندند و دو تن بکشند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
خاک قارون را چو فرمان دررسید
با زر و تختش به قعر خود کشید.مولوی.
- آب کشیدن؛ آب در ریشی یا جراحتی، جمع شدن. (یادداشت مؤلف). چرک کردن.
- || آب طلبیدن؛ این غذای شور آب می کشد، آب می برد.
- || به وجه شرعی شستن و تطهیر کردن.
- باد کشیدن؛ هوا جذب کردن و بر اثر آن خراب شدن چون باد کشیدن پنیر کوزه. رجوع به ترکیب هوا کشیدن شود. (یادداشت مؤلف).
- برکشیدن؛ جذب کردن. جلب کردن. اجذاب.
- به خود کشیدن؛ جذب کردن چیزی مایعی را در خود چون جذب کردن جامه خوی و عرق تن را یا جذب کردن آب خشک کن مرکب نوشته را یا جذب کردن سفال و اسفنج آب را. (یادداشت مؤلف).
- به خویشتن کشیدن؛ جذب کردن : جگر آب را وتریها را که به خویشتن می کشد به گرده و مثانه می فرستد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- به دام کشیدن؛ به سوی دام سوق دادن. به دام بردن :
کشیده دمش طوطیان را به دام
سخن پروری طوطیانوش نام.نظامی.
- پای در دامن کشیدن؛ مقابل پای دراز کردن. پای جمع کردن :
پای در دامن قناعت کش
کت لباس بطر ندوخته اند.خاقانی.
- در آغوش کشیدن؛ بخود نزدیک کردن.
- در خود کشیدن؛ جذب کردن. اجتلاب. به سوی خود کشیدن. به خود نزدیک ساختن :
چو شیرش بسر پنجه در خود کشید
دگر زور در پنجهء خود ندید.
سعدی (بوستان).
- در دام کشیدن؛ بسوی دام سوق دادن به دام بردن :
مرا در کار خود رنجور داری
کشی در دام دامن دورداری.نظامی.
- درکشیدن؛ جذب کردن به طرف خود. جلب کردن به طرف خود :
ماهی والست طمع دور دار
زود بدم در کشدت وال وار.ناصرخسرو.
همان کمند بگیرم که صید خاطر خلق
بدان همی کند و در کشم به خویشتنش.
سعدی.
- || درآوردن. داخل کردن. در عداد چیزی قرار دادن :
قافیه سنجان که سخن برکشند
گنج دو عالم به سخن درکشند.سعدی.
رجوع به همین ترکیب در معانی دیگر شود.
- دل کشیدن؛ خاطر کشیدن. پدید آمدن شوق.
- || ترک علاقه کردن :
و گر دشمن آید زجایی پدید
از این کارها دل بباید کشید.فردوسی.
- دم کشیدن؛ جذب حرارت کافی کردن پختنی یا نوشیدنی که بر اثر حرارت قابل خوردن یا نوشیدن شود چون دم کشیدن برنج یا دم کشیدن چای.
- عنان کشیدن؛ به طرف خود آوردن سوار سرعنان را تا اسب بایستد.
- || از کاری برکنار داشتن خود را.
- کشیدن خاک کسی را؛ علاقه مند شدن وی به محلی.
- || جنازهء او را بدانجا که آرزو می داشت دفن کردن.
- نم کشیدن؛ نم و تری به خود جلب کردن.
- هوا کشیدن؛ فاسد شدن مایع یا چیزی که اگر سربسته نباشد و در مقابل هوا قرار گیرد خراب شود (البته بر اثر جذب عوامل موجب فساد و موجود در هوا).
|| مایل شدن متمایل شدن. متوجه شدن به چیزی. بطرف چیزی گرائیدن. علاقه مند به چیزی شدن :
دل فور پر درد شد زان خروش
به دانسو کشیدش دل و چشم و گوش.
فردوسی.
اگر پر طاووس باشد بباغ
کرا می کشد دل بدیدار زاغ.اسدی.
مردمان متهم کنند مرا
با همه کس جدل زدن نتوان
که کشد سوی لووهور همی
دل مسعودسعدبن سلمان.مسعودسعد.
دل ضعیفم از آن می کشد بطرف چمن
که جان ز مرگ به بیماری صبا ببرد.حافظ.
- خاطر کشیدن؛ به جائی یا به چیزی مایل شدن و متوجه شدن :
خاطر بباغ می کشدم روز نوبهار
تا با درخت گل بنشینم به بوی دوست.
سعدی.
- کشیدن دل خاطر را؛ میل کردن. دل و خاطر به سوئی متوجه شدن :
گفتم به گوشه ای بنشینم ولی دلم
ننشیند از کشیدن خاطر به سوی دوست.
سعدی.
|| نوشیدن. آشامیدن. پیمودن. (یادداشت مؤلف) :
گوری کنیم و باده کشیم و بویم شاد
بوسه دهیم بر دو لبان پری نژاد.رودکی.
می سوری بخواه کامد رش
مطربان پیش دار و باده بکش.خسروی.
کشیدند می تا جهان تیره شد
سر میگساران زمی خیره شد.فردوسی.
جهاندار چون دید بستد نبید
از اندازهء خط برتر کشید.فردوسی.
ترا گاه بزم است و آوای رود
کشیدن می و پهلوانی سرود.فردوسی.
پنج و شش می کشید و پر گل گشت
روی آن روی نیکوان یکسر.فرخی.
گه کشد خصم و گه کشد سیکی
گه زند صید و گه زند چوگان.فرخی.
نرمک نرمک همی کشم همه شب می
روز به صد رنج و درد دارم دستار.فرخی.
گفت بخوردم کرم(3) درد گرفتم شکم
سر بکشیدم دو دم مست شدم ناگهان.لبیبی.
از پسر نرد باز داوگران تر ببر
وز دو کف سادگان ساتگنی کش بدم.
منوچهری.
سر از سجده برداری و این شراب
کشی یاد فرخنده رخ مهتری.منوچهری.
هوازی جهان پهلوان را بدید
که در سایهء گل همی مل کشید.اسدی.
رطل دومنی بود بیکدم بکشیدش
آن ماه چنان باده چنان باده خور آمد.
سوزنی.
می کشد دم دم و می آشامد
خرنه هشیار نه مست و نه خراب.سوزنی.
باخسان در ساختی با باده و در بزم تو
من تب هجران کشم و ایشان می روشن کشند.
خاقانی.
می تا خط ازرق قدح کش
خط درکش زهرپروران را.خاقانی.
می کش مکش آسیب زمین و ستم چرخ
بی چرخ و زمین رقص کن انگار هبائی.
خاقانی.
آن حریفی که شب و روز می صاف کشد
بود آیا که کند یاد ز دُرد آشامی.حافظ.
ما می به بانگ چنگ نه امروز می کشیم
بس دور شد که گنبد چرخ این صدا شنید.
حافظ.
شراب لعل کش و روی مه جبینان بین
خلاف مذهب آنان جمال اینان بین.حافظ.
آن خواجهء یزدی خلف خواجه رشید
درماه محرم از چه رو باده کشید
چون نیک نظر کنید از روی حساب
فرقی نبود میان یزدی و یزید.بیرامخان.
- اندرکشیدن؛ یکباره نوشیدن. یکباره آشامیدن :
چو بشنید پرویز برپای خاست
یکی جام می گلشن آرای خواست
که بود اندر آن جام یک من نبید
بیکدم می روشن اندر کشید.فردوسی.
- جام کشیدن یا درکشیدن؛ کنایه از باده نوشیدن :
وزان پس چو سام یل آمد پدید
نریمان می و جام شادی کشید.فردوسی.
جام طرب کش که صبح کام برآمد
خندهء صبح از دهان جام بر آمد.خاقانی.
شو به گلاب اشک من خواب جهان ز عبهرت
تا به دو لاله در کشی جام گلاب عبهری.
خاقانی.
عاشقان جام فرح آنگه کشند
که بدست خویش خوبانشان کشند.مولوی.
گفته بودی با تو در خواهم کشیدن جام وصل
جرعه ای ناخورده شمشیر جفا برداشتی.
سعدی.
بسیار سفر باید تا پخته شود خامی
صوفی نشود صافی تا درنکشد جامی.
سعدی.
ای بخت سرکش تنگش به برکش
گه جام زر کش گه لعل دلخواه.حافظ.
- درکشیدن می و شراب؛ باده نوشیدن. شراب نوشیدن :
بیامد بدان باغ و می درکشید
چو پاسی زتیره شب اندر کشید.فردوسی.
چون شراب تلخ و شیرین درکشی
پیشکش صدجان شیرین آورم.خاقانی.
دمادم درکش ای سعدی شراب وصل و دم درکش
که با مستان مفلس در نگیرد زهد و پرهیزت.
سعدی.
- دوستگانی درکشیدن؛ کنایه است از باده نوشیدن. نوشیدن شراب :
هرشب از سلطان عشقم دوستگانیها رسد
تا به یاد روی سلطان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
- سرکشیدن؛ یکبار نوشیدن. لاجرعه آشامیدن چنانکه جام آبی یا شربتی را.
- صهبا کشیدن؛ شراب نوشیدن :
گنج نه، گوهر فشان، صهبا کش و دستان شنو
بار ده، قصه ستان، توقیع زن، تدبیر ساز.
منوچهری.
- قدح کشیدن؛ شراب نوشیدن :
زانجا که رسم و عادت عاشق کشی تست
با دشمنان قدح کش و با ما عتاب کن.
حافظ.
|| آرمیدن با زن. جماع. (از غیاث اللغات). قاع. جفت گیری کردن. آرمیدن. (یادداشت مؤلف) :
که کشد گویی در شهر کمان چو منی
من که با قوت بهرامم و با خاطر تیر
من خداوند کمان را و کمان را بکشم
گر خداوند کمان زال و کمان کشکنجیر.
سوزنی.
مزدکی گشتی و شد مادرکش و خواهر فشار.
سوزنی.
خوهر فشارد و مادر کشد سپس نگرد
پسر سپوزد و زین جمله برحذر نبود.
سوزنی.
- به خر کشیدن؛ با خر نر جفت کردن. (از یادداشت مؤلف).
- به روی خود کشیدن؛ به پشت خود کشیدن.
- به پشت خود کشیدن؛ کنایه از موطوء واقع شدن. در زیر کس قرار گرفتن وطی شدن را. (یادداشت مؤلف). خویشتن مفعول قرار دادن مرد.
- پشت خود کشیدن؛ روی خود کشیدن. به روی خود کشیدن.
- روی خود کشیدن؛ به پشت خود کشیدن. || برگرداندن. منحرف کردن. (یادداشت مؤلف) :
بیامرز کرده گناه مرا
ز کژی بکش دستگاه مرا.فردوسی.
|| ترنجانیدن. درهم کردن. (یادداشت مؤلف). بهم آوردن.
- ابرو در هم کشیدن؛ گره بر ابروان افکندن. روی ترش کردن. اخم کردن.
- بهم کشیدن؛ دوختن جامه را ناهنجار و بد و به شتاب.
- روی درهم کشیدن؛ روی ترش کردن :یکی از علماء خورندهء بسیار داشت و کفاف اندک با یکی از بزرگان... بگفت روی از توقع او درهم کشید. (گلستان). ملک روی از این سخن درهم کشید. (گلستان چ یوسفی ص 73).
امید هست که روی ملال درنکشد
از این سبب که گلستان نه جای دلتنگی است.
سعدی.
چو حجت نماند جفاجوی را
به پرخاش درهم کشد روی را.سعدی.
- روی فراهم کشیدن؛ روی درهم کشیدن :
شاهدان ز اهل نظر روی فراهم نکشند
بار درویش تحمل نکند مرد کریم.سعدی.
|| رسیدن. بالغ شدن. (یادداشت مؤلف). با سلطان جماعتی خاص که بودند به پانصد نمیکشیدند. || سنجیدن. سختن. وزن کردن. اتزان. (یادداشت مؤلف) :
برآورد چندان گهرها زگنج
که ما یافتیم از کشیدنش رنج.فردوسی.
- برکشیدن؛ سنجیدن. برابر داشتن در وسائل سنجش. وزن کردن :
نیامد همی ز آسمان آب و نم
همی بر کشیدند نان با درم.فردوسی.
دینت را با عالم حسی به میزان برکشند
بی تمیزان کار دین بی کیل وبی میزان کنند.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص106).
زر ندارم ولیک جان نقد است
شو بها برنه و شکر برکش.خاقانی.
- تمام کشیدن یا تمام و کمال کشیدن یا تمام -عیار کشیدن؛ با موزون داشتن ترازو نقص در توزین نداشتن. کمتر از آنچه باید وزن نکردن.
- درست کشیدن؛ صحیح وزن کردن. کم وزن نکردن.
- کم کشیدن؛ کمتر از آنچه باید وزن کردن.
|| آویختن. آویزان کردن.
- بر درخت کشیدن؛ بر درخت آویزان کردن. به درخت دار زدن. بردار زدن : بعضی را بر درخت کشید و برخی را نشانهء تیر کرد و قومی را بر تیغ گذرانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- به دار کشیدن؛ به دار آویختن. دار زدن :
مر مهترانشان را زنده کنی بگور
مر کهترانشان را مرده کشی بدار.منوچهری.
- به صلابه کشیدن؛ به صلابه آویختن. به صلابه آویزان کردن.
- به قناره کشیدن؛ به قناره آویزه کردن. به قناره آویختن.
|| امتداد یافتن. زمان بردن. وقت بردن. مضی. (یادداشت مؤلف) : سلطان مسعود... خلوت کرد با وزیر و آن خلوت تا نماز پیشین بکشید. (تاریخ بیهقی). ایشان را پیش سلیمان آورد و چهل اسب بودند از پاکیزگی و لطافت در آن اسبان می نگریست و تعجب می کرد تا نماز دیگر کشید. (قصص الانبیاء ص167).
چو زمانی برآن کشید دراز
لشکر از هر سویی رسید فراز.نظامی.
- اندرکشیدن؛ گذشتن. سپری شدن :
بیامد بدان باغ و می درکشید
چو پاسی زتیره شب اندرکشید.فردوسی.
وزان پس چو هردو سپه آرمید
شب تیره یک بهره اندرکشید.فردوسی.
چو نیمی زتیره شب اندرکشید
زباده یکی بهره شد ناپدید.فردوسی.
- دور کشیدن؛ دیر کشیدن : ابومطیع... دوری بماند... چه شب دور کشیده بود. (تاریخ بیهقی).
- دیر کشیدن؛ طول کشیدن. وقت بردن. زمان بردن.
- طول کشیدن؛ دیر کشیدن.
|| مد. (تاج المصادر بیهقی).
- کشیدن حرفی؛ مدّ دادن آن. (یادداشت مؤلف).
|| ممتد کردن خط و کشه. (ناظم الاطباء). نقش کردن به درازا. به درازا رسم کردن :
بر پر الفی کشید و نتوانست
خمیده کشید الف ز بی صبری.منوچهری.
خدایا عرض و طول عالمت را
توانی در دل موری کشیدن.
(منسوب به ناصرخسرو).
آن نقطه های خال چه موزون نهاده اند
وین خطهای سبز چه شیرین کشیده اند.
سعدی.
- درکشیدن؛ نقش کردن. رسم کردن :
خطی چارسو گرد خود درکشید
نشست اندر آن خط نوا برکشید.نظامی.
- در کشیدن خط؛ کنایه از باطل کردن. محو کردن :
سپهرقدرا هرکس که برکشیدهء تست
سپهر درنکشد خط خط امانش را.خاقانی.
|| رسم کردن. نگاشتن. نقش کردن. نگار کردن. برانگیختن نقش. برنگاشتن. ترسیم کردن. تصویر کردن. (از یادداشت مؤلف) :
نسخهء چشم و ابرویت پیش نگارگر برم
گویمش این چنین بکش صورت قوس و مشتری.
سعدی.
کلک مشاطهء صنعش نکند نقش مراد
هرکه اقرار بدین حسن خدا داد نکرد.
حافظ.
- برکشیدن؛ برنگاشتن. نقش کردن :
هیخ نقاشت نمی بیند که نقشی برکشد
وانکه دید از حیرتش کلک از بنان افکنده است.
سعدی.
صورتگر زیبای چین رو صورت خوبش ببین
یا صورتی برکش چنین یا ترک کن صورتگری.
سعدی.
به گرد نقطهء سرخت عذار سبز چنان
که نیم دایره ای بر کشند زنگاری.سعدی.
- پرگار کشیدن؛ دایره رسم کردن. کنایه از حلقه زدن :
همه روی صحرا زگور و پلنگ
برآن خط کشیدند پرگار تنگ.نظامی.
- پیرامن کشیدن خط؛ رسم کردن خط گرد چیزی چنان که خط تعویذ و حرز :
وز پی آن تا ز دیو آزشان باشد امان
خط افسون مدیح صدر پیرامن کشید.
خاقانی.
- تصویر کشیدن؛ صورت کشیدن.
- دایره کشیدن؛ دایره رسم کردن.
- درکشیدن؛ نگاشتن. نقش کردن :
چو من نقش قلم را درکشم رنگ
کشد مانی قلم در نقش ارژنگ.نظامی.
- رقم کشیدن؛ نوشتن. رسم کردن. نگاشتن.
- || خط بطلان کشیدن.
- شکل کشیدن؛ صورت کشیدن. نقش صورت و شکل چیزی یا کسی را رسم کردن.
- قلم کشیدن؛ رقم کشیدن، باطل کردن. خط بطلان رسم کردن بر روی حسابی.
- نقش کشیدن؛ صورت کشیدن، شکل کشیدن.
- نقشه کشیدن؛ ترسیم نقشه کردن. رسم نقشه کردن.
- || کنایه از توطئه کردن، کنایه از زمینه برای چیزی چیدن : من از چیزهائی که قبلا نقشه اش را بکشند بدم می آید. (سایه روشن صادق هدایت ص18).
|| درگذرانیدن از چوبی یا سیخی یا نخی یک سر ریسمان را از سوراخ اشیاء متعدد سوراخ دار خرد گذرانیدن و اشیاء را بدین صورت نزدیک هم قرار دادن. در سوراخی درآوردن. (یادداشت مؤلف). به رشته در آوردن. نخ کردن : به رشته های زرین و سیمین آوردند ودر علاقهء ابریشمین کشیدند. (تاریخ بیهقی).
گرچه اندر رشته ای درهم کشندش کی بود
سنگ هرگز یار در شاهوار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
آه من چندان فروزان شد که کوران نیم شب
از فروغ سوز آهم رشته در سوزن کشند.
خاقانی.
- اندر رشته کشیدن؛ در ریسمان کشیدن.
- برشته کشیدن؛ اندر رشته کشیدن، نخ کردن. در رشته آوردن :
ز عمر بهره همین گشت مر مرا که به شعر
برشته می کشم این زر و در و مرجان را.
ناصرخسرو.
- برکشیدن؛ در گذرانیدن چیزی از چیزی :
تو شادمانه وانکه بتو شادمانه نیست
چون مرغ برکشیده بتفسیده بابزن.فرخی.
- بند کشیدن؛ نخی از لیفهء شلوار و مانند آن گذرانیدن برای بستن آن.
- || درز آجر یا موزائیک یا سنگ را با گچ و خاک یا سیمان پر کردن.
- به بند کشیدن؛ کنایه از بدام انداختن یا با رسنی جانداری را بستن و نگاه داشتن :
چو کاموس جنگی بخم کمند
پیاده گرفت و کشیدش به بند.فردوسی.
- || بزندان بردن و بند کردن.
- به رسن کشیدن؛ به ریسمان کشیدن. به ریسمانی بستن.
- به ریسمان کشیدن؛ به نخ کشیدن.
- به سیخ کشیدن؛ سیخ از چیزی چون گوشت در گذرانیدن.
- || کنایه از آزار بدنی سخت دادن.
- به نخ کشیدن؛ نخ از سوراخ اشیائی متعدد و متشابه گذراندن، چون به نخ کشیدن دانه های تسبیح.
- تار کشیدن؛ تار بستن چنانکه تار بستن عنکبوت.
- || سیم سه تار یا تار یا چنگ بربستن.
- در سلک کشیدن؛ به نخ کشیدن، در رشته کشیدن : ولیکن بر رأی روشن صاحبدلان... پوشیده نماند که در موعظه های شافی در سلک عبارت کشیده است. (سعدی).
- رود کشیدن بر؛ زه از جانبی بجانبی دیگر به درازا امتداد دادن :
مثال طبع مثال یکی شکافه زنست
که رود دارد بر چوب برکشیده چهار.
دقیقی.
|| تحمل کردن. صبر کردن. (ناظم الاطباء). مقاسات. مکابده. (یادداشت مؤلف). رنج بردن. بر بلا صبر کردن :
دلا کشیدن باید عتاب و ناز بتان
رطب نباشد بی خار و کنز بی مارا.فرالاوی.
همی گفت زندان و بند گران
کشیدم بسی ناچمان و چران.فردوسی.
غم و شادمانی بباید کشید
زهر شور و تلخی بباید چشید.فردوسی.
چنین داد پاسخ که من ماه پنج
کشیدم براه اندرون درد و رنج.فردوسی.
همی ندانم تا چون همی کشیدستم
به یکدل اندر چندین هزار بار گران.فرخی.
هر خواری که پیش آید بباید کشید. (تاریخ بیهقی). امّا نفس خشم گیرنده به وی است نام و ننگ جستن و ستم ناکشیدن. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص120). دریغا مسلمانیا که از پلیدی نامسلمانی اینها بایست کشید. (تاریخ بیهقی).
چه باید کشید این همه رنج و باک
به چیزی که گوهرش یک مشت خاک.اسدی.
افلاک بجز غم نفزایند دگر
ننهند بجا تا نربایند دگر
نا آمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه می کشیم نایند دگر.خیام.
چه نیکو سخن گفت یاری به یاری
که تا کی کشیم از خسر ذل و خواری.
(از صحاح الفرس).
خربزه می خوردند و پوست آن بر سر من می انداختند بروجه طیبت حال خود و استخفاف من و من بدل می گفتم که بار خدایا اگر نه آنستی که جامهء دوستان تو دارند و الا من از ایشان نکشیدی. (هجویری).
دل بیش کشد رنج چو دلبر دو شود.
مسعودسعد.
حال باری در آتشم تا چه شود
خاک است همیشه مفرشم تا چه شود
بر ناخوشی دهر خوشم تا چه شود
تو میکن و من همی کشم تا چه شود.
حارثی.
جور دشمن چکند گر نکشد طالب دوست
گنج و مار و گل و خارو غم و شادی بهم اند.
سعدی.
بعلت جاهش بلیتش همی کشیدند.سعدی.
من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان
قال و مقال عالمی می کشم از برای تو.
حافظ.
این تطاول که کشید از غم هجران بلبل
تا سراپردهء گل نعره زنان خواهد شد.حافظ.
عتاب یار پریچهره عاشقانه بکش
که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند.حافظ.
کجاست همنفسی تا بشرح عرضه دهم
که دل چه می کشد از روزگار هجرانش.
حافظ.
چند روز آن درویش غدیوتی قبض و بار عظیم کشید. (انیس الطالبین).
کبابم کردی از آه پیاپی
دلا چند از تو می باید کشیدن.
بیانا (از آنندراج).
- استخفاف کشیدن؛ تحمل خفت و خواری کردن : استخفاف چنین قوم کشیدن دشوار است. (تاریخ بیهقی). سخن تو در شرق و غرب روان است و تو از چنین سگ چنین استخفاف کشی. (تاریخ بیهقی).
- اندوه کشیدن؛ تحمل غم و اندوه کردن :
یار آن باشد که انده یار کشد
بر کس ننهد بار اگر بار کشد.
عبدالواسع جبلی.
- انتظار کشیدن؛ تحمل انتظار کردن. انتظار بردن.
- بلا کشیدن؛ تحمل بلا کردن. تحمل مصیبت کردن : بند وی سوی مهتران لشکر کس فرستاد که تاکی بلای وی کشید او را از ملک باز کنید و پسرش پرویز از آذربایجان بیاورید. (ترجمهء طبری بلعمی).
که چندین بلاها بباید کشید
زگیتی همه زهر باید چشید.فردوسی.
گفت با جبرئیل از چه است که در این هیجده سال بلا می کشیدم و کرمان مرا می خوردند هرگز چندین درد بمن نرسیده بود. (قصص الانبیاء).
گر تو سنگی بلای سختی کش
ور نه ای سنگ بشکن و بگذار.مسعودسعد
- تلخی کشیدن؛ سختی کشیدن.
- تنگی کشیدن؛ سختی کشیدن. تحمل ناملایم کردن :
مداراکن مده گردن خسان را همچو آزادان
که از تنگی کشیدن به بسی کردن مدارائی.
ناصرخسرو.
- تیمار کشیدن؛ تحمل سختی از کس کردن :
و گر دشمنی آمدستت پدید
که تیمار و رنجش نباید کشید.فردوسی.
همه یاد دارید گفتار من
کشیدن بدین کار تیمار من.فردوسی.
- جفا کشیدن؛ تحمل جفا کردن.
- جور کشیدن؛ ستم کشیدن. تحمل ظلم کردن. کشیدن جور.
- حسرت کشیدن؛ تحمل حسرت کردن. حسرت بردن.
- خجالت کشیدن؛ بردن خجالت. تحمل خجالت کردن. شرمساری بردن.
- خجلت کشیدن؛ تحمل خجلت کردن. شرم زده شدن :
خجلت عیب تن خویش و غم جهل کشد
کودکی کو نکشد زحمت استاد و ادیب.
ناصرخسرو.
- خواری کشیدن؛ تحمل پستی و خواری کردن.
- دردسر کشیدن؛ تحمل رنج و ناراحتی کردن :
جان به فردا نکشد دردسرمن بکشید
بیک امروز زمن سیر نیایید همه.خاقانی.
اگر گردی به دردسر کشیدن
ز تو گفتن ز من یک یک شنیدن.نظامی.
- درد کشیدن؛ تحمل درد کردن :
خستگی اندر طلبت واجب است
درد کشیدن به امید دوا.سعدی.
- رنج کشیدن؛ تحمل رنج کردن. رنج بردن :
چه مایه کشیدیم رنج و بلا
از این اهرمن کیش دوش اژدها.فردوسی.
اگرچه فراوان کشیدیم رنج
نه شان پیل ماندیم از آن پس نه گنج.
فردوسی.
هرآنکس که فرمان ما برگزید
غم و درد و رنجش نباید کشید.فردوسی.
ز آمل بیامد به گرگان کشید
همه درد و رنج بزرگان کشید.فردوسی.
او همی گوید من تیغ زنم رنج کشم
تا بزرگی به هنر گیرم و گیتی به هنر.فرخی.
خوارزمشاه را رنج باید کشید یکساعت بباید نشست تا رسول پیش آرند. (تاریخ بیهقی).
اگر چه رنج بی پایان کشیدم
و گرچه صد بلای عشق دیدم.نظامی.
- رنجوری کشیدن؛ بیماری کشیدن.
- ریاضت کشیدن؛ به خود رنج دادن.
- || سختی که صوفیان برند برای تصفیهء نفس.
- زبونی کشیدن؛ تحمل پستی کردن. تحمل خواری کردن :
چرخ برهم زنم ارجز به مرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک.
حافظ.
- زحمت کشیدن؛ تحمل زحمت کردن :
مکن ز غصه شکایت که در طریق ادب
براحتی نرسید آنکه زحمتی نکشید.حافظ.
- ستم کشیدن؛ تحمل جور و ستم کردن : اما نفس خشم گیرنده با وی است نام و ننگ جستن و ستم ناکشیدن چون بر وی ظلم کنند به انتقام مشغول بودن. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص120).
- سختی کشیدن؛ رنج کشیدن. تحمل ناملایم کردن :
به هشتاد و نود چون در رسیدی
بسا سختی که از گیتی کشیدی.نظامی.
یقین می دان که گر سختی کشیدی
از آن سختی به آسانی رسیدی.نظامی.
- عاقبت چیزی را کشیدن؛ به نتیجه آن رسیدن، کیفر آن بردن : حسنک عاقبت تهور و تعدی خود کشید. (تاریخ بیهقی).
- عذاب کشیدن؛ تحمل عذاب کردن :
بار خدایا بسی عذاب کشیدی
انده و تیمار گونه گونه بدیدی.قطران.
- عقوبت کشیدن؛ تحمل عقوبت کردن :
بناها در ازل محکم تو کردی
عقوبت در رهت باید کشیدن.
(منسوب به ناصرخسرو).
- غرامت کشیدن؛ تحمل غرامت کردن : او قرار داد کی هر خرابی کی در ولایت شاپور کرده بودند غرامت کشید و نصیبین به عوض طیسبون کی خراب کرده بودند به شابور سپرد. (فارسنامهء ابن بلخی).
کاش که در قیامتش بار دگر بدیدمی
کآنچه بود گناه او من بکشم غرامتش.
سعدی.
چندانکه ملامت دیدی و غرامت کشیدی ترک تصابی نکردی. (گلستان).
- فراق کشیدن؛ تحمل دوری و فراق کردن :
غم زمانه خورم یا فراق یار کشم
بطاقتی که ندارم کدام بار کشم.سعدی.
- کشیدن جفا؛ تحمل جفا کردن :
بکش جفای رقیبان مدام و جور حسود
که سهل باشد اگر یار مهربان داری.حافظ.
- کشیدن دشواری؛ تحمل دشواری کردن :
ملول از همرهان بودن طریق کاروانی نیست
بکش دشواری منزل بیاد مهد آسانی.حافظ.
- کشیدن عنا؛ رنج کشیدن. تحمل ناملایم کردن : جور و جفا دیدی و رنج عنا کشیدی. (گلستان).
- کشیدن محال؛ سختی کشیدن. تحمل دشواری و سختی کردن :
ای حجت از این چنین بی آزرمان
تا چند کشی محال و ناکامی؟ناصرخسرو.
- کشیدن منت؛ منت کشیدن، تحمل منت کسی کردن.
- کشیدن ناز؛ تحمل ناز کسی کردن :
نکشم ناز ترا و ندهم دل به تو من
تا مرا دوستی و مهر تو پیدا نشود.
منوچهری.
گفت با کرد کای غریب نواز
از غریبان بسی کشیدی ناز.نظامی.
نه عجب گر چو خواجه حکم کند
وین کشد بار ناز چون بنده.سعدی.
- کشیدن ناکامی؛ ناکامی بردن.
- محنت کشیدن؛ تحمل محنت و ناراحتی کردن : پس از حسنک این میکائیل بسیار بلاها دید و محنت ها کشید. (تاریخ بیهقی). در هوای ما محنتی بزرگ کشیده و به قلعت غزنین مانده. (تاریخ بیهقی). ملاح کشتی براند بیچاره متحیر بماند روزی دو بلا و محنت کشید و سختی دید سیم خوابش گریبان گرفت. (کلیات، گلستان چ مصفا ص77).
- ملامت کشیدن؛ تحمل ملامت کردن و سرزنش دیدن : خواجه به روزگار پدرم آسیبها و رنجها دیده است و ملامتها کشیده باید که در این کار ما تن در دهد. (تاریخ بیهقی).
- منت کشیدن؛ تحمل منت کردن. منت بردن :
بهر یک گل منت صد خار می باید کشید.
صائب.
از بهر دو لقمه نان که هم دادهء تست
من منت هرناکس دون چند کشم.حارثی.
- ناخوشی کشیدن؛ بیمار بودن دیری.
- ناز کشیدن؛ تحمل نازکسی کردن :
چندین غم تو خوردم و ناز تو کشیدم
از عشق من و ناز خود آگاه نه ای نوز.
سوزنی.
ناز تو گر بجان بود بکشم
گر تو از خلخی من از حبشم.نظامی.
گر بر سر و چشم ما نشینی
نازت بکشم که نازنینی.سعدی.
- ناکامی کشیدن؛ تحمل ناکامی کردن :
ای حجت از این چنین بی آزرمان
تا چند کشی محال و ناکامی.ناصرخسرو.
|| بالا بردن. بیرون بردن. مرتفع کردن. (یادداشت مؤلف). برتر داشتن :
بزرگی و فرزند کاوس شاه
سر ازبس هنرها کشیده به ماه.فردوسی.
مکش برکهن شاخ نوخیز را
کز این کشت شیرویه پرویز را.نظامی.
- برکشیدن؛ بالا بردن. مقام رفیع دادن. جلو انداختن. در تحت حمایت خود قرار دادن و به مقام عالی رساندن. برتری دادن :
سرتخت شاهان بپیچد سه کار
نخستین ز بیدادگر شهریار
دگر آنکه بی مایه را برکشد
ز مرد هنرمند برتر کشد.فردوسی.
بر آیین شاهان پیشین رویم
همان از پس فره و دین رویم.
پرستندگان را همه بر کشیم
ستمکارگان را بخون درکشیم.فردوسی.
ما که از وی بهمه روزگارها این یکدلی و راستی دیده ایم توان دانست که اعتقاد ما... با فزون کردن محل و منزلت و برکشیدن فرزندانش را... تا کدام جایگاه باشد. (تاریخ بیهقی).
گر همیت امروز برگردون کشد غره مشو
زانکه فردا هم به آخرت او کشد کت برکشید.
ناصرخسرو.
انوشیروان را کرامتها فرمود و برکشید و خزانه و ولایت و لشکر داد. (فارسنامهء ابن بلخی).
به نوازشگری و دلداری
برکشیدندش از چنان خواری.نظامی.
پیغام داد که خدای جاوید چنگیزخان و اوروق را برکشید. (رشیدی).
- دامن بالا کشیدن؛ دامن فراچیدن. دامن برداشتن : پنداشتی که به آب می باید گذشت دامن بالا کشید و سلیمان پای او را بدید. (قصص الانبیاء جویری ص166).
- قامت کشیدن؛ قد کشیدن. بالا کردن :
سهی سرو از چمن قامت کشیده
ز عشق لاله پیراهن دریده.نظامی.
- قد کشیدن؛ قامت کشیدن. بالا کردن. بلند شدن قامت.
- || روی نوک پنجه های پا ایستادن تا قد بلندتر شود.
- || کنایه از سربلند شدن و مفتخر گشتن. || افراشتن. افراختن. برافراختن. برآوردن. بلند کردن. بالا بردن :
زن پار او چون بیابد بوق
سر ز شادی کشد سوی عیوق.منجیک.
ز خارا پی افکنده در ژرف آب
کشیده سرباره اندر سحاب.فردوسی.
کشیده مظلهء سیه بر ثریا
فروهشته دامنش بر گوی اغبر.ناصرخسرو.
هزاران قبهء عالی کشیده سر به ابر اندر
که کردی کمترین قبه سپهر برترین دروا.
عمعق.
چو مینا چراگاهی آمد پدید
که از خرمی سر به مینو کشید.نظامی.
هرکه را خوابگه آخر به دو مشتی خاک است
گو چه حاجت که به افلاک کشی ایوان را.
حافظ.
- بالا کشیدن.؛ رجوع به بالا کشیدن در این لغت نامه شود.
- برکشیدن.؛ رجوع به برکشیدن در این لغت نامه شود :
درختی زتخم تو سر بر کشید
که بر آسمان شاخ او سرکشید.
(گرشاسب نامه).
سر بفلک برکشید بیخردی
مردمی و سروری در آهون شد.
ناصرخسرو.
شب سپاه اندر کشد چون روز رایت برکشد
گفته اند آری کلام اللیل یمحوه النهار.معزی.
ساقیا توبه را قلم درکش
بر در میکده علم برکش.خاقانی.
گه به نوای علمش برکشند
گه به نگار قلمش درکشند.نظامی.
- پاشنه کشیدن؛ بالا بردن قسمت پشت کفش را که زیر پاشنه خوابانیده شده است.
- || ور کشیدن پاشنه. مصمم انجام دادن کاری شدن.
- پرده سرای کشیدن؛ بردن و نصب کردن سراپرده و چادر :
کشیدند بر دشت پرده سرای
به گردش دلیران گرفتند جای.فردوسی.
کشیدند بردشت پرده سرای
به هر سوی دژ پهلوانی بپای.فردوسی.
- پرده کشیدن؛ نصب کردن پرده.
- || ایجاد حایل و مانع کردن میان دو فضا با پرده.
- سراپرده کشیدن؛ بردن سراپرده و زدن :
سراپردهء شهریار جوان
کشیدند در پیش آب روان.فردوسی.
- علم برکشیدن؛ افراختن علم و درفش و براه بردن آن :
عمل بیار و علم برمکش که مردان را
رهی سلیم تر از کوی بی نشانی نیست.
سعدی.
چو سلطان عزت علم برکشد
جهان سر به جیب عدم درکشد.
سعدی (کلیات چ مصفا ص233).
دلم گرفت زسالوس و طبل زیر گلیم
بهْ آنکه بر در میخانه برکشم علمی.حافظ.
|| برآوردن. درست کردن. بنا کردن. ساختن چنانکه بنائی را، یا نصب کردن چنانکه خطوط آهن یا تلگراف یا تلفن را.
- تلفن کشیدن؛ نصب تلفن کردن.
- تلگراف کشیدن؛ دستگاه تلگراف نصب کردن.
- جاده کشیدن؛ جاده درست کردن. تسطیح کردن زمین برای ایاب و ذهاب. راه کشیدن. راهسازی کردن. راه کشیدن.
- جوی کشیدن؛ جوی حفر کردن : جوی پالیز می کشیدیم... در آن اثنا من گفتم... مریدان ایشان پالیز راجوی می کشیده اند. (انیس الطالبین بخاری). شما این زمان پالیز را جوی می کشیدید. (انیس الطالبین بخاری).
- حصار کشیدن؛ دیوار گرد چیزی کشیدن. بارو ساختن :
خوب حصاری بکش از گرد خویش
خوی نکو را در و دیوار کن.ناصرخسرو.
حصاری کشم در شبستان او
برآرم سر زیر دستان او.نظامی.
- خندق کشیدن؛ خندق ساختن. خندق حفر کردن : پیرامن آن خندقی عمیق کشیده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- چینه کشیدن؛ دیوار چینه ای ساختن. چینهء دیوار کشیدن.
- دیوار کشیدن؛ دیوار ساختن. دیوار برآوردن : حدود بخارا دوازده فرسنگ است اندر دوازده فرسنگ و دیواری به گرد این همه درکشیده بیک باره. (حدود العالم). شهر بلخ را دیوار کشید و عمارتها کرد. (فارسنامهء ابن بلخی).
- راه آهن کشیدن؛ ایجاد راه آهن کردن.
- راه کشیدن؛ راه ساختن. راه تسطیح کردن. جاده کشیدن.
- سیم کشیدن؛ بستن سیم در تار و چنگ و دیگر آلات زهی.
- سیم کشیدن (در تلفن و تلگراف)؛ نصب کردن سیم.
- طناب کشیدن؛ طناب بستن.
- کابل کشیدن؛ نصب کردن کابل برق و تلفن و جز آن.
|| برآوردن؛ برآمدن. برشدن.
- زبانه کشیدن؛ برآمدن شعلهء آتش.
- شعله کشیدن؛ زبانه کشیدن شعلهء آتش.
|| دود چیزی را به حلق فرو بردن و سپس بیرون کردن. استنشاق دود چیزی کردن. در سینه فرو بردن بوی یا دود و برآوردن آن.
ترکیب ها:
- انفیه کشیدن.؛ پیپ کشیدن. تریاک کشیدن. چرس کشیدن. چپق کشیدن. حشیش کشیدن. غلیان کشیدن. سیگار کشیدن. مرفین کشیدن. هروئین کشیدن و نظایر آن.
|| فروبستن دهان. ساکت شدن.
- دم درکشیدن؛ ساکت شدن. سکوت کردن :
نبیند کسی در سماعت خوشی
مگر وقت رفتن که دم درکشی.
سعدی (گلستان).
سعدیا دم درکش ار دیوانه خوانندت که عشق
گرچه از صاحبدلی خیزد به شیدائی کشد.
سعدی.
نصیحت گوی را از من بگو ای خواجه دم درکش
که سیل از سر گذشت آن را که میترسانی از باران.
سعدی.
بصورت کسانی که مردم وشند
چو صورت همان به که دم در کشند.
سعدی.
- زبان درکشیدن؛ زبان اندرکشیدن، خاموش شدن. سکوت کردن :
چون طمع یکسو نهادم پایمردی گومخیز
چون زبان اندر کشیدم ترجمانی گومباش.
سعدی.
سخن پیدا بود سعدی که حدش تا کجا باشد
زبان درکش که موصوفت ندارد حد زیبایی.
سعدی.
صدف وار باید زبان درکشیدن
که وقتی که حاجت بود دُر چکانی.سعدی.
زبان را در کش ای سعدی ز شرح علم او گفتن
تو در علمش چه دانی باش تا فردا علم گردد.
سعدی.
زبان از مکالمهء او درکشیدن قوت نداشتم و روی از محادثهء او گردانیدن مروت ندانستم. (گلستان چ یوسفی ص53).
|| سر باز زدن. برگردیدن. (ناظم الاطباء). اعراض کردن. روی گردانیدن. باز پس کردن :
بدو گفت کیخسرو ای شیرفش
روان را ز سوگند یزدان مکش.فردوسی.
- بازکشیدن؛ اعراض کردن. کنار کشیدن :چون پدر ما فرمان یافت... نامه ای که نبشت و خویشتن را که پیش ما داشت و از ایشان بازکشید بر آن جمله بود که مشفقان بحقیقت گویند. (تاریخ بیهقی).
- دامن درکشیدن یا اندر کشیدن؛ روی بر تافتن، باز پس کشیدن. رفتن :
چو شد روز و شب دامن اندرکشید
درفش خور آمد ز بالا پدید.فردوسی.
اتفاقاً به خلافت طبع از وی حرکتی بدیدم که نپسندیدم دامن از او درکشیدم. (گلستان چ یوسفی ص138).
- || گستردن دامن؛ روی آوردن. آمدن :
شب تیره چون دامن اندرکشد
یکی چادر شعر بر سر کشد.فردوسی.
- درکشیدن؛ رها کردن. برگرفتن :
آستین از چنگ مسکینان گرفتم درکشید
چون تواند رفت چندین دست و دل در دامنش.
سعدی.
- دست کشیدن؛ دست برداشتن :
گویی که به پیرانه سر از می بکشی دست
آن باید کز مرگ نشان یابی و دسته.کسائی.
سر بیگناهان نباید برید
ز خون ریختن دست باید کشید.فردوسی.
هرآن کس که سالش درآمد به شست
بیاید کشیدن ز بیشیش دست.فردوسی.
باغی کزو بریده بود دست(4) حادثات
کاخی کزو کشیده بود دست روزگار.فرخی.
همه بر امید اعتماد نکنید چنانکه دست از کار کردن بکشید. (تاریخ بیهقی).
ز شغل جهان درکش ای دوست دست
که ماهی بدین جوشن از تیغ رست.نظامی.
گفت من کز جهان کشیدم دست
زاهدی رهروم خدای پرست.نظامی.
- روی درکشیدن؛ اعراض کردن :
روی درکش ز دهر دشمن روی
پشت برکن به چرخ کافرخوی.خاقانی.
بنفرت ز من درمکش روی سخت.
سعدی (بوستان).
چارهء مظلوم نیست جز سپر انداختن
چون نتواند که روی درکشد از تیر او.
سعدی.
- سر کشیدن؛ اعراض کردن. روی برتافتن :
چنان چون سزا بد بدیشان رسید
ز کشتن کنون سر بباید کشید.فردوسی.
که یارد گذشتن زپیمان اوی
و گر سر کشیدن ز فرمان اوی.فردوسی.
درنگ آورد راستیها پدید
ز راه هنر سر نباید کشید.فردوسی.
همی سر ز یزدان نباید کشید
ز راه نیاگان نباید رمید.فردوسی.
مرا هست داماد و آزرمجوی
چگونه کشم سر ز پیمان اوی.فردوسی.
از آزردن مردم پارسا
و دیگر کشیدن سر از پادشا.فردوسی.
هنرها به برنایی آور پدید
ز بازی بکش سر چو پیری رسید.اسدی.
دانا نکشد سر از مکافات
بد کرده بدی کشد بپایان.ناصرخسرو.
گرهانی که کشیدند سر از طاعت او
سر تیغش همه را بی سر و بی سامان کرد.
امیر معزی (دیوان ص192).
هر حکم را که دوست کند دوستدار باش
مگریز و سرمکش که همه شهر شهر اوست.
خاقانی.
گر چرخ چنبری بکشد سر ز حکم تو
خردش چو ذره ذره کند چنبر آفتاب.
خاقانی.
کسی کو کشیدی سر از رای او
شدی جای او کندهء پای او.نظامی.
اگر خواهی به ما خط در کشیدن
ز فرمانت که یارد سر کشیدن.نظامی.
عقل مسیحاست ازو سرمکش
گرنه خری جز به وحل درمکش.نظامی.
زمانی بپیچید و درمان ندید
ره سرکشیدن ز فرمان ندید.سعدی (بوستان).
قامتش را سرو گفتم سرکشید از من بقهر
دوستان از راست میرنجد نگارم چون کنم.
حافظ.
کشتم آن شوخ را به تیغ جفا
کشته به آنکه سرکشد ز وفا.مکتبی.
- فروکشیدن پای؛ اعراض کردن :
جهان بر جوانان جنگ آزمای
رها کن فروکش تو پیرانه پای.نظامی.
- گردن کشیدن؛ سرکشیدن. اعراض کردن. هرکه از شما بزرگتر باشد وی را بزرگتر دارید و حرمت وی نگاهدارید و از او گردن مکشید. (تاریخ بیهقی).
- یال کشیدن؛ سرکشیدن. اعراض کردن. ابا از خدمت کردن :
از او رسید بتو نقد صدهزار درم
ز بنده بودن او چون کشید شاید یال.
عنصری.
|| برآوردن. خارج کردن. بدر آوردن. (ناظم الاطباء).
- آب کشیدن؛ خارج کردن آب :
گولی تو از قیاس که گر برکشد کسی
یک کوزه آب از او بزمان تیره گون شود.
عنصری.
- بدر کشیدن؛ خارج کردن :
بدر می کشند آبگینه زسنگ
کجا ماند آیینه در زیر سنگ.سعدی.
- برکشیدن؛ بیرون کردن. بیرون آوردن :نداند که من پیش تا بمیرم از دیده و دندان وی بر خواهم کشید. (تاریخ بیهقی).
خرقهء انجم زفلک برکشید
خط خرابی به جهان درکشید.نظامی.
چنان برکشند آب را ز آبگیر
که ساکن بود آب جنبش پذیر.نظامی.
یکی را سنبل از گل برکشیده
یکی را گرد گل سنبل دمیده.نظامی.
طمع را خرقه برخواهم کشیدن
رعونت را قبا خواهم دریدن.نظامی.
اگر تو بامن مسکین چنین کنی یا را
دو پایم از دو جهان نیز برکشم بی تو.سعدی.
محب صادق اگر صاحبش بتیر زند
محبتش نگذارد که برکشد پیکان.سعدی.
- بیرون کشیدن؛ خارج کردن :
سخن بفکند منبر و کار را
ز سوراخ بیرون کشد مار را.
ابوشکور بلخی.
بشستند شمشیر و چنگش به شیر
کشیدند بیرون زخفتانش تیر.فردوسی.
- پوست کشیدن از؛ بیرون کردن پوست از. پوست کندن :
کشیده خنجر جودش ز روی زفتی پوست
زدوده بخشش دستش ز روی رادی زنگ.
فرخی.
صد هزارن پوست زابدان بهائم درکشند
تا یکی زانها کند گردون درفش کاویان.
خاقانی.
بفرمانبری زانکه فرمان به دوست
از آن گوسفندان کشیدند پوست.نظامی.
- جامه بیرون کشیدن؛ جامه از تن برآوردن :حسنک را فرمودند که جامه بیرون کش. (تاریخ بیهقی).
- جان کشیدن؛ جان از تن خارج کردن. میراندن و جان گرفتن، کشیدن جان : پس ملک الموت سیبی بر بینی پیغمبر نهاد و جان کشیدن گرفت. (قصص الانبیاء).
- خایه کشیدن؛ اخته کردن. خواجه کردن.
- درکشیدن؛ بیرون آوردن. خارج کردن :
چو چشم صبح در هرکس که دیدی
پلاس ظلمت از وی درکشیدی.نظامی.
- دندان کشیدن؛ دندان از دهان خارج کردن. قلع دندان کردن.
- || طمع بریدن. قطع چشم داشت کردن :
ور بفرمایی که دندان برکشم
سهل باشد برکشم فرمان کنم.انوری.
- شکله برکشیدن از جامه؛ قواره برکشیدن از جامه و بریدن آن.
- فروکشیدن؛ بیرون آوردن. خارج کردن :دست به شنیع تر از آن برد و بفرمود تا شلوارش فروکشیدند شرم داشت و حرارتی در باطن او حادث شد. (چهارمقالهء عروضی).
- قواره کشیدن؛ شکله بر کشیدن از جامه :
گلنار همچو درزی استاد برکشید.
قوارهء حریر زبیجاده گون حریر.منوچهری.
- موزه کشیدن؛ موزه از پای بدر آوردن :
اکنون که درآمدی و بنشستی خوش
بگشا کمر و کله بنه موزه بکش.
(از بدایع الازمان).
-امثال: پیش از آب موزه کشیدن . (از امثال و حکم دهخدا).
|| طعامی را از دیگ برآوردن و در ظرفهایی که عادتاً در آن طعام خورند نهادن یا ریختن. در ظرف یا در ظرفهای کوچکتر محتوای دیگ و مانند آن را با کفگیر و کمچه و مانند آن ریختن: آش کشیدن، پلوکشیدن، چلوکشیدن، خورش کشیدن، شام کشیدن، ناهار کشیدن : چون چهار دانگ راه آمدم آش را از دیگ کشیدند. (انیس الطالبین بخاری).من که نمی خورم اما برای هرکه کشیده اید کم است!.
|| عصر. بیرون کردن شیرهء چیزی از چیزی با فشار یا با تقطیر.
- روغن کشیدن؛ روغن چیزی را با فشار از چیزی خارج کردن :
دوغم ای دوست در آنین تو می خواهم ریخت
تا کشم روغن از آن دوغ همی جنبانم.
طیان.
دوغم اکنون که در آنین تو شد
بزنم تا بکشم روغن از او.طیان.
- شیره کشیدن؛ عصاره کشیدن.
- عرق کشیدن؛ با تقطیر عرق چیزی را خارج کردن.
- عطر کشیدن؛ عطر از برگ های گل با تقطیر خارج کردن.
- گلاب کشیدن؛ گلاب از گل خارج کردن با تقطیر.
|| از سینه بیرون آوردن؛ برآوردن از سینه چنانکه آواز و فریاد و آه و ناله و جز آنها. و اینک برخی از ترکیبات آن: آواز کشیدن، آه کشیدن، جار کشیدن، جیغ کشیدن، خروش برکشیدن، داد کشیدن، دورباش برکشیدن، زوزه کشیدن، سوت کشیدن، ضجه کشیدن، شیهه کشیدن، فریاد کشیدن، ناله کشیدن، نعره کشیدن، نغمهء داود برکشیدن، نفس کشیدن، نفیر کشیدن، هو کشیدن، هوار کشیدن، هورا کشیدن، یا علی کشیدن.
|| منبسط کردن. (از ناظم الاطباء). بر روی چیزی گستردن. پوشانیدن. بر روی چیزی پهن کردن. فرش کردن :
از تو خالی نگارخانهء جم
فرش دیبا کشیده بر بجکم.رودکی.
بفرمود تا دیبهء خسروان
کشیدند بر روی پور جوان.فردوسی.
تا در این باغ و در این خان و در این مان منند
دارم اندر سرشان سبز کشیده سلبی.
منوچهری.
به دیناری از پشت راندم نشاط
به دیگر شکم را کشیدم سماط.
سعدی (بوستان).
به خلق و فریبش گریبان کشید
به خانه درآوردش و خوان کشید.
سعدی (بوستان).
یاران بخندیدند و ظرافتش بپسندیدند و سفره بکشیدند. (گلستان). خوان نعمت بیدریغش همه جا کشیده. (گلستان) .
- اندرکشیدن؛ پهن کردن. گستردن :
همه باغ کله است اندرکشیده
بهر کله ای پرنیانی معصفر.فرخی.
- برکشیدن؛ برداشتن به یک سو زدن :
رویی که روز روشن اگر برکشد نقاب
پرتو دهد چنانکه شب تیره اختری.سعدی.
- بساط کشیدن؛ بساط پهن کردن. بساط گستردن :
بساطی کشیده در آن سبز باغ
ز گوهر برافروخته چون چراغ.نظامی.
بساطی کشیدم بترتیب نو
بر او کردم اندیشه را پیشرو.نظامی.
- در تن کشیدن؛ برتن پوشانیدن. به تن کردن :
هر زمان در کوی تو خاقانی آسا عالمی
آستین برجان فشانند و کفن در تن کشند.
خاقانی.
|| پوشیدن. پنهان کردن : شربت مرگ بباید چشید و روی در نقاب خاک ببایدت کشید. (قصص الانبیاء).
- نقاب کشیدن؛ آویختن نقاب. پوشانیدن با نقاب :
نو عروس است اینکه از رویش
خاطر او بر او کشیده نقاب.ناصرخسرو.
|| ممتد کردن. حالت کشیدگی به آن دادن.
-پا کشیدن؛ دراز کردن پا.
- || ترک مراوده کردن.
- پای بیش از گلیم کشیدن؛ پای دراز کردن. تجاوز از حد خود کردن :
بدان خود را میان انجمن جای
مکش بیش از گلیم خویشتن پای.
ناصرخسرو.
مجو بالاتر از دوران خود جای
مکش بیش از گلیم خویشتن پای.
نظامی (خسرو و شیرین).
زین سرزنش که کرد ترا دوست حافظا
بیش از گلیم خویش مگر پا کشیده ای.
حافظ.
- کمان کشیدن؛ ممتد ساختن زه کمان. آمادهء تیراندازی ساختن کمان :
کمان کشید و نزد بر هدف که نتوان [ دوخت ]
مگر به سوزنِ فولاد، جامه هنگفت.
(گلستان چ یوسفی ص153).
در آن دم که دشمن پیاپی رسید
کمان کیانی نشاید کشید.سعدی.
ما سپر انداختیم گر تو کمان می کشی
گو دل ما خوش مباش گرتو بدین دلخوشی.
سعدی.
- کمان کسی را کشیدن؛ تاب او را داشتن :
با ابروان بکشتن ما عهد بسته ای
مشکل توان کشیدن از این پس کمان تو.
خاقانی.
|| دراز کردن. (ناظم الاطباء). تطویل. طول دادن.
- دراز کشیدن؛ اطاله. تطویل. طول دادن :چنان دانم که خردمندان هرچند سخن دراز کشیده ام بپسندند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص128).
سخن دراز کشیدیم و همچنان باقی است
که ذکر دوست نیارد بهیچگونه ملال.
سعدی.
ناخوش آواز اگر دراز کشد
نه خدا و نه خلق ازو خشنود.سعدی.
- || طول کشیدن. زمان گرفتن :
دست ذوق از طعام بازکشید
خفت و رنجوریش دراز کشید.سعدی.
- || کنایه از خوابیدن روی بستر. بدن را به درازا روی زمین قرار دادن. خفتن به درازا.
- دست کشیدن؛ دست دراز کردن. کنایه از یازیدن :
پای نتواند همی نیکو نهاد
دست نتواند سوی ساغر کشید.مسعودسعد.
|| امتداد یافتن. ممتد شدن. ممتد بودن. رسیدن : او را سواد بسیار است تا بحدود جزیره بکشد و خود به روم پیوسته است. (حدود العالم). بخارا ناحیتی است تا بحدود بدخشان بکشد. (حدود العالم). حد وی از حدود ری تا دریا بکشد. (حدود العالم).
وزان تخت پیروز و آن دستگاه
ز دریا به دریا کشیده سپاه.فردوسی.
جماعتی را از بنی بکربن وایل به بیابانها و جزایر و سرحدهاء کرمان کی به جانب عمان و دریای هند می کشد بنشاند. (فارسنامهء ابن بلخی). از این دریا خلیجی دیگر بیرون آید که بدریای هند کشد. (مجمل التواریخ و القصص). طولش از مشرق تا مغرب مقدار هفتصد میل بکشد. (مجمل التواریخ و القصص). || مالیدن چنانکه با میل گردی را به پلک از درون سو سودن. (یادداشت مؤلف). آلودن و آغشتن روی چیزی را به چیزی :پس آن دارپلپل را خشک کنند و بکوبند و اندربکشند روا باشد و سرمهء روشناء و شیاف مرارات کشیدن سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
در دو دیده کشم که دیدهء من
گشت خواهد زگریه نابینا.مسعودسعد.
گر خاک پای دوست خداوند شوق را
در دیدگان کشند جلای بصر بود.سعدی.
- انگشت نیل کشیدن؛ کنایه از صرفنظر کردن :
یا مرو با یار ازرق پیرهن
یا بکش بر خان و مان انگشت نیل.سعدی.
- به چشم اندرکشیدن؛ مالیدن به دیده و آلودن :
تهمتن دل دیو پیش آورید
وزان خون به چشم شه اندرکشید.فردوسی.
- به چشم کشیدن؛ به چشم مالیدن : و خاک قدم او را سرمه آسا به چشم کشیدندی. (مجالس سعدی).
- درکشیدن؛ مالیدن. آلودن :
بدود سیه درکشد خامه را
نویسد سوی مادرش نامه را.نظامی.
- رنگ کشیدن؛ رنگ مالیدن. رنگ به موی سر و سبیل و ریش مالیدن. رنگین کردن موی سر و سبیل و ریش.
- سرمه کشیدن؛ سرمه سودن و با میل دوانیدن به مژگان : او را روغن مالیدم و چشم او را سرمه کشیدم. (تاریخ سیستان).
- غالیه کشیدن؛ غالیه مالیدن :
ای غالیه کشیده ترا دست روزگار
باز این چه غالیه ست که تو برده ای به کار.
فرخی.
کبکان دری غالیه در چشم کشیدند
سروان سهی عبقری سبز خریدند.
منوچهری.
- کاهگل کشیدن؛ کاهگل مالیدن اندودن.
- واجبی کشیدن؛ واجبی مالیدن برای ازالت مو.
- نوره کشیدن؛ نوره مالیدن.
- نیل کشیدن؛ نیل مالیدن. با نیل رنگین کردن :
پیش از من و تو بر رخ جانها کشیده اند
طغرای نیک بختی و نیل بداختری.سعدی.
- وسمه کشیدن؛ وسمه مالیدن :
چست بنشاند و غازه کشد و وسمه کشد
و آبگینه برد آنجا که درشتی خار است.
نجیبی (از لغت فرس).
فلک به ابروی عید از هلال وسمه کشید
هلال عید به ابروی یار باید دید.حافظ.
|| آختن. آهیختن. آهختن. آهنجیدن. بیرون آوردن شمشیر و مانند آن از نیام و آمادهء زدن شدن :
مرا رفت باید همی پیش سام
کشیدن مر این تیغ را از نیام.فردوسی.
که بر پای دارید یکسر درفش
کشیده همه تیغهای بنفش.فردوسی.
چو فرهاد و برزین و نام آوران
کشیدند شمشیر و گرزگران.فردوسی.
چو قیصر به نزدیک ایران رسید
سپاهش همه تیغ کین بر کشید.فردوسی.
تو اسرار الهی را کجا دانی که تا در تو
بود ابلیس با آدم کشیده تیغ در هیجا.
ناصرخسرو.
تیغ خونین کشد می کافر
زخم گوید که جاهد الکفار.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص166).
- تیغ برکشیدن؛ شمشیر کشیدن. تیغ بر آوردن :
دست در خون عاشقان داری
حاجت تیغ برکشیدن نیست.سعدی.
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صم و بکم.سعدی (بوستان).
شد سپر از دست عقل تا ز کمین عتاب
تیغ جفا برکشید ترک زره موی من.سعدی.
گر تیغ برکشند عزیزان به خون من
من همچنان تأمل دیدار میکنم.سعدی.
جمعی اگر به خون من جمع شوند و متفق
با همه تیغ برکشم و ز تو سپر بیفکنم.
سعدی.
- تیغ کشیدن یا از میان کشیدن؛ شمشیر آختن. تیغ از نیام بیرون آوردن :
به تیزی بزد دست و تیغ از میان
کشید و بیامد چو شیر ژیان.فردوسی.
دهقان بدر آید و فراوان نگردشان
تیغی بکشد تیز و گلو بازبردشان.
منوچهری.
سواران تیغ برق افشان کشیده
هزبران سربسر دندان کشیده.نظامی.
- چاقو کشیدن؛ برهنه کردن چاقو برای زدن.
- چوب کشیدن؛ سردست آوردن چوبدستی برای زدن.
- خنجر کشیدن؛ از نیام برآوردن خنجر :
دو لشکر روبرو خنجر کشیدند
جناح و قلب را صف برکشیدند.نظامی.
- ساطور کشیدن؛ بالا بردن ساطور برای فرود آوردن و زدن.
- شمشیر کشیدن؛ آختن شمشیر از نیام. برآوردن شمشیر از غلاف. تیغ کشیدن :
شمشیر کشیده ست نظر بر سر مردم
چون پای بدارم که ز دستم سپر افتاد.
سعدی.
- گرز کشیدن؛ برآوردن و بر بردن گرز بقصد فرود آوردن و زدن :
مرا کرد بدرود هرکس که دید
که بر اژدها گرز خواهم کشید.فردوسی.
|| راست کردن چنانکه صف و رده و قطار را. (یادداشت مؤلف). بستن و مرتب کردن در یک امتداد :
جائی که برکشند مصاف از پس مصاف
و آهن سلب شوند یلان از پس یلان.فرخی.
چون به درگه کشید صف سپهش
کرد مهمانسرای بارگهش.نظامی.
- رده کشیدن یا بر کشیدن؛ صف بستن :
کشیدی پرستنده هر سو رده
همه جامه هاشان بزر آزده.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص1739).
رده برکشیدند هردو سپاه
غونای روئین برآمد به ماه.فردوسی.
- صف کشیدن یا صف برکشیدن؛ صف بستن. رده بستن : در شهرستان بگشودند و آن مهتران و رسولان و پیادگان صف برکشیدند از در شهرستان تا یک فرسنگی که کلیسای بزرگ بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو بیرون شد از شهر صف برکشید
سوی او کجا لشکر اندرکشید.فردوسی.
دو لشکر روبرو خنجر کشیدند
جناح و قلب را صف برکشیدند.نظامی.
دگر روز آستان بوسان دویدند
به درگاه ملک صف برکشیدند.نظامی.
ز هر سو لشکری نو میرسیدند
به گرد هر دو صف برمی کشیدند.نظامی.
مهتران آمدند از پس و پیش
صف کشیدند بر مراتب خویش.نظامی.
- قطار کشیدن؛ قطار بستن. در قطار قرار گرفتن :
جهازش هزار اشتر از بهربار
پس و پیش لشکر کشیده قطار.نظامی.
- نخ کشیدن؛ صف بستن. صف زدن. صف کشیدن :
همی لشکر آمد سه روز و سه شب
جهان شد پرآشوب چنگ و چلپ
کشیدند بر هفت فرسنگ نخ
فزون گشت مردم ز مور و ملخ.
فردوسی (شاهنامه ج3 ص1157).
بجوشید لشکر چو مور و ملخ
کشیدند از کوه تا کوه نخ.عنصری.
|| شبیه بودن. همانند بودن. (یادداشت مؤلف): به پدر کشیده است یعنی شبیه بپدرش است و یا به مادرش کشیده است یعنی به مادر شبیه است در اخلاق و مانند آن.
- امثال: تره به تخمش می کشد حسنی به بابا.
فرزند حلال زاده به خالو میکشد.
|| متصل شدن. پیوستن. وصل شدن. منتهی شدن. رسیدن. انجامیدن. منسوب شدن :
به سام نریمان کشیدش نژاد
بسی داشتی رزم رستم به یاد.فردوسی.
بدو گفت من خویش گرسیوزم
به شاه آفریدون کشد پروزم.فردوسی.
خواجه بونصر کهتر برادر بود اما کریم الطرفین بود، و العرق نزاع، پدر چون بوالقاسم و از جانب والده با محمود حاجب کشیده که زعیم حجاب بوالحسن سیمجور بود. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 358). همهء علویان جهان را نسبت بدین فرزندان کشد. اغلب نسب این مردم این شهرها بدیشان کشد. (مجمل التواریخ و القصص) مردمان این زمینها را نژاد بدیشان کشد. نسب بیشترین اعراب بدین فرزندان کشد. نسب او تا به منوچهر ملک عجم بکشد. (مجمل التواریخ و القصص). || انجامیدن. منجر شدن. منتهی شدن. نتیجه دادن :
که تو برنوشتی ره ایزدی
به کژی کشیدی و راه بدی.فردوسی.
هرکه از این طبقه از مرگ بجهد بیشتر اندر تب ربع افتد و از تب ربع به استسقا کشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). والا واسطهء آن به حیرت کشد. (کلیله و دمنه).
به تشویر گفتم که از بی ستوری
به بیگانگی میکشد آشنایی.انوری.
تو آن کریمی کافراط اصطناع کفت
بر آن کشیده که کان همچو بحر ناله کند.
انوری.
درخت افکن بود کم زندگانی
به درویشی کشد نخجیربانی.نظامی.
شناسائیش بر کس نیست دشوار
ولیکن هم به حیرت می کشد کار.نظامی.
درآمد کار اندامش به سستی
به بیماری کشید از تندرستی.نظامی.
وگر باشی چنین بی صبر و غمخوار
سرانجامت به رسوائی کشد کار.نظامی.
هرچه سر از خاکی و آبی کشد
عاقبتش سر به خرابی کشد.نظامی.
آن روز بر این نمط به آخر کشید. (جهانگشای جوینی).
به لطافت چو بر نیاید کار
سربه بیحرمتی کشد ناچار.سعدی.
ترسم از تنهائی احوالم به رسوائی کشد
ترس تنهائیست ورنه بیم رسوائیم نیست.
سعدی.
روی بپوش ای قمر خانگی
تا نکشد کار به دیوانگی.سعدی.
همه کارم ز خودکامی به بدنامی کشید آخر
نهان کی ماند آن رازی کزو سازند محفلها.
حافظ.
- به شحنه و قاضی کشیدن؛ منجر به محاکمه و شکایت کردن شدن :
میان شوهر وزن جنگ و فتنه خاست چنان
که سر به شحنه و قاضی کشید و سعدی گفت.
سعدی.
- به محاکمه کشیدن؛ به محاکمه منجر شدن. به محاکمه انجامیدن.
- || محاکمه کردن.
- به مضاربه کشیدن؛ به کتک کاری انجامیدن : کار از مباحثه به مضاربه کشید. (سعدی).
|| گرفتن.
- انتقام کشیدن؛ انتقام گرفتن : این خواجه در کار آمد به تیغ انتقام خواهد کشید وقوم را فرو خورد. (تاریخ بیهقی). خواجه بروی دست یافت و انتقامی کشید و به مراد رسید و هرچند سلطان پادشاهانه دریافت ولی آب این مرد ریخته شد. (تاریخ بیهقی). خواست که از او انتقام کشد کشتی رفته بود. (کلیات چ مصفا ص77).
- کین کشیدن؛ کین گرفتن. انتقام گرفتن :
ازوکین کشیدن بسی کار نیست
سنان مرا پیش دیوار نیست.فردوسی.
قصد اطراف مملکت را دارند که کین پدران را از مسلمانان بکشند. (تاریخ بیهقی).
فرزند توایم ای فلک ای مادر بی مهر
ای مادر ما چون که همی کین کشی از ما.
ناصرخسرو.
غایتی مندیش از نقصانشان
که کشد کین از برای جانشان.مولوی.
- کینه کشیدن؛ انتقام گرفتن. کین گرفتن. کین کشیدن.
|| قرار دادن. نهادن. جای دادن : گودرز فرمود تا هرکس کشتگان زیر علم خویش کشد و اسیران را زیر علم بدارند تا کیخسرو همگان را ببیند. (فارسنامهء ابن بلخی ص46).
مگر زان نوای بریشم نواز
بریشم کشم روم را در طراز.نظامی.
ملک را طرفی از ذمائم اخلاق او به قرائن معلوم شد... در شکنجه کشید و به انواع عقوبت بکشت. (گلستان).
سپر از تیغ تو در روی کشیدن نهی است
من خصومت نکنم گر تو به پیکار آئی.
سعدی.
مگو زین در بارگه سر بتاب
و گر سر چو میخم کشد در طناب.
سعدی (بوستان).
- آتش کشیدن؛ آتش نهادن. آتش زدن.
- به آتش کشیدن؛ آتش زدن. درآتش قرار دادن(5).
- خوانچه کشیدن؛ خوانچه بر سر نهادن. خوانچه بر سر قرار دادن(6).
- میل کشیدن؛ میل در چشم گذاردن کور کردن را :
بشمشیر از تو نتوانم که روی دل بگردانم
و گر میلم کشی در چشم میلم همچنان باشد.
سعدی.
- طبق کشیدن؛ طبق بر سر نهادن. طبق بر سر قرار دادن(7).
(1) - جزء اول در اوستا karsh است و در هندی باستان karsh (کشیدن)، پهلوی kashitan. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در این معنی اغلب بازی یا سو همراه است به معنی به جماعت به سوئی رفتن. (یادداشت مؤلف).
(3) - ن ل: لفت بخورد و کرم (لفت = شغلم. کرم = کلم).
(4) - ن ل: پای و در این صورت اینجا شاهد نیست. (دیوان ص 167).
(5) - موهم معنی حمل کردن نیز هست.
(6) - موهم معنی حمل کردن نیز هست.
(7) - موهم معنی حمل کردن نیز هست.

کشیدنی.

[کَ / کِ دَ] (ص لیاقت) آنچه قابل کشیدن است.
- داروی کشیدنی؛ داروئی که با میل به چشم می کشند : چون تفرق الاتصال تولد کرده باشد از استقرار فائده نباشد و قوت داروهای کشیدنی دشخوار بدو رسد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به کشیدن شود.

کشیده.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف) طویل. دراز. (ناظم الاطباء). ممتد. ماد. ممدود. مدید. (یادداشت مؤلف) :
درازتر ز غم مستمند سوخته جان
کشیده تر ز شب دردمند خسته جگر.فرخی.
حق سبحانه و تعالی ایام عمر مولانا صاحب الجلیل کافی الکفاة کشیده گرداناد. (تاریخ قم). || مایل بر درازی. نسبة دراز و باریک. (یادداشت مؤلف).
- ابروی کشیده؛ ابروی دراز و طویل و کمانی.
- بینی کشیده؛ بینی باریک و دراز.
- چشم کشیده؛ بادامی شکل :
لفظی فصیح و شیرین قدی بلند و چابک
رویی لطیف و زیبا چشمی خوش و کشیده.
حافظ.
- روی کشیده؛ صورت مایل به درازی.
- صورت کشیده؛ صورت مایل به درازی.
|| به شکل تار درآمده. به شکل رشته درآمده :او را مردم سیستان زرورنگ خواندندی زیرا که راست به زر کشیده مانستی. (تاریخ سیستان).
شخصم ز فرقت تو چو زر کشیده شد
مویم ز حسرت تو چو سیم کشیده گیر.
معزی (از آنندراج).
دامن کشان همی شد در شرب زرکشیده
صد ماهرو ز رشکش جیب و قصب دریده.
حافظ (دیوان چ قزوینی و غنی ص 422).
|| به رشته درآورده :
چهل تار دیبای زربفت گون
کشیده زبرجد به زر اندرون.فردوسی.
|| مسلول. مُشَهَّر. آهخته. آهیخته. آخته. برهنه. (یادداشت مؤلف). از نیام برآورده و آن صفتی است شمشیر و خنجر و امثال آنرا :
هزاران پیاده به پیش اندرون
کشیده همه خنجر آبگون.اسدی.
به دست گوهربارش در آب و آتش رزم
کشیده گوهرداری به گوهر آتش و آب.
مسعودسعد (دیوان ص44).
غلامان شمشیر کشیده از راه آب درآمدند از پس تخت متوکل و آن مرد مسخره چون فروغ شمشیر دید پنداشت که مگر بر عادت او را عذاب میدهند. (مجمل التواریخ و القصص).
|| تحمل کرده. متحمل شده. (یادداشت مؤلف).
- بارکشیده؛ متحمل بارشده. زحمت بار پذیرفته :
بارکشیدهء جفا پرده دریدهء هوا
راه ز پیش و دل ز پس واقعه ای است مشکلم.
سعدی.
- ستم کشیده؛ مظلوم. ستم رسیده. ظلم دیده :
که گر غمهای دیده بر تو خوانم
ستمهای کشیده بر تو رانم.نظامی.
- سختی کشیده؛ رنج دیده. سختی برده :هرکجا سختی کشیدهء تلخی چشیده ای را بینی خود را یکسره در کارهای مخوف اندازد. (گلستان). مردم معزول و سختی کشیده را باز عمل فرماید. (گلستان).
- عزلت کشیده؛ دوری دیده. در انزوا به سر برده.
- || کنایه از معزول شده. کنایه از بیکار شده :مردم سختی دیدهء عزلت کشیده را خدمت فرماید. (سعدی).
|| مجذوب. جلب شده. (ناظم الاطباء). || برآورده. ساخته شده. (یادداشت مؤلف) :گرد او باره ای کشیده. (حدود العالم). || افراخته. افراشته. (یادداشت مؤلف) :
ز دیدار چون خاور آمد پدید
به هامون کشیده سراپرده دید.فردوسی.
- برکشیده؛ برافراخته :
همی تا به بالای معشوق ماند
به باغ اندرون برکشیده صنوبر.فرخی.
به پای پست کند برکشیده گردن شیر
بدست رخنه کند لاد آهنین دیوار.عنصری.
بستان و باغ ساخته و اندر آن بسی
ایوان و قصر سر به فلک برکشیده گیر.
سعدی.
- || بالا برده. برتری داده. به مقام برتر نشانده : بندگان خداوند و چاکران برکشیدگان سلطان پدر نباید که بقصد ناچیز گردند. (تاریخ بیهقی).
|| بررفته. بجانب بالا بر شده.
- اندام کشیده؛ بالای آخته. قامت رسا. بالای کشیده. بالای آخته.
- بالای کشیده؛ قامت رسا. اندام کشیده.
- قامت کشیده؛ اندام کشیده. قد کشیده. بالای رسا.
- قد کشیده؛ قامت کشیده. بالای آخته.
- کشیده قامت؛ بلندبالا :
کشیده قامتی چون نخل سیمین
دو زنگی بر سر نخلش رطب چین.نظامی.
|| منظم شده. رده بسته. صف بسته :
ز سغد اندرون تا به جیحون سپاه
کشیده رده پیش هیتال شاه.فردوسی.
- درکشیده بهم؛ سربهم آورده :
صفی راست بر راه و صفی بخم
صفی چارسو درکشیده بهم.اسدی.
- کشیده صف؛ رده بسته :
نظاره به پیش درکشیده صف
چون کافر روم بر در گنجه.منوچهری.
|| سنجیده. وزن شده. (یادداشت مؤلف). سنگیده. (ناظم الاطباء). سخته : اندیشید که اگر کشیده بفروشم... روزگار دراز شود. (کلیله و دمنه). || به ظرف خرد درآمده از ظرف دیگر. (یادداشت مؤلف). نقل شده چنانکه پلو از دیگ به قاب. || آشفته. پریشان خاطر. سرگشته. حیران. || سرکش. بی حیا. (ناظم الاطباء). || منجر شده. مجرور. (یادداشت مؤلف). || ممتد. بی دندانه. آنچه از حروف که دراز نویسند نه دندانه دار چون «س» و «ش». (یادداشت مؤلف). || رسم شده. تحریر و ترسیم شده چنانکه خط دایره و حروف دایره دار :
نونیست کشیده عارض موزونش
و آن خال معنبر نقطی بر نونش
نی خود دهنش چرا نگویم نقطی است
خط دایره ای کشیده پیرامونش.سعدی.
|| مصوت. صدادار. با مصوت بلند در این کتاب هرجا به الف کشیده گوئیم چون میم «مال» مراد است نه میم «مأکول» و «مأخوذ» و به واو کشیده «موسی» مراد است نه «موعود» و به یای کشیده چون میم «میل» مراد است نه میم «میدان». (یادداشت مؤلف). || (اِ) سیلی. طپانچه که بر رخسار زنند. ضربت با کف دست بر رخسار کسی. لطمه. چک. تپانچه. طپانچه. کاج. (یادداشت مؤلف): کشیده ای بیخ گوشش نواخت. || نوعی از نقش که بروی پارچه می دوزند. (ناظم الاطباء).

کشیده ابرو.

[کَ / کِ دَ / دِ اَ] (ص مرکب)کسی که ابروهایش گشاده یا دراز بود. ابروکشیده. (ناظم الاطباء). اَزَجّ. رجوع به ترکیبات ذیل کشیده شود.

کشیده اندام.

[کَ / کِ دَ / دِ اَ] (ص مرکب) بلندبالا. بلندقامت. قدبلند. درازقامت. قامت رسا. آخته بالا. قامت کشیده. کشیده قد. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیبات ذیل کشیده شود.

کشیده بالا.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب)درازبالا. درازقد. طویل القامه. (ناظم الاطباء). درازقامت. (آنندراج). بلندقد. (یادداشت مؤلف). ممشوق. (حبیش تفلیسی). رشیق. آخته بالا. رساقامت. رجوع به ترکیبات ذیل کشیده شود.

کشیده تر.

[کَ / کِ دَ / دِ تَ] (ص تفضیلی)درازتر. طویل تر :
درازتر ز غم مستمند سوخته دل
کشیده تر ز شب دردمند خسته جگر.فرخی.
سرو سهیش کشیده تر شد
میگون رطبش رسیده تر شد.نظامی.
صف صفدران از یمین و یسار
کشیده تر از کاکل و زلف یار.
ظهوری (از آنندراج).

کشیده خاطر.

[کَ / کِ دَ / دِ طِ] (ص مرکب) آزرده دل. شکسته دل. (آنندراج). رنجیده. آزرده. (ناظم الاطباء).

کشیده خوردن.

[کَ دَ / دِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) سیلی خوردن. تپانچه خوردن. چک خوردن. کاج خوردن. (یادداشت مؤلف).

کشیده دوزی.

[کَ / کِ دَ / دِ] (حامص مرکب) قسمی از زردوزی. (ناظم الاطباء).

کشیده روئی.

[کَ / کِ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت کشیده روی. اَسالَت. (یادداشت مؤلف).

کشیده روی.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب)آنکه صورت وی دراز باشد. (از ناظم الاطباء). اَسیل. مخروط الوجه. (یادداشت مؤلف).

کشیده ریش.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب)درازریش. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به کشیده و ترکیبات آن شود.

کشیده زدن.

[کَ / کِ دَ / دِ زَ دَ] (مص مرکب) چک زدن. سیلی زدن. طپانچه زدن. تپانچه زدن. ذَحّ. (یادداشت مؤلف).

کشیده زهار.

[کَ / کِ دَ / دِ زَ] (ص مرکب) اسب درازگردن. (ناظم الاطباء).

کشیده شدن.

[کَ / کِ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) انقباض. (یادداشت مؤلف). || اقتیاد. انقیاد. (منتهی الارب). || امتداد. (تاج المصادر بیهقی). ممتد گشتن. (یادداشت مؤلف). تمدد. (منتهی الارب). || انجرار. منجر شدن. (یادداشت مؤلف) (تاج المصادر بیهقی). || جذب شدن. (یادداشت مؤلف). انجذاب. (تاج المصادر بیهقی).

کشیده عقل.

[کَ / کِ دَ / دِ عَ] (ص مرکب) ابله. احمق. گول. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج2 ورق 249). بی وقوف. (آنندراج).

کشیده قامت.

[کَ / کِ دَ / دِ مَ] (ص مرکب) بلندبالا. درازاندام. کشیده قد. بلندقد. بلندقامت. رشیق. کشیده اندام. (یادداشت مؤلف) :
کشیده قامت و گل روی و مشکبوی وی است
خلیده بینی و چمچاخ و گنده فوز منم.
سوزنی.

کشیده قد.

[کَ / کِ دَ / دِ ق دد] (ص مرکب) بلندبالا. درازاندام. بلنداندام. بلندقامت. کشیده قامت. کشیده اندام. (یادداشت مؤلف). قامت رسا. آخته بالا : از این کشیده قدی، گشاده خدی، لاغرمیانی. (سندبادنامه ص237).

کشیده کمر.

[کَ / کِ دَ / دِ کَ مَ] (ص مرکب) کنایه از مستعد و آماده. (آنندراج).

کشیده گر.

[کَ / کِ دَ / دِ گَ] (ص مرکب)زردوز. (ناظم الاطباء).

کشیش.

[کَ] (ع اِ) بانگ نخستین شتر که کمتر از کتیت است. || آواز جوشش می. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بانگ آتش زنه وقت بیرون جستن آتش از آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بانگ گاو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
- کشیش الافعی؛ آواز پوست افعی نه آواز دهن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کشیش.

[کَ] (ع مص) بانگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بانگ نخستین کردن شتر که کمتر از کتیت است. || بانگ برآوردن آتش زنه وقت بیرون جستن آتش از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز برآوردن جوشش می. (منتهی الارب). || بانگ برآوردن گاو. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کشیش.

[کَ / کِ] (اِ) پیشوا و راهنمای ترسایان و عالم آنان. قسیس. (برهان)(1) (ناظم الاطباء). قس. (یادداشت مؤلف) :
از چه سعید اوفتاد و از چه شقی شد
زاهد محرابی و کشیش کنشتی.ناصرخسرو.
کشیشان را کشش بینی و کوشش
بتعلیم چو من قسیس دانا.خاقانی.
وین طرفه که موبدی گرفته ست
با یک دو کشیش رنگ کشخان.خاقانی.
ز خارا بود دیری سال کرده
کشیشانی بدو در سالخورده.نظامی.
قسیسی مست که کشیش می خوانند از نزدیک... (جهانگشای جوینی).
حلقه گرد او چو زر گرد عریش
همچنانکه بت پرستان بر کشیش.مولوی.
کشیشان هرگز نیازرده ز آب
بغلها چو مردار در آفتاب.سعدی.
(1) - عربی قسیس، سریانی geshshisha (پیر، کاهن). آرامی qashisha (شیخ، کاهن). (حاشیهء برهان مصحح دکتر معین).

کشیشی.

[کَ / کِ] (حامص) عمل و شغل کشیش. پیشوائی ترسایان. (ناظم الاطباء).

کشیک.

[کَ / کِ] (ترکی، اِ) پاسبان. نگهبان. || مرد پاسبان. (ناظم الاطباء). قراول. نگهبان پاسدار. || نوبت دار. (یادداشت مؤلف). || نوبت پاسبانی. (آنندراج). || وظیفهء مراقبت در کارهای لشکری در مدتی محدود از شب یا روز. قراولی. (یادداشت مؤلف).
- سرکشیک؛ آنکه رئیس نگهبانان در وقت نگهبانی است.
- کشیک آقاسی (اصطلاح دوره صفویه)؛پاسبان. نگهبان.
- کشیک آقاسی باشی؛ رئیس کشیکچی ها.

کشیکچی.

[کَ / کِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) حارس. پاسبان. قراول. (ناظم الاطباء) : بدانکه اهالی فارس را در قدیم الایام عادت این بوده که هرآنچه از مردم در کوچه به سرقت برده شود از کشیکچیان گرفته شود و بدین واسطه ایشان بیدار و هوشیار بوده مردم را محافظت می نمود. (قاموس کتاب مقدس).
- کشیک چی باشی؛ رئیس قراولان.
|| پلیس. (یادداشت مؤلف). || دشنامی است به معنی سردمدار. (یادداشت مؤلف).

کشیک خانه.

[کَ / کِ نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی است که بدانجا کشیکچیان می مانند. (آنندراج). قراولخانه. پاسدارخانه.
- غلامان کشیکخانه؛ غلامانی که کار نوبت داری و کشیک انجام می دادند و در کشیک خانه جای داشتند.
- سواران کشیک خانه؛ سوارانی بودند که به دوران مظفرالدین شاه حفظ او را می نمودند. سواران گارد سلطنتی.

کشیک دادن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)کشیک کشیدن. نوبت پاسبانی دادن. پاسبانی محلی یا چیزی را برای مدتی به عهده گرفتن. نوبت داری کردن. پاسداری کردن.

کشیک داشتن.

[کَ / کِ تَ] (مص مرکب) نوبت دار بودن. نوبت پاسبانی داشتن. کشیک و پاسبانی امری را به عهده داشتن برای مدت معینی.

کشی کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) غَنج. شَمر. (تاج المصادر بیهقی). ناز کردن در رفتار.

کشیک کشیدن.

[کَ / کِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) نوبت داری کردن. پاسداری کردن. قراولی دادن. کشیک دادن. (یادداشت مؤلف). || منتظر بودن. مترصد بودن. (یادداشت مؤلف). کمین ساختن. گوش داشتن.

کشی کنان.

[کَ کُ] (نف مرکب، ق مرکب)خرامان. چمان. خرامان در رفتار :
طاوس میان باغ دمان و کشی کنان
چنگش چو برگ سوسن و بالش چو برگ نی.
منوچهری.
رجوع به کش و کشی شود.

کشیک نویس.

[کَ / کِ نِ] (نف مرکب)آنکه نوبت قراولی معین می کند. مأمور تنظیم امر قراولی و پاسبانی محلی. (یادداشت مؤلف).

کشیمنی.

[کَ / کِ مَ] (ص نسبی) با پیمایش. بوزن. مقابل عددی چنانکه نان را آنگاه که در ترازو کشند کشیمنی گویند و آنگاه که یک یک بی کشیدن فروشند عددی نامند. (یادداشت مؤلف). مقابل چکی. مقابل عددی. رجوع به کشمنی شود.

کشین.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان. واقع در 55هزارگزی جنوب خاوری سراوان در 28هزارگزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان. آب آن از قنات و راه آن مالرو فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کشیه.

[کُ] (اِ) پیه سوسمار. (بحر الجواهر).

کشییی.

[] (اِخ) تیره ای از ایل آبادی کوه گیلویه است از ایلات فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

کص.

[کَص ص] (ع اِ) آواز نرم و باریک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) کصیص. رجوع به کصیص شود.

کصم.

[کَ] (ع مص) چیزی یا کسی را به سختی و ستم راندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کصنیثون.

[کَ] (ع اِ) بادنجان بری. (ناظم الاطباء).

کصوم.

[کُ] (ع مص) پشت دادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگشتن و برگردیدن به همان جایی که آمده بود از آنجا. || به انجام نرسانیدن مراد و مقصود خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کصی.

[کَصْیْ] (ع مص) فرومایه و خسیس گردیدن پس از بزرگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کصیر.

[کَ] (ع ص) کوتاه. قصیر. لغة فی القصیر لبعض العرب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

کصیص.

[کَ] (ع اِ) آواز نرم و باریک. || لرزه. || ترس. بیم. || بانگ ملخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کصیص.

[کَ] (ع مص) کص. فراهم آمدن و مجتمع گردیدن چیزی. || آواز باریک برآوردن. || مضطرب شدن و لرزیدن و پیچیدن بر خود از جهد و رنج. || ورترنجیدن. || جنبیدن. || ترسیدن. || بانگ کردن ملخ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || انبوهی نمودن مردم بر آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند کص الماء بالناس.

کصیصة.

[کَ صی صَ] (ع اِ) گروه و جماعت. || ریسمان دام آهو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کضکضة.

[کَ کَ ضَ] (ع اِمص) شتابروی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کضل.

[کَ] (ع مص) دور انداختن و دفع کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کطیسفون.

[کَ] (اِخ) نام دیگر طیسفون است. (ناظم الاطباء). رجوع به طیسفون شود.

کظ.

[کَظ ظ] (ع ص) مرد رنج دیده و سختی کشیده از کار و درمانده در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- رجل کظ لظ؛ مرد سخت دشوارخوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کظ.

[کَظ ظ] (ع مص) زحمت دادن پری طعام شکم کس را بطوری که از جهت پری طاقت نفس کشیدن و دم زدن برای او نماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کظائم.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کظامة. || جِ کظیمه. (منتهی الارب).

کظاظ.

[کَ] (ع مص) رنجانیدن کسی را کاری و گرانبار ساختن و اندوهگین نمودن او را. کظاظة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کظاظ.

[کِ] (ع اِمص) سختی. ماندگی. || درازی ملازمت. || دشمنی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گویند بینهم کظاظ؛ بین ایشان عداوت است.

کظاظ.

[کِ] (ع مص) مصدر دیگر مکاظة. رجوع به مکاظة در این لغت نامه شود.

کظاظة.

[کِ ظَ] (ع مص) کظاظ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کظاظ شود.

کظام.

[کِ] (ع اِ) سربند هرچیزی و هرآنچه چیزی را مسدود کند و شکافی را پر نماید. || استواری و پایداری و قرار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منه اخذ بکظام الامر؛ ای بالثقة.

کظامة.

[کِ مَ] (ع اِ) دهانهء رودبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مخرج بول زنان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چاهی پهلوی چاه دیگر که در میانهء آنها در زیر زمین آبراهه ای باشد که بدان آب آن چاه به چاه دیگر رود. || حلقه ای بر سر بازوی ترازو که بندهای کفه را بدان بندند. || دوالی که بر گوشهء بالایین کمان بندند. || یکی از دو انتهای کمان. || مسمار ترازو. || ریسمانی که بدان بینی شتر را بندند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پی که بر پر تیر پیچند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جای پر از تیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کظائم (در همهء معانی).

کظر.

[کَ] (ع مص) رخنه ساختن برای کمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منه کظر القوس کظراً. || رخنه کردن جای زدن از آتش زنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). منه کظر الزندة.

کظر.

[کِ] (ع اِ) پی که در بن سوفار تیر پیچند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کظر.

[کُ] (ع اِ) کرانهء فرج و گوشهء آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیه گرده. || جای گرده از درون حیوان چون گرده را برآرند. || رخنه ای از کمان که در آن حلقهء زه قرار می گیرد. || رخنه ای از تیر که در آن زه قرار می گیرد. || چوبک گوشهء کمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میان چنبر گردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اکظار (در همهء معانی).

کظر.

[کُ ظَ] (ع اِ) جِ کظرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کظرة شود.

کظرة.

[کُ رَ] (ع اِ) جای گرده از درون حیوان چون گرده را برآرند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، کُظَر. || جای رخنه از کمان که در آن حلقهء زه واقع میشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کُظَر.

کظکظة.

[کَ کَ ظَ] (ع مص) دراز شدن مشک وقت پر شدن و پر گردیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || زحمت امتلاء معده از طعام. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). || تخمه. (منتهی الارب).

کظم.

[کَ] (ع مص) فروخوردن خشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || نگاهداری کردن خشم خود و روی برنگردانیدن و خشم نکردن. کظوم.
- کظم غیظ؛ فروخوردن خشم. (یادداشت مؤلف) :
کظم غیظ این است آن را قی مکن
تا بیابی در جزا شیرین سخن.مولوی.
- کظم غیظ کردن؛ فروخوردن و فرونشاندن خشم. (یادداشت مؤلف).
- کظم کردن؛ فرونشاندن خشم. (یادداشت مؤلف).
|| قفل کردن در. || برآوردن و بند کردن جوی. || بند کردن روزن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرکردن مشک و بستن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه کظم القریة. || باز ایستادن شتر از نشخوار و نشخوار نکردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ساکت شدن و خاموش گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب). و در این معنی است: کظم کظوماً بصیغهء مجهول.

کظم.

[کَ / کَ ظَ] (ع اِ) گلو. حلق. جای برآمدن نفس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، اکظام. منه اخذوا بکظمهم؛ یعنی گرفته شده راه نفس ایشان.

کظم.

[کُظْ ظَ] (ع ص، اِ) جِ کاظم. (منتهی الارب). رجوع به کاظم شود.

کظو.

[کَظْوْ] (ع مص) سخت گردیدن گوشت کسی و افزون شدن و آگنده گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه کظا لحمه کظواً(1).
(1) - در صحاح حظا لحمه و کظا و لظا کله نیز بدین معنی است.

کظوب.

[کُ] (ع مص) پر فربه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کظوم.

[کَ] (ع ص) ستوری که نشخوار نکند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کظوم.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کاظم. || (مص) مصدر دیگر است برای کظم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کظة.

[کِظْ ظَ] (ع اِمص) سیری. || پری شکم از طعام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کظیظ.

[کَ] (ع ص) رنجیده و اندوه کشیده از کاری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پرشکم از طعام: ینهی القاضی عن القضا اذا کان جائعاً او کظیظاً. (اقرب الموارد). سیر.

کظیظة.

[کَ ظی ظَ] (ع ص) مؤنث کظیظ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کظیظ شود.

کظیم.

[کَ] (ع ص) فروخورندهء خشم. کاظم. || مرد اندوهگین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) :وابیضت عیناه من الحزن فهو کظیم. (قرآن 12/84). || (اِ) کلیددان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کظیمة.

[کَ مَ] (ع اِ) چاهی که در پهلوی آن چاهی دیگر باشد و در میانهء آنها در زیر زمین آبراهه ای بود که بدان آب آن چاه به چاه دیگر بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || توشه دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، کظائم. || راویه. (منتهی الارب). ج، کظائم.

کع.

[کَع ع] (ع ص) بددل. سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاع. (اقرب الموارد).
- کع الوجه؛ سبک رخسار.

کعاب.

[کَ] (ع ص) دختر پستان برآورده و نارپستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کعاب.

[کِ] (ع اِ) جِ کعب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کعب در این لغت نامه شود.

کعابر.

[کَ بِ] (ع اِ) جِ کُعْبَرَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کعبرة شود.

کعابة.

[کِ بَ] (ع مص) کعوب. کعوبة. به معنی برآمدن پستان و نارپستان گردیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعابة.

[کَعْ عا بَ] (ع اِ) نام عامیانه ای است که بغدادیان بر دو لنگه چوب نهاده اند که کودکان بر آن سوار شوند و به مازندرانی خلنگ گویند. (یادداشت مؤلف).

کعابیر.

[کَ] (ع اِ) جِ کعبورة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کعبورة شود. || غلافها مانند غلاف جوزق و لوبیا و جز آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعادل.

[کَ دِ] (ع اِ) جِ کِعدَل. (منتهی الارب). رجوع به کعدل شود.

کعاس.

[کِ] (ع اِ) جِ کَعس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کعس شود.

کعاسم.

[کَ سِ] (ع اِ) جِ کَعسَم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کعسم شود.

کعاسیم.

[کَ] (ع اِ) جِ کُعسوم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کعسوم شود.

کعام.

[کِ] (ع اِ) جِ کِعم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کعم شود.

کعام.

[کِ] (ع اِ) پتفوزبند اشتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). دهان بند شتر. ج، کُعم.

کعان.

[کِ] (ع اِ) مضاف الیه ذوکعان است که یکی از پادشاهان معروف یمن می باشد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کعانب.

[کَ نِ] (ع اِ) جِ کَعنَب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به کعنب شود.
- کعانب الرأس؛ آگندگی و گرهی در سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ کُعانِب. (منتهی الارب). رجوع به کعانب شود.

کعانب.

[کُ نِ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، کَعانِب.

کعانة.

[کُ نَ] (اِخ) نام زنی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کعب.

[کَ] (ع اِ) بند استخوان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، اکعب، کعوب، کعاب. || گره نیزه و نی و کلک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). عقده. (از ابن بیطار). ج، کعوب، اکعب، کعاب: الا انه اعرض منه اصغر کعوباً. (ابن بیطار). || شتالنگ. چنگاله کوب. پژول. (زمخشری). بجول. پجول. بژول. اشتالنگ. غاب. قاب. قاپ :
مرد از پی راه کعبه تازد
آن طفل بود که کعب بازد.خاقانی.
به فرفره به مشاق و به کعب و سرمامک
به خرد چاهک و چوگان و گوی در طبطاب.
خاقانی.
- کعب ادرم؛ پژول ناپدید از گوشت. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- کعب اصمع؛ پُژول خرد. بجول خرد. (مهذب الاسماء).
|| مچ پای آدمی. بعضی ها مفصل بین ساق و قدم دانند و بعضی دیگر مفصل زیر عظم. (ناظم الاطباء). استخوان بلند پشت پای که بستنگاه شراک باشد. (منتهی الارب). ج، کعوب، اکعب، کعاب. استخوان متصل به ساق است و به فارسی قاب نامند و بهترین او کعب گاو است و خوک است و خواص کعب خوک مذکور شد و سوختهء کعب البقر جهت سپرز و تقویت باه و با عسل جهت تقویت جگر تفریح دل نافع و قدر شربتش تا سه قاشق. (تحفهء حکیم مؤمن) : صقلابیان همه پیراهن و موزهء تا به کعب پوشند. (حدود العالم).
بساق عزم تو و کعب حزم تو نرسد
اگر بگیرد تا قلب و محور آتش و آب.
مسعودسعد.
آتشین آب از خوی خونین برانم تا به کعب
کاسیاسنگی است بر پای زمین پیمای من.
خاقانی.
به بوتراب که شاه بهشت و کوثر اوست
فدای کعب و ترابش کواعب و اتراب.
خاقانی.
موج خون منت به کعب رسد
دامن حله بیشتر برکش.خاقانی.
آه از این گریه که گه بندد و گه بگشاید
گه به کعب آید و گاهی به کمر می نرسد.
خاقانی.
سلطان بفرمود تا شمشیر هریک تخت بندی سازند و بر کعب او نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی). خوارزمشاه را به دست آوردند و قیدی که بر پای ابوعلی بود بر کعب او نهادند و در یک لحظه حالت هر دو شخص متبدل شد امیر اسیر گشت و اسیر امیر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
که بی گردش کعب و زانو و پای
نشاید قدم بر گرفتن ز جای.
سعدی (بوستان).
احمق را ستایش خوش آید چون لاشه که در کعبش دمی فربه نماید. (گلستان سعدی).
خاک بینی ز کعب تا زانو
خانه ای را که دو است کدبانو.
(نقل از مؤلف).
|| طاس بازی نرد. ج، کُعب، کعاب. رجوع به کعبتان و کعبتین شود. || یک لخت از روغن و پاره ای از آن. || مقداری از شیر. || بزرگی. || بزرگی آبائی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). منه اعلی الله کعبه؛ ای جده و شرفه. || هر جسمی که دارای شش سطح باشد در تداول اهل مساحة. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح ریاضی) نام مرتبهء سوم است از ضرب چه مرتبهء اول را شی ء می گویند و مرتبهء دوم را مال و مرتبهء سوم را کعب گویند مث عدد سه را که شی ء فرض کردیم چون در سه ضرب کنیم مال میشود که نه باشد و چون مال که نه است در سه ضرب کنیم بیست و هفت میشود که کعب است و این در تداول اهل جبر و مقابله است. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح اهل حساب حاصل ضرب جذر در مجذور. (ناظم الاطباء). || آن جزء از انسان و دیگر حیوانات که در وقت نشستن ملاصق زمین میشود. (ناظم الاطباء). || آن طرف از ظرفی که به روی زمین قرار می گیرد در صورتی که هموار و برابر باشد. (ناظم الاطباء). آن قسمت در باطیه و کاسه و امثال آن که اگر بر زمین گذارند در روی زمین قرار گیرد. (یادداشت مؤلف).
- کعب کوه؛ پای کوه. آن قسمت از کوه که ملاصق دشت اطراف خود باشد :
عزمش همی شکنجه کند کعب کوه را
تا گنج زرفشان دهد اندرخور سخاش.
خاقانی.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن زهیربن ابی سلمی مزنی از شاعران بلندمرتبهء عرب و از قصیده سرایان معروف مخضرمین است. او در خاندانی شاعرپرور پا به جهان گذارد. در خردی شعر شنید و بصباوت شعر نقل کرد و چون به بزرگی رسید شعر گفت. در تربیت ذوق شعری کعب پدرش زهیربن ابی سلمی اثری بزرگ داشت و آنقدر در این کار کوشا بود که چون کعب پیش از آنکه در فن شعرگویی صاحب قوت شود شعر گفت مورد ضرب و شتم او قرار گرفت. مدتی از عمر کعب در عصر جاهلیت گذشت و چون کار پیغمبر اسلام بالا گرفت و در محافل عرب سخن از پیغمبر و عظمت او میرفت او برادر خود بجیر را به خدمت نبی فرستاد و مستفسر امر شد. بجیر چون به خدمت پیغمبر رسید اسلام آورد و دیگر نزد کعب برنگشت. این واقعه در طبع کعب اثر بد گذاشت و او را برانگیخت که قصیده ای در ملامت برادر و هجو نبی و اسلام بسراید و منتشر کند. چون این قصیده منتشر شد و به گوش پیغمبر اسلام رسید برآشفت و خون کعب را هدر کرد. مهدور دم شدن کعب موجب شد که بجیر بترسد و برادر را نیز بترساند و برانگیزاند که معذرت خواهی آغاز کند و اسلام آرد. کعب بر اثر این رأی برادر قصیدهء معروف خود را با مطلع:
بانت سعاد فقلبی الیوم مبتول
متیم اثر هالم یفد مکبول.
سرود و در مسجد مدینه عرضه کرد. آن حضرت چون قصیدهء کعب را شنید بر او رحمت آورد و از او راضی شد و از خونش درگذشت و ردائی به وی هدیه کرد. پس از درگذشتن کعب معاویه آن ردا را خرید و در خاندان او بود تا خلافت به عباسیان رسید و آن جامه به تصاحب ایشان درآمد و چون المستعصم بالله آخرین خلیفهء عباسی کشته شد (656 ه .ق) کسی ندانست که آن ردا چه شد. گروهی گفتند آن ردا را دختر مستعصم که زن شرف الدین هارون صاحبدیوان جوینی بود تسلیم شوی خود کرد و برخی گفتند به مادر خود که همسر عطا ملک برادر صاحبدیوان بود داد. (تجارب السلف چ مرحوم اقبال صص354 - 356 نقل از حواشی دیوان منوچهری چ2 دبیرسیاقی ص267). رجوع به تعلیقات دیوان منوچهری ص266 و 340 شود. قصیدهء کعب یکی از قصائد معروف عرب است و آنجا که به اعتذار و مدح رسول میرسد با این بیت آغاز میشود:
نبئت ان رسول الله اوعدنی
والعفو عند رسول الله مأمول.
و در این قصیدهء مدحیه صفات بیشماری از قدرت اسلام آن روز در جزیرة العرب ذکر شده است. وفات کعب بسال 26 ه .ق. است :
ور عطا دادن به شعر شاعران بودی فسوس
احمد مرسل ندادی کعب را هدیه ردی.
منوچهری.
این کعبتین بی نقش آورد سر به کعبم
تا بر دو کعبه گشتم چون کعب مدح گستر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 188).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن اسد از کلانتران و احبار بنی قریظه بود و او تبع اصغر را از محاصرهء قلاع یثرب و تخریب کعبه منع کرد و اتفاقاً سخن او سودمند افتاد. (از حبیب السیر چ طهران ج1 ص93).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن اشرف یهودی از معاندین حضرت نبوی است. (از حبیب السیر چ طهران ج1 ص119).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن سور تابعی بود و بزمان خلافت عمر قضاء بصره میراند. (یادداشت مؤلف). وی در جنگ بصره که بسال 36 ه .ق. از هجرت رخ داد جزو هواخواهان عائشه بود و در همان نبرد کشته شد.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن شبیب عصری مکنی به ابوسلیمان از تابعان بود. (یادداشت مؤلف).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن عاصم اشعری مکنی به ابومالک صحابی بود بعضی نام او را عبید و برخی عمرو گفته اند. (یادداشت مؤلف).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن عبدالله مکنی به ابوعبدالله از تابعان بود. (یادداشت مؤلف).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن عجرة الانصاری مکنی به ابومحمد. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابومحمد کعب در این لغت نامه و اعلام زرکلی ج3 ص812 شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن عدی [ عَ دی ی ] از مردم حیره - شهری بنزدیک کوفه - بود. (یادداشت مؤلف از تاج العروس در مادهء ح ی ی). رجوع به اعلام زرکلی ج3 ص812 شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن عمروبن عبادبن عمرو از بدویان بود. رجوع به ابی السیر السلمی الانصاری و اعلام زرکلی ج3 ص813 شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن لؤی بن غالب از اجداد حضرت رسول است و بنی عدی و بنی مدحج به وی منسوبند. (از حبیب السیر چ طهران ج1 ص99 و 159).

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن ماتع معروف به کعب الاحبار. رجوع به کعب الاحبار شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن مالک انصاری مکنی به ابوعبدالله و بقولی عبدالرحمن صحابی بود. رجوع به تاریخ الخلفاء ص36 و 98 و110 و 137 و عیون الاخبار و اعلام زرکلی ج3 ص813 شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابن مامة رجوع به کعب مامه شود.

کعب.

[کَ] (اِخ) ابوالحارث مولی عثمان بن عفان تابعی بود. (یادداشت مؤلف).

کعبات.

[کَ] (ع اِ) خانهء مربع شکل را گویند. (معجم البلدان). || خانهء مرتفع. (معجم البلدان).

کعبات.

[کَ عَ] (اِخ) خانه ای بود مر ربیعه را که طواف آن می کردند. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعبان.

[کَ] (اِخ) نام پسر ربیعه است. (منتهی الارب).

کعب الاحبار.

[کَ بُلْ اَ] (اِخ) کعب بن ماتع الحبر مکنی به ابواسحاق تابعی است و از یهودیان حمیر بود که بزمان عمر اسلام آورد. او را کعب الحبر [ حَ / حِ ] نیز می گویند. (ناظم الاطباء). صاحب قاموس در کلمهء حبر گوید: کعب الحبر [ حَ / حِ ] صحیح است و احبار نباید گفت، صاحب تاج العروس در شرح آن آرد: از ابن درستویه نقل است که گفت کعب الحبر به کسر حاء صحیح است و چون آن را معنی وصفی دهند کعب را با تنوین آورند و اگر حبر به معنی مداد آید بی تنوین ذکر شود و کعب به حبر اضافه شود. در کتاب شرح نظم الفصیح آمده: کعب الاحبار خالی از اشکال است چه اضافه با کوچکترین سبب جائز است و در اینجا سبب و رابطهء قوی وجود دارد اعم از آنکه حبر به معنی مداد گرفته شود یا دانشمند. او را از آنرو کعب الاحبار می گویند که صاحب کتب احبار بود. زرقانی در شرح مواهب می گوید: آنچه فیروزآبادی در منع کعب الاحبار گفته مسموع نیست و اشکالی در استعمال کعب الاحبار نمی باشد. شرح حال کعب الاحبار در تهذیب نووی و مثلث ابن السید آمده است. مرحوم دهخدا در یادداشتی نویسد: نام صحابی است که به اول دین یهود داشت و اخبار بسیاری از او روایت شده است که بیشتر اسرائیلیات است. این شخص را بغلط کعب الاخبار ذکر می کنند. فارسی زبانان آن را بدون الف و لام آرند یعنی کعب احبار :
مجلس هر دو رکن را خوانند
کعب احبار و کعبهء اخیار.خاقانی.
رجوع به اعلام زرکلی ج3 ص813 شود.

کعب الاخبار.

[کَ بُلْ اَ] (اِخ) ضبط ناصواب کعب الاحبار. رجوع به کعب الاحبار شود.

کعب البقر.

[کَ بُلْ بَ قَ] (ع اِ مرکب) کعب گاو باشد. چون آن را بسوزانند و با سکنجبین بیاشامند سپرز بگدازد و محرک شهوت باشد و بر برص طلا کنند نافع بود و اگر با عسل بسرشند مفرح دل بود و بدن فربه کند و جگر را قوه دهد و شربتی از وی سه مثقال بود و چون در چشم کشند روشنائی دهد. (یادداشت مؤلف).

کعب الحبر.

[کَ بُلْ حِ / حَ] (اِخ) نام دیگر کعب الاحبار است. بعضی می گویند کعب الاحبار صحیح نیست و صحیح کعب الحبر است. رجوع به کعب الاحبار شود.

کعب الخنزیر.

[کَ بُلْ خِ] (ع اِ مرکب)کعب خوک باشد. چون بسوزانند و سحق کنند و در چشم کشند سپیدی چشم را زائل کند و چون سنون سازند سنون قوی باشد و چون با سکنجبین بیاشامند سپرز بگدازاند و تشنگی بنشاند و نفخ که در شکم بود سود دهد. (یادداشت مؤلف).

کعب العمل.

[کَ بُلْ عَ مَ] (اِخ) محاسب بغدادی از اهل بین النهرین بود که بقول ابن قفطی در علم حساب و فنون آن تخصص داشت و شهرتی تمام پیدا کرد و کعب العمل لقب یافت و به بغداد بسال 593 ه .ق درگذشت. (از گاهنامهء سید جلال الدین طهرانی).

کعب الغزال.

[کَ بُلْ غَ] (ع اِ مرکب) کعب غزال. نوعی حلوا. رجوع به کعب غزال شود.

کعب باز.

[کَ] (نف مرکب) کعب بازنده. غاب باز. قاب باز. آنکه با کعب بازی کند :
مرد بود کعبه جو طفل بود کعب باز
چون تو شدی مرد دین روی ز کعبه متاب.
خاقانی.

کعب پیاله.

[کَ بِ لَ / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه حلقه مانند زیر پیاله یا فنجان سازند تا به زمین درست تواند نشست. (آنندراج) :
کعب پیاله از کف او نشئه ریز شد
این جام را ز هر دو طرف می توان کشید.
سید اشرف (از آنندراج).

کعبتان.

[کَ بَ] (ع اِ) بصیغهء تثنیه، دو طاس بازی نرد و آن را کعبتین نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به کعبتین شود.

کعبتان.

[کَ بَ] (اِخ) بصیغهء تثنیه، بیت الحرام و بیت المقدس. (ناظم الاطباء). آن را کعبتین نیز می گویند.

کعبتین.

[کَ بَ تَ] (ع اِ) دو طاس بازی نرد یعنی دو مهرهء کوچک شش پهلوی از استخوان و بر هر ضلعی از اضلاع ششگانهء آن دو به ترتیب از عدد یک تا شش نقش کنند، یعنی هر پهلو و جانبی دارای یکی ازین شش عدد است و آن را هوسین نیز گویند. (از ناظم الاطباء). و ترتیب نقشها چنین است که جمع اعداد هر طرف با طرف مقابل آن باید هفت شود :
گر شاه سه شش خواست سه یک زخم افتاد
تا ظن نبری که کعبتین داد نداد
آن زخم که کرد رای شاهنشه یاد
در خدمت شاه روی بر خاک نهاد.ازرقی.
کعبتین از رخ و از پیل بدانم بصفت
نردبازی و شفطرنج بدانم ز ندب.سنائی.
نظامی عروضی در مقالهء دوم در سبب سرودن این رباعی (امیر طغانشاه بن الب ارسلان) آورده است که: مگر روزی امیر با احمد بدیهی نرد می باخت و نرد ده هزاری بپایین کشیده بود و امیر سه مهره در شش گاه داشت و احمد بدیهی سه مهره در یک گاه و ضرب امیر را بود، احتیاط کرد و بینداخت تا سه شش زند سه یک برآمد عظیم طیره شد و از طبع برفت... ابوبکر ازرقی برخاست و به نزدیک مطربان شد و این دو بیتی (دو بیتی فوق) باز خواند. (چهارمقاله چ معین ص70).
چرخ آمده کعبتین بی نقش
کس نقش وفا ازو ندیده ست.خاقانی.
این فلک کعبتین بی نقش است
همه بر دستخون قمار کند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 173).
هرچه زین روی کعبتین یک و دو [ ظ:سه ]ست
بر دگر روی او شش است و چهار.
خاقانی.
کعبتین را گر سه شش خواهید نقش
نام رندان بر زبان یاد آورید.خاقانی.
کعبتین بر مثال پروین است
که بر او شش نشان کنند همه.خاقانی.
نقش مراد بر کعبتین روزگار کژ آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). دست رد بر پیشانی او زد و نقش کعبتین او بازمالید. (سندبادنامه ص61).
بزیر تخته نرد آبنوسی
نهان شد کعبتین سندروسی.نظامی.
بشب نرد قناعت باختندی
به بوسه کعبتین انداختندی.نظامی.
تو هم یقین بدان که ترا همچو کعبتین
در ششدر فنا فکند چرخ پاک بر.عطار.
به عمر خویش ندیدم من این چنین علوی
که خمر می خورد و کعبتین می بازد.
سعدی (مجالس).
گر کار جهان بزور بودی و نبرد
مرد از سر نامرد برآوردی گرد
دیدیم که همچو کعبتین است نبرد
نامرد ز مرد می برد چتوان کرد.
پوریای ولی (از ابدع البدایع).
در شاهد زیر به معنی دو استخوان شتالنگ نیز توان گرفت : خواست تا در یارغو با کورگوز سخنی گوید و مجادله ای زند چنان کعبتین او را بازمالید که زفانش در ششدر کلالت و روانش در حجاب دهشت و خجالت ماند. (جهانگشای جوینی ج 2 ص 273).

کعب جوئی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوش شهرستان دزفول واقع در 10هزارگزی جنوب شوش و 4هزارگزی باختری شوسهء دزفول به اهواز با 400 سکنه. آب آن از شاهور و کرخه و راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کعب خلف مسلم.

[کَ خَ لَ مُ لِ] (اِخ)دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوش شهرستان دزفول. واقع در 8هزارگزی جنوب شوش و 4هزارگزی باختری راه شوسهء اهواز به دزفول با 500تن سکنه. آب آن از رودخانهء کرخه و راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کعب دار.

[کَ] (نف مرکب) دارای کعب و کعب در ظرفها حلقه مانندی است متصل به تحت ظرف و غیر از پایهء آن است و بدان ظرف راست بر زمین قرار گیرد و عوام کب دار گویند. (یادداشت مؤلف).
-باطیهء کعب دار یا فنجان کعب دار یا کاسهء -کعب دار؛ باطیه یا فنجان یا کاسهء مسین که بزیر حلقه ای از مس دارد که بجای پایهء آن است.

کعبده.

[کَ بَ دِ] (اِ) هر محلی که برای تماشای عامهء مردم باشد. (ناظم الاطباء).

کعبده.

[کَ بَ دِ] (اِخ) خانهء کعبه. (ناظم الاطباء).

کعبرة.

[کَ بَ رَ] (ع مص) بریدن بوسیلهء شمشیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه کعبره بالسیف کعبرة. (ناظم الاطباء). || (ص) زن عجمی درشت اندام درشتخوی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کعبرة.

[کُ بُ رَ] (ع اِ) هرچیز سرگنده ای که از گندم وقت پاک کردن دور کنند. کُزل. || سراستخوانها. || گره بندهای زراعت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || هرچیز فراهم آمده. || استخوان ساق دست از سوی انگشت ابهام. || پاره ای از گوشت. || استخوان درشت. || بیخ سر. || سرین آگنده. || سرگین خشک شده بر دنب شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعبشة.

[کَ بَ شَ] (ع مص) گرفتن چیزی. || فراهم آوردن پایها جهت برجستن و مانند آن. || راه رفتن بندی و مقید با گامهای کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کعب عمر.

[کَ عُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 50هزارگزی شمال باختری اهواز و کنار رود کرخه با 2000نفر سکنه. آب آن از رودخانه شاهور و کرخه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی و راه شوسه است. در محلی بنام با کوه آثار ابنیهء قدیم از قبیل آجر و سفال مشاهده میشود. این آبادی را بالا کوه نیز می گویند و ساکنان از طایفهء کعبند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کعب غزال.

[کَ بِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شکر پنیر. آب نبات. زبان بره. (یادداشت مؤلف). نوعی از شکر پاره. (ناظم الاطباء). کعب الغزال :
ببین که میر معزی چه خوب می گوید
حدیث هیئت پینو و شکل کعب غزال.
انوری.
نشانهء لگد گور باد سینهء آنک
ز شاخ آهو دارد امید کعب غزال.
ظهیر فاریابی.
|| فانیذ بنزد پاره ای از طبیبان. (یادداشت مؤلف) : یک من فانیذ که مراد از آن کعب غزال است. (از اختیارات بدیعی).

کعب کعب.

[کَ بِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به کلمهء «مال» شود در علم حساب. (از نفایس الفنون).

کعب گرگ.

[کَ بِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پژول گرگ. || (اِ مرکب) مهره ای است که آن را پیکان و شاطران بعضی ولایتها در پای خود بندند به اعتقاد آنکه هر که آن را در پای بندد هرچند بدود مانند گرگ مانده نشود. (آنندراج) :
ز خردان بسی فتنه آید بزرگ
که در پای پیکان بود کعب گرگ.
نظامی (از آنندراج).
- کعب گرگ پیکان؛ استخوان شتالنگ گرگ که پیکان در پای خود بندند و به خاصیت آن از رفتن مانده نشوند. کعب گرگ. (غیاث اللغات).

کعب لنگری.

[کَ بِ لَ گَ] (اِخ) نام شخصی است که نهایت حریص در خوردن بود و طمع بسیار داشت (آنندراج) (غیاث اللغات).

کعب مامة.

[کَ بِ مَ] (اِخ) از صحابهء رسول اکرم بود و روزگار در نهایت زهد و سخا گذراند. صائم الدهر و قائم اللیل بود و همیشه بخاطر داشت اگر طاعت او بمیزان قبول سنجیده آید مژدهء آن بگوش خویش بشنود. روزی هنگام افطار که حرارت شدت و حدت داشت آب سردی که برای خود آماده کرده بود به سائلی داد و به نیت خویش فائز شد. (جهانگیری). آنچه مؤلف جهانگیری نوشته است خطاست کعب بن مامة الایادی، در عصر جاهلیت بوده است نه در عصر رسول (ص) و از اصحاب وی. در سخاوت بدو مثل زنند چون حاتم. گویند با قافله در فصل تابستان سفر میکرد کاروان راه گم کرد و چون آب آنان کم بود، برای هرکس بمقداری معین آب تخصیص دادند. کعب تا سه روز حصهء خود را به مردی از بنی نمر که همراه او بود بخشید و چون به آب رسیدند از تشنگی درگذشت و پدرش به قصیده ای رثا گفت :
گر کعب مامه آب نخورد و به تشنه داد
مشهورتر ز دجله شد آبشخور سخاش.
خاقانی.
رجوع به بلوغ الارب ج 1 ص81 شود.

کعبورة.

[کَ رَ] (ع اِ) هر چیز فراهم آمده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، کعابیر.

کعبة.

[کَ بَ] (ع اِ) طاس بازی نرد. ج، کعبات. || برواره. بالاخانه. غرفه. || هر خانهء چهارگوشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کعبات.

کعبة.

[کُ بَ] (ع اِمص) دوشیزگی دختر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعبة.

[کَ بَ] (اِخ) اسم بیت الله. در اصل به معنی مرتفع است چون بنای کعبه از زمین مرتفع و بلند است لهذا کعبه نام کردند یا مرتفع است از روی مراتب. (غیاث). قبله. (نصاب). بنیة. ذات الورع. حمساء. خانهء خدای. بیت الله. بیت الحرام. بیت عتیق. بیت العتیق. (یادداشت مؤلف). ناصرخسرو در سفرنامه وصف دقیقی از مکه و مسجد الحرام و کعبه و آداب حج دارد و مشاهدات خود را در سال 442 ه .ق. هرچه گویاتر بیان کرده است. وی پس از شرح شهر مکه و وصف مسجد حرام دربارهء کعبه نویسد: خانهء کعبه میان ساحت مسجد است مربع طولانی که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب و طولش سی ارش است(1) و عرضش شانزده و در خانه سوی مشرق است و چون در خانه روند رکن عراقی بر دست راست باشد و رکن حجرالاسود بر دست چپ و رکن مغربی جنوبی را رکن یمانی گویند و رکن شمالی مغربی را رکن شامی گویند و حجرالاسود در گوشهء دیوار به سنگی بزرگ اندر ترکیب کرده اند و در آنجا نشانده چنانکه چون مردی تمام قامت بایستد باسینهء او مقابل باشد و حجرالاسود به درازی بدستی و چهار انگشت باشد و به عرض هشت انگشت باشد و شکلش مدور است و از حجر الاسود تا در خانه چهار ارش است و آنجا را که میان حجر الاسود و در خانه است ملتزم گویند و در خانه از زمین به چهار ارش برتر است. چنانکه مردی تمام قامت بر زمین ایستاده برعتبه رسد و نردبان ساخته اند از چوب چنانکه بوقت حاجت در پیش در نهند تامردم برآن بر روند و در خانه روند و آن چنان است که بفراخی ده مرد بر پهلوی هم بدانجا بر توانند رفت و فرود آیند و زمین خانه بلند است بدین مقدار که گفته شد.
صفت در کعبه: دری است از چوب ساج به دو مصراع و بالای در شش ارش و نیم است و پهنای هر مصراعی یک گزو سه چهار یک چنانکه هر دو مصراع سه گزو نیم باشد و روی در فراز هم نبشته است و بر آن نقره کاری دایره ها و کتابتها نقاشی منبت کرده اند و کتابتهای بزر کرده و سیم سوخته دررانده و این آیت را تا آخر برآنجا نوشته «ان اول بیت وضع للناس للذی ببکة»(2) الاَیة. و دو حلقهء نقره گین بزرگ که از غزنین فرستاده اند بر دو مصراع در زده چنانکه دست هرکس که خواهد بدان نرسد و دو حلقهء دیگر نقره گین خردتر از آن هم بر دو مصراع در زده چنانکه دست هرکس خواهد بدان رسد و قفل بزرگ از نقره بر این دو حلقهء زیرین بگذرانیده که بستن در بدان باشد و تا آن قفل برنگیرند در گشوده نشود.
صفت اندرون کعبه: عرض دیوار یعنی ثخانتش شش شبر است و زمین خانه را فرش از رخام است همه سپید و در خانه سه خلوت کوچک است بر مثال دکانها یکی مقابل در و دو برجانب شمال و ستونها که در خانه است و در زیر سقف زده اند همه چوبین است چهار سو تراشیده از چوب ساج الا یک ستون مدور است و از جانب شمال تخته سنگی رخام سرخ است طولانی که فرش زمین است و می گویند که رسول علیه الصلوة و السلام بر آنجا نماز کرده است و هر که آن را شناسد جهد کند که نماز بر آنجا کند و دیوار خانه به همه تخته های رخام پوشیده است از ایوان و بر جانب غربی شش محراب است از نقره ساخته و به میخ بر دیوار دوخته هریکی به بالای مردی به تکلف بسیار از زر کاری و سواد سیم سوخته و چنان است که این محرابها از زمین بلندتر است و مقدار چهار ارش دیوار خانه از زمین برتر نهاده است و بالاتر از آن همه دیوار از رخام است تا سقف به نقارت و نقاشی کرده و اغلب به زر پوشیده هر چهار دیوار و در آن سه خلوت که صفت کرده شد که یکی در رکن عراقی است و یکی در رکن شامی و یکی در رکن یمانی در هر سو بیغوله دو تخته چوبین به مسمار نقره بر دیوارها دوخته اند و آن تخته ها از کشتی نوح علیه السلام است. هرتخته پنج گز طول و یک گز عرض دارد و در آن خلوت که قفای حجرالاسود است دیبای سرخ در کشیده اند و چون از در خانه در روند بر دست راست زاویهء خانه چهار سو کرده مقدار سه گز در سه گز و در آنجا درجه ای است که راه آن بام خانه است و دری نقره گین به یک طبقه بر آنجا نهاده و آن را باب الرحمة خوانند و قفل نقره گین بر او نهاده باشد و چون بر بام شدی دری دیگر است افکنده همچون در بامی هردو روی آن در نقره گرفته و بام خانه به چوب پوشیده است و همه پوشش را به دیبا در گرفته چنانکه چوب هیچ پیدا نیست و بر دیوار پیش خانه از بالای چوبها کتابه ای است زرین بر دیوار آن دوخته و نام سلطان مصر بر آنجا نوشته که مکه گرفته و از دست خلفای بنی عباس بیرون برده - و آن المعز لدین الله بوده است - و چهار تختهء نقره گین بزرگ دیگر است برابر یکدیگر هم بر دیوار خانه دوخته به مسمارهای نقره گین و بر هریک نام سلطانی از سلاطین مصر نوشته که هریک از ایشان بروزگار خود آن تخته ها فرستاده اند و اندر میان ستونها سه قندیل نقره ای آویخته است و پشت خانه به رخام یمانی پوشیده است که همچون بلور است و خانه را چهار روزن است به چهار گوشه و بر هر روزنی از آن تخته ای آبگینه نهاده که خانه بدان روشن است و باران فرو نیاید و ناودان خانه از جانب شمال است بر میانهء جای و طول ناودان سه گز است. و سرتاسر بزر نوشته است. و جامه ای که خانه بدان پوشیده بود سپید بود و بدو موضع طراز داشت. طرازی را یک گز عرض و میان هردو طراز ده گز به تقریب و زیر و بالا به همین قیاس. چنانکه بواسطهء دو طراز علوخانه به سه قسمت بود هریک به قیاس ده گز و بر چهار جانب جامه محرابهای رنگین بافته اند و نقش کرده و به زر رشته و پرداخته بر هر دیواری سه محراب یکی بزرگ بر میان و دو کوچک بر دو طرف چنانکه بر چهار دیوار دوازده محراب است... (سفرنامهء چ دبیرسیاقی صص94 - 98). یاقوت در قرن هفتم در معجم البلدان کعبه را از قول بشاری چنین توصیف می کند: کعبه در وسط مسجدالحرام قرار دارد و بشکل مربع است و در آن از زمین باندازهء قامتی بلندتر است و آن را دو لت می باشد که هر لتی از صفحات نقرهء آب طلا داده شده پوشیده شده است و بطرف مشرق قرار گرفته. طول مسجد الحرام سیصد و هفتاد ذراع و عرض آن 315 ذراع میباشد در حالی که طول کعبه 24 ذراع و یک وجب است و عرض آن 23 ذراع و یک وجب است. اندازهء دور حجر 25 ذراع و از آن طوف صد ذراع و هفت ذرع است بلندی آن بجانب آسمان 27 ذراع و حجر بطرف شام است و در آن «میزاب» می گردد و دیوارها و زمین آن از سنگ مرمر است و آن را حطیم می نامند. طواف در پشت آن قرار دارد. نمازگزاری بسوی آن جائز نیست. حجرالاسود بر رکن شرقی در مقابل باب است. قبهء زمزم مقابل باب است و طواف بین این دو قرار گرفته و در عقب این دو قبة الشراب است و در آن حوضی است. مقام ابراهیم در وسط بیتی است که در آن باب قرار دارد و آن به بیت نزدیکتر از زمزم می باشد و بر آن صندوق آهنی است که طول آن از قامت انسانی برتر است و آن از پارچه پوشیده شده. مقام در هر موسم حجی بطرف بیت رفع می شود و چون باز گردیده شد بر روی آن صندوق چوبی که دارای دری است قرار می گیرد. این در از ایام نماز باز می گردد و چون امام سلام داد آن را دست می کشد و سپس در آن را می بندد و در آن اثر پای ابراهیم می باشد و آن سیاه رنگ و بزرگتر از حجرالاسود است. طواف از رمل فرش شده و مسجد از سنگ ریزه و بر گرد صحن سه رواق می گردد که بر روی ستونهای مرمرین قرار دارد و این ستونها را مهدی از اسکندریه بر روی آب تا جده آورده است. یاقوت بعد از تاریخ کعبه و طرز ساختمان آن بوسیلهء ابراهیم و سختی هایی که بر کعبه گذشته است سخن می گوید. حمدالله مستوفی در قرن هشتم وصف کعبه در نزهة القلوب چنین آرد: مسجد حرام اندر میان شهر است و صحن از طواف گاه حجاج و خانهء کعبه بر میان آن صحن است و آنکه در جامع های بلاد بر میان صحن عمارتی سازند جهت مناسبت با مسجد حرام و کعبه باشد و مسجد حرام را چهار در است باب بنی شیبه برطرف عراقی است. و مایل شمال و باب صفا بر طرف شرقی است. در عهد رسول پنج سال پیش از مبعث قوم قریش خانهء کعبه را عمارت کردند به درختهایی که نجاشی پادشاه حبشه جهت کلیسای انطاکیه براه دریا به شام می فرستاد و حق تعالی آن کشتی را غرق کرد و آن چوبها را به جده انداخته و مکیان به اجازت او بردند و خانهء کعبه بدان مسقف گردانیدند و چهار قائمهء چوبین در زیر سقفش وضع کردند و حضرت رسول براه حکمی به دست مبارک خود بتراضی قریش حجرالاسود را بیرون خانهء کعبه در رکن عراقی نشاند بر بلندی کم از قامتی تا دست در آن توان مالید و آن رکن مایل شرقی است و مقام ابراهیم و زمزم نزدیک اوست و رکنی که مایل شمالی است رکن شامی گویند و رکنی که مایل غربی است رکن حبش گویند و آنکه جنوبی است رکن یمانی گویند و دری یک مصراعی بر در خانهء کعبه نشاندند و رویش را در نقره گرفتند از آهوان نقره که در چاه زمزم یافته بودند. در عهد عبدالله بن زبیر چون بنی امیه دیوار کعبه را بسنگ منجنیق خراب کرده بودند و او آن را عمارت کرد و خانه را بزرگتر و دو در گردانید و حجرالاسود در اندرون خانهء کعبه در دیوار نشاند و گفت که چون رسول فرمود که حجرالاسود از خانهء کعبه است باید که در اندرون کعبه باشد. بعد از او حجاج بن یوسف ثقفی وضع عمارت او باطل کرد و حجرالاسود را بیرون آورد چنانکه رسول کرده بود بر رکن شمالی که عراقی گویند نشاند و خانه با قدر اول برد و یک در ساخت و طول آن خانه بیست و چهارگز و بدستی در عرض بیست و سه گز و بدستی است و مساحتش پانصد و هفتاد و پنج گز باشد و مساحت اندرون خانهء کعبه چهارصد و چهل و چهار گز است و علو آن خانه بر بیرون بیست و هفت گز است. و بامش بقلعی اندوده و ناودان سیمین دارد بطرف راست و در چپ خانهء زمزم است و اول کسی که آن خانه را جامه پوشانید تبع یمن، اسعد، ابوکرب حمیری بود و او معاصر بهرام گور و قصی پنجم پدر حضرت رسول بوده است. (نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 5 - 6). کعبه در قرن سیزدهم هجری بدین شرح وصف شده است: مسجدالحرام در وسط شهرمکه واقع است که بخاطر فضیلت همان مسجد این شهر به ام القری شهرت یافته است و خانهء معروف کعبه که بنا بگفتهء مورخین اسلامی حضرت ابراهیم آن را بنا کرده در مسجد الحرام واقع است و خلفای اسلامی و پادشاهان هریک که بر آنجا دست یافته اند از زمان حضرت محمد تاکنون در زیبایی و تزیین مسجدالحرام کوشیده اند بطوری که از وضع سابق و تزیینات قدیمی آن چیزی اکنون بجای نمانده است. مسجد الحرام صحن وسیع و با شکوهی دارد در اطراف آن طاقنماهائی روی ستونهائی بلند زده شده است و وسط آن ستونها گنبدهای کوچک بسیار دیده میشود و در گوشه های مسجد مناره ها بنا شده است. بسیاری از مساجد دیگر که در شهرهای اسلامی و بخصوص سوریه ساخته اند از روی نقشهء ساختمان مسجد الحرام بنا شده است. خانهء کعبه عبادتگاه مسلمانان در وسط صحن واقع شده و آن عبارت است از یک بنای سنگین بشکل مکعب که ارتفاع آن 40 پا و طولش 18 پا و عرض آن 14 پا می باشد. و جز یک در که باندازهء 7 پا از زمین بلند است در دیگری ندارد و برای رفتن بداخل آن از نردبان متحرکی که در ایام حج در آنجا نصب می کنند استفاده میشود و داخل کعبه از سنگهای مرمر فرش شده و قندیلهای زرین بسیار در اطراف آن آویزان و اطراف آن را با کتیبه های قیمتی تزیین کرده اند. تزیینات داخلی کعبه و اشیاء قیمتی آن همیشه مورد گفتگو بوده است و مسافران بسیار از آن ذکر کرده اند. در قسمت بیرون خانه کعبه در یک قطعه از دیوارهای خارجی آن حجرالاسود سنگ معروف بکار رفته این سنگ چنانچه مسلمانان گویند، فرشتگان آن را از بهشت آورده اند تا ابراهیم هنگام بنای خانه پای خود را روی آن نهد قطرش از مساحت هفت قیراط زیادتر نیست و ما چیز مقدسی سراغ نداریم که زمانی دراز مورد احترم و تعظیم مردم باشد همانند حجرالاسود که از قرنها پیش از اسلام تاکنون مورد احترام و تکریم مردم است. خانهء کعبه را در هر سال با روپوش سیاهی می پوشانند که همه سمت آن جز جای حجرالاسود و چند قدم از زمین بقیهء آن را پوشیده است و چون موسم حج شد در قسمت بالای پردهء کعبه نواری کمربندی میدوزند که آیات قرآنی روی آن زردوزی شده است. در صحن مسجد الحرام یک ساختمان چهار گوش است که بر روی چشمهء آبی که در آنجا است بنا شده و آن چشمه را چنانکه گویند هنگامی که هاجر تشنگی فرزندش اسماعیل را دید و سراسیمه در آن دره برای پیدا کردن آب به این سو و آن سو میدوید و برای اینکه جان دادن بچهء خود را از شدت تشنگی نبیند رو از او گردانده بود، فرشته ای در آن بیابان ظاهر ساخت و بدینوسیله آن دو را از تشنگی نجات داد. (تلخیص از ترجمه تمدن اسلام و عرب تألیف گوستاو لوبون ترجمهء فخر داعی ص41 و 42) : یا ایهاالدین آمنو لاتقتلوا الصید و انتم حرم و من قتله منکم متعمداً فجزاء مثل ماقتل من النعم یحکم به ذواعدل منکم هدیاً بالغ الکعبة او کفارة طعام مساکین او عدل ذلک صیاماً لیذوق و بال امره... (قرآن 5/95). جعل الله الکعبة البیت الحرام قیاماً للناس و الشهر الحرام و الهدی و القلائد ذلک لتعلموا ان الله یعلم ما فی السموات و ما فی الارض وان الله بکل شی ء علیم. (قرآن 5/97).
کعبه را می که خواست کرد خراب
سورة الفیل را بده تفصیل.ناصرخسرو.
پریر قبلهء احرار زاولستان بود
چنانکه کعبه ست امروز اهل ایمان را.
ناصرخسرو.
چو کار کعبهء ملک جهان بدان آمد
که باد غفلت بربود ازو همی استار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص369).
در راه خدا دو کعبه آمد منزل
یک کعبهء صورت است و یک کعبهء دل
تا بتوانی عمارت دلها کن
بهتر ز هزار کعبه باشد یک دل.
خواجه عبدالله انصاری.
گفت نی گفتمش چو گشتی باز
مانده از هجر کعبه دل بدو نیم.ناصرخسرو.
گر دو شود قبله مان نی عجبی بس از آنک
او به شماخی نهاد کعبهء دیگر بنا.خاقانی.
نزد من کعبهء کعبه است خراسان که ز شوق
کعبه را محرم گردان به خراسان یابم.
خاقانی.
راهی است ورا به کعبهء مجد
بی زحمت ناقه و بیابان.خاقانی.
آنم که با دو کعبه مرا حق خدمت است
آری بر این دو کعبه توان جان نثار کرد.
خاقانی.
رود کعبه در جامهء سبز عیدی
مگر بزم خاقان ایران نماید.خاقانی.
بدست آز مده دل که بهر فرش کنشت
ز بام کعبه ندزدند مکیان دیبا.خاقانی.
کامروز حلقهء در کعبه ست آسمان
حلقه زنان خانهء معمور چاکرش.خاقانی.
درگاه او را مقصد آمال و امانی و کعبهء مطالب و مبانی ساخته بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
آنکه اساس تو برین گل نهاد
کعبهء جان در حرم دل نهاد.نظامی.
تا روی تو قبلهء نظر کردم
از کوی تو کعبهء دگر کردم.عطار.
سعدی ره کعبهء رضا گیر
ای مرد خدا ره خدا گیر.سعدی.
آرزومند کعبه را شرطست
که تحمل کند نشیب و فراز.سعدی.
بر در کعبه سائلی دیدم
که همی گفت و میگرستی خوش.سعدی.
جامهء کعبه را که می بوسند
او نه از کرم پیله نامی شد.سعدی.
ساربانا جمال کعبه کجاست
که بمردیم در بیابانش.سعدی.
عاکفان کعبهء جلالش به تقصیر عبادت معترف. (گلستان سعدی).
ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی
کاین ره که تو میروی به ترکستان است.
سعدی.
روی من در تست آمد شد به سوی دیگران
من درون کعبه ام هرسو که رو آرم رواست.
سلمان ساوجی.
با خامه کی توانم وصف تو قطع کرد
کعبه کجا و رهروی نی سوارها.
واعظ قزوینی.
کعبه و دیر هردو در کار است
آسیا را دو سنگ می باید.سراج قمری.
- کعبهء آمال؛ قبلهء آرزوها. امیدگاه انسانی.
- کعبهء جان؛ کنایه از مراد و مقصد جان. (آنندراج).
- کعبهء جهان گرد؛ کنایه از آفتاب و خورشید است. (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- کعبهء رهرو؛ کنایه از آفتاب جهانگرد است. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).
- کعبهء محرم نشان؛ کنایه از خورشید جهانگرد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- کعبهء مقصود؛ کعبهء منظور. کعبه که مقصد راهرو است. کعبهء مورد نظر طالب :
یارب این کعبهء مقصود تماشاگه کیست
که مغیلان طریقش گل و نسرین من است.
حافظ.
رجوع به حج و مسجد الحرام شود.
-امثال: چو کفر از کعبه برخیزد کجا ماند مسلمانی.
(از مجموعهء امثال هند).
|| صوفیان مقام وصلت را کعبه گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نبی علیه السلام در تداول فرقهء سبعیه. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - ظاهراً سی ارش درست نباشد زیرا در مآخذ دیگر تفاوت طول و عرض خانه یک ذراع یا دو پا آمده است.
(2) - قرآن 3/96.

کعبه بان.

[کَ بَ / بِ] (ص مرکب) حافظ کعبه. سادن. (یادداشت مؤلف) :
بر در کعبه شاید ار شعرم
خادم کعبه بان درآویزد.خاقانی.

کعبه پرست.

[کَ بَ / بِ پَ رَ] (نف مرکب) پرستندهء کعبه. کعبه ستا. آنکه کعبه را پرستد :
به منی و عرفاتم ز خدا درخواهید
که هم از کعبه پرستان خدائید همه.خاقانی.

کعبه پرستی.

[کَ بَ / بِ پَ رَ] (حامص مرکب) پرستش کعبه. کعبه ستایی. عمل کعبه پرست :
چون از نیازت بوی نه کعبه پرستی روی نه
چون آبت اندر جوی نه پل کردن آسان آیدت.
خاقانی.
مسلمانی اگر کعبه پرستی ست
پرستاران بت را طعنه از چیست.
شیخ محمود شبستری.

کعبه جو.

[کَ بَ / بِ] (نف مرکب) جویندهء کعبه. طالب کعبه. زائر کعبه :
مرد بود کعبه جو طفل بود کعب باز
چون تو شدی مرد دین روی ز کعبه متاب.
خاقانی.

کعبه رو.

[کَ بَ / بِ رَ / رُو] (نف مرکب)آنکه به کعبه رود. آنکه قصد کعبه کند. زائر کعبه :
کعبه روی عزم ره آغاز کرد
قاعدهء کعبه روان ساز کرد.نظامی.
نالان به سر کوی تو آئیم که ذوقی است
در قافلهء کعبه روان بانگ جرس را.
کمال خجندی (از آنندراج).

کعبهء زردشت.

[کَ بَ / بِ یِ زَ دُ] (اِخ)نام یکی از آثار باستانی است واقع در نقش رستم به هفت هزارگزی شمال تخت جمشید. (یادداشت مؤلف). در آثار عجم فرصت الدولهء شیرازی این نقطه چنین وصف شده است: دورتر از کوه نقش رستم محاذی و روبروی دخمهء دوم در صحرا بنائی است که مردم آن را کعبهء زردشت مینامند و فاصلهء آن بنا تا کوه مذکور پنجاه قدم است تقریباً و بنای مذکور مربع است. عرض هر ضلعی از آن چهارده ذرع است و ارتفاعش بنابر مساحتی که نمودم نه ذرع است، اما قدری از آن بقعه اکنون زیر خاک رفته و معلوم است که از نه ذرع بیش ارتفاع داشته. بالجمله تمام آن بنا از سنگ سفید است مگر طاقچه هایی از طرف بیرون دارد که آنها از سنگ سیاهند و آن طاقچه ها هریک از یک پارچه سنگ است که بکار برده شده و بجای ملاط در جوف و فاصلهء سنگهای عمارت سرب کار کرده اند و در بدنهء آن به هر چهار سمت فاصله به فاصله به شکل مستطیل سنگ را بمقدار یک انگشت گود نموده و لرد برده اند و این فقط بجهت کارنمائی و بروز کمال است و در یک طرف آن بقعه که بجانب کوه است دری است بالاتر از زمین به ارتفاع سه ذرع پای بردوش شخصی نهاده بالا رفته داخل اندرون آن بنا شدم اطاقی است ساده سطح زمین اطاق مساوی است با آستانهء آن در. معلوم نیست که زیر آن سطح که سه ذرع بالاتر از زمین است آیا مصمت و پر است یا اینکه مجوف و خالی. احتمال می دهم که در آن زیر مقبره باشد و کسی را آنجا بدخمه نهاده باشند. در بعضی از کتب تواریخ نوشته اند که کعبهء زردشت را گشتاسب به اشارت زردشت بنا نهاد العلم عندالله و در بعضی تواریخ مرقوم داشته اند که احکام دین زرتشت را به روی پوستهای گاو که دباغی نموده نگاشته بودند و در آن بنای مذکور نهاده مردمانی پاک اعتقاد را به محافظت آنها گماشته و اشخاص متدین در مقام ضرورت بدانجا رفته اکتساب آن احکام را می نمودند. (از آثار عجم فرصت الدوله ص216 و 217). بنائی است برج مانند از دورهء هخامنشی در نقش رستم. این بنا ساختمان سنگی مکعب شکلی است. فاصلهء آن تا کوه 46گز و برابر آرامگاه چهارمی که متعلق به داریوش دوم است بنا گردیده. بلندی آن در حدود 12گز و از 19 ردیف سنگهای سفید تشکیل می یابد در سه بدنهء شمالی، خاوری و جنوبی آن سه کتیبه به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی وجود دارد. پرفسور زاره معتقد بود که بنای مزبور آتشکده بوده و درفشهای شاهنشاهی را در آنجا حفظ می کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین).

کعبه ستای.

[کَ بَ / بِ سِ] (نف مرکب)ستایندهء کعبه. آنکه کعبه را ستاید. کعبه پرست :
گر محرم عیدند همه کعبه ستایان
تو محرم می باش و مکن کعبه ستایی.
خاقانی.

کعبه ستایی.

[کَ بَ / بِ سِ] (حامص مرکب) عمل کعبه ستای. کعبه پرستی :
گر محرم عیدند همه کعبه ستایان
تو محرم می باش و مکن کعبه ستایی.خاقانی.
رجوع به کعبه ستای شود.

کعبه شناس.

[کَ بَ یا بِ شِ] (نف مرکب)شناسندهء کعبه. آنکه کعبه شناسد. عارف به کعبه :
خاطر خاقانی از آن کعبه شناس شد که او
در حرم خدایگان کرده بجان مجاوری.
خاقانی.

کعبه شناسی.

[کَ بَ / بِ شِ] (حامص مرکب) عمل کعبه شناس. معرفت به کعبه. (یادداشت مؤلف).

کعبه نشین.

[کَ بَ / بِ نِ] (نف مرکب)نشینندهء کعبه. آنکه در کعبه نشیند. مجاور کعبه :
هم خدمت این حلقه بگوشان ختن به
از طاعت آن کعبه نشینان ریائی.خاقانی.
تا کی برغم کعبه نشینان عروس وار
چون کعبه سر ز شقهء دیبا برآورم.خاقانی.

کعبه وار.

[کَ بَ / بِ] (ص مرکب، ق مرکب) مانند کعبه. شبیه کعبه :
کعبه وارم مقتدای سبزپوشان فلک
کز وطای عیسی آید شقهء دیبای من.
خاقانی.

کعبه ویران کن.

[کَ بَ / بِ کُ] (نف مرکب) ویران کننده کعبه. آنکه کعبه را خراب کند. خطابی ناسزاگونه کسی را که شقاوت او را بیان کردن خواهند :
زهی کعبه ویران کن دیرساز
تو ز اصحاب فیلی نه ز اصحاب غار.
خاقانی.

کعبی.

[کَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به کعب بن ربیعة بن عامر. (از انساب سمعانی).

کعبی.

[کَ بی ی] (اِخ) احمدبن عبیدالله بلخی کعبی مکنی به ابوالقاسم از معتزلیان بغداد بود و شاگرد خیاط معتزلی که بسال 319 ه .ق. درگذشت. او راست: اوائل الادلة فی اصول الدین. تجریدالجدل. تهذیب فی الجدل. (یادداشت مؤلف). کعبی دربارهء «مباح» نظری دارد که مورد بحث و رد علمای اصول است. او می گوید: فعل مباح وجود ندارد. چه ترک حرام که واجب است محقق نمیشود مگر در فعل مباح و بعبارت دیگر فعل مباح لازم ترک واجب است و از آنجا که ملزوم و لازم نمی توانند احکام مختلف داشته باشند بناچار فعل مباح نمی تواند حکمی برخلاف ترک حرام که واجب است داشته باشد و بالنتیجه نمی تواند موجود باشد و بنابراین اباحه از تحت حکم خارج است. البته این نظر مورد توجه واقع نشده است و در اکثر کتب اصول این رأی مورد نقض واقع گردیده است. رجوع به ضحی الاسلام ج3 ص33 و خاندان نوبختی و تاریخ الخلفاء ص256 و بیان الادیان ذیل کعبیه و معالم الاصول ص68 چ عبدالرحیم شود.

کعبین.

[کَ بَ] (ع اِ) تثنیهء کعب. دو کعب. (یادداشت مؤلف). کعبتین.

کعبیة.

[کَ بی یَ] (اِخ) نام یکی از فرق هفتگانه معتزله است که اصحاب ابوالقاسم بن محمد کعبی اند. این گروه گفته اند که افعال حق تعالی بغیر ارادت او واقع میگردد و هر وقت که گویند «انه تعالی مرید لافعاله» منظور آن است که «انه خالق لافعاله» و چون گویند «انه مرید لافعال غیره» مقصود آن است که «انه آمر بافعال غیره و لایری نفسه و لاغیره الا به معنی انه یعلمه» این قول شبیه به آن چیزی است که خیاطیه بر آنند. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تعریفات جرجانی شود.

کعت.

[کَ] (ع ص) مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعتان.

[کِ] (ع اِ) جِ کُعَیت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کعیت شود.

کعتر.

[کُ تُ] (ع اِ) مرغی شبیه به گنجشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعترة.

[کَ تَ رَ] (ع مص) خمان رفتن چون مستان، منه کعتر فی مشیه کعترة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت دویدن. || شتاب کردن در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعتة.

[کَ تَ] (ع ص) مؤنث کعت. زن کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کعتة.

[کُ تَ] (ع اِ) سرپوش شیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعثب.

[کَ ثَ] (ع ص) شرم آگنده گوشت و سطبر. || زن سطبرشرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کعثبة.

[کَ ثَ بَ] (ع مص) مجتمع گردیدن و گرد گشتن جوال. (منتهی الارب). کعثبت الغرارة؛ ای مجتمع گردید و گرد گشت آن جوال.

کعد.

[کَ] (ع اِ) جوال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کعدب.

[کَ دَ] (ع ص) فرومایه. بی مروت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پست. خسیس. (یادداشت مؤلف).

کعدب.

[کُ دُ] (ع اِ) جِ کُعدُبَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعدبة.

[کَ دَ بَ] (ع ص) مؤنث کعدب. فرومایه. پست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کعدبة.

[کُ دُ بَ] (ع اِ) غوزهء آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کُعدُب.

کعدل.

[کِ دَ] (ع اِ) کوبین. سلهء روغن. زنبیل روغن. چپین. (دهار). ج، کعادل. (این لغت در مآخذ دیگر نیست و در برهان ذیل کوبین، معدل آمده است و آنهم در لغتها دیده نشد).

کعدة.

[کَ دَ] (ع اِ) سرپوش شیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعر.

[کَ] (ع مص) پرشکم گردیدن کودک از بسیارخواری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعر.

[کُ] (ع اِ) یک نوع خاربنی است فروهشته برگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعر.

[کَ عَ] (ع مص) پرشکم گردیدن و فربه گشتن کودک. || گره بستن پیه در کوهان شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعر.

[کَ عِ] (ع ص) کودک پرشکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کعرة.

[کَ رَ] (ع اِ) گره گوشت. || گره اندام پیه ناک همچو نمد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کعز.

[کَ] (ع مص) به انگشتان فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کعس.

[کَ] (ع اِ) استخوان انگشت دست و پا. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). ج، کعاس. || استخوان پیوند میانی از سه پیوند انگشتان. ج، کعاس. || هریک از استخوان دست و پای. ج، کعاس. || استخوان دست و پای گوسفند و گاو. (منتهی الارب) (از تاج العروس). ج، کعاس.

کعسبة.

[کَ سَ بَ] (ع مص) دویدن. || گریختن. || شتابان رفتن. || آهسته دویدن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). || برفتار مستان رفتن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعسم.

[کَ سَ] (ع اِ) گورخر. (منتهی الارب) (از تاج العروس). ج، کَعاسِم. رجوع به کعاسم شود.

کعسمة.

[کَ سَ مَ] (ع مص) گریزان پشت دادن. (از منتهی الارب).

کعسوم.

[کُ] (ع اِ) خر اهلی. (از منتهی الارب) (از لسان العرب). ج، کعاسیم.

کعص.

[کَ] (ع مص) خوردن و بسیار خوردن و آشامیدن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). لغتی است در کأصه. رجوع به کأصه شود.

کعطل.

[کَ طَ] (ع ص) دراز کشنده و دست یازنده. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب) (از تاج العروس).
- اسد کعطل؛ شیر یازنده. (منتهی الارب).

کعطل.

[کَ طَ] (ع مص) بازداشتن کسی را از اراده اش. (از تاج العروس) (از تاج المصادر بیهقی).

کعطلة.

[کَ طَ لَ] (ع مص) سخت دویدن. || آهسته دویدن. از اضداد است. || دراز کشیدن و دست یازیدن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعظل.

[کَ ظَ] (ع ص) یازنده و دست دراز کشنده. کعطل. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).
- اسد کعظل، اسد کعطل؛ شیر یازنده و دراز کشنده اندام و چنگال اندازنده. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کعطل و ترکیبات آن شود.

کعظلة.

[کَ ظَ لَ] (ع مص) کعطلة. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). رجوع به کعطلة شود.

کعک.

[کَ] (معرب، اِ) کاک (این کلمه معرب کاک است). نان خشک که از آرد خشکه بی شیر و روغن پخته شود. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). فرنیه. نان خشک. بقسمات. بقسماط. بشماط. خبز رومی. (یادداشت مؤلف). کلیچه. (نصاب) : بابک افشین را از حصار، خروارها ماست و روغن گاو و خیار بادرنگ بفرستاد و او را رسولان فرستاد و گفت افشین را بگوئید که شما بمهمان من آمدید و از ده روز باز براهها اندر رنجه باشید و دانم که جز کعک و پست چیزی دیگر نخوردید. (ترجمهء طبری بلعمی). زاد حاج کعک و زیت و خرما و پست باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

کعکبة.

[کُ کُبْ بَ] (ع اِ) حلقه بستهء مویهای بافته شده به اینکه همهء مویهای سر را در چهار توک ببافند و یکی را در دیگری درآرند. (از منتهی الارب) || نوعی از شانه. (از منتهی الارب).

کعکبیة.

[کُ کُ بی یَ] (ع اِ) قسمی از شانه. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس).

کعکع.

[کُ کُ] (ع ص) سست. بددل. جبان. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعکعة.

[کَ کَ عَ] (ع مص) بند کردن. حبس نمودن. (از منتهی الارب).

کعکی.

[کَ کی ی] (ص نسبی) کاک فروش. کعک فروش. (مهذب الاسماء).

کعل.

[کَ] (ع اِ) گوه. (منتهی الارب) (از تاج العرس). || سرگین هر حیوان بعد از تغوط و انداختن غائط. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). || آنچه از چرک و ریم که به خایهء تکه چسبیده باشد. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). || (ص) مرد پستک سیاه فام. (منتهی الارب) (از تاج العروس). کُعَل. || شبان ناکس و فرومایه. (منتهی الارب). || خرمای بهم چسفیده. || مالدار زفت و بخیل. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعل.

[کُ عَ] (ع ص) مرد کوتاه سیاهفام. کَعل. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب).

کعم.

[کَ] (ع مص) بستن پتفوز شتر را تا نگزد و نخورد. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). || ترسیدن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). منه کعم فلانا الخوف فلایرجع. || بستن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). کعمت الوعاء؛ بستم سر خنور را. || بوسه دادن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). منه: کعم المرأة؛ بوسه داد آن زن را. || آب دهان کس را به دهان خود گرفتن در وقت بوسیدن، منه: کعم المرأة. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعم.

[کِ] (ع اِ) سلاحدان. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). ج، کعام. || هرآنچه در وی چیز نهند. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). ج، کعام.

کعنب.

[کَ نَ] (ع ص) پست بالا. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). || آنکه در سرش کعانب یعنی گره باشد. منه: رجل کعنب. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). || (اِ) شیر بیشه. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از لسان العرب). ج، کعانب.

کعند.

[کَ عَ] (ع اِ) ماهی خرد. (بحر الجواهر).

کعنکع.

[کَ عَ کَ] (ع اِ) غول نر. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعو.

[کَعْوْ] (ع مص) بددل شدن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعوب.

[کُ] (ع اِ) جِ کعب. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کعب شود.
- کعوب الرمح؛ گره ها و بندهای نیزه. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعوب.

[کُ] (ع مص) کعابة. کعوبة. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کعابة شود.

کعوب التبن.

[کُ بُتْ تِ] (ع اِ مرکب)رجوع به گره شود. (یادداشت مؤلف).

کعوبة.

[کُ بَ] (ع مص) کعابة. کعوب. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کعابة شود.

کعورة.

[کَ وَ رَ] (ع ص) بزرگ بینی. (از منتهی الاب) (از تاج العروس).

کعوع.

[کُ] (ع مص) بددل شدن. سست شدن. (از منتهی الارب).

کعوم.

[کُ] (ع مص) کَعم. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کعم شود.

کعیت.

[کُ عَ] (ع اِ) هزاردستان. بلبل. عندلیب. هزار. (بحر الجواهر) (دهار) (از منتهی الارب). ج، کِعتان.

کعیص.

[کَ] (ع اِ) بانگ موش. || بانگ چوزه. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

کعیظ.

[کَ] (ع ص) کوتاه بالای آگنده گوشت. (از منتهی الارب). منه: رجل کعیظ؛ مرد کوتاه بالای آگنده گوشت.

کعیم.

[کَ] (ع ص) پتفوزبسته. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). منه: جمل کعیم؛ ای شتر پتفوزبسته.

کغ.

[کَ] (اِ) میوهء نارس در تداول مردم گناباد. (یادداشت لغت نامه).

کغ.

[کِ] (اِ) ریم چشم بود یعنی آبی سفید که بر کنار چشم خشک شود و آن را به تازی رمص خوانند. کیغ. (یادداشت مؤلف). رجوع به کیغ شود.

کغاله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) تفاله و بزوری که روغن آنها را گرفته باشند. (ناظم الاطباء).

کف.

[کَ] (اِ) سیاهی بود که مشاطگان بر ابروی زنان کنند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص248). چیزی باشد که مشاطگان بر ابروی عروس مالند. (برهان). سیاهی که مشاطگان بر ابروی زنان مالند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ اوبهی). کحل. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص263)(1) :
کف بنشاند و غازه کند و وسمه کشد
آبگینه زند آنجا که درشتی خار است.
مجیر غیاثی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص248).
همان اژدها کان ز کوه کشف
برون آمد و کرد گیتی چو کف.
اسدی (از فرهنگ رشیدی)(2).
(1) - «قفدان» معرب و مرکب از کف + دان (پساوند ظرفیت) است. (از حاشیهء ص263 المعرب جوالیقی). و رجوع به قفدان شود.
(2) - این بیت در شاهنامه چ بروخیم ج1 ص194 آمده و ولف کف را در این مورد پنجهء دست معنی کرده است که در این صورت «کرد گیتی چو کف» یعنی گیتی را هموار کرد.

کف.

[کَ] (اِ)(1) چیزی غلیظ که بر روی آب می نشیند و از جوش و غلیان دیگ بهم می رسد و آن را به عربی رغوه می گویند. (برهان). آنچه از جوشش دیگ بر روی آب یا گوشت و امثال آن نشیند یا بر دهان شتر و روی آب جمع شود و آن را کفک به اضافهء کاف دیگر نیز گفته اند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). چیزی سفید و غلیظ که بر روی آب می نشیند و از جوش و غلیان آب بهم می رسد و از استعمال صابون و جز آن نیز پدید می آید. (ناظم الاطباء). یکی از اشکال انحلال هوا(2) در مایعاتی که گرم یا تکان داده می شوند ایجاد می گردد مانند کف حاصل از حل صابون در آب که به نام کف صابون خوانده می شود و سرجوش و کف حاصل از جوشاندن برخی مواد که در سطح مایع جمع می شوند. (فرهنگ فارسی معین). کفک. زبد. طفاحه. قسمتی پر هواتر و سفیدرنگ از مایعی که بر روی آن ایستد. (یادداشت مؤلف) :
می زرد کف بر سرش تاخته
چو روی از بر زر بگداخته.اسدی.
کف و تیرگی هرچه زان آب خاست
ز می گشت اینک که در زیر ماست.اسدی.
اگر گوید کف چیست؟ گوییم آب است با هوا آمیخته. (جامع الحکمتین ص95).
جاهل نرسد در سخن ژرف تو آری
کف بر سر بحر آید پیدا نه به پایاب.خاقانی.
کف چرخ زنان بر می، می رقص کنان در دل
دل خارکنان از رخ گلزار نمود اینک.
خاقانی.
در کف بحر کفت غرقه شود هفت بحر
اینک جیحون گواست شرح دهد با بحار.
خاقانی.
گردش کف را چو دیدی مختصر
حیرتت باید به دریا درنگر
آنک کف را دید سرگویان بود
و آنکه دریا دید او حیران بود.مولوی.
- کف آبگینه؛ آبی باشد که مانند کف بر روی آبگینه پیدا شود بهنگام گداختن و بعضی گویند ریم آبگینه است. سفیدی چشم را زایل کند و آن را به عربی زبدالقواریر و ماءالزجاج خوانند و به یونانی مسحوقونیا گویند. (برهان) (از آنندراج). و رجوع به زبدالقواریر شود.
- کف افگن؛ کف کن. (از یادداشت مؤلف). کف انداز. کف بر دهان آورنده. کف از دهان بیرون ریزنده. و آن نشانهء مستی و نشاط و نیرومندی است و غالباً وصف هیون یا مردان دلیر آید و گاه دریا :
هیونان کف افگن بادپای
بجستند برسان آتش ز جای.فردوسی.
شتر خواست از ساربان سه هزار
هیونان کف افگن و پایدار.فردوسی.
تن بی سران و سر بی تنان
سواران چو پیلان کف افگنان.فردوسی.
- کف انداختن؛ کف آوردن. کف بدهان آوردن. کف بر لب آوردن. کنایه از خشمگین شدن :
همان سام نیرم برآرد خروش
کف اندازد و بر من آید بجوش.فردوسی.
و رجوع به کف بر لب آوردن در همین ترکیبات و کف افکندن شود.
- کف برآوردن؛ کف انداختن: ازباد؛ کف برآوردن. (تاج المصادر بیهقی).
- کف بر لب؛ که کف بر لب دارد. کنایه از دیوانه و خشمگین :
دجله را امسال رفتاری عجب مستانه است
پای در زنجیر و کف بر لب مگر دیوانه است(3).
- کف بر لب (به لب) آوردن؛ چون مصروعان و مستان رطوبتی چون کف شیر به پیرامون دهان آوردن. (یادداشت مؤلف). و آن کنایه از خشم و غضب باشد :
تهمتن به لبها برآورد کف
تو گفتی که بستد ز خورشید تف.فردوسی.
به یک سو گرای از میان دوصف
چه داری چنین بر لب آورده کف.فردوسی.
همی گشت بر لب برآورده کف
همی تاخت از قلب تا پیش صف.فردوسی.
چو برق تیز هر یک تیغ در دست
کف آورده به لب چون اشتر مست.نظامی.
- کف به دهان آوردن؛ کف انداختن و آن کنایه از خشم باشد :
بینی که لب دجله چون کف به دهان آرد
گویی ز تف آهش لب آبله زد چندان.
خاقانی.
- کف زن؛ کف زنه. مرغات. کفگیر. (یادداشت مؤلف).
- کف زنه؛ کف زن. (یادداشت مؤلف).
- کف شیشه؛ زبدالقواریر. مسحوقونیا. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به کف آبگینه در همین ترکیبات شود.
- کف کردن؛ کف برآوردن: دهانش کف کرده است. (از یادداشت مؤلف).
- کف کردن دهان؛ کف انداختن.
- || آب حسرت آمدن به دهان. (آنندراج).
- کف کردن شاش کسی؛ در تداول، به حد بلوغ رسیدن او. (از یادداشت مؤلف).
- کف گرفتن؛ کفک یا کف مطبوخی را هنگام جوشیدن گرفتن. (از یادداشت مؤلف).
- امثال: کف بر سر بحر آید و دردانه به پایاب.
(جاهل نرسد در سخن ژرف تو، آری...)
خاقانی (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
|| قسمتی از چربی غیرمتراکم گوسفند و دیگر حیوانات که در طبخ غذا به کار نیاید و معمولاً آن را دور اندازند، و بعلت سبکی و شباهت با کف صابون این نام را بدو دهند و در تداول افراد درشت اندام و ناتوان را نیز به کف موصوف سازند چنانکه گویند فلانی کف است، یعنی عضلاتی ستبر و نیرویی در بدن ندارد و چون درمورد چهارپایان بکار برند بدین معنی است که در حیوان آماس گونه ای است و گوشتی در بدن ندارد و اگر دارد مطلوب نیست و بیشتر اندام آن از چربیهای غیرمتراکم تشکیل یافته و ارزشی ندارد.
(1) - در اوستا kafa (کف)، در سانسکریت kapha(بلغم)، در پهلوی kaf، در کردی kaf(از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
.
(فرانسوی)
(2) - Ecume (3) - گویند مصراع اول بیت را سلمان ساوجی و مصراع دوم آن را عبید زاکانی یا ناصر بخارایی گفته است.

کف.

[کَف ف / کَ] (ع اِ)(1) پنجه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن) (مهذب الاسماء) (زمخشری) (غیاث). دست، یا دست تا بند دست، گویند «مد الیه کفَّهُ لیسأله» یا راحت با انگشتان.گویند از آن بابت کف گفته اند که تن را از آزار نگه می دارد. (از اقرب الموارد). دست را می گویند یا کف تا بند دست است که پنجه بی انگشت که راحت باشد. (از شرح قاموس). آن جزء از دست که چیزی را می گیرند و رها می کنند. (ناظم الاطباء). پنجهء آدمی که انگشتان بدان پیوسته اند و فارسیان بتخفیف استعمال کنند و بمعنی دست مجاز است. (آنندراج). سطح داخلی دست یا پا که مقعرگونه و قرینهء پشت دست و پاست. (فرهنگ فارسی معین). سطح انسی دست از زیر انگشتان تا زیر مچ پیوندگاه ساعد با دست. طرف زیرین پنجهء دست و پا. قسمتی از دست و پای از زیر مچ تا نوک انگشتان. دست. چنگ. هبک. (یادداشت مؤلف). ج، اَکُفّ، کُفوف، کُفّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
شکفت لاله، تو زیغال بشکفان که همی
ز پیش لاله به کف بر نهاده به زیغال.
رودکی.
چنانکه چشمه پدید آورد کمانه زسنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.دقیقی.
آنکو ز سنگ خارا آهن برون کشد
نسکی ز کف او نتواند برون کشید.منجیک.
درآمد یکی خاد چنگال تیز
ربود از کفش گوشت و برد و گریز.
خجسته (از فرهنگ اسدی ص 104).
به ابر رحمت ماند همیشه کف امیر
چگونه ابر کجا توتکیش باران است.عماره.
به تن زنده پیل و به جان جبرئیل
به کف ابر بهمن به دل رود نیل.فردوسی.
که آمد سواری میان دو صف
خروشان و جوشان و تیغی
به کف.
فردوسی.
نخندد زمین تا نگرید هوا
هوا را نخوانم کف پادشا.فردوسی.
خاری که به من در خلد اندر سفر هند
به چون به حضر در کف من دستهء شب بوی.
فرخی.
بر خصم نشان باشد بر دشمن اثر ماند
تا تیغ به کف داری تا خود به سر داری.
فرخی.
ماهی به کش درکش چو سیمین ستون
جامی به کف برنه چون زرین لگن.فرخی.
کف یوز پر مغز آهو بره
همه چنگ شاهین دل گودره.عنصری.
یکی چون دیدهء یعقوب و دیگر چون رخ یوسف
سدیگر چون دل فرعون، چهارم چون کف موسی.
منوچهری
سر بابزن در سر و ران مرغ
بن بابزن در کف دلبران.منوچهری.
یا در خم من بادی یا در قدح من
یا در کف من بادی یا در دهن من.
منوچهری.
دوستدار تو ندارد به کف از وصل تو هیچ
مرد با همت را فقر عذابی است الیم.
(از تاریخ بیهقی چ ادیب ص389).
ز شادی همی در کف رودزن
شکافه شکافنده گشت از شکن.اسدی.
برآنچه داری در دست شادمانه مباش
و زانچه از کف تو رفت از آن دریغ مخور.
ناصرخسرو.
نرسد جز ز کفش خیر و سعادت به جهان
کف او شاید بودن که جهان را جگر است.
ناصرخسرو.
کلیم آمده خود با نشان معجز حق
عصا و لوح و کلام و کف و رخ انور.
ناصرخسرو.
معشوق تا چو زر ز کف من جدا شده ست
او را همی بجویم در خاک همچو زر.
مسعودسعد.
نباشد جدا از کف او سخاوت
عرض را جدایی نباشد ز جوهر.ادیب صابر.
از کف ترک دلارامی که از دیدار اوست
حسرت صورتگران چین و نقاشان گنگ.
معزی.
جود گوید تا که معن و حاتم و افشین شدند
کف او بوده ست معن و حاتم و افشین مرا.
سوزنی.
از معرکهء فتنه به عون تو برون شد
ملکی که کنون در کف او فتنه اسیر است.
انوری.
به عمری در کفم یاری نیاید
ورآید جز جگرخواری نیاید.انوری.
مرگ است چهره شوی حیات تو همچو می
می بر کف است چهره پر از چین چه فایده.
خاقانی.
شهریاری کز کف و شمشیر اوست
ابر و برق آسمان مملکت.خاقانی.
شروان که زنده کردهء شمشیر تست و بس
شمشیروار در کف دریا شعار تست.
خاقانی.
درم از کف او به نزع اندر است
شهادت از آنستش اندر دهان.
(از سندبادنامه ص7).
خوش نبود با نظر مهتران
بر دف او جز کف خنیاگران.نظامی.
بر کف این پیر که برناوش است
دستهء گل می نگری و آتش است.نظامی.
کی بود کآواز بردارم تمام
کز کف خضر آب حیوان میخورم.عطار.
در کف شیر نر خونخواره ای
غیرتسلیم و رضا کو چاره ای.مولوی.
مه همه کف است معطی نور پاش
ماه را گر کف نباشد گو مباش.مولوی.
قرار در کف آزادگان نگیرد مال
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال.
سعدی.
دستان که تو داری ای پریزاد
بس دل ببری به کف معصم.سعدی.
بدارید چندی کف از دامنش
و گر می گریزد، ضمان برمنش.
سعدی (بوستان).
با وجود کفش از ابر عطا می طلبی
گر کسی ملتمسی می طلبد هم ز کرام.
سلمان ساوجی.
لیک اگر دست به جیبش نهی
چون کف مفلس بود از زر تهی.جامی.
صحبت ما به نگهبانی دم می گذرد
تیغ بر کف همه جا پشت سر خود داریم.
صائب.
- از کف دست مو برآمدن؛ کنایه از وجود گرفتن امر ممتنع الوقوع در تعلیق محال بالمحال.
- خاک کف پای کسی نبودن؛ در نزد او بچیزی نیرزیدن. با وجود او قدر و قیمتی نداشتن. (از یادداشت مؤلف).
- کف از دامن کسی کوتاه کردن؛ دست از دامن او برداشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
از دانهء تسبیح فتد عقده به کارت
کوتاه کف از دامن این بی سر و پا کن!
درویش واله هروی (از فرهنگ فارسی معین).
- کف افسوس؛ از عالم لب افسوس. (آنندراج).
دست تأسف :
توان زد بی تأمل صد زمین و آسمان بر هم
کف افسوس اگر باشد ندامت دستگاهان را.
عبدالقادر بیدل (آنندراج).
- کف باز؛ اصطلاحی است در صفت طراران، کف باز به بهانهء تعویض اسکناس بزرگ به اسکناسهای کوچک و جز آن، پول طرف را گیرد و در مقابل چشمهایش شمرد و سپس بدو دهد و خود رود در حالی که مقداری از پول طرف را پنهان ساخته و برده است. کف رو. کف زن. کف کش.
- کف برزدن؛ دست زدن :
سجده کردند هر یک از طرفی
بیت گفتند و برزدند کفی.سعدی (هزلیات).
- کف به کف سودن؛ اسف خوردن. (یادداشت مؤلف). دست بر دست زدن پشیمانی را.
- کف بیضا؛ ید بیضاست که معجزهء موسی علیه السلام بود. گویند هر گاه می خواست ظاهر سازد دستها را از بغل برمی آورد. نوری از دستهای او پیدا می شد که تا به آسمان می رفت. (برهان) (آنندراج) :
ز برهان جیب تو و معجزاتت
سواد زمین کف بیضا گرفته.
انوری (از آنندراج).
و رجوع به کف موسی و کف موسوی شود.
- کف بین؛ آنکه از خطوط کف دست از گذشته و آیندهء صاحب کف دعوی اخبار کند. آنکه با دیدن خطوط کف دست، طالع و فال گوید. حازی. (از یادداشتهای مؤلف).
- کف پا؛ سطح داخلی پا که متصل به انگشتان است. (فرهنگ فارسی معین). سطح وحشی اسفل قدم. (یادداشت مؤلف): آن قسمت از سطح زیرین پا متصل به انگشتان که بر زمین قرار گیرد هنگام راه رفتن :
خاک کف پای رودکی نسزی تو
هم نشوی گوش او خایی برغست.کسایی.
دست و کف پای پیران پرکلخج
ریش پیران زرد از بس دود نخج.طیان.
عالم را خاک کف پای تو کرده ست
عز و جل ایزد مهیمن متعال.منوچهری.
همه شاهان را خاک کف پای تو کند
از بلاد حبش و بادیه و زنگ و هراه.
منوچهری.
گر چو چراغ در دهان زر عیار دارمی
خود نشدی لبم محک از کف پای چون تویی.
خاقانی.
بار دل مجنون و خم طرهء لیلی
رخسارهء محمود و کف پای ایاز است.
حافظ.
- کف پایی؛ نوعی از تعذیر که گناهکاران را و اطفال را کنند و با لفظ زدن و خوردن مستعمل است. (از آنندراج). مقابل کف دستی، چوب که معلم، کودکان مکتب را بر کف پای زند. ضرب چوب که بر کف پای زنند. (یادداشت مؤلف) :
قوت روح از کف پا یافته مانند نهال
خورده طفل از کف استاد چو کف پایی را.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- کف چنار؛ برگ چنار. (فرهنگ فارسی معین) :
ز خاک با درم آید کف چنار برون
گر از مهب کف او وزد نسیم شمال.
انوری (از فرهنگ فارسی معین).
- کف دست؛ سطح داخلی دست که متصل به انگشتان است. (فرهنگ فارسی معین). بَلَد. (یادداشت مؤلف) :
بسته کف دست و کف پای شوغ
پشت فرو خفته چو پشت شمن.کسائی.
برنه به کف دستم آن جام چو کوثر
جام دگر آور به کف دست دگرنه.
منوچهری.
بر کف دست نهم یکدل و یک رایت
وانگه اندر شکم خویش دهم جایت.
منوچهری.
به خنجر زبانش زبن پست کرد
ز مویش زنخ چون کف دست کرد.
اسدی (گرشاسب نامه).
صدر احرار شهاب الدین ای گاه سخا
کان و دریا شده از دست کفت چون کف دست.
کمال اسماعیل (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1472).
دستم به کف دست نبی داد به بیعت
زیر شجر عالی پرسایه و مثمر.ناصرخسرو.
زبانت اسب کنی چونت راه باید رفت
بگاه تشنه کف دست جام باید کرد.
ناصرخسرو.
بنام شأن بی قدری من آن بی دست و پا بودم
که گردید از شرفمندی کف دست سلیمانش.
خاقانی.
کف دست و سرپنجهء زورمند
جدا کرده ایام بندش زبند.سعدی (بوستان).
ای کف دست و ساعد و بازو
همه تودیع یکدگر بکنید.سعدی (گلستان).
- کف دست بر هم سودن؛ در حالت تأسف و پشیمانی مالش دادن سطح درونی دستها و هبکها را به یکدیگر. (ناظم الاطباء). کف بر کف سودن.
- کف دست کسی گذاشتن؛ در تداول جزای عمل کسی را بدو دادن: حقش را کف دستش گذاشت. (از فرهنگ فارسی معین).
- کف دستی؛ چوب که به کف دست زنند. ضرب چوب به کف دست مقصر یا سبق خوان در مکتبها. زدن با ترکه به کف دست. مقابل کف پایی. (از یادداشتهای مؤلف). و رجوع به کف پایی در همین ترکیبات شود.
- کف دعا گرفتن؛ دست به دعا برداشتن. (غیاث) (آنندراج) :
در راه انتظار مداخل فقیه شهر
دایم کف دعا چو ترازو گرفته است.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کف رفتن؛ در قمار، ورقی را دزدیدن. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به کف کشیدن در همین ترکیبات شود.
- کَف رَو؛ کف باز. رجوع به کف باز در همین ترکیبات شود.
- کف زدن.؛ رجوع به همین ماده شود.
- کف زن؛ کف زننده. دست زننده. چپه زن :
شاخها رقصان شده چون ماهیان
برگها کف زن مثال مطربان.مولوی.
- || کف باز. رجوع به کف باز در همین ترکیبات شود.
- کف زنان؛ در حال دست زدن :
تو نبینی برگها با شاخها
کف زنان، رقصان، ز تحریک صبا.مولوی.
- کف شستن؛ شستن دست، وضو یا جز آن را :
که بسم الله اول ز نیت بگوی
دوم نیت آور سیم کف بشوی.
سعدی (بوستان).
- کف غنچه کردن؛ کنایه از پنجه گرد ساختن و مشت گره کردن باشد. (برهان) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
کف غنچه کنی پر از گل نغمه شود
از بس به هوا نغمه برآمیخته است.
ظهوری (از حاشیهء برهان چ معین).
نقد ما چون زر گل در طبق اخلاص است
کف ما غنچه نگردد چو شود صاحب مال.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کف کردن؛ چیزی را سوده بکف خوردن. (آنندراج). خوردن. (غیاث). کفلمه کردن. با کف دست سودن :
سفوف آسا اگر یک مشت نان را
کس آوردی به کف کف کردی آن را.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
خلق از بی قوتی آرد صبح را کف می کردند. عبداللطیف خان تنها (از آنندراج).
- کف کش؛ کف باز. رجوع به کف باز در همین ترکیبات شود.
- کف کشیدن؛ در اصطلاح قماربازان، درآوردن ورقی مطلوب از میان دستهء ورق بی مراعات قواعد بازی و ترتیب تقسیم ورقها میان بازی گران که نوعی تزویر و تقلب است.
- کف مال؛ کاغذی: گردوی کف مال، گردوی کاغذی. بادام کف مال، بادام کاغذی. (یادداشت مؤلف).
- کف مال کردن؛ در کف دست مالیدن تا نرم و ریزه شود. بقصد ریزه کردن یا گرفتن پوست در میان دو کف دست فشردن. اصفاغ. (یادداشت مؤلف).
- کف مرجان؛ شاخهای مرجان که به شکل پنجه آدمی باشد. (آنندراج).
- کف موسی؛ دست موسی. ید بیضا. کف بیضا :
سوسن یکروزهء عیسی زبان
داده به صبح از کف موسی نشان.نظامی.
کفی از بحر دست او کف موسی بن عمران
دمی از باد خلق او دم عیسی بن مریم.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
- || درخشان :
طبع سخن سنج کف موسوی است
خوان سخن مائدهء عیسویست.
خواجو (امثال و حکم ج3 ص1473).
- کف موسوی؛ کف موسی. کف بیضا :
بازم نفس فرورود از هول اهل فضل
با کف موسوی چه زند سحر سامری.
سعدی.
طبع سخن سنج کف موسوی است
خوان سخن مائدهء عیسوی است.خواجو.
و رجوع به ترکیب فوق شود.
- کف نیاز برآوردن؛ دست بلند کردن برای دعا و طلب حاجت :
کف نیاز به درگاه بی نیاز برآر
که کار مرد خدا جز خدای خوانی نیست.
سعدی.
- کف نیاز برداشتن؛ بمعنی دست بدعا برداشتن و با لفظ گرفتن و برداشتن مستعمل است. (آنندراج) :
تا چون صدف کنند ترا مخزن گهر
بردار سوی عالم بالا کف نیاز.
صائب (از آنندراج).
- کف نیاز برگشادن؛ دست گشادن برای دعا :
کف نیاز به حق برگشای و همت بند
که دست فتنه ببندد خدای کارگشای.
سعدی (غیاث).
- به کف آوردن؛ به دست آوردن. حاصل کردن.
- || ربودن و اخذ کردن. (ناظم الاطباء).
- || گرفتن و به دست گرفتن و در مشت گرفتن. (ناظم الاطباء).
- امثال: چه دلاور است دزدی که به کف چراغ آرد. (امثال حکم دهخدا ج2 ص678).
قلم در کف دشمن است ؛ یعنی آنچه می گوید یا می کند مبتنی بر عداوت است. (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص1165).
کف دست که مو ندارد از کجاش می کنند. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
کف دستم را بو نکرده بودم ؛ یعنی غیب نمی دانستم. (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
کف پاش می خارد ؛ نظیر تنش می خارد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220). عملی زشت می کند که بجزای آن بکف پای او چوب زنند. (یادداشت مؤلف).
مثل کف دست ؛ هموار. به تمامت غارت شده. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1472). بی هیچ چیز چون سطح داخلی دست که مو ندارد.
|| مشت. به اندازهء یک مشت. (از دزی ج2 ص475). کفی از چیزی، یک مشت از آن. قبضه ای از آن. که در یک کف دست جا گیرد مانند آب و غیره. (یادداشت مؤلف). کفی. یک کف، به اندازهء یک کف. (فرهنگ فارسی معین) : بگیرند انجیر پنج عدد سبوس گندم یک کف برگ خطمی یک کف... (ذخیرهء خوارزمشاهی). پارهء دنبه و یک کف نخود و یک کف گندم و تخم جرجیر. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || وزنی معادل ده حبه که در اصفهان و خوزستان برای سنجش اشیاء خشک به کار می رود. (از دزی ج2 ص475). وزنی معادل شش درخمی. (از مفاتیح العلوم خوارزمی). واحد وزن، وآن در اهواز معادل1«صاع» و «صاع» معادل 11(فرهنگ فارسی معین). || کنایه از قدر قلیل چون کف آب و کف آبله و کف خاک و کف خون و کف گرد و مانند آن. (آنندراج). مقداری قلیل. اندکی. (فرهنگ فارسی معین) :و هر روز دو قرص جو و یک کف نمک و سبوی آب او را وظیفه کردند. (تاریخ بیهقی ص340). از کف خاک خلیفه ای ظاهر کردم. (قصص الانبیاء ص11)
شرم گرفت انجم و افلاک را
چند پرستند کفی خاک را.نظامی.
یک کف گندم ز انباری ببین.
فهم کن کانجمله باشد همچنین.مولوی.
زاهد از سبحهء صد دانهء خویش
یک کف آبله آورده بدست.
ابوالبرکات منیر (از آنندراج).
می شود ابر گهربار و گهر می بارد
کف آبی که ز بازی به هوا می ریزی.
ملا تشبیهی (از آنندراج).
یک کف خون ظهوری خرج کن
ساز خود را واصل قربانیان.
ظهوری (از آنندراج).
گرم بشکنی ورنهی در نورد
کف خاک خواهی زمن خواه گرد.
نظامی (از آنندراج).
یک کف آب از محیط عفو می خواهیم و بس
تا برون آید ز گرد غم جبین خاکیان.
ظهوری (از آنندراج).
گه کنم آرزوی قتل و گهی میل وصال
یک کف خون و صد اندیشهء باطل دارم.
الهی قمی (از آنندراج).
- کف ورق؛ یک دستهء کاغذ که عبارت از 25 برگ باشد.(2) (از دزی ج2 ص475).
|| کفهء ترازو. (آنندراج) :
در حساب طالع تو کف میزان باد شد
کارتفاع آن رصد بالای اختر یافتند.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).
|| سطح. رویه. (از فرهنگ فارسی معین). سطح زمین. کف اطاق، زمین اطاق، سطح اطاق.
|| ته. قعر: کف کاسه. کف حوض. کف کفش. (از یادداشتهای مؤلف) (فرهنگ فارسی معین).
- کف بُر کردن؛ بریدن گیاه یا درختی از محاذات زمین اطراف آن. برابر سطح زمین بریدن درختی یا کِشتی را؛ انجیر سرما زده را چون کف بر کنند از نو روید. (از یادداشتهای مؤلف).
- کف خواب؛ الوار کف خواب، در اصطلاح بنایان الواری که زیر شمع گذارند استواری بنیان شمع را. (یادداشت مؤلف).
- || استوانهء چدنی یا فلزی با دریچهء مشبک که در کف آشپزخانه و حمام و جز آن تعبیه کنند تا آب کف حمام یا آشپزخانه از آنجا خارج شود.
- کف کشی؛ در اصطلاح بنایان، کف اطاق و مانند آن را با گل و گچ یا سیمان مسطح کردن. (یادداشت مؤلف).
- هم کف؛ هم تراز. هم طراز. (یادداشت مؤلف). هم سطح. دو سطح که در یک طراز باشد چون اطاقی هم کف حیاط خانه.
|| خرفه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجله. بقلة الحمقاء. (از اقرب الموارد). || دستگاه و نعمت. (منتهی الارب) (آنندراج). نعمت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - کریم، راد، جواد، گشاده، گوهرفشان، دُرنثار، نگارین و سیمین از صفات اوست. (آنندراج). و رجوع به آنندراج شود.
(2) - Main de papier.

کف.

[کُ] (اِ) درخت زیزفون، در اصطلاح زبان دیلمان و لاهیجان. (از جنگل شناسی ساعی ج1 ص179). و رجوع به همین کتاب و زیزفون شود.

کف.

[کَف ف] (ع مص)(1) بازایستادن و برگردیدن. (منتهی الارب). بازایستادن. (ترجمان القران) (تاج المصادر بیهقی). واایستادن. (مصادر زوزنی). بازداشته شدن. منصرف گشتن. (از ناظم الاطباء). اندفاع. انصراف. امتناع. (از اقرب الموارد). || بازایستانیدن. راندن. (منتهی الارب). بازداشتن. (ترجمان القرآن). واداشتن. (مصادر زوزنی). منع کردن کسی را از چیزی و دفع کردن. برگرداندن و بازداشتن و منصرف کردن. (از ناظم الاطباء). باز ایستاده کردن کسی را. (غیاث اللغات). دفع کردن. برگرداندن. منع کردن. (از اقرب الموارد). لازم و متعدی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- کف نفس؛ خودداری. خویشتنداری. پرهیزکاری. عفاف. تعفف. (یادداشت مؤلف).
|| پیر شدن (ناقه) پس سوده و کوتاه گردیدن تمام دندانش از پیری. (از منتهی الارب) (از معجم متن اللغة). || دوباره دوختن جامه را بر یکدیگر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). دوختن خیاط حاشیهء جامه را یعنی دوباره دوختن آن را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نورد کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی). || کور گردیدن: کف بصره (معلوماً و مجهولاً) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نابینا کردن. (غیاث اللغات). || بسیار پرکردن آوند را. (ازمنتهی الارب). پر کردن خنور را. (ناظم الاطباء). پر و لبریز کردن ظرف را. (از اقرب الموارد). || به لته عصابه بستن پای را. (از منتهی الارب). لته بستن بر پای. (از ناظم الاطباء). پارچهء کهنه را برپای بستن. (از اقرب الموارد). لته بستن. پارچه ای را بر زخم و جز آن بستن و استوار کردن. (از معجم متن اللغة). || ترک کردن چیزی را. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح عروض، انداختن حرف هفتم باشد از جزوی که رکن آخرین آن سببی خفیف باشد و چون از مفاعیلن نون بیندازی مفاعیل بماند بضم لام و مفاعیلُ چون از مفاعیلن منشعب باشد آنرا مکفوف خوانند. (از المعجم شمس قیس چ کتابفروشی زوار ص 151-50).
(1) - از باب نصر. (از منتهی الارب).

کف آدم.

[کَ فِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نباتی است بقدر ذرعی و برگ آن مستدیر و بقدر برگ مو و بیخ آن خشبی و ظاهر آن ما بین سیاهی و زردی و باطن آن سرخ و تخم آن از تخم کافشه باریکتر و بعضی آن را بهمن سرخ دانسته اند. (از مخزن الادویه). و رجوع به همین کتاب و تحفهء حکیم مؤمن شود.

کفا.

[کَ] (اِ) رنج و سختی و محنت و تنگی. (برهان). سختی و رنج. (لغت فرس چ اقبال ص 13 و 14). محنت و رنج. (انجمن آرا) (آنندراج). سختی و محنت و مشقت و تنگی. (ناظم الاطباء) :
میر ابواحمد محمد خسرو ایران زمین
آنکه شاد است او و دور است از همه رنج و کفا(1).
قصارامی (از لغت فرس اسدی).
جهان به عدل تو شد آن چنان که ممکن نیست
که بر دلی رسد از جور روزگار کفا.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| افشردن گلو. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). افشردگی گلو. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: آنکه پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا.

کفا.

[] (اِ) در فهرست مخزن الادویه این کلمه در فصل الکاف مع الفاء بدینسان «کفا و کفری وعای طلع نخل است» آمده ولی در متن این کتاب و همچنین در کتاب اختیارات بدیعی و تحفهء حکیم مؤمن و الفاظ الادویه کفا نیامده است. رجوع به کفری شود.

کفاء .

[کِ] (ع مص) مکافاة. پاداش دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به مکافاة و مکافات شود.

کفاء .

[کِ] (ع اِ) همتا و برابر و مثل و نظیر. (ناظم الاطباء). مثل. (از اقرب الموارد). مانند و برابر. (آنندراج). یقال «لا کفاء له؛ ای لانظیر» و «هذا کفاؤه؛ ای مثله» و «الحمدلله کفاء الواجب»؛ ای مایکون مکافئاً له، ای مساو له. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در تداول فارسی زبانان «کفا» بی همزهء آخر بکار رود :
گفت آسمان، چو خانه ات آفاق و تو چو بوم
من سقف بر سر تو، توام چون بوی کفا.
اسدی.
|| توانائی. (منتهی الارب) (آنندراج). توانایی و طاقت. (ناظم الاطباء). یقال «ما لی به قبل و لاکفاء»؛ ای طاقة المکافأة. (منتهی الارب). || پرده ای است از بالا تا پائین خیمه (یا خانه) از دنبالهء آن، یا پاره ای در مؤخر خیمه، یا دو پارهء جامه که بر یکدیگر دوخته در مؤخر خیمه دوزند، یا گلیم که بر خیمه اندازند چندانکه بر زمین رسد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از شرح قاموس) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). دامن خیمه. (مهذب الاسماء).

کفاء .

[کَ] (ع اِ) پاداش. (منتهی الارب) (آنندراج). پاداش و جزا. || همتا و مانند. (ناظم الاطباء).

کفاء .

[کِ] (ع اِ) جِ کَف ء. (ناظم الاطباء). جِ کفؤ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (شرح قاموس). || جِ کفی ء. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء) (از معجم متن اللغة). رجوع به مفردات کلمه شود.

کفاءت.

[کَ ءَ] (ع اِمص) کفاءة. همتایی. مانندی. (یادداشت مؤلف). تساوی. (ناظم الاطباء) : چه در معالی کفاءت نزدیک اهل مروت معتبر است. (کلیله و دمنه چ مینوی ص72). از انوار کفایت اقتباس کردی و از کفاءت حضرت او را در عقد گرفتی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص363).
- کفاءت داشتن؛ هم مرتبه بودن. هم درجه بودن. (فرهنگ فارسی معین) : و نگذارد که نااهل بدگوهر خویشتن را در وزان احرار آرد و با کسانی که کفاءت ایشان ندارد خود را هم تگ و هم عنان سازد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص345). || برابری و یکسانی زن و شوی : کریمه ای که به جلالت اصالت و کفایت کفاءت آراسته بود از بهر او بخواست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص397). و رجوع به کفاءة شود.

کفاءة.

[کَ ءَ] (ع مص) همتا و مانند شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). همتا گشتن و مانند شدن. (ناظم الاطباء). حالتی که در آن چیزی با چیزی دیگر برابر و مساوی باشد. (از اقرب الموارد).مانند همدیگر شدن دو قوم. (غیاث) (آنندراج). || نظیر و مانند بودن زوج برای زوجه. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). در نکاح، آن است که زوج از جهت حسب و دین و نسب و خانه وجز آنها با زوجه برابر باشد. (ازتاج العروس). در اصطلاح فقه، هم کفو بودن زن و شوی است و آن تساوی در شش امر است: 1- نسب 2- اسلام 3- حرفه 4- حریت 5ـ دیانت 6- توانایی مرد برای نفقه داد بزن. (از فرهنگ علوم سجادی). و رجوع به کفاءت شود.

کفاءة.

[کَ ءَ] (ع اِ) پاداش. کفاء. (از منتهی الارب) (آنندراج). پاداش و جزا. (ناظم الاطباء).

کفائی.

[کِ] (ع ص نسبی) منسوب به کفایت. کفایی. (از فرهنگ فارسی معین).
- واجب کفائی؛ (در اصطلاح فقه) امری واجب که چون یک یا چند تن آن را انجام دهند اجرای آن از عهدهء دیگران ساقط شود. مانند نماز میت و جهاد. مقابل واجب عینی مانند نماز و زکوة و روزه و جز آنها. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به واجب شود.

کفات.

[کِ] (ع مص) با کسی پیشی گرفتن در دویدن. مکافتة. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پیشی گرفتن. (از اقرب الموارد). و رجوع به کَفت (ع مص) شود.

کفات.

[کَف ف] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیر. اسد. (از اقرب الموارد).

کفات.

[کِ] (ع اِ) فراهم آوردنگاه چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جایی که در آن فراهم آیند و جمع شوند. (از اقرب الموارد). جایی که مردم جمع شوند. (یادداشت مؤلف) : الم نجعل الارض کفاتاً. (قرآن 77/25). || (مص) بناگاه مردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مکافتة. (منتهی الارب): مات کفاتاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به اقرب الموارد شود.

کفات.

[کُ] (ع ص، اِ)(1) جِ کافی. مردان کافی و با کفایت و درست و کامل و فاضل و کارکن و مردان قابلی که از عهدهء تکالیف امور محولهء بخود بخوبی برمی آیند. (از ناظم الاطباء). مردان با کفایت. رجال کاردان. کارگزاران. (فرهنگ فارسی معین). دانایان کارگزار. (غیاث) (آنندراج) :
خواجهء بزرگ بوعلی آن سید کفات
خواجهء بزرگ بوعلی آن مفخر گهر.فرخی.
در همهء معانی مقابلهء کفات نزدیک اهل مروت معتبر است. (کلیله و دمنه). از کفات ایام و دهات روزگار کس در گرد او نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص357). رجوع به کافی و کفاة شود.
(1) - مأخوذ از «کفاة» عربی و مطابق با رسم الخط فارسی. و رجوع به کفاة شود.

کفاح.

[کِ] (ع مص) مکافحة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به مکافحة شود. || (اِمص) جنگ. قتال : و گفته اند که صید وحوش مناسب امیر جیوش است که بر ارباب سلاح و اصحاب کفاح تعلیم و تربیت آن واجب است. (جهانگشای جوینی). و از قلت آلت کفاح و عدم رجال سیوف و رماح... (جهانگشای جوینی). تا بامداد علی الصباح کأس کفاح از کاسهء سران سازند. (جهانگشای جوینی).

کفاح.

[کِ] (ع اِ) چیز بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الحدیث: اعطیت محمداً کفاحاً؛ ای اشیاء کثیرة من الدنیا و الاخرة. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

کفار.

[کَف فا] (ع ص) ناسپاس و ناگرونده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) : انک ان تذرهم یضلوا عبادک و لایلدوا الا فاجراً کفاراً. (قرآن 71/27)؛ اگر ایشان را زنده گذاری این بندگان ترا که گرویده اند بیراه کنند و جز بدی ناسپاس را نزایند. (کشف الاسرار ج10 ص236). || کشاورز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کفار.

[کُفْ فا] (ع ص، اِ) جِ کافر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن) (آنندراج) (اقرب الموارد). کِفار. کَفَرَة. کافرون. (از اقرب الموارد).(1) ناگروندگان. ناسپاس. (منتهی الارب). مردمان کافر و ناسپاس وخارج از دین و بی ایمان و بت پرست. (ناظم الاطباء) :
قوی کنندهء دین محمد مختار
یمین دولت محمود قاهر کفار.فرخی.
پنجاه بت زرین و سیمین که از کابل آورده بود سوی معتمد فرستاده که به مکه فرستد تا به حرم مکه براه مردمان فرو برند رغم کفار را. (تاریخ سیستان ص 216). چند موضع دیگر از سیستان خراب ببود که از تخریب کفار و استیلای آن گروه آبادان نشده بود. (تاریخ سیستان ص404). بعد از استیلاء و وقعت کفار خذلهم الله خراب و معطل مانده بود (قریهء دیورک) (تاریخ سیستان ص408).
گر درست است قول معتزله
این فقیهان بجمله کفارند.ناصرخسرو.
و نیزه ای بر سینهء شهرک زد و بکشت و در حال کفار هزیمت شدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص114).
کسی که منکر باشد خدای بیچون را
بود به اصل و به نسبت ز دودهء کفار.
مسعودسعد.
تا معاندت فجار و تمرد کفار ظاهر گشت. (کلیله و دمنه). بعضی از ممالک که از کفار ستده بود و شعار اسلام در آن ظاهر کرده بدو سپرده بود (ترجمهء تاریخ یمینی ص272). در سر کفار افتادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص410). عاقبة الامر آواز هجوم کفار و نجوم فتنهء تتار که از دو سال باز منتشر بود محقق گشت. (المعجم چ دانشگاه ص5).
ترا که رحمت و داد است و دین بشارت باد
که بیخ دشمن و کفار جمله برداری.سعدی.
و رجوع به کافر شود.
- کفار نعمت؛ جِ کافر نعمت. کافر نعمتان. ناسپاسان. (فرهنگ فارسی معین) : ایزد عز ذکره همهء ناحق شناسان کفار نعمت را بگیراد بحق محمد و آله. (تاریخ بیهقی چ فیاض - غنی ص467).
(1) - کُفّار در جمع کافر بیشتر در معنی کفر مقابل ایمان بکار رود. (از اقرب الموارد).

کفار.

[کِ] (ع ص، اِ) جِ کافر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کُفّار. کَفَرَة. کافرون. (از اقرب الموارد). رجوع به کافر شود.

کفارت.

[کَفْ فا رَ] (ع اِ) کفارة. کفاره :
هزار حج به ثواب هجای او نرسد.
پس این کفارت(1) پنجاه ساله جرم عظیم.
سوزنی.
- کفارت کردن؛ کفاره دادن. پوشاندن و پنهان کردن گناه را با عملی : چون خداوند [ مسعود ] می فرماید و می گوید که سوگندان را کفارت کنم من نیز تن در دادم. (تاریخ بیهقی چ فیاض، غنی ص152). امیر [ مسعود ] گفت ما سوگندان را کفارت فرمائیم [ سوگندان خواجه احمد حسن را ] . (تاریخ بیهقی چ فیاض - غنی ص151)
دی سجده همی کردی، کردی گنهی هائل
می نوش و گناهت را امروز کفارت کن.
امیر معزی (از آنندراج).
و رجوع به کفارة و کفاره شود
- کفارت یمین؛ کفارهء شکستن قسم. عملی که بدل شکستن قسم انجام دهند : آزردن دوستان سهل است و کفارت یمین سهل. (گلستان کلیات سعدی چ مصفا ص5).
(1) - در این شاهد به تخفیف آمده است و صاحب آنندراج آرد: و فارسیان این لفظ را به تخفیف هم آرند: کَفارَت.

کفارة.

[کَفْ فا رَ] (ع اِ) آنچه بدان گناه را ناچیز نمایند از صدقه و روزه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه بدان گناه و جز آن پنهان شود. و در اصطلاح شرع، آنچه بدان گناه پنهان شود و سبک گردد از صدقه و روزه و مانند آنها، و از آن کفاره نامیده شده است که گناه را پنهان می کند و می پوشاند. (از اقرب الموارد). پوشندهء گناهان و آن بدل جنایت باشد. مثلاً در شکستن قسم و خوردن روزه، معاوضهء گناه نماید و کفارهء قسم یک بنده آزاد کردن یا سه روز روزه داشتن یا ده مسکین راطعام دادن یا ده مسکین راکسوت پوشانیدن و کفارهء صوم، دو ماه روزه داشتن یا شصت مسکین را طعام دادن است و فارسیان این لفظ را بتخفیف هم آرند. (از آنندراج). عقوبت گناه. پشیمانی از گناه. دیهء گناه. (ناظم الاطباء). آنچه بزه سوگندان بدان پوشیده شود. (مهذب الاسماء) : فمن تصدق به فهو کفارة له. (قرآن 5/45)؛ هرکه قصاص ببخشد و عفو کند آن عفو سترنده است گناهان این عفو کننده را. (کشف الاسرار ج3 ص126). و رجوع به قاموس کتاب مقدس و فرهنگ علوم جعفر سجادی و فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی شود.

کفاره.

[کَفْ فا رَ / رِ] (از ع، اِ) کفارت. کفارة :
کفارهء شرابخوریهای بی حساب
هشیار در میانهء مستان نشستن است.
صائب.
صد کعبه خلیل گو بنا کن
کفارهء بت شکستنی نیست.
میرغفور لاهیجی (از آنندراج).
- کفاره دادن؛ انجام دادن عملی که بدان گناهان پاک شود. (فرهنگ فارسی معین) : یا معمایی در آنجا بکار برم یا کفاره دهم... پس لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319).
- کفاره داشتن؛ لزوم انجام دادن عملی که بوسیلهء آن گناهان پاک شود. (فرهنگ فارسی معین) :
یک نظر دیده لبش دید و همه عمر گریست
دیدن رنگ شراب این همه کفاره نداشت.
میرتسلی (از آنندراج).
- کفاره دهنده؛ که کفاره دهد. آنکه عملی انجام دهد تا گناهانش پاک گردد : یا بگردانم کاری را از کارهای آن، نهان یا آشکارا، حیله کننده یا تأویل کننده یا معما آورنده یا کفاره دهنده... ایمان نیاورده ام بقرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 318). و رجوع به کفارة و کفارت شود.

کفاری.

[کُفْ فا ری ی] (ع ص)بزرگ گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفاس.

[کِ] (ع اِ) جامهء بر تن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دثار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جامه ای که بر روی جامه ها پوشند. (از شرح قاموس). || جامه پاره های دست بند و پای بند کودک گهوارگی. (منتهی الارب) (آنندراج). جامه پاره هایی که کودک را در گهواره و قنداق بدان پیچند. (ناظم الاطباء). رسنهایی که کهنه های کودک را بدان بندند. (از اقرب الموارد). بند گهواره و بند رگویی که کودک در آن پیچند. (شرح قاموس).

کفاش.

[کَفْ فا] (ص، اِ) کفشدوز و کفش فروش. (ناظم الاطباء). اسکاف. کفشگر. حذأ. ارسی دوز. لالکایی. (یادداشت مؤلف). کفاش بر وزن صراف کلمه ای است که از مادهء فارسی بر وزن عربی ساخته اند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز، سال اول شمارهء 10 ص34).

کفاشی.

[کَفْ فا] (حامص) کفشدوزی. کفش فروشی. (ناظم الاطباء). عمل و شغل کفاش. (فرهنگ فارسی معین). کفشگری. ارسی دوزی. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) دکان و مغازهء کفاش. (فرهنگ فارسی معین).

کفاف.

[کَ] (ع اِ)(1) اندازه و مانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مثل و مقدار. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). اندازه. (غیاث اللغات). || روزگذار از روزی و قوت که مستغنی گرداند و از خواست بازدارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنقدر معاش که کفایت کند و مستغنی سازد از طلب و آن روزی و معاش و خرج روزمره باشد. (غیاث اللغات). آن اندازه از روزی که کفایت کند و بی نیاز سازد. (از اقرب الموارد). آنقدر که بسنده بود مردم را. (مهذب الاسماء). مقدار کافی. (ناظم الاطباء). آنچه برای زیستن بسنده باشد از مسکن و مطعم و ملبس. (یادداشت مؤلف) : هرکه از دنیا بکفاف قانع نباشد و در طلب فضول ایستد چون مگس است... (کلیله و دمنه چ مینوی ص105).
آب زدند آسیای کام ز کینه
کینه چه دارند کاسیا به کفاف است.خاقانی.
خاقانیا جوانی و امن و کفاف هست
بالای این سه چیز در افزای کس نیافت.
خاقانی.
بدان سرمایهء راست شود و کفافی حاصل آید. (سندبادنامه ص299).
تندرستی و ایمنی و کفاف
این سه مایه است و دیگران همه لاف.
نظامی.
یکی را کرم بود و قوت نبود
کفافش (2) بقدر مروت نبود.سعدی.
تا بدانی که مشغول کفاف از دولت عفاف محروم است. (گلستان سعدی). پنجم کمینه پینه دوزی که به سعی بازو کفافی حاصل کند. (گلستان سعدی).
و گر کفاف معاشت نمی شود حاصل
روی و شام شبی از جهود وام کنی.
ابن یمین.
- کفاف دادن؛ بسنده بودن. (یادداشت مؤلف) :
خم سپهر تهی شد ز می پرستی ما
کفاف کی دهد این باده ها بمستی ما.
(از امثال و حکم ج 3 ص 1220).
- مقدار کفاف؛ مقدار کافی که نه زیاد باشد و نه کم. (ناظم الاطباء).
- وجه کفاف؛ وجه بقدر احتیاج و بقدر کفایت.
(ناظم الاطباء).
(1) - در تداول کِفاف تلفظ کنند. (از فرهنگ فارسی معین).
(2) - بمعنی ثروت و مکنت هم ایهام دارد.

کفاف.

[کِ] (ع اِ) کفاف الشی ء؛ فراز گرفتن هر چیزی و پیرامون و کنارهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج). فراز چیزی و پیرامون و کرانهء آن چیز. (ناظم الاطباء). کفاف چیز. گرداگرد او. (شرح قاموس) کفاف الشی ء، حتار آن.(1) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || کفاف السیف؛ دم شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج). دم شمشیر و تیزی آن. (ناظم الاطباء). کفاف شمشیر؛ دم تیز آن. (از اقرب الموارد). || آنچه بر چیزی دوزند. (ناظم الاطباء). جای حاشیه دوزی لباس. (از اقرب الموارد).
(1) - حتار = هرچه فراز گیرد چیزی را گرد وی. (منتهی الارب).

کفاف.

[کِ] (ع اِ) جِ کُفَف و جمع الجمع کُفَّة. (منتهی الارب). جِ کفة. (از اقرب الموارد). || جِ کُفَّة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مفردات آن شود.

کفاف.

[کَ فِ] (ع اِ) معدول از کَفاف بمعنی مثل. (از اقرب الموارد): دعنی کِفاف، یعنی باز بمان و باز می مانم از تو. و دور شو و دور می شوم از تو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفاک.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش سوادکوه شهرستان شاهی است که 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کفال.

[کِ] (اِ)(1) یکی از انواع ماهیها که در سالهای اخیر در بحر خزر به تکثیر آن پرداخته اند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - روسی کفال Kefal، از یونانی کپاله Kepaleبمعنی سر، رأس. (از فرهنگ فارسی معین).

کفالت.

[کِ لَ] (ع اِمص) کفالة. پذرفتاری و تعهد و ذمه داری. (ناظم الاطباء). پایندانی. (مجمل اللغة) (زمخشری) (مهذب الاسماء) (فرهنگ فارسی معین). ضمانت. (مجمل اللغة) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). پذیرفتاری. (مجمل اللغة) (زمخشری). ذمه. ذَمامَة. ذِمامَة. (یادداشت مؤلف). || بمجاز، عهده داری. سرپرستی. نگهداری : آن ولایات بکلی در ممالک اسلام افزود و به شعار دعوت حق آراسته شد و به حسن کفالت و یمن ایالت ناصرالدینی مشرف گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص42). از احوال ملک خراسان و انتظام امر آن دولت در ضمن اهتمام و کنف کفالت و عهد تدبیر و وزارت شیخ ابوالحسین عتبی استکشاف کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص47). به عدل و احسان و امن و امان به یمن کفالت و حسن ایالت شمس المعالی راست و آراسته گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص273). || در اصطلاح حقوقی، کفالت عقدی است که بموجب آن یکی از طرفین در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد می کند. متعهد را کفیل، شخص ثالث را مکفول و طرف دیگر را مکفول له گویند. (مادهء 734 قانون مدنی فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی). و رجوع به فرهنگ علوم جعفر سجادی شود.
- کفالت نامه؛ ضمانت نامه. (ناظم الاطباء). ورقه ای مبنی بر کفالت. (فرهنگ فارسی معین).
|| رهن و گرو. (ناظم الاطباء). || حواله. (یادداشت مؤلف).

کفالة.

[کَ لَ] (ع مص) پذیرفتار گردیدن. (از منتهی الارب). عیال داری کردن از کسی و انفاق کردن در حق او. (از اقرب الموارد).پذیرفتاری کردن. (ترجمان القرآن). ضامن و پایندان شدن به کسی. (از شرح قاموس). پایندانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ضامن و متعهدشدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). کفل. کفول. (ناظم الاطباء). ضامن کسی شدن. کفیل شدن. (فرهنگ فارسی معین). || عهده دار اجرای امری به عوض کسی گردیدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کَفل و کفالت شود. || (اِمص) پذرفتاری به مال و به نفس و ضمانت. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفالت شود.

کفاندن.

[کَ دَ] (مص) کفانیدن. (فرهنگ فارسی معین). ترکاندن. (یادداشت مؤلف) :
هیبتش الماس سخت را بکفاند
چون بکفاند دو چشم مار زمرد.
منوچهری (دیوان ص18).
بدخواه جاهت ار همه تن دل شود چو نار
از سهم و بیم تو بکفاند چو نار دل.سوزنی.
|| پاشیدن. افشاندن. از هم باز کردن :
به باد هنر گل کفانم بر اوی
ز ابر سخن در فشانم بر اوی.
(گرشاسب نامه چ یغمایی ص20).
گل کفاند به خار در میدان
در چکاند ز مشک بر کافور.
مسعودسعد (در وصف قلم).
و رجوع به کفانیدن و کفیدن شود.

کفانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) بچه ای را گویند که نارس از شکم مادر بیفتد. (برهان) (آنندراج). بچه ای باشد که از شکم مادر برود. (اوبهی). بچهء سقط شده و بچه ای که نارس از شکم مادر بیفتد. (ناظم الاطباء). مقلوب و محرف فگانه. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به فگانه شود.

کفانیدن.

[کَ دَ] (مص)(1) شکافتن و ترکانیدن به درازی. (برهان) (از ناظم الاطباء). شکافتن و ترکانیدن. (انجمن آرا) (آنندراج). شکستن. شق کردن. شق. ثنط. کفانیدن ریش، نشتر زدن بدان. بط. (یادداشت مؤلف). هدغ . طر. (منتهی الارب) :
هر آن سر که دارد خیال گریز
بباید کفانیدن از تیغ تیز.دقیقی.
قلم منت هجا کرد و من آگاه نیم
ز دهن بیرون کردم به سر کار زبانش
بند بر پای نهادمش و سیه کردم روی
وز درازا بکفانیده همه پشت و میانش.
منجیک
و رجوع به کفاندن شود.
(1) - کفانیدن = کفاندن، متعدی کفتن = کافتن. (فرهنگ فارسی معین).

کفانیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) ترکانیده. شکافته. مشقوق. مبطور. بطیر. (یادداشت مؤلف): خذماء؛ ماده بز گوش از پهنا کفانیده. (منتهی الارب).

کفاة.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کافی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کفات : سه کس از دهات عالم و کفاة بنی آدم بر سبیل مشارکت متاجرت می کردند. (سندبادنامه ص293). باب ششم در لطایف اشعار وزراء و صدور و کفاة. (لباب الالباب چ نفیسی ص9).
- اکفی الکفاة؛ کافی ترین ارباب کفایت. بکفایت از همه برتر، عنوانی بود که وزرای عالی رتبه را می دادند. (فرهنگ فارسی معین ج4 بخش2 ص18). و رجوع به کفات و کافی شود.

کفایت.

[کِ یَ] (ع اِمص) کفایة. حصول چیزی در صورت استغنای از غیر آن چیز و عدم احتیاج به غیر. (ناظم الاطباء). بسندگی. (فرهنگ فارسی معین). || قابلیت و لیاقت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). شایستگی. کاردانی : چنین مردی به زعامت پیلبانان دریغ باشد با کفایت و مناصحت و سخن نیکو که داند گفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 286). امیر گفت ترجمه اش بخوان تا همگان را مقرر گردد و بخواند به فارسی، چنانکه اقرار دادند شنوندگان که کسی را این کفایت نیست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص291). وزارت را به کفایت وی [ احمد حسن ]آراسته کردیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص334).
هیچ میدان فضل ومرکب عقل
در کفایت چو تو سوار نداشت.مسعودسعد.
ای شاه فضل، فضل وزیر مبارکت
صد معجزه همی به کفایت عیان کند.
مسعودسعد.
او یافت صد کرامت اگر مدتی نیافت
او داشت صد کفایت اگر دودمان نداشت.
مسعودسعد (دیوان ص77).
چه حال خرد و کفایت و کیاست تو معلوم است. (کلیله و دمنه).
ای کحل کفایت تو بوده
از دیدهء آخرالزمانم.خاقانی.
از سخا وصف زبیده خوانده ام
و ز کفایت رای زبّا دیده ام.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص292).
و اعضاء آن حضرت بتقدم او در کفایت و کیاست معترف. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص 24). آثار کفایت رئیس ابوعلی و کیفیت حال شهر و رعیت پیش سلطان موقع تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص439). مدتی ملابست عمل جوزجان کرده وآثار کفایت در مباشرت آن شغل ظاهر گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص362).
ای عقل مراکفایت از تو
جستن زمن و هدایت ازتو.نظامی.
چاره صبر است و احتمال فراق
چون کفایت نمی کند اثری.سعدی (بدایع).
|| ادارهء امور به وجهی نیک. (از فرهنگ فارسی معین). راندن کارها با شایستگی و لیاقت. انجام دادن کارها با شایستگی و لیاقت. به انجام رساندن کارها به وجهی شایسته. پایان دادن به کارها : خواجه احمد عبدالصمد کدخدای خوارزمشاه در کاردانی و کفایت یار نداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص320). به هر مهم که او را پیش آمدی به تن خویش روی به کفایت آن نهادی. (فارسنامهء ابن البلخی ص72).
ای هر کفایتی را شایسته و امین
وی هر بزرگئی را اندر خور و سزا.
مسعودسعد.
بر درگاه ملک مهمات حادث شود که به زیردستان در کفایت آن حاجت افتد. (کلیله و دمنه). در ضبط احوال و کفایت امور و سیاست جمهور و تمهید بساط معدلت و تقریر مصالح مملکت یدبیضا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی 312). ابوالعباس را بخواست تا بکفایت مهمات سلطان قیام نماید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 356). در دفع منتصر و کفایت کار او بر آن موجب که شرح داده آمده است جد بلیغ بجای آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص440).
کز ملک عرب بزرگواری(1)
بوده ست بخوبتر دیاری
بر عامریان کفایت او را
معمورترین ولایت او را.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید دستگردی ص57).
|| هوشیاری و زیرکی. (ناظم الاطباء). فراست. هوشمندی : رفیق این سخن بشنید و بهم برآمد و برگشت و سخنهای رنجش آمیز گفتن گرفت کاین چه عقل و کفایت است و فهم و درایت. (گلستان سعدی). ابونصر کندری بر ملک واقف بود و نظام الملک به هلاکت خون او سعی می نمود چه از کفایت(2)و درایت و دوراندیشی و باریک بینی او مخوف و مستشعر بود. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص23). || عقل معاش و خانه داری و صرفه جویی. || احتیاط و پیش بینی. || فراوانی و بیشی و زیادی. || سود و نفع. (ناظم الاطباء). || نوعی از مالیات اصنافی یا عوارضی که مربوط به تسعیر بوده است. (فرهنگ فارسی معین) : در ایام القدیم امر چنان بوده است که ارباب خراج را به قم تکلیف و الزام کرده اند به هر هزار دینار بیست و پنج دینار دیگر ستده اند بعد از مدتی کفایت بر دو صنف نهاده اند... (تاریخ قم ص147). و رجوع به همین کتاب شود. || (ص) کافی. بسنده. بس : بنده [ آلتونتاش ] بیش از این نگوید و کفایت است. (تاریخ بیهقی). و در این باب این مقدار کفایت باشد. (نوروزنامه).
بود سرمست را خوابی کفایت
گل نم دیده را آبی کفایت.نظامی.
نیست غم ملک و ولایت مرا
تا منم این دانه کفایت مرا.نظامی.
از حکیم پرسید که روزی چه مقدار طعام باید خورد گفت صد درم کفایت است. (گلستان سعدی).
زیور همان دو رشتهء مرجان کفایت است
وز موی بر کنار و برت عنبرینه ای.
سعدی (از آنندراج).
- با کفایت؛ با استعداد و لیاقت و قابلیت و با درایت و هوشیار و زیرک و کاردان. (ناظم الاطباء).
- || خانه دار و باعقل معاش. (ناظم الاطباء).
- بقدر کفایت؛ بقدر لزوم و بقدر احتیاج. (ناظم الاطباء).
- بی کفایت؛ بی درایت و بی استعداد و بی قابلیت و لیاقت و بی عقل معاش. (ناظم الاطباء).
- || محتاج. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفایت داشتن و کفایت کردن و کفایة شود.
- کفایت شدن؛ به انجام رسیدن. به پایان رسیدن : سپاه سالار گفت او را چه زهرهء عصیان و اگر کند هر سالاری که نامزد آید به سوی او، شغل او کفایت شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص411).
(1) - پدر مجنون.
(2) - به معنی لیاقت هم ایهام دارد.

کفایت داشتن.

[کِ یَ تَ] (مص مرکب)لایق بودن. شایستگی داشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
زانگه که عشق دست تطاول دراز کرد
معلوم شد که عقل ندارد کفایتی.سعدی.
|| از عهدهء ادارهء امور به وجهی نیک برآمدن. (فرهنگ فارسی معین). کارآمد و کاردان بودن : کار وی صاحب دیوانی است که هم کفایت دارد هم امانت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص373). ابوالحسن عقیلی نام دارد و جاه و کفایت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص373). ماکان مردی دلیر است و با دلیری و مردی کفایت دارد و جود هم. (چهار مقاله ص 52).

کفایت کردن.

[کِ یَ کَ دَ] (مص مرکب)بس شدن و به اندازه شدن و کافی شدن. (ناظم الاطباء). بسنده بودن. (یادداشت مؤلف). بس شدن. کافی بودن. (فرهنگ فارسی معین). اِجزاء. (تاج المصادر بیهقی) : ببخشد او را حیاتی که وفا کند بکار دنیا و دین و عمری که کفایت بکند مصلحتها را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319). || از عهدهء اجرای امری برآمدن. (فرهنگ فارسی معین). کاری را به انجام رسانیدن :
ایزد این شغلها کفایت کرد
خواجه ناگفته آنچه گفت سخن.فرخی.
شغل این ناجم پیش گیرد و کفایت کند به جنگ یا به صلح باز آرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص422). شغل این مخذول کفایت کرده آمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص367). مأمون را این سخن خوش آمد و مثال داد این دو تن را تا این شغلها را کفایت کنند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص137). منتظر می باشم که اگر مهمی باشد من آن را... کفایت کنم. (کلیله و دمنه). مسعود... جزماً فرمان داد که این مهم ترا باید کفایت کرد. والی جز از اطاعت چاره ندید. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص15).
گر نظر از راه عنایت کنی
جمله مهمات کفایت کنی.نظامی.
|| از عهدهء کسی برآمدن. (فرهنگ فارسی معین) : شما بجملهء عرب یکی را کفایت کنید. (لباب الالباب چ نفیسی ص46). || بس کردن. (یادداشت مؤلف): چون... ایشان... از شغلهای بزرگ اندیشه می دارند و کفایت می کنند... به تاریخ راندن... (تاریخ بیهقی).
مگو چندین که مغزم را برفتی
کفایت کن، تمام است آنچه گفتی.نظامی.
به خاک بادیه پرورده آتش آهنگی
کز آب و کاه کفایت کند به باد و سراب.
مولانا مظهر (از آنندراج).
|| سود گرفتن. || صرفه جویی نمودن. (ناظم الاطباء).

کفایتی.

[کِ یَ] (حامص) بسیاری و فراوانی و زیادتی و وفور. || (ص نسبی) خانه دار. || ارزان خریده شده به کمتر قیمتی. (ناظم الاطباء).

کفایة.

[کِ یَ] (ع مص)(1) بس آمدن چیزی. (منتهی الارب). بس بودن چیزی. (از ناظم الاطباء). بس شدن. کافی شدن. (غیاث) (آنندراج). بی نیاز شدن با چیزی از غیرآن. (از اقرب الموارد): کف الشی ء کفایة؛ بس است آن چیز. کفاک الشی ء؛ بس است ترا آن چیز. (ناظم الاطباء). || کارگزاری کردن. (شرح قاموس): کفاه مؤنته کفایة؛ کارگزاری کرد او را. (ناظم الاطباء). || بس کردن. (آنندراج). بسنده کردن. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر بیهقی). || سود گرفتن. (غیاث) (آنندراج). || قسمی از خرید که بیع الکفایه گویند و آن چنان باشد که شخصی از کسی مثلاً پنج قران بخواهد و از کس دیگری چیزی را به پنج قران بخرد و قیمت آن را به آن کس حواله نماید. (ناظم الاطباء). بیع الکفایه خرید چیزی و ثمنش را بیافتنی سابق که بر شخصی باشد حواله کردن. (منتهی الارب). پابپا کردن طلبی را از ثالثی در مقابل چیزی خریده. (یادداشت مؤلف).
(1) - از باب ضرب. (ناظم الاطباء).

کف ء .

[کَفْءْ] (ع اِ) مانند و همتا. (منتهی الارب). مثل و مانند و همتا. (ناظم الاطباء). نظیر و مساوی. (از معجم متن اللغة). ج، کفاء. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفو شود.

کف ء .

[کِفْءْ](1) (ع اِ) شکم رودبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بطن وادی. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). بستر رود. (ناظم الاطباء). کفی ء. (از معجم متن اللغة).
(1) - در معجم متن اللغة بفتح اول است.

کف اجذم.

[کَ فِ اَ ذَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کف الاجذم. رجوع به کف الاجذم شود.

کف افکندن.

[کَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)کف دهان را بیرون انداختن. (فرهنگ فارسی معین) :
معجر سر چو زان برهنه کنی
خشم گیرد کف افکند ز دهان.
طاهربن فضل (لباب الالباب چ نفیسی ص28).
|| بمجاز، خشمگین شدن. غضب کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کف الاجذم.

[کَفْ فُلْ اَ ذَ] (ع اِ مرکب)کف اجذم به گیاهان زیر اطلاق شده است: 1- پنج انگشت. 2- اصول سنبل (بیخ سنبل رومی). 3- کرمهء بیضا. 4- خصی الکلب. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از فهرست مخزن الادویه).

کف الارنب.

[کَفْ فُلْ اَ نَ] (ع اِ مرکب)کف الذئب. عرطنیثا. (از فهرست مخزن الادویه). جنطیانا. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به جنطیانا شود.

کف الاسد.

[کَفْ فُلْ اَ سَ] (ع اِ مرکب)عرطنیثا. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به عرطنیثا شود. || کف الذئب. (فهرست مخزن الادویه). جنطیانا. رجوع به جنطیانا شود.

کف الجذماء .

[کَفْ فُلْ جَ] (اِخ) نام چند ستاره است. (یادداشت مؤلف). کف جذما. رجوع به کف جذما شود.

کف الخضیب.

[کَفْ فُلْ خَ] (ع اِ مرکب)کف دست رنگ شده. (فرهنگ فارسی معین، ج4 ترکیبات خارجی). || (اِخ) نام ستاره ای است سرخ رنگ بجانب شمال که چون بدائره نصف النهار رسد وقت اجابت دعاست. (غیاث) (آنندراج). نام یکی از کواکب مرأة ذات الکرسی است. (از مفاتیح العلوم خوارزمی). کوکبی است روشن از قدر ثالث بر صورت ذات الکرسی. (جهان دانش بنقل مؤلف). ستاره ای است سرخ رنگ بجانب شمال که قدما معتقد بودند چون بدایرهء نصف النهار رسد هنگام اجابت دعاست. (فرهنگ فارسی معین ج6 ص1583). سنام الناقة. (التفهیم چ جلال همایی حاشیهء ص102). کف خضیب : و اما آن روشن که بر منبر خداوند کرسی است او را کف خضیب خوانند. ای دست حنابسته از دو دست پروین و آن پارهء ابری که بر دست برندهء سرغول است ساعد دست پروین است و گروهی مرکف الخضیب را «کوهان شتر» خوانند. زیراک تازیان از کواکب خداوند کرسی اشتری تصور کردند. (التفهیم چ جلال همایی ص102).
کف الخضیب گردون گردد بزخم سخت
بر زخم سخت بازوی خنجرگذار ملک.
مسعودسعد.
بر استقامت حال تو بر بسیط زمین
بر آسمان کف کف الخضیب کرده دعا.
انوری.
رجوع به حاشیهء 3 ص104 التفهیم شود.

کف الدابه.

[کَفْ فُدْ دابْ بَ] (ع اِ مرکب)حزنبل. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). کف النسر. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حزنبل شود.

کف الذئب.

[کَفْ فُذْ ذِءْ] (ع اِ مرکب) کف الارنب. جنطیانا. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به جنطیانا شود.

کف السبع.

[کَفْ فُسْ سَ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کبیکج. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کبیکج شود.

کف الصباغ.

[کَفْ فُصْ صَبْ با] (ع اِ مرکب) زنبق ازرق. (واژه نامهء گیاهی). و رجوع به زنبق شود.

کف الضبع.

[کَفْ فُضْ ضَ بُ] (ع اِ مرکب) کبیکج. رجوع به کبیکج شود.

کف العذراء .

[کَفْ فُلْ عَ] (ع اِ مرکب)کف مریم. (فرهنگ فارسی معین ج4 ترکیبات خارجی). رجوع به کف مریم شود.

کف العقاب.

[کَفْ فُلْ عُ] (ع اِ مرکب)ظفرالنسر. قاطاننقی. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به قاطاننقی در همین لغت نامه شود.

کف الکلب.

[کَفْ فُلْ کَ] (ع اِ مرکب)بدسغان. رجوع به بدسغان در همین لغت نامه شود.

کف النسر.

[کَفْ فُنْ نَ] (ع اِ مرکب) کف الدابه. حزنبل. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حزنبل شود. || زنگی دارو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سقولوفندریون شود.

کف الهر.

[کَفْ فُلْ هِ رر] (ع اِ مرکب) یکی از اقسام آلاله که بنام آلاله صحرائی نامیده می شود.(1) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به آلاله و لاله در همین لغت نامه شود.
Renoncule(لاتینی)
(1) - Ranunculus
.
(فرانسوی) arvensis des champs

کفأة.

[کَ / کُ ءَ] (ع اِ) بار خرمابن در سال آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بار خرمابن در یک سال. (از ناظم الاطباء). بار آن سال درخت خرما. (شرح قاموس). || منافع کشت زمین در سال آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). منافع زمین کشت در یک سال. (از ناظم الاطباء). کشت سالانهء زمین. (از شرح قاموس). || منافع نتاج شتران در همان سال یا نتاج سپس گذشتن یک سال یا زیاده از آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نتاج شتران در یک سال. (از ناظم الاطباء). در شتر زائیدن یا زائیدهء آن سال است بعد از گردیدن آن سال یا بیشتر. (شرح قاموس). یقال: منحه کفأة غنمه؛ یعنی داد او را شیر و بچه و پشم یک سال گوسفندان خود را تا از آنها منتفع شود و پس از گذشتن یکسال و بردن این منافع گوسفندان را بازگرداند. (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (ناظم الاطباء). و رجوع به منتهی الارب و اقرب الموارد شود.

کف بین.

[کَ] (نف مرکب) کف بیننده. آنکه از روی خطوط کف دست کسان اخلاق آنان را بازگوید و از گذشته و آیندهء ایشان خبر دهد. (فرهنگ فارسی معین).

کف بینی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل و شغل کف بین. (فرهنگ فارسی معین).

کفت.

[کِ] (اِ)(1) کتف بود یعنی دوش. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص38). دوش و سر دوش. (برهان). کتف. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). کتف و شانه و دوش و سردوش (ناظم الاطباء). کت. سفت. هویه. (یادداشت مؤلف) :
عرابی، ذوالاکتاف کردش لقب
چو از مهره بگشاد کفت عرب.فردوسی.
یکی کوه یابی مر او را بتن
بر و کفت و یالش بود ده رسن.فردوسی.
سرانجام ببرید هردو ز کفت
سزد گر بمانی از این در شگفت.فردوسی.
فکندش به یک زخم(2) گردن ز کفت
چو افکنده شد دست عذرا گرفت.عنصری.
(1) - مقلوب کتف. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (انجمن آرا) (آنندراج).
(2) - ن ل: ضرب.

کفت.

[کِ] (اِ) شکاف و چاک و رخنه و دریدگی و ترک. || (ص) شکافته شده و ترکیده. (ناظم الاطباء). به هر دو معنی رجوع به کفته شود.

کفت.

[کُ] (اِ) مخفف شکفت باشد که از شکفتن و واشدن است. (برهان) (آنندراج). مخفف شکفت و شکفته. (فرهنگ جهانگیری). || مخفف کوفت هم هست که از کوفتن باشد. (برهان) (آنندراج). مخفف کوفت و کوفته. (فرهنگ جهانگیری). || شکفتگی. || کوفتگی. || گسستگی. || پیچیدگی. || شکاف و چاک. || صدمه. (ناظم الاطباء).

کفت.

[کَ] (ع ص) رجل کفت؛ مرد تیزرو و سبک و باریک اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). مرد شتابندهء سبک و باریک. (از شرح قاموس). || خُبز کفت؛ نان بی نان خورش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) دیگ خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دیگ کوچک. (از اقرب الموارد) (شرح قاموس). || مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال: وقع فی الناس کفت شدید؛ ای الموت. (اقرب الموارد).

کفت.

[کِ] (ع اِ) دیگ خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دیگ کوچک. (شرح قاموس). کَفت. || انبان استوار که ضایع نکند چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انبانی که چیزی را تباه نکند. (از اقرب الموارد).

کفت.

[کَ] (ع مص)(1) شتابی نمودن مرغ و جز آن در پریدن و دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتاب کردن پرنده و جز آن در پریدن و دویدن. (از اقرب الموارد). شتاب کردن پرنده و غیر او در پرواز و دویدن. (از شرح قاموس). شتافتن. (تاج المصادر بیهقی). کَفَتان. کَفیت. کِفات. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). || درترنجیدن و منقبض شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). انقباض. (از اقرب الموارد). || به خود فراز گرفتن چیزی را و به پنجه گرفتن آن را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). حدیث: اکفتوا صبیانکم باللیل فان للشیطان خطفةً. (منتهی الارب). || برگردانیدن کسی را از جهتی که روی آورده باشد بدان. (از منتهی الارب) (از آنندراج). منصرف کردن کسی را. (از ناظم الاطباء). || زیر بالا برگردیدن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). برگردانیدن پشت را بجای شکم. (از ناظم الاطباء). کسی را بر روی افکندن. (از شرح قاموس). || تیز راندن. (منتهی الارب) (آنندراج). تیز راندن ستور را. (از ناظم الاطباء). نیک راندن. (تاج المصادر بیهقی). || نگاه داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). گرفتن چیزی را. (شرح قاموس). || فراهم آوردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (ترجمان القرآن) فراهم آوردن بسوی خود. (از شرح قاموس). بخود فراهم آوردن چیزی. (یادداشت مؤلف). || لاحق شدن آخر قوم به اول آن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کشتن و هلاک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). میرانیدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حدیث، یقول الله للکرام الکاتبین اذا مرض عبدی فاکتبوا له مثل ما کان یعمل فی صحته حتی اعافیه او اکفته. (منتهی الارب). || مردن و هلاک شدن. (از ناظم الاطباء).
(1) - از باب ضرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کفت.

[ ] (ع مص) ریختن. از ظرفی به ظرفی دیگر ریختن. (از دزی ج2 ص476).

کفت.

[کُ فَ] (ع ص) فرس کفت؛ اسب که به همهء تن برجهد و سواری بر آن دشوار باشد از برجستگی وی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کفت.

[کَ] (ع اِ) لایهء فلز بسیار قیمتی که روی فلز دیگر را می پوشاند. (از دزی ج2 ص476).

کفتار.

[کَ] (اِ)(1) جانوری است صحرایی و درنده که به هندی هوندار گویند. (غیاث) (آنندراج). پستانداری است(2) از راستهء گوشتخواران که تیرهء خاصی را به نام کفتاران(3) در این راسته به وجود می آورد. این جانور در اروپا و آسیا و مخصوصاً افریقا فراوان است. دندان بندیش شبیه گربه است ولی چنگالهایش بداخل غلاف نمی رود. غذای وی منحصراً از نعش یا مردهء حیوانات است. کفتار نسبةً عظیم الجثه و بقدر پلنگی کوچک است. اندامهای خلفیش از اندامهای قدامی کوتاه ترند. رنگش خاکستری با خال های سیاه (شبیه پلنگ) است. هریک از اندامهای جلو و عقبش به چهار ناخن قوی ختم می شود. اگر این جانور بقایای جسد حیوانی را جهت تغذیه در سطح زمین پیدانکند به بیرون آوردن اجساد از خاک می پردازد و یا به حیوانات دیگر حمله می کند ولی بندرت به انسان حمله ور می شود. کفتار روزها در غار مخفی می شود و شبها برای جستن طعمه بیرون می آید. (فرهنگ فارسی معین). ام جعور. ام خنور. ام دبکل. ام رمال. ام طریق. ام عامر. ام عثیل. ام عمرو. ام عنثل. ام هنبر. (مرصع) (منتهی الارب). ام بعثر. ام ثقل. ام تفل. ام ثرمل. ام جلس. ام جیال. ام خثیل. ام خذرف. ام خنثل. ام رشم. ام رعال. ام رعم. ام رغم. ام زیت. ام ضیغم. ام عتاب. ام عتیک. ام عریص. ام عوف. ام عویم. ام الغمر. ام القبور. ام کلواد. ام المقابر. ام نفل. ام نوفل. ام وعال، ام الهنابر. ام الهنب. ابوعامر. ابوالعریض. ابوکلده. ابوالهنبر. (مرصع). ام عنتل. ام جعار. جیل. جیأل. جعار. جلعلع. جمعلیلة. خزعل. ختع. خفوف. خلعاء. خلعلع. خامعة. خنعس. خنوز. ذیخ. ذیخة. صیدن. ضبع. ضبغطری. عثواء. عثیل. عیثوم. عثیون. عثیان. اعثی. عرج. عراج. عرجاء. عاشرة. عفشلیل. عیلام. عیلم. عیلان. غثار. غثراء. فشاح. قشع. نعثل. نقاث. غنافر. نوفل. (منتهی الارب). گورکن. گورشکاف. مرده خوار. حفصة. قشاع. جیعر. ظباة. (یادداشت مؤلف) :
ز بیم تیغ او شیران جنگی
به سوراخ اندرون رفته چو کفتار.فرخی.
دندان همه کند شد و چنگ همه سست.
گشتند چو کفتار کنون از پی مردار.فرخی.
سرش را ز تن برد و بردار کرد
تنش را خور گرگ و کفتار کرد.اسدی.
از آن دشت تا سال صد زیر گل
همی گرگ تن برد، و کفتار دل.اسدی.
رویش اندر میان ریش تو گفتی
پنهان گشته است زیر جغبت(4) کفتار.
نجمی (از حفان بنقل مؤلف).
چون خفت در آن غار برون ناید از آن تا
بیرون نکشی پایش از آن جای چو کفتار.
ناصرخسرو.
بد دل و جلد و دزد و بی حمیت
روبه و شیر و گرگ و کفتارند.ناصرخسرو.
-کس کفتار؛ مهره ای است خرد.
-امثال: کس کفتار داشته بودن؛ به مزاح نزد همه کس محبوب بودن بی جهتی ظاهر. (یادداشت مؤلف).
میراث خرس به کفتار (یا) به گرگ می رسد. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1775).
|| اعتقاد قدما براین بوده است که کفتار از آواز خوش و بانگ دف و نای لذت می برد و وقتی که می خواستند کفتار را بگیرند با ساز و نوازندگی به سوراخ او رو می آوردند و در حینی که پناهگاه او را با کلند و تبر به تدریج وسیعتر می کردند به آواز می خواندند که «کفتار در خانه است؟ کفتار در خانه نیست» و یا «کفتار کو؟ کفتار کجاست؟» و گمان می کردند که کفتار معنی این گفتار را می فهمد و می اندیشد که مردمان او را نمی بینند، از جای نمی جنبد تا گرفتار شود. (از فرهنگ فارسی معین). و حدیث «والله لا اکون مثل الضبع تسمع الدم حتی تخرج فتصاد» اشاره به این مطلب است. مولوی نیز بدینسان بدین مطلب اشاره کرده است :
ای چو کفتاری گرفتار فجور
این گرفتاری نبینی از غرور
می بگویند اندرون کفتار نیست
از برون جویند کاندر غار نیست
نیست در سوراخ کفتار ای پسر
رفت تازان او بسوی آبخور
این همی گویند و بندش می نهند
او همی گوید ز من کی آگهند
گر ز من آگاه بودی این عدو
کی ندا کردی که این کفتار کو؟
تا که بربندند و بیرونش کنند
غافل آن کفتار از این ریشخند.
و نیز در این باره امثال و ارسال مثلهائی در ادبیات فارسی آمده است که اینک برخی از آنها را نقل می کنیم :
چو کفتاری که بندندش بعمدا
همی گویند کاینجا نیست کفتار.ناصرخسرو.
ای بدیدار فتنه چون طاووس
وی به گفتار غره چون کفتار.سنایی.
گرگ در جوال عشوهء بزغاله رفت و کفتاروار بستهء گفتار او شد. (مرزبان نامه چ قزوینی ص25).
-امثال: کفتار خانه نیست . (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
مثل کفتار ، گول و سغبهء گفتاری فریبنده.(امثال و حکم دهخدا ج3 ص1472).
|| بعضی گویند که کفتار بمعنی زن ساحره نیز هست که جگر مردم بنگاه خویش برآورد و می خورد و بهندی «واین» نامند و اصل این است که کفتار در فارسی و واین در هندی نام همان درنده ای است که بیشتر سگ را شکار می کند و چون زن ساحره آن درنده را به سحر مسخر می کند و سوار می شود مجازاً زن ساحره را جگرخوار گویند. (از غیاث) (از آنندراج). پیر کفتار. زنی سخت پیر و بددرون. و گاه به مردان نیز اطلاق کنند. (یادداشت مؤلف). عجوز. (منتهی الارب). ابن بطوطه در سفرنامه خود آرد: بعضی از جوکیان این قدرت را دارند که اگر در روی کسی نظر افکنند او قالب از جان تهی می سازد و عوام می گویند کسی که بنظر کشته شد اگر سینه اش را بشکافند دل در آن نخواهند یافت و عقیده دارند که جادوگر دل او را میخورد و اغلب این قبیل جادوگران از زنان میباشند و چنین زنی را «کفتار» مینامند. (از ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه چ بنگاه ترجمه و نشر کتاب ص566). و رجوع به همین کتاب شود.
(1) - در کردی کفتار [ کِ ] keftar و گیلکی کفتار [ کَ [ kaftar. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
.
(فرانسوی) Hyene(لاتینی)
(2) - Hyaena
(3) - Hyenides. (4) - ن ل: جبغت.

کفتارک.

[کَ رَ] (ِاخ) دهی از بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است که 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

کفتاره.

[کَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل است که 111 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کفتان.

[کَ] (ع مص) کَفت. (ناظم الاطباء). کِفات. کَفیت. (از اقرب الموارد). رجوع به کفت شود.

کفتر.

[کَ تَ] (اِ) کبوتر را گویند و به عربی حمام خوانند. (برهان). کبتر. (یادداشت مؤلف). کپتر. کوتر. (انجمن آرا) (آنندراج) :
چو سرما شود سخت لاغر شوند
به آواز مانند کفتر شوند.
فردوسی (از انجمن آرا)(1).
- کفترباز؛ کبوترباز. آنکه کبوتر نگه دارد و قسمتی از اوقات خود را به بازی با آنها یا در تیمار داشت آنها بگذراند.
- کفتربازی؛ بازی با کبوتر. عمل کفترباز.
-کفترخان؛ کبوترخان. (یادداشت مؤلف).کبوترخانه
(1) - کفتر در ولف نیامده.

کفتر.

[ ] (اِخ) شهرکی است بر کوه بارجان به کرمان و هرچه از کوه بارجان افتد بدین شهرک و دهک [ شهرکی دیگر ] افتد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص128).

کفترک.

[کَ تَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شیراز که 304 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج7).

کفترکار.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش چهاردانگه شهرستان ساری که 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج3).

کفترود.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان رشت که 339 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج2).

کفتری.

[کَ تَ] (اِ) شانه و دفتین جولاهگان و بافندگان. (برهان) (آنندراج). شانه و دفتین جولاهگان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کفتگی.

[کَ تَ / تِ] (حامص) شکافته شدن و ترکیده بودن. (از برهان) (از آنندراج). شکافتگی و ترکیدگی و رخنه و چاک و شکاف. (ناظم الاطباء). شق. تفصید. (منتهی الارب). تَرَک. تراک. غاچ. کافتگی. (یادداشت مؤلف). || در تداول طب قدیم آن را بر بیماری شقاق مقعد اطلاق می کردند : و مقعد را نیز بیماری کفتگی باشد و آن را به تازی شقاق المقعد گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شقاق؛ کفتگی لبهای شرج را گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کفتگی.

[کُ تَ / تِ] (حامص) کوفتگی. || صدمه. || پیچیدگی. (ناظم الاطباء).

کفتن.

[کَ تَ] (مص)(1) از هم باز شدن. (برهان). شکافته شدن و جدا شدن و از هم بازشدن. (ناظم الاطباء). از هم باز شدن. شکافته شدن. (فرهنگ فارسی معین). کافته شدن. شکافتن. ترکیدن. غاچ خوردن. ترک برداشتن. (یادداشت مؤلف) :
چو زد تیغ بر فرق آن نامدار
سرش کفت از آن زخم همچون انار.دقیقی.
بگفت این و دل پر زکینه برفت
همی بر تنش پوست گفتی بکفت.فردوسی.
تهمتن دو فرسنگ با او برفت
همی مغزش از رفتن او بکفت.فردوسی.
جز احسنت از ایشان نبد بهره ام
بکفت اندر احسنتشان زهره ام.فردوسی.
این(2) همی رفت همه روی پر از خون دو چشم
وان همی کفت و همه سینه پر از خون جگر.
فرخی.
راست گفتی به هم همی بکفد
سنگ خارا به صد هزار تبر.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص101).
چو سر کفته شد غنچهء سرخ گل
جهان جامه پوشید همرنگ مل.عنصری.
پا بکفش اندر بکفت و آبله شد کابلیج
از بسی غمها ببسته عمر کل (؟) پا را بپا.
عسجدی (از لغت فرس چ دبیرسیاقی ص28).
من پیرم و فالج شده ام اینک بنگر
تا نولم کژ بینی و کفته شده دندان.
عسجدی (دیوان ص 30).
ز تیغش همی دشت و گردون بتفت
ز بانگش همی کوه و هامون بکفت.
(گرشاسب نامه).
گلی بد که همواره کفته بدی
به گرما و سرما شکفته بدی.(گرشاسب نامه).
اگر دیدهء او شکوفه ست زود
شود کفته چون دیدهء افعوان.مسعودسعد.
خشک شد هرچه رود بود چو سنگ
کفته شد هر چه کوه بود چو غار.
مسعودسعد.
جوهر آتشی است بعد از هفت
که از او دل بخست و زهره بکفت.سنائی.
یاد ناورده که از مالم چه رفت
سقف قصر همتت هرگز نکفت.
مولوی (مثنوی).
شگفت نیست دلم چون انار اگر بکفد
که قطره قطرهء اشکم به ناردان ماند.سعدی.
|| از هم بازکردن و شکافتن و ترکانیدن. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). شکافتن و چاک زدن و دریدن. (ناظم الاطباء). کافتن. ترکاندن. غاچ دادن. (یادداشت مؤلف) :
سوزنی از ابلهی درید بسی مرز(3)
کفت بسی مغز کون بخرزهء چون گرز.
سوزنی.
کف و در فرمایمت چون تیغ احسان برکشی
سینهء بدره کفی و زهرهء زفتی دری.سوزنی.
(1) - مخفف کافتن (= شکافتن). مقایسه شود با کفانیدن و کفیدن. (از حاشیه برهان چ معین).
(2) - نخجیر هنگام صید.
(3) - بضم اول سوراخ مقعد.

کفتن.

[کُ تَ] (مص) کوفتن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || زدن. || سحق کردن و سائیدن. || فرسودن. || بر زمین زدن. (ناظم الاطباء). || کوفته شدن اعصاب. (ناظم الاطباء).

کفتن.

[کُ تَ] (مص) شکفتن. (فرهنگ فارسی معین).

کفتور.

[کَ] (اِ) بمعنی ثبات است و آن یک جهت بودن در امور و تحمل کردن در آلام باشد. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ظاهراً از لغات برساختهء فرقهء آذر کیوان است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

کفتوریم.

[] (اِخ) گروهی اند از نسل مصرایم بن حام بن نوح که با کسلوحیم نیز قرابت دارند. احتمالا در سواحل شمالی آفریقا می زیسته اند. و رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

کفته.

[کَ تَ / تِ] (ن مف) شکافته شده و ترکیده. (برهان) (آنندراج). شکافته و ترکیده و چاک شده و چاک زده و از هم بازشده و دوتاشده. (ناظم الاطباء). کفیده. کافته. کافتیده. غاچ خورده. دریده. (یادداشت مؤلف) :
ز دیوان بسی شد بپیکان هلاک
بسی زهره کفته فتاده بخاک.فردوسی.
به دشتی در از شوره گم کرده راه
ز گرما زبان کفته و رخ سیاه.
(گرشاسب نامه).
به نارکفته سپره دست معدن نرگس
به سیب رنگین داده ست مسکن نسرین.
لامعی (از فرهنگ فارسی معین).
روی و دلم از اشک و خون دیده
آکنده و کفته چو ناردارد.مسعودسعد.
سرش چو ناریست کفته و زپی خفتن (؟)
دانگکی چند نارسیده در آن نار.سوزنی.
خر خمخانه را ناسور پیدا کرده بیطارم
به نیشی شغهء دوکفتهء یک هفته بردارم.
سوزنی.
- کفته پوست؛ که پوست آن ترکیده باشد :
یکی چون دل مهربان کفته پوست
یکی چون شخوده زنخدان دوست.
(گرشاسبنامه چ حبیب یغمایی ص26).
- کفته سم؛ شکافته سم مانند گوسپند. (ناظم الاطباء). ستور کفته سم؛ آن ستور که سمهای آن شکافته باشد بالطبع. (یادداشت مؤلف).
- کفته لب(1)؛ که لبش شکافته باشد. افرق. (یادداشت مؤلف). لب شکری، مخروت، کفته لب. (منتهی الارب).
- کفته نار؛ نار کفته، انار شکافته و واشده. (فرهنگ فارسی معین) :
کفیدش دل از غم چویک (2)کفته نار
کفیده شود سنگ تیمارخوار.رودکی.
ز اقبال سلطان بر او حاسدان را
شد از اشک هر چشم چون کفته ناری.
فرخی.
سر شیر وحشی بیک زخم کرد
چو بر بار در تیر مه کفته نار.فرخی.
ای بساکس کز نهیب رمح و زخم گرز کشت
جان او چون تفته نار و مغز او چون کفته نار.
عبدالواسع جبلی.
|| شکفته. (برهان) (آنندراج) و رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - در لب زیرین افلح، در لب زبرین اعلم. (یادداشت مؤلف).
(2) - ن ل: چوآن.

کفته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف) شکفته(1). (فرهنگ فارسی معین) :
لبت گویی که نیم کفته گل است
می و نوش اندر او نهفتستی.طیان.
بسبزه درون لالهء نوشکفته
عقیق است گویی به پیروزه اندر.فرخی.
گل سرخ نوکفته بر بار گویی
برون کرده حوری سر از سبزچادر.
ناصرخسرو (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - این معنی در برهان ذیل کفته [ کَ تَ ] آمده است.

کفته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف) کوفته. کوبیده. (فرهنگ فارسی معین). کوفته. رجوع به کوبیده شود. || فرسوده. || سحق شده. (ناظم الاطباء).

کفته.

[کَ تَ] (اِخ) نام گورستان مدینهء طیبه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). نام گورستان مدینه بدان جهت که بخود فراز گیرد مردم را یا آن زود بخورد آنها را زیرا که شوره زار است. (منتهی الارب).

کفتین.

[کَفْ فَ تَ] (ع اِ) تثنیهء کفه. دو کفهء ترازو. (فرهنگ فارسی معین). هر دو پلهء ترازو. (غیاث) (آنندراج).

کفج.

[کَ] (اِ) کف. کف دهان. (یادداشت مؤلف).

کف جذما.

[کَفْ فِ جَ] (اِخ) ستارگانی که در سر دست جنوبی صورت پروین قرار دارد. (از التفهیم چ جلال همایی حاشیهء 3 ص104) : و ایشان پروین را چنان نهادند چون سری با دودست... و دیگر دستش را کف جذما خوانند ای گسسته، زیراک از آن دست خضیب کوتاهتر است. (التفهیم ص104).

کفجلاز.

[کَ جَ] (اِ) کفچلیز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کفچلیز شود.

کفجلیز.

[کَ جَ] (اِ) کفچلیز. مغرفه. (دهار). رجوع به کفچلیز شود.

کفچ.

[کَ] (اِ) مخفف کفچه است که چمچه باشد. (برهان) چمچمه و کفچه. (ناظم الاطباء). کفگیر که آن را کفلیز نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ای شده همچو کدو جمله شکم کفچ مکن
بهرپر کردن آن دست طمع سوی بسوی
تا شود بزمگه شاه سراپردهء عشق
خانهء خویش بپرداز از این کفچ کدوی.
جامی (از انجمن آرا و آنندراج).
|| بمعنی کف صابون و کف شیر و کف آب دهن و امثال آن هم آمده است و آن را کفک نیز گویند و به عربی رغوه گویند. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). آب دهان. خیو. (یادداشت مؤلف) :
قی افتد آن را که سر و ریش تو بیند
زان خلم و از آن کفچ چکان بر سر و رویت.
شهید.
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ(1).
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1654).
|| پیچ و تاب سرزلف. (ناظم الاطباء). || نوعی از مار. (ناظم الاطباء). رجوع به کفچه و کفچه مار شود.
(1) - در فرهنگ جهانگیری مصراع دوم به این صورت آمده است: همه لفچ کفچ و همه کفچ لفچ.

کفچ.

[کُ] (اِخ) یا کوچ نام عشیره ای است که در حدود کرمان و مکران و بلوچستان حالیه ساکن بوده اند غالباً کوچ یا کفچ را با بلوچ مترادفاً نام می بردند و نام کفچ زیادتر از بلوچ برده می شد و کار این طایفه از روزگاران قدیم راه زنی و سرکشی بوده و با پادشاهان بزرگ نبرد کرده اند. طایفهء مزبور بعد از عظمت دولت غزنوی رو به ضعف نهاد و بتدریج نام کفچ از میان رفت و تنها نام بلوچ باقی ماند. (از حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص86). این نام در تاریخ سیستان بصورت کفچان (جمع آن) ص86 و کفچ و کفجان ص213 و 316 و در وجه دین ناصرخسرو (ص 54) بصورت کوفجان آمده. و رجوع به مادهء قفص در همین لغت نامه شود.

کفچالیز.

[کَ] (اِ) کفچلیز. (از ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ورق 241). و رجوع به کفچلیز شود.

کفچک.

[کَ چَ] (اِ) دامن زین اسب. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). دامن زین. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) :
از پی کفچک زین فَرَست صاحب خلد
گر بخواهی دهد از چادر حورا اطلس.
سراج سگزی (از فرهنگ نظام).
|| چمچه. (ناظم الاطباء).

کفچل.

[کَ چَ] (اِ) کفل و سرین اسب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کفچل پوش.

[کَ چَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کفل پوش و آن نوعی از پوشش باشد که زردوزی کنند و بر پشت اسب اندازند و آن را به ترکی اورتک خوانند. (از برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کفچلیز.

[کَ چَ] (اِ مرکب)(1) چمچهء بزرگ سوراخ دار را گویند و آن را کفگیر نیز خوانند. (برهان) (آنندراج). کفچه را گویند که سوراخ سوراخ باشد و طباخان و حلوائیان بدان کف از روی گوشت و شیره و امثال آن بگیرند و بدان طعام و حلوا و جز آن در دیگ برآرند. (فرهنگ جهانگیری). کفچلاز. کفچلیزه. کپچلاز. کفجلاز. کفجلیز. کفچلیزک. کفلیز. کفلیزک. (فرهنگ فارسی معین). کمچه. مغرفه. (یادداشت مؤلف). اَعراب کفچلیز را معرب کرده قفشلیل گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). قفشلیل. کفچلیز، معرب کفچه گیر است (منتهی الارب). قفشلیل مغرفه و آن معرب و اصلش کفجلاز است. (از المعرب جوالیقی ص251) :
در دیگ خرافات کفچلیزی
در آیینهء ناکسی خیالی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص436).
به کفچلیز شتر را کسی که آب دهد
بود هر آینه از ابلهی و شیدایی.
مجیر بیلقانی.
چه حلواهای بی آتش رسد از دیگ چوبین خش
سر شاخ پر از حلوا بسان کفچلیز آمد.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
تو در این جوشش چو معمار منی
کفچلیزم زن که بس خوش میزنی.
مولوی (مثنوی).
|| جانورکی را نیز می گویند که در آب میباشد و سر و تنهء مدور و دمکی باریک دارد گویند بچهء وزغ است در غلاف، بعد از چند روز از غلاف بیرون می آید و آن را به عربی دعموص خوانند. (برهان) (آنندراج). جانوری است که سر و تنه او مدور بود و دمکی باریک داشته باشد و بر روی آب افتد و بعضی گویند که آن جانور بمرور وزغ شود. (فرهنگ جهانگیری). بچهء وزغ دمدار و دست و پا نیاورده و دعموص. (ناظم الاطباء). بچهء قورباغه. (فرهنگ فارسی معین). کفچلیزک. کفچلیزه. کفچلاز. معرب آن قفشلیل. در گنابادی کفچلیز بچهء قورباغه. در بروجردی کمکیلیز بچهء قورباغه. (از حاشیه برهان چ معین) :
نهنگ بود عدو کفچلیز گشت از بیم
چو زین نهادی بر جودی نهنگ آسا.
اثیرالدین اخسیکتی.
دعموص جانورکی است یا کرمی سیاه که در پارگینها وقت فرو رفتن آب آن پیدا شود و آن را بفارسی کفچلیز نامند. (از منتهی الارب). || بعضی گویند نوعی از ماهی باشد و آن را سگ ماهی خوانند(2). (برهان) (آنندراج). سگ ماهی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از کفچه، کمچه (= قاشق) و لیز(=لغزنده). (یادداشت مؤلف).
(2) - در فارس بدین معنی استعمال کنند. (حاشیهء برهان چ معین).

کفچلیزک.

[کَ چَ زَ] (اِ) جانورکی باشد در آب و بمرور وزغ شود و عربان دعموص خوانندش. (برهان) (آنندراج). بچهء وزغ دمدار و دست و پا درنیاورده. (ناظم الاطباء). || و بعضی گویند سوسمار کوچک است. (برهان) (آنندراج). تمساح خرد. (ناظم الاطباء). || بعضی گویند جانورکی است شبیه به چلپاسه و دم سرخی دارد. (برهان) (آنندراج). قسمی از چلپاسهء سرخ دم. (ناظم الاطباء). || کفگیر کوچک را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج). چمچه و کفلیز کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفچلیزه و مادهء بعد شود.

کفچلیزه.

[کَ چَ زَ / زِ] (اِ) کفچلیزک. کفگیر. (برهان) (آنندراج). || جانورکی باشد که عربان دعموص خوانند. (برهان) (آنندراج). بچه وزغ دم دار و دست و پا درنیاورده و دعموص. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفچلیز و کفچلیزک شود.

کفچوک.

[کَ] (ص، اِ) بالش زین. || برابر و هموار. || برهنه. || دشت هموار. (ناظم الاطباء).

کفچول.

[کَ] (ص، اِ) کفچوک در همه معانی. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء پیشین شود.

کفچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) چمچه. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). کفگیر. کمچه. چمچه. (انجمن آرا). چمچهء کلان. (غیاث). ملعقه. (دهار). کفچ. کپچ. کپچه. کبچه. پهلوی کپچک(1)، طبری کچه(2) (قاشق). گیلکی نیز کچه(3) (قاشق بزرگ). (از حاشیهء برهان چ معین). ملاقه. (یادداشت مؤلف) : وازوی [ از آمل بطبرستان ] آلاتهای چوبین خیزد چون کفچه و شانه و شانهء نیام و ترازوخانه و کاسه و طبق و طیفوری و آنچه بدین ماند. (حدود العالم).
گردان بسان کفچه ای گردن بسان خفچه ای
وندر شکمشان بچه ای حسناء مثل الجاریه.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص101).
و دستی که در آن جودی نیست کفچه به از آن. (خواجه عبدالله انصاری). و آن را که ریش کهن گردد و تری اندر شش بسیار باشد و حرارت و خشکی غالب نباشد اگر یک کفچه قطران بدهند گر با انگبین سود دارد. (ذخیره خوارزمشاهی). و چهل روز در آفتاب نهند [ خمرهء پر از گل انگبین را ] و هر روز بکفچه بجنبانند... (ذخیرهء خوارزمشاهی). شراب خشخاش مقدار دو کفچه بوقت خواب دادن نزله را باز دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
دست کفچه مکن به پیش فلک
که فلک کاسه ای است خاک انبار.خاقانی.
دست طمع کفچه چون کنی که به هردم
طعمی از این چرخ کاسه دار نیابی.خاقانی.
گر بمیزان عقل یک درمی
چه کنی دست کفچه چون دینار.خاقانی.
تا شکمی نان و دمی آب هست
کفچه مکن بر سر هر کاسه دست.نظامی.
غریبی گرت ماست پیش آورد
دو پیمانه آب است و یک کفچه(4) دوغ.
سعدی.
ز دیگدان لئیمان چو دود بگریزند
نه دست کفچه کنند از برای کاسهء آش.
سعدی.
چون قلندر مباش لوت پرست
کاسه از معده کرده کفچه ز دست.اوحدی.
نه همچو دیک سیه رو شوم ز بهر شکم
نه دست کفچه کنم از برای کاسهء آش.
ابن یمین.
گفتند که پاره ای چوب بید بیار تا کفچه ای تراشیم... دو گوشهء جغرات آوردند و کفچه ای. (انیس الطالبین بخاری). خادمهء مادر درویش دو گوشهء جغرات و کفچه ای آورد. (انیس الطالبین بخاری).
روغنی کو پاچه جمع آورد و پیر کله پز
کفچه کفچه برتریت شیردان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه.
مرا نان ده و کفچه بر سر بزن. (شاهد صادق). اسطام. (بحر الجواهر)؛ سطام، کفچهء آتشدان. (السامی).
- کفچه میل؛ میلی است سر پهن که پزشکان و جراحان بدان غده های خرد و امثال آن را بردارند. کبچه میل. (از یادداشت مؤلف) : و اگر برد بدین داروها تحلیل نپذیرد پلک چشم را از پهنا بمبضع بشکافند و برد را به کفچه میل بردارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همه را بکوبند و بکفچه میل برکنند و ملازه را بدان برافرازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند شب یمانی، انگژد، نوشادر از هر یکی راستاراست و بسایند و به کفچه میل برگیرند و بدهان اندر آرند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- کفچه نول؛ مرغی است که منقار او به کفچه می ماند و به ترکی او را قاشق بورن خوانند یعنی چمچه بینی. (آنندراج)(5). مرغی است که نوکش پهن و دراز است. (فرهنگ رشیدی). مرغی است که منقار وی شبیه به چمچه است. (ناظم الاطباء). در اصطلاح جانورشناسی پرنده ای است(6) از تیرهء پابلندان که دارای منقاری طویل و پهن شبیه اردک میباشد ولی در ابتدای منقار دارای قسمتی کفچه مانند (شبیه قاشق گود) میباشد. این پرنده نسبةً عظیم الجثه است و در آمریکا و اروپای جنوبی و آسیا و شمال شرقی آفریقا میزید. قاشق بورن. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: دست بی هنر کفچهء گدایی است. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص807).
|| پیچ و تاب سر زلف را نیز گویند و به عربی طره خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). تاب و پیچ سرزلف. (انجمن آرا) (آنندراج). || نوعی از مار هم هست. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی از مار که سر آن شبیه به کفچه باشد. (فرهنگ جهانگیری) :
همچو مار کفچه این گردنده دهر
کفچه رنگین است اما پر ز زهر.
سراج الدین (از آنندراج).
و رجوع به کفچه مار شود. || نوعی از قبای پیش باز. (ناظم الاطباء).
(1) - kapcak.
(2) - kaca.
(3) - kaca. (4) - ن ل: چمچه. و در این صورت شاهد کفچه نیست.
(5) - آنندراج از برهان نقل کرده ولی در برهان چ معین کفچه نون است و دکتر معین در حاشیه نوشته اند کفچه نول صحیح است.
.(انگلیسی)
(6) - Spoonbill

کفچه لیز.

[کَ چَ / چِ] (اِ مرکب) کفگیر. کفچلیز. چمچه :
برون شد دیگت از سر می ستیزی
که در هر دیگ همچون کفچه لیزی.
عطار (اسرارنامه).
رجوع به کفچلیز شود.

کفچه لیزک.

[کَ چَ / چِ زَ] (اِ مرکب)کفچه لیز. (یادداشت مؤلف). رجوع به کفچه لیز شود.

کفچه لیزه.

[کَ چَ / چِ زَ / زِ] (اِ مرکب)کفچه لیز. (یادداشت مؤلف). رجوع به کفچه لیز شود.

کفچه مار.

[کَ چَ / چِ] (اِ مرکب) قسمی مار. (از فرهنگ رشیدی). در اصطلاح جانورشناسی یکی(1) از اقسام ماران سمی خطرناک که دارای زهری کشنده است و از گروه پروتروگلیف(2) میباشد در سطح قدامی دندانهای جلو آروارهء بالایی این مار شیاری است که تا نوک دندان ادامه دارد و در آن شیار سم جاری می شود. وجه تسمیهء این دسته ماران از آن جهت است که زواید مهره های گردنی خودرا باختیار می توانند پهن کنند و در این حال قسمت سر و گردن آنها بصورت کفچه یا قاشق پهنی در می آید. کفچه ماران دارای اقسام متعددند و همهء آنها خطرناکند. گونه ای از آنها در افریقا و مصر وجود دارد (مشهور است که کلئوپاترا ملکهء نامدار مصر با زهر یکی از همین کفچه ماران آفریقائی انتحار کرد). نوعی از کفچه ماران در کوهستان های اطراف مشهد فراوانند و نیز گونه ای از آنها مار عینکی است که در موقع پهن کردن زواید مهره ای گردنیش شکل عینکی در سطح خلفی پوست بدنش نقش می بندد (وجه تسمیه) و جزو خطرناکترین کفچه هاست و در هندوستان فراوان است و بنام کبرا(3) نیز خوانده می شود. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: از کفچهء مار حلوا نتوان خورد . (امثال و حکم دهخدا ج1 ص142).
(1) - Naja haje.
(2) - Proteroglyphes.
(3) - Cobra.

کفح.

[کَ] (ع مص) (1) بوسه زدن ناگاه یا عام است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). ناگاه بوسیدن. (از ذیل اقرب الموارد). بوسه دادن. (تاج المصادر بیهقی). || برهنه کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پوشش از کسی بازکردن. (از اقرب الموارد). || بچوب دستی زدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کشیدن لگام را و بر روی ستور زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). کشیدن لگام ستور را و در دهن آن زدن تا بایستد. (از ناظم الاطباء). کشیدن لگام ستور را تا بایستد. (از اقرب الموارد). کفح لجام الدابة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || رویاروی شمشیر زدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). || رویاروی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). روباروی شدن. (از ناظم الاطباء). روبرو شدن باکسی و پیش او آمدن چنانکه دست به دست رسد. (از اقرب الموارد).
(1) - از باب فتح. (ناظم الاطباء).

کفح.

[کَ فَ] (ع مص)(1) شرمنده گشتن و بددل گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - از باب سمع. (ناظم الاطباء).

کفخ.

[کَ] (ع مص)(1) به چوبدستی زدن و بر سر زدن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - از باب فتح. (ناظم الاطباء).

کف خضیب.

[کَفْ فِ خَ] (اِخ)کف الخضیب. رجوع به کف الخضیب شود.

کفخة.

[کَ خَ] (ع اِ) مسکهء گردآمدهء سپید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کفداری.

[کَ] (حامص مرکب) لهو و لعب و بازی. || شعبده. (ناظم الاطباء).

کف دریا.

[کَ فِ دَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زبدالبحر. (برهان). رجوع به زبدالبحر شود.

کف دستی.

[کَ دَ] (اِ مرکب) ضرب تازیانه و جز آن بر کف دست. (ناظم الاطباء).
- کف دستی خوردن؛ سیاست شدن از ضرب تازیانه بر کف دست. (ناظم الاطباء).

کفر.

[کُ فُ] (اِ) کپور و آن قسمی ماهی باشد. (یادداشت مؤلف) و رجوع به کپور شود.

کفر.

[کُ] (ع مص)(1) ناسپاسی کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). انکار کردن و پوشاندن نعمت خداوند را. (از اقرب الموارد). ناخستو شدن. (یادداشت مؤلف). یقال، کفر نعمة الله و بها ای جحدها و سترها. (منتهی الارب). || ناگرویدن. (منتهی الارب) (ترجمان القران) (غیاث). ناگرویدن به خدای تعالی. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار). ضد ایمان آوردن. (از اقرب الموارد). کَفر. کُفور. کُفران. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) ضد ایمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلاف ایمان نزد هر طائفه ای. (از اقرب الموارد). الحاد و بی دینی و بی اعتقادی و بی ایمانی. (ناظم الاطباء) الحاد. بی دینی. (فرهنگ فارسی معین). خلاف دین. مقابل ایمان. (یادداشت مؤلف). بی اعتقادی به اسلام. از دینی بجز اسلام پیروی کردن: قل قتال فیه کبیر و صدعن سبیل الله و کفر به. (قرآن 2/217).
محال را نتوانم شنید و هزل و دروغ
که هزل گفتن کفر است در مسلمانی
منجیک.
اندر اسلام و کفر هیچ پادشاه بر غور چنان مستولی نشد که سلطان شهید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص115). ایزد... چون خواست که دولت بدین بزرگی پیدا شود... سبکتگین را از درجهء کفر بدرجهء ایمان رسانید. (تاریخ بیهقی). من از تاریکی کفر به روشنایی آمدم به تاریکی باز نروم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص34).
ورنه در دل کفرداری چون شود رویت سیاه
چون حدیث از حیدر و از شیعت حیدرکنی.
ناصرخسرو.
شرط کافر چیست اندر کفر ایمان داشتن.
سنایی.
یک خر مخوانمت که یکی کاروان خری
گرد آخورت پر از علف کفر و زندقه.
سوزنی (دیوان چ 1 ص 82).
مادهء فساد و الحاد و کفر و عناد در آن نواحی منحسم شد و منقطع گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص291).
در عین قبول تو خرد را
یک رنگ نموده کفر و ایمان.خاقانی.
چون من امروز در میانه نیم
چه میانجی کفر و دین باشم.خاقانی.
تات ز هستی هنوز یاد بود کفر و دین
بتکده را شرط نیست بیت حرم داشتن.
خاقانی.
در کسوت کاد الفقر از کفر زده خیمه
در زیر سوادالوجه از خلق نهان مانده.
عطار (دیوان چ تفضلی ص545).
نه کفرم ماند در عشقت نه ایمان
که اینجا کفر و ایمان درنگنجد.عطار.
در نمط ثنای تو ذکر عدو چرا کنم
کفر بود که بر دلی نقش مسیح و خرکنی.
سیف اسفرنگ.
بد نماند چون اشارت کرد دوست
کفر ایمان شد چو کفر از بهر اوست.مولوی.
خیالات نادان خلوت نشین
بهم برکند عاقبت کفر و دین.
سعدی (بوستان).
و مرا شنیدن کفر او به چه کار آید. (گلستان). درویش بی معرفت نیارامد تا فقرش به کفر انجامد. سعدی (کلیات چ مصفا ص 118).
زمین کفر و دین آسمان باشدی
نه زین باشدی هرکه زان باشدی.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 218).
- کفرآمیز؛ توأم باکفر. قرین کفر و الحاد: سخنانش کفرآمیز است. (فرهنگ فارسی معین).
- کفرزار؛ کفرستان. (ناظم الاطباء). کافرستان رجوع به کفرستان در همین ترکیبات شود.
- کفرستان؛ جایی که در آن بیدینی و فسق و فجور فراوان باشد. (ناظم الاطباء). بلاد کفر: فتح، گشایش کفرستان. (منتهی الارب).
- کفرشوی؛ شویندهء کفر. از بین برندهء کفر :
جز تیغ کفر شویش گازر که دیده آتش
جز تیر دیده دوزش درزی که دیده صرصر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص194).
- کفرفرسا، کفرفرسای؛ آنکه کفر را تضعیف کند. (فرهنگ فارسی معین) : و بعد از ترتیب جشن پادشاهانه رای اسلام آرای کفرفرسای عزم جانب ابخاز تصمیم فرمود. (ظفرنامهء یزدی چ امیرکبیر ج 2 ص380).
- کُفرِ کافر شدن؛ سخت غضبناک شدن. (یادداشت مؤلف).
- کفرکاه؛ کاهندهء کفر. از بین برندهء کفر :
افضل الدین بوالفضایل بحرفضل
فیلسوف دین فزای کفرکاه.رشید وطواط.
امتش دین فزای می خواند
ملتش کفرکاه می گوید.خاقانی.
- کفر کسی بالا آمدن؛ نهایت خشمگین شدن. (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
- کفر کسی را درآوردن یا بالا آوردن؛ او را بسیار عصبانی کردن. (فرهنگ فارسی معین): وقتی کفر مرا در می آورد غیر از کتک بگو چه چاره دارم. (فرهنگ فارسی معین).
- کفر گفتن؛ سخنانی حاکی از الحاد و بیدینی گفتن :
عمادی از تو چندان درد خورده ست
که برهر موی از صدگونه درد است
زتو گرلاف زد کفری نگفته ست
تراگر دوست شد خونی نکرده ست.
عمادی شهریاری (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
- امثال: از کفر ابلیس مشهورتر است ؛ با لحن عداوتی به نهایت نامی است، نظیر: در همهء روم و شام چون کفر ابلیس و فسق لاقیس (2) چنان (امثال و حکم دهخدا ج1 ص142).
مجهور شده است. (زیدری، از امثال و حکم دهخدا ج1 ص142).
کفری نشده است. کفری نگفته ام ، خطایی سرنزده، گناهی نکرده ام. (از امثال و حکم دهخدا، ج3 ص1220).
کفر کافر را و دین دیندار را
(...ذرهء دردت دل عطار را).
عطار (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1220).
|| ناسپاسی. (غیاث) (ناظم الاطباء). ناشکری. نمک نشناسی. نمک بحرامی.
- کفر نعمت؛ ناسپاسی در برابر نعمت. انکارکردن نعمتی را :
هست برهرکسی به ملت خویش
کفر نعمت ز کفر ملت پیش.نظامی.
شکر نعمت، نعمتت افزون کند
کفر نعمت از کفت بیرون کند.مولوی.
چونکه بویی برد و شکر آن نکرد
کفر نعمت آمد و بینیش خورد.مولوی.
- کفر نعمت کردن؛ ناسپاسی کردن در برابر نعمتی :
در یکی گفته که عجز خود مبین
کفر نعمت کردن است این عجز هین.مولوی.
-امثال: اصفهانی است، آخر کفر خودش را می گوید ، از این مثل کافر نعمتی اصفهانیان و در مقام تمثیل بیان ناسپاسی هر کفران کنندهء دیگر را خواهند. (امثال و حکم دهخداج 1 ص180).
|| (اِ) قیر که بر کشتی و جز آن مالند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قیر که بر سفاین اندایند. (از اقرب الموارد).
(1) - از باب نصر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
(2) - لاقیس یا لافیس نام دیوی است که با خارخار و وسوسهء خویش مایهء دل پراکندگی نمازگزاران شود.

کفر.

[کَ] (ع مص)(1) فروگرفتن چیزی را. کفر علیه کفراً؛ فروگرفت آن را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیدن. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (غیاث) (دهار). پوشیدن و پنهان کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مستور کردن. پنهان ساختن و پوشیدن. (از اقرب الموارد). کفر درعه بثوبه؛ پوشانید زره خود را به جامه و پوشانید آن را در وی. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد به این معنی کُفر نیز آمده است.

کفر.

[کَ] (ع اِ) ده و قریه. (ناظم الاطباء). ده. (منتهی الارب). قریه. ج، کفور. (از اقرب الموارد). قریه و آن در اسماء امکنه آید. (فرهنگ فارسی معین). حدیث، تخرجکم الروم منها کفراً کفراً؛ ای قریة من قری الشام. (اقرب الموارد)(1). || زمین دوردست از مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قبر و گور. (ناظم الاطباء). گور. (منتهی الارب). قبر و از آن است که گویند: اللهم اغفر لاهل الکفور. (از اقرب الموارد). || خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تراب. (اقرب الموارد). || تاریکی خانه. || سیاهی شب و تاریکی آن (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تاریکی شب و گویند سیاهی آن. (از اقرب الموارد). و رجوع به کِفر شود. || چوب آگندهء درشت کوتاه یا چوب دستی کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چوب درشت کوتاه یا چوب دستی کوتاه. (از اقرب الموارد). ج، کفور. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تعظیم پارسیان پادشاه خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تعظیم فارسی. نماز بردن ایرانیان. (یادداشت مؤلف).
(1) - مردم شام قریه را کَفَر گویند. و آن عربی نیست، گمان می کنم سریانی باشد. (جوالیقی، المعرب ص282). و رجوع به همین کتاب شود.

کفر.

[کِ] (ع اِ) سیاهی شب و تاریکی آن. (منتهی الارب). تاریکی شب و سیاهی آن. (ناظم الاطباء). سیاهی شب. (از اقرب الموارد). || تاریکی خانه. (منتهی الارب). و رجوع به کَفر شود.

کفر.

[کَ فَ] (ع اِ) عقاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عقاب یعنی عقبه های کوه. گردنه های کوه (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || کوه بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلاف شکوفهء خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفر.

[کَ فِ] (ع اِ) کوه بزرگ یا پشته ای از کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). ج، کَفِرات. (از اقرب الموارد).

کفر.

[کُ فُ] (ع ص، اِ) جِ کفور. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به کفور شود.

کفرا.

[کُ] (اِ) بهار خرما را گویند یعنی شکوفهء خرما. (برهان) (آنندراج). شکوفهء خرمابن. (ناظم الاطباء). بعضی گویند پوست بهار درخت خرمای ماده باشد و آن را کفراه با زیادتی هاء و کفری بجای الف یای حطی هم می گویند با تشدید ثالث در عربی. (برهان) (آنندراج). پوست و غلاف شکوفهء خرمابن ماده. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفری [ کُ ف را ] شود.

کفراج.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج6).

کفرالیهود.

[کَ رُلْ یَ] (ع اِ مرکب)(1)قفرالیهود است و آن نوعی از مومیایی باشد و به شیرازی مومیایی کوهی و مومیایی پالوده گویند. (برهان). قفرالیهودی. حُمَر. زفت البحر. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به قفرالیهود شود.
(1) - Asphalte = Bitume de judee .(حاشیه برهان)

کفران.

[کُ] (ع مص) ناگرویدن. (منتهی الارب) (دهار). || ناگرویدگی :
بدین دولت جهان خالی شد از کفران و از بدعت
بدین دولت خلیفه باز گسترده ست شادروان
فرخی.
گر مسلمان بوده عبدالله بن سرح از نخست
باز کافر گشته و در راه کفران آمده.خاقانی.
لیک نفس زشت و شیطان لعین
می کشندت جانب کفران و کین.مولوی.
|| ناسپاسی کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (ترجمان القرآن). پوشاندن نعمت منعم را با انکار یا با عمل. (از تعریفات جرجانی). ناسپاسی . (غیاث) (آنندراج). ناسپاسی و ناشکری. (ناظم الاطباء). حق ناشناسی. نمک کوری. نمک ناشناسی. کافرنعمتی. ناسپاسی. نان کوری. حرام نمکی. نمک بحرامی. کنود. مقابل شکران. (یادداشت مؤلف): فمن یعمل من الصالحات و هو مؤمن فلا کفران لسعیه و انا له کاتبون. (قرآن 21/94)، پس هر کس که نیکیها کرد و به الله تعالی گروید کردار او را ناسپاسی نیست و ما کردار او را نویسندگانیم. (کشف الاسرار میبدی ج6 ص 296). گمان نمی باشد... که شتربه سوابق تربیت را به لواحق کفران خویش مقابله روا دارد. (کلیله و دمنه).
- کفران آوردن؛ ناسپاسی کردن :
اثر نعمت تو برمازان بیشتر است
که توان آورد آن را بتغافل کفران.فرخی.
- کفران کردن؛ ناسپاسی کردن. نمک بحرامی کردن :
نعمتی بهتر از آزادی نیست
بر چنین مائده کفران چه کنم.خاقانی.
- کفران نعمت؛ ناسپاسی. (آنندراج). ناشکری نعمت. (ناظم الاطباء) : گفتند [سه تن از امراء طاهری] ما مردانیم پیر و کهن و طاهریان را خدمت سالهای بسیار کرده ... روا بودی ما را راه کفران نعمت گرفتن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص248). اگر بهمه نوع خویش را بر او عرضه نکنیم... به کفران نعمت منسوب شویم. (کلیله و دمنه).
- کفران نمودن؛ ناسپاسی کردن. کفران کردن :
پروردهء نان تست و از کفر
در نعمت تو نموده کفران.خاقانی.

کفراه.

[کُ] (اِ) کفرا. رجوع به کفرا و کفری [ کُ فُ ررا ] شود.

کفربیا.

[کَ فَ بَیْ یا] (اِخ) شهری بوده در کنار رود جیحان (رود پیرامس). (از معجم البلدان و جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص140). این نام در حدود العالم کمریناست. (حدود العالم چ دانشگاه ص171).

کفرتوثا.

[کَ فَ] (اِخ) شهری است [ از جزیره ] خرم و آبادان و با آبهای روان. (حدود العالم چ دانشگاه ص156). و رجوع به معجم البلدان و جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص104 شود.

کف رفتن.

[کَ رَ تَ] (مص مرکب)دزدیدن و چیزی به فریب از میان بردن و به عیاری و طراری بردن. (آنندراج). دزدیدن. یواشکی چیزی را برداشتن. معمو به دزدیهای کوچک و مختصر (و غالباً کودکانه) اطلاق میشود. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
دزدیدن قمارباز ورق را با مهارتی خاص. (یادداشت مؤلف) :
بهر کف رفتن نهد انگشت بر حرفم حسود
خرده گیری خرمنم را خوشه چینی کردن است.
سعید اشرف (از آنندراج).
|| پول کسی را هنگام تبدیل به پول خود کم دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- کف رو؛ عیار و طرار. کسی که کف می رود. آنکه هنگام تبدل پول کسی، پول وی را کم دهد. (فرهنگ فارسی معین).

کفرناحوم.

[کَ رِ] (اِخ) موطن مسیح و محل برخی از معجزات و خوارق عادت و مواعظ وی. (از قاموس کتاب مقدس). روستای ناحوم. و رجوع به ناحوم شود.

کفرنی.

[کَ فَ نا] (ع ص) مرد کم نام و گول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد گمنام احمق. (از تاج العروس ج3 ص527).

کفرو فکرو کردن.

[کَ فَ فَ کَ کَ دَ](مص مرکب) در تداول زیرورو کردن مالی و از میان دزدیدن همه یا مقداری از آن. در حساب به چربدستی مال کسی را بردن. به حیله دزدیدن. (یادداشت مؤلف).

کفرة.

[کَ فَ رَ] (ع ص، اِ) جِ کافر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث) (آنندراج). در جمع کافر بمعنی ناسپاس بیشتر به کار رود. (از اقرب الموارد).

کفرة.

[کَ رَ] (ع اِ) تاریکی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). ظلمت. (از اقرب الموارد).

کفره.

[کَ فَ رَ / رِ] (از ع، ص، اِ) مردمان کافر و ملحد و بیدین. (ناظم الاطباء) : لشکر اسلام ... گروهی انبوه از کفرهء فجره طاغیهء باغیه را به دارالبوار فرستاده. (سلجوقنامهء ظهیری ص26). کفرهء فجرهء گرج طمع بر تملیک ولایت مستحکم کردند. (جهانگشای جوینی). || مردمان ناسپاس. (از ناظم الاطباء). و به هر دو معنی رجوع به مادهء قبل شود.

کفره.

[کَ فَ رَ / رِ] (اِ) کپره. (یادداشت مؤلف).
- کفره زده؛ کپره زده. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کپره شود.

کفری.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به کفر. کافر و بیدین. (آنندراج). بیدین و ملحد و فاسق و فاجر و بت پرست. (ناظم الاطباء). کسی که کفر می گوید. گاهی بصورت لقب برای اشخاصی که اظهار نارضایی از آفرینش می کنند و زبان انتقاد دارند بکار می رود: شیخ کفری. کریم کفری. دکتر محمدخان کفری و... (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). || عصبانی. (فرهنگ فارسی معین).
- کفری شدن؛ سخت ناراحت و خشمناک شدن. نظیر بالا آمدن کفر. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده) :
نه به سر شوق نگاری نه حضوری تأثیر
عشق کفری شده از دست مسلمانی ما.
محسن تأثیر(از آنندراج).

کفری.

[کُ فُ / کَ فَ / کِ فِرْ را] (ع اِ)شکوفهء خرما یا غلاف وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پوست بهار خرما. (الفاظ الادویه). کاردو. (مهذب الاسماء). پوست و غلاف شکوفهء درخت خرما. (تحفهء حکیم مؤمن). کاناز. گوزه مخ. کم نخل. غنچهء خرما. جفری. قشرالطلعة. (یادداشت مؤلف). || میوهء خوشه مانند خرما که از یک طرف بوسیلهء برگ غلاف مانندی پوشیده شده. شکوفهء خرما. (فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه شود.

کفری.

[کُ] (اِخ) شاعر و از نجبای یزدخاست فارس و از شاعران عهد صفوی است. از اوست:
یار اگر نازد ز بیت طاق ابرو می رسد
کان دو مصرع در بیاض آفتاب و ماه نیست.
(از تذکرهء نصرآبادی ص419).
و رجوع به همین کتاب شود.

کفری.

[کُ] (اِخ) میرحسن... از سادات تربت و در شاعری و شکسته نویسی استاد بود. از تربت به هند رفت و در درگاه خان خانان مورد توجه و عنایت قرار گرفت و در 1017 ه . ق. درگذشت. از اوست:
چو بوی گل به گریبان غنچه بودم گم
بصد فریب در این گلشنم صبا آورد.
(از صبح گلشن چ سنگی ص340) (از قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3870).

کفرین.

[کِفْ ری] (ع ص) مرد زیرک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داهی. (اقرب الموارد).

کفز.

[ ] (ع مص) جهیدن. قفز. (از دزی ج2 ص 477). و رجوع به قفز شود.

کف زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) دستک زدن. (آنندراج). کف دو دست را بهم کوبیدن. (فرهنگ فارسی معین). دست زدن. چپه زدن. تصدیه. تصفیق. (یادداشت مؤلف) :
مطربانشان از درون دف میزنند
بحرها در شورشان کف میزنند(1).مولوی.
تو نبینی برگها را کف زدن
گوش دل باید به از گوش بدن.مولوی.
چون شرر هر که دلش گرم خیال تو شود
رقص از کف زدن سنگ تواند کردن.
طاهر وحید (از آنندراج).
|| سیلی زدن :
وگر برزند کف به رخسار تو
شود تیره از زخم دیدار تو
میاور تو خشم و مکن روی زرد
بخوابان تو چشم و مگو هیچ سرد.
فردوسی.
|| گرفتن کف چیزی با کفگیر و غیره. (یادداشت مؤلف).
-کف چیزی را زدن؛ گرفتن کف روی مایع جوشان. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- کف کسی را زدن؛ وقتی که کسی خیلی عصبانی شود هارت و پورت کند، بدو گویند کفش را بزن سر نره! نظیر: جوش مزن شیرت خشک می شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
(1) - به معنی کف آوردن هم ایهام دارد.

کفس.

[کَ فَ] (ع اِمص) کژی پای چنانکه سرهای پای سوی یکدیگر سپرد و راه رفتن برپشت پای از جانب انگشت خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کفساء بودن. (از اقرب الموارد). || کژی سینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کفساء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکفس، زن کج پای که بر پشت پای از جانب انگشت کوچک راه رود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفسان.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش خمین شهرستان محلات که 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج1).

کف سپید.

[کَ سَ / سِ] (ص مرکب)کف سفید. رجوع به کف سفید شود.

کف سفید.

[کَ سَ / سِ] (ص مرکب)کنایه از مردم صاحب همت است که بسبب بخشندگی مفلس و پریشان شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (آنندراج).

کف سفید.

[کَ فِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) برف را گویند. (برهان). کنایه از برف باشد. (انجمن آرا) (آنندراج).

کف سنگ.

[کَ سَ] (اِ مرکب) سنگی که با دست نگاهداشته و بدان چیزها را بروی سنگ صلابه کنند. و سنگی که بدان فندق شکنند. (ناظم الاطباء). کوبه. (منتهی الارب).

کفش.

[کَ] (اِ) معروف است که پای افزار باشد و معرب آن کوث است. (برهان). پاپوش و افصح کوش به «واو» است و معرب آن کوث است و در قدیم بزرگان کفش زرینه پوشیده اند و حکیم فردوسی مکرر با درفش قافیه کرده. عرب آن را معرب کرده قفش گویند. (از آنندراج) (انجمن آرا). پای افزار و پاپوش و چمشاک و چمناک و چیدار و نعلین و ارسی و پاافزار پاشنه بلند. (ناظم الاطباء). چرمین که بپا کنند. پاپوش. پای افزار. (فرهنگ فارسی معین). قفش. کوث. (منتهی الارب) (دهار). نعل. صلة. (منتهی الارب). چاموش. چمتاک. چمتک. وشمک. لالک. لالکا. پالنگ. بالیک. چمشاک. چشمک. چست. شلم. شمل. سر. هملخت. (ناظم الاطباء). پاپوش. پاافزار. عامیانهء آن (پوزار). پاچپله. موزه. اورسی. تسخن. تسخان. مسحی. چارق. چاروق. خف(1). آنچه برپای پوشند از چرم یا پوست یا جیر یا انواع پلاستیک. (یادداشت مؤلف). پهلوی «کفش»(2)، طبری «کوش» به اظهار «واو»، اشکاشمی «کوش(3)»، گیلکی «کفش»(4)، فریزندی، یرنی «کوش»(5)، نطنزی «کوش»(6)، شهمیرزادی «کوش»(7)، سنگسری «کفش»(8)، در بشرویه خراسان «کوش»(9). (از حاشیهء برهان چ معین) :
همیشه کفش و پلش را کفیده بینم من
بجای کفش و پلش دل کفیده بایستی.
معروفی.
پا به کفش اندر بکفت و آبله شد کابلیج
از پس غمهای تو تا تو مگر کی آئیا.
عسجدی.
پیراهن لؤلؤئی برنگ کامه
و ان کفش دریده و بسر برلامه.مرواریدی.
از این پسش تو ببینی دوان دوان در دشت
به کفش و موزه برافکنده صدهزار سیان.عمعق.
در کفش پاسبانش هر سنگ ریزه ای
چون گوهری در افسر سلطان نو نشست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص756).
چونکه کلیم حق بشد سوی درخت آتشین
گفت من آب کوثرم کفش برون کن و بیا.
مولوی.
غیر نعلین و گیوه و موزه
غیر مسحی و کفش و پای افزار.
نظام قاری (دیوان ص23).
قلمی فوطه و کرباس و ندافی و قدک
یقلق و طاقیه و موزه و کفش و دستار.
(ایضاً ص15).
تنگدستان را زقید جسم بیرون آمدن
راه رو را کفش تنگ از پای بیرون کردن است.
صائب (از آنندراج).
هرکه ترک تن نکرد از زندگانی برنخورد
راحتی گر هست کفش تنگ را در کندن است.
صائب (از آنندراج).
- بی کفشی؛ کفش نداشتن، پابرهنگی : هرگز از دور زمان ننالیده بودم... مگر وقتی که پایم برهنه مانده بود... یکی را دیدم که پای نداشت سپاس نعمت حق بجای آوردم و بر بی کفشی صبر کردم. (گلستان).
- پا در کفش کسی کردن؛ موجب اذیت و آزار کسی شدن. (فرهنگ فارسی معین)
- پا را به یک کفش کردن یا دوپا را در یک -کفش کردن یا پاها را در یک کفش کردن؛کنایه از لجاج کردن. ستیهیدن. اصرار ورزیدن. مصر و مبرم بودن دیگری و تغییر رای ندادن. (یادداشت مؤلف).
- دست برکفش نهادن؛ کنایه از احترام کردن :
بخدمت منه دست برکفش من
مرا نان ده و کفش بر سربزن.(بوستان).
- سنگ در کفش بودن؛ کنایه از در تنگنا بودن و گرفتار مزاحم بودن است :
کله آنگه نهی که بر فتدت
سنگ در کفش و کیک در شلوار.سنائی.
و رجوع به کفشدوز، کفشدوزک، کفشدوزی، کفشک، کفش کن، کفش ونوس، کفشگر، کفشگری و زرینه کفش شود.
- کفش آوردن؛ کنایه از کفش حرکت در پا کردن و عازم شدن یا آمادهء حرکت شدن و مهیای راهی گشتن :
گر نفسی نفس به فرمان تست
کفش بیاور که بهشت آن تست.(10)
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص108).
- کفش آهو؛ کنایه از سم آهو. (آنندراج) :
کشد زحمت چو آید در تکاپو
در این ره سنگ دارد کفش آهو.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- کفش از آهن ساختن؛ کنایه از آماده شدن برای سفری طولانی :
کفش از آهن ساخت تیرت و زپی بدخواه رفت.
کاتبی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1221).
- کفش از دستار ندانستن؛ پای از سر ندانستن (نشناختن) سخت حیران بودن بسببی. (فرهنگ فارسی معین) :
بی تابش روی تو دل ما همی از رنج
نی پای ز سر داند نی کفش ز دستار.
سنایی.
چو آسمان و زمین را بانبیا بنواخت
یکی از این دو ندانست کفش از دستار.
ظهیر (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1221).
- کفش بان؛ آنکه کفشهای خداوندش را نگهبانی کرده باشد. (از آنندراج). کفشدار. باشماقچی و کسی که کفشها را نگهداری می کند. (ناظم الاطباء) :
جنت نقشی ز آستان نجف است
رضوان بهشت کفش بان نجف است...
زکی ندیم (آنندراج).
- کفش بایستن کسی را؛ ضرور شدن سفر او را. مهیای سفر بودن. چنانکه گویند، کفش که را می باید یعنی چه کسی باید عزیمت کند :
ای صبر بگفتی که چوغم پیش آید
خوش باش که کار تو زمن بگشاید
رفتی چو کلاه گوشهء غم دیدی
ای صبر کنون کفش کرا می باید.
مجیر بیلقانی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1221).
- کفش بردار؛ کفش دار. کفش بان. خدمتکار :
ای سکندرطالعی کز راه عدل
کفش بردارت شود نوشیروان.
طالب آملی (از آنندراج).
- کفش برداشتن؛ عمل کفش بردار. کنایه از فرمانبرداری و فروتنی :
شاهی که به رزم کاویان داشت درفش
گر زنده شود پیش تو بردارد کفش
ای کرده دل خصم خلاف تو بنفش
مشت است دل خصم و خلاف تو درفش.
معزی.
- کفش بر سر کسی زدن؛ ظاهراً در بیت زیر کنایه از خوار و خفیف داشتن اوست :
به خدمت منه دست بر کفش من
مرا نان ده و کفش بر سر بزن.
سعدی (بوستان).
- کفش پوش؛ پوشندهء کفش.
- || کنایه از شاطر و عیار. در قصهء حمزه در تعریف عمرو عیار آمده: سرخیل بساط کفش پوشان جهان. (آنندراج).
- || پوشش کفش.
- کفش پیش پای او نمی تواند گذاشت؛رتبه اش چندان پست است که این کار را نمی شاید. لایق خدمتگزاری وی نیست. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
چون به قصد جلوه آید قامت رعنای تو
سرو نتواند گذارد کفش پیش پای تو.
محسن تأثیر(از آنندراج).
- کفش پیش پای کسی گذاشتن؛ کفش پیش پای کسی نهادن. کفش پیش آوردن. رسم بود که خدمتکاران بهنگام برخاستن مخدومان کفشهای آنان را پیش پایشان می گذاشتند. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). کنایه از فروتنی کردن و اظهار بندگی نمودن :
چو مقبل کمربسته پیش آر کفش
نشاید طپانچه زدن بر درفش.نظامی.
شخص دانش اعتمادالدوله کز لطف کلام
می نهد دست کلیمش کفش پیش پای نطق.
طالب آملی (از آنندراج).
کفشی که پیش پای گدایان شهان نهند
فردا چو سر ز خاک برآرند افسر است.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
- || کنایه از رخصت و وداع. (آنندراج) :
بر دل زتو داغ بیقراری ننهم
بر لب قدح امیدواری ننهم
از گفت رقیب پابزن بر عشقم
تا کفش به پیش پای یاری ننهم.
حکیم شفایی (از آنندراج).
- کفش تابتا کردن؛ کفشهای دوپا عوضی بپاشدن. (از آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). کنایه از عملی کودکانه انجام دادن :
زاهل هوش و بصیرت کمال مسخرگیست
بمجمع شعرا کفش تابتا کردن.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
- کفش تنگ؛ کفشی که به اندازهء پا نباشد و از آن کوچکتر باشد و پوشنده را زحمت دارد :
پا تهی گشتن به است از کفش تنگ
رنج غربت به که اندر خانه جنگ.مولوی.
تهی پای رفتن به از کفش تنگ
بلای سفر به که در خانه جنگ.سعدی.
- || کنایه از مزاحم و آزار دهنده :
مگو کفشدوز آن نگار فرنگ
کزو خانه برمن بود کفش تنگ.
میرزا طاهر وحید(از آنندراج).
- کفش جامگی؛ گیوه. (یادداشت مؤلف).
- کفش جَسته؛ کفش نعلدار که پاشنه اش بلند باشد. (آنندراج) :
سلیم ایام را از عیب پوشی نیست تقصیری
برای هر که کوتاه است کفش جسته می آرد.
سلیم(از آنندراج).
غزالان را سم از شوخی شکسته
ندارد تاب جستن کفش جسته.
سلیم (از آنندراج).
- کفش جفت شدن (پیش پای کسی)؛ کنایه از داشتن کرامت و علو مقام و درجه در نزد خداوند است و مردان خدا را بدین صفت می شناسند: مرحوم میرزای شیرازی کفش پیش پایش جفت می شد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کفش جفت کردن کسی را؛ کنایه از بیرون کردن مستخدم یا کارگر و خاتمه دادن به خدمت ایشان است: دیروز کفش های نوکرمان را جفت کردم چون از زیر کار در می رفت. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کفش جفت کن؛ کنایه از آدم متملق و چاپلوس است که برای حصول مقصود خود به هر خواری تن در می دهد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- کفش چوبی؛ پای افزاری از چوب مسطح و تقریباً بیضی شکل که بر قسمت پیشین آن تسمه ای از چرم یا جز آن نصب کنند تا پنجهء پا در آن رود و غالباً قسمت زیرین این چوب دو برجستگی دارد تاگل و خاک برپای ننشیند و این کفش در گیلان و مازندران بیشتر مورد استفاده است زنان را و در نقاط دیگر غالباً در حمام استفاده کنند.
- کفش خواستن؛ طلب کردن کفش. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از تهیهء سفر کردن و بسفر رفتن. (از برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). مقابل کفش نهادن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کفش نهادن در همین ترکیبات شود.
- کفشدار؛ کسی که در اماکن مقدس یا منزل بزرگان مواظبت کفشها کند. (فرهنگ فارسی معین). آنکه در مشاهد متبرکه یا در دربار محافظت کفش کند. باشماقچی. باشمقچی. باشمقدار. (یادداشت مؤلف).
- کفشداری؛ عمل و شغل کفشدار. (فرهنگ فارسی معین).
- || مزدی که به کفشدار دهند. (فرهنگ فارسی معین). اجرت کفشدار. (یادداشت مؤلف).
- کفش در طلب کسی دریدن؛ نهایت سعی و کوشش کردن در طلب او :
صد کفش و گیوه در طلبش بیش می درم
چون آرزوی میوهء بلغار می کنم.
نظام قاری (دیوان ص26).
- کفش دریدن؛ پاره کردن کفش. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از تکاپوی بسیار کردن. سعی بلیغ نمودن. (از آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
بجستجوی دریدند کفشها تا شد
لری براه تمنا به این گروه دوچار.
شفایی (در هجو فکری از آنندراج).
- کفش دریده؛ که کفش پاره و دریده و کهنه پوشیده باشد :
صاحبدل نیک سیرت و علامه
گو کفش دریده باش و خلقان جامه.سعدی
- کفش دوختن؛ ساختن کفش. مهیاکردن کفش. (فرهنگ فارسی معین).
- کفش دوزی.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- کفش را از پای به پای (پایی) کردن؛ یعنی کفش این پای را در پای دیگر پوشیدن. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
هر عضو را صلای بلای دگر دهم
چون کفش را ز پای به پای دگر دهم.
حکیم رکنای کاشی (از آنندراج).
- کفش ربا؛ کفش رباینده. کفش دزد. (از آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
پای من چون کتل از مشت خسی یافته کفش
نعل واژون چه زند کفش ربا در کشمیر؟
ملاطغرا (از آنندراج).
- کفش زرین؛ کفشی که پاره ای از اجزای آن طلا باشد یا با طلا تزیین یافته باشد :
به پیکر یکی کفش زرین بپای
ز خوشاب زر آستین قبای.فردوسی.
- کفش گوهرنگار؛ کفشی که گوهر در آن نشانده باشند زینت را :
ز زر افسران بر سر میگسار
به پای اندرون کفش گوهرنگار.فردوسی.
- کفش سرپایی؛ کفش راحتی. (فرهنگ فارسی معین).
- کفش نهادن؛ کنایه از اقامت کردن و از سفر بازآمدن است. (از برهان) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). مقابل کفش خواستن. (فرهنگ فارسی معین) :
گفت بختم خنکا کفش بنه موزه مخواه(11).
انوری.
- امثال: کفش آهنی و عصای پولادی . (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1221). رجوع به کفش و عصای آهنین... در همین امثال شود.
کفش پا را می شناسد ؛ چرا کفش دیگران را می پوشد. (ایضاً ص1221).
کفش تنگ دارد پای را لنگ (برون کش پا از این گهوارهء تنگ، که...).
نظامی (ایضاً ص1221).
کفش تو شود پاره بر من چه حرج داره. (ایضاً ص1221).
کفش زان پا، کلاه آنِ سر است (روز عدل و عدل و داد اندر خور است...) مولوی.
نظیر: کله بر فرق زیبد کفش در پای. (ایضاً ص1221).
کفش مهمان چون بخواهی برد مهمانی چه سود
(بی غرض کس را نخواهی داد نانی در جهان).
اوحدی (ایضاً ص1221).
کفشهات جفت حرفهات مفت ؛ بمزاح و عتاب، گفته های تو ننیوشم و حضور تو را نیز نخواهم. (ایضاً ص1221). و رجوع به ترکیب کفش جفت کردن شود.
کفشها را هم امام جعفر صادق فرموده خودت نگاهداری. (ایضاً ص1221). و نیز رجوع به همان کتاب امثال و حکم شود.
کفشها را می جوری . (ایضاً ص1221).
با کفش و کلاه ! تعبیری مثلی است. کنایه از اینکه به هر قیمتی این کار را انجام می دهم. حریفان نرد و شطرنج گویند و مراد اینکه نشستن این مهره در این خانه برای من نهایت مضر است و اگر با مهره های خود نیز آن را نتوانم زد با کفش و کلاه خود بزنم. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص367).
(1) - بیشتر این مترادفات به نوعی از کفش اطلاق می شود.
(2) - kafsh.
(3) - kaush.
(4) - kafsh.
(5) - kawsh.
(6) - kowsh.
(7) - kush.
(8) - kafsh.
(9) - kowsh. (10) - یعنی آمادهء حرکت شو که به بهشت خواهی رفت.
(11) - ن ل: کفش نِه و موزه مخواه، یعنی رخت اقامت بیفکن و ترک سفر کن. (آنندراج).

کفشدوز.

[کَ] (نف مرکب) کفاش. (ملخص اللغات کرمانی). کسی که کفش می دوزد. (ناظم الاطباء). کفش دوزنده. آنکه کفش دوزد. کفاش. کفشگر. اسکاف. حذا. ارسی دوز. (یادداشت مؤلف) :
پیر مردی لطیف در بغداد
دختر خود به کفشدوزی داد.
سعدی (گلستان).
مگو کفشدوز آن نگار فرنگ
کز و خانه برمن بود کفش تنگ.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) حشره ای است(1) از رستهء قاب بالان که دارای سه گونه میباشد و در اکثر نقاط زمین میزید. این حشره کوچک و کروی است و از شته ها تغذیه میکند. بدنش قرمزرنگ و دارای نقاط سیاه رنگ است. عده ای از کفشدوزها گاهی به مزارع یونجه حمله می کنند و موجب آفت میشوند. پینه دوز. کفشدوزک. (فرهنگ فارسی معین).
, Coccinelle(لاتینی)
(1) - Subcoccinella .
(فرانسوی)

کفشدوزک.

[کَ زَ] (اِ مصغر) مصغر کفشدوز. || کفشدوز (جانور). رجوع به کفشدوز شود.

کفشدوزی.

[کَ] (حامص مرکب) شغل و عمل کفشدوز. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) دکان کفشدوز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کفشدوز شود.

کفشر.

[کَ شِ] (اِ) کفشیر. (یادداشت مؤلف). و رجوع به کفشیر شود.

کفشک.

[کَ شَ] (اِ مصغر) مصغر کفش. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). کفش کوچک. کفش خرد. (یادداشت مؤلف): وقتی که بخواهند بگویند حرفی بیجهت به کسی برخورده است گویند: مگر چطور شده است؟ به کفش شما گفتم کفشک؟ نظیر: به اسب شاه گفتند یابو. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || سم شکافدار مانند سم گاو و گوسفند. ظلف. مقابل سم. حافر. (فرهنگ فارسی معین): هرچه کفشک دارد وحشی و خانگی چون بز و گوسفند نخجیر و گوزن. (التفهیم ص339).

کفش کن.

[کَ کَ] (اِ مرکب) جایی که در آن کفشها را از پا در آورند و آنجا گذارند. (فرهنگ فارسی معین). جایی در پیش مدخل زیارتگاهها برای بیرون کردن کفش. آستان. آستانه. آستان اطاق. آستانهء اطاق. عتبه. پای ماچان. صف نعال. (یادداشت مؤلف).

کفشکی.

[کَ شَ] (اِ) در اصطلاح کُشتی، فنی است و آن چنان است که چون حریف دریابد که هیچ جای خودش در بند خصم نیست ناگاه با نوک پنجهء پا به وسط پای حریف و بیضهء او زند تا معلق برزمین افتد. (از غیاث) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین)
- کفشکی زدن:خصم تیرآور اگر دم زند آماجش کن!
بزنش کفشکی و چکمهء مرحاجش کن!
(از فرهنگ فارسی معین).

کفشگر.

[کَ گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که کفش می دوزد. اسکاف. اسکوف. حذا. کفاش. خفاف. (یادداشت مؤلف). اسکاف. سیکف :
کفشگر دید مرد داور تفت
لیف در کون او نهاد و برفت.فرالاوی.
نه کفشگری که دوختستی
نه گندم و جو فروختستی.رودکی.
یکی کفشگر بود و موزه فروش
بگفتار او پهن بگشاد گوش.فردوسی.
نیا کفشگر بود و او کفشگر
از آن پیشه برتر نیامد گهر.فردوسی.
بیامد یکی پر سخن کفشگر
چنین گفت کای شاه بیدادگر.فردوسی.
زن چو این بشنید بس خاموش بود
کفشگر کانا و مردی لوش بود.طیان.
مال رئیسان همه به سائل و زائر
و آن تو به کفشگر ز بهر مچاچنگ.
ابوعاصم (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص280)
کفشگری به گذر آموی بگرفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص537).
نه از درودگر و کفشگر خبرداریم
نه بر فقاعی و پالیزبان ثنا خوانیم.
مسعودسعد.
و کفشگر و جولاه آنجا بسیار بود. (فارس نامهء ابن البلخی ص143). اگر زن کفشگر پارسا بود چوب نخوردی. (کلیله و دمنه). کفشگر بازرسید و او [ مرد ] را بردر خانه دید. (کلیله و دمنه). کفشگری بدو [ زاهد ] تبرک نمود. (کلیله و دمنه). و تیم کفشگران و بازار صرافان و بزازان و... همه بسوخت. (تاریخ بخارای نرشخی ص113). چگونه ماند حال من به حال آن روباه و کفشگر. (سندبادنامه ص325).
امیدهاست که از یال او ادیم برند
هزار کفشگر اندر میان رستهء تیم.سوزنی.
بقوت تو من از جملهء بنی آدم
تراش کردم چیزی چو کفشگر زادیم.
سوزنی.
به هجو باز کنم کاسموی روی سهیل
دهم به کفشگران رایگان بحکم حکیم.
سوزنی.
شاه سنجر شدی به هر هفته
بسلام دو کفشگر یک بار.خاقانی.
آن فرشته گفت در دمشق کفشگری نام او علی بن موفق است او به حج نیامده است اما حج او قبول است. (تذکرة الاولیاء عطار).
آلت زرگر به دست کفشگر
همچو دانهء کشت کرده ریگ در
و آلت اسکاف پیش برزگر
پیش سگ که، استخوان در پیش خر.
مولوی.
و لشکر این علویان دانی که باشند کفشگران درغایش و... (کتاب النقض ص474). کفشگران درغایش و کلاه گران آوه و جولاهگان قم و سفیهان ورامین را به بهشت فرستد. (ایضاً ص583). به اصفهان کفشگری بود و اتفاقاً رهگذر صاحب به مدارس بر در دکان آن کفشگر می بود. (ترجمهء محاسن اصفهان ص92).

کفشگران.

[کَ گَ] (اِخ) دهی است از بخش اشترینان شهرستان بروجرود که 997 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کفشگر کلاارطه.

[کَ گَ کَ اَ رِ طِ] (اِخ)دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که 720 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کفشگر کلابزرگ.

[کَ گَ کَ بُ زُ] (اِخ)دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که 1600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج3).

کفشگری.

[کَ گَ] (حامص مرکب). کفاشی. ارسی دوزی. (یادداشت مؤلف). سکافة. (دهار). عمل کفشگر. شغل کفشگر. || (اِ مرکب) محل کار کفشگر. دکان کفشگر.

کفشگیری.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان گرگان که 1010 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کفش محله.

[کَ مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان که 215 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کفشن.

[کَ شَ] (اِ) دشت و صحرا. || محلی که قبل از این غله کاشته بوده اند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کفش ونوس.

[کَ شِ وِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی(1) است از تیرهء ثعلبها که در حدود 20 گونه از آن شناخته شده و در نواحی گرم و معتدل نیمکرهء شمالی می روید گلهایش نسبةً بزرگ و زیبا هستند و از این جهت جزو گیاهان زینتی بشمار می آیند. و وجه تسمیهء این گیاه بمناسبت شباهت شکل گلهای آن است به نعلین. (فرهنگ فارسی معین).
, Cypripedium(فرانسوی)
(1) - Cypripede .(لاتینی) calceolus

کفشیر.

[کَ] (اِ) بوره را گویند و آن دارویی باشد مانند نمک که طلا و نقره و فلزات دیگر را بسبب آن با لحیم پیوند کنند و بعضی گویند که قلعی و ارزیز است و بدان شکستگیهای ظروف مس و برنج را لحیم کنند. (برهان). دارویی باشد که زر و نقره و دیگر فلزات را بدان با هم پیوند کنند. (فرهنگ جهانگیری). لحیم که زر و نقره و دیگر فلزات را با آن پیوند کنند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (از انجمن آرا). ارزیز. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 141). لحیم. بوره. قلعی. ارزیز. (ناظم الاطباء). آنچه بدان شکستگی ظروف مسین و برنجین را لحیم کنند مانند ارزیز، قلعی و بوره. (فرهنگ فارسی معین). رصاص. رؤبة :
ز خون کف شیران، به کفشیر تست
دل و رزم و کین جفت شمشیر تست.اسدی.
نشانده است گویی به کفشیر زرگر
عقیق یمان در سهیل یمانی.لامعی.
به زخم خنجر و زوبین و ناوک
تنی بسته به صد کفشیر دارم.
کمال اسماعیل (دیوان ص 598).
و استخوان [ شکستهء ] پیران اگر چه بسته شود باز نروید، لیکن [ چیزی ] همچون غضروف بر حوالی آن جایگاه پدیدآید و آن شکستگی را سخت بگیرد همچون کفشیر رویگران که چیزهای شکسته بدان محکم کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بسا اندک جدایی کان به امید
رساند مژدهء پیوند جاوید
از آن زر می برد استاد زرساز
که با کفشیر پیوندد بهم باز.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
- دل به کفشیر بودن؛ کنایه است از پیوندهای گوناگون داشتن دل. هرجایی بودن آن :
ولیکن روانم ز تو سیر نیست
دلم چون دل تو به کفشیر نیست.
عنصری (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص141).
- کفشیر پذیرفتن؛ کفشیر گرفتن. تلاوم، کفشیر پذیرفتن جراحت. (منتهی الارب). و رجوع به کفشیر گرفتن در همین ترکیبات شود.
- کفشیر راندن؛ لحیم کردن :
بر گهلهء هجرانت کنون رانی کفشیر
بر گهلهء داغش بر کفشیر نرانی.منجیک.
- کفشیرکردن؛ کفشیر گرفتن لحیم کردن :
خرد بشکستیم کنون شاید
که کنی این شکسته راکفشیر.مسعودسعد.
- کفشیر گرفتن؛ لحیم شدن و وصل شدن و پیوند شدن. (ناظم الاطباء). رفاء. (منتهی الارب): التیام، کفشیر گرفتن زخم. (ناظم الاطباء).
- || علاج کردن و چاره نمودن. (ناظم الاطباء).
|| ظروف و آلات مسینه و برنج شکسته که مکرر لحیم کرده باشند. (از برهان) (از فرهنگ فارسی معین). آلات مسینه و رویینه باشد که آن را به لحیم پیوند کنند. (فرهنگ رشیدی) :
تو شیر بیشهء نظمی و من چوشیر علم
میان تهی و مزور مزیق و کفشیر.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی)
سبوی مطبخ تو از طلاست یک پاره
چو دیگ بخت عدو نیست سر به سر کفشیر.
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی).
- به کفشیر کردن؛ ملتئم کردن. (فواید الدریه از مؤلف). لحیم کردن. (یادداشت مؤلف).

کفعاج.

[کَ] (اِخ) رجوع به کفغاج شود.

کف عایشه.

[کَ فِ یِ شَ / شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیخ نباتی است زرد تیره رنگ، گزندگی جانواران را نافع است و آن را کف مریم نیز گویند و به عربی اصابع الصفر و شجرة الکف خوانند. (برهان). اصابع صفر. و رجوع به کف مریم و اصابع صفر شود.

کفعمی.

[کَ عَ] (ص نسبی) منسوب به کفعم و آن قریه ای است از قراء جبل عامل. (یادداشت مؤلف). و رجوع به مادهء بعد شود.

کفعمی.

[کَ عَ] (اِخ) ابراهیم بن علی بن حسن عاملی. از علمای شیعهء جبل عامل است. رجوع به ابراهیم شود.

کفغاج.

[کَ] (اِخ)(1) ظاهراً صورتی از قفقاز(2) در بیت ذیل است :
شاعران(3) کم ارز و کم قیمت
از حد بصره تا حد کفغاج.(4)سوزنی.
(1) - بر حسب فیشهایی که به خط مؤلف در دسترس هست این کلمه به صورتهای کفعاج، کفغاج و کفقاج از نسخه های مختلف نقل شده است.
(2) - مؤلف در یادداشتی در مقابل کفعاج نوشته اند: کیماج (صورتی از کیماک)؟
(3) - ن ل: شاعرانی.
(4) - ن ل:
شعرایی کم ارز و کم قیمت
از در مصر تا حد طمغاج.
(دیوان سوزنی ص47).
و در این صورت اینجا شاهد نیست.

کفف.

[کِ فَ] (ع اِ) جِ کفة [ کِ ف فَ ] . (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کفة شود.

کفف.

[کُ فَ] (ع اِ) جِ کفة [ کُ ف فَ ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کفة شود.

کفف.

[کَ فَ] (ع اِ) قوت روزگذار(1) و مستغنی کن که شخصی را بی نیاز کند از سؤال از مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || سؤال و خواست به دست. (منتهی الارب) سؤال به کف و درخواست که دست را پیش مردم دراز کند. (ناظم الاطباء). دراز کردن دست سؤال را. (از اقرب الموارد). || دایره های نگار. (منتهی الارب). دایره های نگار که بر دست عروس نهند. (ناظم الاطباء). دایره هایی که در وشم باشد. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). و رجوع به وشم شود.
(1) - در منتهی الارب «روزگار» و در ناظم الاطباء «روزگزار».

کفف.

[کِ فَ] (ع اِ) دایره های نگار که بر دست عروس نهند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گو که در آن چشمه ها باشد. (منتهی الارب). گوی که در آن چشمه های آب باشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به گو شود.

کفقاج.

[کَ] (اِخ) رجوع به کفغاج شود.

کفک.

[کَ] (اِ)(1) بمعنی کف باشد مطلقاً اعم از کف صابون و کف آب و کف گوشت و کف دهان و کف شیر و امثال آن. (برهان) (از غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زبد. (دهار) (ترجمان القرآن). تفل. تفال. (منتهی الارب). رغوه. کفچ. (فرهنگ جهانگیری) :
مرد حرس کفکهاش پاک بگیرد
تا بشود تیرگیش و گردد رخشان.رودکی.
ز کفکش همی جوش برماه شد
زمین هر کجا گام زد چاه شد.اسدی.
در افکنده بانگش به هامون مغاک
زکفکش چو قطران شده روی خاک.
(گرشاسب نامه).
شکفته لاله چو جام شراب و ژاله درو
چو کفک رخشان اندر میان جام شراب.
قطران.
بدریا برد آب و باد، خاک کفک او گویی
یکی اندر تهش در کشت و دیگر بر سرش عنبر.
مختاری (از فرهنگ جهانگیری).
هست از غیرت دست تو بمعنی صرعی
آنکه در صورت مد کفک برآرد دریا.
سیف اسفرنگ.
کفک صابون چو تف خور نکند جامه سفید
که اثر(2) قرصهء خور قرصهء صابون نکند.
فلکی.
- کفک افکن؛ براندازندهء کفک. (ناظم الاطباء). صفت اسب و شتر و مانند آنها که کف بردهن می آورند :
هیونان کفک افکن تیزرو
به ایران فرستاد سالار نو(3). فردوسی.
زنخ نرم و کفک افکن و دستکش
سرین گرد و بینادل وگام خوش.فردوسی.
کشان دم بر پای و بریال بش
سیه سم و کفک افکن و شیرکش.فردوسی.
هیونان کفک افکن و بادپای
برفتند چون رعد غران زجای.فردوسی.
- کفک افکنان؛ در حال افکندن کفک :
خروشان و کفک افکنان و سلیحش
همه ماردی گشته و خنگش اشقر.دقیقی(4).
همی رفت چون شیر، کفک افکنان
سر گور و آهو ز تن برکنان.فردوسی.
دلیران بر اسبان کفک افکنان
بدین دست گرز و به دیگر عنان.اسدی.
- کفک انداز؛ کفک افکن :
سطبر و سخت و کفک انداز و بدمست.
سوزنی.
- کفک برآوردن؛ کف قی کردن. (ناظم الاطباء).
- || کفدار شدن و کف کردن. (ناظم الاطباء).
- کفک زنان؛ در حال کف کردن :
بحر مشیت بود کفک زنان از لبش
گرد جهان می کشد منت او زیربار.خاقانی.
- کفک فشان؛ که کف پراکند. کف افشان :
ای چون غرواش سبلتت کفک فشان
چون شانه شوی دست خوش دست خوشان.
سوزنی.
- کفک ناک؛ آمیخته و آلوده به کفک : وآنچه برآید [ از خون ] کفک ناک و با درد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - بعضی آن را از کف + ک (تصغیر) دانسته اند ولی بسکون دوم استعمال می شود. در کردی کوک [ کَ وُ [ kewok (آب دهن، کف). (حاشیهء برهان چ دکتر معین). صاحب غیاث اللغات و آنندراج و دکتر معین با دو فتحه کَفَک ضبط کرده اند.
(2) - کاثر = که اثر.
(3) - یعنی اسفندیار.
(4) - در یادداشتی دیگر به خط مؤلف بنام خسروی آمده است.

کفک.

[کَ فَ] (اِ) قارچی(1) است از تیرهء کفکها(2) از ردهء امیستها(3) (فرهنگ فارسی معین). کپک (یادداشت مؤلف). || کفکها [ جِ کفک ] تیره ای از قارچها که جزو ردهء امیست ها می باشد و بسرعت در سطح مواد غذایی در مجاورت هوا پدید می آیند زیرا که هاگهای آنها همیشه در هوا پراکنده است. مهمترین گونهء کفکها کفک سفید(4) است که برروی نانهای مرطوب تشکیل کلافهء سفیدی مانند پنبه میدهد. تکثیرش هم بوسیلهء تخم است و هم بوسیلهء هاگ. اگر شرایط تغذیهء کفک چندان مساعد باشد دوانتهای دورشته از قارچ بهم نزدیک شده تولید تخم می نماید. از تخم رشته ای عمودی خارج می شود که در بالای آن هاگدان قرار دارد. کفها. موکرها. (فرهنگ فارسی معین).
- کفک بغدادی؛ نوعی کپک. (یادداشت مؤلف) : داروها، ضماد، آردجو، کفک بغدادی. گل سرخ. گلنار. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- کفک زدن؛ کپک زدن، کپک آوردن ترشی و ماست و نان و جزآن. (یادداشت مؤلف).
- کفک سفید؛ قارچی(5) از تیرهء کفکها است که برروی خمیر نان زندگی کند و تکثیر یابد. کفک نان. کفک سفید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کفک سفید در همین ترکیبات شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Mucor .
(فرانسوی)
(2) - Mucorinees, .
(فرانسوی)
(3) - Oomycetes .
(فرانسوی)
(4) - Mucor mucedo .
(فرانسوی)
(5) - Mucor mucedo,

کفکفة.

[کَ کَ فَ] (ع مص) برگردانیدن و بازایستانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). دفع کردن و برگردانیدن و منع کردن. (از اقرب الموارد). بازداشتن. (تاج المصادر بیهقی). || خودداری کردن از ریزش اشک. (از دزی ج2 ص477).

کفک گیر.

[کَ] (نف مرکب، اِ مرکب)کفگیر. چمچه. (ناظم الاطباء). مرغات. (منتهی الارب). و رجوع به کفگیر شود.

کفکی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کفک. زبدی. (یادداشت مؤلف).

کفکی.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش فدیشه، شهرستان نیشابور که 670 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج9).

کفکیرة.

[ ] (معرب، اِ) معرب از کفگیر فارسی، ملاقه. «ملعقه». کفگیر. (از دزی ج2 ص477).

کف گرگی.

[کَ فِ / فْ گُ] (اِ مرکب) یکی از فنون و بندهای کشتی گیری. (یادداشت مؤلف).

کفگوگ.

[کَ] (اِ) کلاه کهنه و مندرس و مانند آن. (ناظم الاطباء) (از شعوری ج، ورق 247).

کفگیر.

[کَ] (نف مرکب، اِ مرکب) چمچهء سوراخ داری که بدان کف چیزی را گیرند. کفک گیر. کفچه. (ناظم الاطباء). یکی از آلات مطبخ با سوراخهای کوچک و دسته دار که کف دیگ را بدان گیرند و پلو را با آن به ظرفها کشند. کف زن. کف زنه. کفچلیز. کپچلاز. کفلیز. مرغات. مغرفه. مقدح. مطفحه، مذویه. مذنب. (یادداشت مؤلف) :
گردون کاسه چشم چو کفگیر جمله چشم
نظاره روی زنده دلان کفن درش.خاقانی.
دستت همه عظم همچو ملعق
جانی همه رخنه همچو کفگیر.
اثیر اخسیکتی.
- به ته دیگ خوردن کفگیر؛ کنایه از تمام شدن مال. به آخر رسیدن دارایی. بی پول شدن. (از یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین).

کفگیر بره.

[کَ بَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) کفگیر بزرگ فلزین و غیر مشبک که بر سفره نهند و بدان گوشت جدا کنند و پلو و امثال آن به بشقابها کشند. (از یادداشت مؤلف).

کفگیرک.

[کَ رَ] (اِ مصغر) کفگیر خرد. (یادداشت مؤلف). کفگیر کوچک. (فرهنگ فارسی معین). || بیلچه. قسمی استام. (یادداشت مؤلف). || دمل دردناک است زیر جلدی(1) که دارای حجمی نسبة بزرگ است (به اندازهء تخم کبوتر یا تخم مرغ) و همهء مشخصات دمل را دارد. موقعی که این دمل به خارج سرباز می کند از چند نقطه پوست به بیرون راه می یابد (وجه تسمیه). (فرهنگ فارسی معین). دملی بزرگ با دهانه های بسیار. دبیله. ریش هزارچشمه. شیرینجه. غربیلک (از یادداشتهای مؤلف). || زخم بدخیم جلدی. سیاه زخم. (فرهنگ فارسی معین). || قسمتی از سماور که قوری بر بالای آن جا گیرد. تنکه ای از آهن یا حلبی و جز آن سوراخ سوراخ که بالای سماور و زیر قوری نهند تا حرارت کمتر به قوری رسد و چای بجوش نیاید. (یادداشت مؤلف)
.
(فرانسوی)
(1) - Anthrax,

کفگیره.

[کَ رَ / رِ] (اِ مرکب) کفگیر. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ سروری) :
ساقیا کفگیره ای ساز از مژه
از پی برچیدن خاشاک می.نزاری.

کفل.

[کَ فَ] (ع اِ) سرین و پس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عجز. (از اقرب الموارد). کپل. سرین. سرون. شنج. ردف و امروز گوشت برآمده بالای سرین را گویند. (یادداشت مؤلف) :
مرکب دین که زادهء عرب است
داغ یونانش بر کفل منهیدخاقانی.
گوی برده ز هم تکان طللش
برده گوی از همه تنش کفلش.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص72).
قزوینی پای راست بر رکاب نهاد و سوار شد رویش از کفل اسب بود. (منتخب لطائف عبیدزاکانی چ برلین ص134).
- کفل گردکردن؛ کنایه از فربه شدن است. (آنندراج) :
چو کوه از ریاحین کفل گرد کرد
برآمیخت شنگرف با لاجورد.نظامی.
کفل گرد کردند گوران دشت
مگر شیر از این گورگه درگذشت.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص332).
|| میانهء دو ران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میان سرین. (بحر الجواهر). میان سرین مردم. (مهذب الاسماء) میان دو ران چهارپایان. (از اقرب الموارد). ج، اکفال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفل.

[کَ] (ع مص)(1) پذیرفتار دادن. (منتهی الارب). ضامن شدن. (از اقرب الموارد). پایندانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). پذیرفتار دادن و ضامن دادن. (ناظم الاطباء): یقال، کفلت عنه بالمال لغریمه؛ یعنی پذیرفتار مال وی شدم در پیش غریم وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کفول. کفالت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیوسته روزه داشتن. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(2).
(1) - از باب نصر و نیز از باب ضرب و کرم و سمع.
(2) - به این معنی فقط از باب نصر است.

کفل.

[کِ] (ع اِ) بهره. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن) (غیاث). نصیب. (دهار) (شرح قاموس). حصهء چیزی. (غیاث). حظ و نصیب. (از اقرب الموارد) : من یشفع شفاعة سیئة یکن له کفل منها. (قرآن 4/85). و هر که شفاعت کند شفاعتی بد وی راست از وبال آن بهره ای. (کشف الاسرار ج2 ص600). || هم چند هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). هم چندان از اجر و ثواب. هم چندان از گناه. (از ناظم الاطباء). هم چند و ضعف و مثل از اجر و گناه. (از اقرب الموارد). دوچندان. (شرح قاموس) :
عاقلی گفتش مزن طبلک که او
پختهء طبل است با آنش است خو
پیش او چه بود تبوراک توطفل
که کشد او طبل سلطان بیست کفل.
(مثنوی چ نیکلسون دفتر سوم ص234).
|| لته پارهء گردن گاو که زیر یوغ باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آن خرقه که بر گردن گاو نهند. (مهذب الاسماء). || پشم که سپس ریختن پشم برآید (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)پشمی که از پشم ریخته برآید. (از اقرب الموارد). آن موی که برآید از پس بیفتادن. (مهذب الاسماء). || آن که بر ستور نتواند نشست. (منتهی الارب) (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سوار بد و نیاوه(1). (مهذب الاسماء). || آن که در مؤخر حرب مستعد گریز و فرار باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه در دنبالهء رزمگاه آمادهء گریز و فرار باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گلیم و جز آن که گرد کوهان پیچند تا بر آن نشینند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گلیم که بر سر کوهان اشتر افکنند تا کسی دیگر بر نشیند. (مهذب الاسماء). گلیم که بر پشت ستور اندازند. (غیاث). پلاسی که بدان ستور را چارجل کنند و سوار شوند. (ناظم الاطباء). کفل عبارت از چیزی گرد است که از چند تکه پارچه و جز آن درست می کنند و بر کوهان شتر می نهند. (تاج العروس) (از اقرب الموارد). || گلیمی که دو کنارهء آن را گره بسته از دوش تا متصل سرین شتر گسترند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || همتا و مانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مثیل. (از اقرب الموارد). مثل و مانند. (شرح قاموس). || آنکه به مردم آویزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ردیف نشیننده سپس سوار: یقال، رایت فلاناً کفلا لفلان، ای ردیفاً له. (از اقرب الموارد). ج، اکفال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
(1) - کذا، و شاید نفایه.

کفل.

[کُفْ فَ] (ع ص، اِ) جِ کافل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جِ کفیل. (ناظم الاطباء) رجوع به مفردهای کلمه شود.

کفلاء .

[کُ فَ] (ع ص، اِ) جِ کفیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پذیرفتاران. کفیلان : گفت دوازده نقیب را اختیار کنید که کفلاء قوم باشند. (ابوالفتوح رازی). و چون بعضی از ارباب خراج به حصهء مال خود بسبب عجز یا غیر آن خلل در می آورد آن ده مرد کفلاء بدانچه وقت و زمان اقتضا می کرد ضیعهء آن را تدبیر و فکر می نمودند. (تاریخ قم ص156). || جِ کافل. (منتهی الارب). و رجوع به کفیل و کافل شود.

کفل پوش.

[کَ فَ] (نف مرکب) پوشندهء کفل. || (اِ مرکب) نوعی از پوشش اسب است و آن را ترکان اورتگ خوانند. (برهان) (از آنندراج). پارچهء دوخته ای که بر کفل حیوان باری و سواری اندازند که در تکلم آشرمه است. (حاشیهء برهان چ معین). کپل پوش. ساغری پوش. (یادداشت مؤلف) :
همه زین زرین یاقوت کار
کفل پوشهای جواهرنگار.
نظامی (از آنندراج)
چون کفل پوش که بر پشت خران اندازند
یقهء پهن نگه کن که کنون می دارند.
نظام قاری (دیوان ص126).
ای تکلتو به کفل پوش چو روزی برسی
خدمات جل فرسک برسان ایشان را.
(ایضاً ص27).

کفلگاه.

[کَ فَ] (اِ مرکب) سرین. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
کفلگاه شیران بر آرم بداغ
ز پیه نهنگان فروزم چراغ.نظامی.
سرین گوزن و کفلگاه گور
به پهلوی شیران درآورده زور.نظامی.
بر کفلگاه گور شد تیرش
بوسه بر خاک داد نخجیرش.
نظامی (هفت پیکر ص108).

کفلگه.

[کَ فَ گَهْ] (اِ مرکب) کفلگاه :
روباه وار برپی شیران نهند پی
تا آید از کفلگه شیران کبابشان.خاقانی.
و رجوع به کفلگاه شود.

کفلمه.

[کَ لَ مَ / مِ] (اِ) (اصطلاح عامیانه) سفوف. (یادداشت مؤلف).
- کفلمه کردن؛ چیزی را در کف دست نهادن و خرد کردن و به دهان ریختن. (یادداشت مؤلف): فلان کس روزی شش نخود تریاک کفلمه می کند، یعنی در کف دستش خرد کرده به دهان می ریزد می بلعد. (فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده).

کفله بور.

[کُ فُ لَ] (اِ) در کرگانرود به وشات دانه گویند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ازملک در همین لغت نامه شود.

کفلیز.

[کَ] (اِ) بمعنی کفگیر باشد که چمچهء سوراخ دار است. (برهان) (آنندراج). کفچه که سوراخ سوراخ باشد. (از غیاث). مغرفه. مقدحه. مصوب. (منتهی الارب). کپچلاز. کفچه لیز. چمچه. مذوبه. (یادداشت مؤلف) :
زین دیگ جهان یک دو سه کفلیز چو خوردی
باقی همه دیگ آن مزه دارد که چشیدی.
مولوی.
اندر خور شهسوار، شبدیز بود
اندرخور دیگ و کاسه کفلیز بود.
مولوی.
- کفلیز زدن؛ کفگیر زدن برای بهم زدن یا گرفتن کف مطبوخی یا برداشتن مقداری از آن :
می زند کفلیز کدبانو که نی
خوش بجوش و برمجه ز آتش کنی.مولوی.
و اگر یکی کفلیزی را به غضب یا کراهت در دیگ زدی آن طعام را نیز نمی خورند. (انیس الطالبین).
|| ترشی پالا را نیز گویند و آن ظرفی باشد سوراخدار که در آن شیره و روغن و امثال آن صاف کنند. (برهان) (آنندراج). || جانور آبی از قسم وزغ. کفچلیز. (از غیاث). و رجوع به کفلچیز شود.

کفلیزه.

[کَ زَ / زِ] (اِ) کفگیر. || ترشی پالا. (برهان) (آنندراج). و رجوع به کفلیز و کفچلیزه و کفچلیز شود.

کف مریم.

[کَ فِ مَرْ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کف عایشه و آن بیخی است زرد و تیره رنگ و گزندگی جانوران را نافع باشد. (از برهان) (آنندراج).(1)
(1) - کف مریم به گیاهان متعدد اطلاق شده:
Anastatico hierichuntica, rose deJericho. به نام کف مریم (Main de Marie)موسوم شده زیرا گویند که مریم عذرا آن را با دست فشرد.
Vitex, Agnus, Castus, Digiticitrini در مغرب اسپانیا Pentaphyllum (بنطافلن) را گویند. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به دزی ج2 ص475 و اصابع صفر و پنج انگشت و کف عایشه شود.

کف مس.

[کَ فِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چیزی است سفید مانند نمک، چون مس را بگدازند و در گوی ریزند تا بسته شود آبی برروی آن بریزند و آن جوشی می زند و کفی از آن جوش برروی آب می ماند و آن را به عربی زهرة النحاس(1) گویند. (از برهان) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - زهرالنحاس Flores oeris. (حاشیه برهان چ معین).

کفن.

[کَ فَ] (ع اِ)(1) جامهء مرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) جامه و امثال آن که بر مرده پوشند و آن مأخوذ از معنی ستر و نهفتن است. (از اقرب الموارد). جامه ای که بر مرده پوشند و بدان جامه وی را در گور گذارند. (ناظم الاطباء). جثن. (منتهی الارب). جامه ای که برمردگان پوشند نادوخته. خلعت. (یادداشت مؤلف). ج، اکفان. (از اقرب الموارد) :
پراکند کافور بر خویشتن(2)
چنان چون بود ساز و رسم کفن.فردوسی.
ترا ای برادر تن آباد باد
دل شاه ایران به تو شاد باد
که این قادسی دخمه گاه من است
کفن جوشن و خون کلاه من است.فردوسی.
به تیغ که بر، از آن ابر گسترد کرباس
که تا به پیش تو آرد زمانه تیغ و کفن.
عنصری.
کشته و بر کشته چند روز گذشته
در کفنی هیچ کشته را ننبشته.منوچهری.
از دانهء انگور بسازید حنوطم
و زبرگ رز سبز ردا و کفن من.منوچهری.
اگر مرده ام هم بباید کفن
اگر زنده ام هم بیرزم به نان.مسعودسعد.
باد آن کفن سپید(3) برداشت
بس سندس و پرنیان برافکند.خاقانی.
بروم برسر خاک پسر خاک بسر
کفن خونین از روی پسر بازکنم.خاقانی.
کفن مرگ را بسود تنش
خلعت عمر نابسوده هنوز.خاقانی.
روزی زشکن کنند بازش
کز چهرهء ما شود کفن باز.عطار.
چون رخت پیدا شد از بی طاقتی
در کفن پنهان شدم ای جان من.عطار.
اگر کشور خدای کامران است
و گر درویش حاجتمند نان است
در آن ساعت که خواهند این و آن مرد
نخواهند از جهان بیش از کفن برد.
سعدی
مبدأت پنبه بتحقیق و معاد است کفن
تن و جان تو در این کارگه این پود آن تار.
نظام قاری (دیوان ص12).
گرچه چون زنبورخصمت راست شرب زرفشان
همچو کرم پیله برخود جامه اش گردد کفن.
نظام قاری (دیوان ص31).
از جهان رفت و کفن نیز بروزیش نشد
آنکه او منکر اوصاف لباس ما بود.
نظام قاری.
روشن ته خاکم نه زمهتاب کفن شد
جوشن زدم این خانه سفید از کف من شد.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
در قبایی شفقی بر سر خاکم بگذشت
فیض صبح کفنم رنگ دگر پیدا کرد.
ملاقاسم مشهدی (ایضاً).
- کفن از قرآن پوشیدن؛ سوگندهای گران و قسمهای صعب خوردن. (یادداشت مؤلف).
- کفن از قیر پوشیدن؛ کنایه از سیاه و تیره گشتن :
جیش چرخ از نور پوشیده سلاح
فوج خاک از قیر پوشیده کفن.ناصرخسرو.
- کفن بافتن؛ جامهء مرده بافتن، کفن بافتن برای کسی، برای او تدارک مرگ دیدن :
چون بدین زودی کفن می بافت او را دست چرخ
کاشکی در بافتن من تار او را پودمی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 443).
ستارگان، کفن خلق را، سلیم! ببین
چو عنکبوت چه با اضطراب می بافند.
محمد قلی سلیم(از آنندراج).
- کفن برافکندن؛ جامهء مرده بر روی وی افکندن. کفن کشیدن :
گرچه کفن سپید یک چند
بر سبزهء مرده سان برافکند.خاقانی.
- کفن برتن تنیدن؛ کنایه از مقدمات مرگ خود را فراهم ساختن :
هلاک نفس خوی زشت نفس است
نکو زد این مثل را هوشیاری
کفن برتن تند هر کرم پیله
برآرد آتش از خود هر چناری.عطار.
- کفن بر چوب کردن؛ کنایه از دادخواستن. (آنندراج) :
کاری مکن که روز جزا لاله گون کفن
بر چوب از جفای تو بیدادگر کنم.
والهی قمی (از آنندراج).
- کفن بر درع کسی دوختن؛ کنایه از مرگ وی است :
درخت کیانی فروریخت بار
کفن دوخت بر درع اسفندیار.
نظامی (از آنندراج).
-کفن بریدن؛ بریدن پارچه و آماده کردن کفن جهت مرده :
پیداست که احوال شهیدانش چه باشد
جایی که به شمشیر ببرند کفن را.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
آمادهء فنارا پروای نیک و بد نیست
ساعت کسی نپرسد بهر کفن بریدن.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کفن پاره کردن؛ دریدن کفن. (فرهنگ فارسی معین).
- || شفا یافتن از بیماری و ضعف و نجات یافتن از آفت و مهلکه. (غیاث). از بلای عظیمی بدر جستن یا از بیماری. (آنندراج). از بلای بزرگی یا بیماری جستن. (فرهنگ فارسی معین) :
می توانم که علاج دل صد پاره کنم
چارهء مرض بسازم کفنی پاره کنم.
نادم گیلانی (از آنندراج).
- کفن پوش؛ پوشندهء کفن. سفیدپوش.
- کفن پوشاندن بر کسی؛ کنایه از کشتن و به هلاکت رسانیدن او :
زن چو خامی کند بجوشانش
رخ نپوشد کفن بپوشانش.اوحدی.
- کفن پوش شدن بناگوش؛ کنایه از سفیدی موی و پیری :
زپنبه شد بنا گوشت کفن پوش
هنوز این پنبه بیرون ناری از گوش.نظامی.
- کفن پوشیدن؛ جامهء مرده بتن کردن.کنایه از آماده شدن مرگ را :
ولیکن سرمایه جان است و تن
همان خوارگیرم بپوشم کفن.فردوسی.
- کفن درکشیدن؛ بیرون آوردن کفن از تن مرده :
ز کرم مرده کفن، درکشی و برپوشی
میان اهل مروت که داردت معذور.ظهیر.
- کفن دوختن یا بردوختن؛ جامهء مرده دوختن. به دست خود کفن دوختن. کنایه از به هلاکت افکندن خود را بعمد :
ای منوچهری همی ترسم که از بیدانشی
خویشتن را هم بدست خویش بردوزی کفن.
منوچهری.
ندانی که به آتش تنت سوختی
ترا هم بدستت کفن دوختی.اسدی.
- کفن ساختن؛ تهیه کردن جامهء مرده. کفن دوختن :
چو گل مباش که هم پوست را کفن سازی
چو لاله باری اول زپوست بیرون آ.خاقانی.
به کرم پیله می ماند دل من
که خود را هم به فعل خود کفن ساخت.
خاقانی.
- کفن سای؛ کفن ساییده [ به چیزی چون عطر ] :
رقیبی که عطرش کفن سای کرد
به تابوت زرین درش جای کرد.نظامی.
- کفن فروش؛ آن که کفن فروشد. اکفانی. (یادداشت مؤلف) :
کفن فروشی ای جوهری و مرثیه گوی
بمرده ای یک سود است مر ترا به دو روی.
سوزنی.
- کفن کردن؛ در کفن پوشاندن. تکفین :
فرو رفت جم را یکی نازنین
کفن کرد چون کرمش ابریشمین.
سعدی (بوستان).
ذوقی ز پس مرگ به شاشت شویند
از لتهء حیض خواهرت کفن کنند(4)
مستی و ترا بخود نمی گیرد گور
در دخمهء بینیت مگر دفن کنند.
حکیم شرف الدین شفایی (از آنندراج).
- کفن کشیدن؛ کفن پوشیدن :
گر محرمان بخرده کفن بر کتف کشند
او بر در خدای کفن بر روان کشد.خاقانی.
- کفن گشودن؛ باز کردن جامهء مرده. آنگاه که خواهند مرده را در گور بگذارند، کفن را از روی وی کنار می زنند تا خویشان و نزدیکان آخرین بار روی وی را ببینند :
پدر سوخته در حسرت روی پسر است
کفن از روی پسر پیش پدر بگشایید.
خاقانی.
- کفن و تیغ به دست گرفتن؛ کنایه از کمال عذرخواهی در پیش شاهان و بزرگان کردن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
دلش از بیمشان شکست گرفت
کفن و تیغ را بدست گرفت.
امیرخسرو (از آنندراج).
- کفن ور؛ کفن پوش. صاحب کفن :
گردون کاسه پشت چو کفگیر جمله چشم
نظاره سوی زنده دلان کفن ورش.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص223).
- هفت کفن پوساندن؛ دیرزمانی پیش مرده بودن. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1983).
- امثال: کشته از بس که فزون است کفن نتوان کرد.
(... فکر خورشید قیامت کن و عریانی چند).
نظیری.
نظیر: اگر مهمان یکی باشد صاحبخانه گاو می کشد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1218).
مرده را که بر حال خود گذاری کفن خویش بیالاید. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1513).
|| در اصطلاح بنایان، کرباس که به شیر پیچند به پیه مذاب آغارده، استوار کردن آن را در دیوار حوض و آب انبار و جز آن. (یادداشت مؤلف). || (ص) بی نمک: طعام کفن؛ طعام بی نمک. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
(1) - فارسیان گاهی تفریس کرده کفن را بسکون «ف» آرند (غیاث). و رجوع به کَفن شود.
(2) - سیاوش.
(3) - کنایه از برف است به جهت مشابهت.
(4) - به سکون فاء باید خواند از باب تصرف فارسی زبانان یا ضرورت شعر را.

کفن.

[کَ] (ع مص)(1) کفن پوشانیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوشاندن جسد مرده با کفن. (فرهنگ فارسی معین): کفن المیت؛ جامه پوشانیدن آن مرده را. (ناظم الاطباء).
- کفن و دفن؛ کفن پوشاندن به مرده و دفن کردن اورا :
چو شدش کار کفن و دفن بساز
خلق گشتند از مزارش باز.
طالب آملی (از آنندراج).
|| در خاکستر گرم پوشیدن و پنهان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کفن الخبز فی الملة؛ نان را در خاکستر گرم پوشانید. (از اقرب الموارد). || رشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رشتن پشم. (تاج المصادر بیهقی): کفن الصوف؛ رشت پشم را. (از اقرب الموارد)(2).
(1) - از باب ضرب. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).
(2) - به این معنی از باب نصر نیز آید. (ناظم الاطباء).

کفن آهنج.

[کَ فَ هَ] (نف مرکب) کفن دزد و کسی که مرده را غارت کرده و جامه ای از وی رباید. (ناظم الاطباء). جیاف مختفی. (منتهی الارب). قلاع. (یادداشت مؤلف).

کفن آهنجی.

[کَ فَ هَ] (حامص مرکب)دزدی جامهء مرده. (ناظم الاطباء). || شغل کفن دزد. (ناظم الاطباء).
- کفن آهنجی کردن؛ عریان کردن مرده را از جامهء قیمتی و پربها. (ناظم الاطباء).

کفنافس.

[] (اِ) دفلی. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به دفلی شود.

کفنج.

[کَ فَ] (اِ)(1) نوعی از ماهی باشد که خوردن آن مانند سقنقور قوت باه دهد و آن را به عربی سمکهء صید گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
تا شود معدهء حمدانش قوی
خور کل کرده سقنقور و کفنج.سوزنی.
(1) - سمیکة صیدا = CallyonimusDracunculus. (از حاشیه برهان چ معین).

کفن دزد.

[کَ فَ دُ] (ص مرکب) آن که کفن دزدد. (آنندراج). نباش. جیاف مختفی. کفن آهنج. (یادداشت مؤلف) :
رخنه در گور من از نیش جگر بسیار است
ای کفن دزد تو کی روی به من می آری.
مسیح کاشی (از آنندراج).
-امثال: کفن دزد شب از مرده نترسد و روز از زندگان برمد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1222).
رحمت به کفن دزد اولی . نظیر رحم الله النباش اول. (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص864).

کفن دوز.

[کَ فَ] (نف مرکب) آنکه برای مردگان کفن سازد. (فرهنگ فارسی معین) :
هر آن مام کو چون تو زاید پسر
کفن دوز خوانیمش و مویه گر.فردوسی.
کفن دوز بر وی ببارید خون
بشانه زد آن ریش کافورگون.فردوسی.
- کفن دوزی؛ عمل و شغل کفن دوز. (فرهنگ فارسی معین).
- || دکان کفن دوز. (فرهنگ فارسی معین).

کفنة.

[کُ نَ] (ع اِ) زمینی که نیکو برویاند هرچیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). زمین سنگلاخ که هر گیاهی در آن بروید. (از اقرب الموارد).

کفنة.

[کَ نَ] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج). نام درختی. (ناظم الاطباء).

کفنی.

[کَ فَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به کفن. یک قسم لباس فرسوده مر درویشان را. (ناظم الاطباء). نوعی از پیراهن که فقیران پوشند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). قیظه. (فرهنگ فارسی معین) :
مرد میدانی اگر بگذری از ما و منی
رتبهء خودشکنی نیست کم از بت شکنی
نسبت فقر و فنا بس که به هم نزدیک است
نیست یک پرده جدایی زکفن تا کفنی.
شاه قاسم انوار (از آنندراج).
تا چه آید به سر خاک شهیدان از تو
پیش بالای تو پوشیده قیامت کفنی.
میرزامعز (از آنندراج).

کفؤ.

[کُفْءْ](1) (ع اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب) (آنندراج). مثل. (از اقرب الموارد). ج، اکفاء. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اکفاء و کِفاء. (از اقرب الموارد).
(1) - مثلثه است یعنی کَفؤ، کُفؤ، کُفؤ. (از اقرب الموارد).

کفؤ.

[کُفُءْ] (ع اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مماثل. (از اقرب الموارد). ج، اکفاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کفؤ.

[کَ فُءْ] (ع اِ) مانند و همتا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). مماثل. (از اقرب الموارد). ج، کِفاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بی مثال:
- بی کفؤ؛ بی مانند :
به مجلس خدایگان بی کفؤ(1)
که نافریده همچو او خدای او.منوچهری.
(1) - شاید در فارسی به ضم کاف و سکون واو بدون همزه باشد.

کفو.

[کُفْوْ] (ع اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب) (صراخ اللغة). کفؤ. (از اقرب الموارد). مانند به مرتبه. (دهار). مانند. (ترجمان القرآن). همتا و مانند. هم زی و هم جنس و هم نسبت و هماویز. (از ناظم الاطباء). هم شأن. هم دوش. هم زانو. هم ترازو. همال. برابر. انبار. همسر. هم سنگ. هم مرتبه. نظیر. (یادداشت مؤلف) : و لم یکن له کفواً احد. (قرآن 112/4)، و نبود هیچکس او را همتا و نه درخور، نه همتا و نه هم صفت. (کشف الاسرار ج10 ص660).
از جملهء میران ترا هرگز نبیند کس کفو
از جملهء شاهان ترا هرگز نبیند کس قرین.
فرخی.
کفوی نداشت حضرت صدیقه
گر می نبود حیدر کرارش.ناصرخسرو.
زهی غلام که سلطان به مهر تو کفو است
زهی هلال که خورشید با تو در خورد است.
خاقانی.
از کجا آرم مثال بی شکست
کفو او نی آید و نی آمده ست.
مولوی (مثنوی).
|| در اصطلاح شرع مردی که در اموری با زن برابر باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) مرد یا زنی که در اموری که شرع تعیین کرده با جفت خود برابر بود :
کفو باید هر دو جفت اندر نکاح
ورنه تنگ آید نماند ارتیاح.
مولوی (مثنوی).
او را از عبدالله حکیم بازستدند زیرا که او کفو او نبود و به همسری او نشایست. (تاریخ قم ص196). و رجوع به کفؤ و کفاءت شود.

کفور.

[کَ] (ع ص) حق ناشناس و ناگرونده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناسپاسی کننده از نعمت. (غیاث).ناسپاسی کنندهء نعمت. (آنندراج). ناسپاس. (دهار) (مهذب الاسماء). کافر. (از اقرب الموارد). کنود. سخت ناسپاس. (یادداشت مؤلف). ج، کُفُر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : انه لیؤس کفور. (قرآن 11/9)؛ مردم براستی نومید است ناسپاس. (کشف الاسرار ج4 صص 349 - 350).
جمله را حمال خود خواهد کفور
چون سوار مرده آرندش به گور.
مولوی (از مثنوی چ نیکلسون).
در زمرهء توانگران شاکرند و کفور.
(گلستان).
هرکه برخود نشناسد کرم بار خدای
دولتش دیرنماند که کفور است و کنود.
سعدی.
|| در اصطلاح تصوف، بمعنی کنود است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به کنود شود.

کفور.

[کُ] (ع اِ) جِ کَفر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کَفر شود.

کفور.

[کُ] (ع مص) کفر. کفران. (از اقرب الموارد). ناسپاسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان القرآن). کافر شدن به خدای تعالی و ناسپاسی کردن. (المصادر زوزنی). ناسپاسی. (آنندراج) :
شکر کن ای مرد درویش از قصور
که ز فرعونی رهیدی و از کفور.
مولوی (مثنوی).

کفور.

[ ] (اِ) عیدالکفور یا یوم الاستغفار. یکی از اعیاد یهود است و آن در روز دهم تشرین اول است. (از مروج الذهب بنقل مؤلف). و رجوع به روز کفاره و قاموس کتاب مقدس ذیل روز کفاره شود.

کفوف.

[کَ] (ع ص) ناقهء تمام سودهء کوتاه شده(1) دندان از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماده شتر پیر که دندانهایش کوتاه شده و نزدیک به افتادن باشد. کاف. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ تهران «شدن» است و درست نیست.

کفوف.

[کُ] (ع اِ) جِ کَفّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کف شود.

کفوف.

[کُ] (ع مص)(1) پیر شدن ناقه پس سوده و کوتاه گردیدن تمام دندانش از پیری. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). پیر شدن ماده شتر و کوتاه گردیدن دندانهایش چنانکه نزدیک بود که بیفتند. (از اقرب الموارد).
(1) - از باب نصر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کفول.

[کُ] (ع مص) پذیرفتار کسی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ضامن شدن کسی را. (از اقرب الموارد). پایندانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) کفل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به کُفل شود.

کفویت.

[کُ وی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)مأخوذ از کفو عربی، هم شأنی. هم رتبگی. (یادداشت مؤلف) :
مادر شهزاده گفت از نقص عقل
شرط کفویت بود در عقل و نقل.مولوی.

کفة.

[کَ / کِ / کُفْ فَ](1) (ع اِ) پلهء ترازو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (دهار). آنچه از ترازو که در آن چیز وزن کردنی گذارند و وزن کنند. (از اقرب الموارد). ج، کفف و کفاف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به کفه و کپه شود.
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول، و در تاج العروس آمده به کسر مشهور است و گاهی مفتوح شود، و در معجم متن اللغة به هر سه حرکت آمده است. مرحوم دهخدا در یادداشتی کفه بمعنی پلهء ترازو را معرب کپه نوشته اند.

کفة.

[کِفْ فَ / کُفْ فَ] (ع اِ) آنچه فروهشته و مسترخی باشد از بن دندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کفة.

[کَفْ فَ] (ع اِ) دفعه. بار. مرة. (از اقرب الموارد). || لقیته کفة کفة و لقیته کفة لکفة و کفة عن کفة، یعنی ملاقات کردم او را و مواجه با او شدم به نحوی که دست به دست رسید و یا ملاقات کردم با وی و منع کردیم همدیگر را از نهوض و برخاستن. و آن، دو اسم است که بمنزلهء اسمی واحد بکار رود و چون خمسة عشر مبنی بر فتح باشد. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به تاج العروس شود.

کفة.

[کُفْ فَ] (ع اِ) حاشیهء پیراهن. (غیاث): کفة القمیص؛ نورد دامن پیراهن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گردشدگی دامن پیراهن. (از اقرب الموارد). || هرچیزی زاید بر چیزی مثل: کفة الثوب؛ یعنی نورد جامه و کفة الرمل؛ دامن ریگ و کرانهء آن و کفة الدرع؛ دامن زره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کرانهء هرچیزی بدان جهت که هرچیزی تا به کرانهء خود رسید گویا باز داشته شد از زیادت. (منتهی الارب). کرانهء هرچیزی. (ناظم الاطباء). || طرهء بالایین جامه که در آن سو هدب نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). طرهء بالایین جامه که ریشه ای نداشته باشد. (ناظم الاطباء). || حاشیهء هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کُفَف، کِفاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || منتهای درخت و منقطع آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || انبوهی مردم و عدد بسیار و جماعت مردم یا مردمان نزدیک مکان. (منتهی الارب). انبوهی مردم و عدد بسیار و جماعت مردم و مردمان نزدیک به خود شخص. (ناظم الاطباء). سیاهی و انبوهی مردم و جماعت مردم و آنها که به شخص نزدیکند از جهت مکان. (از اقرب الموارد) || سنگی که گرداگرد آن گل و سرگین گاو و جز آن نهند و در آن کشک پزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دام شکار آهو. (منتهی الارب). آنچه با آن آهو شکارکنند. (اقرب الموارد). || کفة الغیم؛ کرانه و طرهء ابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کفة اللیل؛ ملتقای شب و روز در مشرق باشد یا در مغرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آن جای از زمین که شب و روز تلاقی می کنند. (یادداشت مؤلف). || ریگ تودهء دراز گرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفة.

[کِفْ فَ / کُفْ فَ] (ع اِ) دام شکاری. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دام صیاد. (یادداشت مؤلف). || چوب دف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هر چیز گرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هر چیز مستدیر و دایره ای. (از اقرب الموارد). || گو، که آب در آن فراهم آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کِفاف، کِفَف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کفه.

[کَ فَ / فِ] (اِ) خوشه های گندم و جو را گویند که در وقت خرمن کوفتن آنها کوفته نشده باشد و بعد از پاک کردن غله آنها را بار دیگر بکوبند و عربان آن را قصاده خوانند. (از برهان) (ناظم الاطباء). خوشهء غله که خرد نشده باشد و بعد از پاک کردن بار دیگر بکوبند. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). خوشهء نیم کوفته و آنچه درو دانه باشد. (غیاث). قصل. (مهذب الاسماء). قرصد. (منتهی الارب). کعبرة. (دهار) کزل. کلش. (یادداشت مؤلف) :
همه آویخته از دامن دعوی و دروغ
چون کفه از کس گاو وچو کلیدان زمدنگ.
قریع الدهر.
امروز که محنت از در دولت
چون خر ز کفه مرا همی راند.
روحی ولوالجی.
قصه گفت آن شاه را و فلسفه
تا بر آمد عشر خرمن از کفه.مولوی.
-امثال: گاو از کفه دور ، نظیر دست خر کوتاه. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1262) :
بارها گفتمت خر از کفه دور
خربغائی مکن به گرد آخر.
انوری (دیوان چ نفیسی ص 407).

کفه.

[کَ فَ / فِ] (اِ) دف و دایره را گویند. (برهان). دف و دایره را گویند زیرا که بدان کف زنند. (انجمن آرا) (آنندراج). دف و دایره. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ سروری) :
گه بکوبد فرق این پای حوادث چون کفه
گه بمالد گوش آن دست نوایب چون رباب.
عبدالواسع جبلی (از فرهنگ سروری).

کفه.

[کَفْ فَ / فِ] (از ع، اِ) کفّة. پلهء ترازو. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). پلهء ترازو و هر چیزی که مانند آن گرد باشد. (غیاث). پله. (نصاب). هریک از دو خانهء ترازو که در یکی سنگ و در دیگر چیز کشیدنی نهند. سنجه. کپه. (یادداشت مؤلف) :
نرگس بسان کفهء سیمین ترازویی است
چون زر جعفری به میانش درافکنی.
منوچهری.
نارنج چو دو کفّهء سیمین ترازو
هر دو ز زر سرخ طلی کرده برونسو.
منوچهری.
چنان دو کفهء سیمین ترازو
که این کفه شود زان کفه مایل.منوچهری.
ترازوی معالی و شرف را
کف و بازوی تو کفه ست و شاهین.معزی.
داری دو کف، دو کفهء شاهین مکرمت
بخشندگان سیم حلال و زر عیار.سوزنی.
شاهین صیت تست پرنده به شرق و غرب
از کفهء یمینت و از کفهء یسار.سوزنی.
چون زر سرخ سپهر سوی ترازو رسید
راست برابر بداشت کفهء لیل و نهار.خاقانی.
گر بدان کفه زر همی سنجی
جان بدین کفهْ دگر برکش.خاقانی.
کو آنکه نقد او به ترازوی هفت چرخ
ششدانگ بود راست به هر کفه ای دو لخت.
خاقانی.
صبح است ترازویی کز بهر بهای می
در کفه بها سنگش دینار نمود اینک.
خاقانی.
چون کفهء آفتاب بر قلهء افق مغرب نشستی ترازو فراپس گرفتی و از عهدهء اجرت ایشان برآمدی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص420).
کانچه در کفه ای بیفزاید
به دگر بی خلاف درناید.سعدی (صاحبیه).
حجر کعبه بمیزان شریعت سنگی است
گرچه درکفه به سنگیش نهاده است فرنگ.
سلمان ساوجی.
گر روز سخا وزن کنند آنچه تو بخشی
سیاره و افلاک سزد کفه و شاهین.
(از صحاح الفرس).
- خویشتن را در کفهء کسی نهادن؛ خود را هم سنگ و همقدر و اندازهء او کردن یا دانستن :و انوشروان اورا کرامتها فرمود بیش از حد و خویشتن را چنان در کفهء او نهاد که این مزدک پنداشت که انوشروان را صید کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص89). و رجوع به مادهء بعد شود.
-کفه زدن؛ کفلمه کردن دارویی کوفته را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کفهء میزان؛ برج میزان :
شمس گردون به کفهء میزان
آمد و آمدنش با سرماست.سوزنی.

کفه.

[کَ فَ / فِ] (اِ مرکب) قسمت زیرین چاقچور که پای را از مچ تا نوک انگشتان پوشد و نیز در جوراب و کفش آن قسمت که پای را از مچ تا انگشتان در بر می گیرد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
- کفه رویه؛ آن قسمت از چاقچور که پای و کف را تا مچ پای بپوشاند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کفه.

[کَفْ فَ] (اِخ) نام شهری(1) است. (از برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ سروری) :
اگر بصره و کفه بیند به خواب
شود منهزم موصل و شوشتر.
پوربهای جامی (از انجمن آرا).
کفه بمناسبت این بیت همان کوفه خواهد بود آن را کوفان نیز گویند. (انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - کُفَّه موضعی است در بلاد بنی اسد. (معجم البلدان، از حاشیهء برهان چ معین).

کفه.

[کِ فِ] (اِخ)(1) در افسانه های یونانی پسر بلوس(2) است. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1297 شود.
(1) - Cephee.
(2) - Belus.

کفی.

[کَ] (اِ) زبد(1). رغوه. کف شیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نوعی از ساخته های لبنی که از کف شیر سازند. چیزی که مانند کفک از شیر کنند و آن نان خورش است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Creme.

کفی.

[کَ / کِ / کُفْیْ] (ع ص، اِ) بسنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کفایت. (از اقرب الموارد). یقال هذا کفیک من هذا؛ ای حسبک. (منتهی الارب)، یعنی بس است. و مذکر و مؤنث و جمع و تثنیه و مفرد در وی یکسان است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفی.

[کَ فی ی] (ع ص، اِ) بسنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کافی. (از اقرب الموارد). || باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کفی.

[کَفْیْ] (ع مص)(1)کفایة. (منتهی الارب). رجوع به کفایة و کفایت و دزی ج2 ص478 شود.
(1) - از باب ضرب. (منتهی الارب).

کفیار.

[کَفْ] (اِ) بمعنی حمل و رنج کشیدن باشد به اعمال شایستهء جمیل. (برهان) (آنندراج). تحمل و محنت و رنج در کارهای نیک و شایسته. (ناظم الاطباء).

کفیت.

[کَ] (اِ) از هم باز شدن و باز کردن را گویند.(1) (برهان) (آنندراج).
(1) - در این صورت مصدر مرخم کفیتن = کفیدن است. و رجوع به کفیدن شود.

کفیت.

[کَ] (ع ص) مرد تیزرو و سبک باریک اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): رجل کفیت؛ مرد تندرو و سبک و نازک اندام. (از اقرب الموارد). مرد شتابنده. (دهار). || (اِ) انبان استوار که چیزی ضایع نکند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رخت زندگانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کفیت.

[کَ] (ع مص) کفت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کفت (ع ص) شود.

کفیتن.

[کَ تَ] (مص) کفیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کفیت و کفیدن شود.

کفیح.

[کَ] (ع ص، اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کفؤ. نظیر. (از اقرب الموارد). || شوی زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زوج زن. شوهر زن. (از اقرب الموارد). || همخوابه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). همبستر. ضجیع. (از اقرب الموارد). || مهمان ناگاه آینده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کفیدگی.

[کَ دَ / دِ] (حامص) ترکیدگی. ترک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انصیاح: تصوّح، کفیدگی و پراکندگی موی. (منتهی الارب).

کفیدن.

[کَ دَ] (مص) ترکیدن و شکافتن و از هم باز شدن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترکیدن. (غیاث) (فرهنگ رشیدی). از هم بازشدن.شکافته شدن :
کفیدش دل از غم(1) چویک کفته نار
کفیده شود سنگ تیمارخوار.رودکی.
بگفت این و از دیده شد ناپدید
جهاندیده یعقوب را دل کفید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
یهودا چو آن زاری و لابه دید
روانش خلید از غم و دل کفید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
زان میکفد ز دیدن او دیده های شاخ
کز خاصیت کفد ز زمرد دو چشم مار.
سنایی.
در حسرت آن دانهء نار تو دل ما
حقا که چو نار است بهنگام کفیدن.سنایی.
چون بر کف او ترنج دیدند
از عشق چونار می کفیدند.نظامی.
شگفت نیست دلم چون انار اگر بکفید
که قطره قطرهء خونش به ناردان ماند.سعدی.
|| باز کردن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از هم باز کردن. شکافتن. (در معنی متعدی). (فرهنگ فارسی معین). || کف کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به کفیده شود.
(1) - ن ل: از هم.

کفیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) از هم باز شده و شکافته و ترکیده. (برهان) (ناظم الاطباء). ترقیده و شکافته. (غیاث). کفته. (فرهنگ اسدی). مشفوق. مبطور. بطیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
خوانی نهاده بر وی چون سیم پاک میده
با برگان و حلوا شفتالوی کفیده.ابوالعباس.
مگر که نار کفیده ست چشم دشمن تو
کزو مدام پریشان شده ست دانهء نار.فرخی.
سرایهاش چو گوز شکسته کرد از خاک
بهارهاش چو نار کفیده کرد از نار.فرخی.
دو لب چو نار کفیده چو برگ سوسن زرد
دو رخ چونار شکفته چو برگ لالهء لال.
فرخی.
همیشه کفش و پلش را کفیده بینم من
بجای کفش و پلش دل کفیده بایستی.
معروفی.
چو عاشق کرده خونین هر دو دیده
زفر بگشاده چون نار کفیده.
(ویس و رامین).
که از تشنگی کارم آمد بسر
دلم شد کفیده، خلیده جگر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
شکل پروین است با نار کفیده بردرخت
رنگ گردون است با آب روان بر آبدان.
ازرقی (از فرهنگ جهانگیری).
و زهیبت تو دیده و روی مخالفان
پرخون چو لاله باد و کفیده چو نار باد.
مسعودسعد.
دور از تو همچو نار دل من کفیده باد
گریک نفس ز دوستی تو جدا بود.
عبدالواسع جبلی.
سر خوارج خواهم شکافته چو انار
دل روافض خواهم کفیده چون جوزق.
انوری.
ولی دل از سر سرسام غم بفرقت او
زبان سیاه تر از کلک سر کفیدهء اوست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص824).
سیب چو مجمری ز زر خردهء عود درمیان
کرده برای مجمرش نار کفیده اخگری.
خاقانی.
ولی کان نار شیرین کار دیده
ز حسرت گشته چون نار کفیده.نظامی.
نار از جگر کفیدهء خویش
خونابه چکاندبردل ریش.نظامی.
ای عجب پاشنهء کفیده را دوست داری. (ابوالفتوح رازی).
- کفیده پای؛ آنکه پایش ترکیده باشد. اسلع. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
- کفیده نار؛ انار شکافته و پوست باز کرده :
اشک من ناردانه شد نه عجب
گردل من کفیده نار شود.مسعودسعد.

کفیری.

[کُ فَ] (اِخ) محمد بن عمر بن عبدالقادر الکفیری. (1043 - 1130 ه ق) وی فقیه و عالم به حدیث و فنون ادب و از اهل دمشق بود. او راست: 1- شرح البخاری (6مجلد). 2- حاشیة علی الاشباه والنظائر (در فقه حنفی). 3- الدرة البهیة علی مقدمة الاجرومیة (در نحو) و جز اینها. (از اعلام زرکلی ج3 ص961).

کفیز.

[کَ] (اِ) پیمانه ای است برای غلات و آن را معرب کرده قفیز گویند. (آنندراج). پیمانه ای باشد که بدان چیزها را پیمانه کنند. قفیز معرب آن است. (برهان) (ناظم الاطباء). جوالیقی نویسد: گمان کنم قفیز اعجمی و معرب باشد. (المعرب ص275). کویز، کویژ. معرب آن قفیز. پهلوی، کپیچ(1). ارمنی، کپیچ(2)(پیمانه ای برای گندم). پارسی باستان طبق نقل یونانیان، کپیثه(3). و رجوع به قفیز شود. (از حاشیهء برهان چ معین). مصحف کفیز است. و رجوع به کفیز و قفیز شود.
(1) - kapic.
(2) - kapic.
(3) - kapithe.

کفیل.

[کَ] (ع ص، اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مانند. مثیل. (از اقرب الموارد). || پذیرفتار. (منتهی الارب) (دهار). ضامن. (از اقرب الموارد). ضامن و پذیرفتار. (ناظم الاطباء). پایندان. زعیم. (مجمل اللغة) (زمخشری) (دهار) (مهذب الاسماء). پذیرفتار. (زمخشری). حمیل. حویل. کافل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). متعهد و ذمه دار و ضامن و قبول کنندهء کاری برخود. (غیاث). متعهد و ضامن و پذرفتار و ذمه دار و کسی که کاری قبول کند. (ناظم الاطباء). || آنکه نفقه و کسوه و خوراک و پوشاک کسی را برذمه گیرد و بابیزان و بابیزن نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
همت کفیل تست کفاف از کسان مجوی
دریا سبیل تست نم از ناودان مخواه.
|| (اصطلاح اداری) کسی که ادارهء وزارتخانه یا اداره و یا مؤسسه ای را در غیاب وزیر یا رئیس به عهده گیرد. || در اصطلاح فقه، کسی که متعهد شود شخصی را که هرگاه حاکم بخواهد او را حاضر کند. (از فرهنگ علوم جعفر سجادی). و رجوع به کفالت شود.

کفین.

[کَ] (اِ) یعنی امر که بمعنی کار است. (انجمن آرا) (آنندراج). چیز. کار. کاروبار. (ناظم الاطباء).
- کفین نیستی؛ یعنی امر عدمی. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج).
- کفین هستی؛ یعنی امر وجودی. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج)(1).
(1) - از برساخته های فرقهء آذر کیوان.

کفین.

[کَفْ فَ] (ع اِ) تثنیهء کف در حالت نصبی و جری. دو کف: همهء تن زن عورت است سوای وجه و کفین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کف شود.

کفین.

[کُ] (اِخ) از قرای بخارا یا موضعی است به بخارا و کفینی منسوب بدان است. ابومحمد عبدالله بن محمد الحاکم بدین نسبت مشهور است. و ابومحمد عبدالرحمان بن احمد کرمینی و جز او از وی روایت کنند. (از لباب الانساب).

کفیة.

[کُ یَ] (ع اِ) روزگذار از قوت. (منتهی الارب). قوت روزگذرا. (ناظم الاطباء). قوت. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) ج، کفی [ کُ فا ] .
(منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کق .

[کَ] رمز است کقوله را: کق تع = کقوله تعالی. (یادداشت بخط مؤلف).

کک.

[کَ] رمز است. کذلک را در کتابت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کک.

[کَ] (اِ) نانی باشد که از آرد خشکه پزند. (برهان) (ناظم الاطباء). نان تنک که از خشکه پزند و بدین معنی مخفف کاک است که قاق معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ شعوری). کاک. کعک. رجوع به هریک از این مترادفات شود.

کک.

[کَ] (اِ) گیاهی و رستنیی را گویند. (برهان). گیاه. (شعوری). گیاهی ترش. (ناظم الاطباء).

کک.

[کَ] (اِ) کیک(1). نام حشره ای که میگزد. حشره ای است از راستهء مخفی بالان و دارای پاهای مستعد جهیدن است که از خون پستانداران تغذیه می کند و طول آن در حدود 4 میلیمتر است و گاه موجب انتقال بیماریهای خطرناکی از قبیل طاعون و جز آن می گردد و رجوع به لاروس و فرهنگ فارسی معین و کیک شود :
ریش انبوه پر ز اشپش و کک
زیراو اوفتاده تحت حنک.دهخدا.
- کک او هم نمی پرد.؛
- کک به تنبان افتادن؛ به اضطراب درآمدن. مضطرب شدن.
- ککشان نگزیدن؛ هیچ متأثر نشدن از... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Puce.

کک.

[کُ] (ص) ماکیان که از تخم کردن بازمانده و مست شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). و این مخفف کرک است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). کُرچ. || (اِ) به ترکی، بیخ و ریشهء علف را گویند. (برهان).

کک.

[کُ] (فرانسوی، اِ) قسمی زغال سنگ که در کوره های آهنگری به کار برند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

ککا.

[کَ] (هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند، دندان را گویند و به عربی سن خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ککا.

[کَ] (اِ) کَکی. سرگین و فضلهء آدمی را گویند. و به هندی کسی که آن را جمع نماید ککچی گویند و در اصل گه است. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به ککی و ککه شود.

ککئین.

[کَ کَ] (اِ) نام گونه ای از افرا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام درخت کرکو. (جنگل شناسی ساعی). و رجوع به کرکو و جنگل شناسی ساعی ج2 ص208 شود.

ککجه.

[کَ جَ] (اِ) رجوع به ککچه شود.

ککجین.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در کوهستان واقع شده و سردسیر است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه سار و رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات، نخود، لوبیا، میوه جات، انگور و شغل مردم زراعت و مکاری و جوال و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ککچ.

[کَ کَ] (اِ) ترتیزک. (در لهجهء گیلان). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اسم فارسی جرجیر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

ککچه.

[کَ چَ] (اِ) پنبه دانه را گویند و به عربی حب القطن خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

ککچی.

[کَ] (ص مرکب) به هندی کسی که مدفوع آدمی را جمع کند. (انجمن آرا). رجوع به ککا شود.

ککرونده.

[] (اِ) اسم فارسی جرجیر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ککچ شود.

ککری.

[کَ] (اِ) به هندی خیار بادرنگ و کالک را میگویند. (برهان) (آنندراج). قسمی خیار. (ناظم الاطباء). || به هندی قثاء است. (فهرست مخزن الادویه).

ککری.

[کَ] (اِخ) نام شهری است در هندوستان. (برهان) :
پسر آن ملکی تو که به مردی بگشاد
ز عدن تا جروان وز جروان تا ککری.
فرخی (از حاشیهء برهان چ معین).

ککری.

[] (اِ) دجاجی که به فارسی ماکیان نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کک شود.

ککژ.

[کَ کِ] (اِ) تره تیزک را گویند. و آن سبزیی باشد خوردنی که به عربی جرجر و ایهقان خوانند. (برهان) (آنندراج). شاهی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ککش. (برهان). رجوع به ککچ و مادهء بعد شود.

ککش.

[کِ کِ] (اِ) اسم فارسی جرجیر است. (فهرست مخزن الادویه). ککژ. تره تیزک. (برهان) (آنندراج). کیکیژ. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به ککژ و ککچ شود.

ککم.

[کِ کُ] (اِ) نام درخت شیردار در آستارا و طوالش و کوهپایهء گیلان. و گونه ای است که در تمام جنگلهای شمال از جلگه تا ییلاق میروید. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج2 ص207).

ککمک.

[کَ مَ] (اِ) چیزی باشد سیاه که بر رو و اندام مردم بهم میرسد و آن را ماه گرفت نیز گویند. (برهان) (آنندراج). کلف که بر روی و اندام پدید آید و آن را تاش نیز گویند. (انجمن آرای ناصری) (شعوری). لکهء بزرگ و سیاه که بر روی و اندام بهم رسد و آن را ماه گرفته نیز گویند. (ناظم الاطباء). || خالهای سیاه و زرد خرد و بسیار که بر روی و سایر اندام بعض مردم پیدا شود و بماند. نوعی بیماری بشره و آن بیشتر در مردم سپیدپوست پیدا آید. ابرش. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کک مک شدن؛ خالهای ریز سیاه و زرد در بشره پدید آمدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کک مکی؛ مبتلای به کک مک، چنانکه روی کک مکی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

ککمک.

[کُ مُ] (ص) ماکیان که از تخم دادن مانده باشد. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (شعوری). رجوع به کُک شود.

ککنار.

[کُ] (اِ) کوکنار. بتهء تریاک. رجوع به کوکنار شود.

کک و مک.

[کَ کُ مَ] (اِ) ککمک. رجوع به این کلمه شود.

ککه.

[کَ کَ / کِ] (اِ) فضله و افگندگی آدمی، و به عربی براز و غایط گویند. (برهان). به هندی کسی که آن را جمع کند ککچی گویند و در اصل گه است. (انجمن آرا). سرگین و ککهء آدمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ککی و در تکلم اصفهانی بکسر اول است اما جهانگیری و رشیدی بفتح اول ضبط کرده اند. (حاشیهء برهان چ معین). ککا.

ککه.

[کَ کِ] (اِخ) نام مسخره ای است که در زبان وی لکنت بود. (ناظم الاطباء).

ککی.

[کَ] (اِ) ککه است که فضله و افگندگی و غایط آدمی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). ککه. سرگین آدمی. (انجمن آرا). و رجوع به ککه شود.

ککین.

[کَ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین. در جلگه واقع و معتدل است و سکنه آن 282 تن. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، چغندر باغات و شغل مردم زراعت و گلیم و جاجیم باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کل.

[کَ] (ص) کچل. یعنی شخصی که سر او زخم یا جای زخم داشته باشد و موی نداشته باشد و به عربی اقرع خوانند. (برهان). کچل را گویند یعنی کسی که سر او مو نداشته باشد. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). کسی که سر او از کچلی بی موی بود. (ناظم الاطباء). مسعوف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مخفف کچل. (حاشیهء برهان چ معین) :
بدخواه او نژند و سرافکنده و خجل
چون کل که از سرش برباید عمامه باد.
فرخی.
باشی کل ای برادر و معذوری
گر سر برهنه کرد نمی آری.ناصرخسرو.
ورنه جوان شو که هیچ کل نرهد
جز که به جعد سیه ز ننگ کلی.
ناصرخسرو.
دیوانه ای را به کلی دادند. (النقض ص264).
از پی عیب کل کله جوید.سنائی.
سر کل را پناه دان ز کلاه.سنائی.
از کلهء حسود تو سودای مهتری
بیرون شود چو نخوت گیسو ز فرق کل.
سوزنی.
حکیم نوزده را علتی پدید آمد
که راحت از کل سرکفتهء کلان بیند.
سوزنی (دیوان چ 1 ص 23 ح).
از چه ای کل باکلان آمیختی
تو مگر از شیشه روغن ریختی.مولوی.
مال و زر سررا بود همچون کلاه
کل بود آن کز کله سازد پناه.مولوی.
- امثال: کل هم خدائی دارد.
کل از مو بدش می آید.
کل اگر طبیب بودی سر خود دوا نمودی.
|| نرینهء جمیع حیوانات را گویند عموماً و گاومیش نر را خصوصاً. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی نر جمیع بهائم عموماً و گاومیش نر خصوصاً. (انجمن آرا) (آنندراج). نر از گاو و گوسفند و مانند آن. نرینه از ستور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و اما گوشت بزماده و آن کل، آن خون که از ایشان خیزد غلیظ شود. (الابنیه، یادداشت ایضاً).
- کل خوردن؛ آبستن شدن گاو و گوسفند و مانند آن. جفت شدن نر باماده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| (اِ) شاخ. (انجمن آرا) (آنندراج). || (ص) منحنی. کج. خمیده. (انجمن آرا) (آنندراج). حق آن است که کل و کله بمعنی کج و کوتاه آمده و آنرا بضم کاف نیز استعمال کرده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به کُل شود. || کوتاه. قصیر. (ناظم الاطباء). || (اِ) چال. گودال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دندان گراز، که آن را چون سلاح بکار برد. یشک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جوانه در حبوبات و برنج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جوانه در حبوبات و برنج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص) بزرگ: کل چشم، فراخ چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه. چنانکه در: بنجا کل، جلیل کل، چاکل، دوکل. (یادداشت، به خط مرحوم دهخدا).

کل.

[کَل ل] (ع اِ) پشت کارد و پشت شمشیر. || وکیل. || ستم. || سختی. || اندوه. || یتیم. || آنکه وی را نه پدر باشد نه پسر. || (ص) مرد گرانجان بی خیر. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: هو کل و هماکل و هم کل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) ثقل و گرانی. تثنیه و جمع در وی یکسان است. بعضی آن را بر کلول جمع بندند خواه مذکر باشد یا مونث. (ناظم الاطباء). گرانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان القرآن). || عیال مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن). و منه قوله تعالی: «وهو کل علی مولاه». (قرآن 16/76) (منتهی الارب) (آنندراج). || اعیا. خستگی. تعب. (ناظم الاطباء). || (ص) زبان کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گنگ و لال. (غیاث). || شمشیر کند. || بینائی کند. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) کند شدن شمشیر و جز آن. (ازمنتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || سست شدن زبان. درماندن از ادای کلام. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) کند شدن زبان. (غیاث) (تاج المصادر بیهقی). || کند شدن بینائی. ضعیف شدن بینائی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کند شدن چشم. (تاج المصادر بیهقی). || سست شدن باد. چندان نوزیدن آن. (ناظم الاطباء). کند شدن باد. (تاج المصادر بیهقی). || بی فرزند و بی پدر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مانده شدن. (آنندراج). کلال. کلالة. کلولة. کلول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کل.

[کُل ل] (ع اِ) همه. همگی. همهء اجزاء. این لفظ اگر چه مفرد است ولی در معنی جمع استعمال می گردد. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. اگرچه در مؤنث گاه کلة گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) همه. جمیع. (غیاث). همه. (ترجمان القرآن). مجموع. تمام. کافه. جمله. جملگی. جمع هرچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کل اسمی است که برای استغراق وضع شده در جائی که مدخول آن نکره باشد. چنانکه: کل نفس ذائقة الموت (قرآن 3/185). و یا مدخول معرفه و جمع باشد چنانکه در «کلهم آتیة» و یا مدخول مفرد معرفه باشد که تمام اجزاء آن را شامل شود چنانکه در «کل زید حسن» پس اگر گفته شود «اکلت کل رغیف لزید»، شامل همهء افراد نان می شود و اگر کلمهء «کل» به زید اضافه شود چنانکه در «اکلت کل رغیف زید» تمام اجزاء یک نان را شامل می شود. این کلمه گاه برای افاده کثرت و مبالغه بکار می رود چنانکه در «تدمر کل شی ء بامر ربها» ای کثیرا. و این کلمه جز بصورت اضافه استعمال نمی شود ولی اضافه گاه تقدیری و گاه لفظی است، و چون «ما» مصدریه ظرفیه بدان ملحق شود افاده تکرار کند چنانکه در «کلما اتاک زید فاکرمه» و آن را تأکید کلمه ای می آورند که قابلیت تجزیه حسی یا معنوی داشته باشد بترتیب چنانکه در «قبضت المال کله» و «اشتریت العبد کله» و به هرحال کلمهء «کل» را با اعتبار هر یک از آنچه قبل یا بعد آن قرار گرفته سه حالت است (یعنی جمعاً به شش صورت به کار می رود). حالات سه گانهء آن به اعتبار ما قبل آن: 1- آنکه صفت باشد برای کلمهء نکره یا معرفه و در این حال دلالت دارد بر اینکه موصوف آن به کمال و نهایت صفت مذکور رسیده است. و باید در این مورد اضافه شود به اسم ظاهری که از جهت لفظ و معنی با کلمهء ماقبل یکی باشد چنانکه در «هوالعالم کل العلم». 2- آنکه تأکید باشد برای اسم معرفه یا نکرهء محدوده ای که قبل از آن است و در این مورد باید اضافه شود به ضمیری که به مؤکد برگردد. و افادهء معنی عموم می کند. چنانکه «فسجد الملائکة کلهم». (قرآن 15/30). 3- آنکه بصورت تابع نباشد بلکه در جنب عوامل دیگر قرار گرفته باشد که در این حال یا به اسم ظاهر اضافه می شود چنانکه در «کل نفس بما کسبت رهینة» (قرآن 74/38). و یا بدون اضافه بکار می رود چنانکه در «و کلا ضربنا له الامثال». حالات سه گانهء «کل» به اعتبار مابعد آن: 1- آنکه به اسم ظاهر ما بعد خود اضافه شود که در این صورت همهء عوامل در آن عمل می کند مانند «اکرمت کل بنی تمیم». 2- آنکه به ضمیر محذوفی که در تقدیر بعد از آن قرار دارد اضافه شود مانند «کلا هدینا» که در اصل «کلهم هدینا» بوده است. 3- آنکه به ضمیر بارزی که بعد از آن قرار دارد اضافه شود که در اینصورت هیچ عاملی جز ابتدائیت در آن عمل نمی کند مانند «ان الامر کله للّه». و این گفته بنابر مذهب کسی است که کلمهء «کل» را [ درمثال مذکور ] مرفوع می خواند و بندرت خلاف آن آمده چنانچه در «فیصدرعنها کلها و هو ناهل». کلمهء «کل» از جهت لفظ همواره مفرد و مذکر است و از جهت معنی بستگی به مضاف الیه دارد و بهمین جهت ضمیری که بدان عود می کند رعایت معنی آن می شود یعنی مفرد و مثنی و جمع و مونث و مذکر آورده می شود. البته این در جائی است که به نکره اضافه شده باشد ولی اگر به معرفه اضافه شده باشد گویند رعایت لفظ و معنی هر دو جایز است در صورت اضافه به نکره رعایت معنی، و در صورت اضافه به معرفه رعایت لفظ و معنی هر دو جایز است). و چون «کل» در لفظ بدون اضافه بکار رود بعضی گفته اند رعایت لفظ آن می شود و برخی دیگر گویند: اگر مضاف الیه مقدر آن مفرد نکره است، در حکم مفرد خواهد بود و اگرمضاف الیه مقدر جمع معرفه است در حکم جمع خواهد بود. به هرحال در صورت فک اضافه تنوین عوض از مضاف الیه مقدر است. و در تقدیر کل احد، و کلهم می باشد. و اگر «کل» بعد از حرف نفی واقع شود، نفی بعض افراد را شامل می شود مانند: «ماجاء کل القوم» و «لم آخذ کل الدراهم» و اگر کلمهء نفی بعد از «کل» قرار گیرد، نفی همه افراد را شامل می شود مانند: «کلهم لم یقوموا». (از اقرب الموارد) : همگان اقرار دارند که کل ترکستان را بدین لشکر بتوان زد. (تاریخ بیهقی ص582). تا کل و جمله برافتند. (تاریخ بیهقی ص600).
ز هر جائی که اندر کل عالم
زمینی یا حصاری یا سپاه است.مسعودسعد.
و آنکه دعوی کند و گوید در کل جهان
از جوانمردان چون طاهر یک مرد کجاست.
مسعودسعد.
خسروا ملک برتو خرم باد
کل گیتی ترا مسلم باد.انوری.
کس چون تو نشان ندهد در کل جهان لیکن
چون این دل هرجائی هرجای بسی باشد.
خاقانی.
والاجمال دین محمد، محمد آنک
از کل کون خدمت او برگزیده ام.خاقانی
ای ز پرگار امر نقطهء کل
نتوانی برون شد از پرگار.خاقانی
فرس بیرون جهاند از کل کونین
علم زد بر سریر قاب قوسین.نظامی.
وربگوئی با یکی گو الوداع
کل سر جاوز الاثنین شاع.مولوی.
تو باز دعوی پرهیز میکنی سعدی
که دل بکس ندهم کل مدعٍ کذابسعدی.
- کل بودن؛ از جملهء کل بودن یا از جمله کل شدن، اصطلاحی بوده است صوفیه را که به احتمال بمعنی واصل شدن و واصل بودن است ولی این معنی را دو شاهد ذیل خوب روشن نمی کند : بعد از آنکه پرسه فرود آورده اند و به خدمت ایستاده اند، دیگر ایشان را خدمت مطبخ و خانقاه فرموده اند و ایشان باوجود ضعف و پیری می افتاده اند و برمی خاسته اند تا کار خود بروفق مدعا پیراسته اند و از جملهء کل شده اند (مزارات کرمان ص4). چنانکه مشهور است که حضرت خواجهء فقیه ابوالمعالی که از جملهء کلند وقتی در کوبنان بوده اند. (مزارات کرمان ص5).
- بکلی؛ از هر جهت. بتمامه. همگی :
چون بخت نیک انجام را با ما بکلی صلح نیست
بگذار تا جان می دهد بد گوی بد فرجام را.
سعدی.
این حقیقت را شنو از گوش دل
تا برون آئی بکلی ز آب و گل.سعدی.
دلم از صحبت شیراز بکلی بگرفت
وقت آن است که پرسی خبر از بغدادم.
سعدی.
- عقل کل؛ عقل فعال. عقل مدبر جهان و عالم کون و فساد. عقل دهم از عقول عشره :
این سخنهائی که از عقل کل است
بوی آن گلزار و سرو و سنبل استمولوی.
عقل کل را آبگینه ریزه در پای اوفتاد
بس که سنگ تجربت بر طاق مینائی زدم.
سعدی.
- کل شدن؛ از جملهء کل شدن. رجوع به کل بودن شود.
ای که انشاء عطارد صفت شوکت تست
عقل کل چاکر طغراکش دیوان تو باد.
حافظ.
|| در اصطلاح، نام چیزی که از تعدادی جزء ترکیب شده باشد. (از تعریفات جرجانی). اسم جمیع اجزاء (منتهی الارب) (آنندراج). مقابل جزء. و بدین معنی با کلی از چند وجه فرق دارد. اول آنکه کل در خارج موجود بود و کلی از آنجا که کلی است در خارج موجود نبود. دوم آنکه کل را توان شمردن به اجزای آن و کلی را نتوان شمردن به جزئیات آن. سوم آنکه اجزاء مقوم کل بود چون آحاد نسبت به عشره و کلی مقوم جزئیات بود. چون انسان نسبت به زید و عمرو. چهارم آنکه کلی چون انسان مثلا محمول بود بر جزئی چون زید. و کل چون عشره محمول نتواند بود بر اجزای خود که آحاد بود. پنجم آنکه اجزای کل واجب بود که متناهی باشد و جزئیات کلی واجب نبود که متناهی باشد. ششم آنکه شرط وجود کل وجود همهء اجزاء آن کل بود و شرط وجود کلی وجود همهء جزئیات آن کلی نبود :
کجا کل آمده باشد چه باشد قیمت اجزا.
قطران.
چون زکلش جزو سازد ریگ نرم آید ز سنگ
چون ز جزوش کل سازد خاک را خارا کند.
ناصرخسرو.
همی گوئی که بر معلول خود علت بود سابق
چنان چون برعدد واحد و یا بر کل خود اجزا.
ناصرخسرو.
جزو جهان است شخص مردم روزی
باز شود جزو بی گمان بسوی کل.
ناصرخسرو.
ای ملک توکلّی که از آن هست به گیتی
فخر و شرف و دولت و فتح و ظفر اجزا.
مسعودسعد.
در مجمعی که شاه و دگر خسروان بوند
او کل بود که سهم بر اجزا برافکند.خاقانی.
نداند که از دور پرگار قدرت
بود نقطهء کل بر از خط اجزا.خاقانی.
و رجوع به شرح مطالع الانوار شود. || بعض. از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گاه کلمهء «کل» بمعنی بعض بکار می رود و از لغات اضداد است. (اقرب الموارد) : بایستی که این مایه بدانسته بودی که «کل» بمعنی «بعض» آید. چنانکه باری تعالی در قصهء ابراهیم (ع) میفرماید: «ثم اجعل علی کل جبل منهن جزئاً» (قرآن 2/260) (کتاب النقض ص523). || در اصطلاح صوفیه؛ واحد مطلق را گویند و اسم حق تعالی است به اعتبار حضرت واحدیت والهیت جامع اسمای مجموع است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (غیاث). اسم حق تعالی، به اعتبار حضرت احدیت جامع اسماء و لذا یقال؛ احد بالذات، کل بالاسماء. (از تعریفات جرجانی). || در اصطلاح منطقیون، بسه معنی بکار میرود: 1- کلی منطقی یعنی مفهومی که تصور آن امتناعی از شرکت در آن نداشته باشد. یا مفهومی که صدق آن بر افراد کثیر ممتنع نباشد. 2- کل مجموعی یعنی کل به اعتبار جمع افراد. 3- کل افرادی، یک یک افراد مفهوم. (از کشاف اصطلات الفنون). برای توضیح امتیاز این سه معنی بهمین کتاب رجوع شود.

کل.

[کُ] (ع اِ) مخفف کُلّ بهمان معنی است :
طبع هر جزوی که هست آخر سوی کل مایل است.
کاتبی.
دین ودل را کل بدو بسپرد خلق
پیش امر و نهی او میمرد خلق.مولوی.

کل.

[کُ] (اِ) خمیدگی. کوژی. کجی. انحناء. غوز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدانگه که گیرد جهان گرد و میغ
کل پشت چوگانت گردد ستیغ.بوشکور.
هان ای کل پشت پاردم باف
ای توبره ریش کون غراره.سوزنی.
|| (ص) دم کوتاه. دم بریده. ابتر. کوتاه دم. کله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کوتاه. پست: قدی کل یعنی قدی کوتاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) || (اِ) روستا. کلی روستایی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص) کند: شمشیر کل، ارهء کل، کارد کل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کله شود.

کل آرخ.

[کِ لِ] (اِخ) یکی از سرداران اسپارت که در جنگهای کورش با یونانیها سردار قسمتی از سپاه یونانیان بود و سرانجام به لشکر کورش پیوست. و رجوع به تاریخ ایران باستان پیرنیا ج1 و 2 شود.

کل آندر.

[کِ لِ] (اِخ)(1) یکی از سرداران اسکندر مقدونی که در جنگهای اسکندر با ایران همراه او بود و مدتها در همدان میزیست. (از تاریخ ایران باستان ج2 ص1336 و 1680 و 1682).
(1) - Cleandre.

کلا.

[کُ] (اِ) کلاه. رجوع به کلاه شود.

کلا.

[کُ](1) (اِ) درختی است از دستهء «استر کولیاسه»(2) و از تیرهء پنیرکیان و بومی نواحی استوایی قارهء افریقاست و دانه های آن(3)محتوی الکالوئیدهای محرک است. (از لاروس). دانه های آن حس گرسنگی و تشنگی را می برد (گل گلاب). و رجوع به فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Cola, Kola.
(2) - Sterculiacees.
(3) - Noix de cola.

کلا.

[کَ] (اِ) وزغ. غوک. (ناظم الاطباء). وزق و غوک. (برهان). اسم فارسی ضفدع. (فهرست مخزن الادویه). وزغ که آن را بگ نیز گویند و غوک نیز خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به کلااو شود. || کوزهء بزرگ و آفتابه. (انجمن آرا) (آنندراج). || اشخار. قلیا. (برهان) (ناظم الاطباء). || زمینی که در این سال شخم نخورده باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلا.

[کَ] (پسوند) به پارسی و تبری، قریه و دیه و محله را نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). در بعض اسامی امکنهء گیلان و مازندران این کلمه به آخر می پیوندد، و شاید در اصل قلعهء عربی همین کلمه باشد. مزید مؤخر امکنه چنانکه در: آرد کلا، آزادکلا، اثرکلا، اتی کلا، اجبارکلا، احاکلا، ارزلوحاجی کلا، ارمک کلا، ارمیچ کلا، ارمچ کلامری، اسپاهی کلا، اسپوکلا، اسپی کلا، اسپی کلاچی، اسپی گرکلا، اسفنکلا، اسکارکلا، اسکندرکلا، اسماعیل کلا، اسیرکلا، اصفهان کلا، افراسیاب کلا، ابوالحسن کلا، احمدکلا، آهنگ کلا، اکرتیج کلا،الف کلا، آلوکلا، امیچ کلا، امزه کلا، اوجاکلا، اوزکلا، بارکلا، بازیارکلا، بازیگرکلا، باغبان کلا، بلاپرکلا، بالاکلا، بارکلا، بانصرکلا، بای کلا، بایه کلا، بحبه کلا، برکلا، برگیرکلا، بارگیرکلا، بطاهرکلا، بلف کلا، بندارکلا، بنداره کلا، بن کلا، بن کلاته، بنک کلا، بهرام کلاده، بوران کلا، بیچ کلا، بیجی کلا، بیشه کلا، بی کلا، پادشاه میرکلا، پاشاکلا، پاین کلا، پردمه کلا، پرده کلا، پریجاکلا، پری کلا، پساکلا، پشین کلا، پلت کلا، پلت کلادنباله، پلنگ کلا، پهن کلا، پوست کلا، پولادکلا، بیچاکلا، پیچه کلا، پیرکلا، تاجی کلا، تب کلا، ترسی کلا، ترک کلا، تره کلا، تسی کلا، تکیهءپناکلا، اخیه کلا، تکبهءقراکلا، قصاب کلا، نخیب کلا، تیرونشی نلوکلا، تلی کلا، تمتمه کلا، تموش کلا، توجانب کلا، توسه کلا، تیران کلا، تیرکارکلا، تیرونشی کلا، جعفرکلا، جمال الدین کلا، جنف کلا، جنی کلا، جورکلا، چهازدون کلا، چوکلا، حاجی کلا، حسن کلا، حسین کلا، حلوای کلا، حمزه کلا، خرشیدکلا، خطیب کلا، خلیل کلا، خواجه کلا، خوردوری کلا، خورمه کلا، داراب کلا، داراکلا، دارموش کلا، دامادکلا، داودکلا، دای کلا، درازکلا، درزی کلا، درزین کلا، درمه کلا، درون کلا، دشت کلا، دلوکلا، دلجه کلا، دومرکلا، دونج کلا، دیوبندکلا، دیوکلا، ذکیرکلا، رچه کلا، رح کلا، رداکلا، رستمدارکلا، رستم کلا، رستم کلای ساده حاتم، رستم کلای عباس بیک، رضاکلا، روارکلا، رضیه کلای، رکابدارکلا، رکاج کلا، رکن کلا، ره کلا، روارکلا، روشن کلا، رونج کلا، زاهدکلا، زرین کلا، زنگی شاه کلا، زیارت کلا، ساروکلا، سالارکلا، ساورکلا، سراج کلا، سرادارکلا، سرخان کلا، سرخ کلا، سرخه کلا، سرکلا، سعدالدین کلا، سلطان کلا، سلوکلا، سلیمان کلا، سهمین کلا، سوت کلا، سوته کلا، سوخته کلا، سیارکلا، سیاه کلا، سیدکلا، سیره کلا، شالی کلا، شاه کلا، شاه کلامحله، شاهی کلا، شب کلا، شرف دارکلا، شرم کلا، شصت کلا، شفته کلا، شکری کلا، شمسی کلا، شهاب الدین کلا، شهرکلا، شهزادکلا، شهناکلا، شهنه شورکلا، شیخ قلی کلا، شیردارکلا، شیرسوارکلا، شیرکلا، حیدرکلا، خارکلا، خاصه کلا، خچیرکلا، اخوردارکلا، اخوزکلا، اسکارکلا، اسیرکلا، حاجی یس کلا، صرین کلا، صلاح الدین کلا، صلحدارکلا، طبقه کلا، طوس کلا، طوله کلا، عباس کلا، عروس کلا، عزیزکلا، علوی کلا، علیه کلا، غیاث کلا، فرس کلا، فلزی کلا، فوزه کلا، فوکلا، فولادکلا، فیروزکلا، قادرکلا، قادرکلاگر، قادی کلا، قاری کلا، قراکلا، قطری کلاده، قلزم کلا، قمی کلا، کارچه کلا، کاردگرکلا، کاشی کلا، کاظم کلا، کام کلا، کبریاکلا، کبودکلا، کت کلا، کته کلا، کرت کردبروکلا، کردکلا، کردیل کلا، کرسی کلا، کروکلا، کریم کلا، کفشگرکلا، کلاره کلا، کلاگرکلا، کلیج کلا، کمال کلا، کمان گرکلا، کمرکلا، کندکلا، کنزکلا، کیاکلا، کیش کلا، گالش کلا، گرجی کلا، گرکلا، گرمش کلا، گرمیخ کلا، گرمی کلا، گمیش کلا، گنج گرمش کلا، گیل کلا، لعل زن کیاکلا، لمسکلا، لمسوکلا، لیلی کلا، متی کلا، محلهء اسپی کلا، محلهء بیاکلا، محلهء پناکلا، محلهء حمزه کلا، محلهء راضیه کلا، محلهء شاه کلا، محلهء قراکلا، محله قصاب کلا، محلهء نجیب کلا، محلهء هتکاکلا، مردمان کلا، مرزون کلا، مسجدپناه کلا، مسجدقصاب کلا، مسجد نجیب کلا، مشخی کلا، مش کلا، مظفرکلا، معلم کلا، مقری کلا، ملاکلا، ملک کلا، منوچهرکلا، مهدی کلا، موس کلا، میارکلا، میان کلا، میرکلا، مینس کلا، ناصرکلا، نانواکلا، نجارکلا، نخ کلا، نردن کلا، نسیه کلا، نشون کلا، نصیرکلا، نعل کلا، نقیب کلا، نوائی کلا، نوده کلا، نودی کلا، نورامگ کلا، نوکلا، هارون کلا، هجیرکلا، هرده کلا، هله کلا، هندوکلا، ورسوکلا، وسطی کلا، یاسمین کلا، یاسمین کلامشایخ، یاسیمین کلاورزی، یاغی کلا. (یادداشت مرحوم دهخدا).

کلا.

[کِ] (ع اِ) لفظ موضوع برای معنی تثنیه و در این حالت بدون اضافت مستعمل نمی شود. (غیاث) (آنندراج). هردو. (منتهی الارب): علی کلاالتقدیرین، برهردو تقدیر.

کلا.

[کَلْ لا] (اِ) کله. سر. || کلم. (ناظم الاطباء).

کلا.

[کَلْ لا] (ع حرف، ق) حرفی است که در زجر و ردع استعمال می شود. (منتهی الارب). نه چنان است. (ترجمان القرآن) (ناظم الاطباء). حرف است برای رد سخن پیشین، حاصل معنی آن این است که نه چنین باشد. (غیاث) (آنندراج). بمعنی انته و لاتفعل است قوله تعالی: ایطمع کل امرء منهم ان یدخل جنة نعیم کلا (قرآن 70/38 و 39)؛ ای لاتطمع. (منتهی الارب). || حقاً. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن) (ناظم الاطباء). گاهی برای مسلم داشتن سخن غیر باشد در این صورت اسم باشد بمعنی حق است. (غیاث) (آنندراج). کقوله تعالی؛ کلا لئن لم ینته لنسفعاً بالناصیة. (قرآن 96/14 و 15) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بمعنای «الای» استفتاحیه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || حرف جواب بمنزلهء ای. نعم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و «کلاوالقمر» را بهمین معنی حمل کرده اند. (منتهی الارب). گویند: کلمه ای است مرکب از کاف تشبیه و لاء نفی و حرف لاء بجهت تأکید و تقویت معنی و بخاطر دفع این احتمال که هر دو کلمه بر معنای خود باقی هستند مشدد گردیده است. و برخی گویند: کلمهء بسیط است. (منتهی الارب).

کلاً.

[کُلْ لَنْ] (ع ق) در فارسی قید بکار رود. همگی. همه. طراً. تماماً. بتمامی. یکسره. یکباره. بالمرة. بالتمام. مقابل بعضاً. قاطبة. جمیعاً.کافةً. چنانکه: «کلاً ام بعضاً» (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کل ء .

[کَلْءْ] (ع مص) کلاءة. نگاهبانی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به تازیانه زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || درنگی کردن در ادای دین و پی ماندن. || گیاه ناک گشتن زمین. || باربار نگریستن در چیزی و برگردانیدن نگاه در آن. || سپری شدن عمر و زندگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چریدن ماده شتر گیاه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کلا.

[کَ لَءْ] (ع مص) بسیار گیاه گردیدن زمین. || چریدن ماده شتر گیاه را: کلئت الناقه کلا بالفتح؛ چرید ناقه گیاه را. || (ع اِ) گیاه خواه تر باشد یا خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عشب. و در مثل است: «من مشی علی الکلا قذفناه فی الماء»؛ ای من وقف التهمة لمناه. (از اقرب الموارد).

کلئانتس.

[کْلِ / کِ لِ تِ] (اِخ)(1) یکی از فلاسفهء رواقی یونان بود که در سه قرن پیش از میلاد میزیست. او نخست شاگرد زنون بود و پس از وی جانشین او گردید. از این فیلسوف آثار مختصری باقی است. (فرهنگ اعلام تمدن قدیم فوستل دو کلانژ، ترجمهء نصرالله فلسفی). و رجوع به زنون شود.
این نوع کلمه ها مانند
(1) - Cleanthes. کلئوپاتر در فارسی به کسر کاف اول تلفظ می شود.

کلاء .

[کَلْ لا] (ع اِ) لنگرگاه کشتی. جای بکنار آمدن کشتی. جای بکنار آمدن کشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کرانهء رود. کرانهء جوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جائی که باد کم گذرد. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

کلاءت.

[کَ ءَ] (ع مص) کلاءة : لله الحمد که ذات کریم مجلس سامی در کلاءت و حفظ الهی است. (عتبة الکتبة چ قزوینی یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در حمایت بیضهء اسلام و کلاءت حوزهء دین از اتباع هوا و اختیار مراد نفس دور باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص379). رجوع به کلاءة شود.

کلااو.

[کَ / کُ] (اِ) وزق و غوک. (برهان) (آنندراج). وزغ و غوک. (ناظم الاطباء).

کلاءة.

[کِ ءَ] (ع مص) نگاهبانی کردن. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج). حراست. حفاظت. (غیاث) نگاه داشتن. (دهار). در ترجمان القرآن بدین معنی به فتح کاف آمده است. و رجوع به همین کتاب و کلاءت شود. || (اِمص) حفاظت و پناه: اذهب فی کلاءة الله؛ یعنی برو در پناه و حراست خداوند. (ناظم الاطباء).

کلائی.

[کُ] (ص نسبی) کلاهی، مقابل عمامه ای. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاب.

[کِ] (ع اِ) جِ کَلب، یعنی سگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن) (غیاث). و فی المثل، الکلاب اوالکراب علی البقر؛ یعنی بگذار سگ را بر گاودشتی. مراد آن است که هر کس را بکار خودش رها کن. (منتهی الارب) :
همچو گرگان ربودنت پیشه ست
نسبتی داری از کلاب و ذئاب.
ناصرخسرو.
تا ناصبیان راه خلاف تو گرفتند
هستند دوان همچو کلاب از پی هرفس(1).
ناصرخسرو.
چون نبینی که می بدرندت
طمع و حرص و خوی بد چو کلاب.
ناصرخسرو.
اگر به دست خسانم چه شد، نه شیران را
پس از گرفتن، همخانه با کلاب کنند؟
مسعودسعد.
نازنده همچو یوز و شکم بنده همچو خرس
درنده همچو گرگ و رباینده چون کلاب.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص41).
شایستهء گلاب نباشد سر کلاب.ادیب صابر.
آهوی صحرای گردون را چه بیم است از کلاب
یوسف مصر سعادت را چه باک است از ذئاب.
سلمان ساوجی.
(1) - شاید هر خس باشد.

کلاب.

[کِ] (ع اِ) کلاب نرد؛ مهره های آن. (یادداشت بخط مؤلف) : و یجلب من کشمیر... فیها اوان و اقداح و تماثیل الشطرنج و کلاب النرد. (الجماهر بیرونی یادداشت ایضاً). رسم در پیاده های شطرنج این است که شش گوش تراشیده باشد و در کلاب نرد گرد تراشیده است. (از الجماهر بیرونی یادداشت ایضاً).

کلاب.

[کَ] (ع اِمص) عقل رفتگی از دیوانگی. (منتهی الارب) (آنندراج).

کلاب.

[کَلْ لا] (ع ص) سگ بان. (دهار) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سگ دار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) چنگال آهنین که مسافر توشه دان از وی درآویزد بر پالان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کلاب.

[کُلْ لا] (ع اِ) مهماز و آن میخ پاشنهء رائض باشد که برتهیگاه ستور می زند وقت راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن آهن که رایض فراپهلوی اسب زند تا برود. (مهذب الاسماء). || اره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، کلالیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || آهنی سرکج که بدان گوشت را از تنور برآرند. (ناظم الاطباء). || چنگال باز. (ناظم الاطباء). || خار درخت. (ناظم الاطباء). || آلتی است که پیل را بدان رانند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاب.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالی و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج6).

کلاب.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کمپایر بخش حومهء شهرستان بجنورد است. این ده کوهستانی و معتدل است و 544 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات،بن شن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاب.

[کُ] (اِخ) یوم کلاب، اصل کلاب نام آبی است در اطراف جبلهء وشمام و در آن دو واقعه روی داده که بنامهای «الکلاب الاول» و «الکلاب الثانی» خوانده میشوند. (از مجمع الامثال میدانی). و رجوع به عیون الاخبار ج1 ص173 شود.

کلاب.

[کِ] (اِخ) ابن حمزهء عقیلی لغوی حرانی نحوی، مکنی به ابوالهیذام. شاعر و از بزرگان علماء نحو و او را تألیفاتی است. و رجوع به ابوالهیذام کلاب در همین لغت نامه شود.

کلاب.

[کِ] (اِخ) ابن ربیعه، قبیله ای است از هوازن. (منتهی الارب). کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة. از قیس عیلان از قبیلهء عدنان، جدی جاهلی است. اولاد او نزدیک مدینه منزل داشتند و جمعی از آنان به شام رفتند و در جزیرهء فراتیه مقامی یافتند و برحلب و نواحی آن و بر بسیاری از شهرهای شام فرمانروا شدند، و نخستین از آنان که بپادشاهی رسید کعب بن مرداس بود. (از اعلام زرکلی ج3 ص814). و رجوع به البیان والتبیین ج3 شود.

کلاب.

[کِ] (اِخ) ابن صعصعة. از حمقاء و نادانان عرب بود. روزی که با برادرانش برای خرید اسب رفته بودند، گوسفندی خرید و طنابی بگردنش بست و همراه خود میکشید برادرانش به او گفتند این چیست؟ گفت: اسب است که آن را خریده ام. به او گفتند اسب نیست که آن را خریده ای. مگرشاخهایش را نمی بینی بخانه رفت و شاخهای اورا برید. (از عیون الاخبار ج2 ص451).

کلاب.

[کِ] (اِخ) ابن کرب. پدر عبدالکلال که بعد از تبع الاوسط از ملوک حمیر هفتاد و چهار سال در یمن حکمرانی کرد. پس از وی تبع الاصغر صاحب افسر شد. (از حبیب السیر).

کلاب.

[کِ] (اِخ) ابن مرة، و آن جد ششم قریش است که از آن یک قبیله بنام زهرة منشعب می شود. (از صبح الاعشی ج1 ص355). وی جد ششم حضرت رسول (ص) است بدین ترتیب: محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مرة بن کعب... (از تاریخ سیستان و مجمل التواریخ والقصص). و رجوع به تاریخ گزیده و فهرست آن و اعلام زرکلی والانساب سمعانی شود :
خدایگانا آن رانده ای ز تیغ به هند
که آن نراند کلاب و عدی به تیم تمیم.
مسعودسعد.

کلابات.

[کِ] (ع اِ) جِ کلب (بمعنی سگ). (منتهی الارب). رجوع به کلب و کلاب شود.

کلاباد.

[کَ] (اِخ) نام قریه ای به بخارا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاباد.

[کُ] (اِخ) نام محله ای است به بخارا. و عبدالله بن مجید کلابادی از آنجاست. (انجمن آرای) (آنندراج). نام دروازه ای به بخارا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : بر دروازهء کلاباد در منزل درویش بودند. (انیس الطالبین ص138). به دروازه کلاباد رسیدم نماز شام شده بود. (انیس الطالبین ص159). با جمعی از درویشان شهر بخارا در دروازهء کلاباد بودند در منزل درویش. (انیس الطالبین ص159). حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در بخارا در محلهء کلاباد بودند. (انیس الطالبین ص77). و رجوع به کلابادی و احوال و اشعار رودکی ص94 شود.

کلابادی.

[کُ] (ص نسبی) نسبت است به کلاباد که محله ای بزرگ در بخارا در قسمت بالای شهراست. (از انساب سمعانی).

کلابادی.

[کُ] (ص نسبی) نسبت است به کلاباد که محله ای است در نیشابور و جلابادش خوانند. (از انساب سمعانی).

کلابث.

[کُ بِ] (ع ص) زفت ترشروی درترنجیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلابه.

[کَ بَ / بِ] (اِ) کلافه، و آن ریسمانی باشد خام که از دوک به چرخه پیچند. (برهان) (ناظم الاطباء). کلاوه. (حاشیهء برهان چ معین) :
آن را که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجاشناسد و چنگ و چغانه را.
شاکر بخاری.
پیچ پیچ است و بددرون و دغل
راست گوئی کلابهء لاس است.
اثیر اخسیتکی.
|| غلولهء ریسمان. (برهان). گلوله ریسمان. (ناظم الاطباء) : رابعه گفت کلابهء ریسمان رشته بودم تا بفروشم و از آن قوتی سازم. بفروختم و دو درست بستدم. (تذکرهء الاولیاء). || چرخه و آن چرخی باشد کوچک که ریسمان را از دوک در آن پیچند. (برهان) (ناظم الاطباء). چرخه ای بود که جولاهان ریسمان بر او زنند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص457). چرخی بود که ریسمان بر او تابند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چرخک بود که جولاهان ریسمان برآن زنند تا از آن به کار برند. (صحاح الفرس) :
اگر بیند بخواب اندر قرابه
زنی(1) را بشکند میخ کلابه.طیان.
ریسمان بر کلابه میزد و سرریسمان گم شده بود و باز نمی یافت. (اسرارالتوحید ص172).
زانکه این اسماء و الفاظ حمید
از کلابه آدمی آمد پدید.مولوی.
پس کلابه تن کجا ساکن شود
چون سررشته ضمیرت میکشد.مولوی.
|| ریسمانی که بر چهار دست و پای استر بندند و آن را راهوار کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - شاید زمی مخفف زمین. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص457).

کلابه سنگ.

[کَ بَ / بِ سَ] (اِ مرکب)سنگ فلاخن. (ناظم الاطباء).

کلابی.

[کُلْ لا] (اِخ) رجوع به ابن کلاب شود.

کلابیه.

[کَ یَ / یِ] (اِ) کلاج و تنکه. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلاج شود.

کلابیه.

[کُلْ لا بی یَ] (اِخ) یکی از فرق ده گانهء مشبهه. اصحاب ابن کلاب. (از بیان الادیان) : مذهب محدث چون مذهب اعتزال باشد... و چون مذهب کلابیه که واضعش ابن الکلاب است. (نقض الفضائح ص 17). و مجبره و کلابیه و...خود را از جمله شافعی خوانند. (نقض الفضائح ص492).

کلابیه.

[کِ بی یَ] (اِخ) کلبیون. رجوع به کلبیون شود.

کل اپاتر.

[کْلِ / کِ لِ اُ] (اِخ)(1) کلئوپاتر. رجوع به تاریخ ایران باستان و کلئوپاتر در همین لغت نامه شود.
(1) - Cleopatre.

کلاپاچه.

[کَلْ لا چَ / چِ] (اِ مرکب) یک قسم غذائی که از کله و پاچهء گوسفند سازند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کله پاچه شود.

کلاپرک.

[کُ پَ رَ] (اِ مرکب) یکی از انواع گلاذین ها (طرز قرار گرفتن گلها بر روی دم گل) و این چنان است که گلهای بسیار فراوان بر روی طبقی بنام نهنج قرار گرفته و نهنج ممکن است صاف یا برآمده باشد. و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب شود.

کلاپشت.

[کُ پُ] (اِ مرکب) جامه ای باشد سیاه و سبز که آن را از پشم گوسفند بافند و بیشتر مردم گیلان و مازندران پوشند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). جامه ای که از پشم گوسفند بافند و آن دو رنگ است غالباً سبز و سیاه خواهد بود و بیشتر مردم تبرستان پوشند و آن بمنزلهء کلیچه است تا زیر کمر را بگیرد و بمنزلهء قبای آنهاست و آن را پشتک نیز گویند و ارخالق که در زیر آن پوشند، جرپشتک گویند یعنی پوشش زیرین. (انجمن آرا) (آنندراج). و بخاطر می رسد که بفتح کاف باشد زیرا که مرکب است از «کلا» و «پشت» یعنی که به پشت غوک میماند در سفیدی و سیاهی و سبزی.(1) (رشیدی). جامهء کمری پشمی که تبریان پوشند. (یادادشت مرحوم دهخدا). کلاپشت، کلاپشته. (حاشیهء برهان چ معین) :
هر آنکس که مازندران داشتی
کلاپشت و کیش و کمان داشتی.
(از رشیدی و انجمن آرا و آنندراج).
(1) - ... رشیدی گمان برده که جامهء دورنگ را که سبز و سیاه است به پشت غوک شبیه و کلارنگ گفته اند و چنین نیست. ببر را هم که دورنگ است و خطهای دراز کشیده دارد کلارنگ گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

کلاپشته.

[کُ پُ تَ / تِ] (اِ مرکب) رجوع به کلاپشت شود.

کلاپیسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ مرکب، ص مرکب) گردیدن چشم باشد از جای خود چنانکه سیاهی چشم پنهان شود بسبب لذت بسیار و یا بجهت ضعف و سستی و یا بواسطهء خشم و قهر. (برهان) (ناظم الاطباء) (از رشیدی) (غیاث). تغییر کردن چشم از وضع معتاد یعنی سپیدی و سیاهی زیر و بالا شدن، چه پیسه بمعنی دورنگ است و کلاغ پیسه کلاغ ابلق است که مأخذ این لغت گردیده و حالت کلاپیسه شدن چشم از غلبهء خشم است و قهر یا کمال لذت از مقاربت نسوان خاصه در وقت انزال منی. (انجمن آرا) (آنندراج). مخفف کلاغ پیسه.
-کلاپیسه شدن چشم؛ گاهی روشن و گاهی تاری دیدن آن، آلبالو دیدن، آلبالو چیدن چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گفت چون چشمش کلاپیسه شود
فهم کن کان وقت انزالش بود.مولوی.
کلاپیسه شد چشم چرخ دژم
سفید و سیه هردو شد عین هم.
میرزا عبدالقاهر تونی (از آنندراج).

کلاپیسه رفتن.

[کَ سَ / سِ رَ تَ] (مص مرکب) کلاپیسه شدن. کلاپیسه رفتن چشم، گردیدن چشم و از جای خود رفتن، یعنی رفتن سیاهی و آمدن سپیدی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به کلاپیسه شود.

کلات.

[کَ] (اِ) قلعه یا دهی بزرگ را گویند که برسر کوه یا پشتهء بلندی ساخته باشند خواه آباد باشد و خواه خراب (برهان) (ناظم الاطباء). قلعه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). ده کوچکی که بر پشته باشد. (اوبهی). دیهی باشد کوچک بر بلندی و اگر نیز خراب بود. (لغت فرس اسدی). دیه و قریه و قلعهء بالای کوه. (غیاث) (از رشیدی). در ارمنی «کهلکه»(1) و ظاهراً شکل قدیمی آن «کلاک»(2) بوده و همین کلمه است که در اسماء امکنهء مازندران بصورت «کلا» در آمده و قلعه معرب آن است... در طبری «کلا»(3)، «کلا»(4)، «قلا»(5)، «کلاته»(6) و «کلایه»(7) (ده، قلعه)، در مازندرانی کنونی کلا(8) (در آخر نام دیه ها درآید: حسن کلا، فیروزکلا). در جندقی و بیابانکی کلات بمعنی ده و کلاته بمعنی مزرعه... گیلکی «کلا»(9) و «کلایه»(7) (کیا کلایه)... در شاهنامه بمعنی مطلق شهر مستحکم و قلعه آمده... (از حاشیهء برهان چ معین) :
تیر تو از کلات فرود آورد هزبر
تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
گذر بر کلات ایچ گونه مکن
گر آن ره روی خام گردد سخن.فردوسی.
در این میانه فزون دارد از هزار کلات(10)
به هریک اندر دینار تنگها بر تنگ.فرخی.
زرادخانهء تو بود هفتصد کلات
انبارخانهء تو بود هفتصد حصار.منوچهری.
خود چنین شد بربلند از ذات خویش
خیرخیر این نیلگون بی در کلات.
ناصرخسرو.
ز یک پهلویش بیشهء آب کند
کلاتی در او برز و کوهی بلند.
(گرشاسب نامه چ یغمائی ص174).
هیچکس جز مردم آن ولایت (ریشهر) به تابستان آنجا نتواند بودن مگر بردز کلات و دیگر قلاع که امیر فرامرز راست. (فارسنامهء ابن البلخی ص149). رجوع به کلاته شود. || بعضی گویند دهی که در آن دکان و بازار باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). || نام فنی از کشتی. (غیاث).
(1) - khalakh.
(2) - kalak.
(3) - kala.
(4) - kola.
(5) - qala.
(6) - kalata.
(7) - kalaya.
(8) - kala.
(9) - kalaya. (10) - ن ل: در این بلاد فزون دارد از هزار کلات.

کلات.

[کَ] (اِخ) نام قلعه ای است از مضافات قندهار که بر سر کوه واقع است مشهور به قلات. (برهان) (از رشیدی). قلعه ای در قندهار. (ناظم الاطباء).

کلات.

[کَ] (اِخ) نام شهری است از ترکستان که فرود پسر سیاوش با مادرش آنجا می بود. (برهان) (رشیدی). شهری در ترکستان. (ناظم الاطباء). در شاهنامه ذکر کلات خراسان آمده که در آن فرود برادر کیخسرو از دختر پیران منزل داشته، هنگامی که طوس سردار کیخسرو لشکر به ترکستان برد، فرود را شناخته کشت و کیخسرو بر او غضبناک شد و گفت :
نگفتم مرو از کلات جرم
که آنجا فرود است با مادرم.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).

کلات.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد و محلی کوهستانی و معتدل است، آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات،، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج4).

کلات.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. محلی کوهستانی و معتدل و سالم است و 226 تن سکنه دارد. آب آن از رود بادین آباد و چشمه و محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلات.

[کَ] (اِخ) در سابق معروف به کلات نادری و یکی از استحکامات نادرشاه افشار و از مستحکمترین قلاع شمال خاوری در مرز ایران محسوب میشده است. فعلا نام یکی از بخشهای پنچگانهء شهرستان دره گز است. از طرف شمال به مرز ایران و شوروی و از خاور به بخش سرخس و از جنوب به کوه آلاداغ هزارمسجد و بخش حومهء شهرستان مشهد و از باختر به بخش لطف آباد محدود است. بواسطهء کوهستانی بودن کلیه مناطق بخش، آب و هوای سردسیر محسوب است و بواسطهء کثرت برف در بیشتر راههای آن در زمستان عبور و مرور قطع می شود. آب مزروعی قراء از چشمه سارها و رودخانه که عموماً شیرین و گوارا هستند، تأمین میشود، محصول عمدهء آن غلات، انواع میوه و تولیدات دامی آنجا براثر بسیاری گوسفندان فراوان است و پوست آنها به قیمت گران به فروش میرسد. بخش کلات از 93 آبادی تشکیل شده و در حدود 15183 تن جمعیت دارد. کلات تا سال 1329 جزء شهرستان مشهد بود و از آن تاریخ به بعد از مشهد منتزع و تابع شهرستان درگز شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلات.

[کَ] (اِخ) دهی است کوهستانی از توابع کاخک گناباد و از دهستان زیبد بخش حومهء این شهرستان. محلی است در دامنه و گرمسیر و 469 تن جمعیت دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات ابریشم و زعفران و شغل مردم زراعت است. از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلات.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و سردسیر است 428 تن سکنه دارد آب آنجا از چشمه و قنات. محصول آن غلات، بن شن، میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلات.

[کَ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی پیشتر مغرب کاکی. (فارسنامه ناصری).

کلات.

[] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی جنوب بیدشهر. (فارسنامهء ناصری).

کلاترزان.

[] (اِخ) از بلوکات معروف کردستان سنه است. این ناحیه از بلوکات حکومت نشین کردستان می باشد و رجوع به جغرافیای غرب ایران و فرهنگ جغرافیایی ایران ج5 شود.

کلات زنگوله شاه.

[کَ زَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان و مرکز دهستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلات نادری.

[کَ دِ] (اِخ) رجوع به کلات در همین لغت نامه و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ ادبیات برون ج3 ص165 شود.

کلاته.

[کَ تَ / تِ] (اِ) قلعه یا دهی کوچک که بربلندی ساخته باشند. (برهان) (غیاث). دیهای کوچک. (صحاح الفرس). هر شهر و حصار که بربالای کوه و پشتهء بلند ساخته باشند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
کردش اندر خبک دهقان گوسفند
و آمد از سوی کلاته دل نژند.دقیقی.
چو دیوار شهر اندرآید ز پای
کلاته(1) نباید که ماند بجای.فردوسی.
چند پادشاه را از بطانهء خویش به دوزخ فرستاده و چند شهر معظم را کلاته کرده. (تاریخ سلاجقهء کرمان). گفت ای ملک ترا این ساعت ضعفی است و از استخلاص کلاته عاجزی. (تاریخ سلاجقه کرمان). شیخ گفت: این ابوالحسن که در این کلاته نشسته است سی سال است تا در این بدون حق یک اندیشه برخاطر او گذر نکرده است. (تذکرة الاولیاء).و رجوع به کلات شود. || قصری است سلاطین و ملوک را که گرد بگرد آن خانها ساخته باشند و آن را به عربی دسکره خوانند. (مؤید الفضلاء از برهان). دسکره. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب). || دهی که دکان داشته باشد. (برهان). || میدان داخل قلعه که در آن دادوستد نمایند ومحفوظ است. (از فرهنگ لغات شاهنامه). || مزرعهء کوچک بدون قید بلندی و پستی. (غیاث). مزرعه. حاره. (نصاب الصبیان). || محله. (از برهان). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه، چنانکه در بن کلاته، تلوکلاته، ثورکلاته، ربیع کلاته، زرین کلاته، زنگی کلاته، شیرآیه کلاته، عمرکلاته، قراکلاته، کمال کلاته، کیاکلاته، گاوزنه کلاته، ماران کلاته، مرزبان کلاته. || (پیشوند) جزء مقدم امکنه، چنانکه در کلاته اسبی، کلاته خیج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - بمعنی بعد هم ایهام دارد.

کلاته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین از استان تهران. محلی جلگه و معتدل است. 335 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلاته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. محلی کوهستانی و سردسیر است. آب آن از رودخانهء گیزه، محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلاته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء بخش فدیشه شهرستان نیشابور. محلی جلگه و معتدل است، سکنه آن 227 تن، آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان جرگلان بخش مانه شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و سردسیر است و 137 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آب سفید.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی جلگه و گرمسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آبی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی در دامنه و گرمسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آتش.

[کَ تِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دولت خانه بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آخوند.

[کَ تِ خُ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی در دامنه و معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، پنبه، بنشن و شغل مردم زراعت، مالداری و قالیچه باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آخوند لعلی.

[کَ تِ خُ لَ] (اِخ)دهی است از دهستان خوسف شهرستان بیرجند. محلی در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آخوند ملاقربان.

[کَ تِ خُ مُلْ لا قُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی در دامنه و معتدل است و 164 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، سیب زمینی، بنشن، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آراز.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقابیگ.

[کَ تِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز و محلی معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقاحاجی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند محلی جلگه و گرمسیر است. و 251 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و رودخانه و محصول آنجا غلات و شلغم و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقاخان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی جرکلان بخش مانه شهرستان بجنورد. از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقازاده.

[کَ تِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صفی آباد سبزوار. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقامحمد.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. محلی جلگه و معتدل است و 679 تن سکنه دارد و آب آنجا از قنات و محصول آن غلات پنبه کنجد و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقامحمد.

[کَ تَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقامحمد.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقامحمد.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است و 226 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل مردم زراعت، مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقامیر.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آقانبی.

[کَ تِ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و سردسیراست. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و بنشن است و 128 تن سکنه و باغات انگور دارد و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آهن.

[کَ تَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طرقبهء شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است و 138 تن سکنه دارد آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات،، خشکبار، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آهن.

[کَ تِ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادگان بخش حومه وارداو شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته آهنگرها.

[کَ تِ هَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبه بخش حومهء شهرستان سبزوار. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ابراهیم.

[کَ تِ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان بیرجند. محلی در دامنه و معتدل است و 175 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و میوه و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ابراهیم بای.

[کَ تِ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ابوالقاسم.

[کَ تِ اَ بُلْ سِ] (اِخ)دهی است از دهستان جنت آباد بخش شهرستان مشهد محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اتان.

[کَ تِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کلاته احمد.

[کَ تِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته احمد.

[کَ تِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته احمد.

[کَ تِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی کوهستانی است و 193 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته احمد سلطان.

[کَ تِ اَ مَ سُ](اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسدالله بیک.

[کَ تِ اَ سَ دُلْ لاه بَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرنو بالا ولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسداللهخان.

[کَ تِ اَ سَ دُلْ لاه](اِخ) دهی از دهستان ماروسک در بخش سرولایت شهرستان نیشابور. محلی در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسکندر.

[کَ تِ اِ کَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریز نو بالاجام بخش تربت حیدریه و محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسماعیل.

[کَ تِ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسماعیل.

[کَ تِ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور. محلی در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اسماعیل خان.

[کَ تِ اِ] (اِخ)دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته افضل آباد.

[کَ تِ اَ ضَ] (اِخ)دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اقبال.

[کَ تَ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان اردوغش بخش قدمگاه شهرستان نیشابور و 266 تن سکنه دارد. محلی کوهستانی و معتدل است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، بنشن، و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته اللهیاربیگ.

[کَ تِ اَلْ لاه بَ](اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی جلگه و گرمسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته انداده.

[کَ تِ اَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار و 226 تن سکنه دارد. محلی جلگه و معتدل است و آب آنجا از قنات و محصول آنجا غلات. پنبه، کنجد، و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بازدید.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهار جانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است و 124 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، گردو، میوه جات و شغل اهالی زراعت است و مزارع کلاته محمد داود و غلامرضا جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته باغ.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی جلگه و گرمسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته باغ.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی دامنه و گرمسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته باقر.

[کَ تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. و 132 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته باقرخان.

[کَ تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. محلی جلگه و معتدل است. سکنه 371 تن. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات. و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته باقی خان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بالا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بالا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. سکنه 981 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، زغفران و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بالا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند و محلی کوهستانی و گرمسیر است. سکنه 155 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، شلغم، چغندر و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بالا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بالا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیچرانلو از بخش باجگیران شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و سردسیر است و سکنه 251 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و هیزم کنی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بام.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان بام از بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنه 239 تن.آب آنجا از قنات و چشمه. محصول آن غلات،، بنشن، باغات میوه جات، شغل مردم زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بربریها.

[کَ تِ بَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته برج.

[کَ تِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز و محلی معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته برقی.

[کَ تِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بزرگ.

[کَ تِ بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریز نوبخش تربت جام شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. 665 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، پنبه، بن شن. شغل مردم زراعت، مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بزنج.

[کَ تِ بِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بقال.

[کَ تِ بَقْ قا] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بلبل.

[کَ تِ بُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. و محلی معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بوقه.

[کَ تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادگان بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه و معتدل است. سکنه 138 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته بیات.

[کَ تِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان زمج بخش ششتمد از شهرستان تان زمج بخش ششتمد از شهرستان اً سبزوار. محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنه 228 تن. آب آنجا از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، پنبه، میوه، ابریشم و شغل مردم زراعت و باغداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته پائین ده.

[کَ تِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر. محلی کوهستانی و معتدل است. سکنه 123 تن. آب آنجا از رودخانه تأمین می گردد و محصول آن غلات، میوه و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته پائین گدار.

[کَ تِ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته پای گدار.

[کَ تِ گُ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران 9).

کلاته پوستین دوز.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد سرجام بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته پیر.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته تاتار.

[کَ تِ ] (اِخ) دهی است از دهستان اردوغش بخش قدمگاه شهرستان نیشابور. محل کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ترکمان.

[کَ تِ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان ربع شامات بخش ششتمد شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ترکها.

[کَ تِ تُ] (اِخ) دهی از دهستان سنخو است که دربخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته تیمور.

[کَ تِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 164 تن است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، میوه جات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ثم.

[کَ تِ ثُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. محلی دشت و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سنخو است که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع و محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جبار.

[کَ تِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد محلی کوهستانی و معتدل است. سکنه 186 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، پنبه، بن شن، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جز.

[کَ تِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. محلی جلگه و گرمسیر است و سکنه آن 229 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، بن شن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جعفر.

[کَ تِ جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان برادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 83 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی جنوب خاوری رادکان. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه آن 122 تن آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، چغندر، و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جعفرآباد.

[کَ تِ جَ فَ] (اِخ)دهی است از دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنهء آن 278 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، انگور و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته جمالی.

[کَ تِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته چدر.

[کَ تِ چُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان اردمهء بخش طرقبهء شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته چنار.

[کَ تِ چِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش نوخندان شهرستان دره گز و مرکز آن «دوست محمدبیک» است. این دهستان از 6 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و مجموع نفوس آن 1292 تن است و قراء عمدهء آن قریهء محمدبیک دارای 150 و امان 143 تن سکنه است. این دهستان در کنار مرز ایران و شوروی واقع است و عموماً ترک زبان می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته چهارسوق.

[کَ تِ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاتم.

[کَ تِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان ارسک بخش بشرویه شهرستان فردوس، در دامنه و گرم سیر است (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش سرولایت شهرستان نیشابور است و 186 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات، محصول غلات و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی آقا.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان نوده چناران بخش حومهء شهرستان بجنورد است. محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنه 112 تن، آب آنجا از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، بنشن، و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی احمد.

[کَ تِ اَ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی باقر.

[کَ تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. محلی کوهستانی و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی بیان.

[کَ تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی حسین.

[کَ تِ حُ سَ](اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. در دامنه و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی حسینقلی.

[کَ تِ حُ سَ قُ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی خان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز. دردامنه و سردسیراست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی رستم.

[کَ تِ رُ تَ] (اِخ)دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است با سکنهء 1018 تن. آب آنجا از قنات محصول آن غلات، بنشن و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی عبدالحسین.

[کَ تِ عَ دُلْ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرراب بخش حومهء شهرستان سبزوار در دامنه و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی علی.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی علی اکبر.

[کَ تِ عَ اَ بَ](اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. در دامنه و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی موسی.

[کَ تِ سا] (اِخ)دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. محلی جلگه ای و معتدل است با سکنه 139 تن، آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی ولی.

[کَتِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و سردسیر است با سکنهء 509 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حاجی یعقوب.

[کَ تِ یَ] (اِخ)دهی است از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس. محلی کوهستانی و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حبیب.

[کَ تِ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حبیبی.

[کَ تِ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهار جانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی جلگه و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حجره.

[کَ تِ حَ جَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر. محلی جلگه ای و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسن.

[کَ تِ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسن.

[کَ تِ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش خوسف شهرستان، بیرجند محلی دشت و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسن رضا.

[کَ تِ حَ سَ رِ] (اِخ)دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسن عدد.

[کَ تِ حَ سَ عَ دَ](اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسن علی.

[کَ تَ حَ سَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان نهبندان بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسین.

[کَ تِ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسین.

[کَ تِ حُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کلاته حسین آباد.

[کَ تِ حُ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان دوین بخش شیروان شهرستان قوچان. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسینعلی.

[کَ تِ حُ سَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان جرکلان بخش مانهء شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و سردسیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسین مجو.

[کَ تِ حُ سَ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حسینی.

[کَ تِ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حضرت.

[کَ تِ حَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پائین ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است با 465 تن سکنه آب آنجا از قنات محصول زیره و شغل مردم زراعت، مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حمام.

[کَ تِ حَمْ ما] (اِخ) دهی است از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس، محلی جلگه ای و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته حمزه.

[کَ تِ حَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خاکی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و گرم سیر است با400 تن سکنه. آنجا از قنات محصول آن غلات، میوه جات، ابریشم، پنبه، و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خان محمد.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خان نایب.

[کَ تِ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خدابخش.

[کَ تِ خُ بَ] (اِخ)دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خداداد.

[کَ تِ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خوش.

[کَ تِ خوَشْ / خُشْ](اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 302 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، میوه جات، و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته خونی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهربانو بالا ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 381 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، بنشن، و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته درخت سنجد.

[کَ تِ دِ رَ سِ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته درگاه.

[کَ تِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد. در دامنه و معتدل است با سکنهء 129 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات، و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دشت.

[کَ تِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دلاک.

[کَ تِ دَلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستان ارسبک بخش بشرویهء شهرستان فردوس در دامنه و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دلاکان.

[کَ تِ دَلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دولت.

[کَ تِ دَ / دُو لَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبه بخش حومهء شهرستان سبزوار. محلی جلگه ای ومعتدل است و سکنه 104 تن آب آنجا از قنات، محصول، غلات، پنبه، زیره و شغل مردم زراعت است و راه مالرو (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دیسک.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته دینو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رباط.

[کَ تِ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رجب.

[کَ تِ رَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش در میان شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رحمان.

[کَ تِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 302 تن، آب آنجا از قنات، محصول، غلات بن شن و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رحمانی.

[کَ تِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رحیم.

[کَ تِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش بردسکن شهرستان کاشمره محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رضا.

[کَ تِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رضاخان.

[کَ تِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سرولایت شهرستان نیشابور. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 227 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته رمضان.

[کَ تِ رَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 165 تن، آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، چغندر، عدس و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته روده.

[کَ تِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زرد.

[کَ تِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زمان.

[کَ تِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 103 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، و شغل مردم زراعت است (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زمان.

[کَ تِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیفان بخش حومهء شهرستان بجنورد. محلی کوهستانی و سردسیر است و سکنه 110 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زمان آباد.

[کَ تِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان رباط سرپوشیدهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زنگنه.

[کَ تِ زَ گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 546 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زه آب.

[کَ تِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل و سکنه 515 تن، آب آنجا از قنات محصول آن غلات، چغندر، عدس و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زینل.

[کَ تِ زِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان بارمعدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور، محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 101 تن آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، و شغل مردم زراعت و مالداری و ابریشم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته زینل.

[کَ تِ زِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سادات.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 179 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، پنبه، بنشن، زیره، و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سادات.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان زمج بخش ششتمد شهرستان سبزوار. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 401 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، پنبه، بادام و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سادات مهر.

[کَ تِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاه بخش داورزان شهرستان سبزوار. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سادو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ساریهو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبه بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سالار.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سبز.

[کَ تِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 366 تن. آب آنجا از چشمه، محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سبیلی.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سرخ.

[کَ تِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیر کوه بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و گرم سیر است و سکنه 330 تن. آب آنجا از چاه، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سری.

[کَ تِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 441 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، زعفران، و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سعید.

[کَ تِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 110 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات زعفران، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سفید.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالا جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سلیمان.

[کَ تِ سُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. دردامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سلیمان.

[کَ تِ سُ لَ / لِ] (اِخ)دهی است از دهستان خسروشیر بخش جغتای شهرستان سبزوار. در دامنه و معتدل است و سکنه 236 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن زیره کنجد و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سلیمان.

[کَ تَ سُ لَ / لِ] (اِخ)دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند در دامنه و گرم است و سکنه 500 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سنجر.

[کَ تِ سَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانلو بخش شیروان شهرستان قوچان محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 600 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، توتون، پنبه، انگور و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سهراب.

[کَ تِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان نوده چناران بخش حومهء شهرستان بجنورد محلی کوهستانی و سردسیر است و سکنه 662 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، انگور، و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سیدعلی.

[کَ تَ سِیْ یِ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. در دره و گرم سیر است. و سکنه آن 128 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، لبنیات و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سیدعلی.

[کَ تَ سِیْ یِ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان شوریچهء بخش سرخس شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سیدها.

[کَ تِ سِیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رباط سر پوشیدهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. محلی جلگه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سیدها.

[کَ تِ سِیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته سیف.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شادی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر. محلی جلگه ای و گرم سیر است و سکنه 731 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، پنبه، انگور و شغل مردم زراعت است. مزارع یحیی آباد تکنی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شاه محمد.

[کَ تَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان دولت خانهء بخش حومه شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و معتدل است و سکنه 243 تن. آب آنجا از قنات محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شاه میر.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی کوهستانی و سردسیر است و سکنه 270 تن. آب آتجا از قنات و چشمه، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شاهین.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سر ولایت شهرستان نیشابور. در دامنه و معتدل است و سکنه 227 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شب.

[کَ تِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شرف.

[کَ تِ شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد محلی جلگه ای و سردسیر است و سکنه 174 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، چغندر، کنجد و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شرف خان.

[کَ تِ شَ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شروسب.

[کَ تِ شُ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند. در دامنه و معتدل است و سکنه 100 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات شلغم، چغندر و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شریف.

[کَ تِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شقانیها.

[کَ تَ شُ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شکر.

[کَ تِ شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شمس.

[کَ تِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش بردسکن شهرستان کاشمر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد محلی جلگه ای و گرم سیر است و سکنه 225 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، بنشن، زیره، پنبه و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان تکاب بخش بجستیان شهرستان گناباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان عرب خانه بخش شوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شور.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سنخواست که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است و سکنه 97 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، بنشن، پنبه و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته شوراب.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. در دامنه و معتدل است و سکنه 116 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، بنشن، و شغل مردم زراعت و گله داری و چادر و کرباس بافی است. اهالی این ده در زمستان به کلاته چخماق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته صفدرخان.

[کَ تِ صَ دَ] (اِخ)دهی است از دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 146 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، انگور و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته صمد.

[کَ تِ صَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 90 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، ذرت، پنبه و شغل مردم زراعت و مالداری است. ساکنین از طوایف تیموری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته صوفی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عباس.

[کَ تِ عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. در دامنه واقع شده و معتدل است سکنه 265 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، میوه جات، بنشن، و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عباس آباد.

[کَ تِ عَبْ با] (اِخ)دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عباس جوینی.

[کَ تِ عَبْ با جُ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عبدالله.

[کَ تِ عَ دُلْ لاه] (اِخ)دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عبدالمجید.

[کَ تِ عَ دُلْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 80 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عبدل.

[کَ تِ عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عبدل.

[کَ تِ عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عرب.

[کَ تِ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حکم آباد بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. محلی جلگه ای و معتدل است و سکنه 1478 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات، پنبه، زیرهء سبز و شغل مردم زراعت و کسب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عرب.

[کَ تِ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. محلی جلگه ای و گرم سیر و سکنه 146 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عرب.

[کَ تِ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عربان.

[کَ تِ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عربها.

[کَ تِ عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چولائی خانه بخش حومهءشهرستان مشهد. در دامنه واقع شده و سردسیر است. سکنه 289 تن. آب آنجا از چشمه. محصول آن غلات، سیب زمینی و شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عزیز.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. سکنه 116 تن. شغل مردم زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی جمعه.

[کَ تِ عَ جُ عِ] (اِخ)دهی است از دهستان کوهپایهء بخش بردسکن شهرستان کاشمر و معدن مس در2 هزارگزی جنوب باختری این ده واقع است که قبل از شهریور20 استخراج می شد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی حاجی عیسی خان.

[کَ تِ سا] (اِخ) دهی است از دهستان میان آبادبخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و معتدل است. سکنه 107 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات پنبه و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی خان.

[ک تِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی خان.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی زینل.

[کَ تَ عَ زِ نَ] (اِخ)دهی است از دهستان جعفرآباد بخش حومهء شهرستان قوچان. محلی جلگه ای و معتدل است. سکنه 156 تن. آب آنجا از چشمه، محصول آن غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی عباس.

[کَ تِ عَ عَبْ با] (اِخ)دهی است از دهستان عرب خانهء بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی عوض.

[کَ تِ عَ عَ وَ] (اِخ)دهی است از دهستان عرب خانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علی مراد.

[کَ تِ عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور در دامنه واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته علیمردان.

[کَ تِ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. محلی جلگه ای و گرم سیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عوض.

[کَ تِ عَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مزدوران بخش سرخس شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته عیسی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته غلام.

[کَ تِ غُ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. در دامنه و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته غلامعلی.

[کَ تِ غُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقاق بخش اسفراین شهرستان بجنورد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته فیض محمد.

[کَ تَ فِ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان مزدوران بخش سرخس شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاسم.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاسم.

[کَ تِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاضی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. در دامنه واقع شده و معتدل است. سکنه 132 تن. آب آنجا از قنات، محصول آن غلات و خشکبار است و شغل مردم زراعت و گله داری، و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاضی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاضی.

[کَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قاینی.

[کَ تِ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند. محلی کوهستانی و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قرقره.

[کَ تِ قَ قَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزدوران بخش سرخس شهرستان مشهد. محلی کوهستانی و معتدل است. سکنه 448 تن. آب آنجا از چشمه، محصول آن غلات، لبنیات و شغل مردم زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قرنه.

[کَ تِ قَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قزیها.

[کَ تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار. محلی جلگه ای و معتدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قصاب.

[کَ تِ قَصْ صا] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قلی.

[کَ تِ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قلی.

[کَ تِ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قنبر.

[کَ تَ قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسحاق آباد است که در بخش قدمگاه شهرستان نیشابور واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته قنبرعلی.

[کَ تِ قَمْ بَ عَ] (اِخ)دهی از دهستان بیزکی است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 144 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته کاظم.

[کَ تِ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 547 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته کاظم.

[کَ تِ ظِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته کربلائی یوسف.

[کَ تِ یِ کَ بَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد است که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 132 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته کریمخان.

[کَ تِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 111 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته کندی.

[کَ تِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قره باشلو است که در بخش چاپشلوی شهرستان دره گز واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته گرگهافتح آباد.

[کَ تِ گُ فَ](اِخ) دهی از دهستان میان ولایت است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 187 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته گز.

[کَ تِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان آزاد است که در بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع است و 446 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته گزآبی.

[کَ تِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آباد است که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته گوی.

[کَ تِ گَ وِیْ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسیناست که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته محمدجان.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی از دهستان ماروسک است که در بخش سر ولایت شهرستان نیشابور واقع است و 138 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته محمدحسن بیگ.

[کَتِ مُ حَمْ مَ حَ سَ بَ ] (اِخ) دهی از دهستان چناران است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته محمدرضاجان.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان مایوان است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 111 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته مزار.

[کَ تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان زهان است که در بخش قاین شهرستان بیرجند واقع است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته مزینان.

[کَ تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان مزینان است که در بخش داورزن شهرستان سبزوار واقع است و 845 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته مشهدیقلی.

[کَ تِ مَ هَ قُ] (اِخ)دهی از دهستان میان ولایت است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملا.

[کَ تِ مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان شاخنات است که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 256 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملا.

[کَ تِ مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان نقاب است که در بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع است و 194 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملاقلی.

[کَ تِ مُلْ لا قُ] (اِخ) دهی از دهستان دوغائی است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 517 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملاقوچ.

[کَ تِ مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان شقان است که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است. و 103 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملامحمد.

[کَ تِ مُلْ لا مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی از دهستان دولت خانه است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 281 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملاویس.

[کَ تَ مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان شقان است که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملو.

[کَ تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته ملو.

[کَ تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دوغائی است که در بخش شهرستان قوچان واقع است و 275 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته منار.

[کَ تِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت است که در بخش فریمان مشهد واقع است و 169 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته موری.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان کاخک شهرستان گناباد است که 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان چناران است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میدان.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت شهرستان نیشابور است که 502 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میراکبر.

[کَ تِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان القورات است که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 107 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میرزا رجب.

[کَ تِ رَ جَ] (اِخ)دهی از دهستان جعفرآباد فاروج است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع و 323 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میرزامحمدرضا.

[کَ تِ مُ حَمْ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرکهنه است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میرعلی.

[کَ تِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان فروغن است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و 225 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته میمری.

[کَ تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نقاب است که در بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع است و 782 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نظر.

[کَ تِ نَ ظَ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا است که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 117 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نظرمحمد.

[کَ تِ نَ ظَ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی از دهستان جیرستان است که در بخش باجگیران شهرستان قوچان واقع است و 142 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نقی.

[کَ تِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد است که 156 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر است که در بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع است و 475 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا است که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نو.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان عرب خانه است که در بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع است و 113 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاته نوبهار.

[کَ تِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان شامگان است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاثب.

[کُ ثِ] (ع ص) ورترنجنده. ترشروی. زفت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کلاج.

[کُ] (اِ) کماج نازک و نان قندی. (ناظم الاطباء). (از اشتینگاس). و رجوع به گلاج در همین لغت نامه شود.

کلاج.

[کَ] (اِ) به لهجهء طبری کلاغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به واژه نامهء طبری دکتر کیا ص171 شود.

کلاجک.

[کَ جَ] (اِ) یک قسم زینت برای قلادهء سگ. (ناظم الاطباء). || یک قسم صدفی که با آن شراب خورند. (ناظم الاطباء). و به هر دو معنی رجوع به اشتینگاس شود.

کلاجو.

[کَ] (اِ) پیاله باشد مطلقاً خواه پیالهء شراب خوری و خواه قهوه خوری. (برهان) (ناظم الاطباء). پیاله. (آنندراج) (انجمن آرا). پیاله. کاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هان تا ندهی گوش به آواز دف و چنگ
هان تا نکنی رای صراحی و کلاجو.
عمید لوبکی (از انجمن آرا).
و رجوع به کلاجوی شود.

کلاجود.

[کَ] (اِ) طبقچه و یا طبق کوچک پهن از طلا و یا نقره و یا سفال که در روی آن کاسه یا پیاله گذارند و نعلبکی و پیالهءپر و لبریزی که به سلامتی دیگری خورند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاجوی.

[کَ] (اِ) پالغ. بالغ. پیاله. و رجوع به کلاجو و لغت فرس اسدی چ اقبال ص236 ذیل کلمهء پالغ شود.

کلاجه.

[کَ جَ / جِ] (اِ) مغز استخوان. || عکه. کلاغچه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاجه گیر.

[کَ جِ] (نف مرکب) کنایه از خوشامدگو و چرب زبان و طرار و اخاذ. و این ظاهراً مبدل کلازه به زای تازی است که بالفتح و بالضم پرنده ای است سرخ فام که مانند هدهد تاج دارد و آن را سبز نیز خوانند. (آنندراج). نرم زبان. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || اوباش. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاچ.

[کَ] (اِ) عقعق. عکة. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاچه و کلاغچه شود.

کلاچ.

[کِ] (انگلیسی، اِ)(1) آلتی است در اتومبیل و جز آن که بوسیلهء آن راننده با اتصال وی به موتور، نیروی دوران موتور را به جعبهء دنده و چرخهای اتومبیل انتقال می دهد، همچنین با انفصال آن از موتور، اتومبیل را از حرکت بازمی دارد. (از فرهنگ فارسی معین).
- پدال کلاچ؛ آلتی است که زیر پای چپ رانندهء اتومبیل قرار دارد و راننده به وسیلهء آن کلاچ را به کار می اندازد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Clutch.

کلاچای.

[کَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان پل رودبار است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 445 تن سکنه و در حدود 50 باب دکان دارد. روزهای پنجشنبه در آنجا بازار عمومی است و دارای پاسگاه ژاندارمری نیز می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلاچک.

[کَ چِ] (اِ) به لغت تنکابنی ودع است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کلاجک و کلاچیک و ودع شود.

کلاچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) مغز استخوان. (ناظم الاطباء). || کلاغچه و عکه. (ناظم الاطباء). مخفف کلاغچه. زاغی. کلاغ پیسه. زاغچه. قالنجه. کلاژه. غلیه. عکه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) و به هر دو معنی رجوع به کلاجه شود. || نوعی انگور. انگور کلاچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص) کلاژه. چپ. احول: کچل کچل کلاچه، روغن کله پاچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلازه و کلاژه شود. || لقبی است تحقیرآمیز برای اشخاص کچل. در ترانهء قدیمی خوانند: کچل کچل کلاچه، روغن کله پاچه، کچل رفته به اردو برای نصف گردو، کچل را خواب برده گردو را آب برده. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

کلاچه گاو.

[کَ چَ / چِ] (اِ مرکب) گاو سپید و سیاه و رنگارنگ. (ناظم الاطباء).

کلاچیک.

[کَ] (اِ) به لغت تنکابن ودع است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به کلاچک و وَدع و وَدَعَة شود.

کلاح.

[کُ / کَ] (ع اِ) خشکسال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تنگ سالی. (مهذب الاسماء). || (ص) شدید: «هذا سنة کلاح و اصابتهم سنة کلاح» و تقول: «کان فلان عصمة فی الزمن الکلاح». (از اقرب الموارد).

کلاح.

[کُ] (ع مص) ترشروئی کردن و کشیدن لبها را چندان که واگردد دندانها. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار ترشروئی کردن. (از اقرب الموارد). روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی).

کلاخ.

[کَ] (اِ) سربند. عصابة. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاخشک.

[کَ خُ] (ص) خائن. حیله باز. بدذات. || (اِ) غوغا. بانگ. همهمه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاخود.

[کُ] (اِ مرکب) کلاه خود :
مه سپر مهر کلاخود و کمان قوس قزح
ناوکت تیر و سما کست و سها نیزه گذار.
نظام قاری (دیوان البسهء چ استانبول ص13).
و رجوع به کلاه خود شود.

کلاخی.

[کَ] (اِ) عصابهء ابریشمین نازک و الوان که زنان به روی چارقد بر سر بندند. (ناظم الاطباء).

کلاده.

[دَ / دِ] (اِ) عقعق. عکه. غلبه. خاقانی در هجوی به صورت مدح آورده :
هستی تو کلادهء کله دار
برتارک آسمان کله وار
امروز به فر تو کلاده
برشیر فلک نهد قلاده.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کلاژه شود.

کلاذه.

[کَ ذَ / ذِ] (ص) کاج. احول. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصحف کلازه = کلاژه. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کلازه و کلاژه شود.

کلار.

[کَ] (اِ) غوک و وزق را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء).

کلار.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کیوی است که در بخش سنجید شهرستان هروآباد واقع است و 159 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلار.

[ ] (اِخ) شهرکی است به خراسان از گوزگانان خرم و آبادان و با درختان بسیار و آبهای روان و نعمتی فراخ. (حدود العالم).

کلار.

[کَ] (اِخ) شهری بوده در کوهستان ملک تبرستان در میانهء آن و آمل سه منزل و از آنجا تا ری دومنزل و از ثغور مازندران. (انجمن آرا) (آنندراج). شهرکی است از ناحیت طبرستان و بر حدی است میان دیلمان خاصه و طبرستان و اندر کوه است. (از حدود العالم): فیفتح السهل و الاجبال مقتحما من الکلار الی الجرجان فالجلد. (سید زیدی صاحب مازندران، از آنندراج). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو شود.

کلار.

[کَ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگ و نیمی جنوب بیدشهر. (فارسنامهء ناصری).

کلار.

[کَلْ لا] (اِخ) دیهی بزرگ و با شهرک کورد ناحیتی است از کورهء اصطخر فارس و جمله غله بوم است و هوای آن سرد سیر است بغایت و آبها روان است و منبع رود کر از آنجاست و آبادان است. (فارسنامهء ابن البلخی ص123). و رجوع به نزهة القلوب مقالهء سوم چ اروپا ص124 و 218 شود.

کلارآباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لکای شهرستان شهسوار است که 400 تن سکنه و کارخانهء چایسازی دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج7). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو شود.

کلاردشت.

[کَ دَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان نوشهر است. این بخش در جنوب بخش چالوس و در منطقة کوهستانی واقع شده و محدود است از شمال به بخش چالوس و از خاور به دهستان کجور و از باختر به دهستان سه هزار و از جنوب به خط الرأس سلسلهء اصلی جبال البرز از تخت سلیمان تا حدود گردنهء کندوان. هوای این بخش به نسبت بلندی و پستی های آن مختلف و قسمت عمدهء آن سردسیر که تنها کنار رودخانهء چالوس معتدل است. دو رودخانهء مهم چالوس و سردآبرود که اولی از کندوان و دومی از تخت سلیمان سرچشمه میگیرد در این ناحیه جاری است. و قسمت عمدهء قرای آن از چشمه سارهای کوهستانی مشروب می شوند و محصول عمدهء آن غلات دیمی، لبنیات، چوب و ذغال است. این بخش از سه دهستان کلاردشت و بیرون بشم و کوهستان تشکیل شده و داری 78 آبادی است و در حدود 20 هزار تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو و ترجمهء آن ص50، 148 و تاریخ مغول اقبال ص311 - 313 شود.

کلاردشت.

[کَ دَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش کلاردشت شهرستان نوشهر است. این دشت کوچک باموقعیت خاصی در دامنهء کوه تخت واقع است. قسمت عمدهء آبادیهای این دهستان در دامنهء ارتفاعات مسلط به این دشت قرار دارد و از هر نقطهء دشت آبادیها مشاهده می شود. رودخانهء سرد آبرود که سرچشمهء اصلی آن چشمه سارهای کوه تخت سلیمان است از وسط دشت عبور میکند و برخی از قرای مرکزی دشت را مشروب میسازد. قصر زیبای سلطنتی در روی تپهء مسلط به دشت بنا شده و عمارات دولتی نوساز و ویلاهای متعدد از آثار دورهء رضاشاه در اراضی حسن کیف واقع گردیده و بزیبایی طبیعی دشت افزوده است. آب قرای دامنه از چشمه سارها تأمین میشود و محصول عمدهء دهستان، غلات، حبوب، و لبنیات است. این دهستان از 25 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود ده هزار تن سکنه دارد. مرکز دهستان قصبهء حسن کیف و قراء مهم آن کردی چال. لاهو، کله اجابیت و پیشنبوراست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلارس.

[کْلا / کِ رُ] (اِخ)(1) شهری در ایونی(2) که بوسیله رب النوعش آپولون(3)مشهور گردید. (از لاروس).
(1) - Claros.
(2) - Ionie.
(3) - Apollon.

کلارستاق.

[کَ رُ] (اِخ) نام منطقه ای است که فعلا چهار دهستان کلاردشت، کوهستان، بیرون بشم و قشلاق را شامل است. ضمناً کلارستاق یکی از محال سه گانهء تنکابن قدیم بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلارسی.

[کَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان ارزک از بخش نور شهرستان بابل است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلارود.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش طالقان شهرستان تهران. در کوهستان واقع شده و سردسیر است و 173 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلارودبار.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری است. محلی کوهستانی و معتدل و مرطوب است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص122 شود.

کلاریجان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان و لوپی بخش سواد کوه شهرستان شاهی است. محلی کوهستانی و سردسیر است و 800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو و فهرست آن شود.

کلاریش.

[] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

کلاریکلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بابل کنار بخش مرکزی شهرستان شاهی است. این ده در دامنه واقع شده و معتدل و مرطوب است و 580 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلارینت.

[کْلا / کِ نِ] (فرانسوی، اِ)(1)قره نی. سازی بادی که غالباً آن را با چوب سازند. این ساز در سال 1690 م. بوسیلهء دنر(2)آلمانی ساخته شده ودر قرن هیجدهم وارد ارکستر گردید و در سال 1843 دستگاه کلیدهای بوم بدان افزوده شد و با این تغییر قادر است بیش از سه اکتاو را اجرا کند. و رجوع به لاروس کبیر و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Clarinette.
(2) - Denner.

کلاژ.

[کَ] (اِ) اسم فارسی عقعق است. (فهرست مخزن الادویه). پرنده ای است سیاه و سفید از جنس کلاغ که آنر عکه و کلاغ پیسه گویند و به عربی عقعق خوانند. (از برهان). کلاژه. کلاغ پیسه و عکهء دو رنگ ابلق. (آنندراج). عکه و کلاغچه. (ناظم الاطباء). کلاژ. کلاژه. کجله. عکه. کلاغ پیسه. عقعق. کشکرک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاژاره و کلاژ شود. || زنگ و زغاز. (ناظم الاطباء). || (ص) لوچ. کاج. احول. (برهان). کاج و احول. (از ناظم الاطباء). احول. (آنندراج). و رجوع به کلاژاره و کلاژه شود.

کلاژاره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) کلاغ پیسه عکه. (برهان) (آنندراج). عکه و کلاغچه. (ناظم الاطباء). اسم فارسی عقعق است. (فهرست مخزن الادویه). کلاژه. قلازار. قلاژار. (حاشیه برهان چ معین). شاید مخفف کلاغ و زاره باشد. و رجوع به زاره شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاژ و کلاژه شود.

کلاژکه.

[کَ ژَ کَ / کِ] (اِ) قلاب را گویند عموماً و قلابی که بدان چیزهایی که در چاه افتاده باشند برآرند، خصوصاً. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کلاشکه شود.

کلاژه.

[کَ ژَ / ژ] (ص) کاج. (فرهنگ جهانگیری). لوچ و کاج و احول. (برهان) (از ناظم الاطباء). کلاژ. (آنندراج). کلاژ، کلاز. (حاشیهء برهان چ معین). دوبین. لوش. کج بین. کج چشم. کژچشم. دو بیننده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
حسودت دید مانندت به رادی
بلی چشم کلاژه یک دو بیند(1).
سیف اسفرنگ (از حاشیهء برهان چ معین).
|| (اِ) عقعق باشد غلبه نیز گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص438). جانوری است ابلق که دم آن دراز باشد و آن را عکه نیز گویند و در شیراز کالنجه نامند و به تازی عقعق خوانند. (فرهنگ جهانگیری) کلاغ پیسه باشد که عکه است. (برهان). کلاژ. (آنندراج). عکه. (ناظم الاطباء). کلاچه. قالنجه. زاغچه. شمشیر دنبه. کسک. شک. کندش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چون کلاژه همه دزدند و رباینده چو خاد
شوم چون بوم و بدآغال چو دمنه همه سال.(2)
معروفی (از لغت فرس چ اقبال ص438).
|| بعضی گویند کاسکینه است و آن پرنده ای باشد سبز به سرخی مایل و تاجی مانند هدهد بر سر دارد و آن را سبزک نیز گویند و به عربی شقراق خوانند. (برهان). کاسکینه و شقراق. (ناظم الاطباء).
(1) - در آنندراج این بیت به صائب نسبت داده شده است.
(2) - شوم چون بوم بدآغال و چو دمنه محتال. (تصحیح قیاسی مرحوم دهخدا).

کلاس.

[کَلْ لا] (ع ص) نیک برنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نیک برنده از شمشیر و جز آن. (ناظم الاطباء). || صاحب کِلس (آهک) و فروشندهء آن. (از اقرب الموارد).

کلاس.

[کْلا / کِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمهء فرانسوی هر یک از شعبه های مدرسه که شاگردان آن هم قوه و همدرس در یک اطاق درس می خوانند. اطاق درس دسته ای از شاگردان مدرسه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- همکلاس؛ هر فردی که با جمعی در یک اطاق درس می خوانند.
- همکلاسی؛ همکلاس.
|| طبقه. درجه. مرتبه. توضیح آنکه احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه به این معنی اولی است. (فرهنگ فارسی معین). فرهنگستان ایران «رده» را بجای این کلمه بدین معنی پذیرفته است. و رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران ص158 و کلمهء رده شود.
(1) - Classe.

کلاس.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان رودقات است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است 278 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلاس.

[کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای 7 گانهء بخش سردشت شهرستان مهاباد است. این دهستان در قسمت خاوری بخش واقع و از شمال به دهستان گورک سردشت و از جنوب به دهستان باسک و از خاور به دهستان نماشیر بانه و از باختر به دهستان بریاچی محدود است. موقعیت این دهستان نسبتاً جلگه و دشت و هوای آن معتدل و در تابستان گرم و در زمستانها سرد می باشد. آب قراء از رودخانهء سردشت و چشمه سارها تأمین می گردد و محصولات عمدهء آن غلات، توتون، حبوبات و محصول دامی و شغل ساکنین زراعت و گله داری است. دهستان کلاس از 19 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 2380 تن سکنه دارد و مرکز آن قریهء بناویلهء بزرگ می باشد. راه عمدهء این دهستان عبارت از راه شوسهء مهاباد به سردشت است که از قسمت شمال باختری این منطقه می گذرد و راه نیمه شوسهء سردشت به بانه نیز از این دهستان عبور می نماید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاسمان.

[کْلا / کِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمهء فرانسوی و بمعنی طبقه بندی است. توضیح اینکه احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه اولی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Classement.

کلاسنگ.

[کَ سَ] (اِ) قلاسنگ است که فلاخن باشد و آن چیزی است که شاطران و شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان) (از آنندراج). قلاسنگ. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). فلاخن. (ناظم الاطباء). مقلاع. سرمق (تفلیسی) : و کلاهی نمدین بر سرداشت و پشمینه ای پوشیده و کلاسنگی در میان بسته و توبرهء در پشت انداخته و چوبی در دست گرفته. (ترجمهء تفسیر طبری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاسور.

[کْلا / کِ سُ] (فرانسوی، اِ)(1)جزوه دانی بزرگ که در داخل آن فنر تعبیه شده و اوراق لازم را بترتیب در آن جا دهند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Classeur.

کلاسور.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 242 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ) نام جانوری. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).

کلاسه.

[کِ سَ / سِ] (اِ) مأخوذ از کِلس و بمعنی چونه و آهک و گچ، چنانکه در کنز آمده. پس معنی کلاسه آنچه از چونه ساخته باشند چنانکه حباله بمعنی دام که از حبل ساخته می شود. (غیاث).
و رجوع به مادهء بعد شود.

کلاسه.

[کَ / کُ سَ / سِ](1) (اِخ) نام جایی و مقامی است. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). موضعی است در دمشق. (حاشیهء برهان چ معین). نام موضعی. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) : یکی از صلحای لبنان که مقامات او در دیار عرب مذکور بود و کرامات مشهور به جامع دمشق درآمد و بر کنار برکهء کلاسه طهارت همی ساخت. (گلستان چ فروغی چ 1319 ص59). ... و به دمشق قبر العبدالصالح محمودبن زنگی ملک الشام و کذلک قبر صلاح الدین یوسف بن ایوب بالکلاسه فی الجامع(2). (معجم البلدان، ج4 ص80 ذیل دمشق الشام). و کان هذا ابن الدهان المنجم یعرف بابی شجاع و یلقب بالثعیلب و هو بغدادی... یعتکف فی جامع دمشق اربعة اشهر و اکثر ولاجله عملت المقصورة التی بالکلاسه و له تصانیف کثیره(3). (عیون الانباء ج2 ص182).
(1) - در تاج العروس و معجم متن اللغة به تشدید لام ضبط شده است.
(2) - در دمشق قبر محمودبن زنگی و صلاح الدین یوسف ابن ایوب به کلاسه است.
(3) - ابن دهان منجم معروف به ابوشجاع و ملقب به ثعیلب بغدادی است و چهار ماه یا بیشتر در جامع دمشق معتکف می شد و مقصوره ای را که به «کلاسه» است برای او ساختند و او را مصنفات بسیاری است.

کلاسیک.

[کْلا / کِ] (فرانسوی، ص)(1)آنچه در کلاسها بکار رود. کلاسی. درسی، کتاب کلاسیک. (فرهنگ فارسی معین). || آنچه مربوط بدورهء یونان و روم قدیم یا مؤلفان بزرگ قرن 17 میلادی است: زبانهای کلاسیک، تئاتر کلاسیک. (فرهنگ فارسی معین). || آنچه بمنزلهء نمونه و سرمشق در طبقه خود به کار رود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Classique.

کلاش.

[کَ] (اِ) عنکبوت را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). عنکبوت. و تنیدهء آن را کلاشخانه گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). اسم فارسی عنکبوت. (فهرست مخزن الادویه). || زغار و پوسیدگی. (ناظم الاطباء). || کپره. کپک. کفک. کَرَه. (یادداشت بخط مردم دهخدا.)
- کلاش گرفتن؛ کپره زدن. کپک زدن. تَکَرُّج کره گرفتن. (یادداشت، ایضاً).

کلاش.

[کَلْ لا] (ص) قلاش. (ناظم الاطباء). آنکه از کسان به اصرار و ابرام چیز ستاند. آنکه پول درآورد از کسان به سماجت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به قلاش شود.

کلاش جامه.

[کَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کیسه مانندی که کلاش (عنکبوت) در آن تخم نهد. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلاش شود. || تارکلاش. (ناظم الاطباء).

کلاشخانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نسیج و بافتهء عنکبوت و به یونانی ابرکیا خوانند. (برهان). تنیدهء عنکبوت. (آنندراج). تارعنکبوت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ابرکیا شود. || خانهء عنکبوت که در آن تخم نهد و بچه برآرد. (برهان). خانهء عنکبوت. (ناظم الاطباء).

کلاشک.

[کَ شَ] (اِ) بمعنی کلاسنگ است که فلاخن باشد. (برهان). فلاخن. (ناظم الاطباء). مصحف کلاسنگ. (حاشیهء برهان چ معین).

کلاش کن.

[کَ کَ] (اِ مرکب) نام حلوائی است. (انجمن آراء ناصری) (آنندراج). نان شیرینی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام یکی از حلواها. (برهان). مخفف کالاشکن. (حاشیهء برهان چ معین). نوعی از حلوا. (ناظم الاطباء) (غیاث) :
طفل برنج بین که چه خوش برکنار خوان
لوح کلاشکن به کنارش نهاده اند.
بسحاق اطعمه.
صحن برنج می کند قصد دل کلاشکن
قصد دل شکستگان هر که کند خطا کند.
بسحاق اطعمه.

کلاشکه.

[کَ شَ کِ / کِ] (اِ) قلابی را گویند که چیزها با آن از چاه برآرند. (برهان). کلاژکه. (حاشیهء برهان چ معین.) چنگکی است که بدان چیزهای افتاده به چاه را درآورند. و جائی آویخته چیزها بدان آویزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاژکه شود.

کلاشگران.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد و در دامنه واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلاشه.

[کَ شِ] (اِ) قلابی که بدان چیزی از چاه برآرند(1). کلاژکه. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگهای دیگر «کلاژکه» و «کلاشکه» به این معنی آمده. و رجوع به کلاشکه شود.

کلاش هزار درق.

[کَ هِ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گورائیم است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 554 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاشی.

[کَلْ لا] (حامص) قلاشی. (ناظم الاطباء). پول درآوردن از کسان با سماجت. و با کردن صرف می شود. عمل کلاشی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاش شود.

کلاشی.

[] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که در قلعهء جوانرود، ترخان آباد، باباخانی، زهاب، ماکوان و شهرزور کرمانشاهان سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص59).

کلاع.

[کُ] (ع اِ) بیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکیبایی در معرکه و کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلاع.

[کَ] (اِخ) نام موضعی است به اندلس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به اسپانی شود.

کلاع.

[کَ] (اِخ) ابن شرحبیل از حمیر، جدی جاهلی و از مردم یمن است. (از اعلام زرکلی). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

کلاعی.

[کُ عی ی] (ع ص) مرد دلیر. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد دلیر و شجاع. (ناظم الاطباء). شجاع، مأخوذ از کلاع. (اقرب الموارد).

کلاعی.

[کَ عی ی] (ص نسبی) نسبت است به کلاع که نام قبیله ای است. (از انساب سمعانی).

کلاعی.

[کَ عی ی] (اِخ) سلیمان بن موسی بن سالم بن حسان حمیدی، مکنی به ابوالربیع. از محدثان اندلس و از بلغای عصر خود و از مردم بلنسیه و در انشاء یگانه بود. تصانیف بسیار داشت و از آن جمله است: الاکتفاء، شرح غزوات نبی اکرم و کتاب حافل، در معرفت صحابه و تابعین. در 565 ه . ق. متولد شد و بسال 634 ه . ق. به شهادت رسید. (از اعلام زرکلی ج1 ص391).

کلاعی.

[] (اِخ) ابوظبیه تابعی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاغ.

[کَ] (اِ)(1) معروف است و آن را زاغ دشتی هم می گویند. (برهان) (آنندراج). غراب. (ترجمان القرآن). ابوزاجر. (دهار). قلاق. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). زاغ. غراب. (زمخشری). بمعنی زاغ در غیاث و بهار عجم بالضم آمده... (آنندراج). ابوالقعقاع. ابوالاخبل. ابن دایه، غاق. نعاب. مرغی سیاه و معروف. غربان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کلاغ.(2) کولاغ.(3) «هرن» با شک آن را از ریشهء اوستائی «وارغنه»(4) (شاهین) و همریشهء پهلوی «وراغ»(5) و «وراک»(6)می داند. کردی «کله»(7) (کلاغ)، زازا «قلانجک»(8) (کلاغ)... سمنانی «کلا»(9) (زاغ)، کاشانی «کیلو»(10)، افغانی «کارغه»(11) (زاغ)، بلوچی «گوراغ»(12) ... طبری «کلاج»(13)، تهرانی و دزفولی «کلاغ»، گیلکی «کلاچ»(14). پرنده ای است از راستهء سبکبالان بزرگ با منقار دراز و قوی که از حشرات و جوندگان تغذیه می کند. (از حاشیه برهان چ معین). پرنده ای است از راستهء سبکبالان و از دستهء شاخی نوکان که دارای قدی متوسط (بجثهء تقریباً یک مرغ خانگی) و دارای پرهای سیاه (در قسمت سر و بال و دم و گردن) می باشد. ولی در ناحیهء پشت و شکم دارای پرهای خاکستری مایل به سفید است. پر برخی از کلاغها تماماً سیاه است و آنها را کلاغ سیاه یا زاغ سیاه می گویند. منقار کلاغ نسبة طویل و کاملا قوی است. کلاغ تقریباً همه چیز خوار است از تخم و دانه و میوه و برگ گیاهان و جوجه و تخم پرندگان و ماهی و قورباغه و مارمولک وموش و غیره تغذیه می کند و گاهی پرستوها را نیز شکار می نماید. رویهمرفته پرنده ای موذی و مضر است و باید بدفع آنها کوشید. کلاغهای معمولی را که دارای زیر شکم و پشت خاکستری هستند. کلاغ لاشه نیز می گویند. غراب. (فرهنگ فارسی معین) :
ز کوه اندرآمد کلاغی سیاه
دو چشمش بکند اندر آن خوابگاه.
فردوسی.
هر کرا رهبری کلاغ کند
بی گمان دل بدخمه داغ کند.
عنصری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ
کوه و بیشه جای کرده چون کلاغ و کاغ کاغ.
عسجدی.
چو شاخ خیزران باریک ماری
کلاغی در میان مرغزاری.(ویس و رامین).
از کلاغ آموز پیش از صبحدم برخاستن
کز حریصی همچو خوکی تندرست و ناتوان.
سنائی.
امیری را که بر قصرش هزاران پاسبان بودند
تو اکنون بر سر گورش کلاغی پاسبان بینی.
خاقانی.
سعدی به مال و منصب دنیا نظر مکن
میراث از توانگر و مردار از کلاغ.سعدی.
چو طوطی کلاغش بود همنفس
غنیمت شمارد خلاص از نفس.سعدی.
- کلاغ ابلق؛ میناکه طائری است معروف و سخنگو. (آنندراج). پرنده ای است سخن گو. مینا. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ بذری؛ کلاغ سیاه. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ پاقرمز کوهی؛ زاغچه. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ تابستانی؛ غراب القیظ. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-کلاغ دورنگ؛ کلاغ لاشه. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ زاغی؛ کشکرک. (فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاغ سبز؛ پرنده ای است از راستهء سبکبالان که در حدود 20 گونه از آن شناخته شده و آنها در مناطق معتدل و گرم نیمکرهء شمالی فراوانند. این پرنده دارای پرهای رنگارنگ و بسیار زیبا است و قدش متوسط است (کمی از کبوتر بزرگتر). منقارش طویل و باریک و نسبتاً ضعیف و کمی خمیده است. رنگ پرهای کلاغ سبز و نسبتاً تند و از رنگهای سبز و آبی و زرد و برخی نقاط سیاه ترکیب یافته است. سبزقبا. سبزگرا. زنبورخوار(15). عکه(16). کربه. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ سفید؛ به فارسی غراب ابقع است. (فهرست مخزن الادویه).
- کلاغ سیاه؛ غراب اسود. (فهرست مخزن الادویه). اسم فارسی غراب کبیر و غراب الزرع است. (تحفهء حکیم مؤمن). حاتم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گونه ای کلاغ که کمی از کلاغ معمولی درشت تر است و تمام پرهایش سیاه رنگ و معمولاً آن را زاغ یا زاغ سیاه گویند. سیاه کلاغ. زاغ سیه. زاغ دشتی. زاغ زرع. زاغ دشت. کلاغ بذری، کلاغ سیاه یا خاکستری. توضیح آنکه این گونه کلاغ چون حشرات و نوزاد آنها را می خورد برای زراعت مفید است. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ کاکلی؛ پرنده ای است از راستهء سبکبالان و از دستهء دندانی نوکان که دارای پرهای حنائی رنگ یا خاکستری با زیر شکم سفید. قدش متوسط (کمی از کبوتر بزرگتر) و بالای سرش دستهء پری بشکل کاکل دارد در حدود 20 گونه از این پرنده وجود دارد که همگی بومی هندوستان و جزایر مالزی می باشند. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ لاشه؛ همان کلاغ معمولی است که پرهای سر و گردن و بالها و دمش سیاه است ولی پرهای دیگرش خاکستری هستند. کلاغ. کلاغ معمولی. کلاغ دو رنگ. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغ معمولی؛ کلاغ لاشه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- امثال: کلاغ از وقتی بچه دار شد شکم سیر بخود ندید. (امثال و حکم دهخدا).
کلاغ امساله است ، گویند کلاغی به جوجهء خود گفت چون یکی از آدمیان خم شود بی درنگ پرواز کن چه باشد که زدن تو را، از زمین سنگ بردارد. جوجه گفت با دیدن آدمی پریدن باید. چه تواند بود، از پیش سنگ در آستین نهان داشته باشد. (از امثال و حکم ایضاً).
کلاغ به دستش ریده ؛ کنایه از اینکه مفت و آسان پول به دستش افتاده. (فرهنگ فارسی معین).
کلاغ خواست راه رفتن کبک را بیاموزد راه رفتن خود را هم فراموش کرد : کلاغی تک کبک در گوش کرد تک خویشتن را فراموش کرد.نظامی.
و رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
کلاغ رودهء خودش درآمده بود می گفت جراحم. (از امثال و حکم دهخدا).
کلاغ سر لانهء خود قارقار نمی کند ؛ نفرین به خویشان و اقربا سزاوار نباشد. (امثال و حکم ایضاً).
کلاغها سیاه می پوشند ؛ نظیر: پشت چشمهایم باز می ماند. (امثال و حکم ایضاً).
کلاغ هرگز به بامش نمی نشیند ، کنایه از بسیاری بخل و امساک است. (فرهنگ فارسی معین).
هرکه پی کلاغ رود به خرابی افتد . (جامع التمثیل).
هزار کلاغ را یک کلوخ بس است.
یک کلاغ چهل کلاغ است. رجوع به فقرهء بعد شود.
یک کلاغ چهل کلاغ شدن؛ امری کوچک از دهانی به دهانی هرچه بزرگتر مشهور شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
یک کلاغ چهل کلاغ کردن ؛ سخت اغراق گفتن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). شاخ و بال بسیار به مطلبی یا چیزی افزودن. (فرهنگ فارسی معین).
,(فرانسوی)
(1) - Corbeau .(لاتینی) Corvus
(2) - kalagh.
(3) - kulagh.
(4) - varaghna.
(5) - varagh.
(6) - varak.
(7) - kala.
(8) - qalanjik.
(9) - kala.
(10) - kilo.
(11) - kargha.
(12) - guragh.
(13) - kalaj.
(14) - kalac.
(15) - Guepier. (16) - عکه را غالباً مرادف با کشکرک استعمال کنند.

کلاغ.

[کُ / کَ] (اِ) صاحب مؤیدالفضلا گوید: کلاغ بالضم و قیل بالفتح، کنگر باشد که آن را گرد بر گرد قبور بزرگان می دارند و آن از سنگ و چوب نیز بود. (برهان) (آنندراج).

کلاغ بخش.

[کَ بَ] (اِ مرکب) از کلاغ بمعنی غراب و بخش بمعنی سهم و حصه ترکیب شده «سهم کلاغ» حصهء کلاغ. میوه ای که پس از درودن و زدن و حصاد اثمار بر درخت ماند و آن را در شهمیرزاد، وجِ کو (بچه کوب) گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاغ پر.

[کَ پَ] (اِمص مرکب) پریدن کلاغ. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) آن وقت صبح که کلاغ از آشیان پرواز کند. صبح زود. آنگاه که کلاغ پرد. آنگاه از صبح که کلاغ از لانهء خود پرواز کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تنگ کلاغ پر.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| در اصطلاح بنایان نیمهء آجر به شکل مثلث. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نوعی صندوقه ای پیرامون خانه که آجرهای لوزی شکل در کنار هم قرار گرفته باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بطور لوزی فرش کردن کف اطاق یا حیاط، بطوری که گوشه های نظامی ها به هم متصل باشد. در این صورت هرچند عدد نظامی شبیه به کلاغها در حین پرواز بنظر می آیند. (فرهنگ فارسی معین): نظامی ها بعضی جاها بطور معمول مربع و بعضی جاها کلاغ پر بود. (یادداشتهای قزوینی، از فرهنگ فارسی معین).

کلاغ پیسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ مرکب) غراب. کلاغ که رنگ سیاه و سپید دارد، کلاچه. کلاژه. قالنجه. زاغی. زاغچه. کلاغی که قسمی از پرهای آن سفید و قسمی سیاه است. غراب ابقع. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عقعق. عکه. کشکرک. (فرهنگ فارسی معین). زاغ پیسه. ابقع. (زمخشری). رجوع به ترکیبات کلاغ شود. || کلاپیسه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاپیسه شود.

کلاغ زاغی.

[کَ] (اِ مرکب) زاغچه. زاغی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاغ زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) با تیر زدن به کلاغ، دو کلاغ زد. (فرهنگ فارسی معین). || طعنه و تمسخرکردن. (فرهنگ فارسی معین). کلاغ گرفتن. کنایه از طعنه زدن و کردن. (آنندراج). و رجوع به کلاغ گرفتن شود.

کلاغ زنان.

[کَ زَ] (ق مرکب) در حال کلاغ زدن. تمسخرکنان :
طاوس را کلاغ زنان همچو گنگ مست
ظل همای بر سرشان ذات شهریار.
میرالهی (از آنندراج).
و رجوع به کلاغ گرفتن شود.

کلاغک.

[کَ غَ] (اِ) گیاهی است از گروه تک لپه ها از دسته سوسنی ها با گل های آبی رنگ به شکل کره های کوچک و دارای مادهء سمی موسکارین. (از گیاه شناسی گل گلاب چ سوم ص306). گیاهی است(1) از تیرهء سوسنی ها که علفی است و دارای ریشهء پیازی شکل می باشد. گلهایش خوشه ای شکلند و در انتهای ساقه قرار دارند و دارای رنگ آبی مایل به بنفش با تلالو قرمز می باشند. در حدود چهل گونه از این گیاه شناخته شده که در اماکن بحرالرومی می رویند و در ایران نیز فراوان اند و کنار نهرها بسیار دیده می شوند. برخی از گونه های این گیاه به عنوان گل زینتی در باغچه ها کشت می شوند. از انساج آن ماده ای بنام موسکارین استخراج می کنند که به مقدار کم برای رفع اختلاج عضلات دستگاه گوارش و رحم بکار می رود. بصل المسک. بصل الزیز. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاغک خوشه ای؛ گونه ای کلاغک که بنام کراث الکلب نیز نامیده می شود. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Muscari

کلاغ گرفتن.

[کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)صید کردن و گرفتن کلاغ. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از استهزا و تمسخر و ریشخند کردن. (برهان) (انجمن آرا). کنایه از طعنه زدن و تسمخر کردن و ریشخند زدن. (فرهنگ فارسی معین). طعنه زدن، استهزا کردن. (غیاث). کلاغ زدن، کنایه از طعنه زدن و کردن. (آنندراج) :
زاغ گیرد همه از بلبل شوریده کلاغ
غنچهء شوخ زند خنده و نرگس چشمک.
شاه طاهر جندی (از انجمن آرا).
ز عکس گل و لاله برطرف باغ
کلاغش بطاوس گیرد کلاغ.
زلالی (از آنندراج).
و رجوع به کلاغ زدن شود.

کلاغ نشین.

[کَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان طغرود است که در بخش دستجرد شهرستان قم واقع است و 129 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلاغو.

[کَ] (اِ) کلاغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در فرهنگ نیامده و گویا لغتی است در کلاغ و شاید در اصل کلاغی بوده باشد. (احوال و اشعار رودکی ص1000) :
بود اعور کوسج ولنگ و پس من
نشسته بر او چون کلاغو بر اعور.رودکی.

کلاغور.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سبزوار است و 186 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاغی.

[کَ] (اِ) چارقدی ابریشمین که زنان عشایر بر سر کنند. قسمی روی سری زنان از ابریشم و جز آن. دستمال بزرگ ابریشمین که مردان کرد بر کلاه و زنان کرد و جز آنان به سر و روی بندند. مشامی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نوعی پارچه است. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || نوعی شمشیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : از یمانی یک نوع برد که گوهر وی هموار بود به یک اندازه و سبز بود و متن او به سرخی زند و نزدیک دنبال نشانهای سپید دارد از پس یکدیگر مانند سیم و آن را کلاغی خوانند. (نوروزنامه).

کلاف.

[کَ] (اِ) کلاو. کلافهء بزرگ. (ناظم الاطباء). کلافه، کلابه. ریسمان پیچیدهء گرد دوک. نخ و ریسمان و جز آن که گرد کرده باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
یا رب این شهر چه شهری است که صد یوسف دل
به کلافی بفروشند و خریداری نیست.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاف سردرگم؛ موضوع پیچیده. معمی. (فرهنگ فارسی معین) : اطمینان داشت که از کلاف سردرگم زندگی بالاخره سررشته را به دست آورده است. (شوهر آهوخانم، از فرهنگ فارسی معین).
- کلاف سردرگم بودن و شدن؛ بسیار گیج بودن، متحیر و مبهوت ماندن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلافگی شود.
- گوز کلاف کردن؛ گرسنگی خوردن. بدبختی کشیدن. سرگردان و واله و حیران و سر در گم شدن. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
|| علاوه بر معنی جاری بمعنی میله ای از چوب یا آهن و نظایر آن است که برای نگه داشتن و ثابت کردن دو چوب یا آهن یا در و مانند آن بدانها نصب و تعبیه شود و این کار را کلاف کردن نامند. (فرهنگ عامیانه جمالزاده). در اصطلاح بنایان، تیرهایی که در اطراف سقف گذارند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاف.

[کَلْ لا] (ص، اِ) در بندرلنگه، این نام را به کشتی سازان و نجارانی که قطعات کشتی سازند می دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاف.

[کُ] (اِخ) رودباری است به مدینه. (منتهی الارب). وادیی از اعمال مدینه. (از انساب سمعانی).

کلاف کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)پیچیدن با تنکهء آهن. کلافه کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاف شود.

کلافگی.

[کَ فَ / فِ] (حامص)سرآسیمگی. اضطراب. پریشانی. سرگشتگی. (ناظم الاطباء).

کلافه.

[کَ فَ / فِ] (اِ) بمعنی کلابه و آن ریسمانی است خام که از دوک بر چرخه پیچند. (از برهان) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). کلابه. کلاوه. کلاف. (حاشیهء برهان چ معین). رشته های درهم تابیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مبدل کلاوه و آن ریسمان بر چوب پیچیدهء جمع آورده است از این رو کلافه کردن بمعنی گرد کردن مستعمل می شود. (آنندراج). || (ص) سرگشته و سراسیمه. (ناظم الاطباء).
- سرکلافه را از دست دادن؛ سررشته را گم کردن. متحیر ماندن در امری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- سر کلافهء خود را گم کردن؛ پریشان و متحیر گردیدن. (یادداشت ایضاً).
- کلافهء سردرگم؛ آدم سرگشته و حیران و بلاتکلیف را بدان مانند کنند. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
- کلافه شدن.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| (اِ) چرخه. (ناظم الاطباء). چرخی که جولاهگان در آن ریسمان انداخته بر ماکو پیچند و علاقه بندان ابریشم را در آن پیچند. (آنندراج). || گلولهء نخ. (فرهنگ فارسی معین).
- کلافهء ابریشم؛ گلولهء ابریشم. (ازیادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- کلافهء نخ؛ گلولهء نخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| فنی است از کشتی که هر دوپای خود به گردن حریف بند کرده او را مثل کلافه بپیچند. (غیاث). یکی از فنون کشتی قدیم و آن پیچیدن حریف است مثل کلافه. (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج) :
همچو دستار کثیفی که بپیچد ملا
به کلافه است فنت ای صنم حورلقا.
میرنجات (از آنندراج).

کلافه شدن.

[کَ فَ / فِ شُ دَ] (مص مرکب) سرگشته و سراسیمه شدن. مضطرب گشتن. (ناظم الاطباء). مانند کلافه سردرگم شدن. گیج شدن. (فرهنگ فارسی معین). || سرگشته شدن از گرما، از گرما نزدیک بیهوشی رسیدن. دل گرفتن از گرما یا بخار گرم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سخت ناراحت شدن: «از گرما کلافه شدم». (فرهنگ فارسی معین). بمعنی بهم خوردن حال و خارج شدن از حالت طبیعی بمناسبت گرمای زیاد (در حمام و یا در زیر آفتاب سوزان و غیره) با علتهای دیگر هم ممکن است استعمال شود. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || از کوره دررفتن. بیش از حد طاقت کسل یا ناراحت و عصبانی شدن. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

کلافه کردن.

[کَ فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) گرد آوردن. (آنندراج) :
شور خیال صرصر قهرت کلافه کرد
دستار را به فرق جهان پهلوان برق.
اشرف (از آنندراج).
تا می توان به رشتهء طول امل مپیچ
نکبت کلافه کردن مرد است عیب و عار.
اشرف (از آنندراج).
|| مانند کلافه سردرگم کردن. گیج کردن: از بس حرف زد مرا کلافه کرد. (فرهنگ فارسی معین). || سخت ناراحت کردن: گرما کلافه اش کرده بود. (فرهنگ فارسی معین). || مغلوب کردن (در کشتی). (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلافه شود.

کلافی.

[کُ فی ی] (ع اِ) نوعی از انگور سپید به سبزی مایل که مویز سیاه تیره رنگ دارد. (منتهی الارب). انگوری سپید مایل به سبزی منسوب به رودبار کلاف که در نزدیک مدینه است. (ناظم الاطباء). اسم عربی انگور سفید است که در آن سبزی باشد. (فهرست مخزن الادویه).

کلاک.

[کَ] (اِ) دشت و صحرایی که مطلقاً در آن زراعت نشده باشد. (برهان) (آنندراج). بیابانهائی که زراعت بخود ندیده. لم یزرع. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دشتی که در آن ابداً زراعت نشده. صحرایی لم یزرع. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاکموش شود. || بالای پیشانی که تارک سر باشد و آن از رستنگاه موی سر است تا میان سر و به این معنی بجای کاف لام هم آمده است (کلال). (برهان) (از ناظم الاطباء). مصحف کلال است. (حاشیهء برهان چ معین) :
یا زنمش یا کنمش ریش پاک
یا زندم سنگ یکی بر کلاک(1).
حکاک (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: کلال. و رجوع به کلال شود.

کلاک.

[کُ] (ص) تهی و خالی باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). تهی و خالی و کاواک. (ناظم الاطباء). تهی و میان خالی. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاک شدن؛ تهی شدن. خالی شدن. (فرهنگ فارسی معین) :
حاصل آن شب، چنان بپا بودم(1)
کز همه مغزها کلاک شدم.(2)
انوری (از آنندراج).
|| (اِ) موج بزرگ. (برهان). موج بزرگ و کولاک. (ناظم الاطباء). موج بزرگ دریا. (فرهنگ فارسی معین). بمعنی موج بزرگ دریا آمده، و پیش از بحر خزر که آن را زراه اکفوده نام اصلی است هیچ دریا کلاک بزرگ ندارد چنانکه دیده ام که متصل از دنبال یکدیگر چنان آیند که بقدر دیواری بلند شوند و فرود آیند و بگذرند و به ساحل خورند چنانکه بیم غرق کشتی کوچک است. و گفته ام :
بروزی که اکفوده دارد کلاک
نشستن به گرجی است بیم هلاک.
و گرجی به کاف پارسی و فتح آن کشتی کوچک است. (انجمن آرا) (آنندراج). کوه های بزرگ دریا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || باد و برف درهم پیچیده. (ناظم الاطباء). طوفان. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - بیاسودم. (فرهنگ فارسی معین).
(2) - چون معنی کلاک مشهور نبود در دیوان او (انوری) نوشته اند: «که ز معجون مغز پاک شدم». (آنندراج).

کلاک.

[کَ] (اِ) چوب دراز سرکجی باشد که گل و میوه که دست به آنها نرسد بدان بچینند. (برهان) (ناظم الاطباء). چوب دراز سرکجی که به هر میوه که دست نرسد چوگان آن را بر شاخه انداخته به زیر کشند و میوهء آن را بچینند. (از جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).

کلاک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران است که 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1)

کلاک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لواسان کوچک است که در بخش افجهء شهرستان تهران واقع است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلاک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حلبرود است که در بخش فیروزکوه شهرستان دماوند واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلاکار.

[کَلْ لا] (ص) هنگامه ساز. فتنه انگیز. جنگجو. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاک سائیس.

[کُ] (اِخ) پسر سوم تارگی تای نخستین نیای سکاها که بعد از پدر به سلطنت رسید. رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص581 شود.

کلاکل.

[کُ کِ] (ع ص) کُلکُل. مرد سبک گوشت چابک یا پست بالای درشت اندام سخت گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به کُلاکِلَه شود.

کلاکل.

[کَ کِ] (ع اِ) گروه های مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کلاکل.

[کَ کِ] (ع اِ) جِ کلکل و کلکال. و رجوع به این دو کلمه شود.

کلاکلة.

[کُ کِ لَ] (ع ص) مؤنث کلاکل. زن سبک گوشت چابک، و زن پست بالای درشت اندام سخت گوشت. (ناظم الاطباء). مؤنث کلاکل. کلکلة. (از اقرب الموارد).

کلاکموش.

[کَ] (اِ مرکب) موش صحرایی و دشتی باشد، چه کلاک دشت و صحرا را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). عضل. یربوع. رکن. رکین. ودع. اودع. جرد. صداد. قرنب. قداد. (منتهی الارب).

کلاکوب.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان است که در بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلاکوی.

[] (اِ) مرحوم دهخدا در یادداشتی آرند: «در بیت ذیل عمعق آیا کلاهوی است، در شاهنامه دیده شود. آیا کلاهوی(1) اعور بوده؟»
خری زیر من چون خبز دوک لیکن(2)
بر او من چنان چون کلاکوی اعور(3).
عمعق (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
شاید این کلمه مصحف کاغو یا کلاوو = کلاهو + ی (حرف بیان حرکت کسرهء اضافه) است. و رجوع به کلاوو و کلاهو و کلاکموش شود.
(1) - این کلمه در فهرست ولف نیامده است.
(2) - چون خبزدو ولیکن. (دیوان عمعق چ سعید نفیسی ص145).
(3) - چون کلاوی اعور. (دیوان عمعق ایضاً).

کلاگر.

[کَ گَ] (اِ) قسمی از غذا. || هرچه به غذا مزه دهد مانند ادویه و عسل. || هرچه رنگ را تیره نماید مانند سرکه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلاگیس.

[کُ] (اِ مرکب) کلاه گیس. گیسوی مصنوعی که مانند کلاه بر سر نهند. زلف یا گیسویی که از موی سازند و مردان و زنان کم مو یا بی مو برسر نهند. و رجوع به کلاه گیس شود.

کلال.

[کَ] (اِ) میان سر بود. (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 115). تارک سر است که مابین فرق سر و پیشانی باشد. (برهان). تارک سر را گویند که بالاتر از پیشانی است. (انجمن آرا) (آنندراج). تارک سر. کلاک. (ناظم الاطباء). چکاد. هباک. میان سر. تار. فرق سر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و بعضی بجای لام کاف خوانده اند (کلاک). (آنندراج) :
یا زندم یا کندم ریش پاک
یا دهدم کارد یکی بر کلال(1).
حکاک (از لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص115).
نهد برای شرف خاکپای او را چرخ
بجای اکلیل امروز بر فراز کلال.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| به هندی شراب فروش را گویند. (برهان).
(1) - ن ل: کلاک. و رجوع به کلاک شود.

کلال.

[کُ] (ص، اِ) کوزه گر. کاسه گر. یعنی شخصی که کوزه و کاسهء گلی و سفالی می سازد، و به عربی فخار گویند، و به زبان علمی هندوستان(1) هم کوزه گر را کلال می گویند. (برهان) (آنندراج). کوزه گر. (انجمن آرا). فخار. کوزه گر. کاسه گر. سفالگر. (ناظم الاطباء). سفال پز. سفال ساز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که ظروف از گل سازد. (غیاث) :
نگر تا در این چون سفالینه تن
بحاصل شد از تو مراد کلال.ناصرخسرو.
بی خطر باشد فلان با او چنانک
پیش زرگر بی خطر باشد کلال.ناصرخسرو.
جان دادن خفاش به دم کار مسیح است
ورنه بکند از گل صد مرغ کلالی.
مظفر هروی (از آنندراج).
زین زیره با ز طاس سفالینه گر مجوی
کاندر پژاوه دیگ تهی می پزد کلال.
امیرخسرو.
هر کاسه ای که ساخت ندانم چرا شکست
گردنده آسمان که چو چرخ کلال گشت.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
شرط است که در حکم خدا، دم نزنی
این حرف که گفتی تو نه مردی نه زنی
گل را چه مجال است که پرسد ز کلال
کز بهر چه سازی و چرا می شکنی.
ابوعلی قلندر (انجمن آرا).
(1) - قیاس شود با kulaka سانسکریت (زن کوزه گر). (حاشیهء برهان چ معین).

کلال.

[کَ] (ع مص) مانده شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج). رنجور و ناتوان گردیدن. (از اقرب الموارد). مانده شدن مردم و شتر. (تاج المصادر بیهقی). || کند گردیدن بینائی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). خیره شدن بصر. (المصادر زوزنی). || (اِمص) خستگی. (از اقرب الموارد). ماندگی. (بحر الجواهر). ماندگی اعضا و خیره شدن چشم. (برهان). ماندگی اعضا و خیرگی و کندی. (غیاث). ماندگی و خستگی و تعب. (ناظم الاطباء) :
مانده به یمگان به میان جبال
نیستم از عجز و نه نیز از کلال.ناصرخسرو.
پس بکوشی و به آخر از کلال
خودبخود گوئی که العقل عقال.مولوی.
|| قلهء کوه. || ضعف و ناتوانی. || عیب خلقی و جبلی. || طفل یتیم بی پدر و مادر. || مرد بی اولاد. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلال.

[کِ] (ع اِ) جِ کِلَّة. رجوع به کِلَّة شود.

کلال.

[کُ] (اِخ) ظاهراً نام بتی بوده است عرب را، چه در نامهای عرب «عبد کلال» است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلالان.

[] (اِخ) کوه... کوهی است که خط سرحدی عراق و ایران از قلهء آن عبور می کند. رجوع به جغرافیای غرب ایران ص134 شود.

کلالت.

[کَ لَ] (ع مص) مانده شدن و کند شدن. (غیاث). مانده شدن. کند شدن شمشیر و زبان و بینایی چشم. کلال. کلالة. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : چه خواطر و ضمایر ایشان را کلالت و فتور و تعب و نصب زیادت گرداند. (تاریخ بیهق ص17). || بی پدر و مادر شدن. (غیاث). || بی فرزند شدن. (غیاث). و رجوع به کلال و کلالة شود.

کلالق.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیبر است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 269 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلالک.

[] (اِ) صدغ. بر جایگاه صدغ دوپاره استخوان است صلب که آن عصب را که از دماغ بیرون آمده است و به عضله صدغ پیوسته پوشیده دارد... و صدغ کلالک باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، در آخر باب دوم از گفتار چهارم از کتاب نخستین اندر شناختن استخوانهای سر).

کلالک.

[کُ لَ] (اِ) کلاله. کاکل. پرچم. موی مجعد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :موی سر او تا به دوش در هر طرف هزار کلالک چو ماسوره ای غالیه آویخته و زره داود بر هم ریخته. (تاریخ طبرستان، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاته شود.

کلالة.

[کَ لَ] (ع مص) بی فرزند و بی پدر گردیدن. (منتهی الارب). بی پدر و بی مادر و فرزند شدن. (تاج المصادر بیهقی). بی پدر شدن و بی فرزند شدن (دهار). کلال. رجوع به این کلمه شود. || کند شدن بینائی و شمشیر و زبان و جز آن. (منتهی الارب). کند شدن زبان و شمشیر و باد و چشم. (تاج المصادر بیهقی). کند گردیدن بینائی. (آنندراج). کلال. رجوع به این کلمه شود. || مانده شدن مردم و شتر. (تاج المصادر بیهقی). مانده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به کلال شود.

کلاله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) موی پیچیده را گویند و به عربی مجعد خوانند و بمعنی کاکل. (برهان). بمعنی زلف پیچیده که به عربی مجعد خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). موی پیچیده و بمعنی زلف نیز آمده و به کاف فارسی (گلاله) نیز آمده. (غیاث). بمعنی کاکل و پرچم نیز استعمال می شود و بیشتر زلف و کاکل اهالی تبرستان خاصه دیالمهء گیلان چنین است... و آن را کلالک نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). موی پچیدهء تابدار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زلف آویزان بر پیشانی و کاکل. (ناظم الاطباء) :
گشت جهان کودک دوازده ساله
از سمنش روی و از بنفشه کلاله.
ناصرخسرو.
از عشق آن دو نرجس وز مهر آن دولاله
بی خواب و بی قرارم چون بر گلت کلاله.
سنائی.
سر کلالهء او برگ لاله بسپردی
اگر نسازدی آن لاله از کلاه سپر.سوزنی.
ظلمتی گشته از نوالهء نور
لاله ای رسته از کلالهء حور.نظامی.
سرنهادم خمار می در سر
بر گل خشک با کلالهء تر.نظامی.
چون دید که دیلمست خاموش
کردش ز کلاله کوردین پوش.
نظامی (لیلی و مجنون ص 243).
گوهر به کلاله کان برافشاند
وز گوهرکان شه سخن راند.نظامی.
اگر کلالهء مشکین ز رخ براندازی
کنند در قدمت عاشقان سراندازی.سعدی.
نسیم در سر گل بشکند کلالهء سنبل
چو از میان چمن بوی آن کلاله برآید.
حافظ.
ز دست برد صباگرد گل کلاله نگر
شکنج گیسوی سنبل ببین بروی سمن.
حافظ.
آن نافهء مراد که می خواستم زبخت
در چین زلف آن بت مشکین کلاله بود.
حافظ.
بت دیلم مه مشکین کلاله
به مشکین چین گرفته روی لاله.
(از انجمن آرا).
ایا شکسته سر زلف ترک شیرازی
کلاله های تو جراره های اهوازی.
هدایت (از آنندراج).
هر شب به یاد طرهء مشکین کلاله ای
مائیم و گوشه ای و سرشکی و ناله ای.
هدایت (از آنندراج).
- کلالهء خاک، تودهء خاک:بر فرق چمن کلالهء خاک
پیچیده شود چو مار ضحاک.نظامی.
|| دستهء گل. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). جام گل. کاسهء گل : در فصل ربیع کلالهء لاله از قلال جبال... چون قندیل عقیقین از صوامع رهابین تابان. (سند بادنامه ص120).
- کلاله زار، جایی که گل فراوان است:باغ ار چه گل و کلاله زار است
از عکس رخت نواله خوار است.نظامی.
|| در اصطلاح گیاه شناسی، برجستگیها یا رشته های بالای مادگی گیاه را گویند. (فرهنگ فارسی معین).در گیاه شناسی ثابتی ذیل مادگی آمده، تخمدان غالباً دارای استطاله باریکی بنام خامه است و انتهای آن را که اغلب قطور و مسطح می باشد کلاله می نامند. سطح خارجی کلاله را غالباً موهای کوچک یک سلولی بنام پاپیل می پوشاند. (گیاه شناسی ثابتی ص418) و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص177 شود.

کلاله.

[کَ لَ] (ع ص، اِ) مردی که نه ولد باشد او را نه والد. (منتهی الارب). آنکس که او را فرزند و پدر نباشد. (از اقرب الموارد). || آنکه لاصق نباشد از نسب. (منتهی الارب).آنکس که از راه نسب پیوستگی نداشته باشد. (از اقرب الموارد). || آنکه نسب او محیط نسب تو باشد مثل پسر عم و مانند آن یا آن برادری مادری است یا پسران عم دورتر. یا ماسوای پدر و پسر است یا عصبه ای که با ایشان برادران مادری وارث باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و فی الصحاح والعرب تقول: «هو ابن عم الکلالة و ابن عم کلالة اذا لم یکن لحّاو کان رجلا من العشیرة» . (از اقرب الموارد). و عرب در جائی که پسر عموی نسبی باشد گوید: «هوابن عمی لحّا». ولی اگر نسبی نباشد و از عشیره باشد گویند «ابن عمی کلالة» و «ابن عم الکلالة». (منتهی الارب). میراث بر جز پدر و مادر و فرزندان. (ترجمان القرآن). پسر نیای دور. (محمودبن عمر). میراث بران دون پدر و پسر. (مهذب الاسماء) :این معنی از اجداد و کلاله به میراث بدو نرسیده است بلکه از پدر یافته است. (تاریخ قم ص7). || در اصطلاح فقهی، برادر و خواهر متوفا است چه پدری تنها و چه مادری تنها و چه پدری و مادری، که بر رویهم کلالات ثلث خوانده می شوند. برادر و خواهر پدری را«کلالهء ابی» و برادر و خواهر مادری را «کلالهء امی» و برادر و خواهر پدر و مادری را «کلالهء ابوینی» گویند. و حکم آنان از جهت ارث بردن در حال اجتماع باهم و در حال انفراد و همچنین از جهت حاجت بودن برای ارث ابوین مفصل در کتب فقهی آمده است. در قرآن در دو مورد از کلاله یاد شده است : و ان کان رجل یورث کلالة اَوِ امْرَاَةٌ و له اخ او اخت فلکل واحد منهماالسدس. (قرآن 4/12). یستفتونک قل الله یفتیکم فی الکلالة ان امرؤ هلک لیس له ولد و له اخت فلها نصف ماترک و هو یرثها ان لم یکن لها ولد فان کانتا اثنتین فلهما الثلثان مما ترک و ان کانوا اخوة رجالاً و نساء فللذکر مثل حظ الانثیین. (قرآن 4/176). و در تفسیر «کلاله» سخنهاست. ابوالفتوح رازی در تفسیر خود آرد. و در کلاله خلاف کردند؛ ضحاک و سدی گفتند موروث منه باشد یعنی مرده. سعید جبیر گفت: وارثان باشند. نضربن شمیل گفت: مال موروث باشد. و روایت کرده اند که: مردی رسول را علیه السلام پرسید از کلاله، رسول علیه السلام آیهء آخر این سوره را برخواند. مرد گفت: زیاده کن. رسول علیه السلام گفت: «لست بزایدک حتی ازاد» من زیاده نکنم تا مرا زیاده نکنند. شعبی گفت که از ابوبکر پرسیدند که: کلاله چه باشد؟ گفت: بگویم اگر صواب باشد از خدای بود و اگر خطا بود از من و شیطان و خدای تعالی از آن بری است، هر وارثی باشد که نه پدر بود و نه فرزند. چون به عهد عمر رسید. عمر را پرسیدند، گفت من شرم دارم که مخالفت ابوبکر کنم همان گویم که او گفت. طاوس گفت: «مادون الولد» هر که جز فرزند بود. حکم گفت: هر که جز پدر پدر بود. عطیه گفت: برادران پدری باشند. جابربن عبدالله گفت: من گفتم یا رسول للّه وارثان من دو خواهرند مرا چگونه میراث گیرند. خدای تعالی این آیه فرستاد. یستفتونک فی الکلاله الخ. و امیرالمؤمنین علی (ع) گفت: برادران و خواهران باشند از پدر و مادر و آنان را که در آن آیه ذکر است از مادر باشند و آنانکه در آخر سوره ذکر است از پدر و مادر یا از پدر، علی ماجاء فی اخبارنا. تفسیر ابوالفتوح چ قمشه ای ج3 ص126). و رجوع به شرایع و تبصرهء علامه، کتاب ارث شود.
- کلالهء ابوینی؛ برادر و خواهر پدر و مادر میت.
- کلالهء ابی؛ برادر و خواهر پدری میت.
- کلالهء امی؛ برادر و خواهر مادری میت و در هر سه ترکیب رجوع به کلاله شود.

کلاله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان تیرچائی است که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 262 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 228 سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان است که در بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع است و 136 تن سکنه دارد. در دو محل بفاصلهء یک هزار گز بنام کلالهء بالا و کلالهء پائین معروف و سکنهء کلالهء بالا 117 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کلالیب.

[کَ] (ع اِ) جِ کُلاّب و کُلّوب بمعنی مهماز و آن میخ پاشنه موزهء رائض باشد که بر تهیگاه ستور می زنند وقت راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || چنگل باز. (منتهی الارب). کلالیب البازی؛ چنگالهای باز. (از اقرب الموارد). || خار درخت. (منتهی الارب). کلالیب الشجر؛ خار درخت. (از اقرب الموارد).

کلالیوه.

[کَ وَ / وِ] (ص) سرآسیمه است که سرگشته و دنگ و دبنگ باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). مصحف کالیوه. (حاشیهء برهان مصصح دکتر معین). همان کالیو است. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به کالیو شود.

کلام.

[کَ] (ع اِ) سخن یا سخن با فایده ای که بنفسه کفایت کند. اسم جنس است و بر قلیل و کثیر واقع شود. و درتعریف آن گفته اند که، صفتی که جاندار بتواند آنچه را در خاطر دارد به وسیلهء اصوات مقطعه و یا کتابت و یا اشاره اعلام دارد. (منتهی الارب). گفتار یا گفتاری که بنفسه کفایت کند و در حقیقت معنائی است قائم به ذهن چنانکه گویند فی نفسی کلام «آمدی» و جمع دیگر گویند: کلام جز معنای قائم به ذهن نیست، و آن چیزی است که آدمی بهنگام امر و نهی کردن و خبر دادن و استفهام کردن آن را در ذهن خود می یابد و با عبارت یا اشاره مخاطب را بدان آگاه می سازد. (از اقرب الموارد). سخن. (مهذب الاسماء). گفته. گفتار. قول. گفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چه زبان است اگر گفت ندانست کلام.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص390).
بر لفظ زمانه هر شبانروزی
بسیار شینده مر کلامش را.ناصرخسرو.
تو فرمائی که شیطان را نباید.
کلام پرفسادش را شنیدن.ناصرخسرو.
ابتداء کلیله و دمنه و هو من کلام بزرجمهر بختگان. (کلیله و دمنه).
پر دل(1) چو جوز هندی و مغزش همه خرد
خوشدم چو مشک چینی و حرفش همه کلام.
خاقانی.
طوطی شکر شکستن دیگر روا ندارد
گر پسته ات ببیند وقتی که در کلامی.سعدی.
اگر سالی بر سر جمعی سخن گفتی تکرار کلام نکردی. (گلستان).
حسن کلام انوریست اینکه می کند
تا اینزمان حکایت احسان بوالحسن.
سلمان ساوجی.
- بطی ءالکلام؛ آهسته سخن. کسی که به آهستگی و ملایمت سخن می گوید. (ناظم الاطباء).
- به کلام درآوردن؛ به سخن برانگیختن. به گفتار واداشتن :
به هیچ شهر نباشد چنین شکر که تویی
که طوطیان چو سعدی درآوری به کلام.
سعدی.
- حاصل کلام؛ خلاصه کلام. محصل کلام. هر سه در اختصار و کوتاهی سخن بکار می رود. (از ناظم الاطباء).
- رد کلام کردن؛ سخن را باطل کردن. رد کردن. اعتراض کردن. (ناظم الاطباء).
- کلام آسمانی؛ کلام خدا. کلام الهی. وحی. کلام آفریدگار :
کلیم آمده خود با نشان معجز حق
عطا و لوح و کلام و کف و رخ انور.
ناصرخسرو.
- کلام آفریدگارِ؛ قرآن : بزرگتر گواهی بر اینچه می گویم کلام آفریدگار است. (تاریخ بیهقی).
- کلام الله؛ کلام شریف. کلام عزت. قرآن مجید. (ناظم الاطباء).
- کلام الهی؛ کلام باری. رجوع به همین ترکیب شود.
- کلام باری (حق)؛ گفتار خدا. قرآن. کلام الهی. (فرهنگ فارسی معین) : و دانستن تفسیر کلام باری عزّشانه و معانی اخبار رسول صلوات الله علیه و آله لازم است. (المعجم، از فرهنگ فارسی ایضاً).
- کلام جامع.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- کلام خدا؛ قرآن. نُبی. فرقان. کلام الله. رجوع به کلام الله شود.
- کلام سربسته و مغلق؛ سخن سربسته. نکتهء سربسته. مضمون سربسته. (مجموعهء مترادفات ص289). که معنی آن بطور صریح و واضح معلوم نباشد. مبهم.
- کلام شریف؛ کلام الله. (ناظم الاطباء).
- کلام عزت؛ کلام الله. (ناظم الاطباء).
- کلام کردن؛ سخن گفتن. کلام گفتن :
ای بر سر دو راه نشسته در این رباط
از خواب و خورد بیهده تا کی کنی کلام.
ناصرخسرو (دیوان ص261).
- کلام لفظی؛ عبارت از سخن معمولی است که بواسطهء ادای حرفی خاص که دلالت بر معنای مخصوصی که در نفس متکلم است می کند. (فرهنگ فارسی معین). مقابل کلام نفسانی. رجوع به همین ترکیب شود.
- کلام مستدام؛ عبارت است از کلام الهی و وحی. (غیاث) (آنندراج). سلام الهی. (فرهنگ فارسی معین).
- کلام مقفی؛ گفتار قافیه دار. سخن با قافیه.
- کلام منثور؛ نثر. (فرهنگ فارسی معین).
- کلام منظوم؛ نظم. شعر. (فرهنگ فارسی معین) : بدانکه عروض میزان کلام منظوم است. (المعجم، از فرهنگ فارسی ایضاً).
- کلام نفسانی؛ کلام نفسی مقابل کلام لفظی. معنای موجود در نفس متکلم که با ادای حروف و کلمات آن را به شنونده منتقل می کند و رجوع به کلام و ترکیبات آن و کلام نفس شود.
- مطبوع کلام؛ خوش سخن. که سخنی مطبوع و دلپذیر دارد :
فتنه انگیزی و خون ریزی و خلقی نگرانت
که چه شیرین حرکاتی و چه مطبوع کلامی.
سعدی.
- میان کلامتان شکر؛ چون خواهند در میان سخن دیگری، سخن گویند، این جمله را بر زبان آرند. (فرهنگ فارسی معین).
- یک کلام؛ بی چانه بی مماسکه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| در اصطلاح علم نحو، لفظی است که متضمن باشد دو کلمه را، یعنی مرکب باشد از دو اسم یا فعل و اسم که نسبت یکی به دیگری باشد بر این وجه که فائدهء تام دهد چنانکه: «زید قائم» و «قام زید». (از غیاث) (آنندراج). هر لفظ مفیدی که حاصل شود از ترکیب مسند و مسندالیه. (ناظم الاطباء) سخنی است که متضمن دو کلمه و دارای اسناد باشد. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). لفظی است مفید که مقصود بالذات باشد. (از الفیهء ابن مالک).
کلامنا لفظ مفید، کاستقم
و اسم و فعل ثم حرف الکلم.
(شرح ابن عقیل ج1 ص13).
و آن را جمله و مرکب تام نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هر جمله که سکوت بر آن صحیح باشد. مقابل جمله است. مرکبی از کلمات که مستمع را پس از شنیدن آن انتظاری نماند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || علمی است که در آن مسائل نقلی را به دلائل عقلی ثابت کنند و متکلم دانندهء آن علم است(2). (غیاث) (آنندراج). علمی است که در آن از ذات باری تعالی و صفات او و احوال ممکنات از مبدا و معاد موافق قانون اسلام بحث می شود. این قید اخیر برای آن است که کلام باعلم الهی که در فلسفه موضوع بحث است مشتبه نگردد. و نیز گفته اند که علمی است به قواعد شرعی اعتقادی از روی ادلهء آن. (از تعریفات جرجانی 80). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: علم کلام که آن را اصول دین نیز نامند و ابوحنیفه آن را فقه اکبر خوانده و در مجمع الشکوک به «علم النظر و الاستدلال» موسوم شده و همچنین آن را «علم التوحید و الصفات» نامیده اند. و تفتازانی در شرح العقاید گوید: علمی که به احکام فرعی یعنی عملی مربوط است، آن را علم شرائع و احکام گویند و علمی که به احکام اصلی یعنی اعتقادی مربوط است «علم التوحید و الصفات» نامند. و علم توصیف و صفات (علم کلام) را چنین تعریف کرده است: علمی است که آدمی با آن قدرت پیدا می کند که باآوردن دلیل و دفع شبهات عقاید دینی را برای دیگری اثبات کند. مراد ازعلم معنی اعم یاتصدیق بطور مطلق است تا ادراک مخطئی را در ادلهء عقائد او نیز شامل شود و خلاصهء کلام علم به اموری است که آدمی با آن مقتدر می شود یعنی با آن علم قدرتی تام و دائمی برای آدمی حاصل می گردد که عقاید دینی را برای دیگری با آوردن دلائل و دفع شبهات اثبات کرده او را ملزم سازد. و درواقع آوردن دلائل اثبات بمنزلهء وجود مقتضی، و دفع شبهات در حکم انتفاء مانع است و به هرحال مراد از عقاید آن چیز است که نفس اعتقاد بدان مقصود است مانند اعتقاد به ذات و صفات باری تعالی، نه احکامی که مقصود از اعتقاد به آنها عمل بدانهاست مانند نماز. و مراد از دینی بودن اعتقاد انتساب آن بدین محمد (ص) اعم از آنکه صواب باشد یا خطا، بنابراین علم اهل بدعت از علم کلام خارج نیست. و به هرحال تمام عقاید مقصود است، زیرا امور اعتقادی محصور و معدود است و علم بدانها متعذر نیست بخلاف احکام عملی که غیر محصور و معدود است و احاطت بدانها متعذر است و در آنجا آن مقدار از علم که موجب تهیو کامل گردد کافی است. و موضوع کلام، معلومی است که به اثبات عقاید دینی ارتباطی قریب یا بعید داشته باشد. بنابراین مبحث ترکیب اجسام و خلاء و جوهر فرد و عدم تمایز میان اعداد و عدم حال و نظائر آنها که بنحوی در اثبات یکی از اصول اعتقادی مانند اثبات صانع و معاد و نبوت ارتباط می یابد از مباحث علم کلام بشمار می رود و قاضی ارموی گوید: موضوع علم کلام ذات باری تعالی است زیرا در این علم بحث از عوارض ذاتی باری تعالی شود یعنی صفات ثبوتی وسلبی وی، و یا بحث از افعال او تعالی در دنیا مانند حدوث عالم و یا در آخرت مانند حشر و نشر و یا از احکام خدا در دنیا و آخرت چون بعث پیغمبران و نصب امامان در دنیا از این جهت که آن دو بر خدا واجب است یا نه. و بحث در ثواب و عقاب در آخرت هم از این جهت که بر باری تعالی واجب است یا نه. ولی این گفته خالی از اشکال نیست، و حجة الاسلام غزالی، موضوع علم کلام را موجود بماهو موجود یعنی موجود من حیث هو بدون تقید به چیزی دانسته است، و امتیاز علم کلام را با علم الهی در آن می داند که در کلام بر طریق قانون اسلام به اثبات مسائل می پردازند نه قانون عقل، بخلاف علم الهی که آن براساس عقل است، خواه مطابق با قانون اسلام باشد و خواه نباشد و این گفته نیز مخدوش است چه بدین ترتیب علم کلام تنها عقاید حقهء اسلام را شامل می شود و بحث در عقاید باطله از مسائل این علم خارج می گردد. و فائده و غایت علم کلام آن است که آدمی از حضیض تقلید به اوج یقین می رسد و در دفع شبهات و اثبات عقاید حقه میکوشد و گمراهان را ارشاد کرده و اباطیل مغرضان را رد میکند. و نتیجهء عمدهء آن اینکه پایهء تمام معارف و علوم اسلامی را استوار می سازد. چه اگر اصول عقاید ثابت نگردد دیگر معارف دینی را ارزش و اهمیت نمی ماند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
تاریخ علم کلام: علم کلام ابتدا بر مجموعه ای از مسائل دینی و اعتقادی گفته شده است ولی اندک اندک دامنهء آن وسعت یافته است چنانکه میتوان موضوع آن را بدو قسمت کرد که مقاصد هر قسم بکلی مغایر قسم دیگر است. قسم اول آن است که از مشاجرات فرق اسلامی و اختلاف آرای آنان پدید آمده و تا دیر زمانی در حال بسط و توسعه بوده است.
قسم دوم علمی است که برای مقابله و مبارزه با فلسفه و رد و دفع شبهات ملاحده ایجاد گردیده است، و این دو قسم تا زمان غزالی تقریباً از هم جدا و مجزا بود. غزالی هر دو مسأله را با یکدیگر درآمیخت و امام فخررازی آن را بسط داد و متأخران از فلاسفه، کلام و اصول را ممزوج کردند، و میتوان گفت قسم اول محدود به زمانی بوده است که اسلام در سرزمین عربستان محدود بود و مردم این منطقه بمقتضای طبیعت سادهء خود در باب مسائل اعتقادی به همان عقیدهء اجمالی اکتفا میکردند و بیشتر در احکام فرعی که جنبهء عملی داشت فحص و بحث می شد و در زمان صحابه مجموعه ای از فقه فراهم آمد. اما از وقتی که دامنهء اسلام وسعت یافت و اقوام مختلف و متمدن ایرانی و یونانی و قبطی و جز آنان به اسلام در آمدند بحث در عقاید و اصول دین آغاز شد و مسائل مختلفی در سرزمین عربستان پدید آمد که منتهی به پیدایش فرق متعددی گردید و تا زمان بنی امیه وسعت اختلاف عقاید محدود به خود مسلمانان بود و همهء مشاجرات برای اثبات عقاید دینی بود نه بمنظور دفع شبهات معاندان دین و قیام برضد ملاحده و پایه گذاری علمی بر اساس اصول عقلی در مقابل فلسفه. ولی علم کلام بهمین ختم نمی شد بلکه همواره بنسبت توسعهء علوم و معارف در محیط مسلمانان این دانش پیشرفت و ترقی میکرد و بر پایهء اصول عقلی و به صورت علمی تکامل می یافت و از این تاریخ قسم دوم از علم کلام آغاز می شود. توضیح آنکه قسم اول از علم کلام که از اوائل اسلام شروع گردید تا اواخر دورهء بنی امیه بیشتر نپائید و از آغاز دورهء عباسی قسم دوم علم کلام شروع شد که می توان آن را علم کلام عقلی نامید چنانکه قسم اول را علم کلام نقلی باید خواند. از آن روزگار علم کلام به صورت علمی و بر اساس اصول عقلی مدون گردید. زیرا در دورهء عباسیان در حقیقت دامنهء معارف و علوم اسلامی وسعت یافت و مسلمانان در باب اظهار عقاید آزادی کامل داشتند و افراد بظاهر مسلمان و بواقع مخالف اسلام که به مبانی عقلی و علوم فلسفی آگاهی بیشتر داشتند از این آزادی سوء استفاده کردند و به نشر افکار باطل و عقاید مخالف پرداختند و بدینوسیله ایمان مسلمانان را متزلزل میساختند. علمای اسلام بفکر افتادند که با حربهء خود معاندان، به جدل با آنان برخیزند و خود را به سلاح علوم عقلی مسلح سازند و همانطورکه دیگر معارف اسلامی را مانند تفسیر و فقه و حدیث و صرف و نحو و غیره بصورتی علمی مرتب و منظم ساختند همچنین علمی بر اساس مقدمات منطقی و اصول عقلی تأسیس کنند و بروش فلسفی به اثبات عقائد دینی بپردازند و شبهات معاندان را رد کنند. پس از ظهور علم کلام محدثان و علمای ظاهر به شدت بمخالفت با آن پرداختند و مخالفت آنان بحدی بود که بیم از میان رفتن این علم تازه درمیان بود. لیکن خلفای عباسی به استثنای یکی دو تن از آنان و ارکان دولت با نهایت علاقه از آن حمایت کردند. مع الوصف تا زمان غزالی این علم قبولیت نیافت اما از آن زمان که غزالی و پس از او امام رازی این علم را مورد عنایت قرار دادند اهمیت بسیار یافت و مقبول نظر همگان گردید، و به هرحال نخست بار محمد بن الهذیل بن عبدالله بن مکحول (131 - 235) در این فن کتاب نوشت و بتدریج رو بترقی و تکامل نهاد. رجوع به تاریخ علم کلام شبلی نعمانی و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی و خاندان نوبختی ص37 و 47 به بعد و فهرست آن و وفیات الاعیان ج2 و تحفهء سلیمانی شود. || (مص) سخن گفتن. (غیاث) (آنندراج).
(1) - در چاپ قدیم پر گل.
(2) - این تعریف بجهاتی خالی از اشکال نیست.

کلام.

[کَ] (ع اِ) زمین درشت سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کلام.

[کِ] (ع اِ) جِ کَلم (خستگی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ کلم (جرح). جاء بدواء الکلام من اطایب الکلام. (اقرب الموارد).

کلام جامع.

[کَ مِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سخن پرمعنی. کلامی که معنی بسیار دارد. || در اصطلاح فن بدیع، آن است که کلام مشتمل باشد بر مواعظ حسنه و حکمتهای متقنه... (هنجار گفتار ص 279). رشید وطواط آرد: این صنعت چنان باشد که شاعر ابیات خویش بی حکمت و موعظت و شکایت روزگار نگذارد. مثالش از شعر تازی، متنبی گوید :
والظلم فی خلق النفوس(1) فان تجد
ذا عفة فلعله لایظلم
و من البلیة عذل من لایرعوی
عن جهله(2) و خطاب من لایفهم.
... و متنبی را در این باب ید بیضا و طریقتی زهرا بوده... مثال از شعر پارسی بونصر شاذی راست:
بر خرد خویش بر ستم نتوان کرد
خویشتن خویش را دژم نتوان کرد
دانش و آزادگی و دین و مروت
این همه را خادم درم نتوان کرد
قانع بنشین و آنچ یابی بپسند
کایزدی و بندگی بهم نتوان کرد.
مثال دیگر کمالی راست:
زبس سپیدی کاین روزگار بامن کرد
سیاه عارض من رنگ روزگار گرفت..
سوار بود و جوانی شتاب کرد و برفت
ز گرد مرکب او عارضم غبار گرفت.
دیگر مسعودسعد راست:
تبارک الله این بخت و زندگانی بین
که تانمیرم زندان بود مرا خانه
چو شانه شد جگرم شاخ شاخ زان حسرت
که موی دیدم شاخی سپید در شانه.
و بیشتر اشعار مسعودسعد، کلام جامع است خاصه آنچه در حبس گفته است... (حدایق السحر چ اقبال صص81 - 82). و رجوع به همین کتاب و هنجار گفتار شود.
(1) - در دیوان متنبی چ مصر ج4 ص253: الظلم من شیم النفوس...».
(2) - در دیوان متنبی ایضاً ص254: «عن غیه...».

کل امد.

[کْلِ / کِ لِ اُ مِ] (اِخ)(1) کلئومد. نام یکی از مورخان باستانی. رجوع به تاریخ ایران باستان ج3 ص 2010 شود.
(1) - Cleomede.

کل امن.

[کْلِ / کِ لِ اُ مِ] (اِخ)(1) کلئومن . نام چند تن است به شرح زیر:
1- نام یکی از رؤسای یونانیهای مقیم در ترموپیل که نژاد خود را به هرکول میرساند و او یکی از دو پادشاه اسپارت بود. و رجوع به تاریخ ایران باستان، ص 777، 788، 642، 643، 667 شود. 2- نام والی مصر در زمان اسکندر بود که از طرف اسکندر مأمور جمع آوری مالیات بود و به مردم تعدی بسیار رواداشت. و افراد دیگر نیز بدین نام بوده اند. رجوع به تاریخ ایران باستان صص1358 - 1916 و 1926 - 2079 و کلئومن شود.
(1) - Cleomene.

کلامی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به علم کلام و علم کلام عبارت از معرفت عقاید است به ادلهء عقلیه مؤید به نقل. (غیاث) (آنندراج). رجوع به کلام شود.
- مذهب کلامی؛ در اصطلاح اهل بیان، عبارت است از بیان دلیل بر مطلوب به روش اهل کلام، و آن چنان حجتی است که در صورت تسلیم به مقدمات مستلزم مطلوب باشد. چنانکه در آیهء: «لوکان فیهما آلهة الاالله لفسدتا. (قرآن 21/22)». و چون لازم که فساد آسمانها و زمین باشد ناصواب و باطل است ملزوم هم تعدد اله باشد باطل و ناصواب است. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل مادهء «ذهب» شود.
|| شخصی که ذوق توحید عیانی نیافته باشد و راه معرفت الهی به پای استدلال رفته باشد. (غیاث) (آنندراج). شخصی که راه معرفت الهی را به پای استدلال رود. متکلم. (فرهنگ فارسی معین). اهل کلام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کلام شود.

کلامی.

[کَ] (اِخ) صاحب مجمع الخواص کلامی را شخصی سلیم شمرده و در بین راه اصفهان به ابرقو با وی آشنا شده و این رباعی را که خود شاعر نوشته به وی داده نقل کرده است:
دوری زبرم کنی اگر جان گردم
در کفر زنی چنگ گر ایمان گردم
بر باد دهی چو خاک اگر گردم گل
لب تر نکنی گر آب حیوان گردم.
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و آتشکدهء آذر و مجمع الخواص ص245 شود.

کلان.

[کَ] (ص) بزرگ. بهتر. مهتر. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بزرگ. (اوبهی). بزرگ. عظیم. کبیر. بزرگوار. (ناظم الاطباء). بزرگ قوم. مهتر. (فرهنگ فارسی معین). و از اینجاست که بزرگ شهر را کلانتر خوانند و شهریار گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). عظیم. عُظام. عُظّام. (منتهی الارب) :
گفت می ترسیدم ای مرد کلان (1)
زآنچه می ترسیدم آمد خود همان.
مولوی (چ خاور ص340).
|| جسیم. گنده. تناور. بزرگ تن. (ناظم الاطباء). بزرگ اندام. عظیم الجثه. (فرهنگ فارسی معین). بزرگ مقابل خرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گفت هنگامی یکی شهزاده بود
گوهری و پرهنر آزاده بود
شد به گرمابه درون یک روز غوشت
بود فربی و کلان بسیار گوشت.رودکی
نانک کشکینت روا نیست نیز
نان سمد خواهی گرده ی کلان.(2)رودکی.
درختی که خردک بود، باغبان
بگرداند او را چو خواهد چنان
چو گردد کلان باز نتواندش
که از کژی و خم بگرداندش.ابوشکور.
همی شیر خوردی ازو ماده گاو
کلان گاو و گوساله بی توش و تاو.فردوسی.
عجب آید مرا ز تو که همی
چون کشی آن کلان دو خایهء فنج.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 66).
و گر شجاعت باید دلش بروز دغا
فزون ز دشت فراخ است و مه ز کوه کلان.
فرخی.
هر که بجنباند این درخت کلان را
از بر او مرغکان زنند پر و بال.منوچهری.
در آن خانه دیدم به یکپای بر
عروسی کلان چون هیونی بری.منوچهری.
آبی چو یکی کیسگکی از خز زرد است
در کیسه یکی بیضهء کافور کلان است.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص13).
که هزار چینی دیگر از لنکری و کاسهای کلان و خمره های چینی کلان و خرد و انواع دیگر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص425).
که آویخته ست اندر این سبز گنبد
مر این تیره گوی درشت کلان را.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 5).
زنهار به توفیق بهانه نکنی زانک
مغرور نداری به چنین خرد کلان را.
ناصرخسرو.
هر خردی ازو شد کلان و او خود
زی عقل نه خرد است و نه کلان است.
ناصرخسرو.
حکیم نوزده را علتی پدید آمد
که راحت از کل سرکفتهء کلان بیند.
سوزنی (دیوان چ 1 ص 23 حاشیه).
در جزیره راند یک دریا ز خون روسیان
موج از آن دریای خون کوه کلان انگیخته.
خاقانی.
من اگر دست زنانم نه از این دست زنانم
نه از اینم نه از آنم من از آن شهر کلانم.
مولوی (از آنندراج).
خیره گویان خیره گریان خیره خند
مرد و زن خرد و کلان جمع آمدند.مولوی.
بعد از آن ما را به صحرای کلان
تو سواره ما پیاده بردوان.مولوی.
عدو را به کوچک نباید شمرد
که کوه کلان دیدم از سنگ خرد.سعدی.
همت از مردمان نیک طلب
خاک از تودهء کلان بردار.ابن یمین.
از لرستان یک لری زفت و کلان
نوبتی آمد به شهر اصفهان.
شیخ بهائی (از فرهنگ فارسی معین).
- روز کلان؛ روز بزرگ. عید. جشن. (ناظم الاطباء).
|| بلند. (برهان). بزرگ و بلند. (مجمع الفرس). بلند. رفیع. برین. (ناظم الاطباء). || افزون. (برهان). زیاده. افزون. (ناظم الاطباء). فراوان. بسیار : رحمت و برکتهای ایزدی و برکت بنده اش امیرالمؤمنین بتو باد و به آن نعمت بزرگ و عطیهء کلان.. که تو دادی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314). || استوار محکم. || مهین. بزرگتر. || جمعیت انبوه. || (اِ) افسر. تاج. (ناظم الاطباء). || بالای سر. (برهان). مبدل کلال. (حاشیه برهان چ معین).
(1) - بمعنی بعد نیز ایهام دارد.
(2) - ن ل: شمد خواهی گرد و کلان.

کلان.

[کُ] (اِ) کلیدان. کلون. بست پشت در. کلندان. چوب پشت در. قسمتی از چوب بر پشت درزده که بدان در را محکم کنند تا کس نتواند بدرون آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به قزوینی کلیدان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیدان و کِلان شود.

کلان.

[کِ] (اِ) کلیدان و آن بست و بند درهای باغ و طویله و امثال آن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).

کلان.

[کَ] (اِخ) (کالان) دهی از دهستان اوزومدل است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 337 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 205 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی است که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 430 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لواسان بزرگ است که در بخش افجهء شهرستان تهران واقع است و 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلان.

[] (اِخ) از قضات هرات و پدر خواجه عبدالرحمان است که هر دو از علماء و قضات هرات بودند. و رجوع به حبیب السیر (خواجهء...) شود.

کلان بزاز.

[کَ بَزْ زا] (اِخ) خواجه... به گفتهء صاحب مجالس النفائس از مردم شهر هرات بود و مطلع زیر از اوست:
انجم مشمر آنکه در این گنبد خضراست
کز بهر تماشای رخت دیدهء حوراست.
(از مجالس النفائس ص85 و 259).

کلان بینی.

[کَ لامْ] (ص مرکب)بزرگ بینی. (ناظم الاطباء). دماغ گنده. آنکه بینی کلان دارد. صاحب بینی کلان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عُناب، اَعنَب؛ مرد کلان بینی. (منتهی الارب).

کلانپا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 226 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلانتر.

[کَ تَ] (ص تفضیلی، اِ مرکب)بزرگتر. عظیم تر. (ناظم الاطباء). بزرگتر قوم. (فرهنگ فارسی معین). از کلان + تر (علامت تفضیل)، بزرگتر به سال : هر که مرا بیند، بحقیقت داند که من دوش نزاده ام از مادر و از شما بسیار کلانترم. (سندبادنامه ص50). || جسیم تر. گنده تر. تنومندتر. (ناظم الاطباء). بزرگ اندام تر. (فرهنگ فارسی معین). || کسی که اختیار شهر و امور رعایای آن شهر متعلق به او می باشد. صاحب اختیار شهر. رئیس شهر. (ناظم الاطباء). در عهد قاجاریه و صفویه به کسی می گفتند که نظم و نسق شهر به دست او بود و کدخدایان محله را تعیین و اداره می کرد. (فرهنگ فارسی معین). داروغه. کدخدا. شحنه. رئیس حسبه. ریش سفید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :سخن امیر و کلانتر خود نشنیدند تا به غرامت آنها ماخوذ شدند. (سندبادنامه ص80). کلانتر اهل مصر قافق بن حرب بود. (حبیب السیر). شغل عالیحضرت کلانتر، تعیین کدخدایان محلات و ریش سفیدان اصناف با مشارالیه به این نحو که سکنهء هر محله و هر صنف و هر قریه هر که را امین و معتمد دانند فیمابین خود تعیین و رضانامچه به اسم او نوشته و مواجبی در وجه او تعیین نموده و به مهر نقیب معتبر نموده به حضور کلانتر آورده تعلیقه و خلعت از مشارالیه جهت او بازیافت می نمایند بعد از آن متوجه رتق و فتق مهمات آنها می گردد... و بعد از آن بموجب بروات مهر وزیر و کلانتر و مستوفی متوجهات دیوانی هر یک از دفتر حواله... (تذکرة الملوک چ2 ص47).
- کلانتر شهر؛ داروغهء شهر. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). توضیح آنکه وظیفهء کلانتر تعیین کدخدایان محلات و ریش سفیدان اصناف بود که با مشورت و موافقت مردم هر محل و افراد هر صنف معین می کرد. رسیدگی به اختلافات کسبه و اصناف و شکایات رعایا و زارعین و رفع ظلم اقویا از ضعیفان و اصلاح حال رعیت نیز از جملهء وظائف وی بوده است. (فرهنگ فارسی معین).
- کلانتر مرز؛ این کلمه را فرهنگستان ایران بجای کمیسر سرحدی انتخاب کرده است. و رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.
|| رئیس یکی از دسته های ایل (بزرگتر از دسته که تحت نظارت کدخدا است) (فرهنگ فارسی معین). || سرپرست اصناف (در عهد صفویه و قاجاریه) (فرهنگ فارسی معین). || افسری که ریاست یکی از نواحی پلیس شهر را بعهده دارد. رئیس کلانتری. کمیسر. (فرهنگ فارسی معین).

کلانتر.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلانتر.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان آغیمون است که در بخش مرکزی شهرستان سراب واقع است و 342 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلانتر.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان مانه است که در بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع است و 351 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلان ترکش.

[کَ تَ کِ] (اِخ) خواجه... از وزراء میرزا شاه محمود بود. صاحب دستور الوزراء آرد: خواجه کلان ترکش و خواجه علی بن امیر خواجه به سعی امیر شیخ ابوسعید که صاحب اختیار امور میرزا شاه محمود بود به مرتبهء وزارت رسیدند و چون به شرارت نفس اتصّاف داشتند... اولا حاصلات موقوفات را از مساجد و مدارس و خوانق و سایر بقاع خیر باز بستند و آن اموال حرام را که حق مساکین و فقرا بود بالتمام متصرف گشته... و ثانیاً مبلغ کلی برسم سرشمار بر محلات دارالسلطنهء هرات حمیت عن الاَفات رقم زدند و تحصیلات نوشته، محصلان غلاظ و شداد در کار شدند و چون ممکن نبود که آن وجوه تدارک پذیر باشد آتش ظلم و بیداد اشتعال یافت و دخان جان سوز از خانه های رعایا برآمد. (دستورالوزراء ص 364)

کلانتری.

[کَ تَ] (اِ مرکب) کمیساریا(1). (واژه های نو فرهنگستان). شعبه ای از شعب شهربانی در نقاط مختلف شهر که مأمور ایجاد و حفظ نظم در حوزه و محلهء خود می باشد. (فرهنگ فارسی معین). کمیسری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (حامص مرکب) عمل و شغل کلانتر. (فرهنگ فارسی معین) :ملا افضل منجم قزوینی که سمت خانه خواهی نواب مهد علیا داشت کمال اعتبار و اقتدار یافته، مهم کلانتری و معاملات دیوانی قزوین به او متعلق گشت. (عالم آرای عباسی ص 226). || مهتری. بزرگی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Commissariat.

کلان دد.

[کَ دَ] (اِ مرکب) مرحوم دهخدا در یادداشتی این کلمه را به «مگاتریوم»(1) از حیوانات پستاندار دوران چهارم معرفة الارضی داده اند. سنگوارهء این حیوان در امریکا کشف شده و حیوانی بود بدون دندان بطول پنج متر و به بلندی دو متر، و مگاتریوم مرکب است. از «مگا»(2)ی یونانی بمعنی بزرگ و «تریون»(3) بمعنی حیوان. و رجوع به لاروس شود.
(1) - Megatherium.
(2) - Megas.
(3) - Therion.

کلاندرق بالا.

[کَ دَ رَ] (اِخ)(1) دهی از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل و محلی کوهستانی و معتدل است و 125 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).
(1) - کلاندرق علیا.

کلان روضه.

[کَ رَ / رُو ضَ / ضِ] (اِخ)کنایه از حضرت رسالت پناه محمدی صلوات الله علیه وآله است. (برهان). از القاب آن حضرت صلی الله علیه و آله است. (ناظم الاطباء).

کلان ریش.

[کَ] (ص مرکب) صاحب ریش کلان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). هلفوف. هلوف. (منتهی الارب). لحیانی. (دهار).

کلان زانو.

[کَ] (ص مرکب) ارکب. (منتهی الارب). آنکه زانوی کلان دارد.

کلانسال.

[کَ] (ص مرکب) سالمند. به زاد برآمده. مقابل خردسال. که سال بر او بسیار باشد. پیر. مسن. بزرگسال. بسیارسال. هرم. طواز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قِلحَم. (صراح اللغة)، پیر. سالدیده. مسن. (ناظم الاطباء). مقابل خردسال و میان سال. (فرهنگ فارسی معین).

کلان سال شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) پیر و سالخورده شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

کلان سال گردیدن.

[کَ گَ دی دَ](مص مرکب) پیر و سالخورده گردیدن. تعوید. اقلحمام. کهامة. عساء. عسی. (منتهی الارب).

کلان سالی.

[کَ] (حامص مرکب) پیری. کِبَر. بسیار سالی. به زاد برآمدگی. هرم. قحارت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پیری. سالدیدگی. افزونی و بسیاری عمر. (ناظم الاطباء).

کلان سپرز.

[کَ سِ پُ] (ص مرکب) که سپرز بزرگ دارد. اطحل. طحل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

کلان سر.

[کَ سَ] (ص مرکب) آنکه سر بزرگ دارد. سرگنده. و رجوع به کلان شود.

کلان سری.

[کَ سَ] (حامص مرکب)بزرگ سر بودن. گنده بودن سر :
با وی است از کلان سری همسر
خر دجالک درازرکاب.سوزنی.

کلان سرین.

[کَ سُ] (ص مرکب) که سرین او بزرگ باشد. سرین گنده. رسته. اعجز. عجزاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به سرین و کلان شود.

کلان سرین شدن.

[کَ سُ شُ دَ] (مص مرکب) بزرگ گردیدن سرین. تبویص. تبازخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به سرین و کلان شود.

کلان سرینی.

[کَ سُ] (حامص مرکب)کلان سرین بودن. بزرگ بودن سرین. رجوع به سرین شود.

کلانسورا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 463 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلان شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب)بزرگ شدن : امیر چنان کلان شد که همه شکار بر پشت پیل کردی. (تاریخ بیهقی).
هر خردی از او شد کلان و او خود
زی عقل نه خرد است و نه کلان است
ناصرخسرو.
بود همچون گوشتی کزوی گرفتی مار، خورد
گشت از اینسان چون کلان شد مارخور لکلک بچه.
سوزنی.
و رجوع به کلان و دیگر ترکیبهای آن شود.

کلان شکم.

[کَ شِ کَ] (ص مرکب)بزرگ شکم. (ناظم الاطباء). بزرگ شکم. شکم گنده. بطین. بطن. مبطان. منفوخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مجوف. طحامر، اعجز. (منتهی الارب). رجوع به شکم و کلان شود.

کلان شکمی.

[کَ شِ کَ] (حامص مرکب) کلان شکم بودن. شکم گنده بودن. بطن. رجوع به کلان شکم شود.

کلان قاضی.

[کَ] (اِخ) خواجه... به گفتهء مؤلف مجالس از قضات هرات و پدر مولانا وصلی شاعر بود که همهء مردم هرات در عقل و رای او را مسلم می دارند. (از مجالس النفائس ص102). و رجوع به همین کتاب ص274 شود.

کلانک.

[] (اِخ) دهی از دهستان وسط است که در بخش طالقان شهرستان تهران واقع است و 204 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلان کار.

[کَ] (ص مرکب) توانای در کار و عمل مانند آسمان. (ناظم الاطباء). || کارآزموده. مجرب. حاذق. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلان کرمانی.

[کَ نِ کِ] (اِخ) خواجه... شاعر بود. نصرآبادی آرد: گویا کرمانی است و طبع وی خالی از لطف نبود و خط شکسته را خوب می نوشت. بیت زیر از اوست:
از نگاه عجز ما شمشیر می افتد ز دست
دیدهء ما را نبستن صرفهء جلاد نیست.
(از تذکره نصرآبادی ص399).

کلانکش.

[کَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان رودقات است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلان گوش.

[کَ] (ص مرکب)بزرگ گوش. (منتهی الارب) (از اشتینگاس). آنکه گوش بزرگ دارد. ارفش. آذن. پیل گوش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلان و گوش شود.

کلان گوشی.

[کَ] (حامص مرکب) بزرگ گوش بودن. اذانی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلان و مادهء قبل شود.

کلان گیر.

[کَ] (نف مرکب) مقابل خردگیر. انواعی از مرغان شکاری که شکار کلان گیرند. باز. بازی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلانگیری.

[کَ] (حامص مرکب) کلان گرفتن. مقابل خردگیری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلان معمایی.

[کَ نِ مُ عَمْ ما] (اِخ) ملا... صاحب مجالس النفائس آرد: از ماوراء النهر است و به هرات آمده مطالعه می کند و معما را خوب می داند و بیت زیر از اوست:
دلا چون ره نمی یابی به بزم عیش و شادیها
جفا تا کی توان کردن وفا هم عالمی دارد.
(ازمجالس النفائس ص150).

کلانوت.

[کَ نَ وَ] (اِخ) قومی از مطربان هستند و این لفظ هندی است. (غیاث) (آنندراج).

کلانه.

[کِ نَ / نِ] (اِ) کلانهء آهنگر. آتشدان آهنگر. کورهء آهنگر. تنور آهنگر. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلانی.

[کَ] (حامص) گندگی و تناوری. (ناظم الاطباء). بزرگی و سطبری. (آنندراج). درشتی. ضخمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عُظم. (منتهی الارب). بزرگ بودن :
یکی کاروان اشتر گشن دادش
هر اشتر بسان کهی از کلانی.منوچهری.
|| بزرگی و بزرگواری. (ناظم الاطباء). || قد و قامت. (ناظم الاطباء). و رجوع به اشتینگاس شود.

کلانیک.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کنار بروژ است که در بخش صومای شهرستان ارومیه واقع است و 151 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلاو.

[کَ] (اِ) وزق و غوک را گویند. (برهان). کلاور، کلاوو، و کلاوه بمعنی وزغ و غوک است. (آنندراج) (از انجمن آرا). اسم فارسی ضفدع است که آن را کلا، کلاود، کلاوه نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه). غوک و وزغ. (ناظم الاطباء). کلااو. کلاوه. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کلااو شود. || دسته. (ناظم الاطباء). || کلافه. (ناظم الاطباء). || چرخ کلافه سازی و چرخه. (ناظم الاطباء).

کلاوبطرة.

[] (اِخ) این ترکیب به همین صورت (بی ضبط) در عیون الانباء آمده است. زنی طبیب بود. وی از اطباء عصر بین بقراط و جالینوس بود، و جالینوس معالجات و ادویهء بسیار بخصوص در بیماریهای زنان از او فراگرفت. (از عیون الانباء ج1 ص35).

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ)(1) نام هفت ملکهء مصر که مشهورترین آنان کلئوپاتر هفتم است. وی در 69 ق.م متولد شد و در سالهای 51 تا 30 ق.م ملکه بود و با زیبائیش سزار و سپس انتوان(2) را شیفتهء خود گردانید. او پس از شکست انتوان در اکتیو(3) به وسیلهء نیش افعی خود را کشت. (ارلاروس). صاحب انجمن آرا و آنندراج در ذیل «کلیاپتره» آرند: از اولاد بطالسهء مصر بوده، اجداد او بعد از اسکندر در مصر پادشاهی نموده اند. پدر او التیس چون بمرد، وی پانزده ساله بود و جولیس قیصر روم عاشق او گردیده بعد از فوت برادر کلیاپتره، بطلمیوس کلیاپتره را پادشاه مصر کرد و به عشقبازی او مدتی در مصر بماند و انتانی از جانب او در ایتالیا حاکم بود. بعد از قتل قیصر انتانی پادشاه روم شد و برای نظم شامات نزدیک به مصر آمد و هوای کلیاپتره در سر گرفته قصد دیدار او داشت زیرا که در آن عهد جمال و کمال کلیاپتره مشهور آفاق بوده و زبان پارسی و عربی و سریانی و ترکی و قرق و لاتین فراگرفته به شانزده زبان تکلم می کرده و در فنون حکمت تألیفات داشته و در جمال از یوسف مصری پیش بوده. چون انتانی او را بدید واله و گرفتار او شده با یکدیگر مهربان شدند. مدت دو سال در اسکندریه بسر بردند و در آن وقت وی بیست و پنج ساله بود و به سبب غلبهء عشق امر پادشاهی انتانی اختلاف یافت و اغطس امپراطور شد و انتانی را مستأصل نمود و در محاربه به هزیمت رفت و خود را به اسکندریه رسانید واز «سیزر» یعنی قیصر اندیشناک بود و او عزیمت مصر کرد و انتانی از کلیاپتره بدگمان شده خود را بکشت و کلیاپتره از حیات خود امید بریده و به حصنی رفته که مقبره ای حصین و مرتفع بوده چندانکه امرا و امنای قیصر به استمالت او آمدند و تصریح کردند که اگر به رغبت به ملاقات قیصر نیایی به عنف و سپاه این حصن را ویران کرده ترا به نزد او خواهیم برد. وی زنی عاقله بود و صدق این مقال معلوم داشت، اظهار بشاشت و شکرگزاری نموده مقرر شد که انتانی را ملوکانه دفن نمایند و وی به نزدیک قیصر باز گردد و دمساز شود. پس مراجعت کرده ماری که برای چنین روز پرورده بود آورده بازوی سیمین خود را بر دم آن مار نهاده به محض گزیدن جان بداد. به حکم قیصر او را در پهلوی انتانی دفن کردند و در آن وقت سی ونه سال از عمر او و بیست و سه سال از مدت پادشاهیش گذشته بود و سلطنت بطالسهء مصر بدو انقراض یافت و ذکر جمالش در دفترها بماند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
آنچه اندر مصر و یونان شهره است
عشق انتانی و کلیاپتره است.
مؤلف انجمن آرا.
آخرین ملکهء مصر از خاندان بطلمیوس های مصر که انتیونی سردار معروف روم گرفتار عشق او شد و روم و کشورگشایی و خویشتن را از یاد برد و بناچار اکتاویوس سردار دیگر روم برای جبران خطای همکار خود رهسپار مصر شد و در سال 30 ق.م. به سلطنت کلئوپاتر خاتمه داد. و سپس به روم بازگشت و امپراطور شد و در 27 ق.م. عنوان اگستوس پیدا کرد. (از فرهنگ ایران باستان ص301) تعریب آن قلوفطر است(4) (از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص ص127). گاه در تاریخ از او به «المرأة» تعبیر کنند و رجوع به اسرائیل اسقف در همین لغت نامه شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Cleopatre.
(2) - Antoin (Marcus Antonius).
(3) - Actium. (4) - در المنجد «قلاوفطرا، او: کلیوپاترا» ضبط شده است.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ) (1) خواهر اسکندر و دختر فیلیپ پادشاه مقدونیه. وی در وقتی که خبر تلفات فراوان لشکر اسکندر را در مملکت اوریت ها و بالاخره فوت او را شنید با مادر اسکندر الیمپیاس(2) متحد شد و بر ضد «آن تی پاتر» نایب السلطنهء مقدونیه قیام کردند و ممالک اروپائی را میان خود تقسیم کردند. کلئوپاتر فرمانروائی اپیر(3) را انتخاب کرد. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1880 و 1899 شود.
(1) - Cleopatre.
(2) - Olympias.
(3) - Epire.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ)(1) نام یکی از زنان فیلیپ پادشاه مقدونیه. و برادرزادهء آتالوس. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 صص1208 - 1211 و 1214 و 1352 شود.
(1) - Cleopatre.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ) زن تیگران پادشاه ارمنی. رجوع به تاریخ ایران باستان ص2149 شود.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ) دختر «ان تیو خوس» پادشاه سلوکی. رجوع به تاریخ ایران باستان ص2155 و 2221 شود.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ) زن دمتریوس دوم پادشاه سلوکی. رجوع به تاریخ ایران باستان ص2229 شود.

کلئوپاتر.

[کْلِ / کِ لِ ءُ] (اِخ) نام زن و خواهر بطلمیوس هشتم. رجوع به تاریخ ایران باستان ص2152 و 2157 شود.

کلا و حاشا.

[کَلْ لا وَ] (ترکیب عطفی، ق مرکب) هرگز. هیچوقت. بهیچوجه. ابداً. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصل دو کلمهء عربی است که هر یک معنی استمرار در نفی را می رساند. و در فارسی بطور ترکیب عطفی و برای تأکید در استمرار نفی بکار می رود. و رجوع به «کلا» و «حاشا» شود.

کلاور.

[کَ وَ] (اِ) بمعنی کلاو است که وزق باشد. (برهان). غوک و وزغ. (از انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کلئومن.

[کْلِ / کِ لِ ءُ مِ] (اِخ)(1) نام سه پادشاه لاسدمون(2) و مشهورترین آنان کلئومن سوم بود که در سالهای 235 تا 222 ق.م. فرمانروائی کرد او برای برقرار ساختن نظام قدیم کوشش فراوانی معمول داشت تا قدرت سلطنتی را مستقر و نفوذ مأموران دولت اسپارت را ریشه کن سازد. او از آشن ها(3) شکست خورد و به مصر فرار کرد و در آنجا خود را کشت. (از لاروس). و رجوع به «کل امن» شود.
(1) - Cleomene.
(2) - Lacedemone.
(3) - Acheens.

کلاونجی.

[] (اِ) اسم هندی شونیز است. (تحفه حکیم مؤمن). کلونجی. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شونیز در همین لغت نامه شود.

کلاوند.

[] (اِخ) تیره ای از طایفهء را کی هفت لنگ. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

کلاوو.

[کَ] (اِ) نوعی از موش صحرائی است. (برهان) (ناظم الاطباء). موش دشتی. موش بیابانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گونه ای موش که اندامهای خلفیش نسبت به اندامهای قدامی دارای رشد جالب توجهی هستند و از این جهت آن را موش دوپا نیز گویند. بعلت قوی بودن و طول اندامهای خلفی، حیوان می تواند جستهایی با مسافت زیاد بزند. این جانور در صحاری و مزارع فراوان است و دارای رنگ خاکستری مایل به خرمایی است. شکمش سفیدرنگ و دمش دراز است و در جست و خیز و حرکت حیوان کمک می کند کلاکموش. یربوع. جربوز. چربوز. کلاهو. موش دوپا. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاکوی و کلاکموش شود.

کلاوه.

[کَ وَ / وِ] (اِ) کلافه و چرخه. (ناظم الاطباء). کلافه است که ریسمان خام بر چرخه پیچیده باشند. (برهان). ریسمانی که بر چنگلوک تنند. (آنندراج). کلاف. کلاوهء ریسمان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
برای ساعد و دست مبارکش گردون
ز خط اسود و ابیض کلاوه ای بتند.
(از فرهنگ جهانگیری).
- کلاوهء ماه؛ ظاهراً هاله و خرمن آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
با نور تو، ماه را کلاوه ش
چه سود که ریسمان ندارد.
سنائی (یادداشت ایضاً).
|| (ص) بمعنی سراسیمه و سرگشته هم آمده است (برهان). مضطرب، سرگشته. سراسیمه. (ناظم الاطباء). || (اِ) غوک و وزق را نیز گویند. (برهان). غوک و قرباغه. (ناظم الاطباء). || در لهجهء کردی، ویرانه. خرابه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلاوهء چرخ.

[کَ وَ / وِ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) منطقة البروج. (ناظم الاطباء). بمعنی کمربند چرخ که عربان منطقه خوانند. (برهان) (آنندراج). || کنایه از گردش چرخ هم هست. (برهان) (آنندراج). گردش چرخ. (ناظم الاطباء).

کلاوه شدن.

[کَ وَ / وِ شُ دَ] (مص مرکب) سرگشته و سراسیمه شدن. (ناظم الاطباء). کلافه شدن. گیج و سرگشته شدن. (حاشیهء برهان چ معین).

کلاوی.

[] (اِ) رجوع به کلاکوی و کلاوو شود.

کلاوی سپس.

[سِ] (اِ)(1) گیاهی است که ریشهء آن انگل جو و گندم میشود و یکی از انواع آن ارگو(2) است. رشته های ریسهء این قارچ ابتدا تخمدان جو را فراگرفته پوشش سفیدرنگی برروی آن میسازد و کم کم داخل تخمدان شده بکلی آن را هضم میکند و در داخل آن رشته های بهم فشرده ای ساخته میشود که جسمی بسیار سخت تشکیل میدهد. (از گیاه شناسی گل گلاب چ سوم ص166).
(1) - Claviceps.
(2) - Ergot.

کلاه.

[کُ] (اِ) چیزی که از پوست و پارچهء زربفت و غیره دوزند و برسرگذارند. (برهان) (آنندراج). سربند و هرچیزی که از پارچه و پوست و نمد و زربفت و تیرمه و جز آن سازند و جهت پوشش برسرگذارند. (ناظم الاطباء). وجه اشتقاق آن بدرستی معلوم نیست. در کردی «کولاو»(1) و پهلوی ظاهراً «کولاف»(2)و اورامانی «کلاو»(3) و گیلکی «کوله»(4) و فریزندی «کلا»(5) و یرنی «کلا»(6) و نطنزی «کله»(7) و سنگسری «کلف»(8) و سمنانی «کوله»(9) ولاسگردی و شهمیرزادی «کله»(10) و طبری «کلا»(11). (از حاشیهء برهان چ معین). پوششی که از پوست، پارچه، مقوا و غیره دوزند و بر سر گذارند(12) (فرهنگ فارسی معین). کلا و کله مخفف آن. (آنندراج). قلنسوه. (دهار). چیزی که با آن سر را پوشاند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
روی هر یک چون دو هفته گرد ماه
جامه شان غفه سمورینشان کلاه.رودکی.
سری را کجا تاج باشد کلاه
نشاید برید ای خردمند شاه.فردوسی.
سواری همی بینم از دور راه
کلاهی به سر بر نهاده سیاه.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1375).
یکی سرو دید از برش گرد ماه
نهاده به سر بر ز عنبر کلاه
کلاهی دگر بود مشکین زره
چو زنجیر گشته گره بر گره.
فردوسی (ایضاً ج5 ص2111).
سرو و مهت نخوانم، خوانم چرا نخوانم
هم ماه با کلاهی هم سرو با قبایی.فرخی.
سرو را سبز قبایی به میان دربندند
بر سر نرگس تر سازند از زر کلاه.
منوچهری.
بر فرق سرنرگس بر، زرد کلاه
بر فرق سر چکاوه یک مشت گیاه.منوچهری.
خوارزمشاه موزه و کلاه پوشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص355). عمامه بسته، خادم پیش برد و امیر ببوسید و کلاه(13) برداشت و بر سر نهاد. (تاریخ بیهقی ص378). افشین را دیدم که از در درآمد با کمر و کلاه(14) من بفسردم و سخن را ببریدم. (تاریخ بیهقی).
دینست سر و این جهان کلاهست
بی سر تو چرا در غم کلاهی.ناصرخسرو.
وان نفع نباشد مگر که دانش
مشغول کلاه(15) و کمر نباشد.ناصرخسرو.
بر نه بسر کلاه خرد وانگه
برکن بشب یکی سوی گردون سر.
ناصرخسرو.
هر کرا سر کم از کلاه بود
بر سر او کله گناه بود.سنائی.
کادمی را ز جاه بهتر چاه
سر کل را پناه دان ز کلاه.سنائی.
کلاه دولت بادا همیشه بر سر تو
که تاج شاه جهان را سزد کلاه ترا.
سید حسن غزنوی.
رخ به زلف سیاه می پوشد
طره زیر کلاه می پوشد.خاقانی.
ز بادی کو کلاه از سر کند دور
گیاه آسوده باشد سرو رنجور.نظامی.
جهان کلاه ز شادی برافکند گرتو
به هفت قلعهء افلاک سر فرود آری.ظهیر.
هزار مقنعه باشد به از کلاه از آنک
کلاه و مقنعه نز بهر ذلت وخواریست
که از کلاه بسی مرد ناحفاظ بهست
کمینه مقنعه ای کاندرو وفاداریست.ظهیر.
آنکه زلف و جعد رعنا باشدش
چون کلاهش رفت خوشتر آیدش
مال و زر سر را بود همچون کلاه
کل بود آن کز کله سازد تباه.مولوی.
شام را بر فرق بنهاده کلاهی از سمور
صبح را دربر فکنده پوستینی از فنک.
نظام قاری.
شنیده ای که کلاهی چو بر هوا فکنی
هزار چرخ زند تا رسد دوباره به سر.قاآنی.
- آهن کلاه؛ که کلاه آهنی برسردارد. کنایه از شجاع و زورمند :
بجز پیل زوران آهن کلاه
چهل پیل جنگی پس و پشت شاه.نظامی.
- بلند کلاه گشتن؛ سرافراز شدن. مفتخر گشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
بدو داده بد دختری ارجمند
کلاهش به قیدافه گشته بلند.
فردوسی (از فرهنگ فارسی ایضاً).
- بی کلاه؛ در بیت زیر ظاهراً بمعنی محروم و بی بهره و بی برگ و نوا آمده است :
سودای عشق در سر مجنون بی کلاه
با تکمهء کلاه فریدون برابر است.
صائب (از آنندراج).
- بی کلاه ماندن سر کسی؛ مغبون و بی بهره شدن او.
- چیزی را زیر کلاه داشتن؛ آن را مخفی کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
دین به زیر کلاه داری تو
زان هوای گناه داری تو.
سنایی (از فرهنگ فارسی ایضاً).
- در کلاه گوشهء کسی ننگریستن؛ نسبت به کسی به دیدهء تحقیر نگریستن و او را لایق آن ندانستن که نظری به جانب وی بیفکنند و حتی به کلاه گوشهء او هم نظر نداشتن. (فرهنگ فارسی معین). بی اعتنائی کردن کسی را :
چو کم آمد به راه توشهء تو
ننگرد در کلاه گوشهء تو.
(کلیله و دمنه چ مینوی ص174).
- رقصیدن کلاه کسی در هوا؛ بسیار شادی نمودن. کلاه خود را به آسمان انداختن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به «کلاهش در هوا می رقصد» شود.
- زره کلاه؛ خود و مغفر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلاه خود شود.
- زرین کلاه؛ دارندهء کلاه زرین. که کلاهش از زر باشد و رجوع به زرین کلاه شود.
- سر کسی بی کلاه ماندن؛ محروم شدن. بی بهره ماندن.
- سر کسی کلاه گذاشتن؛ او را گول کردن. از او به فریب فائده بردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- طَرْفِ کلاه؛ جانب یا سایه کلاه. کنایه از توجه و التفات :
چو تخت آرای شد طرف کلاهش
ز شادی تاج سر می خواند شاهش.نظامی.
- طرف کله شکستن؛ کلاه گوشه شکستن :
کار عالم گردد از بخت همایونش درست
چون به بخت خسروی طرف کله خواهد شکست.
قزلباشخان امید (از آنندراج).
و رجوع به کلاه شکستن و کلاه گوشه شکستن شود.
- قاضی بودن کلاه؛ از روی وجدان و انصاف قضاوت کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاه قاضی بودن شود.
- کج کردن کلاه؛ کلاه شکستن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاه کج کردن شود.
- کج نهادن کلاه؛ کلاه شکستن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاه کج نهادن شود.
- کلاه احمد بر سرمحمود گذاشتن و نهادن؛به مال دیگران مدارا کردن از جهت ناداری. مرادف دولاب گردانی. (آنندراج). از معاملهء اموال دیگران زندگی گذراندن به جهت فقر. (فرهنگ فارسی معین). با وام گرفتن از کسی وام دیگری را پرداختن و اینکار را مداومت دادن :
دی به فلاکت، بدست توبه فتادم
بر سر شنبه کلاه جمعه نهادم.
واله هروی (از آنندراج)
- کلاه اروپایی؛ کلاه فرنگی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین ترکیب شود.
- کلاه از بهر کسی دوختن؛ به فکر مساعدت وی بودن. خیر او را اندیشیدن. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه از سر افکندن؛ در بیت زیر ظاهراً بمعنی «کلاه از سر برگرفتن» آمده است :
از میان گستی گسستی وز سر افکندی کلاه
از مغی گشتی بری اسلام کردی اختیار.
سوزنی.
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاه از سر برگرفتن؛ کنایه از تسلیم شدن و زینهار خواستن :
چو ترکان شنیدند گفتار شاه
ز سر برگرفتند یکسر کلاه...
بخوردند سوگندهای گران
که تا زنده ایم از کران تا کران
همه شاه را چاکر و بنده ایم
همه دل به مهر وی آکنده ایم.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1109).
و رجوع به ترکیب «کلاه پیش کسی نهادن» و «کلاه فرونهادن» شود.
- کلاه از سر کسی افتادن؛ بیخود شدن از شدت سرگرمی :
در تماشای تو افتاد کلاه از سر چرخ
خبر از خویش نداری چه قدر رعنایی.
صائب (بهار عجم).
- کلاه از سر کسی برداشتن؛ چون کسی مژده آرد پیش از آنکه به گوش مخاطب کشد کلاهش از سر بردارد و تا مژدگانی نگیرد خبر خوش را نگوید. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
چنان به فال مبارک شده ست دیدن گرگ
که سگ به مژده کلاه از سر شبان برداشت.
آقارهی (از آنندراج).
و رجوع به بهار عجم ذیل ترکیب «کلاه از سرخود برداشتن...» شود.
- || تفحص و پرسش احوال کسی کردن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
نمی بینی ز سوز عشق جز دود پریشانی
به رنگ شمع برداری اگر از سر کلاه من.
طاهر وحید (از آنندراج).
- || چون شخصی از کسی آزرده باشد و دستش باو نرسد گویند چه می گویی کلاهش را بردار. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
ای مور به این اندام سرخیل سلیمانی
دیگر چه ازو خواهی بردار کلاهش را.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- || کلاه کسی را برداشتن. (فرهنگ فارسی معین). او را فریب دادن. مال کسی را تصرف کردن. و رجوع به ترکیب کلاه کسی را برداشتن شود.
- کلاه از سر کسی ربودن؛ کلاه از سر کسی برداشتن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
ورنه اقلیم فلک شکرانهء این مژده را
مسرعان عالم علوی به رسم مژده خواه
می گشایند از بر افلاک فیروزی قبا
می ربایند از سر خورشید یاقوتی کلاه.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
- کلاه افکندن کلاه بر کشیدن؛ مراد از تعظیم کردن است زیرا در بعضی ملکها برای تعظیم دیگری کلاه خود را از سر برگیرند چنانکه در اهل فرنگ معمول است. (غیاث).
- کلاه انداختن و کلاه برانداختن؛ کنایه از شاد شدن و خوشحالی نمودن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). شوق کردن و شاد شدن. (فرهنگ رشیدی). کنایه از بسیار شاد شدن. (فرهنگ فارسی معین). اکنون گویند، کلاهش را بهوا (به آسمان) انداخت. (حاشیهء برهان چ معین). کنایه از کمال ذوق کردن و شاد شدن. (آنندراج) :
دل به سودات سر دراندازد
سر ز عشقت کله براندازد.
خاقانی (از آنندراج).
دیدن او را کله انداخت ماه(16)
بلکه افتادش گه دیدن کلاه.میرخسرو (ایضاً).
- || شادکامی نمودن با اتلاف مال و تبذیر. (ناظم الاطباء).
- || افکندن کلاه از سر. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه انداز؛ بمعنی با اشتیاق تمام طلب کننده. (از برهان) (از آنندراج).
- کلاه بارانی؛ کلاهی که در باران برسر پوشند و اکثر از سقرلات بود. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
به چشم از تو جدا گفته ام که اشک مریز
به سر ز ابر نهادم کلاه بارانی.
درویش واله هروی (از آنندراج).
همان که ابر عتابش چو فتنه باز شود
جهان ز حفظ تو جوید کلاه بارانی.
عرفی(ایضاً).
سپر گرفتن با ضربت تو دشمن را
بود حکایت سنگ و کلاه بارانی.
حیاتی گیلانی(ایضاً).
- کلاه بافتن؛ تهیه کردن کلاه. دوختن کلاه. (فرهنگ فارسی معین) :
به یک حدیث سبک مغز میشود بی پوست
که چون حباب کلاهش به آب می بافند.
میرزا بیدل (از آنندراج).
- کلاه بر آسمان انداختن؛ کلاه بر آسمان افگندن. کنایه از کمال ذوق کردن و شاد شدن. (آنندراج) :
بوستان بر دوستان افشاند از این بهجت نثار
آسمان بر آسمان انداخت زین شادی کلاه.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
به موی و روی تو کردیم ماه را نسبت
کلاه خویش زشادی بر آسمان انداخت.
سنجرکاشی (ایضاً).
و رجوع به ترکیب کلاه به هوا انداختن شود.
- کلاه برانداختن؛ ابراز شادمانی کردن. به ذوق و وجد آمدن. از امری بسیار خوشحال شدن :
حباب وار براندازم از نشاط کلاه
اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد.حافظ.
و رجوع به کلاه بر هوا افکندن، کلاه بر فلک انداختن و کلاه به هوا انداختن شود.
- کلاه برافراختن؛ در بیت زیر ظاهراً به معنی سرفرازی کردن و برتری نشان دادن و نخوت و غرور نمودن آمده است :
چو روشن بود روی خورشید و ماه
ستاره چرا برفرازد کلاه.فرخی.
- کلاه برای کسی دوختن؛ کلاه از بهر کسی دوختن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کلاه از بهر کسی دوختن شود.
- کلاه بر زمین زدن.؛ افکندن کلاه بر زمین. (فرهنگ فارسی معین) :
هم باد برآب آستین زد
هم آب کلاه بر زمین زد.
فیاضی (از آنندراج).
- || کنایه است از اعتراض کردن و آشفته شدن و عدم رضایت نشان دادن کاری که به خلاف خواسته و میل باشد.
- کلاه بر سر زدن؛ کلاه بر سر نهادن. (فرهنگ فارسی معین) :
زده بر سر از جعد پرچم کلاه
چو بر قلهء کوه ابر سیاه.نظامی (از آنندراج).
- کلاه بر سر کسی گذاشتن و کلاه بر سر کسی -نهادن؛ سری را به کلاه پوشاندن. (فرهنگ فارسی معین).
- || بزرگ کردن وی را. کاری بدو دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- || رسواکردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || گول زدن. فریفتن با ربودن پول و مال وی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کلاه برسر کسی نهادن شود.
- کلاه بر سر کسی نهادن؛ کنایه از تخته کلاه کردن. (آنندراج). او را خفیف و خوار کردن :
قطرهء باران ازو بر روی آبی کی چکد
کو کلاهی بر سرش ننهاد خالی از حباب.
انوری (از آنندراج).
- || گول زدن. فریفتن.
- || و نیز معتبر شمردن و عظیم وانمودن او را. (آنندراج).
- کلاه بر سر نهادن؛ کنایه از چیزی را اعتبار کردن و بزرگ و خوب وانمودن و عظم دادن باشد. (برهان). عظم دادن و بزرگ وانمودن و توقیر نمودن و اعتبار دادن. (ناظم الاطباء) :
کمر به خدمت و انصاف و عدل و عفو ببند
چو دست منت حق بر سرت نهاده کلاه(17).
سعدی.
- کلاه بر فلک انداختن؛ کنایه از کمال ذوق کردن و شاد شدن. (آنندراج). کلاه بر هوا افکندن. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه بر هوا افکندن و کلاه بر فلک انداختن؛کنایه از کمال ذوق کردن و شاد شدن. (آنندراج) :
بر هوا می افکند نسرین کلاه از ابتهاج
لب نمی آید فراهم غنچه را از ابتسام.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب کلاه به هوا انداختن شود.
- کلاه بستن؛ این ترکیب در بهار عجم و آنندراج بدون معنی رها شده و ظاهراً بمعنی پیچیدن پارچه ای بدور سر است تا شکل کلاه در آید چنانکه در هند متداول بوده و هست :
تا دید سر برهنگی طفل اشک ما
دریا بدست موج کلاه حباب بست.
ملاطاهر غنی (از آنندراج).
- کلاه بسر؛ کنایه از پسر یا مرد. کلاه بسر نداشتن، هیچکس از مردان نداشتن: فلان خانه کلاه بسر ندارد یعنی مردی یا پسری در آن خانه نیست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه به سر کسی گذاشتن؛ گول کردن. فریفتن. (از امثال حکم دهخدا).
- کلاه بوقی؛ کلاهی که بشکل بوق و نوک تیز است. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه به هوا انداختن؛ بسیار از امری راضی بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب کلاه بر آسمان انداختن شود.
- کلاه پاپاخی.؛ رجوع به کلاه پاخپاخی شود.
- کلاه پاخپاخی؛ کلاه پاپاخی. نوعی کلاه پوست. (از فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
- کلاهِ پوستی؛ کلاه که از پوست کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلاهی که از پوست بره ساخته باشند. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاهپوستی؛ آنکه کلاه پوستی بر سر گذارد. (فرهنگ فارسی معین). دارندهء کلاه پوستی بر سر.
- کلاه پوشیدن؛ بر سرنهادن آن را. تقلس. (منتهی الارب).
- کلاه پهلوی؛ کلاه لبه دار که در زمان رضا شاه پهلوی مدتی در ایران معمول بود تا در سال 1314 ه . ش. کلاه اروپائی (شاپو) بجای آن رایج گردید. (فرهنگ فارسی معین). نظیر این کلاه که آن را به فرانسوی کپی(18) گویند در آرتش فرانسه هم اکنون نیز متداول است. و رجوع به کلاه کاسکت و کلاه کپی شود.
- کلاه پیش کسی نهادن؛ کنایه از اظهار عجز و فروتنی کردن و سجده نمودن و سر بر زمین گذاشتن و این طور در فرنگستان شایع است که هنگام تعظیم دادن کلاه خود را از سر فرود می آورند. (آنندراج). و رجوع به ترکیب کلاه از سر برگرفتن و کلاه نهادن شود.
- کلاه تتری؛ کلاه تاتاری. کلاه منسوب به تتر و تاتار :
حاجت به کلاه برکی(19) داشتنت نیست
درویش صفت باش و کلاه تتری دار.
سعدی (گلستان، کلیات چ فروغی ص63).
- کلاه تخته؛ کلاه زنگله. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کلاه زنگوله و تخته کلاه شود.
- کلاه توپی؛ نوعی کلاه :
بنگر که کلاه توپی اطلس آل
او هم به طپانچه سرخ می دارد روی.
نظام قاری (دیوان البسه ص128).
- کلاه چرخ (بطریق اضافه)؛ بمعنی آسمان باشد یعنی کلاهی که آنِ چرخ است. (برهان). آسمان. (ناظم الاطباء).
- || آفتاب را نیز گویند. (برهان). کنایه از آفتاب عالمتاب باشد. (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء).
- || کنایه از گردش چرخ است. (انجمن آرا).
- کلاه چهارپر؛ نوعی کلاه غلامان دربار غزنوی : هزار غلام با عمود سیمین و دو هزار با کلاههای چهارپر بودند. (تاریخ بیهقی ادیب ص290). درون صفه، بر دست راست و چپ تخت، ده غلام بود کلاههای چهارپر بر سر نهاده و کمرهای گران همه مرصع... (تاریخ بیهقی ایضاً ص551).
- کلاه خود را به آسمان انداختن؛ بسیار خوشحال شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- || افتخار کردن به کاری. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه خود را قاضی کردن؛ از روی وجدان قضاوت کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کلاه را قاضی کردن شود.
- کلاه در پای؛ بسیار فروتن. متواضع. (فرهنگ فارسی معین) :
سرپایین، کلاه در پای
در مشهد مرتضی جبین سای.
(تحفة العراقین، از فرهنگ فارسی ایضاً).
- کلاه در هم رفتن؛ پنداشتی و خلافی در میان آمدن. (امثال و حکم دهخدا).
- کلاه دو شاخ؛ کلاهی دوشاخه و آن بمنزلهء اجازهء مخصوص بوده است که مانند امتیاز به کسی که دارای رتبهء مهم والی گری یا دهقانی یا سپاهی گری بوده می دادند. (از سبک شناسی بهار ج2 ص82) نوعی کلاه مخصوص حاجبان و درباریان غزنوی : پیش آمد [ بونصر ] با قبای سیاه و کلاه دو شاخ. (تاریخ بیهقی ادیب ص286). غلامی سیصد از خاصگان در رسته های صفه نزدیک به امیر ایستادند با جامه های فاخرتر و کلاههای دو شاخ. (تاریخ بیهقی ادیب ص290). دیلمان و همهء بزرگان درگاه ولایت داران و حجاب با کلاههای دو شاخ و کمرهای زر. (تاریخ بیهقی، ایضاً). شنودم که به خلوتها خلعتها را استخفاف کردند و کلاههای دو شاخ را به پای انداختند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص502).
- کلاه را به آسمان انداختن؛ از امری نهایت راضی و خرسند بودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- کلاه را قاضی کردن؛ کلاه قاضی بودن. مبالغه است در نهایت انصاف یعنی اگر منصف حق حاضر نباشد کلاه را منصف کرده حسن و قبح امر باید دریافت. (آنندراج). انصاف از خویش دادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
در مستقبل تلافی ماضی کن
خود را نه خدای خویش را راضی کن
عمامه بسر به است یا تخته کلاه
قاضی تو کلاه خویش را قاضی کن.
میرمحمدرضا (آنندراج).
و رجوع به ترکیب «کلاه قاضی بودن» شود.
- کلاه زر؛ زرین کلاه، از القاب زنهای ایران است. (ناظم الاطباء).
- کلاه زرین؛ زرین کلاه. شعاع آفتاب. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به زرین کلاه شود.
- کلاه زفت؛ عرقچین گونه که از درون سوی بدان زفت گسترده و بر سرهای کل پوشیدندی تا گاه برکندن ریشه و پیازهای موی با آن کنده شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه زمین؛ کنایه از آسمان است. (برهان) (انجمن آرا). کلاه چرخ. (آنندراج). آسمان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی).
- || کنایه از آفتاب. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از ماه. (از برهان). ماه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج).
- || رستنیی را نیز می گویند که از زمینهای نمناک ودیوارهای حمام بر می آید و آن را سماروغ خوانند. (برهان) (از انجمن آرا). نوعی از سماروغ که در جاهای نمناک روید. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). سماروغ. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه زنگله؛ تخته کلاه را گویند و آن کلاهی است که از آن زنگله و دم روباه بسیاری آویخته باشند و محتسبان بر سر مردم کم فروش نهند و در بازار بگردانند. (برهان) (ناظم الاطباء). کلاه چوبینی که زنگله ها بدان بندند و بر سر گنهکاران گذارند تا رسوا شوند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). تخته کلاه. (فرنگ رشیدی) (از انجمن آرا) :
کلاه زنگلهء مهر بر سر صبح است
به عهد خواجه مگر آب کرده است به شیر.
فهمی (از فرهنگ رشیدی).
مباد محتسب طبع بهر رسوائی
کلاه زنگلهء هجو بر نهد به سرت.
حکیم شفائی (از آنندراج).
و رجوع به کلاه تخته و تخته کلاه شود.
- کلاه زیر گلو بستن؛ این ترکیب در بهار عجم و آنندراج معنی نشده و ظاهراً استوار کردن کلاه است با بندی در زیر چانه :
چون ترک سر کنند، کسانی که بسته اند
زیر گلوی خویش چو شاهین کلاه را.
محمد قلی سلیم (از بهار عجم و آنندراج).
- کلاه سر کسی گذاشتن؛ کلاه کسی را برداشتن. فریب دادن کسی را. (از فرهنگ رازی). کسی را گول زدن و از او چیزی گرفتن یا او را به اغوا و حیله گری به کاری واداشتن. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). او را گول زدن، فریفتن (با ربودن پول و مال وی). (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه سلیمان؛ کلاه سلیمانی. (آنندراج). در داستانها آمده کلاه سلیمان را هر کس بر سر می گذاشت از نظرها غائب می شد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاه سلیمانی؛ در قصهء امیر حمزه مسطور است که عمرو عیار را کلاهی بوده چون آن را بر سر می گذاشت از نظرها غائب می شد. (آنندراج) :
از ضعف تن نهان شوم از دیده چون حباب
عریان شدن کلاه سلیمانی من است.
طاهر وحید (از آنندراج).
مرا کرد پنهان به هر انجمن
کلاه سلیمانی ضعف من.(ایضاً).
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کلاه سموری؛ کلاهی که از پوست سمور سازند. (فرهنگ فارسی معین) : از جمله شبی در خواب دید که شمشیری در میان و کلاه سموری در سر دارد. (عالم آرا، از فرهنگ فارسی معین).
- کلاه سیاه؛ ظاهراً نوعی از کلاه درباریان عهد غزنوی است : چند حاجب با کلاه سیاه و کمر بند در پیش و غلامی سه در قفا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص133).
- کلاهشان در هم رفتن؛ اختلاف افتادن میان آنان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه شب؛ کلاهی که در شب بر سر گذارند. (فرهنگ فارسی معین). شب کلاه. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاه شب پوش؛ کلاهی که شبها برسر نهند. (آنندراج). کلاه شب. کلاهی که در شب برسر گذارند. (فرهنگ فارسی معین) :
سرم ز می چو شود گرم پادشاه خودم
چو شمع افسر من شد کلاه شب پوشم.
محمد قلی سلیم (از آنندراج).
- کلاهش پشم نداشتن؛ مهابتی نداشتن. نیازمند بودن. (امثال و حکم دهخدا). کاری از دستش ساخته نبودن. (فرهنگ فارسی معین) :
در کلاه تو هیچ پشمی نیست
ای کلاه تو چون سر پدرت.
کمال اسماعیل (از امثال و حکم دهخدا).
و رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
- کلاهش در هوا می رقصد؛ کنایه از کمال خوشی رسیدن بود. (آنندراج) :
خور از شادی که شد فراش راهش
هنوز اندر هوا رقصد کلاهش.
زلالی (از آنندراج).
- کلاه شرعی؛ حیله در احکام، چنانکه ربا را بنام مال الاجاره حلال شمردن. حیلهء شرعی برای ابطال حقی یا احقاق باطلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه شرعی ساختن یا سرش گذاشتن؛نامشروعی را به حیل صورت شرعی دادن. (امثال و حکم دهخدا).
- کلاه شرعی سر چیزی گذاشتن؛ امری حرام را با حیله تحت موضوعی در آوردن که شرعاً جایز باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه شیطانی؛ کلاه نوک باریک کاغذی یا غیر کاغذی مسخرگان و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- کلاه عقل از سر کسی افگندن؛ از خود بیخود کردن او را :
فگنده از سر گردن کشان عالم خاک
کلاه عقل، تماشای طاق ابرویش.
صائب (از بهار عجم).
- کلاه فرنگی؛ کلاه اروپائی. کلاه تمام لبه. شاپو. (فرهنگ فارسی معین). کلاهی است که گرداگرد آن لبه دارد و در غالب کشورهای جهان متداول است و تقریباً مخصوص مردان است.
- کلاه فرونهادن؛ در بیت زیر ظاهراً بمعنی سر تسلیم فرود آوردن. خود را کنارکشیدن. به پای افتادن آمده است :
کلاه گوشهء خورشید چون پدید آید
ستارگان به حقیقت فرو نهند کلاه.ازرقی.
و رجوع به ترکیب «کلاه از سر برگرفتن» شود.
- کلاه قاضی؛ کلاهی مخصوص قضاوت بوده و آن را عرب بواسطهء شباهتی که به خم داشته دنیه نامیده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || نوعی از سماروغ که در جاهای نمناک و دیواره های حمام روید. (ناظم الاطباء). قسمی قارچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه قاضی بودن؛ مبالغه است در نهایت انصاف. (آنندراج) :
طلاق دادن دنیا اگر ترا هوس است
کلاه قاضی و دل در برت گواه بس است.
طاهر وحید (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب «کلاه را قاضی کردن» و «قاضی بودن کلاه» شود.
- کلاه کاسکت(20)؛ به انواع کلاههای لبه دار اطلاق شود. کلاه نظامیان و کلاه کپی متداول در فارسی هم از آنجمله است.
- کلاه کاغذی.؛ رجوع به کلاه شیطانی شود.
- کلاه کِپی؛ این کلمه که مأخوذ از فرانسوی است(21) در فارسی به نوعی از کلاههای کاسکت اطلاق شود و کلاهی است لبه دار. و رجوع به کلاه کاسکت شود.
- کلاه کج کردن و کلاه کج نهادن؛ مثل کلاه شکستن و کلاه گوشه شکستن کنایه از نخوت و غرور بهم رسانیدن بود. (از آنندراج).
- کلاه کج نهادن و کلاه کج کردن.؛ (آنندراج). رجوع به کلاه کج کردن و کلاه شکستن و کلاهداری شود.
- کلاه کسی برداشتن؛ مرادف کلاه از سر کسی برداشتن. (آنندراج). و رجوع به همین ترکیب شود.
- کلاه کسی پس معرکه بودن؛ عقب بودن از دیگران. پیشرفت نداشتن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاه کسی پس معرکه گذاشتن؛ مغلوب کردن. بی بهره کردن او را. (امثال و حکم دهخدا).
- کلاه کسی را برداشتن؛ مالش را با قصد عدم اداء به قرض گرفتن. (امثال و حکم دهخدا). او را فریفتن. پول یا مال کسی را خوردن. (فرهنگ فارسی معین). کسی را مغبون کردن به حیله مال کسی را از چنگش بدرآوردن. و رجوع به ترکیب «کلاه بر سر کسی نهادن» شود.
- کلاه کلاه کردن؛ از کسی گرفتن بدیگری دادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلاه کسی را برداشتن و به دیگری دادن و از او به دیگری. از یکی قرض کردن و به طلب دیگری دادن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب «کلاه احمد بر سر محمود گذاشتن» شود.
- کلاه گاهگاهی یا کلاه گهگهی؛ نوعی از کلاه که فقرا بر سردارند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
می تواند گاهگاه از لذت دنیا گذشت
هر که همت را کلاه گاهگاهی می کند.
ملاسالک قزوینی (از آنندراج).
و رجوع به کلاه گهگهی شود.
- کلاه گرو بودن؛ بی اعتبار و رسوا و ناپاک بودن :
کزین کم زنی بود و ناپاک رو
کلاهش به بازار و برزن گرو.نظامی.
- کلاه گشاد؛ حیله و حقه و مکر و فریب. مغبون شدن و فریب خوردن سخت و شدید: فلانکس کلاه گشادی سر ما گذاشت. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
- کلاه گشاد بودن سر کسی را؛ از عهدهء امری برنیامدن، این کلاه برای سر من گشاد است، یعنی من قادر به انجام دادن این مهم نیستم. یا متناسب حال من نیست.
- || دریافتن فریب کسی را: این کلاه که دوختی برای سر من گشاد است، یعنی فریب ترا نمی خورم و خود را در دام حیلهء تو نمی اندازم.
- کلاه گوش و کلاه گوشی؛ قسمی پوشش سرزنان و کودکان را که گوشها را نیز پوشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه گوشه؛ گوشهء کلاه. (فرهنگ فارسی معین) :
کلاه گوشهء خورشید چون پدید آید
ستارگان به حقیقت فرو نهند کلاه.ازرقی.
همچون کلاه گوشهء نوشیروان مغ
بر زد هلال سر زسر کوه بیدواز.
روحی ولوالجی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رفتی چو کلاه گوشهء غم دیدی
ای صبر کنون کفش کرا می باید.
مجیر بیلقانی.
کلاه گوشهء میمون اوست کشتی نوح
هرآنگهش که بود حادثات طوفانی.
مجیر بیلقانی.
نه لایق است بمن مدح او که در خور هست
کلاه گوشهء نرگس به چشم نابیناش.
مجیر بیلقانی.
کلاه گوشهء دهقان به آفتاب رسید
که سایه برسرش افکند چون تو سلطانی.
(گلستان).
ایا رسیده به جایی کلاه گوشهء قدرت
که دست نیست بر آن پایه آسمان برین را.
سعدی.
و رجوع به ترکیب «در کلاه گوشهء کسی ننگریستن» و «طرف کلاه» شود.
- کلاه گوشه شکستن؛ فخر کردن. (غیاث) (ناظم الاطباء). مثل کلاه شکستن. (آنندراج) :
به باد ده سر و دستار عالمی یعنی
کلاه گوشهء آئین سروری بشکن.حافظ.
چو غنچه هر که به لخت جگر قناعت کرد
کلاه گوشه تواند به روزگار شکست.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کلاه شکستن شود.
- کلاه گهگهی؛ کلاه گاهگاهی. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
از غمت دستی که بر سر گاهگاهی می زند
بر سر شوریدهء مجنون کلاه گهگهی.
حاجی سابق (از آنندراج).
و رجوع به کلاه گاهگاهی شود.
- کلاه لگنی؛ کلاه فرنگی. شاپو. (فرهنگ فارسی معین). کلمه ای است تحقیرآمیز نسبت به کلاه اروپائی.
- کلاهمان توی هم می رود؛ میانهء ما به هم می خورد. (فرهنگ فارسی معین).
- کلاه ماهوتی؛ کلاه که از ماهوت کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه مُغ کلاه مخصوص مغان:تُو کَله دوزی که شاهان جهان بر سر نهند
خود کلاه مغ نداند دوختن استاد تو.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلاه مُلک؛ کنایه از پادشاه است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). پادشاه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاه ور شود.
- کلاه نظامی؛ کلاهی که نظامیان بر سر گذارند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاه کاسکت شود.
- کلاه نمد؛ کلاهی که از نمد سازند و قلندران پوشند. (آنندراج).
به خاک کوی تو ای قبلهء سرافرازان
به سر کلاه نمد دیده ایم افسر را.
شوکت بخاری (از آنندراج).
و رجوع به کلاه نمدی شود.
- کلاه نمدی؛ کلاه که از نمد کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلاهی که از نمد ساخته باشند. (فرهنگ فارسی معین): در این منزل حسین بیک را در کسوت شبانان نمدپوش و کلاه نمدی بر سر... آوردند. (عالم آرای عباسی، از فرهنگ فارسی ایضاً).
- || آنکه کلاه نمد پوشد. آنکه کلاه نمد برسر دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کنایه از مردم طبقهء پایین. مردم عامی. کشاورزان. روستانشینان. کارگران. کسبه :
از چه کنارید ای کلاه نمدی ها
دست درآرید ای کلاه نمدی ها.عشقی.
- کلاه نمدی بال تذرو؛ کلاه نمدی است که گوشهء آن را به صورت بال تذرو سازند. (آنندراج) :
کاکلش سنبل و عارض گل و بالایش سرو
بر سرش طرفه کلاه نمدی بال تذرو.
میرنجات (از آنندراج).
- کلاه نوروزی؛ نوعی کلاه: اتفاقاً آن درویش کلاه نوروزی می دوخت و آن کلاهی بود که امرا و حکام می پوشیدند. (انیس الطالبین بخاری ص95). و رجوع به نوروزی شود.
- کلاه نهادن.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- کلاه نهادن کسی را؛ مثل کلاه بر سر کسی نهادن. (آنندراج). کلاه یا تاج بر سر کسی گذاشتن. (فرهنگ فارسی معین).
- || مفتخر کردن. (ایهام بدو معنی) (فرهنگ فارسی معین) :
شاه دیدش چو پیر کارآگاه
به ولیعهدیش نهاده کلاه.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب کلاه بر سر کسی نهادن شود.
- کلاه یله نهادن؛ مرادف کلاه کج نهادن. (آنندراج). کلاه شکستن. (فرهنگ فارسی معین) :
بر سر یله نهاده کلاه و نشسته تند
این حوصله کراست کز آن سو نگه کند.
خسروانی (از آنندراج).
- گوشهء کلاه؛ طرف آن، کنایه از نشانه و علامت و آثار چیزی.
- مشکین کلاه؛ مشکین کله، کلاه سیاه است. (برهان).
- || معشوق کلاه سیاه را نیز گویند. (برهان).
- || کنایه از گیسوی خوبان هم هست. برهان).
- || کاکل و زلف را نیز گفته اند. (برهان). و رجوع به مشکین و ترکیبهای آن شود.
- امثال: چه سر به کلاه؛ چه کلاه به سر . (امثال و حکم ایضاً).
سر باشد کلاه بسیار است. (امثال و حکم ایضاً).
کلاهت را بالا بگذار ؛ کنایه از اینکه مسامحهء شما در امر مواظبت فلان یا زیردست موجب این رسوائی شد. در قدیم بجای این تعبیر می گفته اند: «سربفراز». (از امثال و حکم دهخدا).
کلاه را برای سرما و گرما بر سر نمی گذارند؛ مراد آن است که مرد باید غیور باشد. (از امثال و حکم ایضاً).
کلاه را که به هوا انداختی تا به سر برگردد هزار چرخ خورد ؛ کنایه از دگرگونیهای زمانه است و ناپایداری آن به یک منوال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کلاه کل را آب برد گفت به سرم فراخ بود. (امثال و حکم دهخدا).
|| دستار و سربند و عصابه و هرچه دور سر پیچند. (ناظم الاطباء). || خود. مغفر. (از فهرست و لف). پوششی فلزی خاص سپاهیان و سربازان و جنگ آوران که گاه کلمهء آهن هم بدان می افزایند. کلاه از آهن :
کلاهی به سر برنهادش پدر
ز بیم دلیران پرخاشخر.فردوسی.
چو لشکر به نزدیک شاه آمدند
دمان با درفش و کلاه آمدند.فردوسی.
بدو گفت سهراب کاین خود مگوی
که دارد سپهبد سوی جنگ روی
ز هر سو ز بهر جهاندار شاه
بیایند نزدش مهان با کلاه.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص427).
شنید آنهمه لشکر آواز شاه
به سر بر نهادند ز آهن کلاه.فردوسی.
بیامد بدان دشت آوردگاه
نهاده به آهن به سر بر کلاه.فردوسی.
و رجوع به کلاه خود شود.
|| تاج پادشاهان. (برهان). تاج و دیهیم و افسر. (ناظم الاطباء) (غیاث). و بمعنی تاج پادشاهان مجاز است و به کیومرث و کیخسرو و فریدون مخصوص. (آنندراج): اعتصب بالتاج؛ کلاه بر سر نهاد. (منتهی الارب). تیار. پوششی سر پادشان را. دیهیم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چنین گفت کائین تخت و کلاه
کیومرث آورد کو بود شاه.فردوسی.
نه گودرز ماند نه خسرو نه طوس
نه تخت و کلاه و نه پیل و نه کوس.
فردوسی.
که نیکی دهش نیکخواه تو باد
خرد تخت و دولت کلاه تو باد.فردوسی.
برفت و بدو داد تخت و کلاه
بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه.فردوسی.
دو هفته برآمد بدو گفت شاه
به خورشید و ماه و به تخت و کلاه.
فردوسی.
شقهء چارم فلک چتر سیاهش سزد
وز گهر آفتاب لعل کلاهش سزد.خاقانی.
خاصه کان گوهر بحر دل خاقانی را
با کلاه ملک بحر و بر آمیخته اند.خاقانی.
سودای عشق در سر مجنون بی کلاه (22)
با تکمهء کلاه فریدون برابر است.
صائب (از آنندراج).
- تخت و کلاه؛ تاج و تخت، نشانهای شاهی.
- کلاه خسروی؛ کلاه شاهی :
سرت زیر کلاه خسروی باد
به خسرو زادگان پشتت قوی باد.نظامی.
- کلاه کیان؛ کلاه کیانی. تاج کیان :
بر طلب کردن کلاه کیان
کینه را در گشاد و بست میان.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص84).
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلاه کیانی؛ کیانی کلاه. تاج کیانی. تاج پادشاهان کیان :
به ایوان خرامید و بنشست شاد
کلاه کیانی به سر بر نهاد.فردوسی.
فرودآمد از تخت کاوس شاه
ز سر برگرفت آن کیانی کلاه.فردوسی.
و رجوع به کیانی کلاه شود.
- کلاه و نگین؛ تاج و انگشتری.
- کیانی کلاه؛ کلاه کیانی. تاج کیانی :
نیایش همیکرد بر پای شاه
ز سر برگرفت آن کیانی کلاه.فردوسی.
|| نیمتاج. (از فهرست ولف). || تاج درویشی. (ناظم الاطباء). || از عبارت زیر چنین برمی آید که کلاه عبارت از چیزی است که امروز جقّه ترکان تِل نامند و پادشاهان چون زینتی بر کلاه زنند و آن از پرهای لطیف یا گلابتون و نیز لیفهای سخت باریک و براق برنگ خاکستری مایل به سپیدی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و از حبشه مرغی خانگی آورند که نیک بزرگ باشد و نقطه های سپید بروی و بر سر کلاهی دارد بر مثال طاوس. (سفرنامهء ناصرخسرو، یادداشت ایضاً). || در شواهد زیر ظاهراً بمعنی نشان و علامت بزرگی آمده که به احتمال نوع یا انواع خاصی از کلاه نشان دهندهء آن بوده است :
چنین است کردار چرخ بلند
به دستی کلاه و به دیگر کمند
چو شادان نشیند کسی با کلاه(23)
به خَمّ کمندش رباید ز گاه.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص454).
از او سیر گشتی چو گشتت درست
که او تاج و تخت و کلاه تو جست.
فردوسی.
چنین گفت کامروز این تخت و گاه
مرا زیبد و تاج و گرز و کلاه.فردوسی.
ترا داد یزدان کلاه و کمر
دگر تاج کیخسرو دادگر.فردوسی.
- خداوند کلاه؛ صاحب جاه و مقام. و رجوع به سمک عیار ج1 ص313 شود.
- کلاه بزرگی؛ کلاه خداوندی. کلاه مهی.
- کلاه بزرگی ز سر برگرفتن؛ ادای احترام کردن. فروتنی خود را در مقابل امیری یا بزرگی نشان دادن :
بماند اندرو جهن جنگی شگفت
کلاه بزرگی ز سر برگرفت
چو آمد به نزدیک تختش(24) فراز
بر او آفرین کرد و بردش نماز.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1166)
- کلاه خداوندی؛ کلاه بزرگی و خودبینی :
اگر بنده ای سر بر این در بنه
کلاه خداوندی از سر بنه.سعدی (بوستان).
- کلاه مهی؛ کلاه بزرگی :
چو آمد به پرموده زان آگهی.
بینداخت از سر کلاه مهی.فردوسی.
بسر بر کلاه مهی داشتم.سعدی (بوستان).
|| پوششی سر باز را که چشمان او را نیز پوشاند آنگاه که آموختن او خواهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
باز ار چه گاهگاهی بر سر نهد کلاهی
مرغان قاف دانند آئین پادشاهی.حافظ.
|| در اصطلاح نجاران، قسمت زبرین چارچوب که در در آن گردد. بالار. عارضه. (صراح، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در دوات و امثال آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || و نیز چیزی به صورت کلاه که بر میوه ها باشد بر طرفی که به شاخ درخت پیوسته بود. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
در بزرگی باید افکندن ز سر تاج غرور
میوه در بالیدن اندازد کلاه خویش را.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
(1) - kulaw.
(2) - kulaf.
(3) - kelaw.
(4) - kula.
(5) - Kala.
(6) - kola.
(7) - kola.
(8) - kelaf.
(9) - kula.
(10) - kolah.
(11) - kala. (12)- توضیح آنکه تا زمان ناصرالدین شاه قاجار، طبقات عالی و متوسط [ در ایران ] کلاههای بسیار بلند از پوستهای بخارا و سمرقند به بهای گزاف می خریدند. ناصرالدین شاه دستور داد همهء ایرانیان کلاه کوتاه بسر نهند... هم در زمان ناصرالدین شاه کلاه ماهوت مشکی که در کمال ظرافت و لطافت در همهء ایران دوخته می شد و چون کم خرج... بود تمام ملت به قبول تمام تلقی کردند و رواج یافت... در زمان رضاشاه پهلوی نخست کلاه پهلوی و سپس کلاه اروپایی (شاپو) متداول گردید. (از فرهنگ فارسی معین).
(13) - بمعنی بعد نیز ایهام دارد.
(14) - بمعنی نشان بزرگی (نوعی کلاه) نیز ایهام دارد. و رجوع به همین معنی شود.
(15) - بمعنی نشان بزرگی (نوعی کلاه) نیز ایهام دارد. و رجوع به همین معنی شود.
(16) - در بعضی نسخ: کله افکند ماه. (از آنندراج).
(17) - کلاه در اینجا موهم معنی تاج هم هست. رجوع به همین معنی شود.
(18) - Kepi. (19) - ن ل: ترکی. پرکی. و رجوع به گلستان چ قریب ص70 شود.
.
(فرانسوی)
(20) - Casquette .
(فرانسوی)
(21) - Kepi (22) - رجوع به ترکیب بی کلاه شود.
(23) - بمعنی تاج هم ایهام دارد.
(24) - تخت کیخسرو.

کلاة.

[کُ ءَ] (ع اِ) درنگ و تأخیر و مهلت و نسیئة و بیعانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): و مااعطیت فیه نسیئة من الدراهم فهی الکلاة. (منتهی الارب) (آنندراج).

کلئة.

[کَ لِ ءَ] (ع ص) ارض کلئة، زمین گیاه ناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلاه آباد.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش روانسر شهرستان سنندج که 176 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلاه آبادی.

[کُ] (اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (ز جغرافیایی سیاسی کیهان ص70).

کلاه احمدی.

[کُ هِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلاه منسوب به احمد :
آستین را از نمد می بر به سر می نه چو تاج
ور کلاه احمدی و بایزیدی نیست نیست.
نظام قاری.

کلاهبردار.

[کُ بَ] (نف مرکب) آدم حقه باز و شیاد و مال مردم خور. کسی که به انحاء مختلف مال مردم را از ایشان بگیرد. (از فرهنگ عامیانهء جمالزاده). کلاه بردارنده، آنکه به فریب مال مردم و پول دیگران را بگیرد. حقه باز. کسی که کلاهبرداری کند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاهبرداری شود.

کلاهبرداری.

[کُ بَ] (حامص مرکب)عمل کلاهبردار. شیادی و حقه بازی. به فریب و دروغ مال دیگران را گرفتن.

کلاه پوستی.

[کُ] (اِخ) تیره ای از ایل بهارلو (از ایلات خمسهء فارس). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

کلاهخود.

[کُ] (اِ مرکب) کله خود. خود. کلاهی از آهن، فولاد یا فلز دیگر که سپاهیان بر سر گذارند. مغفر. (فرهنگ فارسی معین). پوششی از چرمهای مخصوص و پخته شده یا از فلز برای محافظت سر و گردن و گاه صورت جنگجویان. کاسک(1). (از لاروس). و رجوع به کلاه و کلاخود و خود و کله خود و مغفر شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Casque

کلاهدار.

[کُ] (نف مرکب) آنکه کلاه بر سر دارد. (فرهنگ فارسی معین). دارندهء کلاه. || کنایه از پادشاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از برهان). کنایه از پادشاه. سلطان. (فرهنگ فارسی معین). تاجدار. و رجوع به کلاه و کلاهداری شود.

کلاهداری.

[کُ] (حامص مرکب) داشتن کلاه بر سر. (فرهنگ فارسی معین). عمل کلاهدار. و رجوع به مادهء قبل شود. || کنایه از پادشاهی و سلطنت. (از برهان) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) :
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست
کلاهداری و آئین سروری داند.حافظ.
حباب را چو فتد باد نخوت اندر سر
کلاهداریش اندر سر شراب رود.
حافظ (دیوان چ غنی ص150)
و رجوع به کلاه و دیگر ترکیبات آن شود.

کلاهدوز.

[کُ] (نف مرکب) که کلاه دوزد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه کلاه دوزد. کلاه فروش. (فرهنگ فارسی معین).

کلاهدوزی.

[کُ] (حامص مرکب)دوختن کلاه. عمل کلاهدوز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عمل و شغل و کلاهدوز. کلاه فروش. (فرهنگ فارسی معین) :
پالانگری به غایت خود
بهتر ز کلاهدوزی بد.نظامی.
|| (اِ مرکب) دکان کلاهدوز. کلاه فروشی. (فرهنگ فارسی معین). آنجا که کلاه دوزند. کارگاهی که در آن کلاه سازند و دوزند. و رجوع به کلاه و دیگر ترکیبات آن شود.

کلاه دیو.

[کُ هِ وْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دساسة، سماروغ سفید و آن رستنی باشد که آن را خایه دیس و کلاه دیو نیز گویند. (حاشیه منتهی الارب). و رجوع به مدخل بعد شود.

کلاه دیوان.

[کُ هِ دی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صاحب الابنیه گوید: فطر را سماروغ خوانند و کلاه دیوان نیز گویند. (الابنیه عن حقایق الادویه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مادهء قبل و کلاه زمین شود.

کلاه رش.

[کُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاه واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلاه ساز.

[کُ] (نف مرکب) سازنده کلاه. کلاهدوز. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از آن که برای دیگران پاپوش دوزد و تولید مزاحمت کند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ماده بعد شود.

کلاه سازی.

[کُ] (حامص مرکب)کلاهدوزی. || پاپوش دوزی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء قبل شود.

کلاه سیاه.

[کُ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ایل قشقائی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص83).

کلاه سیاه.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 927 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلاه شکستن.

[کُ شِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از برگردانیدن گوشهء کلاه باشد و نیز کج گذاشتن کلاه را بر سر گویند. (برهان). برگردانیدن گوشهء کلاه و کج گذاشتن کلاه. (ناظم الاطباء). کج گذاشتن کلاه بر سر. کج کردن گوشهء کلاه. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از کج کردن گوشهء کلاه است. (انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج). یعنی نخوت و غرور نمودن... و قیل کلاه شکستن بمعنی فخر کردن و این حاصل معنی است. (آنندراج) :
حسن چون آرد به جنگ دل سپاه خویش را
بشکند بهر شگون اول کلاه خویش را.
صائب (از آنندراج).

کلاه شیطان.

[کُ هِ شَ / شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمی قارچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلاه دیو و کلاه دیوان شود.

کلاه فرنگی.

[کُ فَ رَ] (اِ مرکب) عمارتی که در میان عرصه سازند(1) بناء در میان عرصه با گنبدی شبه مخروط. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || اطاقکی مسقف که در وسط کاخها و باغها برای استراحت یا در میدانها برای فروش روزنامه و اغذیه سازند. کیوسک.(2) (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Pavillon, Belvedere .
(فرانسوی مأخوذ از فارسی یا ترکی)
(2)
Kiosque

کلاه فروش.

[کُ فُ] (نف مرکب) فروشندهء کلاه. که کلاه فروشد. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

کلاه فروشی.

[کُ فُ] (حامص مرکب)عمل کلاه فروش. فروختن کلاه. || (اِ مرکب) محل فروش کلاه. جائی که در آن کلاه فروشند. و رجوع به کلاه و دیگر ترکیبهای آن شود.

کلاه قلعه نر.

[کُ قَ عِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب پائین است که در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلاهک.

[کُ هَ] (اِ مصغر) مصغر کلاه. کلاه کوچک. (فرهنگ فارسی معین). || فرهنگستان ایران این کلمه را بجای محفظهء ریشه(1) پذیرفته است. (از واژه های نو فرهنگستان ایران). محفظهء ریشه. (فرهنگ فارسی معین). پوشش محافظ انتهای ریشهء گیاهان که غالباً سخت و برجسته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انتهای ریشه از سایر قسمتهای آن متورم و تیره تر می باشد و در اغلب ریشه ها با چشم بخوبی مشخص و متمایز است و کلاهک نامیده می شود. سلول های خارجی این قسمت دارای جدار کوتینی می باشند و یاخته های مولد ریشه و بافت مریستم را که معمولاً در قسمت انتهای ریشه قرار دارند حفظ می نمایند. طول کلاهک و شکل آن همیشه در نبات ثابت می ماند. در بالای کلاهک ناحیهء صافی وجود دارد که سلولها می تواند در منتهی الیه آن قرار گرفته و نمو طولی ریشه و کلاهک بوسیلهء این سلولهای مولد انتهائی صورت می گیرد، بنابراین اگر انتهای ریشه را قطع کنند رشد و نمو آن نیز قطع می گردد. (گیاه شناسی ثابتی ص208). || آنچه بر سر خرما و انار و بادنجان و امثال آن است. قمع. کون خرما. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(1) - Coiffe

کلاه کبود.

[کُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصه است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 305 تن سکنه دارد. در سه محل بفاصلهء یکهزار گز به علیا و سفلی و وسطی مشهورند سکنهء علیا 80 تن و وسطی 77 تن و سفلی 150 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلاه کبود.

[کُ کَ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج که 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلاه کج.

[کُ کَ] (اِخ) تیره ای از بهمئی از شعبهء لیراوی از ایلات کوه کیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص89).

کلاه کج.

[کُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف وند است که در بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلاه گذار.

[کُ گُ] (نف مرکب) کلاه گذارنده. آنکه دیگران را بفریبد و پول و مال آنان را بگیرد. (فرهنگ فارسی معین). حیله گر و فریب دهنده. کسی که با مکر و تزویر مال مردم را تصرف کند.

کلاه گذاری.

[کُ گُ] (حامص مرکب)کلاه سر کسی گذاشتن. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). عمل کلاه گذار. و رجوع به کلاه گذار و ترکیب کلاه سر کسی گذاشتن ذیل کلاه شود.

کلاه گذاشتن.

[کُ گُ تَ] (مص مرکب)کلاه نهادن بر سر. (فرهنگ فارسی معین). کلاه پوشیدن. || فریب دادن. کلاه گذاری کردن. و رجوع به ترکیب کلاه سر کسی گذاشتن ذیل کلاه شود.

کلاه گر.

[کُ گَ] (ص مرکب) کلاه ساز. کلاه دوز. آنکه کلاه سازد : بوبکر و عمر... را به دوزخ فرستد و کفشگران درغابش و کلاه گران آوه و جولاهگان قم و سفیهان ورامین را به بهشت فرستد. (کتاب النقض ص583).

کلاه گیس.

[کُ] (اِ مرکب)(1) گیسوی مصنوعی(2) که زنان بی موی یا کم موی آن را بر سر گذارند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاگیس شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Perruque (2) - ساخته شده از موهای طبیعی یا الیاف مصنوعی.

کلاه مال.

[کُ] (نف مرکب) آنکه از نمد کلاه سازد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که کارش تهیهء کلاه نمدی از پشم و کرک است. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کلاه نمد شود.

کلاه مالی.

[کُ] (حامص مرکب) شغل کلاه مال. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). عمل کلاه مال. کلاه سازی با مالیدن نمد. و رجوع به کلاه مال شود. || (اِ مرکب) جائی که با مالیدن نمد کلاه سازند.

کلاه نهادن.

[کُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)کنایه از تواضع و عجز و زبونی باشد. (برهان). بمعنی کلاه پیش کسی نهادن. (آنندراج). تواضع کردن عجز و زبونی نمودن. (ناظم الاطباء). عجز و زبونی کردن. (از انجمن آرا) :
کله با همتت بنهاده گردون
کمر در خدمتت بربسته جوزا.
انوری (از آنندراج).
به کوی عشق تو جان در میان راه نهم
کلاه بنْهم(1) و سر بر سر کلاه نهم.خاقانی.
|| کنایه از سجده کردن و سر بر زمین نهادن هم گفته اند. (برهان). سجده کردن و سر بر زمین نهادن. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا).
(1) - بمعنی بعد هم ایهام دارد.

کلاهو.

[کَ] (اِ مرکب) نوعی از آهوی بی شاخ باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). از کل + آهو. آهوی بی شاخ. کل. توضیح اینکه عادةً مراد از کل و کلاهو آهوی نر بدون شاخ است ولی در تقسیم بندی نشخوارکنندگان آهوانی که در دستهء کل ها قرار می گیرند، همه فاقد شاخ نیستند بلکه تعدادی از آهوان شاخدار نیز در آن دسته جای دارند. (فرهنگ فارسی معین) :
ز گور و کلاهو نبد هیچ شیر(1).
فردوسی (از آنندراج).
(1) - ن ل: هیچ سیر. و رجوع به فرهنگ لغات شاهنامه شود.

کلاهو.

[کَ] (اِ) کلاوه. (فرهنگ فارسی معین). موش صحرائی در تداول مردم خراسان. و رجوع به کلاوو شود.

کلاه وار.

[کُ] (اِ مرکب) بقدر کلاه. به اندازهء کلاهی از جامه و قماش. جامه ای به اندازهء یک کلاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
رفتم تبری(1) به پنبه دوزی دادم
تا پنبه زند کلاه واری برداشت.
(یادداشت ایضاً).
(1) - بتری؟ تبری؟ (کذا).

کلاه ور.

[کُ وَ] (ص مرکب) بمعنی کلاه ملک. (آنندراج). تاجور. کلاهدار. تاجدار. پادشاه. و رجوع به ترکیب کلاه ملک شود.

کلاهور.

[کَ] (اِخ) نام پهلوانی بوده مازندرانی. برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) :
سواری که نامش کلاهور بود
که مازندران زو پر از شور بود.فردوسی.
بیامد کلاهور چون نره شیر
به پیش جهانجوی(1) مرد دلیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص363).
کلاهور با دست آویخته
پی و پوست و ناخن فروریخته.
(شاهنامه ایضاً).
(1) - رستم.

کلاهون.

[کُ] (اِخ)(1) نام پهلوانی و بهادری بوده. (برهان) (آنندراج). نام پهلوانی بوده. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). مصحف کلاهور. (حاشیهء برهان مصححح دکتر معین).
(1) - این نام در فهرست ولف نیامده است.

کلاهی.

[کُ] (ص نسبی) مقابل عمامه ای. مقابل معمم. آنکه کلاه پوشد. آنکه عمامه به سر ندارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
عمامه ای بودی کلاهی گشتی.
عارف قزوینی.

کلاهی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان میناب شهرستان بندرعباس است که 2500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلایه.

[کَ یَ / یِ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه، چنانچه در حسن کلایه، خراطه کلایه، تاوی کلایه، کبودکلایه، کوکلایه، کی کلایه، میشه کلایه، نخجیرکلایه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلا شود.

کلایه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان الموت که در بخش معلم کلایهء شهرستان الموت قزوین واقع است و 487 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلایه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلب.

[کَ لَ] (اِ) گرد بر گرد دهان. (برهان) (آنندراج). گرداگرد دهان. (ناظم الاطباء). گرد بر گرد دهن. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص31) (اوبهی). گرداگرد دهان. گرد بر گرد دهان. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خشک شد کلب سگ و بتفوز سگ
آنچنان کورا نجنبد هیچ رگ.(1)
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| منقار مرغان را نیز گفته اند. و به این معنی با بای پارسی (کلپ) هم آمده است. (برهان) (آنندراج). منقار مرغ. (ناظم الاطباء) : هر مرغی که راست کلب است دانه خوار. (التفهیم بیرونی). کژ کلبان چون باشه و کرکس. (التفهیم ایضاً). و رجوع به کلفت و کلپ و شند و منقار شود.
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص31 این بیت بطور مشکوک بدینسان آمده:
خشک کلب سگ و بتفوز سگ؟
آنچنانکه نجنبید ایچ او را رگ؟
و نیز در شاهد بتفوز به گونه ای دیگر آمده. و رجوع به لغت فرس اسدی چ اقبال ص172 و بتفوز شود.

کلب.

[کَ لُ] (اِ) در هندی نام یک شبانروز برهمنی باشد و آن هزار سال است از طبیعت کل و تمام آن سی وشش شبانروز است. (برهان) (آنندراج). کلپ... سانسکریت کلپا(1). مخفی نماند که صاحب برهان لفظ کلپ هندی بمعنی یک شبانروز برهمنی که هزار سال باشد و تمام آن سی وشش شبانروز است نوشته و این خطای فاحش است چه در اکثر کتب معتبر علمی هند کلپ بفتح کاف تازی و بای فارسی در آخر بمعنی یک روز برهما نوشته است که 4320000000 سال طبیعی باشد. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کلپ و تحقیق ماللهند ص83 و 355 شود.
(1) - kalpa.

کلب.

[کَ] (ع اِ) سگ. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن) (از برهان). کلبه مؤنث آن. ج، اَکلُب، اَکالِب، کِلاب، کِلابات، کَلیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر سبع گزنده(1) و غالباً به این حیوان (سگ) اطلاق می شود و آن بسیار باوفا و دائم الجوع است و در دوستی و وفا و دنائت و حرص و بخل بدان مثل زنند. (از اقرب الموارد). و رجوع به صبح الاعشی ج2 صص 40 - 43 و تحفهء حکیم مؤمن و تدکرهء داود ضریر انطاکی و فهرست مخزن الادویه و المرصع و نیز سگ و ابوحاتم، ابوخالد، ابوعامر، ابوعطاف، ابوقیس، ابن نفیع، ابن یوزع، ابن ذارع، ام عولق، ام الهمرس و ام یعفور شود :
گویم اگر عدوی تو کلب است راست است
ورچند با شجاعت و نیروی ضیغم است.
سوزنی.
- کلب آبی؛ کلب مائی. کلب بحری. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به کلب الماء و کلب نهری و کلب مائی شود.
- کلب البقر؛ سگ بزرگ و مخصوص صید گراز. (از دزی ج2 ص481).
- کلب الصینی؛ سگ قَلَطّی. نوعی سگ که بخوبی می تواند از روی بو مرده و زنده را از هم تمیز دهد و گویند که در روم (2) مرده را هنگامی دفن کنند که با سگ آن را آزمایش کنند تا بدانند بحقیقت مرده است. (از دزی ج2 ص481).
- کلب الکلب؛ سگ هار. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلِب شود.
- کلب الماء؛ بیدستر(3)، سمور آبی(4) ... که زنان سیاه پوست از پوست آن حیوان کمربند سازند. (از دزی ج2 ص481). قندس. (اقرب الموارد) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قسم بحری او بقدر سگ اهلی و بزرگتر از آن و دست و پای او بسیار کوتاه و بی دنباله و کثیر الوجود است و پوست او را ظرف نفت می کنند و یک مثقال از زهرهء او سم قاتل است و علاج پذیر نیست... (از تحفهء حکیم مؤمن).
- کلب الماء بلغاری؛ کلب نهری است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کلب نهری شود.
- کلب بحری؛ کلب مائی. کلب الماء. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کلب الماء و تحفهء حکیم مؤمن شود.
- کلب بری؛ صاحب تحفهء حکیم مؤمن آرد: کلب، بری و بحری و اهلی می باشدو بری رابه عربی ابن آوی و به فارسی شغال و به ترکی چقال نامند و آن گاهی با سگ اهلی جمع میشود و توالد واقع میشود.
- کلبِ عَوّا؛ سگ بسیار فریادکننده. (غیاث) (آنندراج). کلب مائی. صاحب تحفهء حکیم مؤمن آرد: سگ آبی دو قسم است یکی بحری و دیگری نهری و آن را به فارسی خزمان گویند چه در شکل شبیه به خز می باشد و به عربی کلب مائی. و رجوع به کلب الماء و کلب نهری شود.
- کلبِ مُعَلَّم؛ سگی که دستور تعقیب صید و یا خودداری از آن را اجرا نماید به خوردن صید نیز معتاد نباشد. صیدی که بوسیلهء کلب معلم کشته میشود در حکم حیوانی است که بر طبق مقررات ذبح می گردد. و رجوع به کتب فقه شود.
- کلب نهری؛ به قدر گربه و بزرگتر از آن... و دست و پای او دراز و دنبالهء او مانند دنبالهء گربه است و در رودخانه ها می باشد... و در تنکابن او را شنگ نامند... (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به کلب مائی و کلب بحری و کلب الماء و کلب آبی شود.
|| هر دد گزنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). هر حیوان سبع گزنده. (ناظم الاطباء). || (ص) بدخوی از مردم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد گزنده و بدخوی. (ناظم الاطباء). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نخستین آب رودبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اول ارتفاع آب در وادی. (از اقرب الموارد). || دوال از پوست ناپیراسته. || کرانهء پشته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خط میانهء پشت اسب. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- کلب الفرس؛ خط میان نشست اسب. (مهذب الاسماء).
|| میخ قبضهء شمشیر. || گیسوی شمشیر. || بند شمشیر. || هر آنچه که بدان چیزی را استوار کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر چیز که چیز دیگر بدان محکم شده باشد. (از اقرب الموارد). || یک دانه جو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کلبا شود. || آهن پارهء سر ستونهء آسیا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میلهء آهنی آسیا. (از اقرب الموارد). || چوب که بدان دیوار را تکیه نهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چوبی که تکیه گاه دیوار باشد. (از اقرب الموارد). || چنگال آهنین پالان که مسافر توشه دان را در آن آویزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ماهئی است. (منتهی الارب) (آنندراج). قسمی از ماهی که آن را «کلب البحر» گویند. (ناظم الاطباء). نوعی ماهی شبیه به سگ. (از اقرب الموارد).
- کلب البحر؛ قسمی از ماهی. (ناظم الاطباء). کلب بحر؛ سگ آبی(5)، ماهی چسب دار. (از دزی ج 2 ص481). و رجوع به ترکیب کلب الماء ذیل معنی اول کلب شود.
|| ستاره ای است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). کلب الجبار و کلب الاکبر و الکلب المتقدم(6) و کلب الاصغر و کلب الراعی. اصطلاح نجوم. (از اقرب الموارد). و رجوع به کلب اصغر و کلب اکبر و شعرای شامی و شعرای یمانی و ثوابت و صور فلکی و ترکیبهای زیر شود.
- کلب الجبار؛ ستاره ای است به صورت کلب. (غیاث) (آنندراج). نام صورت پنجم از صور چهارده گانهء جنوبی فلکی و قدماء او را کلب اکبر و شعرای عبور نیز گویند. (مفاتیح، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلب اکبر. شعری العبور. شعرای یمانیه(7) رجوع به «اتلی من الشعری» در مجمع الامثال میدانی شود. (یادداشت ایضاً).
- کلب الراعی؛ نام ستاره ای که بر زانوی قیقاوس واقع است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قیقاوس. (نفائس الفنون ذیل صور کواکب). و رجوع به همین کلمه شود.
- کَلبِ عَوّا؛ منزلی از منازل قمر و آن چهار ستاره اند بصورت سگ آواز کننده. (غیاث) (آنندراج).
- کلب مقدم؛ ششمین صورت از صورتهای جنوبی، ای سگ پیشین. و رجوع به التفهیم بیرونی ص 94 شود.
|| دوال سرخ که میان دو طرف ادیم توشه دان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مهره ای که بدان بازی نرد کنند... این مهره بدان جهت کلب نامیده شده که سر سگی بر آن قرار داده اند. (از دزی ج2 ص481). || مهرهء کوچکی که بدان بازی «دام»(8) کنند. (از دزی ایضاً). || نوعی کرم دراز که از خارج به درختان حمله ور می شود. (از دزی ایضاً). || نوعی پرنده. (از دزی ج1 ص7).
(1) - رجوع به معنی دوم این کلمه شود.
(2) - Roum.
(3) - Castor.
(4) - Louter.
(5) - Squal. (6) - رجوع به ترکیب «کلب مقدم» شود.
(7) - رجوع به کلب اکبر شود.
(8) - Jeu de dames.

کلب.

[کَ] (ع مص) تب زده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بمهماز زدن اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مهمیز زدن اسب را. (ناظم الاطباء). || بریدن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عقل رفته و مدهوش شدن از دیوانگی گزیدن سگ (بدین معنی مجهول بکار می رود). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دوال سرخ دوختن میان دو طرف ادیم توشه دان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلب.

[کَ لَ] (ع مص) کلب زده و دیوانه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گزیدن سگ یا سگ هار کسی را. (ناظم الاطباء). عارض شدن شبه جنون هاری بر کسی از گزیدگی سگ هار. (از اقرب الموارد). || دیوانه شدن سگ و گرگ. (المصادر زوزنی). || خشمناک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). خشمناک شدن و غضب کردن. (ناظم الاطباء). || فرومایگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). فرومایه گردیدن. (ناظم الاطباء). || درشت شدن برگ درخت از عدم سیرابی. (منتهی الارب) (آنندراج). درشت و خشن شدن برگ درخت از نرسیدن آب و چسبیدن به جامهء کسی که بر آن عبور کرده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت گردیدن سرما. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت شدن سرمای زمستان. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || سخت شدن زمانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || درآمد رسن میان بکرهء چاه و چوب آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت و حریص شدن بر حرب قومی. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). حریص شدن. (از اقرب الموارد). || بسیار خوردن بی سیری. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) زن جلبی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آزمندی. (منتهی الارب) (آنندراج). حرص. (ناظم الاطباء). || تشنگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سختی زمانه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || سختی سرما. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دیوانگی سگ که از خوردن گوشت آدمی حادث گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دیوانگی مردم از گزیدن سگ دیوانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوعی از دیوانگی ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) بانگ سگ هارگزیده. (ناظم الاطباء). بانگ گزیدهء سگ دیوانه. (منتهی الارب) (آنندراج). بدی و آزار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج): یقال، دفعت عنک کلب فلان؛ ای شره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کلب.

[کَ لِ] (ع ص) کلب کلب [ کَ بُنْ کَ لِ ]، سگ دیوانه و گزنده. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از غیاث). سگ هار و گزنده. (ناظم الاطباء). و رجوع به نشوء اللغه ص17 شود. || رجل کلب؛ مرد دیوانه از گزیدن سگ دیوانه. ج، کلبی [ کَ با ] . (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کلب.

[کَ] (اِخ) نام موضعی است میان قومس و ری. (منتهی الارب).

کلب.

[کَ] (اِخ) حی سوم از قضاعه، و آنها از اولاد کلب بن وبرة بن ثعلبة بن حلوان بن عمران ابی الحافی بن قضاعة، و حارثة کلبی، ابوزیدبن حارثه مولی رسول الله (ص) از آنهاست. صاحب حماة گوید: بنوکلب در دوران جاهلیت در «دومة الجندل» و تبوک و اطراف شام اقامت داشتند و ابن سعید گوید: هم اکنون جمع کثیری از آنان در خلیج قسطنطنیه سکونت دارند و مسلمان هستند. و صاحب مسالک الابصار آرد: اقوامی از آنان در بشیرز و حلب و آبادی های آن و تدمر و المناظر سکونت دارند و منسوب بدانها را کلبی گویند. (صبح الاعشی ج1 ص316). قبیله ای است از قضاعة و کلبی منسوب به اوست (منتهی الارب). قبیله ای از قضاعه. و هو کلب بن وبرة بن تغلب بن حلوان بن عمران بن قضاعه. کلبی منسوب بدان است. (منتهی الارب). نام قبیله ای از قضاعة. (ناظم الاطباء). ابن وبره از قضاعة جد جاهلی و از نسل اوست بنوکلدة و بنواوس و بنوثور و بنورفیده. (از اعلام زرکلی). و رجوع به الموشح ص61، 81، 195 و انساب سمعانی و امتاع الاسماع ص30 و 31 و عقدالفرید ج3 ص287 و 292 و الحلل السندسیه ص298 شود.

کلب.

[کَ] (اِخ) جد جاهلی و فرزندان او بطنی از خثعمند و منازل آنها به ارض حجاز است. (از اعلام زرکلی).

کلب.

[کَ] (اِخ) ابن عمروبن لؤی از بحیله. جد جاهلی است. (از اعلام زرکلی).

کلبا.

[کَ] (هزوارش اِ) به لغت زند و پازند بمعنی سگ باشد و به تازی کلب خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کلبا.

[] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را نوعی جو(1) معنی کرده است. و رجوع به کلب بمعنی جو و دزی ج2 ص682 شود.
(1) - Espece d'orge.

کلباد.

[کَ](1) (اِخ) نام پهلوانی بود تورانی که در جنگ دوازده رخ به دست فریبرز پسر کاوس کشته گشت. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). گویند این جنگ در کوه گنابد واقع شد و معرب آن جنابد است. (برهان) (آنندراج) :
ابا بیژن و گیوو کلباد را
که برهم زنند آتش و باد را.فردوسی.
چو اغریر و گرسیوز و بارمان
چو کلباد جنگی هژبر ژیان.فردوسی.
برآشفت و پیران به کلباد گفت
که چونین شگفتی نشاید نهفت.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - چنین است در برهان و جهانگیری و فهرست ولف و دیگر کتب لغت ولی در فرهنگ رشیدی و انجمن آرا به ضم اول [ کُ ] ضبط شده است.

کلباد.

[کُ] (اِخ) نام قریه ای است قریب به اشرف از بلاد طبرستان... (از انجمن آرا) از دهات اشرف در مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 167). نام یکی از دهستانهای بخش بهشهر از شهرستان ساری است. این دهستان در آخرین حد خاوری بخش بهشهر و همچنین مازندران و طول طرفین راه آهن و شوسه واقع گردیده است. قسمت شمالی دهستان دشتی است که به خلیج گرگان منتهی می شود. قسمت جنوبی دهستان کوهستان جنگلی است و هوای آن معتدل و مرطوب و آب آنجا از چشمه سار و قنات و محصول عمدهء آن برنج، غلات، توتون سیگار، پنبه، صیفی، مرکبات و مختصری ابریشم است. این دهستان از 9 آبادی تشکیل شده و در حدود 5700 تن سکنه دارد و قرای مهم آن لمراسک، تیرتاش و تیله نواند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلباسو.

[کَ] (اِ) چلپاسه است که وزغه باشد و در خانه ها بسیار است. (از برهان). کرباسو یعنی چلپاسه. (فرهنگ رشیدی). کرباسو. کلبسو هم آمده است. (آنندراج). چلپاسهء زهردار. (ناظم الاطباء). کربسو. کرباسو. چلپاسه. کلبسو. (حاشیهء برهان چ معین) :
همچو عقرب عدوی کلباسو
دشمن مارها بود راسو.
آذری (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کلبسو شود.

کلباسی.

[کَ] (اِخ) ابوالمعالی پسر محمد ابراهیم بن محمد حسن خراسانی از علماء عصر خود بود. صاحب ریحانة الادب شرح حال او را در کنی و القاب آورده و ذیل کلمات «کرباسی» و «کلباسی» اشاره بدو کرده و ارجاع به کنی و القاب کرده است. رجوع به کنی و القاب ریحانة الادب ذیل ابوالمعالی و قصص العلماء شود.

کلباسی.

[کَ] (اِخ) محمد ابراهیم بن محمد حسن خراسانی کاخی (1) از فحول علمای قرن سیزدهم هجری است. مؤلف ریحانة الادب، ذیل کرباسی ترجمهء احوال او را آورده و مصنفات او را بشرح زیر ذکر کرده است: 1- اشارات الاصول در دو جلد بزرگ که در تهران طبع شده است. 2- الایقاظات. آن نیز در اصول است. 3- شوارع الهدایه الی شرح الکفایه. این کتاب در فقه و شرحی است بر هدایهء محقق سبزواری. 4- منهاج الهدایة الی احکام الشریفه. این کتاب نیز در فقه است و در کثرت فروعات نظیر کتاب قواعد و کتاب تحریر علامه می باشد. و مؤلفات دیگر در باب تقلید میت و مناسک حج و مبطل روزه بودن شرب توتون و مسئلهء صحیح و اهم و حواشی و رسائل متفرق دیگر. وفات وی در 1262 ه . ق. در اصفهان روی داد و در مسجد حکیم مدفون است. (از ریحانة الادب ذیل کلمه کرباسی).
(1) - شاید کاخکی منسوب به کاخک از توابع حسن آباد خراسان باشد.

کلباسی.

[کَ] (اِخ) ملامحمد مهدی پسر محمد ابراهیم پسر محمد حسن خراسانی. صاحب ریحانة الادب ترجمهء او را ذیل «کرباسی» آورده و می گوید: از اکابر وقت خود بوده و کتابی در اجتهاد و تقلید و حاشیه ای بر شرح تصریف ملا سعد تفتازانی نوشته است و بقولی بسال 1272 ه . ق. و بقولی بسال 1292 ه . ق. وفات یافته است. (از ریحانة الادب ذیل کلمهء «کرباسی»)

کلب اصغر.

[کَ بِ اَ غَ] (اِخ) صورتی از صورتهای فلکی که آن را بر مثال سگی کوچک تر از کلب اکبر توهم کنند و کواکب آن هفت (یا چهارده) است و یکی از آنها شعرای شامی یا غمیصا است که کوکبی روشن از قدر اول است. یکی از صور جنوبی فلک که بصورت سگی جهنده تخیل شده مرکب از سی و یک ستاره است، از قدر اول که شعرای یمانی نام دارد و نام دیگر صورت کلب الجبار است(1) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به گاهنامه و ثوابت و صور فلکی و بنات النعش و شعرای شامی در همین لغت نامه شود.
(1) - در التفهیم ص 105 آمده: «و آن بزرگ و روشن که بر دهان کلب الجبار است او را شعرای یمانی خوانند.»

کلب اکبر.

[کَ بِ اَ بَ] (اِخ) نام دیگر صورت نهر است از صورت جنوبی فلکی قدماء. (مفاتیح العلوم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام صورتی از صورت فلکیه از ناحیت جنوبی که بر مثال سگی توهم کنند و کواکب آن هیجده است و بیرون از صورت یازده کوکب و از کواکب او شعرای یمانی است. کوکبی روشن از قدر اول. (جهان دانش، یادداشت به خط مرحوم دهخدا): و به پارسی آن را سگ کلان نامیم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ثوابت و صور فلکی و بنات النعش و شعرای یمانی در همین لغت نامه شود.

کلب الروم.

[کَ بُرْ رو] (ع اِ مرکب)عنوانی بر امپراطوران روم شرقی. عظیم الروم. طاغیة الروم : و قیصر را عظیم الروم و طاغیة الروم و کلب الروم خوانند. (بیان الادیان ص 31).
شوری انگیخت ظاهر و معلوم
بیمش از بر و بوم کلب الروم.
سنائی (یادداشت ایضاً).
و رجوع به عظیم الروم و طاغیة در همین لغت نامه شود.

کلبتان.

[کَ بَ] (ع اِ) انبر آهنگران. (منتهی الارب). به صیغهء تثنیه انبر آهنگران که آهن تافته را بدان از کوره درآورند. (ناظم الاطباء). بمعنی کلبتین باشد و آن آلتی است که آهنگران و امثال ایشان را، که آهن تفته را بدان برگیرند و آن را انبر هم می گویند. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). آلتی است آهنی که آهنگر آهن گداخته را بدان گیرد. (از اقرب الموارد) انبور آهنگران (بحر الجواهر). آلتی است که آهنگر بدان آهن گیرد. (زمخشری). آلتی است که آهنگران را که بدان آهن گرم را گرفته بدست دیگر از مطرقه می کوبند و آن را انبر و ماشه نیز گویند... ظاهراً این لفظ تثنیهء کلبه است که یک پرهء آن را می گفته باشند. (غیاث). کلبتین. (انجمن آرا) (غیاث) (ناظم الاطباء). صاحب کتاب «الفاظ الفارسیه المعربة» گوید: الکلبتان آلة من حدید یأخذ بهاالحداد الحدید المحمی، تعریب «کلپدن». (نشریه دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شماره 10 ص34). و رجوع به کلبتین شود. || گُلگیر شمع. (غیاث) (ناظم الاطباء). || گاز که بدان دندان برکنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ابزاری که بدان دندان را از ریشه کنند. و رجوع به کلبتین شود. || ماشرز. ماشه. || ابزاری که جراحان بدان رگها را گیرند و چفرسته نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کلبتین.

[کَ بَ تَ] (ع اِ) کلبتان. (برهان). انبر آهنگران.(1) (آنندراج). انبر آهنگران که بدان آهن تافته را از کوره بر آورند. (ناظم الاطباء). تثنیهء کلبة. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلبتان شود. || انبر نیشگران. (آنندراج). ابزاری که بدان دندان را از ریشه کشند.(2) (ناظم الاطباء). آلت بیرون کردن دندان از آرواره. آلتی که دندانساز بدان دندان برکشد. قسمی گاز برای کندن دندان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ظاهراً این لفظ تثنیهء کلبه است. (از غیاث). انبرک مانند که بدان دندان را بیرون کشند و آن از سه قسمت تشکیل شده: دهنه (که دارای دو دیواره است)، نقطه اتصال که لولای کلبتین را تشکیل می دهد و دو دسته که در دست پزشک جراح جای می گیرد. کلبتین انواع و اقسام مختلف دارد و برای هر نوع دندان کلبتینی مخصوص بکار می رود. کلبتان (فرهنگ فارسی معین) :
برکند از دهان یوز به قهر
کلبتین دو شاخ آهو ناب.
سورنی.
گر ز عدل تو ز یوز آهو بنالد برکند(3)
کلبتین شاخ آهو از دهان یوز ناب.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کلبتان شود. || گُلگیر شمع. (ناظم الاطباء) (از غیاث) :
بکلبتینم اگر سر جدا کنی چون شمع
نکوبد آهن سرد طمع گزینهء من.
خاقانی.
|| انبر جراحان. (آنندراج). ابزاری که جراحان بدان رگها را گیرند. (ناظم الاطباء). || موچینه که آن را به تازی منقاش خوانند. (آنندراج).
(1) - Tenaille.
(2) - Davier. (3) - ن ل: درکند.

کلبث.

[کَ بَ / کُ بُ / کُ لَ بِ] (ع ص)زفت ترشروی در ترنجیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کلابث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کلب حصاری.

[کَ حَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلبد.

[کُ بَ] (اِ) حجره و خلوت خانه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلبستان.

[کَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان میانرود است که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلبسو.

[کَ بَ] (اِ) بمعنی چلپاسه است که وزغه باشد. (برهان). کلباسو است. (فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). چلپاسهء بزرگ. (ناظم الاطباء). مارمولک. (فرهنگ فارسی معین) :
همچو عقرب که کلبسو بیند
قبل از ایذا همی رود از خود.
آذری (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کرباسه و کرباسو و کربسو شود.

کلبش.

[] (ع اِ) زنبیل. ج، کلابیش. (از دزی ج2 ص 482).

کلبط.

[] (اِ) در دو شاهد زیر ظاهراً بمعنی نوعی زورق و سفینه و کرجی آمده است : و چند روز به جهت تدارک سفر استرآباد... بالضروره به سفاینی چند بایست حمل و به همعنانی لشکر از دریا نقل شود به تجهیز جهازات و ترتیب کلبط ها وکشتی ها در دشت توقف نمود. (تاریخ زندیهء غفاری). با وجود اینکه به جهت فرار علی محمدخان، کلبطی چند در کنار آب موجود بود علی محمدخان عارفرار را بر خود قرار نداد... (گلشن مراد غفاری).

کلبعلی.

[کَ عَ] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل است که 437 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلبعلی کندی.

[کَ عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 358 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلبک.

[کُ بَ] (اِ) تالاری باشد که بر روی خرمن سازند تا باران ضایع نکند. (برهان) (از ناظم الاطباء). بمعنی کلپک به بای فارسی است. (آنندراج)... بمعنی خانهء کوچکی که بر کنار کشتها سازند از جهت محافظت خرمن از باد و باران. و ظاهراً مخفف کلبه(1) است پس به بای تازی باشد اما محاوره همان اول است(2). (آنندراج). || خرمن بان را نیز گویند. رجوع به کلپک شود. || خانهء کوچکی را نیز گویند که دشتبانان و فالیزبانان در فالیز و خرمن سازند و به این معنی باکاف فارسی هم به نظر آمده است (برهان) (از ناظم الاطباء). || صاحب مؤید الفضلا می گوید چیزی است که بدان خرمن اندازند. (برهان).
(1) - رجوع به کلبه شود.
(2) - در بهار عجم و آنندراج این معنی و معنی بعد ذیل کلپک آمده است.

کلب کندی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 475 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلب کندی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار اویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 225 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلبلات.

[کُ بَ] (اِخ) یکی از امرای مغول که از طرف اوگتای قاآن به خدمت جنتمور به تأمین خراسان مأمور شد (سال 626 ه . ق.) و در دوران حکومت گبر گوز (637- 641) در بخارا کشته شد. و رجوع به تاریخ مغول اقبال صص165 - 168 و جامع التواریخ چ بلوشه شود.

کلبن.

[] (ص، اِ) یا کلبر. در دو نسخهء قدیم سوزنی کلمه به دو صورت فوق آمده است و معنی آن را نمی دانم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شعر من دانا خرد، نادان خر کلبن(1) بود
شعر من پیشش چو در پیش خر کلبن شعیر.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
(1) - یا کلبر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در نسخهء چ شاه حسینی این کلمه «گلبن» و بدون توضیح آمده است.

کلبوث.

[] (ع اِ) نوعی ملخ.(1) (از دزی ج2 ص482).
(1) - Espece de sauterelle.

کلبوش.

[] (ع اِ) نوعی شب کلاه ماهوتی. نوعی شب کلاه سفید یا سرخ که گرداگرد آن را دستار پیچیده باشند. گالابوش. کلاه بی لبهء مردم تونس که برنگ سرخ است. (از دزی ج2 ص482).

کلبه.

[کُ بَ / بِ] (اِ) خانهء کوچک تنگ و تاریک را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). خانهء محقر و تنگ و تاریک بود. (فرهنگ جهانگیری). خانهء کوچک و تیره. (از انجمن آرا) (از آنندراج). خانهء کوچک. (غیاث). خانهء خرد و محقر. (فرهنگ رشیدی). خانهء حقیر و بی برگ. خانهء محقر و ویران، چون کلبهء درویش و کلبه خرابه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
محنت زده ای که کلبه ای داشت به دشت
در نعمت و ناز دیدمش دی می گشت
گفتمش که یافتی گفتا نی
بوطالب نعمه(1) دی بر این دشت گذشت.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
کلبه ای کاندرو به روز و به شب
جای آرام و خورد و خواب من است.
انوری (از انجمن آرا).
وین که در کنج کلبه ای امروز
در فراق توام چو سنگ صبور.انوری.
هرچند کلبهء ما جای تو نوش لب نیست
با ما شبی به روز آر یک شب هزار شب نیست.
هاشمی (از امثال و حکم دهخدا ج 4 ص 2047).
- کلبهء احزان؛ ماتم سرا و سرای عزاداران. (ناظم الاطباء). بیت الحزن. بیت احزان. مأوای یعقوب در مدت دوری از یوسف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شبی به کلبهء احزان عاشقان آئی
دمی انیس دل سوگوار من باشی.حافظ.
یوسف گم گشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبهء احزان شود روزی گلستان غم مخور.
حافظ.
حافظ مکن اندیشه که آن یوسف مه رو
باز آید و از کلبهء احزان بدرآئی.حافظ.
اینکه پیرانه سرم صحبت یوسف بنواخت
اجر صبریست که در کلبهء احزان کردم.
حافظ.
- || نزد صوفیه دلی باشد که پر غم از هجر معشوق است. (از کشاف اصطلاحات الفنون)
- کلبهء غم؛ کلبهء احزان :
نه خاقانیم گر همی عزم تحویل
مصمم از این کلبهء غم ندارم.
خاقانی.
|| حجره و دکان را نیز گفته اند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از غیاث). کربج و کربق و قربق، معرب کلبهء فارسی است. (از المعرب جوالیقی ص280)... و کلبه کاروانسرای باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 495). حجره (اوبهی). دکان. حجره. عرب از آن قربق ساخته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کربه. ظاهراً از پهلوی «کورپک»(2)معادل «کرپک»(3) ارمنی (کارخانه، دکان، میخانه)(4)، معرب آن کربق، قربق و نیز کربج... (حاشیهء برهان چ معین). دکان. کارخانه. (از فهرست و لف) :
یکی کلبه ای ساخت اسفندیار
بیاراست همچون گل اندر بهار
ز هر سو فراوان خریدار خواست
بدان کلبه بر تیز بازار خواست.
فردوسی.
خریدار دیبای و فرش و گهر
به درگاه پیران نهادند سر
چو خورشید گیتی بیاراستی
بدان کلبه بازار برخاستی.فردوسی.
یکی خانه بگزید و برساخت کار
به کلبه درون رخت بنهاد و بار.
فردوسی.
عطار به کلبه(5) در با عود همی گفت
کاصل تو چه چیز است و چه چیزی ز بن و بار.
فرخی.
هر زمان دزد اندر افتد کلبه را غارت کند
مرغ چون بازاریان بر کار ناصابر شود.
منوچهری.
ز آهنگری رست و سالار گشت(6)
پس از کلبه داری(7) سپهدار گشت
بد آنگاه در کلبه با دود و دم
کنون است در بزم با ما بهم.
اسدی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کلبه ای بود پر ز در یتیم
پرده ای پر ز لؤلؤ لالا.
مسعودسعد.
به امید ما کلبه اینجا گرفت
نه مردی بود نفع ازو وا گرفت.
سعدی (بوستان).
- کلبهء بزاز؛ دکان بزاز. دکان پارچه فروش که پررنگ و نگار است :
تا ولایت بدو سپرده ملک
گشت گیتی چو کلبهء بزاز.فرخی.
نه باغ را بشناسی ز کلبهء بزاز
نه راغ را بشناسی ز مجلس سلطان.فرخی.
بازار ز رنگ او، چون کلبهء بزاز
پالیز ز بوی او، چون خانه عطار.لامعی.
باطنی همچو بنگه لولی
ظاهری همچو کلبهء بزاز.سنائی.
مجلس وعظ چون کلبهء بزاز است آنجا تا نقدی ندهی بضاعتی نستانی. (گلستان).
- کلبهء بقال؛ دکان بقال :
چشم ادب برسر ره داشتی
کلبهء بقال نگه داشتی.نظامی.
- کلبهء بیطار؛ درمانگاه دامپزشک که چارپایان را مداوا کند :
مرکب ایمانت اگر لنگ شد
قصد سوی کلبهء بیطار کن.ناصرخسرو.
- کلبهء تاجر؛ تجارتخانه. جائی که بازرگان، متاعهای خویش در آن گرد آورد فروختن را :
باد همچون دزد گردد، هر طرف دیباربای
بوستان آراسته، چون کلبهء تاجر شود.
منوچهری.
- کلبهء حجامی؛ جائی که حجام مردم را مداوا کند. جایگاه حجامی :
چون قدم از گنج تهی باز کرد
کلبهء حجامی خود باز کرد.نظامی.
- کلبهء زهد؛ دکان زهدفروشی. جائی که به ریا زهد و تقوی عرضه کنند :
ما کلبهء زهد برگرفتیم
سجاده که می برد به خمار.سعدی.
- کلبهء ضراب؛ ضرابخانه. جایگاهی که مسکوک زر و نقره سازند و عرضه کنند :
ستارگان چو درمها زده ز نقرهء خام
سپید و روشن، گردون چو کلبهء ضراب.
معزی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلبهء عطار؛ دکان عطرفروش. جائی که در آن عطر سازند و فروشند. کنایه از جای خوشبوی :
از روی نکو کاخ توچون خانهء مانی
از زلف بتان بزم تو چون کلبهء عطار.فرخی.
مردمی و آزادطبعی زو همی بوید به طبع
همچنان کز کلبهء عطار بوید مشک و بان.
فرخی.
از خانه به بازار همی گشتم یک روز
ناگاه فتادم به یکی کلبهء عطار.فرخی.
نه باغ را بشناسی ز کلبهء عطار
نه راغ را بشناسی ز مجلس سلطان.فرخی.
شاید که به جان، تنت شریف است از ایراک
خوشبوی بود کلبهء همسایهء عطار.
ناصرخسرو.
به روی کرده همه حجره بوستان ارم
به زلف کرده همه خانه کلبهء عطار.
مسعودسعد.
و نسیم آن گرد از کلبهء عطار برآرد. (کلیله و دمنه).
مردم همه دانند که در نامهء سعدی
مشک است که در کلبهء(8) عطار نباشد.
سعدی (دیوان چ فروغی ص 572).
- کلبهء قصاب؛ دکان قصاب. جایی که گوشت عرضه کنند و فروشند بدین جهت به جای نامطبوع اطلاق شود :
گلخن ایام را باغ سلامت مگوی
کلبهء قصاب را موقف عیسی مدان.خاقانی.
خان زنبور کلبهء قصاب
کلبهء نحل(9) صحن بستان است.خاقانی.
ای چو زنبور کلبهء قصاب
که سر اندر سر دهن کردی.خاقانی.
کلبهء قصاب چند آرد برون
سرخ زنبوران خون آشام خویش.خاقانی.
- کلبهء گوهرفروش؛ دکان جوهرفروش. جائی پررنگ و نگار از الوان و اقسام جواهر :تو را به مرغزاری برم که زمین او چون کلبهء گوهرفروش به الوان جواهر مزین است و هوای او چون کلبهء عطار به نسیم مشک و عنبر معطر. (کلیله، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلبهء میمون؛ در بیت زیرا ظاهراً بمعنی خانهء سعد است در علوم نجوم :
چرخ مقرنس نمای کلبهء میمون اوست
نعش فلک تختهاش قطب کلیدان او.
خاقانی.
- کلبهء نحل؛ کندوی عسل. جایی که مگس نحل لانه سازد :
خان زنبور کلبهء قصاب(10)
کلبهء نحل صحن بستان است.خاقانی.
- کلبهء نداف؛ دکان پنبه زن. جایی که پنبه را زنند :
وان ابر همچو کلبهء ندافان
اکنون چو گنج لؤلؤ مکنون است.
ناصرخسرو.
کهسار که چون رزمهء بزاز بد، اکنون
گر بنگری از کلبهء نداف ندانیش.
ناصرخسرو (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| دکان می فروش. دکان خمرفروش. میکده. خانهء خمار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلبة شود. || بمعنی کنج و گوشه هم بنظر آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). گوشه. (غیاث).
- کلبهء چمن؛ طرف چمن. گوشهء چمن :
به کلبهء چمن از رنگ و بوی باز کند
هزار طبلهء عطار و تخت بازرگان.سعدی.
(1) - رجوع به ابوطالب نعمه در همین لغت نامه شود.
(2) - kurpak.
(3) - krpak. (4) - رجوع به معنی سوم شود.
(5) - رجوع به ترکیب کلبهء عطار شود.
(6) - مراد کاوهء آهنگر.
(7) - رجوع به کلبه داری شود.
(8) - چنین است در چاپ فروغی اما در چاپ سنگی سال 1304 ق. ص 275 طبله آمده است و صحیح همین صورت است.
(9) - رجوع به همین ترکیب شود.
(10) - رجوع به همین ترکیب شود.

کلبة.

[کُ بَ] (ع اِ) دکان می فروش. و رجوع به مادهء قبل شود. || موی دراز از دو کرانهء دهان سگ و گربه. || دوال، یا یکتاه رسن پوست خرما که بدان درز دوزند. || سختی و تنگی. || خشکسالی و قحط. || سختی سرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلبة.

[کَ لِ بَ] (ع اِ) درختی است خاردار. || (ص) ارض کلبه، زمین که گیاهش از بی آبی خشک و همچو خار گردیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مونث کَلِب. (اقرب الموارد).

کلبة.

[کَ بَ] (ع اِ) سگ ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کلاب و کلبات. جج، کلابات. (ناظم الاطباء). || درختی است خاردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خار برهنه از شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج). || درخت خشک عاری از خار و برگ. (ناظم الاطباء).
- ام کلبة؛ تب. حمی. (ناظم الاطباء). تب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): اصابته ام کلبة. (اقرب الموارد).
- اِمرأة کلبة؛ زن گزندهء بدخوی. (ناظم الاطباء).

کلبه دار.

[کُ بَ / بِ] (نف مرکب)دکان دار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد شود.

کلبه داری.

[کُ بَ / بِ] (حامص مرکب)دکان داری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از آهنگری رست و سالار گشت
پس از کلبه داری سپهدار گشت.اسدی.

کلبی.

[کَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به کلب و سگ. (ناظم الاطباء). || منسوب به قبیلهء کلب. (ناظم الاطباء). منسوب به قبیلهء قضاعة و هو کلب بن وبرة... (منتهی الارب). چند قبیله به این انتساب معروف می باشند مانند کلب الیمین و غیره. (از انساب سمعانی). و رجوع به کلب (حی سوم از قضاعة) شود.

کلبی.

[کَ با] (ع ص، اِ) جِ کَلِب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به کلب شود.

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) ابراهیم بن یحیی الکلبی الاشهبی الغزی (441 - 524 ه . ق.) شاعری است نیکوگفتار از مردم غزهء فلسطین و در آنجا متولد شد و به سیر و سیاحت دور و درازی پرداخت و در خراسان درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص27)

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) جعفربن محمد بن علی بن ابی الحسن الکلبی. از امراء کلبیین(1)(حکام جزیرهء صقلیة). او نخست از ندمای العزیز بالله الفاطمی (صاحب مصر) بود آنگاه در سال 473 ه . ق. به ولایت صقلیه (سیسیل) رسید. مردی کریم و دوستدار علماء بود. حکومتش طولی نکشید و در سال 375 ه . ق. در صقلیه درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص187).
(1) - رجوع به کلبیون شود.

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) حسن بن علی الکلبی. اولین امیر از امرای کلبیین در صقلیة (سیسیل). او نخست فرمانده سپاه منصورالفاطمی (صاحب افریقیه) بود. آنگاه در سال 336 به ولایت جزیرهء صقلیه رسیدو شورش گروهی از مردم جزیره را بشدت منکوب و مردم را از خود بیمناک ساخت. در دوران او پادشاه روم تصمیم به استیلای خود در این جزیره گرفت و حسن آمادهء جنگ گردید و منصور او را به 7000 سوار و 3500 تن پیاده یاری داد و پس از جنگ لشکر روم منهزم گشت و ریو مسخر گردید و حسن در آنجا مسجدی ساخت و از آنجا بازگشت و تا وفات منصور به سال 341 ه . ق. از این جزیره خارج نشد آنگاه معز بعد از منصور به قدرت رسید او کمی در صقلیه ماند و سپس امارت جزیره را به پسرش احمد داد و خود در مهدیه (افریقیه) اقامت گزید و تا زنده بود از خواص معز به شمار می آمد. (از اعلام زرکلی ج1 ص232).

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) دحیة بن خلیفة الکلبی خزرجی. حمدالله مستوفی آرد: جبرئیل (ع) بیشتر بصورت او پیش رسول آمدی و او تا زمان معاویه بزیست. عمرش زیاده از شصت سال بود و هم او بود که در سال ششم نامهء رسول اکرم را به هرقل قیصر روم رسانید و هرقل در خفیه اسلام قبول کرد و از رومیان نهان داشت و نامه را نیکو جواب نبشت. و رجوع به تاریخ گزیده چ نوائی ص149 و 225 شود.

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) زیدبن الحارثه الکلبی مولی خدیجه رضی الله عنها. رجوع به زیدبن حارثه در همین لغت نامه و تاریخ گزیده چ نوائی ص211 شود.

کلبی.

[کَ بی ی] (اِخ) محمد بن السائب بن بشر الکلبی، مکنی به ابوالنصر. نسابه و عالم تفسیر و اخبار و ایام عرب بود او در کوفه متولد شد و در حدود سال 146 در همانجا درگذشت. او در وقعهء جماجم با ابن الاشعث حضور داشت. او را تفسیری بر قرآن است و در حدیث ضعیف است. (از اعلام زرکلی ج3 ص897). و رجوع به ابن الندیم و عیون الاخبار و تاریخ گزیده و عقدالفرید شود.

کلبی آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری است که در بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج5).

کلبی بیک.

[کَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان گندمان است که در بخش بروجن شهرستان شهر کرد واقع است و 608 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلبی خانی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج است که در بخش اسد آباد شهرستان همدان واقع است و 217 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلبیون.

[کَ بی یو] (اِخ) اولاد ابوالحسن کلبی که مدت 95 سال از دست خلفای فاطمی در جزیرهء صقلیه (سیسیل) امارت داشتند و حسن بن علی از نسل ابوالحسن کلبی، مؤسس این سلسله است و او از جانب منصور در 335 مأمور فتح این جزیره شد و آن را تسخیر کرد. پس از مرگ منصور به روزگار معز فاطمی حسن بن علی از صقلیه به مصر بازگشت و پسر وی ابوالحسن احمد بجای او حکم می راند. ده تن از این سلسله در مدت 95 سال امارت صقلیه داشتند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلبی جعفربن محمد و کلبی حسن بن علی شود.

کلبیون.

[کَ بی یو] (اِخ) رجوع به کلبی ها درهمین لغت نامه شود.

کلبیه.

[کَ بی یَ] (ع ص نسبی) منسوب به سگ. از سگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- شهوت کلبیه؛ بیماری باشد که بیمار همیشه گرسنگی حس کند و بسیار خورد و بر او گران باشد و بیشتر به قی دفع شود. (یادداشت مرحوم دهخدا).

کلبی ها.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لاور کبکان است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 153 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلبی ها.

[کَ] (اِخ)(1) فرقه ای از فلاسفهء یونان که بوسیلهء «آنتیس تن»(2) یکی از شاگردان سقراط پایه گذاری و سپس بوسیلهء دیوژن(3) (دیوجانس) مشهور گردید و شهرت آنان بدین نام از جهت تحقیر تمام روابط اجتماعی و پیش گرفتن یک زندگی بسیار بدوی و عادت به سرزنش و خرده گیری از مردم کوی و برزن بود که با سگان مشابهت داشتند. (از لاروس). مرحوم فروغی. آرد: یکی از شاگردان سقراط انتیس طینس نام، احوال و شیوهء زندگانی استاد را پیشنهاد خود ساخت ولی راه مبالغه رفت. غایت وجود را فضیلت و فضیلت را در ترک همهء تمتعات جسمانی و روحانی دانست و مؤسس سلسله ای از حکما شد که ایشان را کلبی می گویند به سبب آنکه گفتگوهای انتیس طینس در محلی از شهر آتن واقع می باشد که بمناسباتی آن را سگ سفید(4) می خواندند و نیز به سبب اینکه پیروان او در شیوهء انصراف از دنیا و اعراض از علائق دنیوی چنان مبالغه کردند که از آداب و رسوم و معاشرت و لوازم زندگانی متمدن دست برداشته حالت دام و دد اختیار نمودند با لباس کهنه و پاره و سر و پای برهنه و موی ژولیده مانند درویشان میان مردم می رفتند و در گفتگو هرچه بر زبان می گذشت بی ملاحظه می گفتند بلکه در زخم زبان اصرار داشتند(5) و به فقر و تحمل رنج و درد سرافرازی می کردند و همهء قیود و حدودی که مردم در زندگانی اجتماعی به آن مقید شده اند ترک کرده حالت طبیعی را پیشنهاد خود ساخته بودند. فرد کامل این جماعت دیو جانس است که حکایات بسیار از رفتار و گفتار او نقل کرده اند از جمله اینکه در ترک اسباب دنیوی کار را بجائی رسانید که درخم منزل کرد... (سیر حکمت در اروپا ج1 ص42). و رجوع به دیو جانس شود.
(1) - Cyniques.
(2) - Antisthene.
(3) - Diogene.
(4) - Cynosarge. (5) - اکنون در زبانهای اروپائی Cynismeبمعنی پر روئی و بی شرمی و بی ملاحظه حرف زدن است. (حاشیهء کتاب سیر حکمت).

کلبیین.

[کَ بی یی] (اِخ) رجوع به کلبیون و کلبی ها شود.

کلپ.

[کَ لَ] (اِ) منقار مرغان و جانوران. (انجمن آراء). منقار مرغ. (آنندراج). منقار مرغان. (ناظم الاطباء). رجوع به کَلَب و کَلَفت شود. || گرداگرد دهان. (آنندراج). کلب و گرداگرد دهان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلَب شود.

کلپ.

[کَ / کَ پَ] (سانسکریت، اِ)(1)اصطلاحی نجومی است. بیرونی آرد: این روزهای(2) است تمام که اندرو هر یکی از کواکب و اوجها و جوزهرهای ایشان را دورها تمام گردد بی کسر. و غرض اندرین، آسانی یادداشتن است و بیرون آوردن جایگاهها و رفتنشان. و هر گروهی این روزگارها بجای آوردند بر آن حرکات که به رصد یافته شده است. اما آنک میان مردمان معروف شده است آن هندوان است و ایشان آن را کلپ خوانند، و روزگار این مدت را کلپ اهر گن، ای جمله روزگار کلپ، و مردمان ما، آن را روزگار «سندهند» خوانند. و نه چنان است، و لیکن به لغتشان «سدهاند». و این نامی است که بر هر کتاب نجومی بزرگوار افتد، و تفسیرش چنان بود: آن راستی که اندرو کژی نیاید. (التفهیم ص146)(3). اصطلاحی نجومی است، ادوار تامهء نیرین و کواکب خمسهء متحیره در هزاران سال است، چه هندوان گمان می کردند که کواکب سیاره در بدو خلقت اوجات و جوزهرات شان در اول برج حمل بوده است. و بعد بواسطهء حرکات مختلف سریع و بطئی از هم دور شده پس ازطی هزاران هزار سال تام مجدداً به اوجات و جوزهرات در اول حمل می رسند و در یک محل مجتمع می شوند. سنین در کلپ تمام سالهای شمسی نجومی است. پس کلپ مقدار زمانی است که میان دو اجتماع سیارات باشد. و عدد سنین کلپ بنابر حساب «برهمگپت» چهار هزار و سیصد وبیست هزار هزار (000ر000ر320ر4) می باشد و اعراب سنین کلپ را سنین «سندهند» نامیده اند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلب در همین لغت نامه و گاهنامهء سید جلال طهرانی طبع 1310 ص67 و التفهیم ص146 و 147 و 148 و حواشی همین کتاب و تحقیق ماللهند ص 53 و فهرست همین کتاب ص355 شود.
(1) - در سانسکریت kalpa بمعنی ایام العالم است. (از حاشیهء التفهیم ص146).
(2) - یعنی ایام العالم.
(3) - آقای همایی در حاشیهء التفهیم ص146 آرد: عقیدهء هندوان این است که جهان را آغاز و انجام و مدتی معین است. یک کلپ عالم پیدایی و ظهور موجودات و بمنزلهء روز و پس از آن یک کلپ عالم قیامت و بمنزلهء شب است. پس دوباره یک کلپ عالم ظهور و آفرینش و یک کلپ رستخیز می آید و همچنین چند کلپ می گذرد تا عالم آفرینش به پایان می رسد و همه چیز معدوم می گردد.

کلپ اهرگن.

[کَ اَ هَ گَ] (سانسکریت، اِ مرکب) روزگار مدت کلپ را کلپ اهرگن خوانند یعنی جملهء روزگار کلپ. (از التفهیم ص146). آقای جلال الدین همایی در حاشیهء التفهیم آرد: کلمهء آهرگن مرکب از دو کلمه یکی آهر(1) بمعنی روز مقابل رات(2) بمعنی شب است و دیگر، گن(3) بمعنی جمله و مجموع و اصطلاحاً عبارت از جملهء روزها یا دورها که در یک کلپ واقع میشود. چنانکه مثلا بگوییم در یک کلپ چند شنبه یا یکشنبه و دوشنبه واقع می شود، یا زحل و مشتری چند دور می گردند. پس جمله روزگار کلپ را کلپ اهرگن گویند - انتهی. و رجوع به کلپ و التفهیم ص146 و تحقیق ماللهند ص185 شود.
(1) - ahar.
(2) - rat.
(3) - gana.

کلپتره.

[کَ پَ رَ / رِ] (اِ) سخنان بیهوده و زبون و بی معنی را گویند. (برهان). به معنی حرفهای بیهوده آمده. (آنندراج). بی معنی و بیهوده. (ناظم الاطباء). سخن پراکنده و بی معنی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
او ترا کی گفت کاین کلپتره ها را جمع کن
تا ترا لازم شود چندین شکایت گستری.
انوری (از فرهنگ رشیدی).
مردکی بیند از این بیهده گو چاکرکی
مشتی کلپتره و بیهوده بهم درخاید.
انوری (دیوان چ نفیسی ص400)
این دو کلپتره را جواب بس است
لیکن او را محل آن ننهند.
مجیرالدین بیلقانی.
چو گفتی و نیکو نماید سخن
به اصلاح کلپتره کوشش مکن.
نزاری قهستانی (دستورنامه چ روسیه ص54).
به صد تلبیس بر هم بست مشتی ژاژ و کلپتره.
پوربها (از فرهنگ رشیدی).
- کلپتره ای؛ بیهوده. بی معنی. گتره ای. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلپتره گفتن شود. || نادرست. (آنندراج) (غیاث). || بوبک ربابیرا نیز می گفته اند. (؟) (برهان).

کلپتره گفتن.

[کَ پَ رَ / رِ گُ تَ] (مص مرکب) سخنان بی معنی و پراکنده و بیهوده گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :پرسید که رعایای شادی تبره چه می گویند، خواجه احمد داود را جواب داد که کلپتره ای می گویند. (دستور الوزراء).

کلپک.

[کُ پَ] (اِ) بمعنی خانهء کوچکی که بر کنار کشتها سازند از جهت محافظت خرمن از باد و باران. و ظاهراً مخفف کلبه است پس به بای تازی باشد، اما محاوره همان اول است. (آنندراج). کلبک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلبک و کلبه شود. || خرمن بان را نیز گویند: یکی از ظرفای ایران در نامه ای که از طرف زنی به شوی او رقمی گردیده رقمی کرده. (آنندراج) :
کلپک بدفعلک بی عقل و دین
بدرگ کم خرجک بالانشین؟(از آنندراج).

کلپن.

[کَ پَ نَ] (سانسکریت، اِ)(1) کلپن مرکب از دو کلمه است: یکی کل بمعنی وجود انواع در عالم و دیگری پن بمعنی فساد و بطلان آن و این کلمه مجموعاً بمعنی کون و فساد است. (از تحقیق ماللهند ص185). و رجوع به کلپ و کلپ اهرگن شود.
(1) - kalpana.

کلپوره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) نوعی گیاه طبی است در بم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). علف تلخی است بیابانی. در گناباد خراسان برای معالجهء درد شکم آن را می جوشانند و می خورند.

کلت.

[کُ لَ] (اِ) از دانه های خوردنی است در سرزمین هند، نظیر برنج و عدس و ماش. (الجماهر ص 46). اسم حب هندی است که آن را کاسرالحجر نامند و آن حب القلت است. کلتهی. (فهرست مخزن الادویه). گمان می کنم کلتهی صحیح است. (از حاشیه الجماهر ص46).

کلت.

[کَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد.) (از ناظم الاطباء). فراهم آوردن. (آنندراج). || ریختن چیزی را در ظروف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).ریختن در اناء. (آنندراج). ریختن چیزی را در خنور. (از ناظم الاطباء). || تاختن اسب را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || انداختن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج). انداختن چیزی را و عبارت صاغانی چنین است: «کلت به، رمی به». (از اقرب الموارد).

کلت.

[کُلْ لَ] (ع ص) فرس فُلَّت و کلت؛ اسب تیزرو و شتاب. به تخفیف لام نیز آمده است. (از منتهی الارب) (آنندراج). فرس فلت و کلت؛ اسب تیزرو که فراهم آید و خود را جمع کند و برجهد. (از اقرب الموارد). فرس فلت و کلت و فُلَت و کُلَت، اسب شتاب تیزرو. (ناظم الاطباء). و رجوع به کُلَت شود.

کلت.

[کُ لَ] (ع ص) کُلَّت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کُلَّت شود.

کلت.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان قطور است که در بخش حومهء شهرستان خوی واقع است و 288 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلتا.

[] (اِ) به سریانی سپستان است. (فهرست مخزن الادویه).

کلتا.

[کِ] (ع اِ) مؤنث کِلا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مونث کلا یعنی هر دو. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلا شود.

کلتان.

[کَ] (اِ) از جملهء چهارچوب در، آن دو چوب را گویند که درپهلوهای در خانه باشد. (برهان). بازوهای چارچوب درخانه. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کلان است. (حاشیهء برهان مصصح دکتر معین). و رجوع به کلان شود.

کلتانیة.

[کَ نی یَ] (اِخ) جایی است بین سوس و صیمره و یا در حدود آن دو. و شمربن ذی الجوشن شریک در قتل حسین بن علی(ع) در اینجا کشته شد.
(معجم البدان).

کلتب.

[کَ تَ / کُ تُ] (ع اِ)(1) ناراستی و سستی در امور. (منتهی الارب). ناراستی و درماندگی و سستی در کارها (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در اقرب الموارد المداهن فی الامور یعنی سست و نادرست در امور معنی شده است و با توجه به این معنی صفت مناسب تر است.

کلتبان.

[کَ] (ص) بر وزن و معنی غلتبان است که مردم بی حمیت و دیوث باشد و معرب آن قلطبان و قرطبان است. (برهان) (از آنندراج). قلطبان. دیوث. زن جلب. غلتبان. (ناظم الاطباء). زن جلب و دیوث. (منتهی الارب). تبدیل غلتبان است و باکاف فارسی اصح است. (انجمن آرا). قرتبان. قلتبان. بی حمیت. دیوث. زن جلب. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به قرتبان و قلتبان و قرطبان و قلطبان شود.

کل تپه.

[کُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی از بخش سراسکند است که در شهرستان تبریز واقع است و 335 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کل تپه.

[کَ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی از دهستان خان اندبیل است که در بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع است و 157 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کل تپه.

[کَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان چهار اویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کل تپه.

[کُ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپه فیض الله بیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل تپه.

[کُ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان قراتوره است که دربخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل تپه.

[کُ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتوست که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل تپه سیلتان.

[کُ تَپْ پِ سِ لَ] (اِخ)دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل تپه طقامین.

[کُ تَپْ پِ طَ] (اِخ)دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل تپهء فیض اللهبیگی.

[کُ تَپْ پِ یِ فَ / فِ ضُلْ لاه بَ] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش مرکزی شهرستان سقز است. این دهستان در قسمت شمال غربی شهرستان واقع است و از طرف شمال به دهستانهای گوگ آغاج از بخش تکاب مراغه و بهی از بخش بوکان مهاباد و از طرف مغرب به دهستان اوباتو از بخش دیواندره و از طرف جنوب به دهستانهای سرشیو و میرده همین بخش محدود است. هوای دهستان در قسمت کوهستانی سردسیر کامل و در قسمت کنار رودخانه نسبةً معتدل است. منطقهء کوهستانی است و مرتفعترین کوههای آن عبارت از کوه ملامحمد به ارتفاع 2169 متر و کوه بژنک به ارتفاع 2145 متر است و بلندترین قله در خاور دهستان، قلهء کوه عبدالرزاق است که 2458 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. چهار رودخانهء مهم که تشکیل رودخانه جغتو با زرینه رود را می دهند و در این دهستان به هم ملحق می گردند عبارتند از: رودخانهء سقز، رودخانهء جغتو، رودخانهء خور خوره و رودخانهء ساروق. راه شوسهء سقز به سنندج از جنوب و راه شوسهء سقز به بوکان از مغرب دهستان می گذرد و راه غالب قراء دهستان مالرو است. محصول عمدهء دهستان غلات و توتون و حبوبات و محصولات دامی از قبیل لبنیات و پشم و گوسفند است. این دهستان از 88 آبادی تشکیل شده است و معروفترین آنها عبارتند از: ملقرنی، صاحب، قلعه کهنه، سلیمان کندی، سنته، قپلانتو، چول ملو، چاغرلو. سکنهء این دهستان در حدود 19 هزار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5)

کلتحة.

[کَ تَ حَ] (ع اِمص)(1) نوعی از رفتار. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قسمی راه رفتن. (از اقرب الموارد).
(1) - این کلمه در منتهی الارب بدین معنی با خاء معجمه و بر وزن دحرجه و در ناظم الاطباء به ضم اول ضبط شده است.

کلتخة.

[کَ تَ خَ] (ع اِمص) رجوع به کلتحة شود.

کلتکه.

[کَ تِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قزل گیچلوست که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کل تندر پایین.

[کُ تُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان باغ ملک بخش جانکی گرمسیر است که در شهرستان اهواز واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلتوی.

[کَ تَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب است به کلتا مؤنث کلا. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کلتة.

[کُ لَ تَ] (ع ص) فرس فلتة و کلتة، اسب که فراهم آمده و جمع شده تا برجهد. (منتهی الارب). فرس فلتة و کلتة؛ اسب فراهم آمده و دست و پای خود را جمع کرده تا برجهد. (ناظم الاطباء). فرس فلتة و کلتة، اسبی که خود را جمع کرده می جهد و بدان سبب آن را نتوان دریافت. (از اقرب الموارد). و رجوع به کُلَّت شود.

کلتة.

[کُ تَ] (ع اِ) بهره ای از طعام. || کرانه و گوشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلته.

[کَ تَ / تِ] (ص) چهارپای و دد پیر و مانند این. (لغت فرس چ اقبال ص456). حیوان پیر سال خورده و از کار بازمانده و از کارافتاده را گویند از هر قسم که باشد اعم از دد و دام و غیره. (برهان). حیوانی که پیر شده باشد از هر جنس که باشد. (آنندراج). حیوان پیر سالخوردهء از کار بازمانده و از کار افتاده خواه وحشی باشد و یا اهلی. (ناظم الاطباء). چهارپای پیر. دد کهن سال. (فرهنگ فارسی معین). چهارپای و دد پیر و موی ریخته و ضعیف شده. لکنته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به شاه ددان کلته روباه گفت
که دانا زد این داستان در نهفت.
ابوشکور (از لغت فرس).
گمان برد کش گنج بر استران
بود به چو بر پشت کلته خران.
ابوشکور (از لغت فرس).
ای روبهان کلته به خس در خزید هین
کامد ز مرغزار ولایت همی زئیر.
فرخی.
|| هرچیز ناقص و کوتاه و پست و حقیر و اندک و نامرتب و دم بریده را هم گفته اند. (برهان). بریده دم... و کوتاه را گفته اند و در ماوراء النهر به معنی کوتاه گفته اند. (آنندراج). کوتاه. قصیر. (فرهنگ فارسی معین). ابتر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). با کُل و کُله و کُل طبری مقایسه شود. (از حاشیهء برهان چ معین). || شخصی را گویند که زبانش به فصاحت جاری نباشد و حرفها از مخرج نتواند خوب ادا کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). کج زبان و غیرفصیح. (آنندراج). آنکه حروف را از مخرج آنها ادا نتواند کرد. غیرفصیح. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلته زبان شود. || (اِ) چوب دستی گنده و سطبر و کوتاه را نیز گویند. (برهان). چوب دستی را خوانند که گنده و ستبر و کوتاه بود. (فرهنگ جهانگیری). چوب دست کوچک و سطبر، به هندی آن را سونتا و کتله گویند. (غیاث). چوب دستی گنده ای که پر کند دست را. (ناظم الاطباء).

کلته چوب.

[کَ تَ / تِ] (اِ مرکب)چوبدستی گنده و ستبر و کوتاه مر درویشان را. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلته شود.

کلته دم.

[کَ تَ / تِ دُ] (ص مرکب)بریده دم. (از غیاث). کوتاه دم. قصیرالذنب. (فرهنگ فارسی معین) :
می پیچ و می کش از غم چون مار کلته دم.
شمس خالد (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کلته شود.

کلته دنب.

[کَ تَ / تِ دُمْبْ] (ص مرکب)ابتر. (فرهنگ فارسی معین). کلته دم. کوتاه دم. قصیرالذنب. و رجوع به کلته و کلته دم شود. || افعی دم کوتاه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و مخرج ثفل او(1) به دنبال نزدیک باشد و دنبال او دراز نباشد و این را مارگیران کلته دنب گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - یعنی افعی گرزه.

کلته زبان.

[کَ تَ / تِ زَ] (ص مرکب)گنگ. (از غیاث). آنکه زبانش به تلفظ درست حروف جاری نگردد. کسی که حرفها را از مخرج آنها ادا نتواند کرد. (فرهنگ فارسی معین) :
روز و شب هست در اطراف جهان سرگردان
تا یکی کلته زبان جاهل احمق به کجاست.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).

کلتهی.

[کُ تِ] (اِ) اسم حب هندی است که آن را کاسرالحجر نامند و آن حب القلت است. کلت. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کُلَت شود.

کلثب.

[کَ ثَ] (ع ص) درترنجیدهء ترش روی بخیل، کُلاثِب مثله. (منتهی الارب). روی درهم کشیدهء بخیل. کلاثب. (از اقرب الموارد).

کلثمة.

[کَ ثَ مَ] (ع مص) فراهم آوردن گوشت رخسار بی ترش رویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع شدن گوشت چهره بی ترش رویی. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب و به تبع او آنندراج و ناظم الاطباء این کلمه را به معنی متعدی آورده اند و صاحب اقرب الموارد آن را لازم معنی کرده است.

کلثوم.

[کُ] (ع ص، اِ) مرد پرگوشت رخسار نیکوروی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه دو گونه و چهرهء او پرگوشت باشد. (از اقرب الموارد). پرگوشت رخسار بی ترش رویی. (فرهنگ فارسی معین). || پیل یا پیل بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). فیل و گویند زندبیل(1). (از اقرب الموارد). ژنده پیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || حریر پارهء سر درفش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). حریر پاره ای که بر سر درفش بندند. (ناظم الاطباء). || از اعلام است. (ناظم الاطباء). نامی است از نامهای زنان. (فرهنگ فارسی معین). در عربی نامی از نامهای مردان، در فارسی نامی از زنان است (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - معرب ژنده پیل است.

کلثوم.

[کُ] (اِخ) ابن عمروبن ایوب التغلبی، مکنی به ابوعمرو معروف به عتابی (متوفی به سال 220 ه ق). کاتبی نیکو ترسل و شاعری خوش بیان و پیرو سبک نابغه بوده است. وی از مردم شام است و نسبش به عمروبن کلثوم شاعر می پیوندد. مدتی در قنسرین اقامت گزید و آنگاه در بغداد ساکن شد و هارون الرشید و دیگران را مدح کرد. و چون متهم به زندقه شد و رشید او را طلب کرد، به یمن گریخت و به سعی فضل بن یحیی برمکی، هارون وی را امان داد و چون بازگشت به دستگاه برامکه اختصاص یافت و سپس به طاهربن حسین پیوست و کتابهایی تصنیف کرد که از جمله آنهاست: فنون الحکم، الاَداب، الخیل، الاجواد و الالفاظ. (از اعلام زرکلی). کاتب برامکه و شاعر معروف عرب از بنی تغلب. یحیی بن الحسن گوید: امیر ایرانی نژاد طاهربن الحسین در رقه بر کنار برکه ای فرود آمده بود و من در خدمت او بودم. یکی از غلامان امیر را خواندم و با او به پارسی چیزی می گفتم. کلثوم در این وقت پیش ما آمد و با لهجهء شیرین و فصیح پارسی با ما تکلم آغاز کرد، من از استادی او در این زبان شگفتی کردم و پرسیدم: این پارسی فصیح را کجا فرا گرفته ای؟ گفت: «سه کرت به خراسان شدم کتب نفیس فارسی که از بنهء یزد گرد سوم به شهر مرو بر جای مانده و در مخزنی محفوظ بود نوشتم و گاه بازگشت به عراق چون ده فرسنگ از نیشابور گذشتم و به روستای ذو دررسیدم و در این وقت به یاد آوردم که مطالب مفید چندی از کتب مزبور را نسخه نگرفته ام، بار دیگر از آنجا به مرو بازگشتم و چند ماه دیگر نیز بدان شهر ببودم و آن کار را بپایان بردم» گفتم: «ای ابا عمرو از چه این رنج سفر دراز خراسان و آمد و شد بدانجا و تعب مطالعه و استنساخ کتب فارسی بر خود هموار می کردی؟» در پاسخ گفت: «مگر معانی در غیر کتابهای فارسی یافت می شود؟». (ضحی الاسلام امین احمد مصری، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به الوزراء و الکتاب ص185 و 211 و معجم الادباء ص212 ج6 و الموشح ص271، 278، 285، 293، 295 و البیان والتبیین و فهرست ابن الندیم ص175 شود.

کلثوم بن الحصین.

[کُ مِ نِلْ حُ صَ](اِخ) رجوع به ابورهم الغفاری شود.

کلثوم بن زیاد.

[کُ مِ نِ] (اِخ) رجوع به ابوعمرو... شود.

کلثوم بن عیاض.

[کُ مِ نِ عِ] (اِخ). قشیری، امیر افریقا و یکی از سرداران و اشراف شجاع است. هشام بن عبدالملک بعد از عزل عبیداللهبن الحبحاب وی را والی ساخت و به سال 123 ه . ق. با سپاهی عظیم به افریقا فرستاد و او در جنگی که با بربرها کرد در سبو از اعمال طنجه کشته شد. (از اعلام زرکلی).

کلثوم بن هدم.

[کُ مِ نِ هِ] (اِخ). ابن امری القیس... ابن الاوس الانصاری. پیغمبر خدا بهنگام ورود به مدینه به خانهء او و بعضی گویند به خانه سعدبن خیثمه نزول کرد. (از امتاع الاسماع ص45). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص326 شود.

کلثوم نه نه.

[کُ نَ نَ / نَ نِ] (اِخ) در کتابی به همین نام تألیف آقا باقر خونساری که فکاهی و در نقد خرافات است، کلثوم نه نه با بی بی شاه زینب و دده بزم آرا و باجی یاسمن مثل اعلای معتقدان به اوهام و خرافات زنانه اند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به دده بزم آرا شود.

کلثومی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به ام کلثوم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلج.

[کُ] (اِ) شکن و چین باشد. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص61). چین و تا. (ناظم الاطباء). چین و شکن. (فرهنگ فارسی معین). شکن. چین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلج برکلج، چین در چین.؛ (فرهنگ فارسی معین) :
فری زان زلف مشکینش چو زنجیر
فتاده صد هزاران کلج بر کلج.
شاکری بخاری (از لغت فرس)(1).
به موی کاکل و آن زلف مشکین
فتاده صد هزاران کلج در کلج.
ابوشکور (از آنندراج).
و رجوع به کُلچ شود.
(1) - این شعر به رودکی منسوب است.

کلج.

[کَ / کِ] (اِ) سبد حمامی باشد که بدان زبال کشند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص61). سبد گرمابه بان و کناس را گویند که بدان سرگین و پلیدیها کشند. (برهان). مزبله و سلهء کناس. (انجمن آرا) (از آنندراج). سبد حمامی و کناس که بدان سرگین و پلیدیها کشند. (ناظم الاطباء). سبد زبالهء گرمابه بانان. سبد کودکشان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
صد کلج پر از گوه عطا کرده بر آن ریش
گفتم که بر آن ریش که دی خواجه همی شاند.
طیان (از لغت فرس).

کلج.

[کُ لِ] (اِ) خرچسونه. خاله سوسکه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلج.

[کَ لَ] (ع ص) مرد جوانمرد دلاور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کریم شجاع. (اقرب الموارد).

کلج.

[کُ لُ] (ع ص) مردان درشت و توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مرد درشت و توانا. (ناظم الاطباء).

کلج.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم پایین است که در بخش سیردان شهر ستان زنجان واقع است و 918 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلجان.

[کَ] (اِ مرکب)(1) مزبله را گویند و آن جایی باشد که خاکروبه و پلیدیها در آن ریزند. (برهان). مزبله. (جهانگیری). مزبله و محل خاکروبه و پلیدیها. (ناظم الاطباء). کلچان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلج و کلچ و کلچان شود.
(1) - مرکب از: کلج (کلچ) (سلهء کناس) + ان (پسوند مکان). (از حاشیهء برهان دکتر معین).

کلجرو.

[] (اِ) اسم هندی خبازی است. رجوع به خبازی شود. (از فهرست مخزن الادویه).

کل جک.

[کُ جَ] (اِخ) دهی از دهستان گاوکان بخش جبال بارز است که در شهرستان جیرفت واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلجه.

[کُ لَ جَ / جِ] (اِ) قسمی لباده و پالتو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلیجه. کلیچه. و رجوع به کلیجه و کلیچه شود. || جامهء آستین کوتاهی که به روی قبا پوشند. (ناظم الاطباء).

کلجه.

[] (اِخ) نصرة الدین... (متوفی به سال 649 ه . ق.). یکی از دو پسر اتابک هزار اسب بن ابی طاهر از اتابکان لرستان است و از 646 تا 649 فرمانروائی داشته است. (از تاریخ مغول اقبال ص244 و 448).

کلجی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلچ.

[کَ] (ص) خشک. یابس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).(1) || ترد که در زیر دندان آواز دهد، و در بعضی جاهای گیلان کرچ گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا به دنبال همین یادداشت افزوده اند: «این کلمه را در خمام شنیدم».

کلچ.

[کَ] (اِ) چرک. (جهانگیری). چرک و وسخ. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیج و کلخچ شود. || عجب و خودستایی. (جهانگیری). عجب و خودستایی و تکبر و تجبر. (از برهان) (ناظم الاطباء). عجب. خودستایی. تکبر. (فرهنگ فارسی معین).

کلچ.

[کَ / کِ] (اِ) سبد کناس باشد که پلیدیها را بدان بکشند. (جهانگیری). سبد حمامی و کناس که بدان سرگین و پلیدیها کشند. (ناظم الاطباء). کلج [ کَ / کِ ] . (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلج شود.

کلچ.

[کُ] (اِ) شکن زلف و کاکل. (جهانگیری). چین. شکن. ماز. نورد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلج [ کُ ] شود.
- کلچ درکلچ؛ چین درچین. و رجوع به کلج در کلج ذیل ترکیبات کلج شود.
|| نوعی از پوشش هم هست، آن را از پشم بافند و از جانب کشمیر آورند. (برهان). پوششی باشد پشمینه که از تبت آورند. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). نوعی از پوشاک پشمین که از کشمیر آورند. (ناظم الاطباء). پوشش پشمینه که سابقاً از کشمیر و تبت می آوردند. (فرهنگ فارسی معین) :
پیش تو چگونه آرم اندر ره
کلچ از تبت و لباده از دنبر.
مختاری (از فرهنگ رشیدی).
|| نان ریزه را گویند. (فرهنگ جهانگیری). نان ریزه. (ناظم الاطباء). نان ریز شده. (از برهان) (فرهنگ فارسی معین).

کلچان.

[کَ] (اِ) کلجان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلجان شود.

کلچاننده.

[کَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه بکلچاند. آنکه شیر را «لور» یا «پنیر» یا «ماست» کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچانیدن و کلچیدن شود.

کلچانیدن.

[کَ دَ] (مص) شیر را «لور» یا «پنیر» یا «ماست» کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچیدن شود.

کلچانیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) شیری که بسته و دلمه کرده باشند. شیری که بصورت لور یا پنیر یا ماست در آورده باشند. شیر بریده و ستبر کرده. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچانیدن و کلچیدن شود.

کلچش.

[کَ چِ] (اِمص) عمل کلچیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچیدن و کلچانیدن شود.

کل چکاد.

[کَ چَ] (ص مرکب) آنکه موی او از دو جانب پیشانی رفته است. اَجلَح. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) رنج و آزار از کچلی سر. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس)(1).
(1) - [ در این معنی ] کلمهء مشکوکی است. (اشتینگاس).

کلچندگی.

[کَ چَ دَ / دِ] (حامص) صفت کلچنده. و رجوع به کلچنده شود.

کلچنده.

[کَ چَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از کلچیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچیدن شود.

کلچنگ.

[کُ لَ چَ](1) (اِ مرکب) خرچنگ را گویند و آن را عربان سرطان خوانند. (برهان) (آنندراج). خرچنگ. (ناظم الاطباء). اسم فارسی سرطان است و نیز به فارسی خرچنگ نامند. (فهرست مخزن الادویه). از کل (به ضم بمعنی منحنی)؟ + چنگ. (فرهنگ نظام از حاشیهء برهان چ معین.) || جمعیت و هنگامه. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به سکون لام ضبط شده.

کلچه.

[کُ چَ / چِ] (اِ) کلیچه. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلیچه و کلوچه شود.

کلچیچه.

[کَ / کِ چَ / چِ] (اِ) مخفف کلکلیچه است که به معنی غلغلیچه باشد و آن کف پای خاریدن و جنبانیدن انگشتان باشد در زیر بغل مردم تا به خنده افتند. (برهان) (آنندراج). غلغلیچه و حالت خنده ای که از خاریدن کف پا و زیر بغل پدید آید. (ناظم الاطباء). و رجوع به غلغلیچه و کلکلیچه شود.

کلچیدگی.

[کَ دَ / دِ] (حامص) صفت کلچیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کلچیده. و رجوع به کلچیده و کلچیدن و کلچانیدن شود.

کلچیدن.

[کَ دَ] (مص) بستن شیر و مانند آن چنانکه در جغرات. دلمه شدن چنانکه شیر و خون. بسته شدن شیر بصورت ماست و پنیر یا لور. خثور. بریدن شیر. دفزک شدن شیر. ستبر شدن شیر. خفته شدن شیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(1).
(1) - مرحوم دهخدا در یکی از همین یادداشتها افزوده اند: «این کلمه را در قریهء هوشگان چهارمحال اصفهان شنیدم.»

کلچیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) شیر خفته. شیر ستبر. خائر. رائب. شیر بریده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلچیدن و کلچانیدن شود.

کلح.

[کِ] (اِ) نوعی از صمغ است که آن را بارزد و بیرزد هر دو گویند و عربان قنه خوانند، شبیه است به مصطکی. (برهان). یک نوع صمغی شبیه به مصطکی که بارزد و یا بیرزد نیز گویند. (ناظم الاطباء). کُلخ. (فرهنگ فارسی معین). لغت سریانی است و بغدادی گوید که نزد اهل مغرب نباتی است برگش شبیه به برگ درخت سیب و قابض و رافع نزف الدم و اسهال دموی و جهت گزیدن افعی و سعوط آن جهت رعاف مفید... و از قول او ظاهر می شود که اندروطالیس باشد و در آنجا تصریح نموده که مانند اشنان بی برگ است و در اینجا بیان نموده که برگش مثل برگ سیب است. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به کُلخ شود. || به لغت مصر عبارت از اشق است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به اشق شود.

کلحبة.

[کَ حَ بَ] (ع اِ) آواز آتش و زبانهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلحبة.

[کَ حَ بَ] (ع مص) به شمشیر زدن. (آنندراج) (منتهی الارب). کلحبه بالسیف کلحبة، به شمشیر زد او را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کلحم.

[کِ حِ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). خاک و گرد و غبار. (ناظم الاطباء).

کلحة.

[کَ لَ حَ] (ع اِ) دهان و گرداگرد آن: یقال، ما اقبح کلحته. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کلخ.

[کُ] (اِ) نوعی از گیاه و رستنی باشد. (برهان) (از آنندراج). یک نوع گیاهی. (ناظم الاطباء). نوعی از نباتات چتری. (حاشیهء برهان چ معین). یکی از گونه های انگدان است که بنام قنا، کف عروس و کلح نیز خوانده می شود(1). (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلح شود. || بارزد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به بارزد شود.
, Ferule(لاتینی)
(1) - Ferula communis .
(فرانسوی)

کلخان.

[کَ] (اِ) گلخن حمام. (ناظم الاطباء). کوره ای برای گرم کردن حمام. گلخن. (از اشتینگاس).

کلخج.

[کَ لَ] (اِ) شوخی و چرکی که بر دست و اندام بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص60). چرک. وسخ. کلخچ. (فرهنگ فارسی معین). پینه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گنده و بی قیمت و دون و پلید
ریش پر از گوه و تن همه کلخج.
عمارهء مروزی (از لغت فرس).
گنده و قلتبان و دون و پلید
ریش خردمّ و جمله تنش کلخج.
عمارهء مروزی.
دست و کف پای پیران پر کلخج
ریش پیران زرد از بس دود نخج.
طیان (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
فرخج کوری، بد طلعتی چنانکه به است
کلخج کیر خر از ریش او بروی و برای(1).
سوزنی.
و رجوع به کلخچ شود.
(1) - در یادداشت دیگری به خط مرحوم دهخدا مصراع دوم بیت مذکور چنین ضبط شده است: کلخج کیر خر مغ از او برای و روای.

کلخچ.

[کَ لَ] (اِ) چرکی را گویند که بر دست و پا و اندام نشیند و به عربی وسخ خوانند. (برهان). چرک. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خاز. ریم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بس کلخچ و بس فرخج و بس سفیه و بس کریه
پرفسوس و پرفسون و پرفضول و پرفتن.
سوزنی (از آنندراج).
اناءُ مکلع کمحسن؛ خنور ریمناک کلخچ بسته. سقاء کلع؛ مشک کلخچ بسته. (منتهی الارب). و رجوع به کلخج شود.
- کلخچ بستن؛ چرک شدن و چرکین شدن. (ناظم الاطباء).

کلخرجه.

[کَ خَ جَ / جِ] (اِ) غلغلیجه. دغدغه. آن باشد که دست زیر بغل مردم یا به پهلو بزنند و بکاوند تا خنده بر او افتد. (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص16). غلغلیج. غلغلک. دغدغه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به شعوری ص262 ورق ب شود.

کلخند.

[] (اِخ) از امرای هندوستان بود که سلطان محمود غزنوی وی را در قلعه ای محاصره کرده و وی پس از آنکه زوجهء خود را بقتل رسانید باضربت خنجری خود را بکشت. (حبیب السیر چ تهران ص333).

کلخنگ.

[] (اِ) چون درخت بن را با پسته پیوند کنند ثمر آن بزرگتر و لطیف تر می شود و آن ثمر را کلخنگ نامند (مخزن الادویه ذیل کلمه حبة خضراء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کل خواجه بالا.

[کَ خوا / خا جَ / جِ](اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلخواران.

[کَ خوا / خا] (اِخ) از دهستانهای اردبیل است. کلخوران : بعد از فوت پدر، در قریهء کلخواران اقامت فرمود. (حبیب السیر چ تهران ص323 ج3) قطب الدین امین... در قریهء کلخواران اقامت داشت تا وقتی که به سبب هجوم لشکر گرجستان به اردبیل نقل نمود. (حبیب السیرایضاً) با لشکری از دون صفتان... به جانب اردبیل در حرکت آمد و چون این خبر به قریهء کلخوران رسید امیر قطب الدین... به شهر اردبیل خرامید. (حبیب السیر ایضاً). و رجوع به کلخوران شود.

کلخوران.

[کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان اردبیل است. از شمال به بخش نمین و از جنوب به دهستان کورائیم و از خاور به دهستان هیر، و بخش نمین و از باختر به دهستان مشکین خاوری محدود است. این دهستان از 61 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 40450 نفر است. روستاهای مهم آن عبارتنداز: کلخوران (مرکز دهستان)، صومعه، کرجان، میرفی، سامیان، آغچه کند، نیار، انزاب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). و رجوع به کلخواران شود.

کلخوران.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستانهای هیر است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 480 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلخوران بالا.

[کَ] (اِخ) یا کلخواران علیا، دهی از دهستان کلخوران است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع و مرکز دهستان است و 415 تن سکنه دارد. مدفن شیخ جبرئیل پدر شیخ صفی الدین اردبیلی در همین جاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلخوران ویند.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ایرد موسی است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 440 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کل خوردن.

[کَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فحل دیدن گاو ماده و امثال آن. به نر رسیدن گاو ماده. نر دیدن ماده از گاو و گوسفند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کل دادن شود.

کلخ ها.

[کُ] (اِخ) ساکنان ولایت کلخید که تابع شاهنشاهی داریوش بزرگ بوده است. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص692). و رجوع به کلخید و تاریخ ایران باستان صفحات 691 و 1087 و 1088 شود.

کلخید.

[کُ] (اِخ) ولایتی بوده است در قسمت غربی قفقازیه در کنار دریای سیاه. لازستان قرون بعد. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص831). گرجستان غربی امروز. (تاریخ ایران باستان ج1 ص660 و 184). لازیکا. نام ناحیتی بوده است در ساحل شرقی دریای سیاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به تاریخ ایران باستان صص 184 و 660 و 731 و کلخ ها شود.

کلد.

[کَ] (ع مص) بر یکدیگر گرد آوردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج): کلدالشی ء کلداً؛ گردآورد و فراهم کرد آن چیز را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلد.

[کَ لَ] (ع اِ) جای رست و درشت بی سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). جای رست و درشت بی سنگ ریزه. (ناظم الاطباء). جای سخت بدون ریگ. (از اقرب الموارد). || پلنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پشته یا زمین درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین درشت و پشته. (ناظم الاطباء). پشته ها و گویند اراضی درشت و کَلَدَة واحد آن است. (از اقرب الموارد).

کل دادن.

[کَ دَ] (مص مرکب) به نر دادن ماده را از گاو و گوسفند. فحل دادن گاو ماده و امثال آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کل خوردن شود.

کل دار.

[کُ] (اِ مرکب) کل در. کل دره. آلتی است که با آن مرز کرت ها برآرند و آن آهنی دراز است که از میان دسته ای چوبین دارد و از دیگر سوی زنجیری یا طنابی که دو تن آن را برای بر آوردن مرزبکار برند. نوعی آلت شخم که برای پشته بندی بکار برند و دو تن آن را کشند، یکی دستهء چوبین آن را و دیگری طناب را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلدانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کلده. (یادداشت از مرحوم دهخدا). ازمردم کلده. اهل کلده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلده شود.
- زبان کلدانی؛ نامی که در گذشته گاهی به مجموعهء زبانهای سامی و گاهی به مجموعهء زبانهای سامی شرقی و گاهی به زبان قدیمی سامی کلده می دادند. امروزه مظاهر خارجی تمدن کلده را مانند هنر و رسوم و آداب بدان می نامند و برای نامیدن زبان کلده اصطلاح اکدی(1) را بکار برند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Akkadien.

کلدانیان.

[کَ] (اِخ) جِ کلدانی منسوب به کلده. قومی که از سرزمین کلده برخاسته و یا در آن سکونت گزیده اند. این قوم از شمال خاوری عربستان سربرآورده و به بابل حمله کردند و باتقویت عیلامیان می خواستند تاج و تخت بابل را بدست آوردند ولی آشوریان مانع شدند. (فرهنگ فارسی معین).

کلدح.

[کَ دَ] (ع ص) مرد سخت درشت اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). || گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عجوز. (از اقرب الموارد). || سخت و درشت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلدحة.

[کَ دَ حَ] (ع اِمص) نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وزناً و معناً مانند کلتحة است. (از اقرب الموارد). و رجوع به کلتحة شود.

کلدر.

[کُ دَ] (اِ مرکب) کل دار. کلدره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کل دار شود.

کلدره.

[کُ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب) کل دار. کل ذر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کل دار شود.

کلدره.

[کَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودسر است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 482 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلدم.

[کَ دَ] (ع ص) درشت و زشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درشت. (از اقرب الموارد).

کلدوم.

[کُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). کوتاه و کوتاه بالا. (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد).

کلدة.

[کَ لَ دَ] (ع اِ) پاره ای از زمین رست و هی اخص مِنَ الکلد. (از منتهی الارب) (آنندراج). واحد کلد یعنی یک قطعه زمین درشت. (ناظم الاطباء).
- ابوکلدة؛ کنیه کفتارنر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب و ناظم الاطباء این کلمه را به سکون لام [ کَ لْ دَ ] ضبط کرده اند.

کلده.

[کَ دَ] (از ع، اِ) زمین سخت و درشت را گویند. (برهان) (آنندراج). عربی است. (حاشیه برهان چ معین).

کلده.

[کَ دَ / دِ] (اِخ)(1) نام ناحیتی است که بین سواحل دو شط بزرگ دجله و فرات قرار دارد. در حدود چهارهزار سال پیش از میلاد مسیح، در این ناحیه تمدنی درخشان بوجود آمد که از حیث قدمت و شکوه تقریباً همپایهء تمدن مصر می باشد. (تاریخ آلبر ماله، ترجمه عبدالحسین هژیر ص63). ناحیتی است که در قدیمترین دورهء تاریخی یعنی در حدود سه هزار سال قبل از مسیح به دو ناحیه سومر(2) و اکد(3) منقسم شده بود که گاه مجتمعاً تحت لوای واحد رفته و گاه منفرداً هر یک سیر خویش را داشته است. عدهء پایتختهای این دو ناحیه به یازده می رسید و این بلاد یازده گانه همیشه بر سر حکومت مطلقه با یکدیگر در زد و خورد بوده اند و عاقبت بابل تسلط یافت و در حدود 2100 سال ق. م. حمورابی پادشاه بابل بر مملکت وسیعی سلطنت یافت. در حدود 1250 سال ق. م. سلطنت مطلقه به آشور رسید و سنا خریب و آسوربانی پال در سدهء 8 و 7 ق. م. حکومت داشته اند و پایتخت آنان نینوا بود. در سال 612 ق. م. نینوا خراب شد و بار دیگر بابل پایتخت گردید و در عهد نبوکد نزر (بخت نصر) دولتی عظیم تشکیل گردید و سرانجام این دولت بسال 539 ق. م. به دست کورش شهریار هخامنشی منقرض گردید. (از حاشیهء برهان چ معین). همانجاست که امروز عراق عرب گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مملکتی است که تقریباً از قرن نهم قبل از میلاد معروف به کلده شد و قبل از آن گذشتهء مفصلی داشته است. (تاریخ ایران باستان ج1 ص113). و رجوع به آسور و بابل و اکد و سومر در همین لغت نامه و تاریخ آلبرمامه و ژول ایزاک ص63 ببعد شود.
(1) - Chaldee.
(2) - Sumer.
(3) - Accad.

کلده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 1165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلده.

[کَ دَ] (اِخ) کلدة نام شخصی بوده است. (برهان). از اعلام است. نام شخصی. (ناظم الاطباء).

کلر.

[کْلُ / کُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از عناصر و علامت اختصاری آن در شیمی «Cl» است و در حرارت عادی بصورت گاز و به رنگ مایل به سبز و بوی آن قوی و خفه کننده است و آن را از الکترولیز کردن (تجزیهء الکتریکی) نمک طعام (کلرور دو سدیم) بدست می آورند و بواسطهء میل ترکیبی که با ئیدروژن دارد یک مزیل اللون مواد نباتی وحیوانی محسوب می شود و در صنعت از آن بعنوان سپید کنندهء پارچه استفاده می نمایند و وسیلهء ضدعفونی بسیار عالی است. (از لاروس). در اصطلاح علم شیمی، شبه فلزی است زرد مایل به سبز. در شرایط متعارفی گازی شکل با بوی خفه کننده و کمی سبکتر از هوا و به همین جهت به صورت گاز خفه کننده در جنگ اول جهانی بکار رفته. تکاثف نسبی این گاز نسبت به هوا71بنابراین از هوا تقریباً دو و نیم مرتبه سنگین تر است. یک لیتر آب 8 درجه حرارت، 04/3 لیتر کلر را در خود حل می کند. کلر را می توان در 15 درجهء حرارت با فشار 6 جو مایع کرد و در بطری چدنی سیفون دار به بازار عرضه نمود.
کلر اولین دفعه در سال 1747 م. بوسیلهء شیل از اثر جوهر نمک بر بی اکسید منگنز بدست آمد مطابق فرمول: O2H2 +2CL2 aCIH4 +2 Mnoچون فرمول فوق در برابر گرما باید صورت گیرد، لذا اگر وسیلهء گرم کردن نباشد پرمنگنات پتاسیم متبلور را در ظرف ریخته و قطره قطره جوهر نمک می ریزند تا کلر حل شود، طبق فرمول زیر:
O2H8ClK+2Mn+2Cl2+2Cl5ClHu16k+4Mno2
باید آزمایش مذکور با احتیاط و در زیر یک لولهء اطمینان سادهء آزمایش انجام شود تا اسید در لوله جمع گردد و ضمناً اسید بطور قطره قطره روی پرمنگنات بریزد والا مجاورت شدید اسید و پرمنگنات سبب پرتاب شدن در شیشه یا شکستن ظرف می شود. معمولاً در صنعت کلر را از تجزیهء الکتریکی نمک طعام بدست می آورند. کلر شبه فلزی است که با ظرفیت های مختلف با برخی شبه فلزات (از قبیل فلوئور و گوگرد و فسفر و سیلسیوم) و با ئیدروژن بشدت و با همهء فلزات (حتی طلا و طلای سفید) ترکیب می شود. جرم اتمی کلر حدود 5/35 است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chlore.

کلر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حیات داود است که در بخش گناوهء شهرستان بوشهر واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلر.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کهنه فرود است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 201 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلرا.

[کْلُ / کُ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح پزشکی، وبا. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به وبا شود.
(1) - Cholera.

کلرات.

[کْلُ / کُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح شیمی، نام عمومی کلیهء املاح منسوب به اسید کلریک H)3 (Cloیکی از مشهورترین آنها کلرات پتاسیم است که یکی از اکسیدکننده های قوی است. باید دانست که تمام کلراتها خاصیت اکسید کنندگی دارند و به سهولت در برابر گرما یا ضربه اکسیژن خود را از دست می دهند.
- کلرات دوپتاس(2)؛ ملح پتاسیم اسید کلریک (H3Clo)است و فرمولش K3Cloمی باشد. این نمک به عنوان ضدعفونی کردن حلق و گلو و ضایعات مخاط دهان در دندان پزشکی مورد استعمال دارد و بعلاوه در شیمی بعنوان یکی از اکسیدکننده های قوی بکار می رود. نمکی است سفید رنگ و قابل حل در آب و به مقدار بالغ بر 15 گرم مسموم کننده و کشنده است. چون بسهولت در برابر کمی گرما و یا ضربهء مختصر، اکسیژن خود را از دست می دهد، لذا جهت ساختن ترقه ها و چاشنیها مصرف می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chlorate.
(2) - Chlorate de K.

کلرادو.

[کْلُ / کُ لُ دُ] (اِخ)(1) یکی از ایالتهای غربی ایالات متحدهء آمریکاست. از شمال به ویومینگ(2) و نبراسکا(3)، از مشرق به نبراسکا و کانزاس(4)، از جنوب به اکلاهما(5) و نیومکزیکو و از مغرب به یوتا(6) محدود است. این ایالت 104247 میل مربع مساحت و 1225089 تن سکنه دارد و مرکز آن دنور(7)است. (از وبستر جغرافیایی).
(1) - Colorado.
(2) - Wyoming.
(3) - Nebraska.
(4) - Kansas.
(5) - Oklahoma.
(6) - Utah.
(7) - Denver.

کلرادو.

[کْلُ / کُ لُ دُ] (اِخ)(1) رودخانه ای است در شمال غربی ایالات متحدهء امریکا. این رودخانه 1450 میل طول دارد و به خلیج کالیفرنیا می ریزد. (از وبستر جغرافیایی).
(1) - Colorado.

کلرادو.

[کْلُ / کُ لُ دُ] (اِخ)(1) روخانه ای است در تگزاس مرکزی. این رودخانه 840 میل طول دارد. از ناحیهء داوسن(2) سرچشمه می گیرد و به خلیج کوچک ماتاگردا(3)می ریزد. (از وبستر جغرافیایی).
(1) - Colorado.
(2) - Dawson.
(3) - Matagorda.

کلرتان.

[کُ لُ] (اِخ) دهی از دهستان بر آن است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلرشته.

[کُ رِ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند بالا است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 189 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلرم.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است 368 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلرود.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور بالاست که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 124 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلرور.

[کْلُ / کُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح علم شیمی، ماده ای که از ترکیب کلر با یک عنصر دیگر (خواه فلز و خواه شبه فلز) حاصل می شود، مانند کلرور نقره که فرمولش ClAg می باشد و عبارت از ترکیب کلر با فلز (نقره) است و کلرور کربن که فرمولشC)4(Clاست (چون دارای 4 اتم کربن است معمولا آن را تتراکلرور کربن می خوانند) و عبارت از ترکیب کلر با شبه فلز (کربن) می باشد. کلرورهای فلزات معمولا نمکهای اسیدکلریدریک هستند. مهمترین کلروری که در طبیعت بسیار فراوان و در ترکیب مادهء زنده نیز وارد است، کلرورسدیم (ClNa)یعنی همان نمک طعام می باشد.
- کلرورها [ جِ کلرور ]؛ ترکیبات کلر با یکی از عناصر دیگر می باشند. مهمترین کلرورها، کلرورهای فلزات هستند که در حقیقت باید آنها را املاح اسید کلریدریک دانست. کلرورها غالباً جامد و در آب محلولند باستثنای کلرورهای نقره (ClAg) و سرب pb)2(Cl و کلرور یک ظرفیتی مس (Clcu) و کلرور یک ظرفیتی جیوه Hg)2 (Clکه در آب حل نمی شوند. (فرهنگ فارسی معین).
- کلرور رنگ بر؛ مخلوطی از کلرورها و هیپوکلریت ها به نسبت مساوی ماده ای رنگ زدا را بوجود می آورد که بنام کلرور رنگ بر خوانده می شود. از مهمترین کلرورهای رنگ بر آب ژاول است که عبارت از محلول نمک طعام و هیپوکلریت سدیم در آب است و معمولا آب ژاول را از تاثیر گاز کلر در محلول سود حاصل می کنند به فرمول زیر است:
o2 H+ CLoNa+ +NaOH u CLNa2 + 2CL
و از اثر کلر بر محلول پتاس کلرور رنگ بر دیگری به دست می آید که آن را آب لاباراک گویند و فرمول آن به شرح ذیل است:
O2KOH u CLK + CLoK +H2 + 2 CL
کلرورهای رنگ بر علاوه بر خاصیت رنگ زدایی خاصیت گندزدایی نیز دارند و جهت ضدعفونی آبهای آشامیدنی مصرف می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chlorure.

کلروفرم.

[کْلُ / کُ لُ رُ فُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح علم شیمی و پزشکی، مایعی است بی رنگ و بیهوش کننده به فرمول 3 CHCIکه از اثر استخلاف سه اتم ئیدروژن متان به وسیلهء سه اتم کلر بدست می آید. این ماده در پزشکی به عنوان داروی بیهوشی مصرف می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chloroforme.

کلروفیل.

[کْلُ کُ لُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1)سبزینه. مادهء سبز رنگی که در حفره های خاصی در داخل سیتوپلاسم سلولهای گیاهان موجود است و موجب سبزی اندامهای سبز گیاهان می شود. دانه های سبزینه موادی هستند 5 تایی یعنی از 5 عنصر ترکیب شده اند و فرمول آنها شباهت زیادی به فرمول هموگلوبین خون دارد با این تفاوت که بجای آهن در ترکیب دانه های سبزینه منیزیم (Mg)موجود است. فرمول کلی دانه های سبزینه عبارت است از: Mg4N5O72H55 Cکه در این صورت به آن کلروفیل aگویند و اگر از تعداد ئیدرژنها یک مولکول کاسته و در عوض یک اتم ئیدرژن جای آن قرار گیرد کلروفیل bبدست می آید. خصرة الورق. (فرهنگ فارسی معین ذیل سبزینه). و رجوع به سبزینه شود.
(1) - Chlorophylle.

کلرومیستین.

[کْلُ / کُ لُ رُ سِ](انگلیسی، اِ)(1) آنتی بیوتیکی است که از قارچی از دستهء کفک ها(2) بنام استرپتومسیس ونزوئلا(3) حاصل می شود. امروزه کلرومیستین را از کفک نامبرده بصورت خالص و متبلور بدست می آورند. این آنتی بیوتیک بر روی میکربهای گرم مثبت و میکربهای گرم منفی و برخی ویروسها و ریکتسیاها(4) موثر است. کلرومیستین از راه خوراکی بسرعت جذب می شود و تاهشت ساعت در بدن می ماند. از جمله بیماریهایی که بوسیلهء کلرومیستین می توان درمان کرد عبارت است از تیفوئیدو پاراتیفوئید و اسهال خونی باسیلی و اسهالهای کودکان و سیاه سرفه و تیفوس. کلرومیستین در آزمایشگاه بر روی میکرب وبا نیز موثر است. معمولا کلرومیستین از راه خوراکی تجویز می شود ولی در مواقع ضرورت از راه تزریق داخل وریدی نیز تجویز می گردد. سمیت آن نسبتةً کم و بخوبی قابل تحمل است. امروزه این آنتی بیوتیک رامصنوعاً هم تهیه می کنند. کلرومیستین در حرارت معمولی داروی ثابتی است و مدت مدیدی می ماند ولی در حرارت 102 درجه بیشتر از دو ساعت نمی ماند. این ماده به نسبت یک در 250 در آب محلول است و در الکل سفید و گلیسرین نیز حل می شود. محلول کلرومیستین در نیم ساعت در حرارت 115 درجه خواص خود را از دست می دهد. مقدار خوراک کلرومیستین در اشخاص بالغ در حدود 50 تا 60 میلی گرم برای هر کیلو وزن می باشد. استعمال این مقدار را چهار مرتبه در روز هر 6 ساعت یک مرتبه تکرار می کنند (فواصل نباید از 8 ساعت متجاوز شود). (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chloromycetin.
(2) - Mucoracees.
(3) - Streptomyces venezuelae.
(4) - Rickettsia.

کلز.

[کِ] (اِ) دوایی است که آن را مغاث هندی گویند و آن بیخ درخت رمان البری است که انار صحرایی باشد، شکستگی و کوفتگی اعضا را نافع است. (برهان) (آنندراج). بیخ درخت انار دشتی. (ناظم الاطباء). کلس. قلقلان. (فرهنگ فارسی معین). حبی است هندی و به سریانی کلزی و به رومی شلوفتیج نامند و گفته اند پوست درختی است هندی و به هندی میده لکری نامند، یحتمل که مغاث هندی باشد. (از فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کلس شود.

کلز.

[کَ] (ع مص) گرد آوردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کلز الشی ء کلزاً، جمع کردن آن را. (از اقرب الموارد).

کلز.

[کِ لَزز] (ع ص) مرد درشت پی درهم اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کلز.

[کِلْ لِ] (اِخ) دهی است میان حلب و انطاکیه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

کلزی.

[کِ] (اِ) به سریانی کلز است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کلز شود.

کلس.

[کِ] (معرب، اِ)(1) آهک. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). به عربی آهک را گویند. (برهان). آهک سفید. (غیاث). آهک زنده. حجر مشوی. حجارهء مشویه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح علم شیمی، آهک زنده را گویند که عبارت است از اکسید کلسیم به فرمولCAO(آهک زنده آهکی است که در نتیجهء حرارت دادن به سنگ آهک Ca)3(Co در کوره بدست می آید). در حقیقت بر اثر حرارت سنگ آهک تجزیه شده و انیدرید کربنیک آن خارج می گردد و آهک زنده باقی می ماند، مطابق فرمول زیر:
در اثر حرارت
+ Cao2Ca ----- u Co 3Co
آهک زنده + انیدریدکربنیک ّ سنگ آهک
آهک زنده را در بنائی بکار می برند و قبل از بکاربردن روی آن آب می ریزند تا آهک کشته یا شیر آهک (ئیدرات کلسیم) حاصل شود به فرمول زیر:
2O u Ca(OH)2 CaO + Hآهک کشته
(از فرهنگ فارسی معین). || آهک آمیخته به خاکستر و آن را ساروج نیز گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آهک آمیخته به خاکستر و آن را صاروج نیز گویند. (آنندراج). صاروج که با آن بنا کنند. (از اقرب الموارد). آهکی که بدان عمارت کنند. (غیاث). صاروج. ساروج. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پوست مغسول و مسحوق تخم مرغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - شکل عربی مأخوذ از لغت قشتاله ای (castillan)قدیم: calza، که آن هم مأخوذ از لاتینی Calx است (= نوره = Chaux viveفرانسوی). (از حاشیهء برهان مصصح دکتر معین).

کلس.

[کَ لَ] (اِ) در هندی قبه را گویند که بر گنبد عماری و بروج و مساجد و کنگره های عمارات نصب کنند. (غیاث).

کلس.

[کِ] (اِ) بر وزن و معنی کلز است که مغاث هندی باشد. (برهان). کلز. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کِلز شود.

کلس.

[کُ] (اِ) پنبهء حلاجی کرده باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کلسانا.

[] (اِ) به یونانی شقایق النعمان است. (فهرست مخزن الادویه).

کلستان.

[کِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و 791 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلسر.

[کُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش صومعه سراست که در شهرستان فومن واقع است و 455 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلسرک.

[کُ سَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگر کهدمات است که در بخش مرکزی شهرستان رشت واقع است و 342 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کل سفید.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی است که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلسمة.

[کَ سَ مَ] (ع مص) درنگ کردن در ادای حقوق از کاهلی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ستیهیدن در ادای حقوق از تنبلی. (از اقرب الموارد). || بشتاب رفتن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). شتاب. (آنندراج). || آهنگ کردن بسوی چیزی یا کسی. (ازمنتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کل سنگ.

[کَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان امجز است که در بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع است و100تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران 8).

کلسة.

[کُ سَ] (ع اِ) تیرگی مایل به سپیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رنگی است مانند طُلسَة(1) . (از اقرب الموارد).
(1) - تیرگی مایل به سیاهی. (از اقرب الموارد).

کلسیا.

[کَ لِ] (اِ) کنشت و کلیسا. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلیسا شود.

کلسیم.

[کَ یُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح علم شیمی، فلزی است دو ظرفیتی که اکثر املاحش غیر محلولند. این فلز در طبیعت به صورت گچ و مرمر و گل سفید فراوان است و اغلب آن را از تجزیهء الکتریکی کلرور دو کلسیم(2) بدست می آورند. این فلز از سرب نرمتر ولی از سدیم سخت تر است و در هوا فاسد می شود و به همین جهت آن را در نفت یا روغن نگاه می دارند. با اکسیژن و کلر و گوگرد بشدت ترکیب می شود و مانند سدیم آب را تجزیه می کند و ئیدرات کلسیم می دهد. از املاح فراوان این فلز یکی کربنات کلسیم است که بصورت سنگهای آهکی و سنگ مرمر و گل سفید (گل گیوه) در طبیعت بسیار فراوان می باشد. دیگر سولفات کلسیم است که آن هم بصورت گچ و آلباتر(3) در طبیعت فراوان است. کالسیوم. (فرهنگ فارسی معین ذیل کلسیوم). فلزی است سپیدرنگ و علامت اختصاری آن در شیمی Caو ظرفیت آن 55/1 و نقطه ذوب آن 800 درجهء سانتی گراد است. (از لاروس).
(1) - Calcium. Ca).2
(2) - Chlorure de calcium (Cl
(3) - Albatre.

کلسیوم.

[کَ یُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به کلسیم شود.

کلش.

[کُ لَ] (اِ) قسمت خشن و درشت ساقها و برگهای گندم و جو و امثال آن که در زمین پس از درو ماند. آنچه ازساق و ریشهء حبوب پس از درو در زمین ماند. آنچه از ساق و کشت پس از درو بر جای ماند. کاه و ساق درشت بر جای مانده از گندم و جو ومانند آن. ساقهء برنج در گیلان. حصیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلش.

[کَ] (مص جعلی، اِ مص) مصدر منحوت و مصنوع از کلاّش، و با کردن صرف می شود. کلاّشی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلش.

[کُ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل است و 690 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلشانه.

[کُ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان حلوان است که در بخش طبس شهرستان فردوس واقع است و 114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلشتاجان.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان لفمجان است که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 670 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلشتر.

[کُ لَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان رحمت آباد است که در بخش رودبار شهرستان رشت واقع است و 1357 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلشجک.

[] (اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر نزدیک خمبرک و اردلانکث و ستبغوا، با کشت و برز وآبهای روان. (ازحدودالعالم چ دانشگاه ص115).

کلش خوار.

[کُ لَ خوا / خا] (اِ مرکب)عنکبوت سخت کلان که در مزارع یافت شود. رطیل بسیار درشت که بیشتر در غله زارها و خرمنها پیدا آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

کلش طالشان.

[کُ لَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت است و 232 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلش کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)کلاشی کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلش و کلاش و قلاش و قلاشی شود.

کلشمة.

[کَ شَ مَ] (ع ص) گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد).

کل شور.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرم سیری است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کل شوهم.

[کَ هَ] (اِخ) دهی از بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلشید.

[کُ] (اِخ)(1) کشور باستانی در آسیا(2)که در مشرق دریای سیاه(3) و در جنوب قففاز واقع است و بوسیلهء رودخانهء فاز(4) مشروب می شود. (ز لاروس).
(1) - Colchide. (2) - در شرح اعلام تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی، کلشیس آمده است.
(3) - نام قدیم آن Pont Euxin بود.
(4) - رود Rion را که در گرجستان جاری است در قدیم Phase می نامیدند.

کلشیس.

[کُ] (اِخ) از ممالک قدیم آسیا، میان قففازیه و ارمنستان و شهر معروف آن «کوتائیس» است. (از تمدن قدیم فوستل دوکلانژ). رجوع به کلشید شود.

کلشی سین.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1)آلکالوئیدی است که از دانهء سورنجان(2) بدست آورند و در پزشکی بکار رود. (از لاروس). مادهء سمی که از سورنجان گیرند و در بیماری های قلب بکار است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Colchicine.
(2) - Colchique.

کلصمة.

[کَ صَ مَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلط.

[کُ لُ] (ع ص، اِ) مردان متقلب و برگردنده از خرمی و شادی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مردمان گستاخ و متقلب از شادی و خرمی. (ناظم الاطباء).

کلطة.

[کَ لَ طَ] (ع مص) دویدن لنگ یا بریده پا. (منتهی الارب) (آنندراج). چنانکه شارح قاموس تایید کرده، دویدن لنگ و گویند بریده پا. (از اقرب الموارد). رفتار لنگ و بریده پا و دویدن آن. کلظة. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلظة شود.

کلظة.

[کَ لَ ظَ] (ع مص) رفتار لنگ و دویدن آن و اکلظ نعت است. (از منتهی الارب) (از آنندراج). رفتار لنگ و بریده پا و دویدن آن. کلطة. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلطة شود.

کلع.

[کِ] (ع ص) مرد درشت اندام زشت پیکر ناکس. ج، کِلَعَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). درشت اندام لئیم. (از اقرب الموارد). || مرد نیکوسیاست: و گویند، هو کلع مال؛ یعنی او برپا دارنده و نیکوتیمار کنندهء شتران است. (از منتهی الارب) (از آنندراج). هوکلع مال، او سائس شتران است. (از اقرب الموارد).

کلع.

[کَ لَ] (ع اِ) سخت ترین جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکافتگی و چرک و ریمناکی پای. (منتهی الارب) (آنندراج). شقاق و شکافتگی و چرک و ریمناکی پای. (ناظم الاطباء): گویند، بقدمه کلع؛ یعنی در پای او چرک و شکافتگی است. (از اقرب الموارد).

کلع.

[کَ لِ] (ع ص) شتر کفته سپل. (منتهی الارب) (آنندراج). بعیر کلع، شتر کفته سپل. (ناظم الاطباء). بعیر کلع، شتری که کَلَع یعنی شکافتگی در سم دارد. (از اقرب الموارد). || سقاء کلع؛ مشک کلخچ(1) بسته. و اِناء کلع، نیز مانند آن است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشک کلخچ بسته. (آنندراج). سقاء و اناء کلع؛ یعنی مشک و ظرف چرک بسته. (از اقرب الموارد). || رجل کلع؛ مرد چرکین سیاه گون از ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - کلخچ، چرکی را گویند که بر دست و پا و اندام نشیند. (از برهان).

کلع.

[کَ] (ع مص) چرکناک گردیدن سر. (منتهی الارب). || خشک گردیدن و برچفسیدن چرک بر کسی یا چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کلع الوسخ علی رأسه کلعاً؛ چرک بر سر وی خشک گردید. (از اقرب الموارد).

کلع.

[کَ لَ] (ع مص) چرکناک گردیدن سر(1). (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کفته و ریمناک شدن پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کفته گردیدن سپل شتر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکافته گردیدن سم شتر. (از اقرب الموارد).
(1) - بدین معنی در منتهی الارب به سکون لام [ کَ ] و در ناظم الاطباء به سکون و فتح لام [ کَ یا کَ لَ ] آمده است.

کلعند.

[کُ عُ] (ص) لفظی است که به جهت مردم ناهموار و ناتراشیده وضع کرده اند. (برهان) (آنندراج). مردم خودرای و سرکش و ناهموار و ناتراشیده. (ناظم الاطباء). || مرد قوی هیکل را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || مردم هرزه گوی و پوچ گوی را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). مردم هرزه گوی. (ناظم الاطباء).

کلعة.

[کَ لِ عَ] (ع ص) ماده شتر کفته سپل. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب): ناقة کلعة؛ ماده شتری که کَلَع یعنی شکافتگی در سم دارد. (از اقرب الموارد). مؤنث کَلِع. و رجوع به کلع شود.

کلعة.

[کِ لَ عَ] (ع ص، اِ) جِ کِلع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کِلع شود.

کلعة.

[کَ لَ عَ] (ع اِ) پاره ای از گوسپندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره ای از گوسفندان و گویند گوسفندان بسیار. (از اقرب الموارد).

کلعة.

[کَ عَ] (ع اِ) بیماری است که سیاه گرداند و بکفاند مؤخر شتر را و بریزاند موی آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره ای از گوسفندان و گویند گوسفندان بسیار. (از اقرب الموارد).

کلعة.

[کَ عَ] (ع اِ) کُلعَة. (اقرب الموارد). و رجوع به کُلعَة شود.

کلغر.

[کَ غَ] (اِ) پشم بسیار نرم را گویند. (برهان) (آنندراج). قسمتی از پشم و کرک بسیار نرم. (آنندراج). گلغر. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گلغر شود. (منتهی الارب). نوعی از هیزم و هیمهء سوختن هم هست. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کلغی.

[کَ] (اِ) کاکل. اتاقه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مادهء بعد شود. || کلگی و جیغه. (ناظم الاطباء).

کلغی دار.

[کَ] (نف مرکب) کاکلی. قنبرانی. قنبرانیة. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): دجاجة قنبرانیة؛ ماکیان کلغی دار. (منتهی الارب). و رجوع به کلغی شود.

کلف.

[کَ لَ] (اِ) همان کلب یعنی منقار مرغ. (آنندراج). منقار مرغان. (ناظم الاطباء). کلب. کلپ. منقار مرغ. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلپ شود.

کلف.

[کَ لَ] (ع اِ) سیاهی زردی آمیز. (منتهی الارب) (آنندراج). سیاهی زردی آمیخته. (ناظم الاطباء)(1). || سرخی سیاهی آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رنگ سیاه سرخ بهم آمیخته. (فرهنگ فارسی معین). رنگی است بین سیاهی و سرخی. (از اقرب الموارد). || خال روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی مانند کنجد است که بر روی پدید آید و به نَمَش معروف است. (از اقرب الموارد). بعضی آن را دانه های چون کنجد دانند که بر روی پدید آید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). لکه ای که در صورت انسان پدید آید. کک مک. (فرهنگ فارسی معین). || رنگ روی میان سیاهی و سرخی (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سرخی کدری است که بر روی پدید آید. (از اقرب الموارد). تاش. بهق. بهک. ماه گرفت. (برهان ذیل بهک و تاش). تاش. (بحر الجواهر). در اصطلاح پزشکان دگر شدن رنگ پوست بدن آدمی است به سوی سیاهی و حدوث آثار تیرگی، و این عارضه بیشتر در پوست گونه ها رخ دهد. و فرق بین کلف و بهق اسود آن است که در عارضهء کلف پوست گونه ها به حالت نرمی باقی است اما در بهق اسود پوست گونه ها زبر و خشن گردد. (از بحر الجواهر) لک. بشنج. تاش. نوعی بیماری پوست، و فرق میان کلف و بهق اسود آن است که کلف املس و هموار است و بهق اسود خشن و درشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نبینی چو آبستنان هر زمان
فزون گردد او را به رخ بر کلف.مسعودسعد.
|| مأخوذ از تازی، لکه هایی که بر روی ماه و آفتاب دیده شود. (ناظم الاطباء). هر لکه که در آفتاب و ماه دیده می شود. (فرهنگ فارسی معین). سیاهی بر ماه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
آسمان بوسه دهد خاک درش را به امید
کاستانش بزداید ز رخ ماه کلف.سوزنی
(1) - صاحب اقرب الموارد این معنی را با سکون لام ضبط کرده است.

کلف.

[کِ] (ع ص) مرد عاشق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلف.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکلف و کلفاء. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به اکلف و کلفاء شود.

کلف.

[کَ لَ] (ع مص) شیفته شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). آزمند گردیدن و شیفته شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). حریص شدن به کاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)؛ کلف به، او را بسیار دوست داشت و مولع و فریفتهء او گردید. (از اقرب الموارد). || سیاه آمیخته به زردی و سرخ آمیخته به سیاهی گردیدن. (ناظم الاطباء): کلف الوجه کلفا؛ رنگ پوست چهرهء او دگرگون شد و در آن سرخی تیره گونی پدید آمد. (از اقرب الموارد). || آمیخته شدن سرخی چیزی. (از ناظم الاطباء).

کلف.

[کَ لِ] (ع ص) دوستار و مولع و فریفته به کسی یا چیزی. (از اقرب الموارد). حریص به کاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلف.

[کُ لَ] (ع اِ) جِ کُلفَة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ کلفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلفة و کلفت شود.

کلفاء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکلف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مونث اکلف، و گویند. ناقة کلفاء؛ ماده شتر سرخ سیاهی آمیخته. ج، کُلف. (ناظم الاطباء). || می. (منتهی الارب). شراب و خمر و می. (ناظم الاطباء). شرابی که از شدت سرخی به سیاهی زند. (از اقرب الموارد).

کلف باز.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان نارویی است که در بخش شیب آب شهرستان زابل واقع است و 415 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلفت.

[کُ فَ] (ع اِ) کلفة. سختی. رنج. مشقت. (فرهنگ فارسی معین). زحمت و رنج و محنت و تصدیع. (ناظم الاطباء). دشواری. رنج. مشقت. ج، کُلَف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پیش از ملاقات ناصرالدین از کلفت نزول و مباشرت زمین خدمت به حکم ضعف شیخوخت و مراعات کبرسن استعفا خواسته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص127). او را آنجایگاه بگذاشت و صیانت او از کلفت سفر و مشقت خطر رعایت فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص239). و رجوع به کلفة شود. || تکلیف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || درخواستن چیزی از کسی که او را از آن رنج بود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلفت.

[کُ فَ] (اِ) خدمتگار و کنیز. (ناظم الاطباء). زن خدمتکار. خادمه. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، خادمه. زن پرستار. مقابل نوکر و خادم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجموع کسانی که تحت تکفل شخص هستند. عایله. اهل بیت. (فرهنگ فارسی معین). اهل و عیال؛ فلان با ده سر کلفت پانصد تومان مواجب دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلفت.

[کَ لَ] (اِ) منقار مرغان را گویند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). شند و کلفت و بتپوز و منقار در ددان استعمال کنند و کلفت و شند، جز مرغ را نگویند. (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص40). کلب. کلپ. کلف. منقار مرغ. (فرهنگ فارسی معین). پوژ. پوز. بتفوز. شند. منقار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از آن کوز ابری (؟) بازکردار
کلفتش بسدین و تنش زرین.
رودکی (احوال و اشعار رودکی، نفیسی ص1067).

کلفت.

[کُ لُ] (ص) درشت و ناهموار را خوانند. (برهان). گنده و درشت و ناهموار. (غیاث). زشت و ناهموار. (آنندراج). ضخیم. ستبر. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، ضخیم. ضخم. حجیم. سطبر. زَفت. هنگفت. تناور. قطور. مقابل نازک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به پوست کلفت، سبیل کلفت، کمر کلفت، گردن کلفت، لب کلفت شود. || در تداول عامه، درشت. خشن. (فرهنگ فارسی معین). سخن درشت. دشنام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- حرف کلفت؛ سخن زشت و درشت ناخوشایند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلفت بار کسی کردن؛ دشنام یا سخنهای درشت بدو گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلفت پران؛ کلفت گو. در تداول عامه، آنکه سخنان درشت و خشن گوید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب بعد و ترکیب کلفت گو شود.
- کلفت پراندن؛ به بزرگتر و شریف تر از خودی سخنان درشت و کنایات زشت گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب قبل و بعد شود.
- کلفت پرانی؛ چگونگی کلفت پران. کلفت گویی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به دو ترکیب قبل شود.
-کلفت گفتن؛ در تداول عامه، سخنان درشت و توهین آمیز گفتن. (فرهنگ فارسی معین). سخنان زننده گفتن. سخنان درشت و خشن گفتن. دشنام گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیبات قبل شود.
- کلفت گو؛ آنکه کلفت گوید. کلفت پران. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلفت پران شود.
- کلفت گوی.؛ رجوع به ترکیب قبل شود.
- کلفت گویی؛ چگونگی کلفت گوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلفت پرانی. و رجوع به کلفت گو و کلفت پرانی شود.
- کلفت و زمخت؛ از اتباع است. سخن درشت و دشنام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلفت و زمخت گفتن.؛ رجوع به کلفت گفتن و ترکیب قبل شود.
|| بلند و جهوری (در آواز): صدا کلفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در تداول عامه، متمول. ثروتمند: مرد کلفتی است. (فرهنگ فارسی معین).

کلفت.

[کُ فَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 577 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کل فتاح.

[کَ فَتْ تا] (ص مرکب) (شاید مخفف کربلایی فتاح) سخت احمق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلفت پوستان.

[کُ لُ] (اِ مرکب)(1)ستبرپوستان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حیواناتی که دارای پوستی ضخیم و کلفتند چون فیل. اسب آبی. کرگدن. خوک و جز اینها.
(1) - Les pachydermes.

کلفتی.

[کُ لُ] (حامص) ضخامت. سطبرا. سطبری. حجم. غلظ. قطر. ثخن. ستبری. غلظت. زفتی. چگونگی کلفت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بزرگی. درشتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلفت شود.

کلفتی.

[کُ فَ] (حامص) شغل کُلفَت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلفت شود.

کلفج.

[کَ لَ] (اِ) در تداول مردم خراسان. چانه. ذقن. (یادداشت از مرحوم دهخدا).

کلفخشنگ.

[کَ فَ شَ] (اِ) یخی را گویند که در ایام زمستان در زیر ناودانها بندد و آن بیشتر اوقات گاو دنبال(1) می شود. (برهان) (از آنندراج). کلفهشنگ. یخی که در زمستان سخت در زیر ناودانها به شکل مخروط و مانند دم گاو بندد و دنگاله و تنگداله و تنگلاله و گلفهشنگ نیز گویند. (از ناظم الاطباء). گلفهشنگ. استالاکتیت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گلفهشنگ شود.
(1) - در آنندراج: گاودم.

کل فرخی.

[] (اِخ) طایفه ای از قبابل کرد است که بین دهوک و زاخو مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص57).

کلفس.

[کَ لَ] (اِ) کرفس. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کرفس شود.

کلفن.

[کُ لُ فَ] (فرانسوی، اِ)(1) صمغی است و این نام مأخوذ از کلفن(2)، شهری در آسیای صغیر، است که این صمغ از آنجا آورده می شود. (از لاروس). در گیاه شناسی، ماده ای است رزینی (از جنس سقز) که ضمن تقطیر انواع تربانتین ها خصوصاً تربانتین های مستخرج از انواع کاجها حاصل می شود. در صنعت معمو سقز حاصل از درخت کاج را در معرض جریان بخار آب قرار می دهند تا اسانسهای آن جدا شود و در نتیجه مادهء زرینی به صورت تودهء شفاف زردرنگ شیشه ای باقی می ماند که همان کلفن است. کلفن در داروسازی و در ساختن بعضی از مشمع ها و پمادها و ضمادها بکار می رود و بعلاوه برای آنکه موهای آرشهء ویلن روی سیمهای ویلن نلغزد و موجب ارتعاش کامل شود، موهای آرشهء ویلن را به آن آغشته کنند. قلفونیا. زنگباری. علک یا بس. کلوفان.
(فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colophane.
(2) - Colophon.

کلفن.

[کُ لُ فُ] (اِخ)(1) از شهرهای مهم ناحیه ایونی(2) است. ایونی در آسیای صغیر واقع بوده و در زمان سلطنت داریوش بزرگ یکی از ده ساتراپ نشین را تشکیل می داده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص7).
(1) - Colophon.
(2) - Ionie.

کلفة.

[کُ فَ] (ع اِ) سرخی سیاهی آمیخته یا سرخی مایل به تیرگی. (از منتهی الارب) (از آنندراج). رنگ اکلف(1) و یا سرخی تیره و یا سیاهی که با سرخی آمیخته شده باشد. (از اقرب الموارد). || رنج و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). رنج و سختی. ج، کُلَف. (ناظم الاطباء). مشقت. (اقرب الموارد).
(1) - رجوع به اکلف شود.

کلفه.

[کَ لَ فَ / فِ] (ع اِ) هر یک از لکه هایی که در آفتاب و ماه دیده می شود. (فرهنگ فارسی معین). کَلَف. و رجوع به کلف شود. || لکه ای که درصورت انسان پدید آید. (فرهنگ فارسی معین) : از این می اندیشیدم که اینجا سلس گرفت و آنجا درد شکم و اینجا درد دندان و کلفه بر روی پدید آمد. (معارف بهاءولد).

کلفة بن عوف.

[کُ فَ تِ نِ عَ] (اِخ) ابن عمر. از قبیلهء اوس و جد جاهلی است. احیحة بن الجلاح و حبیب بن عدی (اصحاب پیغمبر) از نسل او هستند. (از اعلام زرکلی).

کلفهشنگ.

[کَ فَ شَ] (اِ) بر وزن و معنی کلفخشنگ است که یخ مخروطی اندام زیر ناودان باشد. (برهان). بر وزن و معنی کلفخشنگ است. (آنندراج). کلفخشنگ. گلفهشنگ. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلفخشنگ و گلفهشنگ شود.

کلفیر.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلقان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند است که در شهرستان تبریز واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلقای.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کل قشلاق.

[کَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل قطار.

[کَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول بخش شیروان چرداول است که در شهرستان ایلام واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلک.

[کِ] (اِ) هر نی میان خالی را گویند عموماً. (برهان). نی است عموماً. (آنندراج). هر نی میان کاواک. (ناظم الاطباء). نی. (فرهنگ فارسی معین). قصب. نی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سوگند خورم به هرچه هستم ملکا
کز عشق تو بگداخته ام چون کلکا.
ابوالمؤید (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نویسنده از کلک چون خامه کرد
سوی مادر روشنک نامه کرد.فردوسی.
نی چو معراج زمینی تا قمر
بلکه چون معراج کلکی با شکر.مولوی.
نه هر کلکی شکر دارد نه هر زیری زبر دارد
نه هر چشمی نظر دارد نه هر بحری گهر دارد.
مولوی.
- کلک خایی؛ جویدن نی (نیشکر) :
بعد شکر کلک خایی چون کند
بعد سلطانی گدایی چون کند؟مولوی.
- کلک شکر؛ نیشکر. (آنندراج) :
ز لفظ او مگر اندیشه کرد کلک شکر
ازآن قبل که میان دلش همه شکر است.
انوری (از آنندراج)
|| قلم را گویند اما این لفظ مستعار بود و در اصل نی است(1). (لغت فرس اسدی چ اقبال ص257). نی قلم کتابت را گویند خصوصاً. (از برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قلم. (فرهنگ فارسی معین). قلم. خامه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مه بهمن و آسمان روز بود
که کلکم بدین نامه پیروز بود.فردوسی.
کلکش چو مرغکی است دو دیده پر آب مشک
وز بهر خیر و شر زبانش دو شاخ وتر.
عسجدی.
رفته و فرمودنی مانده و فرسودنی
بود همه بودنی کلک فروایستاد(2).منوچهری.
وگر از خدمتت محروم ماندم
بسوزم کلک و بشکافم انامل.منوچهری.
گاه نظم و گاه نثر و گاه مدح و گاه هجو
روز جد و روز هزل و روز کلک و روز دن.
منوچهری.
تیغ او و رمح او و تیر او و گرز او
دست او و جام او و کلک او و پالهنگ.
منوچهری
نکوبختی و دانش و کلک و تیغ
خدا هیچ ناداشته زو دریغ.اسدی.
بی هنردان نزد بی دین هم قلم هم تیغ را
چون نباشد دین، نباشد کلک و آهن را ثمن.
ناصرخسرو.
ای گشته نوک کلک سخنگویت
در دیدهء مخالف دین نشتر.ناصرخسرو.
کلک زان نام کرده اند او را
که سرش پای و پای سر باشد.مسعودسعد.
خروش رزم چو آواز زیر وبم نبود
حدیث کلک دگردان و کار تیغ دگر.
مسعودسعد.
چنان گرددی مویها بر تنش
یکی کلک در هر بنان باشدی...
پس آن کلکها و زبانها همه
به مدحت روان و دوان باشدی...
(از کلیله و دمنه چ مینوی).
ز کلک سر سبز اوست از پی اصلاح ملک
از حبشه سوی روم تیز رونده نوند.سوزنی.
کلک منقاد حسام است ونباشد بس عجب
کلک منقاد ترا گر انقیاد آرد حسام.سوزنی
حاسدت سرنگون چو کلک شود
چون ترا کلک درکتاب آید.سوزنی.
مرا اگر تو ندانی عطاردم داند
که من کیم ز سر کلک من چه کارآید؟
خاقانی.
بر لباس دین طراز شرع را
لفظ و کلکش بود تار و پود و بس.خاقانی.
شرع را گنج روان از کلک اوست
عقل بر گنج روان خواهم فشاند.خاقانی.
سر کلک را چون زبان تیز کرد
به کاغذ بر از نی شکرریز کرد.نظامی.
کز لطافت چو کلک و تیشه گشاد
جان زمانی ستد دل از فرهاد.نظامی.
قلم زن چابکی صورتگری چست
که بی کلک از خیالش نقش می رست.
نظامی.
خطش خوانا از آن آمد که بی کلک
مداد از لعل خندان می برآرد.عطار.
به کلک فصاحت بیانی که داشت
به دلها چو نقش نگین برنگاشت.
سعدی (بوستان).
مبادا جز حساب مطرب و می
اگر نقشی کند کلک دبیرم.حافظ.
- از کلک برآمدن نقش؛ نوشته شدن نقش. (آنندراج) :
هزار نقش برآمد زکلک صنع ولی
به دلپذیری نقش نگار ما نرسد.
حافظ (از آنندراج).
- کلک در بنان(3) افکندن؛ کنایه از تهیهء نبشتن کردن. (بهار عجم) (آنندراج) :
ابر می گرید چو کلک اندر بنان می افکند
چرخ می نالد چو تیر اندر کمان می آورد.
سلمان ساوجی (از بهار عجم).
- کلک دوشاخ؛ قلمی که نوکش از وسط شکافته باشد. قلم فاق دار :
قرار ملک سکندر دهد به کلک دو شاخ
که در سه چشمهء حیوان قرار می سازد.
خاقانی.
- کلک سرکفیده؛ کلک سرشکافته.
کلک دوشاخ :
ولی دل از سر سرسام غم به فرقت او
زبان سیاه تر از کلک سر کفیدهء اوست.
خاقانی.
- کلک فرمان پذیر؛ قلمی که روان و خوب نویسد و به فرمان نویسنده باشد :
چنان داد فرمان به فرخ وزیر
که پیش آورد کلک فرمان پذیر.نظامی.
- کلک فرنگی؛ نوعی از قلم که آن را حاجت به دوات نباشد و آن چوبی میان تهی باشد و اندرون آن میلی از قسمی آهن مصنوعی یا از سرب محکم کرده می نهند که به وقت نوشتن میل مذکور به کاغذ سوده حروف مایل به سیاهی ظاهر گردد و پادشاهان و امرا اکثر بدان قلم بر عرایض مردم دستخط می نمایند. (از آنندراج). خودنویس. (فرهنگ فارسی معین) :
احوال دل به کلک فرنگی نوشته ایم
خوش سرمه در گلوی قلم کرده ایم ما.
ارادت خان واضح (از آنندراج).
- کلک قضا؛ قلم تقدیر. قلم سرنوشت :
قدیمی نکوکار نیکی پسند
به کلک قضا در رحم نقشبند.
سعدی (بوستان).
- کلک کبوتردم؛ به اصطلاح خوشنویسان، نوعی از قلم تراشیده. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
گر کنم شوق دل از کلک کبوتردم رقم
نامه زین تقریب خود بال کبوتر می شود.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
- کلک لاغر؛ قلم باریک و ظریف :
وقت توقیع، نوشداروی جان
زان سر کلک لاغر افشانده ست.خاقانی.
- کلک مشکین؛ قلمی که ازمرکب آن بوی مشک به مشام رسد. قلم عطرآگین :
کلک مشکین تو روزی که زما یاد کند
ببرد اجر دوصد بنده که آزاد کند.حافظ.
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کلک نافه گشای؛ قلم مشکین. قلم عطرآگین :
عطسه ای ده ز کلک نافه گشای
تا شود باد صبح غالیه سای.نظامی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
|| هر چهار دندان تیز سباع را هم می گویند، و آن را به عربی ناب خوانند. (برهان). ناب و دندان تیز حیوانات سبع. (ناظم الاطباء). چهار دندان تیز درندگان. ناب. (فرهنگ فارسی معین) :
بردند موکلان راهش
از کلک سگان، به صدر شاهش.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
|| نام صمغی است در نهایت تلخی و آن را از درخت جهودانه برمی آورند و عربان عنزروت می گویند. (برهان). صمغی است که از درخت جهودانه حاصل شود. (آنندراج). صمغی در نهایت تلخی. (ناظم الاطباء). عنزروت. انزروت. (فرهنگ فارسی معین) :
حاسدان تو کلک و تو رطبی
از قیاس رطب نباشد کلک.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
|| بمعنی نی تیر. (آنندراج). بر تیر، نیز اطلاق کنند. (از فرهنگ رشیدی). تیر. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که پیروزنام است و پیروزبخت
همی بگذرد کلک او از درخت.
فردوسی (از آنندراج).
زره بود و خفتان و ببر بیان
ز کلک و زپیکان نیامد زیان.فردوسی.
ز پر و ز پیکان کلک توشیر
به روز بلا گردد از جنگ سیر.فردوسی.
بر او کلکی حوالت کرد چون برق
گذر کرد از سر و در خاک شد غرق.
خواجو (از فرهنگ رشیدی).
|| به معنی نیزه. (از آنندراج) :
از شجاعت و ز سخاوت خلق را حامی شود
نوک کلک تو همی چون نوک کلک ذویزن.
ازرقی (از آنندراج).
حلق درویش را بریده به کلک
مال و ملکش کشیده اندرسلک.اوحدی.
گشته کلکت لاغر از بس خورده خون دشمنان
راست باشد اینکه لاغر می شود بسیارخوار.
قاآنی.
|| دست افزاری جولاه را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نه هر کو کلک بردارد دبیر است
که هم کلک است دست افراز جولاه.
محمدبن نصیر (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || آتشدان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلَک شود.
(1) - رجوع به معنی قبل شود.
(2) - ترجمه حدیث معروف: جف القلم بما هو کائن الی یوم القیامة.
(3) - در فرهنگ فارسی معین: بیان. و ظاهراً غلط چاپی است.

کلک.

[کَ لَ] (اِ) نشتر فصاد را گویند و به عربی مبضع خوانند. (برهان). نیش و نیشتر حجام و فصاد که آن را شست نیز گویند. (آنندراج). مبضع و نشتر فصاد. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
در دل خیال غمزهء تیرت چو بگذرد
گویی زدند بر دل پر خون من کلک.
ضیاء بخشی (از فرهنگ نظام)
|| بمعنی منقل و آتشدان گلی و سفالی باشد. (برهان). آتشدان گلی. منقل سفالین. (فرهنگ فارسی معین). آتشدان گلی و سفالی. (ناظم الاطباء). منقل و آتشدان از گل نیم پخته. آتشدان گلین. منقل از گل خام. آتشدان قابل انتقال از گل خام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گلپایگانی، کَلَک (منقلی که از پهن و گل سازند). گیلکی، کَلَه. و سنائی غزنوی در بیت ذیل (بضرورت شعر) به سکون لام آورده. (حاشیهء برهان چ معین) :
چونان نمود کلک اثیری اثر به کوه
کاجزای او گرفته همه رنگ لاله زار.
سنائی (از فرهنگ رشیدی).
-امثال: ای فلک به همه منقل دادی به ما کلک ؛ منقل آتشدانی است که از آهن و برنج یا سایر فلزات سازند و کلک آتشدان سفالینه باشد. عامه در موقع غبطه یا رشک به مزاح بدین جمله از ناسازگاری بخت شکایت کنند. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص328).
|| چوب و نی و علفی بود که بر هم بندند و مشکی چند را پرباد کرده بر آن نصب کنند و بر آن نشسته از آبهای عمیق بگذرند. (برهان). علف و چوب و نی که برای گذشتن از آبها بهم بندند، گاه باشد که خیک و مشک پر باد کرده محکم سر آن بندند و بر آن چوب و نی و علف نصب نمایند و بر آن نشینند. (آنندراج). قایق گونه ای مرکب از چوبها و نی ها و علفها که آنها را بهم بندند و چند مشک را پرباد کرده برآن نصب کنند و بر آن نشینند و بجای قایق از آن استفاده کنند. (فرهنگ فارسی معین). نوعی کشتی است که در رودخانه های عراق بدان سوار شوند و طوف نیز گویند. این کلمه فارسی است. (از اقرب الموارد). کشتی بی دیواره و بی عمق که از بعض رودها بدان گذرند. قسمی کرجی. قسمی از آلات عبور از رود و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در کردی کِلِک (تخته بندی که از تیرهای درختان یا کنده های چوب بهم پیوسته مثل قایق بر روی آب رانند). دزفولی، کَلَک (به همین معنی). (از حاشیهء برهان چ معین) :
گر ز جمله چوب و نی کاندر جهانست
دست تقدیر خدا بندد کلک
ز آب چشمم کی کند هرگز عبور
وحش وطیر و آدم و جن و ملک.
ابوالعلاء گنجوی (از آنندراج).
نه در کشتی آمد نه اندر کلک
ورا یار بادا نجوم فلک.
حکیم زجاجی (از آنندراج).
|| انجمن و مجمع مردم را نیز گرفته اند. (برهان). انجمن و مجمع مردمان. (ناظم الاطباء).
- کلک زدن؛ در هر انجمن در آمدن و به هر اجتماعی از مردم رفتن. (ناظم الاطباء).
- کلک کردن؛ انجمن کردن و کنکاش نمودن. (ناظم الاطباء).
|| (ص) شوم و نامبارک را گویند. (برهان). بمعنی نامبارک و شوم آمده لیکن بدین معنی بعضی به کسر لام گفته اند. (آنندراج). شوم و نامبارک. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
زین می خوری گردی ملک، زان می خوری دیوی کلک
زین می ابوبکری شوی، گردی از آن می بوالحکم.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به کَلِک شود.
|| (اِ) به این سبب(1) کوف و بوم را کلک خوانند، و بعضی با ثانی مکسور، کَلِک بمعنی بوم گفته اند. (برهان). بوم. کوف. کَلِک. (از فرهنگ فارسی معین). پرنده ای که بوم نیز گویند. کَلِک. (ناظم الاطباء). نام بوم. (از آنندراج). || پیزر و به تازی بردی. (مقدمهء التفهیم ص قعج). پیزر. بردی. (فرهنگ فارسی معین) : گیاه و دوخ و کلک و پنبه زار و کتان و کنب و آنچ برپای نخیزد چون خیار و خربزه. (التفهیم ص376). || غوزهء پنبه که هنوز نشکفته باشد. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). غوزهء پنبهء ناشکفته. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمعنی دردسر هم آمده است. (برهان). درد سر. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). صداع و درد سر. (ناظم الاطباء) :
چند شوم صداع کش گرد بساط خسروان
کز در تست عالمی رزق پذیر بی کلک.
عمید لوبکی (از فرهنگ رشیدی).
|| در تداول عامه، حیله. حقه. نیرنگ. (فرهنگ فارسی معین). حیله. مکر. بازی. فریب. دامی و حیله ای برای اضرار کسی. دوز و کلک نیز گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلک بر سر کسی بستن؛ جنجال بر سرش بستن. گویند چه کلک بر سرم بسته ای، چه بلا بر سرم آورده ای و چه مرا تنگ گرفته ای. (آنندراج). جنجال برسرش درآوردن. بلا بر سرش درآوردن. (فرهنگ فارسی معین). کلک زدن. کلک جور کردن. این ترکیب به معنی سر و صدا و افتضاح راه انداختن و جنجال کردن نیز ممکن است استعمال شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده) :
خنده بر برق زند گرمی خاکستر ما
چه کلک بسته ای ای آتش می بر سرما؟
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کلک جور کردن؛ مقدمه چیدن. راست و ریس کردن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کلک چیزی را کندن؛ در تداول عامه، آن را محو کردن. نابود کردن. (فرهنگ فارسی معین). آن را از بین بردن. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کلک درآوردن؛ حقه زدن.
- || تولید مزاحمت کردن. (فرهنگ فارسی معین).
-کلک زدن؛ حقه زدن. نیرنگ به کار بردن.
- کلک کاری را کندن؛ قالش را کندن. به آخر رسانیدن آن کار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در تداول عامه، آن را به پایان بردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کلک کسی را کندن؛ او را کشتن. او را از میان برداشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلک کوتاه؛ درد سر کم. مزاحمت کم. (فرهنگ فارسی معین).
|| تباه کاری و نابسامانی زن، و کلک زدن فعل آن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلک زدن شود. || بازیچه: کار دنیا کلک است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - یعنی به سبب شوم و نامبارک بودن. رجوع بمعنی قبل شود.

کلک.

[کَ لِ] (ص) بمعنی نامبارک و شوم. کَلَک. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کَلَک شود. || (اِ) بمعنی بوم گفته اند کَلَک. (برهان). پرنده ای که بوم نیز گویند. (ناظم الاطباء). بوم. کوف. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کَلَک شود.

کلک.

[کَ](1) (اِ) بغل(2). (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). بغل. آغوش. (فرهنگ فارسی معین) :
کسی را که درد آیدش دست و کلک
علاجش کنندی به تدهین و دلک.
(از آنندراج).
(1) - در برهان بدین معنی با ضم کاف [ کُ ] نیز ضبط شده.
(2) - مرحوم دهخدا در یکی از یادداشتهای خود آرند: صاحب منتهی الارب گوید: «مأبض، باطن زانوی مردم و باطن آرنج شتر». و صاحب ملخص اللغات گوید: «گودال زیر زانو و زیر کلک» (آیا کلک آرنج است؟) - (انتهی). بنظر می رسد کلک در عبارت صاحب ملخص اللغات، با بغل و آغوش بی ارتباط نیست.

کلک.

[کَ لَ] (ص مصغر) تصغیر کل باشد که کچل است. (برهان). مصغر کل بمعنی کچل. (ناظم الاطباء). کل کوچک. کچل کوچک. (فرهنگ فارسی معین). از کل (کچل) و ک (پسوند تصغیر). (حاشیهء برهان چ معین). کل خرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
برجهید از جا و گفتا بخ لک
آفتابی تاج گشتت ای کلک.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص257).
|| گاومیش نرینهء جوان را هم می گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). گاو میش نر جوان. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). مصغر کَل بمعنی گوسفند و گاو نر. (حاشیهء برهان چ معین).

کلک.

[کُ] (اِ) بمعنی پشم تر می باشد که از بن موی بز با شانه برآورند و از آن شال و امثال آن بافند و تکیه و نمد و کلاه و کپنک و مانند آن مالند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). پشم نرمی که به شانه از بن موهای بز برآرند و ببافند و شال کنند، خاصه در کشمیر که ترمه گویند. (آنندراج). در کردی، کولک (پشم کوتاه)، پشم بونجال. و با کُرک مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ دکتر معین) :
گه شست به آب دیده رویش
گه برد به شانه کلک مویش.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
|| پرز. کرک؛ کلک به (میوه). کلک آتش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلک.

[دَ لَ] (اِ) خربزهء نارسیده. (برهان) (ناظم الاطباء). خربزهء نارسیده یعنی کالک و سفچه. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). مخفف کالک بمعنی کال و نارس. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کالک شود.

کلک.

[کِ لِ] (اِ) انگشت کوچک را گویند و به عربی خنصر خوانند. (برهان). انگشت کهین که آن را خنصر گویند. (آنندراج). انگشت کوچک. خنصر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کلیک، و در گنابادی کِلِک، و کلیک. (از حاشیهء برهان چ معین) :
کلیک و کلیجک، کلک راست نام
که خنصر بخواند به تازیش عام.
(فرهنگ منظومه، از آنندراج).
|| (ص) احول بود و لوچ نیز گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص290). بمعنی لوچ و کاج و احول هم آمده است. (برهان)(1) (از ناظم الاطباء). احول و کاج. (آنندراج). کلیک. احول. لوچ. کاژ. (فرهنگ فارسی معین). دوبین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از فروغش به شب تاری شد نقش نگین(2)
ز سر کنگره بر خواند مرد کلکا.
ابوالعباس (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص290).
|| بمعنی درد شکم نیز گفته اند(3). (آنندراج) :
باد از نفخ حقد و باد حسد
دشمن شاه مبتلای کلک.
(از آنندراج).
(1) - بدین معنی، صاحب برهان به ضم اول و ثانی یعنی [ کُ لُ ] نیز ضبط کرده است.
(2) - مرحوم دهخدا، این مصراع را چنین تصحیح کرده اند: از فروغش شب تاری شده مرنقش نگین.
(3) - به این معنی در برهان به ضم اول و دوم آمده است [ کُ لُ ] . و رجوع به مادهء بعد شود.

کلک.

[کُ لُ] (ص) احول و کاج باشد(1). (برهان). لوچ و احول. (ناظم الاطباء). || (اِ) درد شکم را نیز گویند. (برهان). دردشکم. (ناظم الاطباء).
(1) - بدین معنی، صاحب برهان به کسر اول و ثانی [ کِ لِ ] نیز ضبط کرده است.

کلک.

[کُ لُ] (اِ) نام قسمی پیچ در کوههای اطراف کرج وسیاه کلان. و در کلاک آن را کَرَک نامند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلک.

[کَ لَ] (اِخ) نام موضعی است از مضافات دامغان که در آنجا گندم خوب حاصل می شود. (برهان). نام موضعی نزدیک دامغان که گندم آن ممتاز است. (آنندراج) :
گندم بیار از کلک از دامغان ببر
انواع میوه ها وز اقسام غله ها.(از آنندراج).

کلک.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از بخش ارکواز شهرستان ایلام است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلک.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان آب سرده است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلک.

[کَ] (اِخ) جایی است بین میافارقین و ارمینیة. و ابن بقراط بطریق در اینجا می زیسته است و رودخانه ای از اینجا بیرون می آید که به دجله می ریزد. (از معجم البلدان).

کلک آباد.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب است و 676 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلکاسرا.

[کُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودسر است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 524 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلکال.

[کَ] (ع اِ) سینه یا اندرون میانهء سینه یا مابین هر دو چنبر گردن. کلکل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کلکل شود. || جای تنگ بستن اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه بین تنگ اسب است تا جایی که با زمین تماس پیدا می کند وقتی که می نشیند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). رجوع به کلکل شود.

کلکان.

[کُ] (اِخ) کولکان. نام یکی از پسران چنگیز است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به جهانگشای جوینی ص224 و 142 شود.

کلکان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتوست که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکان آفتابرو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکان نسار.

[کَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که دربخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلک باز.

[کَ لَ] (نف مرکب) تبه کار (زن). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منحرف و فاسد و کج رو (زن). || حیله باز. مکار. نیرنگ باز. محیل.

کلکبود.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 465 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5). و رجوع به معجم البلدان شود.

کلک پیرا.

[کِ] (نف مرکب) ظاهر آن است که عبارت از نویسنده باشد لیکن از بیت ملاطغرا بمعنی کلک فروش مستفاد می شود. (آنندراج). کاتب و نویسنده و خوشنویس و قلم فروش. (ناظم الاطباء) :
اگر کلک پیرا نمی شد پدید
عطارد قلم از کجا می خرید.
ملاطغرا (از آنندراج).

کلک پیشه.

[کَ لَ شَ / شِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا گریوه است که در بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلکته.

[کَ کَتْ تَ / تِ] (اِخ)(1) نام شهری است معروف که فی الحال(2) دارالامارهء دولت انگریز (انگلیس) است. وجه تسمیهء کلکته آن است که کالی نام بتی است و به زبان بنگله (بنگال) کتا بمعنی صاحب است، به مرور ایام و به تغییرات السنه یای حطی از میان ساقط گردیده. (آنندراج). شهر و بندر معروف هندوستان، واقع در خلیج بنگال و رود «هوگلی»(3) یکی از شاخه های رودخانهء گنگ. این بندر مرکز بزرگ بازرگانی، بافندگی فلزکاری، کشتی سازی و محصولات شیمیایی کشور جمهوری هند است. (از فرهنگ فارسی معین). شهری در هند و مرکز دولت بنگال غربی است که برکنار رود. هوگلی واقع شده و 4641800 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز عمدهء تجارت در جهان است و موزهء بزرگ هند در آنجا است. (از لاروس).
.(تلفظ و املای فرانسوی)
(1) - Calcutta (2) - یعنی در زمان تألیف فرهنگ آنندراج.
(3) - Hugli.

کلکته.

[کَ کَ تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان بهی است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 305 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلکج.

[کَ کَ] (ص) ستیزه کننده. (آنندراج) (غیاث).

کلک چیدن.

[کَ لَ دَ] (مص مرکب) به نابایستها کاری را به درازا کشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلک خسب.

[کَ لَ خُ] (نف مرکب) گدای بیخانمان که شبها از بی جایی بر سر تنور و گلخن افتاده باشد. (آنندراج). مفلس و پریشان حال چه کلک بمعنی گلخن است. (از غیاث). مردم مفلس و پریشان و آنکه در مدت زمستان در گلخن حمام و کوره ها و مطبخها بسر برد. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - در ناظم الاطباء به فتح خاء ضبط شده است، و درست نمی نماید.

کلک دره بالا.

[کَ لَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب پایین است که در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلک دره پایین.

[کَ لَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب پایین است که در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کل کرد.

[کَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان تمین است که در بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کل کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) کُلَه کردن. کوتاه بریدن درختی یا شاخی را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گمان برم که به فضل و بزرگواری خویش
ببار آری آن شاخ را که او کل کرد.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلک زدن.

[کَ لَ زَ دَ] (مص مرکب)تباهی کردن زن. تباه کاری کردن زن. نابسامانی کردن زن. کار نامشروع کردن زن. بکار نامشروع مرتکب بودن (بیشتر در زنان). عمل بد کردن زن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منحرف شدن زن و رفیق داشتن و فاسق گرفتن او. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || حیله کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).(1) حقه زدن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشت دیگر آرند: در تداول عوام، در زنان، بدعمل بودن و در مردان، به اعمال حیله و فریب و تقلب و دغل پرداختن.

کلک زن.

[کَ لَ زَ] (نف مرکب) آن که کلک زند. کلک زننده. و رجوع به کلک زدن شود.

کلکزو.

[کَ کَ] (اِ) جاروب مندرس و کهنه. (ناظم الاطباء) (شعوری).

کلکسیون.

[کْلِ / کُ لِ یُ] (فرانسوی، اِ)(1)مجموعهء تمبر، تابلو نقاشی و غیره. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Collection.

کلکش.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان است و 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلکش.

[کَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان کفرآور است که در بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع است. و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل کشوند.

[کَ کُشْ وَ] (اِخ) دهی از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلک عزیزآباد.

[کَ لَعَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 183 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکل.

[کَ کَ] (ع اِ) کلکال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کلکال شود.

کلکل.

[کُ کُ] (ع ص) مرد سبک گوشت چابک یا پست بالای درشت اندام سخت گوشت. کُلاکِل نیز مانند آن و کُلکُلَة مونث آن است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کلکل.

[کَ کَ] (اِ) بمعنی هرزه گویی کردن و کاو کاو نمودن باشد. (برهان) (از آنندراج). هرزه گویی و سخن بی معنی و لاطائل. (ناظم الاطباء). هرزه گویی. کاوکاو. (فرهنگ فارسی معین). اسم صوت گردکان خشک چون بهم ساید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
در سفر با گردکانم در جوال
می کشم از کلکل او قیل و قال.
بسحاق اطعمه (از قول خرما از فرهنگ رشیدی).
|| پرسش و سؤال. (ناظم الاطباء). جستجو و پرسش. (از اشتینگاس). || لیموی بسیار ترش. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلکل.

[کَ کَ / کِ کَ / کُ کَ](1) (اِ) نام دارویی است که آن را به عربی مقل گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). به لغت اهل خراسان مقل است. (ترجمهء صیدنه).
(1) - ضبط متن از برهان و آنندراج است. ضبط ناظم الاطباء چنین است: [ کَ کَ / کِ کِ / کُ کُ ] .

کل کل.

[کُ کُ] (اِخ) دهی از دهستان آسمان آباد است که دربخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل کل.

[کُ کُ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی است که در شهرستان همدان واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکلان.

[کُ کُلْ لا] (اِ) کسی که صرفه جویی خانه را به وی واگذار کرده باشند. (ناظم الاطباء). کسی که اقتصاد خانه به او واگذار شده باشد. (از اشتینگاس). || کسی که هر کاری را مرتکب گردد. (ناظم الاطباء). || بزرگ خانه. (ناظم الاطباء).

کلکلانج.

[کَ کَ نِ] (اِ) یک قسم معجونی دافع قولنج و عسرالبول. (ناظم الاطباء). معجونی است هندی نافع در استسقاء. (بحر الجواهر، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلکلانه. (یادداشت، ایضاً). و رجوع به کلکلانه شود.
- کلکلانج مروزی؛ قسمی از کلکلانج است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و معجونها که از پس استفراغ سود دارد تریاق است... و کلکلانج مروزی. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلکلانه.

[کَ کَ نَ / نِ] (اِ) کلکلانج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : صفت کلکلانهء سرد، که در این علت سود دارد بگیرند، برگ مازریون و هلیلهء زرد مقشر و غاریقون... (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دواء الکرکم تألیف محمد زکریا، کلکلانه تألیف او و کلکلانهء دیگر تألیف عیسی صهار بخت. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلکلانج شود.

کلکل کردن.

[کَ کَ کَ دَ] (مص مرکب)پر حرفی کردن. سر هم را درد آوردن از پرگویی. (فرهنگ فارسی معین) :
نیست یک مو چو عقل بر سرشان
پیش از این فوقیا مکن کلکل.
فوقی (از آنندراج).

کلکلو.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار دولی است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 122 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4)

کلکلة.

[کُ کُ لَ] (ع ص) مؤنث کُلکُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کلکل شود.

کلکله.

[کُ کُ لِ] (اِ) یک قسم غلیانی کوچک. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلکله.

[کَ کَ لَ / لِ] (اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد است که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلکلی.

[کَ کَ] (اِخ) از طوایف ناحیهء بمپور بلوچستان و مرکب از 300 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص99).

کلکلیچه.

[کَ کِ چَ / چِ] (اِ) غلغلیچه. (ناظم الاطباء). کلچیچه. غلغلیچه. (فرهنگ فارسی معین ذیل کلچیچه). و رجوع به کلچیچه و غلغلیچه شود.

کلکم.

[کُ کُ / کَ کَ] (اِ) منجنیق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص353) (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). منجنیق. و با بلکن و پلکن مقایسه شود. (از فرهنگ فارسی معین) :
سرو است و کوه سیمین جز یک مثال(1) سوزن
حصن است جان عاشق و آن غمزگانش کلکم.
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص353).
(1) - میانش. (تصحیح مرحوم دهخدا).

کلکم.

[کَ کَ] (اِ) قوس قزح. (برهان) (آنندراج). آژفنداک و قوس قزح. (ناظم الاطباء). کرکم. قوس قزح. (فرهنگ فارسی معین). || بمعنی کافتن هم گفته اند. (از برهان) (از آنندراج). کافتگی و شکافتگی. (ناظم الاطباء).

کل کن.

[] (اِ) نام گیاهی است اما قراءت کلمه مشکوک است. (تذکرة الاولیاء ج2 ص326 و 328) : ابوسعید هفت سال دیگر در بیابان گشت و کل کن می خورد و با سباع می بود. (تذکرة الاولیاء). فلان کس چندین سال است تا کل کن می خورد... (تذکرة الاولیا). و رجوع به کلکنک شود.

کلکنار.

[کَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتیجی است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 1200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلکنک.

[کِ کَ نَ / کِ کَ](1) (اِ) تخم خرفه را گویند و به عربی بقلة الحمقا خوانند. (برهان). تخمهء خرفه را گویند. (آنندراج). تخم خرفه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در فرهنگ رشیدی آمده: «کلنک بکسرتین (؟) و فتح نون خرفه باشد، و در نسخهء سروری به کسر کاف و سکون لام و فتح لام و فتح نون و در مؤید «کلنکک» به کسر کاف اول و نون و فتح کاف دوم، و در ادات «کلکنک» بتقدیم کاف بر نون، و در برهان این کلمه بصورتهای کلنک و کلنکک هم آمده. ظاهراً همین گیاه است که بصورت کل کن در تذکرة الاولیاء چ اروپا ج2 ص326 و 327 آمده و محشی در فهرست لغات نوشته: «نام گیاهی است، اما قراءت کلمه مشکوک است». (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کل کن شود.

کلکنه.

[] (اِ) کلکینه :
گرت گذر فتد ای کلکنه سوی حمام
به جان فوطه که یاد از برهنگان آری.
نظام قاری.
به کیش کلکنه و دین فوطهء حمام
که بقچه کردن سجاده عین بی ادبی است.
نظام قاری.
ور بداری به جای کلکنه اش
شد به حمام نیز خدمتکار.نظام قاری.
و رجوع به معنی دوم کلکینه شود.

کلکو.

[کَ لَ] (اِخ) از ایلهای اطراف تهران و ساوه و زرند و قزوین و مرکب از 800 خانوار چادرنشین هستند و ییلاقشان کوههای شمالی البرز می باشد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص111)

کل کوشک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان عثمانوند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکون.

[کُ] (معرب، اِ) مادهء مالیدنی است که زنان چهرهء خود را بدان سرخ کنند و آن غیر عربی است.(1) (از اقرب الموارد). و رجوع به گلگون شود.
(1) - معرب گلگون فارسی و آن رنگ گلی و یا سرخ است. (از دزی ج2 ص485).

کلکوی.

[کَ کَ] (اِخ) از نواحی اران است. میان آن و سیسجان 16 فرسخ است. (از معجم البلدان).

کلکه.

[کَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکه جار.

[کَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتوست که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 305 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلکی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کِلک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کِلک و کلکین شود.

کلکی.

[کَ لَ] (ص نسبی) از روی حقه و مکر. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کَلَک شود. || شخص هرزه. (فرهنگ فارسی معین). هرزه گرد و هرجایی. (ناظم الاطباء). اهل فساد. زن تباه کار. زنی نابسامان. زن بدعمل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلکی.

[کَ لَ] (اِ)(1) پری باشد که در بزم و رزم بر سر بزنند و به ترکی جیغه خوانند. (برهان). جیغه و پری که در بزم و رزم پادشاهان و جوانان خوش صورت و مردمان شجاع و دلاور بردستار و کلاه زنند (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلَل شود.
(1) - ناظم الاطباء به سکون لام [ کَ ] نیز ضبط کرده است.

کلکیس.

[کَ] (اِ) فرفرهء کودکان. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلکین.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کِلک. ساخته از نای. نیی. نیین. (فرهنگ فارسی معین). از کلک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و کمان وی(1) بدان روزگار چوبین بود بی استخوان، یک پاره، چون درونهء حلاجان و تیر وی کلکین با سه پر و پیکان بی استخوان. (نوروزنامه). || قلمی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کِلک شود.
(1) - یعنی کیومرث.

کلکینه.

[کُ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب)مخمل دوخوابه را گویند و آن جنسی است مشهور از قماش ابریشمینه. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). قسمی از پارچهء ابریشمی که مخمل دوخوابه نیز گویند. (ناظم الاطباء). مخمل دوخوابه. (فهرست لغات دیوان البسهء نظام قاری ص204). || نوعی از اسباب حمام. (فهرست لغات دیوان البسهء نظام قاری ص204). کلکنه :
به گرماوه بگریست فوطه ز غم
همی چید کلکینه دردش به دم.نظام قاری.
و رجوع به کلکنه شود.

کلگ.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی است که در بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلگان.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چانف است که در بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلگاه.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری است که در بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 375 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کل گشتن.

[کَ گَ تَ] (مص مرکب) کل شدن. کچل شدن. بی مو شدن سر :
دید پر روغن دکان و جاش چرب
بر سرش زد گشت طوطی کل ز ضرب.
مولوی.

کلگه.

[کَ گِ] (اِخ) دهی از بخش صالح آباد شهرستان ایلام است و 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلگه.

[کَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان میداود (زیرگچ) است که در بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلگه امیرشیخی.

[کَ گِ اَ شَ / شِ](اِخ) دهی از دهستان پشت کوه باشت و بابویی است که در بخش گچساران شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کلگه بلندنسار.

[کَ گِ بُ لَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول است که در بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلگی.

[کَلْ لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به کله. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) آنچه از لوازم ساز اسب که بر کلهء اسب باشد از پرها. (آنندراج). آنچه از ساز و برگ اسب که بر کلهء اسب بندند. (فرهنگ فارسی معین). قسمتی از یراق اسب که به سر اسب استوار کنند. آن قسمت از یراق اسب که بر سر او افتد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همچو آن توبره که آکنده
بند بر کلگی در افکنده.
دهخدا (از فرهنگ فارسی معین).
|| باشلق (در اسب). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سرانداز (در فرش). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح فرش فروشان، فرشی که عرض آن در حدود یک و نیم تا دو متر و طول آن از سه تا پنج متر باشد. || بمعنی جیغه مرادف کلل است و عوام هندوستان به تشدید گاف خوانند و این خطا است. (از آنندراج). و رجوع به کلل و کَلَکی شود. || قسمت بالایی کلاه پوستی که از مخمل یا پارچهء دیگر می ساختند. (فرهنگ فارسی معین) : ایجاد کلاه نظامی (در عهد ناصرالدین شاه) که عبارت است از پوست بخارایی بدون مقوی مشتمل بر کلگی از مخمل سیاه... (المآثر و الاَثار ص129). || دایره ای کوچک در وسط پارچه خیمه که از چرم سازند و آن را بر روی دیرک قرار دهند. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از حشفه. (فرهنگ فارسی معین).

کلگی.

[کَ] (اِ) کلل. کلکی و جیغه. (ناظم الاطباء). رجوع به کلل و کلکی شود.

کلگین.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 420 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلل.

[کَ لَ] (اِ) بمعنی کلکی باشد و آن پری است که پادشاهان و جوانان خوش صورت و مردم شجاع و دلاور در بزم و رزم بر سر دستار و کلاه زنند و آن را جیغه هم می گویند. (برهان). پری که دلیران و پهلوانان بر دستار زنند و آن را جیغه و کلگی نیز گویند. (آنندراج). جیغه. جغه. (فرهنگ فارسی معین) :
سلطان شرق و غرب که خورشید پیش او(1)
گاه از کله حجاب کند گاه از کلل.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
در هوای چمن باغ علی رغم کلاغ
شاخ گلها زده اند از پر طاوس کلل.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
و رجوع به کلکی شود.
(1) - در فیشی که از دیوان خطی سوزنی استنساخ شده مصراع اول این بیت چنین ضبط گردیده است: سلطان شرق و غرب ز خورشید روی او.

کلل.

[کَ لَ] (ع اِ) حال و شأن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حال. گویند: بات بکلل سوء؛ ای حال سوء. (از اقرب الموارد).

کلل.

[کِ لَ] (ع اِ) جِ کِلَّة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کِلَّه شود.

کلل.

[کِ لَ] (ع اِمص) گنگی و بسته زبانی(1). (غیاث) :
کز عمل زاییده اند و از علل
هر یکی را صورت نطق و کلل.مولوی.
(1) - در فرهنگهای معتبر عربی بدین معنی کل و کلالة و کلول و کلولة آمده است. رجوع به همین کلمات شود.

کلل.

[کُ لُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خورموج است که در شهرستان بوشهر واقع است و 566 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلل.

[کُ لُ] (اِخ) دهی از دهستان زیارت است که در بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع است. و 456 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلم.

[کَ لَ] (اِ) از جمله حویجی است که در آشها کنند و آن دو نوع می باشد، رومی و غیره. بهترین آن رومی است و آن به دستار عربان و عمامهء زهدفروشان ماند. (برهان). معروف است و به اصفهانی قمریت و به یونانی قرنبا و قرنبو و به سریانی کرنبی و کرنبا و به رومی اغاریسا گویند و کرنب عربی است اما بسیار این لغات به یکدیگر قریب اند. (از آنندراج). گیاهی مأکول و حویجی که در آشها کنند... (ناظم الاطباء). کرم. کرنب. قنبیط. غُنَبید. غُنَّبید. غُنَبیت. غُنَّبیت بقلة الانصار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیاهی(1)است از تیرهء صلیبیان که دارای انواع و اقسام متعدد است (در حدود 20 گونه از آن وجود دارد). اقسام مختلف این گیاه را بمناسبت استفادهء غذایی کشت می دهند و نمونه های خوبی از آنها بدست می آورند، گلهای گیاه مذکور خوشهء زرد یا سفید با رگهای قرمز یا زرد است. میوه اش دراز است و تخمهایش گرد و سیاه رنگ یا قرمزند. مهمترین انواع کلم عبارتند از: کلم پیچ. کلم گل، کلم قمری، کلم غنچه ای و غیره. کرنب. بقلة الانصار. لهنه. قمریت. قرنبا. قرنبو. کرانبی. کرانبا. اعاریسا(2). لخنه. لاخنه. کرم. لهینه. لهانه. (فرهنگ فارسی معین) :
گرنه این میوه ها به بار آید
باغ را از کلم چه کار آید.
اوحدی.
گزر و شلغم و چندر کلم و ترب و کدو
تره ها رسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
- کلم برگ؛ کلم پیچ. (فرهنگ فارسی دکترمعین). رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم بروکسل؛ در گیاه شناسی، کلم غنچه ای. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم پیچ(3)؛ گونه ای کلم که برگهایش دورهم پیچیده و کلم را بشکل گلوله ای از برگ در آورده است و معمولاً این گونه کلم را زیر خاک دور از آفتاب نگاه می دارند و برگهایش را بدین وسیله سفید می کنند، از این برگها ترشی و دلمه و غیره تهیه می کنند. کلم پیچ دارای گونه ای است که برگهایش قرمز است و در خوراکهای فرنگی بکار می رود. کلم برگ. کرنب. ابری باشی لاخنه. طورپ لاخنه. کلم رومی. (فرهنگ فارسی معین).
- کلم رومی؛ کلم پیچ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم سنگ؛ کلم قمری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم سیر؛ کلم پیچ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم شلغمی(4)؛ گونه ای کلم که ریشه هایش به مصرف خوراک می رسد و بدان شلغم بیابانی گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- کلم غنچه ای(5)؛ گونه ای کلم که برگهایش بهم پیچیده و به شکل گل سرخ یا غنچه است و در خوراکهای مختلف استعمال می شود و آن سه قسم دارد: بوته بلند، بوته کوتاه، بوته میانه؛ کلم بروکسلی، کلم فندقی، کلم گل سرخی. (فرهنگ فارسی معین).
- کلم فندقی؛ کلم غنچه ای. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به همین ترکیب شود.
- کلم قمری(6)؛ گونه ای کلم که ساقه اش از نزدیکی زمین برآمدگی می یابد و به شکل چغندر می شود و قسمت خوراکی کلم را تشکیل می دهد و همین برآمدگی است که بنام کلهء کلم نامیده می شود. کلم سنگ. ابورکبه. آلاباش. شلغمی. ابوسنقبه. لاخنه. لاخنه طورپی. (فرهنگ فارسی معین).
- کلم گل(7)؛ گونه ای کلم که در آب و هوای سرد و معتدل و زمین پرقوت عمیق بعمل می آید، از مشخصات این گونه کلم آن است که دم گلهای انتهایی آن که در منتهی الیه ساقه قرار دارند تشکیل گل نمی دهند، رشد گل ناقص می ماند و یک تودهء گوشتی سفیدرنگ و دانه دانه بوجود می آورند. قنبیط. گل کلم. قارنه بیت. قرنبهار. قرنبیط. (فرهنگ فارسی معین).
- کلم گل سرخی؛ کلم غنچه ای. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین ترکیب شود.
- مثل کلم؛ گوشتی بسیار و روی هم خوابیده در بدن. (امثال و حکم چ دوم ص1473).
.
(فرانسوی) , Chou(لاتینی)
(1) - Brassica (2) - در آنندراج: اغاریسا (؟)
.(لاتینی)
(3) - Brassica capitata .
(فرانسوی)
(4) - Chou navet .
(فرانسوی)
(5) - Chou de Bruxelles .
(فرانسوی)
(6) - Chou rave .
(فرانسوی)
(7) - Chou fleur

کلم.

[کِ لِ] (اِ) بساط و گلیم. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلم.

[کَ] (ع مص) خسته کردن و مکلوم نعت است از آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). خسته کردن. (ترجمان القرآن ص82) مجروح کردن و مکلوم و کلیم آنکه مجروح شده باشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) خستگی. ج، کُلوم، کِلام. (منتهی الارب) (آنندراج). جراحت و خستگی. (ناظم الاطباء). جرح. ج، کلوم، کِلام و گویند: جاء بدواء الکلام من اطایب الکلام(1). (از اقرب الموارد).
(1) - یعنی با سخنان دلپذیر به درمان جراحتها آمد.

کلم.

[کِ لَ] (ع اِ) جِ کَلمَة. (منتهی الارب). || جِ کِلمَة. (اقرب الموارد).

کلم.

[کَ لِ] (ع اِ) جِ کَلِمَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) : کلم سخنان خداست در نبوت محمد (ص) در کتاب تورات... (کشف الاسرار ج2 ص523، از فرهنگ فارسی معین.). رجوع به کلمة شود.

کلم.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 141 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلم.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان دوستان است که در بخش بدرهء شهرستان ایلام واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلما.

[کَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند درخت انگور را گویند. (برهان). به لغت زند و پازند، درخت انگور که به تازی کرم نامند. (ناظم الاطباء). هزوارش کلما(1)، رز، با کَرم عربی مقایسه شود. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - k (a)lma.

کلما.

[کُلْ لَ] (ع اِ)(1) هربار. (ترجمان القرآن ص82). هر وقت و هر زمان. (ناظم الاطباء). || هرچه. (ناظم الاطباء). هرچیز که. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از کُلّ + «ما» مصدری، ظرفی که الحاق «ما» بدان تکرار را می رساند. و رجوع شود به کُلّ.

کلمات.

[کَ لِ] (ع اِ) جِ کلمة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ کلمه. کلمه ها. (فرهنگ فارسی معین). || گفتارها. سخنان. (فرهنگ فارسی معین) : در استماع کلمات فرستادگان مبالغ تحامل ایشان را تحمل فرماید. (المعجم چ دانشگاه ص16، از فرهنگ فارسی معین).
- کلمات الهیه؛ در اصطلاح تصوف، کلیهء موجودات، زیراآنها کلمات و مظاهر حقند و از وجود او سخن گویند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سید جعفر سجادی) (فرهنگ فارسی معین).
- کلمات تامات؛ در اصطلاح تصوف مراد جواهر عقلیه اند که آنها را حروف عالیه نامیده اند، از آن جهت که از نفس رحمانی صادر می شوند و جواهر جسمیه را مرکبات اسمیه و فعلیه نامیده اند و عوارض اجسام را اعراب کلمات می دانند، و مجموع آنها را مراتب نفس رحمانی می نامند. بالجمله مراتب نزولی وجود را از اعلی به ادنی فیض و وجود منبسط و نفس رحمانی خوانده اند که همه کلمات حق می باشند و حکایت از ذات ازلیهء او می کنند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سید جعفر سجادی) : بحق اسماء حسنای او و علامتهای بزرگ او و کلمات تامات او... (تاریخ بیهقی ص316).
- کلمات قصار؛ سخنان کوتاه لفظ مأثور که از پیغمبر و یا از ائمه نقل می شود: کلمات قصار حضرت علی(ع).

کلماتی.

[کَ لَ تی ی] (ص نسبی) گمان می برم که این انتساب معرفت کلام و اصول و قواعد را می رساند. (از سمعانی).

کلماسنگ.

[کَ سَ] (اِ مرکب) فلاخن را گویند و آن چیزی است که شاطران و شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان) (آنندراج). فلاخن. (ناظم الاطباء). قلماسنگ. کلاسنگ. قلاسنگ. فلاخن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلاسنگ و قلاسنگ و قلماسنگ و فلاخن شود.

کلمان.

[کْلِ / کِ لِ] (اِخ)(1) نام چهارده تن پاپ کاتولیک های جهان بشرح زیر:
کلمان اول (سن...) از 91 تا 100 م.
» دوم از 1046 تا 1047 م.
» سوم از 1187 تا 1191 م.
» چهارم (گیفولک)(2) از 1265 تا 1268 م.
» پنجم (برتران دوگو)(3) از 1305 تا 1314 م(4).
» ششم از 1342 تا 1352 م(5).
» هفتم (ژول دومدیسی)(6) از 1523 تا 1534 م(7).
» هشتم از 1592 تا 1605 م.
» نهم از 1667 تا 1669 م.
» دهم از 1670 تا 1676 م.
» یازدهم از 1700 تا 1721 م(8).
» دوازدهم از 1730 تا 1740 م.
» سیزدهم از 1758 تا 1769 م.
» چهاردهم(9) از 1769تا1774 م(10).
(از لاروس).
(1) - Clement.
(2) - Gui Foulques.
(3) - Bertrand de Got. (4) - او ابتدا اسقف بردو بود آنگاه به مقام پاپی رسید و سن سیژ را به آونیون برد و فرمان «تامپلیه» (Templiers) را برای جلب خشنودی حامی خود «فیلیپ لوبل» لغو کرد.
(5) - او در آوینیون (Avignon) اقامت داشت.
(6) - Jules de Medicis. (7) - منازعهء او با شارل کنت و هانری هشتم پادشاه انگلستان موجب شهرت فراوان وی گردید. او بوسیله گروه امپریال در روم زندانی شد و از صدور جواز طلاق برای هانری هشتم پادشاه انگلستان خودداری کرد و همین امر موجب ظهور فرقهء انگلی کن (Anglican)گردید.
(8) - او فرمان «اونی ژانتیوس» را علیه ژانسنیست ها (Jansenistes) انتشار داد.
(9) - Ganganelli. (10) - او فرمان ژزویت ها (Jesuites) را لغو کرد.

کلمان.

[لِ] (اِخ) عضو یکی از جمعیت های مردانهء نصارا و قاتل هانری سوم (1589 م.) که به دست نگهبانان او کشته شد. (از لاروس).

کلمان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان جی است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلمان - دزورم.

[لِ دِ زُ] (اِخ)(1) دانشمند فیزیک و شیمی فرانسه (1779 - 1842 م.) و کاشف حرارت مخصوص گازهاست. (از لاروس).
(1) - Clemant - Desormes.

کلمانسو.

[لِ سُ] (اِخ)(1) ژرژ سیاستمدار فرانسه. او در سال 1841 م. متولد شد و به سال 1929 م. درگذشت. یکی از نمایندگان چپ تندرو و سخنوری پرقدرت و با احساس بود و او را براندازندهء دولت لقب داده بودند و پس از چندی لقب ببر به وی داده شد. از هواخواهان دریفوس و رقیب والدک روسو(2)و دشمن پوانکاره بود. در تنظیم قرارداد ورسای اقدامات اساسی کرد و در انتخاب شدن به ریاست جمهوری فرانسه با شکست مواجه شد و سرانجام به عضویت آکادمی فرانسه نائل گردید. (از لاروس).
], Georges. Kle... ]
(1) - Clemenceau
(2) - Waldeck - Rousseau.

کلمانی.

[کَ / کَ لَ / کِلْ لِ / کِ لِمْ ما نی ی] (ع ص) رجل کلمانی؛ مرد بسیارسخن. و کِلِّمانیّ و کِلِمّانیّ نظیر ندارند، و کلمانیة مؤنث آن است. (منتهی الارب). مرد بسیار کلام و پرگو و زبان آور.(1) || مرد نیکوسخن فصیح کلام. (ناظم الاطباء).(2) رجل کلمانی؛ مرد نیکوسخن فصیح کلام یا کِلِمّانیّ. بسیارسخن و تأنیث آن در جمیع صورتها با تاء است. (از اقرب الموارد).(3)
(1) - ناظم الاطباء بدین معنی فقط [ کِ ل لِ ی ی ] و اقرب الموارد [ کِ لِ م م ی ی ] ضبط کرده است.
(2) - ناظم الاطباء بدین معنی [ کَ ی ی ] و [ کَ لَ ی ی ] ضبط کرده است.
(3) - چون در ضبط و معنی این کلمه اختلاف وجود دارد، دو معنی آن از هم تفکیک شد.

کلمانیة.

[کِلْ لِ نی یَ](1) (ع ص) امرأة کلمانیة؛ زن بسیارکلام و پرگو و زبان آور. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلمانی شود.
(1) - برای ضبط صورتهای دیگر این کلمه رجوع به کلمانی شود. ضبط متن از ناظم الاطباء است.

کلمب.

[کُ لُ] (اِخ)(1) رجوع به کریستف کلمب شود.
(1) - Colomb, Christophe.

کلم بسر.

[کَ لَ بِ سَ] (ص مرکب) بمزاح یا تحقیر، کنایه از معمم. آخوند. دستاربند. مندیل بند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلمبو.

[کُ لُ بُ] (اِخ)(1) بندری در جزیرهء سیلان که مرکز این جزیره نیز هست و 425000 تن سکنه دارد. بندری است پر آمد و رفت و یکی از مراکز صنعتی نیز می باشد. (از لاروس). در دهانهء رود کلانی(2) واقع است و بزرگترین شهر و بندر سیلان و مرکز استخراج زغال سنگ و کارهای دستی بومی است و دانشگاه و کالج دارد. نخستین بار بوسیلهء پرتغالیان مسکون و آباد شد (1517 م.) و به یاد کریستوفر کلمبوس(3) به کلمبو موسوم گردید. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Colombo.
(2) - Kelani.
(3) - Christopher Columbus.

کلمبه.

[کُ لُ بَ / بِ] (اِ) نوعی نان شیرینی در تداول مردم خراسان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلنبه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلنبه شود.

کلمبیا.

[کُ لُ] (اِخ) کلمبی(1). کشور جمهوری در امریکای جنوبی که در شمال غربی این قاره و در میان دو اقیانوس اطلس و کبیر واقع شده است و مساحت آن 139000 کیلومتر مربع است و 11548000 تن سکنه دارد. پایتخت آن بوگوتا(2) و شهرهای مشهور آن مدلین(3)، باران کیلیا(4) و کالی(5) است. این کشور از طرف شمال به ونزوئلا و اقیانوس اطلس و از سمت مشرق به ونزوئلا و برزیل و از سمت جنوب به پرو و اکواتر و از سمت مغرب به پاناما و اقیانوس آرام محدود است و با آنکه معادن نفت و طلا و طلای سفید و نقره و زمرد و نمک این کشور اهمیت بسزائی دارد و کارخانهء بافندگی مهمی در آن تأسیس یافته هنوز اقتصاد کشاورزی در این کشور حاکم است و مهمترین محصولات کشاورزی آن قهوه و توتون و پنبه و نیشکر و برنج و گندم و کاکائو و موز می باشد. صادرات مهم این کشور قهوه و نفت است که بیشتر به ممالک متحدهء امریکای شمالی فرستاده می شود. کریستف کلمب در سال 1502 م. در چهارمین سفر خویش به ساحل کلمبیا رسید ولی گونزالو جیمنز دوکزادا(6) بر این سرزمین استیلا یافت و در سال 1538 دولت سنتافه دوبوگوتا(7) را تأسیس کرد و با نایب السلطنه نشین لیما وابستگی یافت. کشور کلمبیا در سال 1718 م. خود بصورت نایب السلطنه نشین مستقل درآمد. در سال 1819 ژنرال بولیوار(8) بر اسپانیا چیره شد و ممالک متحدهء کلمبیا را که شامل ونزوئلا و اکواتر کنونی بود تأسیس کرد و خود رئیس جمهور و دیکتاتور نظامی این سرزمین گردید. کلمبیای بزرگ تا سال 1830 دوام داشت ولی در سالهای 1830 - 1903 بالغ بر هفتاد انقلاب خونین این نواحی را فرا گرفت و کلمبیا از 1903 حیات سیاسی خود را در مسیر یک قانون اساسی قرار داد. (از لاروس).
(1) - Colombie.
(2) - Bogota.
(3) - Medellin. ]. ran kilia ]
(4) - Barranquilla
(5) - Cali.
(6) - Gonzalo Jimenez de Quesada.
(7) - Santa Fede Bogota.
(8) - Bolivar.

کلمبیا.

[کُ لُ] (اِخ) کلنبیا(1). مرکز کارولین(2) جنوبی از ممالک متحدهء امریکای شمالی که در حدود 869000 تن سکنه دارد. (از لاروس).
.
(فرانسوی) [ lon ]
(1) - Colombia
(2) - Caroline.

کلم پلو.

[کَ لَ پُ لُ] (اِ مرکب) پلوی که از کلم درست کنند و آن را به دو طریق درست کنند: 1 - کلم را خرد کنند و در پیاز و روغن سرخ نمایند و در لای برنج گذارند و دم کنند. 2 - ترهء بسیار کم را با شبت و جعفری و کلم بعد از سرخ شدن، ادویهء بسیار زده و گوشت را مانند قورمه پخته ادویه و زعفران زده با برنج مخلوط کنند و دم نمایند. (فرهنگ فارسی معین).

کلمت.

[کَ لِ مَ] (ع اِ) کلمه. (فرهنگ فارسی معین) : و این دربارهء [ آن است ] که کلمتهای آن بیشتر مکرر است. (ترجمهء تفسیر طبری، از فرهنگ فارسی معین). و اختلاف کلمت میان امت پیدا آمدی. (کلیله و دمنه). و رجوع به کلمه شود.

کلمتان.

[کَ لِ مَ] (ع اِ) و کلمتین به صیغهء تثنیه، دو کلمه و دو لفظ. || دو قسمت از کلام. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلمتین شود.

کلمتین.

[کَ لِ مَ تَ] (ع اِ) کلمتان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلمتان شود.
- کلمتی الشهادة؛ کلمهء لااله الاالله و کلمهء محمد رسول الله صلی الله علیه و آله. (ناظم الاطباء).

کلمچی.

[کَ لِ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) در تنگسوق نامهء ایلخانی رشیدالدین فضل الله این کلمه معادل مترجم و ترجمان آمده است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از «کلمه» عربی + «چی» ترکی. (فرهنگ فارسی معین).

کلمح.

[کِ مِ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). خاک و گرد و غبار. (ناظم الاطباء).

کل محله.

[کَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سیاهکلرود است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلمدان.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه است که در بخش مرکزی شهرستان بابل واقع است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلمرز.

[کُ مَ] (اِخ) دهی از دهستان هرازپی است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلمرغ.

[کَ مُ] (اِ مرکب) نوعی از کرکس باشد و آن مرغی است که بر سر او پر نمی باشد. (برهان). نوعی از کرکس مردارخوار که سر آن پر ندارد و کل است (آنندراج). نوعی کرکس که سر وی پر ندارد. (فرهنگ فارسی معین). از: کل (بی موی) + مرغ. (حاشیهء برهان چ معین) :
بیضهء کلمرغ به زیر همای
از نسب خویش شود بچه زای.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ رشیدی).

کلم زار.

[کَ لَ] (اِ مرکب) مزرعهء کلم. جایی که در آن کلم کاشته باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلمسة.

[کَ مَ سَ] (ع مص) رفتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کلمس الرجل؛ مرد بشتاب رفت. و آن مقلوب کلسم است. (از اقرب الموارد). رجوع به کلسمة شود.

کلم شلم.

[کَ لَ شَ لَ] (اِ مرکب، از اتباع)گوشتی بسیار و لرزان بر تن آدمی. گوشت بسیار و لرزنده بر روی یکدیگر در بدن شخص فربه و بیشتر زنان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص مرکب) فربه با گوشتی لطیف و سفید (زن). سخت فربه و سفید. فربه با گوشت بسیار (زن). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کل مکل.

[کَ مَ کَ] (اِ مرکب) مرادف کَلکَل. (آنندراج). شور و غوغا. (غیاث). مبدل عامیانهء قال مقال. شور و غوغا. قال مقال. (فرهنگ فارسی معین) :
این همه کل مکل از تنبک گویندهء تست
مطربا حقْ حقِ ما از دم پویندهء تست.
میرنجات (از آنندراج).

کلمل.

[کَ لُ مِ](1) (فرانسوی، اِ) کالومل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کالومل شود.
(1) - در تداول کَلْمَل تلفظ شود. (فرهنگ فارسی معین).

کلمل.

[کَ مَ] (اِ) کَلکَل. هرزه گویی. (آنندراج). و رجوع به کَلکَل شود.

کلمن.

[کَ مَ] (اِ) صورت چهارم از صور هشتگانهء ابجدی. (فرهنگ فارسی معین). نام چهارمین صورت از صور هشتگانهء حروف جُمَّل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چنان چون کودکان از پیش الحمد
بیاموزند ابجد را و کلمن.منوچهری.
و رجوع به ابجد شود.

کلموژ.

[کَ] (اِ) چلپاسه و وزغه را گویند. (برهان). چلباسه و وزغه را گویند و در نسخهء سروری سوسمار گفته که مارپلاس نیز گویند. (آنندراج). کلپاسه ای که سر آن به مار ماند. (ناظم الاطباء). چلپاسه. مارمولک. (فرهنگ فارسی معین).

کلمة.

[کَ لِ مَ] (ع اِ) یک سخن. (منتهی الارب) (آنندراج). سخن. لفظ. کلام. (ناظم الاطباء). کَلمَه. (اقرب الموارد). سخن. یک سخن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سخن. گفتار. (ترجمان القرآن ص82).
- الکلمة الباقیة؛ کلمهء توحید. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و در قول قرآن «و جعلها کلمة باقیة» کلمهء توحید و آن لااله الاالله است. (از اقرب الموارد).
- کلمة التقوی؛ بسم الله الرحمن الرحیم. (از اقرب الموارد).
- کلمة الله؛ عیسی علیه السلام. (منتهی الارب). حضرت عیسی. (ناظم الاطباء). لقب یسوع مسیح. (از اقرب الموارد). لقب عیسی علیه السلام(1) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| یک قصیده تمام و کمتر از آن. کَلمَة و کِلمَة مانند آن است. (منتهی الارب) (آنندراج). خطبه و قصیده. (از اقرب الموارد).
(1) - کلمه در اینجا ترجمه «لگس» یونانی و «ورب» (verb)مسیحیان است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلمة.

[کِ لَ مَ] (ع اِ) سخن و لفظ و کلمه و کلام. (ناظم الاطباء). ج، کِلَم. (ناظم الاطباء).

کلمة.

[کِ مَ] (ع اِ) سخن. لفظ. کَلِمَه. ج، کلمات. (ناظم الاطباء). کَلِمَه. (منتهی الارب). و رجوع به کَلِمَه شود.

کلمه.

[کَ لِ مَ] (ع اِ) کلمة. سخن. گفتار. (فرهنگ فارسی معین) :
حرز جان ساز ادب کاین کلمه
بر سر افسر کسری رقم است.خاقانی.
نوح بن منصور کلمهء او به سمع رضا اصغا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص110) و تمامی هلاک و نیست شدن ایشان افتراق کلمهء ایشان بود. (تاریخ قم ص164).رجوع به کلمة شود. || یک جزو از کلام. لفظ معنی دار. و فرق کلمه با لفظ در این است که لفظ اعم است از معنی دار و بی معنی ولی کلمه حتماً معنی دارد. (فرهنگ فارسی معین). هر لفظ موضوع که دلالت بر معنی کند به وضع. آواز یا مجموعهء آوازهایی حاکی از اندیشه ای. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح نحویان، لفظی است که برای معنای مفرد وضع شده باشد. (از تعریفات جرجانی) : یا در کتاب آن حرفی یا کلمه ای از قلم افتاده. (المعجم چ دانشگاه ص25). و رجوع به کلمة شود. || در اصطلاح دستور زبان، مجموعهء حروفی که یک واحد را تشکیل دهند و کلام مرکب است از مجموع چند کلمه در دستور فارسی معمو کلمه را به نه بخش تقسیم کنند(1): 1 - اسم. 2 - صفت. 3 - عدد. 4 - کنایه. 5 - فعل. 6 - قید. 7 - حرف اضافه. 8 - حرف ربط. 9 - صوت. در زبانهای اروپایی نیز معمو کلمه را به نه بخش تقسیم نمایند ولی عدد و کنایه در آن میان نیست و بجای این دو، حرف تعریف و ضمیر را جا دهند. جمله. (فرهنگ فارسی معین) : هرچ رأفت و شفقت و رحمت و صلت رحم است داخل کلمهء «و ایتاء ذی القربی» است. (راحة الصدور ص68). || در اصطلاح منطقیین، فعل است مقابل اسم و آن هر لفظ مفردی است که دلالت کند بر معنایی با زمان محدود آن معنی مانند رفت و می رود و خواهد رفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح منطق، فعل. (فرهنگ فارسی معین). و منطقیان فعل را کلمه خوانند و حرف را ادات پس لفظ مفرد یا اسم بود یا فعل یا حرف. (اساس الاقتباس ص15). || در اصطلاح فلسفه، روح انسانی را به اعتبار ظهور آن در نفس رحمانی مانند ظهور کلمه در نفس انسانی کلمه گویند. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).
- کلمهء کن؛ اصطلاح عرفانی است که فلاسفهء اسلام نیز بکار برده اند و مراد از آن امر ابداعی و تکوینی و وجود منبسط است، چنانکه گویند بواسطهء کلمهء کن تمام موجودات بر سبیل وجود ابداعی دفعةً واحدةً از ذات حق صادر شده اند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سید جعفر سجادی).
|| در اصطلاح فلسفه، سکینه. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) در اصطلاح اهل حق (عرفا)، کنایه است از یک یک ماهیات. (از تعریفات جرجانی).
- کلمهء مجرده؛ کنایه از مفارقات است. (از تعریفات جرجانی).
- کلمهء معنویه؛ کنایه است از اعیان کلمهء غیبیه. (از تعریفات جرجانی).
- کلمهء وجودیه؛ موجودات خارجی. (از تعریفات جرجانی).
|| (اِخ) روح القدس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح فلسفه، روح القدس. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به روح القدس شود.
(1) - بعضی از دستورنویسان تقسیمات دیگری نیز دارند.

کلمه.

[کُ مِ] (اِ) رجوع به کله مه (نوعی ماهی) شود.

کلمه.

[کَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 341 سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلمه.

[کُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان حومه بخش کلاردشت است که در شهرستان نوشهر واقع است و 670 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلمین.

[] (اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش معلم کلایه شهرستان قزوین واقع است و 167 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلن.

[کُ لَ] (اِ) گلوله و گرهی باشد که از گردن و اعضای مردم بر می آید. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). گلوله ای باشد که در گلو و گردن کسی باشد. آن را غر و باغره(1) نیز گویند. (آنندراج) :
سخن نتیجهء روح است وگر سخن نبود
به عقل و نفس بجز غمه و کلن چه رسد؟
پوربهای جامی (از آنندراج).
|| باغره را نیز گویند(2) و آن علتی باشد که بسبب زحمت دیگر بهم رسد و چون زحمت اول برطرف شود آن هم برطرف گردد. (برهان). باغره. (ناظم الاطباء). || زحمتی را نیز گویند که پای آدمی برابر (؟) باد می شود و عربان داءالفیل خوانند. (برهان). داءالفیل. (ناظم الاطباء). || پنبهء زده را نیز گویند که از برای رشتن گلوله کرده باشند و در عربی نیز پنبهء گلوله کرده را کلن خوانند(3). (برهان). پنبهء زده. (ناظم الاطباء). پنبهء زده که برای ریستن کر(4) کرده باشند و گلوله باشد. (آنندراج). پنبهء زده که برای رشتن گلوله کرده باشند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در برهان قاطع باغره بعنوان معنی مستقلی آمده است. رجوع به معنی بعد شود.
(2) - صاحب آنندراج، این معنی و معنی قبل را بصورت معنی واحدی آورده است.
(3) - در قوامیس عربی نیامده است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(4) - چنین است در آنندراج و در فرهنگ رشیدی و جهانگیری: گرد.

کلن.

[کُ] (اِخ)(1) شهری در آلمان که بر کنار رود رن واقع است و 645800 تن سکنه دارد و بوسیلهء رومیان بنا نهاده شده است. در این شهر کلیسای بزرگ و زیبائی که به سبک گوتیک ساخته شده وجود دارد. کارخانه های بافندگی، شیمیایی، آرد سازی، آبجوسازی، شیشه گری و ابزار سازی آنجا مشهور است و تجارت پررونقی دارد. این شهر به سبب آب معطرش «اودوکلنْی»(2) که بوسیلهء فارینا(3) در قرن هجدهم اختراع شده بود شهرت جهانی یافته است. در جنگ دوم جهانی نیمی از این شهر بر اثر بمباران ویران گردید. (از لاروس).
.
(فرانسوی) , Cologne(آلمانی)
(1) - Koln .
(فرانسوی)
(2) - Eau de Cologne.
(3) - J. M. Farina.

کلنادان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان سیاهکل است که در بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان واقع است و 376 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلنبه.

[کُ لُمْ بَ / بِ] (اِ) کلیچه ای که درون آن را از حلوا و مغز بادام پر ساخته باشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). کلیچه ای باشد که درون آن را از مغز بادام و امثال آن پر کرده باشند. (آنندراج) :
خشکار گرسنه را کلنبه ست
با مشتهیان به نرخ دنبه ست.
نظامی (از فرهنگ نظام).
|| بمعنی گلوله هم آمده است خواه گلولهء حلوا باشد خواه گلولهء سنگ. (برهان). بمعنی گلوله از هر چیز و در فارس مرد فربه چاق و بزرگ شکم و ناملایم را غلنبه گویند و کنایه است از چیز ناتراشیده و ناملایم و نامناسب. (آنندراج). مطلق گلوله خواه سنگی یا جز آن. (ناظم الاطباء). گلوله (حلوا، سنگ، و غیره). (فرهنگ فارسی معین). در فارسی کُلُمبی و کُلُمی (کپه، توده، جمع شده) در خراسان کلنبه، چیزهای به یکدیگر چسبندهء گرد شده را گویند. در کردی کولوم و کولمِک (قبض، ضربت مشت). (از حاشیهء برهان چ معین).

کلنج.

[کِ لَ] (اِ) بمعنی چرک و وسخ باشد. || بمعنی عُجْب و خودستایی و تکبر و تجبر هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انگشت کوچک و خنصر. (ناظم الاطباء).

کلنجار.

[کِ لِ] (اِ) به معنی خرچنگ باشد که به زبان عربی سرطان گویند. (از برهان) (از آنندراج). خرچنگ و سرطان. (ناظم الاطباء). در شیراز کِرِنجال به معنی خرچنگ است. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کلنجک شود.
- کلنجار رفتن با کسی یا چیزی؛ با حرکاتی بسیار کاری کم کردن چون خرچنگ در شنا یا رفتن بر زمین. مروسیدن با وی. ور رفتن با وی. مزاوله. مناوصه: دیشب گربه تا صبح با در مطبخ کلنجار رفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سر و کله زدن. ور رفتن با چیزی یا کسی. دست به یقه شدن. گلاویز شدن. درگیر شدن با کسی (به صورت بحث یا زد و خورد و غیره): این آدم خیلی ارقه است تو نمی توانی با او کلنجار بروی. کلنجار رفتن با یک مشت بنا و عمله کار حضرت فیل است. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

کلنجان.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کرزان رود است که در شهرستان تویسرکان واقع است و 840 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلنجر.

[کِ لَ جَ] (اِخ) نام موضعی و قلعه ای است در هندوستان. (برهان) (آنندراج). موضعی در هندوستان. (ناظم الاطباء). مخفف کالنجر. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کالنجر شود.

کلنجری.

[کِ لَ جَ] (ص نسبی) مردمی را گویند که منسوب به کلنجر باشند که نام موضعی و قلعه ای است. (برهان). منسوب به کلنجر هندوستان. (ناظم الاطباء). منسوب به کلنجر. از مردم کلنجر. اهل کلنجر. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلنجر شود. || (اِ) نام نوعی از انگور سیاه است و آن در ولایت هرات بغایت نازک و شیرین می باشد و خوشهء آن پنج من تبریز می شود و هر دانه ای پنج درم. (برهان). نوعی از انگور سیاه و نازک شیرین که در ولایت هری شود و پوست آن در غایت تنکی و نزاکت بود و گویند که خوشهء آن پنج من و دانه آن پنج درم باشد. (آنندراج). نوعی انگور سیاه و شیرین که در هرات بعمل آید. (و شاید اصل آن از کلنجر بود). (فرهنگ فارسی معین) : و از آن(1) دو نوع است که در هیچ ناحیت ربع مسکون یافته نشود یکی پرنیان و دوم کلنجریِ تنک پوست خردتکس بسیار آب، گویی که در او اجزاء ارضی نیست؛ از کلنجری خوشه ای پنج من و هر دانه ای پنج درمسنگ بیاید سیاه چون قیر و شیرین چون شکر و ازش بسیار بتوان خورد بسبب مائیتی که دروست. (چهارمقاله چ معین صص50 - 51).
(1) - از انگور هرات.

کلنجک.

[کُ لَ جَ / کِ لِ جَ] (اِ) خرچنگ را گویند و عربان سرطان خوانند. (برهان) (آنندراج). خرچنگ و سرطان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلنجار شود.

کلنجین.

[کُ لُ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان خرقان شرقی بخش آوج از شهرستان قزوین و در 24 هزارگزی خاور آوج واقع است. محلی کوهستانی و سردسیر است و 3703 سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء کلنجین تأمین می شود و محصولش غلات و سیب زمینی و انگور و زردآلو و شغل مردم زراعت و جاجیم و جوراب بافی است و چند قلعهء خرابهء قدیمی دارد و امامزاده ای در وسط آبادی دیده می شود. این قصبه در قدیم مرکز خرقان بود و اکنون مرکز دهستان خرقان شرقی محسوب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلند.

[کُ /کَ لَ] (اِ) دست افزار نقب کنان و گلکاران و سنگ تراشان باشد که بدان زمین کنند و آن را کلنگ نیز گویند. (برهان). آلت کندن زمین و آن به کلنگ مشهور است و غلط است(1). (آنندراج). آهنی سنگین و نوک تیز که یک سوی آن را حلقه ای است که بدان بر دستهء چوبین استوار شود و زمین بدان کنند. آلتی آهنین شبیه به تیشه با دستهء چوبین برای کندن زمین و دیوار. کلنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سکه. مسحاة. مَرّ. مِعدَن. مِعبَد. هذاة. (منتهی الارب) :
برگیر کلند و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.
خجسته (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای شده عمرت به باد از بهر آز
بر امید سوزنت گم شد کلند.ناصرخسرو.
ای بخرد با جهان مکن ستد و داد
کو بستاند ز تو کلند به سوزن.ناصرخسرو.
عمر پرمایه به خواب و خور بر باد مده
سوزن زنگ زده خیره چه خرّی به کلند.
ناصرخسرو.
کو حمیت تا ز تیشه وز کلند
این چنین که را بکلی برکنند.مولوی.
پس کلند آورد و بیل او شاد شاد
کند آن موضع که آن تیر اوفتاد.مولوی.
دست و پا دادمت چون بیل و کلند
من ببخشیدم ز خود آن کی شدند.مولوی.
کلندی بیاورد و بشکافتند
دو خم پر شراب بهین یافتند.
(دستورنامهء نزاری ص68).
- فال کلند؛ شخصی سر و روی خود را پوشد و نهانی بر در خانه بیگانه رود و غربالی یا کلندی همراه برد و غربال را بر کلند نوازد. صاحب خانه چیزی از مأکول یا مشروب در غربال کند، و وی از آن کار بر نیک و بد کار تفأل کند. (فرهنگ فارسی معین، ذیل فال).
|| بمعنی کلیدان و غلق در کوچه باشد. (برهان). قفل چوبین است که آن را کلیدان نیز گویند و اصل آن کلیددان بوده و یک دال را حذف کرده اند. (آنندراج). کلیدان و کلان در باغ و کوچه. غلق در. کلیدان. (فرهنگ فارسی معین). با کلنده مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ معین) :
ای شده چاکر آن درگه انبوه بلند
وز طمع مانده شب و روز بر آن در چو کلند.
ناصرخسرو.
چون همان یار درآید در دولت بگشاید
زانکه آن یار کلید است و شما همچو کلندید.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
|| هر چیز ناتراشیده را گویند. (برهان). هر چیز ناتراشیده. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || چوبی که بر قلادهء سگ بندند و آن را به تازی ساجور خوانند. (از برهان) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
گه بر گردن چو سگ کلندی دارم
بر پای گهی چو پیل بندی دارم.مسعودسعد.
|| دست افزاری که بدان درخت رز را آرایش کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - کلنگ (تبدیل ng به nd) دو کلمهء آسیای وسطائی. (حاشیهء برهان چ معین).

کلندافکندن.

[کُ / کَ لَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) رسم ولایت است که چون زنان آنجا به فال گوش متوجه شوند افسون خاص بر کلند دمیده بر سر راه اندازند. (آنندراج). فال کلند زدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فال کلند ذیل ترکیبات کلند شود.

کلندبردار.

[کُ / کَ لَ بَ] (نف مرکب)کلنگ دار. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلنگ دار شود. || پیاده ای که جهت ساختن راه پیشاپیش لشکر می رود. (ناظم الاطباء).

کلنددار.

[کُ / کَ لَ] (نف مرکب)کلنگ دار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلنگ دار شود.

کلندر.

[کَ لَ دَ] (ص) مردم ناتراشیده و ناهموار و لک و پک را گویند. (برهان). چون چوب کندهء ناتراشیدهء قوی هیکل را کلندر خواندندی(1) بعضی مردم ناهموار و ناتراشیده را به این نام خواندندی، رفته رفته مردمی که برای منفعت دنیا و عدم میل به کسب و کار و زحمت کشیدن از روزگار به لباس درویشی و گدایی درآمدند به این اسم موسوم شدند و نامی که اول مذموم بود آخر ممدوح شد و اکنون بمعنی مقام بلند در طریقت استعمال می شود و قلندر معرب آن است. (آنندراج). مردم ناتراشیده و ناهموار و قلندر. (ناظم الاطباء). و رجوع به قلندر و کلندره شود. || (اِ) چوب کندهء ناتراشیده را گفته اند که آن را گاهی در پس در اندازند تا در گشوده نگردد. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین). چوب گنده که در پس در افکنند که در باز نگردد. (آنندراج). چوب گندهء ناتراشیده که در پس در افکنند تا در گشوده نگردد. (ناظم الاطباء). || چوب کندهء ناتراشیده که سوراخ کرده و پای گناهکاران و مجرمان و گریزپایان محکم کنند. (از برهان). بمعنی کند پای مجرمان نیز آمده. (آنندراج). کنده ای که بر پای مجرمان و گنهکاران و گریزپایان گذارند. (ناظم الاطباء) :
بر گردن مخالف و بر پای دشمنت
نکبت کند دو شاخی و محنت کلندری.
پوربهای جامی (از فرهنگ رشیدی)
(1) - رجوع به معنی بعد شود.

کلندر.

[کُ لِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان بالای شهرستان نهاوند است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلندره.

[کَ / کُ لَ دَ رَ / رِ] (اِ) بمعنی کلندر است که چوب کندهء ناتراشیده باشد. (از برهان). کنده ای که در پس در افکنند که در باز نگردد. (آنندراج). چوب گندهء ناتراشیده. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلندر شود. || (ص) مردی بشکوه و قوی باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص428). مردی قوی بود و محکم. (فرهنگ اسدی نخجوانی). مردم ناهموار و درشت باشد. (برهان). شاید این کلمه اصل قَلَندَر یا قُلُندُر باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
داری کِنگی کلندره که شب و روز
خواجهء ما را ز کیر دارد خشنود.
منجیک (از لغت فرس).
و رجوع به کلندر شود.

کلندگر.

[کَ لَ گَ] (ص مرکب) آنکه با کلنگ کار می کند. (ناظم الاطباء). آنکه زمین را با کلنگ بکند. (فرهنگ فارسی معین) :
تا گشته ام هلاک جوان کلندگر
همچون کلند خاک درش می کنم به سر.
سیفی (از بهار عجم).
و رجوع به کلند شود.

کلندن.

[کُ لَ دَ] (مص) بمعنی تکانیدن و افشاندن قالی و دامن و امثال آن باشد. (برهان). تکانیدن و افشاندن قالین و دامن و امثال آن باشد. (آنندراج). تکانیدن و افشاندن فرش و خالی (قالی) و دامن و جز آن. (ناظم الاطباء).

کلنده.

[کَ لَ دَ / دِ] (اِ) لکلکه را گویند و آن چوبکی باشد که یک سر آن را به دول آسیا و سر دیگر آن را در سوراخ سنگ آسیا به عنوانی نصب کنند که از گردش سنگ آسیا آن چوبک حرکت کند و از دول کم کم دانه در آسیا ریزد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
گر همی گوییم گول و گر نمی گوییم گول
چون کلنده بر لب دولیم و تک تک می زنیم.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به لکلکه شود.

کلندی.

[کَ لَ] (اِ مرکب)(1) زمین سخت و درشت را گویند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || (ص نسبی) منسوب به کلند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلند شود. || کلندگر. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). کلندبردار. (ناظم الاطباء) :
سیفی اسیر شوخ کلندی شدی به زور
خود را به دشنه ساخته ای مبتلا دگر.
سیفی (از آنندراج).
(1) - ظ: از کلند (کلنگ) + ی نسبت. (حاشیهء برهان چ معین).

کلندی.

[کَ لَ دا] (ع اِ) پشته و زمین درشت.(1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطعه ای درشت از زمین بدون سنگ ریزه. (از اقرب الموارد). || (ص) کور مادرزاد. اکمه. (از اقرب الموارد).
(1) - رجوع به معنی اول مادهء پیشین شود، و مشابهت لفظی و معنوی این دو کلمه قابل تأمل است.

کلندیدن.

[کَ لَ دَ] (مص)(1) بمعنی کندن و شکافتن و کافتن زمین باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کلند زدن و کافتن. (آنندراج). شکافتن زمین. کندن خاک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلند شود.
(1) - از کلند (کلنگ) + یدن (پسوند مصدری) (حاشیهء برهان چ معین).

کلنز.

[کَ نَ] (ع ص) درهم و متقارب اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درهم اندام و نزدیک اندام. (ناظم الاطباء). || روی درشت پی کوتاه غیرممتد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درشت عضلات در غیر امتداد. (از اقرب الموارد).

کلنک.

[کِ نَ](1) (اِ) تخم خرفه باشد و به عربی بقلة الحمقا خوانند. (برهان). تخم خرفه. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). کلنکک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلنکک شود. || سوراخ کلید را نیز گویند و باین معنی به کسر اول و فتح ثانی و سکون نون و کاف فارسی و عربی هر دو آمده است. (برهان). سوراخ کلیدان. (ناظم الاطباء).
(1) - در آنندراج به اول و ثانی مکسور و در فرهنگ فارسی معین بصورت [ کِ لَ ] نیز ضبط شده است.

کلنک.

[کِ لَ] (اِ) کِلنَک. سوراخ کلید. (از برهان). و رجوع به کِلنَک شود.

کلنک.

[کُ لَ] (اِ) رجوع به کُلَنگ شود.

کلنک.

[کَ لِ] (ص) بمعنی کاج و لوچ و احول باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کلک است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کِلِک و کلیک شود.

کلنکک.

[کِ نَ کَ] (اِ) بمعنی خرفه است که به عربی بقلة الحمقا خوانند. (برهان) (آنندراج). خرفه. (ناظم الاطباء). تخم خرفه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کِلنَک و کلکنک شود.

کلنگ.

[کُ لَ / لُ] (اِ) دست افزاری باشد که چاه جویان و گل کاران بدان زمین و دیوار کنند. (برهان). بمعنی افزاری است برای کندن زمین که از آهن می سازند و دسته از چوب می دارد و به این معنی کلند نیز آمده. (آنندراج). کلند و دست افزاری که بدان زمین و دیوار کنند. (ناظم الاطباء). مِعوَل. آهنی نوک تیز با دستهء چوبین که بدان زمین و دیوار کنند. کلند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :پس الیاس گفت اگر روزی که شما باز نشینید، این آبهای شما خشک شده باشد شما چه خواهید کردن؟ گفتند کلنگ و تیشه را کار فرماییم. آن شب همه بخفتند بامداد که بازنشستند همه را آب به چشم فرود آمده بود و چشمه ها خشک شده... آن پیمبر ایشان را گفت کلنگ و تیشه را کار فرمایید. (اسکندرنامهء نسخه نفیسی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کلنگی می زند چون شیر جنگی
کلنگی نه که او باشد کلنگی(1)
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص254).
- خانهء کلنگی؛ در تداول عامه، خانه ای که ساختمان آن بحساب نیاید و به بهای زمین خرید و فروش شود.
(1) - بمعنی طامع و حریص. و رجوع به کلنگی شود.

کلنگ.

[کُ لَ] (اِ) پرنده ای است کبودرنگ و درازگردن بزرگتر از لک لک که او را شکار کنند و خورند و پرهای زیر دم او را بر سر زنند. (برهان). مرغی است بلندپرواز مانند غاز و غالباً بر لب آبها نشینند و بر هوا یک دستهء آن به ترتیب و قطار و نظام پرواز کند. (آنندراج). کلنگ پرندهء کبودرنگ و بزرگتر از لک لک و مأکول. (از ناظم الاطباء). در پهلوی، کلنگ(1) و در کردی، کولینک(2). (از حاشیهء برهان چ معین). پرنده ای است(3)عظیم الجثه از راستهء درازپایان که جزو پرندگان مهاجر محسوب است. این پرنده دارای منقاری قوی و نوک تیز و بالهای وسیع است و بالای سرش برهنه و بدون پر می باشد. در حدود 12 گونه از این پرنده شناخته شده که در سراسر گیتی منتشرند. کلنگ در نقاط مردابی و معتدل می زید و در موقع مهاجرت دسته هایی بشکل V می سازد و معمو در موقع سرما به طرف جنوب مهاجرت می کنند. پرهای برخی از کلنگ ها خاکستری و بعضی تیره تر و برخی در ناحیهء گردن خاکستری مخلوط با قهوه ای است. بعضی در قسمت بالها دارای پرهای سیاه رنگ هستند در حالی که منقار و پرهای گونه ای از آنها کام سفید است. بلندی این پرنده به یک متر و گاهی به یک متر و نیم می رسد. غرنوق. غرنیق. غرانق. کرکی. قلنگ. قرنگ. قلنگه. غار قلنگ. توضیح اینکه دربرخی مآخذ غم خورک (حواصیل) را که نام علمیش هرون(4) می باشد و به ترکی «درنا» گفته می شود کلنگ ذکر کرده اند و بهمین علت در مآخذ مختلف در تعریف های مربوط به غم خورک (درنا) و کلنگ تفاوت وجود دارد. (از فرهنگ فارسی معین). رَهو. خبرجل. غرنوق. غرنیق. غرنوق. (منتهی الارب). کرکی. (نصاب الصبیان) :
کلنگ اند شاهان و من چون عقاب
و یا خاک و من همچو دریای آب.
فردوسی.
چو بگذشت از تیره شب یک زمان
خروش کلنگ آمد از آسمان.فردوسی.
کنون ز آسمان خاست بانگ کلنگ
دل ما چرا کردی از آب تنگ.فردوسی.
دشمن تو ز تو چنان ترسد
که ز باز شکاردوست کلنگ.فرخی.
به باد حمله بهم برزنی مصاف عدو
چنانکه باز بهم برزند صفوف کلنگ.فرخی.
تا گریزنده بود سال و مه از شیر گوزن
تا جدائی طلبد روز و شب از باز، کلنگ...
فرخی.
بط و کلنگ و مردارخوار و بوتیمار و هر مرغی سطبر و او راست ماکیان و گنجشک و دراج. (التفهیم ص378).
شکار باز خرچال و کلنگ است
شکار باشه ونج است و کبوتر.عنصری.
وقت سحرگه کلنگ تعبیه ای ساخته ست
وز لب دریای هند تا خزران تاخته ست.
منوچهری.
شبگیر کلنگ را خروشان بینی
در دست عبیر و نافهء مشک به چنگ.
منوچهری.
چون نهنگان اندرآب و چون پلنگان در جبال
چون کلنگان در هوا و همچو طاوسان به کوی.
منوچهری.
جغد که با باز و با کلنگ بکوشد
بشکندش پر و مرز گردد لت لت.عسجدی.
دگر دید مرغی به تن خوب رنگ
بزرگیش هم بر نهاد کلنگ.اسدی.
اندر هوا قطار خروشان کلنگ بین
چون بر طریق تنگ یکی گشن کاروان.
قطران.
چون بیاشفت بر کلنگ در ابر
گم شود راه بر پرنده کلنگ.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 238).
از بی گنهان بدل مکش کینه
همچون ز کلنگ بی گنه طغرل.(5)ناصرخسرو.
چرا به بانگ و خروش و فغان بی معنی
کلنگ نیست سبکسار و ما سبکساریم.
ناصرخسرو.
عامیان صف کشند همچو کلنگ
لیک ز ایشان چو باز ناید جنگ.سنایی.
شبگیر زند نعره کلنگ از دل مشتاق
وز نعره زدن طعنه زند نعره زنان را.
سنایی (دیوان چ مدرس رضوی ص189).
چون کبوتر نشوم بهرهء(6) کس بهر شکم
گردن افراشته زانم ز همالان چو کلنگ.
سنائی.
بدخواه تست مردم و چون مردم از قیاس
از پیل تا به پشه و از صعوه تاکلنگ.
سوزنی.
از تربیت نمودن تو مهتر کریم
روباه شیر گردد و صعوه شود کلنگ.
سوزنی.
نمرود برگذشت به پرواز کرکسان
ز آنجا که پیش از آن نپرد کرکس و کلنگ.
سوزنی.
- کلنگ دل؛ ترسنده. اشتردل. بزدل. مرغ دل. گاودل. گاوزهره. آهو دل. کبک زهره. (امثال و حکم چ 2 ص1231) :
شهان کلنگ دلانند و شاه بازدل است
به جنگ باز نیاید به هیچگونه کلنگ.
فرخی.
-امثال: خولی به کفم به که کلنگی به هوا ، نظیر: سرکهء نقد به از حلوای نسیه. (امثال و حکم چ 2 ص1201). و رجوع به مثل قبل شود.
|| خروس بزرگ را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلنگی شود.
(1) - kulang.
(2) - kulink. . (فرانسوی) , Grue(لاتینی)
(3) - Grus
(4) - Heron. (5) - مرغی شکاری. رجوع به همین کلمه شود.
(6) - سخره. (تصحیح مرحوم دهخدا).

کلنگ آسا.

[کُ لَ] (ق مرکب) چون کلنگ. مانند کلنگ :
شبروی کرده کلنگ آسا به روز
همچو شاهین کامران خواهد نمود.خاقانی.
شبروی کرده کلنگ آسا همه شاهین دلان
چون قطا سیمرغ را از آشیان انگیخته.
خاقانی.

کلنگانه.

[کُ لَ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان کاغهء بخش دورود است که در شهرستان بروجرد واقع است و 889 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلنگاه.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک است که دربخش نور شهرستان بابل واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلنگ افکنی.

[کُ لَ اَ کَ] (حامص مرکب) کلنگ افکندن. کلنگ شکار کردن. صید کردن و بر زمین افکندن کلنگ :
یکی کاروان جمله شاهین و باز
به چرز و کلنگ افکنی تیزتاز.نظامی.

کلنگ بالا.

[کُ نَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان ایرانشهر است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلنگ بر.

[کُ لَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول است که در بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلنگ دار.

[کُ لَ] (نف مرکب) کسی است که کارش کلنگ داری است و با کلنگ کار می کند و زمین را می کند. (آنندراج ذیل کلنگ). آنکه کلنگ بکار برد. کلندگر. (فرهنگ فارسی معین). کلنددار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و مرد بیل دار و کلنگ دار جهت کار قلعه بر ممالک آذربایجان رقم شد. (عالم آرای عباسی، از فرهنگ فارسی معین).

کلنگ دیس.

[کُ لَ] (ص مرکب) مانند کلنگ. شبیه کلنگ. همچون کلنگ. همچون کرکی. به شکل و هیأت کرکی.

کلنگ دیس.

[کُ لَ] (اِخ) نام سرای ضحاک که در بابل ساخته بود به شکل کلنگ یا کرکی : و کان بیوراسف ینزل ببابل فاتخذها داراً علی هیأة کرکی و سماها کلنگ دیس. (سنی ملوک و الانبیاء تألیف حمزهء اصفهانی. یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دارالملک او(1) بابل بود اول و آن جایگاه سرای بزرگ کرده بود و کلنگ دیس نام نهاده... (مجمل التواریخ و القصص ص41).
(1) - یعنی بیوراسب. (ضحاک).

کلنگر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان ابهررود است که در بخش ابهر شهرستان زنجان واقع است و 335 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلنگران.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان لفمجان است که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 138 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلنگ زدن.

[کُ لَ زَ دَ] (مص مرکب)کلنگ بر زمین کوبیدن و کندن و شکافتن آن را ضربت وارد کردن با کلنگ بر زمین و دیوار برای کندن و شکافتن آن :
کلنگی می زند چون شیر جنگی
کلنگی نه که او باشد کلنگی.نظامی.
و رجوع به کلنگ بمعنی دست افزار شود.

کلنگستان.

[کُ لَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان گسگرات است که در بخش صومعه سرای شهرستان فومن واقع است و 695 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلنگستان.

[کُ لَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان کولیوند است که در بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

کلنگی.

[کُ لَ] (ص) به معنی طامع و حریص باشد. (برهان) (آنندراج) :
کلنگی می زند چون شیر جنگی
کلنگی(1) نه که او باشد کلنگی.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص254).
یکیش خام طمع خواند و یکی بدنفس
یکی کلنگی گوید یکی چه؟ خوزی خوار.
کمال اسماعیل.
|| (ص نسبی) کسی که تیشه به طرف خود زند.(2) (برهان) (آنندراج). || (اِ) نوعی از خروس هم هست. (برهان) (آنندراج). و رجوع به کلنگ شود.
(1) - رجوع به کلنگ بمعنی دست افزار شود.
(2) - از: کلنگ (کلند) + ی (نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

کلنگی.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلنل.

[کُ لُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلونل. صاحب منصبی که بر یک هنگ فرماندهی کند. سرهنگ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colonel.

کلنل محمدتقی خان.

[کُ لُ نِ مُ حَ م مَ تَ] (اِخ) رجوع به محمدتقی خان پسیان شود.

کل نو.

[کَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان بیرون بشم است که در بخش کلاردشت شهرستان نوشهر واقع است و 960 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلنه.

[کُ نَ / نِ] (اِ) منقار مرغان را گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). همان کلپ یعنی منقار مرغان. (فرهنگ رشیدی). شاید مصحف کلپه. (حاشیهء برهان چ معین).

کلنه.

[ ] (اِخ) (قلعه) شهری است در کلدیه که نمرود آن را بنا نمود و قول معتنی به آن است که کلنه همان کلنواش یا کنه است و برخی بر آنند که در نزد قلعهء شرقه بوده است که بمسافت 10 میل به جنوب نمرود بر دجله واقع است. دیگران بر آنند که قلعهء شرقه همان آشور قدیمه است و کلنه هم همان نفر حالیه می باشد و نفر خرابه ای است که بمسافت 60 میل به شمال غربی ورقه بر کنار قدیمی مشرقی فرات واقع است... (از قاموس کتاب مقدس).

کلنی.

[کُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) سرزمینی که گروهی از جای دیگر بدانجا کوچ کنند. مهاجرنشین. مستعمره. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colonie.

کلنی.

[کُ لُنْیْ] (اِخ)(1) رجوع به کلن شود.
(1) - Cologne.

کلو.

[کُ] (اِ) نان بزرگ روغنی را گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کلوج. (از حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کلوج شود.

کلو.

[کُ](1) (اِ) کلانتر بازار و ریش سفید و رئیس محله را گویند. (برهان). کلانتر و رئیس محله و بازار را گویند. در خراسانی و اصفهانی(2)، کَلو. رئیس محله. کلانتر. (فرهنگ فارسی معین). شاید مخفف و شکستهء کلان و کلانتر. رئیس بازار. رئیس ده. کدخدا. داروغه. کلانتر محل. سرهنگ عیاران. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : بعد از مدتی ملک زاده جمال الدین ابواسحاق به کین برادر خروج کرد و شیرازیان اکابر و کلویان مثل خواجه فخرالدین سلمانی و کلو فخر و اتباع او اتفاق کردند و کلوحسین و جمعی اکابر که... در محلهء ایشان بود. (ذیل حافظ ابرو بر تاریخ رشیدی). کلو فخرالدین مستحفظ دروازهء کازرون و ناصرعمر کلوی محلهء موردستان شیراز. (مطلع السعدین). امیر حاج خراب و حاج شمس کلوهای محلهء باغ نو شیراز. (مطلع السعدین). کلوحسین از محلهء بال گود. (مطلع السعدین).
به، شیخ و سیب، مفتی و ریواس، محتسب
بالنگ شد کلو و ترنجش مشیر گشت.
بسحاق اطعمه.
|| رئیس هر صنف از کسبه. (فرهنگ فارسی معین). ابن بطوطه در ذکر اصفهان گوید: «و اهل کل صناعة یقدمون علی انفسهم کبیراً منهم یسمونه «الکلو» و کذلک کبارالمدینة (اصفهان) من غیر اهل الصناعات». (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کافهء خلق همه پیش رخت سجده برند
حوریا روح که باشد که کلوی تو بود.
سنائی (از فرهنگ فارسی معین).
|| مرتبه ای در نزد فتیان و اخیه. (فرهنگ فارسی معین). گویا مرتبتی و منصبی در خانقاه یا در تکیه ها بوده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ایروگلو، ایروگلو، کرده مرا دنگ و دلو
هرکه ازین هردو برست اوست اخی اوست کلو.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - در قدیم با واو مجهول تلفظ می شده است.
(2) - این کلمه در خراسان و اصفهان معمول بود، «کلو اسفندیار» نام یکی از نوکران امیرمسعود سربداری بود که از سال 747 تا 749 ه . ق. حکومت کرد. (حاشیهء برهان چ معین).

کلو.

[کُ] (اِخ) کلی. دهی از دهستان آغمیون است که در بخش مرکزی شهرستان سراب واقع است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلو.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان ارسق است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 299 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلو.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سدن رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلو.

[کُ لَ ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 322 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوا.

[کَلْ] (اِ) بمعنی رخنه گرفتن و وصل کردن چیزی باشد به چیزی دیگر. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). استاد آن کار را در اصفهان کلوایی گویند. (حاشیهء برهان چ معین). در لهجهء اصفهان به معنی بند زدن چینی و همان است که در خراسان آن را ورش زدن گویند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کلوابند و کلوایی شود. || در مؤیدالفضلا بمعنی غوک آمده است که وزغ باشد. (از برهان). || غوک و قرباغه. (ناظم الاطباء).

کلوء .

[کَ] (ع ص) رجل کلوءالعین؛ یعنی مردی چشم سخت که غالب نمی شود بر او خواب. (شرح قاموس فارسی). مرد سخت بیدار چشم قوی که خواب بر آن غالب شدن نتواند. (از منتهی الارب). مرد بیدار سخت چشم که خواب بر آن چیره شدن نتواند. (ناظم الاطباء). رجال کَلوءالعین؛ مرد بیدار چشم و در قاموس گوید: مردی که خواب بر چشم او غلبه نکند. (از اقرب الموارد).

کلوابند.

[کَلْ بَ] (نف مرکب) چینی بند زن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلوا و کلوایی شود.

کلوابندی.

[کَلْ بَ] (حامص مرکب) بند زدن چینی و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلوا و کلوابند شود.

کلواذ.

[کِلْ] (ع اِ) تابوت تورات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تابوت تورات نازل شده بر موسی یعنی صندوق، و عبرانی است. (از اقرب الموارد).
- اُم کلواذ؛ سختی و بلا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داهیه. (اقرب الموارد).

کلواذ.

[کَلْ] (اِخ) جایی است در همدان و بنی وادعة بن عمران عامر در آن جا ساکن شدند. (از معجم البلدان).

کلواذانی.

[کَلْ] (ص نسبی) نسبت است به کلواذی و آن از روستاهای بغداد است و منسوب بدان جا را کلوذانی و کلواذی نیز گویند. گروهی از دانشمندان از آنجا برخاسته اند. (از لباب الانساب ص49)

کلواذانی.

[کَلْ] (اِخ) ابوالخطاب محفوظ بن احمدبن الحسن بن احمد. فقیه حنبلی (432 - 510 ه . ق.) وی از ابومحمد الجوهری و ابوطالب العشاری و جز آنها حدیث شنود و گروهی از ائمه از وی استماع حدیث کردند. او را اشعاری لطیف است. (از لباب الانساب).

کلواذی.

[کَلْ ذا] (اِخ) ناحیه ای است به نزدیک بغداد و اکنون خراب است و آثار آن باقی است و گروهی از بزرگان بدانجا منسوب هستند. (از معجم البلدان) و رجوع به کلواذانی شود.

کلواذی.

[کَلْ ذا] (اِخ) قومی از سریانیان که به طرف عراق آمدند و در آنجا و در نواحی آن منزل گزیدند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا، بنقل از قاضی صاعد اندلسی).

کلوار.

[کَلْ] (اِخ) دهی از دهستان ای تیوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلواری.

[کُلْ] (اِخ) دهی از دهستان فلارد است که در بخش لردگان شهرستان شهرکرد واقع است و 224 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلو اسفندیار.

[کُ اِ فَ] (اِخ) چهارمین امیر از امرای سربداران که پس از قتل محمد آی تیمور به امارت رسید و چون اصل و نسب و فضل و ادب نبود دست به ظلم و تعدی گشود تا سرانجام سربداران از حکومتش متنفر گشتند و چنانکه محمد آی تیمور را کشته بودند او را نیز از میان برداشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص357). و رجوع به حبیب السیر و طبقات سلاطین اسلام ص324 و 325 و سربداران در همین لغت نامه شود.

کلوان.

[کَلْ] (اِخ) دهی از دهستان ارنگه است که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 297 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلوان.

[کُلْ] (اِخ) دهی از دهستان شفت است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 480 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کلوان.

[کَلْ] (اِخ) دهی از دهستان بزچلو است که در بخش وفس شهرستان اراک واقع است و 294 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلوانق.

[کُلْ نَ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 2335 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوانق.

[کُلْ نَ] (اِخ) دهی از دهستان شیرامین است که در بخش دهخوارقان شهرستان تبریز واقع است و 151 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوایی.

[کَلْ] (ص نسبی) در لهجهء اصفهانی، استاد رخنه گر. (از فرهنگ فارسی معین ذیل کلوا). و رجوع به کلوا و کلوابند شود.

کلوب.

[کُ] (فرانسوی / انگلیسی، اِ)(1)باشگاه. انجمن. (فرهنگ فارسی معین). باشگاه. جشنگاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Club.

کلوب.

[کُ] (اِ) بمعنی کالبد و قالب باشد. (برهان) (آنندراج). شکل و قالب و کالبد. (ناظم الاطباء). مصحف و مبدل کالبد (قالب). (حاشیهء برهان چ معین).

کلوب.

[کَلْ لو] (ع اِ) مهماز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). مهمیز. (ناظم الاطباء). || اره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انگشت شور. (مهذب الاسماء). انبر و کلبتان. (ناظم الاطباء). آهنی سر کج و گویند چوبی با سری خمیده از خودش و یا از آهن که بدان آتش را پیش کشند. ج، کلالیب. (از اقرب الموارد). انبر. پنس. ماشه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوب.

[کُلْ لو] (ع اِ) انبر آهنگر که بدان آهن گرم رامی گیرند. (غیاث). ماشه. انبر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کَلّوب شود.

کلوبنده.

[کُ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب) مهتر غلامان را گویند و به این معنی با کاف فارسی هم بنظر آمده است. (برهان). مهتر و بزرگ غلامان باشد و آن را به حذف با، کلونده نیز گفته اند. (آنندراج). بزرگ بندگان. مهتر غلامان. (فرهنگ فارسی معین). از: کلو (کلان) + بنده، لغةً بندهء بزرگ. (از فرهنگ رشیدی).

کلوپ.

[کُ] (فرانسوی / انگلیسی، اِ)رجوع به کلوب شود.

کلوت.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف آباد پایین ولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 490 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلوتک.

[کُ / کَ تَ] (اِ) بمعنی کدنگ است و آن چوبی باشد که گازران و دقاقان جامه را بدان دقاقی کنند. (برهان) (آنندراج). کدنگ و چوبی که بدان جامه را دقاقی کنند. (ناظم الاطباء).

کلوته.

[کُ تَ / تِ] (اِ) کلاهی را گویند گوشه دار و پر پنبه که بیشتر بجهت طفلان دوزند و گوشه های آن را در زیر چانهء ایشان بندند. (برهان). کلاهی که پنبه دار باشد و گوش اطفال را بپوشد و بعضی درویشان نیز بر سر گیرند. (آنندراج). کلوته. کلاهی گوشه دار که بین آستر و رویهء آن را پرپنبه کنند و آن را کودکان و نیز صوفیان پوشند و گوشه های آن را در زیر چانه بندند. (از فرهنگ فارسی معین) :
صوفی شدی و صوف سیه شد لباس تو
چون صوفیان کلوته به سر بر عقیق رنگ.
سوزنی (از آنندراج).
بر نهی میزر و کلوته به سر
دل پی سیم و چشم در پی زر.
اوحدی (از آنندراج).
|| دامک دوشیزگان و دخترکان هم هست و آن روپاکی باشد مانند دام که دخترکان بر سر کنند و به عربی شبکه خوانند و بعضی گویند کلوته از برای دخترکان بمنزلهء کلاه است پسران را و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است و اصح آن است. (برهان). دامک دوشیزگان که بمنزلهء کلاه است مرپسران را و آن روپاکی باشد مانند دام که دخترکان بر سر کنند و به تازی شبکه نامند. (ناظم الاطباء). || روپاک و مقنعه را گویند عموماً. (برهان). || بمعنی حلقهء دام. (برهان) (از ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
زمانه کرد مرا مبتلا به گردش او
گهی به نای کلوته گهی به پای کتب.
طیان (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوتی.

[کَ] (اِ) نوعی خرما در جیرفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوج.

[کَ] (اِ) نانی را گویند که خمیر آن از دیوار تنور ریخته باشد و در میان آتش پخته شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). کلوچ. (السامی). در بشرویه کلوک نوالهء نان را گویند که درست از کار درنیامده، در کردی، کولوک (نان شیرینی بدون خمیرمایه). (از حاشیهء برهان چ معین). || (ص) دست و پایی را نیز گویند که انگشتان او را بریده باشند و یا سرما برده باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کرخ. (حاشیهء برهان چ معین).

کلوج.

[کُ] (اِ) کلو را گویند که قرص نان روغنی بزرگ باشد. (برهان). کلیچهء بزرگ. (آنندراج). قرص کلو که نان روغنی بزرگ باشد. (ناظم الاطباء). کلیچه. کلیجه. کلوچه. (فرهنگ فارسی معین) :
نه آن طفلم که از شیرین زبانی
به خرمایی کلوجم را ستانی.
نطامی (خسرو و شیرین چ وحید ص310).
|| نان ریزه شده را هم می گویند. (برهان). خرده نان. (ناظم الاطباء). || خاییدن و چاویدن چیزی که در هنگام چاویدن از آن صدا برآید مانند قند و نبات و نان خشک. (آنندراج). و کلوجیدن مصدر آن است. (آنندراج). کلوچ. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلوچ و کلوجیدن و کلوچیدن شود. || بدل و عوض. (آنندراج) (انجمن آرا). و رجوع به کلوچ شود.

کلوجه.

[کُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است و 297 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوجه خالصه.

[کُ جِ لِ صِ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز است که در بخش مرکزی شهرستان میانه واقع است و 1139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوجه غمی.

[جِ غَ] (اِخ) دهی از دهستان اوچ تپه است که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 378 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوجیدن.

[کُ دَ] (مص) خاییدن و چاویدن. (آنندراج). کلوچیدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلوچیدن شود.

کلوچ.

[کُ] (اِ)(1) خاییدن و جاویدن چیزهایی که صدا کند مانند نبات و نان خشک و امثال آن و کلوچیدن مصدر آن است. (برهان). خاییدگی چیزهایی که صدا کند مانند نبات و نان خشک. (ناظم الاطباء). در گیلکی کَرچ خوردنی ترد که زیر دندان صدا کند، با قرچ و قروچ مقایسه شود. عمل خاییدن و جویدن چیزهایی که صدا کند. (فرهنگ فارسی معین). کلوج. (آنندراج). و رجوع به کلوج و کلوچیدن شود. || عوض و بدل. (برهان) (ناظم الاطباء)(2). || گلوله و گرد کرده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کلوچ پنبه؛ گلوله کردهء آن. پاغنده. غنده. گاله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- مثل کلوچ پنبه؛ سخت سپید (در آدمی و بالخاصه طفل و موی محاسن پیران). تشبیهی مبتذل که کودکان شیرخوار بسیار سپید را بدان تشبیه کنند. زنی یا طفلی سخت سپید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: یک کلوچ پنبه هم آدم می کشد7. نظیر: عصایی شنیدی که عوجی بکشت. (امثال و حکم چ 2 ص2049).
|| در لهجهء مردم کاشان، کلید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص) به کلید بسته. کلید شده: دندانهایش کلوچه چشاش(3) به طاقه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ناظم الاطباء با فتح کاف ضبط کرده است.
(2) - ناظم الاطباء با فتح کاف ضبط کرده است.
(3) - چشمهایش.

کلوچ.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالاست که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 384 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کلوچان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کنار رودخانه است که در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان واقع است و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

کلوچ شدن.

[کُ شُ دَ] (مص مرکب)کلید شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلوچ (معنی آخر) شود.

کلوچه.

[کُ چَ / چِ] (اِ) کلوچ. کلیچه. کلیجه. نان روغنی بزرگ. (فرهنگ فارسی معین). کلیچه. قرص. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نوعی نان شیرینی و آن انواع دارد. طرز تهیه متداول آن چنین است: یک کیلو آرد سفید خوب را در ظرفی ریزند و میانش را گود کنند و نیم کیلو کرهء صاف شده و 4 عدد تخم مرغ و اندکی نمک با یک استکان آب در آن ریزند و بهم زده مشت و مال دهند تا خوب خمیر بعمل آید سپس آن را در ظرفی نهند و دو ساعت به حال خود گذارند تا ور آید. (فرهنگ فارسی معین) :
کاک و کلوچه نسبتش گر به دو ماه کرده ام
سهل مبین که فکر آن من به دو ماه کرده ام.
بسحاق اطعمه.
- کلوچه قندی؛ نوعی از شیرینی که از شکر و آرد گندم کنند. قسمی نان شکرین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوچه.

[کُ چِ] (اِخ) دهی از دهستان کاوبازه است که در شهرستان بیجار واقع است و 380 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلوچه.

[کُ چِ] (اِخ) دهی از دهستان میاندربند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلوچه پز.

[کُ چَ / چِ پَ] (نف مرکب) آنکه کلوچه پزد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلوچه شود.

کلوچه پزی.

[کُ چَ / چِ پَ] (حامص مرکب) کار و شغل کلوچه پز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عمل کلوچه پز. || (اِ مرکب) دکان کلوچه پز. جایی که در آن کلوچه پزند و فروشند و رجوع به کلوچه و کلوچه پز شود.

کلوچیدن.

[کُ دَ] (مص) خاییدن و جاییدن چیزهایی که در زیر دندان صدا کند مانند نان خشک و نبات. (ناظم الاطباء). خاییدن و جویدن چیزهایی که صدا کند. مانند نبات و نان خشک. (فرهنگ فارسی معین). کلوجیدن. (آنندراج). و رجوع به کلوجیدن و کلوچ و کلوج شود.

کلوح.

[کُ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). ترش رویی کردن و درکشیدن لبها را چندان که واگردد دندانها(1). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). کلح وجهه کلوحاً و کلاحاً، دندان نمود از ترشرویی و یا ترش روی گردید و در ترشرویی افراط کرد و گویند کلوح در اصل آشکار شدن دندانهاست به هنگام ترش رویی و چنین کس را کالح گویند. (از اقرب الموارد).
(1) - ناظم الاطباء: لبها.

کلوخ.

[کُ] (اِ) گل خشک شده. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مدر. مدرة. (منتهی الارب). پاره ای گل خشک شده به صورت سنگ. پاره های گل خشک شده به درشتی مشتی و بزرگتر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آستین بگرفتمش گفتم به مهمان من آی
مر مرا گفتا به تازی مورد و انجیر و کلوخ.
رودکی.
گیتی همه سربسر کلوخی است
قسم تو از آن کلوخ گردی است.سنائی.
کرخ کلوخ در سقایه جی دان
دجله نم قربهء سقای صفاهان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 355).
هیچ عاقل مر کلوخی را زند
هیچ با سنگی عتابی کس کند؟مولوی.
سنگ را هرگز نگوید کس بیا
وز کلوخی کس کجا جوید وفا؟مولوی.
آن کس که بیند روی تو مجنون نگردد کو به کو
سنگ و کلوخی باشد او، او را چرا خواهم بلا؟
مولوی.
سگی را گر کلوخی بر سر آید
ز شادی برجهد کاین استخوانیست.
(گلستان).
توانگر فاسق کلوخ زراندود است و درویش صالح شاهد خاک آلود. (گلستان).
- کلوخ بر لب زدن؛ کنایه از مخفی کردن امری که در غایت ظهور باشد. (آنندراج). مخفی داشتن کاری و کردهء خود را منکر شدن و خویشتن را از کاری که مرتکب است دور داشتن. (از ناظم الاطباء). کنایه از مخفی داشتن امری. پنهان داشتن امری. پنهان داشتن مطلبی را. (فرهنگ فارسی معین). نهان کردن آثار جرمی و گناهی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
صد جام برکشیدی و بر لب زدی کلوخ
لیکن دو چشم مست تو در می دهد صلا.
مولوی (از آنندراج).
- کلوخ بر لب نهادن؛ کلوخ بر لب زدن و کلوخ بر لب مالیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به دو ترکیب قبل شود.
- کلوخ خشک در آب جستن؛ کنایه از دست زدن به امری محال. انتظار وقوع امری ناممکن داشتن :
دست در کرده درون آب جو
هر یکی زیشان کلوخ خشک جو.
مولوی (از امثال و حکم ص1231).
- کلوخ خشک در جوی یا جویبار بودن؛کنایه از امری محال. رجوع به ترکیب قبل شود :
کی بود بوبکر اندر سبزوار؟
یا کلوخ خشک اندر جویبار؟مولوی.
بس کلوخ خشک در جو کی بود
ماهئی با آب عاصی کی شود؟مولوی.
- کلوخ در آب افکندن؛ کنایه از خواهان فتنه و جنگ و آشوب شدن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کلوخ راه؛ کلوخی که در راه مردم افتاده باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از مانع و حایل مرادف سنگ راه. (آنندراج). مانع. حایل. (فرهنگ فارسی معین).
- کلوخ روی؛ آنکه رویش مانند کلوخ باشد. آنکه چهره اش چون کلوخ زشت و درشت و ناهموار باشد :
آنکت کلوخ روی لقب کرد خوب کرد
ایرا لقب گران نبود بر دل فغاک.منجیک.
- کلوخ یا کلوخ خشک بر لب مالیدن یا لب -به کلوخ خشک مالیدن.؛ رجوع به ترکیب قبل شود :
تا نخوردی مدارش ایچ حلال
چون بخوردی کلوخ بر لب مال.
سنائی.
کند مرد ارمند را باده شوخ
که میخواره بر لب نمالد کلوخ.
ادیب پیشاوری.
می به سفال خام نوش اینت چمانهء طرب
لب به کلوخ خشک مال اینت شمامهء تری.
خاقانی.
لبش تر بود و از می خوردن شب
کلوخ خشک می مالید بر لب.
جامی.
-امثال: صد کلاغ را کلوخی بس است . (جامع التمثیل). کلوخ نشسته برای سنگ گریه می کند؛ بدبختی غم خوشبختی را می خورد. (امثال و حکم چ 2 ج3 ص1231).
|| لختهای دیوار افتاده و خاک بر هم چسبیده سخت شده باشد و آن را به ترکی کسّک گویند. (برهان) (آنندراج). لختهای دیوار کهنهء افتاده و خاک بر هم چسبیدهء خشک شده. (ناظم الاطباء). || خشت پاره بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص82). خشت پاره. (صحاح الفرس) (ناظم الاطباء). خشت پارهء خام و پخته را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). خشت پارهء خام و پخته. (فرهنگ فارسی معین) :
اندر جهان کلوخ فراوان بود ولی
روی تو آن کلوخ کزو کون کنند پاک.
منجیک (از لغت فرس اسدی).
|| (ص) کنایه از مردم خشک طبیعت و کم فطرت و بی همت باشد. (برهان) (از آنندراج). کنایه از شخص خشک طبیعت و بی همت. (فرهنگ فارسی معین). || گول و ابله و احمق. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلوخ امرود.

[کُ اَ] (اِ مرکب) نوعی از امرود بزرگ و ناهموار بی مزه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظاهراً همان است که در گیلکی خوج(1) و در اصفهانی خُوج(2)گویند. (حاشیهء برهان چ معین). نوعی امرود بزرگ ناهموار و بی مزه. امرود کوهی. خوج. (فرهنگ فارسی معین) :
به هر زخمی که او بر رود می زد
مه نو را کلوخ امرود می زد.
عطار (خسرونامه از حاشیهء برهان چ معین).
دوان طفلان ز هر سو پشت در پشت
به دنبالش کلوخ امرود در مشت
نشاندی زان کلوخ امرود جانش
کلوخ امرود گشته در دهانش
نهاده او به زخم سنگ گردن
تنش سنگین شده از سنگ خوردن
نبود ار چه کلوخ امرود از دوست
به سنگی بود خوش کاین از پی اوست.
امیرخسرو (در احوال فرهاد، از آنندراج).
گر بر آن سیب نه دستش بودی
کردی از سنگ کلوخ امرودی.جامی.
(1) - xuj.
(2) - xoj.

کلوخ انداختن.

[کُ اَ تَ] (مص مرکب)افکندن کلوخ به جانب کسی یا چیزی. پرتاب کردن کلوخ به جایی یا به سویی :
کلوخ انداخته چون خشت در آب
کلوخ اندازیی ناکرده دریاب.نظامی.
لتحه لتحاً؛ کلوخ انداخت بر اندام یا بر روی کسی پس داغدار ساخت یا کور کرد چشم وی را. (منتهی الارب). و رجوع به کلوخ انداز شود.

کلوخ انداز.

[کُ اَ] (نف مرکب) آنکه کلوخ به جانب دیگران پرتاب کند. (فرهنگ فارسی معین) :
به خود گفتا جواب است این نه جنگ است
کلوخ انداز را پاداش سنگ است.
نظامی (خسرو و شیرین ص 271).
چو کردی با کلوخ انداز پیکار
سر خود را به نادانی شکستی.سعدی.
جواب است ای برادر این نه جنگ است
کلوخ انداز را پاداش سنگ است.
سعدی (از امثال و حکم ج 3 ص 123).
|| (اِ مرکب) سوراخهایی باشد که در زیر کنگره های دیوار قلعه سازند تا چون خصم نزدیک دیوار قلعه آید از آن سوراخها سنگ و آتش و خاکستر بر سرش ریزند و آن را سنگ انداز هم می گویند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). سوراخی که در کنگرهء قلعه ها سازند که اگر دشمن به یورش خود را به پای قلعه برساند و تفنگ و تیر بی حاصل شود از آن سوراخها سنگ و کلوخ و آتش بر سر او ریزند که بستوه آید و آن را سنگ انداز نیز گویند. (آنندراج). سوراخی که زیر کنگرهء قلعه ها سازند که چون خصم نزدیک آید از آن سوراخ سنگ و کلوخ و خاک و آتش بر او بیندازند و سنگ انداز و خاک انداز نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) :
آن جهان بخشی فلک رخشی که هفت اقلیم خاک
با کلوخ انداز جودش مهره ای از گل بود.
شرف شفروه (از فرهنگ رشیدی).
|| بمعنی فلاخن نیز آمده است و آن آلتی باشد که شاطران و شبانان بدان سنگ اندازند. (برهان). فلاخن. (ناظم الاطباء). آلتی که کلوخ و مانند آن پرتاب کند. فلاخن. (فرهنگ فارسی معین). || سیر و گشت و شراب خوری و عیش و عشرتی را گویند که در آخرهای ماه شعبان کنند و آن را کلوخ اندازان هم می گویند و بعضی گویند کلوخ انداز هم می گویند و بعضی گویند کلوخ انداز نام سلخ ماه شعبان است. (برهان). جشنی که مستان در آخر ماه شعبان کنند و وجه تسمیه آنکه رمی حجاره به عزم دفع غیرمرسوم است. (آنندراج). عشرتی که در اواخر ماه شعبان کنند و برغندان گویند و آن به کلوخ اندازان نیز معروف است. (انجمن آرا). عشرتی که در آخر ماه شعبان کنند و برغندان گویند. (فرهنگ رشیدی) :امیر به نشاط این جشن و کلوخ انداز که ماه رمضان نزدیک بود بدین کوشک و بدین باغها تماشا می کرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص500).
اگر خواهی گرفت از ریز روزی روزهء عزلت
کلوخ انداز را از دیده راوق ریز ریحانی.
خاقانی.
و رجوع به کلوخ اندازان شود.
- کلوخ انداز کردن؛ اعمال روز کلوخ انداز را انجام دادن. بجای آوردن مراسم کلوخ انداز :
روزه نزدیک است می باید کلوخ انداز کرد
زاهدان خشک را رندانه از سر باز کرد.
صائب (از آنندراج).
|| نبیرهء فرزند را نیز گفته اند که پسر پسر یا دختر دختر فرزند باشد. (برهان). پسر پسر و دختر دختر فرزند شخص و نبیرهء فرزند. (ناظم الاطباء). پسر پسر فرزند یا دختر دختر فرزند. نبیره. (فرهنگ فارسی معین).

کلوخ اندازان.

[کُ اَ] (اِ مرکب)کلوخ انداز. سیر و گشت و عیش و عشرت و شرابخواری که پیش از ایام پرهیز و اواخر ماه شعبان کنند. (ناظم الاطباء). میگساری روز آخر شعبان. جشن روز پیش از رمضان. بگماز یا سوری در سلخ شعبان. برغندان. سنگ انداز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پس یک ماه کلوخ اندازان سنگدلان
در بلورین قدحی لعل تر آمیخته اند.خاقانی.
و رجوع به کلوخ انداز شود.

کلوخ چین.

[کُ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)پشته ای که از کلوخهای چیده سازند و چندان استحکام ندارد. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). توده ای از کلوخهای روی هم نهاده. (ناظم الاطباء) :
اثر! شکفتگی طبعها در این ایام
از این غزل که تو کردی کلوخ چین پیداست.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کلوخ چین کردن؛ کلوخ چین ساختن. (فرهنگ فارسی معین). بنا کردن از خشت خام. (ناظم الاطباء) :
کسی که فکر خیالات خود متین نکند
ز فکر خام بغیر از کلوخ چین نکند.
سالک قزوینی (از آنندراج).

کلوخ زار.

[کُ] (اِ مرکب)(1) جایی که پر از کلوخ باشد. (ناظم الاطباء). زمینی که در آن کلوخ بسیار باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلوخ شود.
(1) - مرکب از کلوخ + زار (پسوند مکان).

کلوخستان.

[کُ خِ] (اِ مرکب)(1) جایی که همه کلوخ باشد. ارض ممدره [ مَ / مِ دَ ] . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلوخ زار. و رجوع به کلوخ زار شود.
(1) - مرکب از کلوخ + ستان (پسوند مکان).

کلوخ کوب.

[کُ] (نف مرکب) کوبندهء کلوخ. که کلوخ کوبد. || (اِ مرکب). تخماق. (ناظم الاطباء). آلتی است که مزارعان بدان کلوخ کلان را بکوبند و بشکنند. (غیاث). سنگی بر سر دستهء چوبین استوار کرده که با آن کلوخ و نخالهء گچ و جز آن کوبند. تخماق. مِفَضَّه. مدقه. مِرزَبَّه. مِردَس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : به دست یکی چوبی و در بغل آن دیگر کلوخ کوبی. (گلستان).

کلوخه.

[کُ خَ / خِ] (اِ) هر چیز که بشکل و هیئت کلوخ باشد، قند کلوخه. (فرهنگ فارسی معین). چیزی چون کلوخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- زغال سنگ کلوخه؛ قطعات درشت زغال سنگ. مقابل خاکه و سرندی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- قند کلوخه؛ پاره های قند که نه به صورت کله قند است و نه به صورت حب و قطعات بریدهء منظم. قندی که به پاره های غیر هم شکل در بازارها به فروش می رسد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| سنگ معدنی کانی. سنگهای فلزی معدنی که در معدن با ناخالصیهای دیگر مخلوط هستند و باید جهت استخراج فلز تصفیه شوند. سنگ معدنی. (فرهنگ فارسی معین ذیل کانی).

کلوخی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کهنه فرود است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 1085 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلود.

[کْلُ / کِ لُ] (اِخ)(1) ژرژ. فیزیک دان و شیمی دان فرانسوی که در سال 1870 م. در پاریس متولد شد. وی دربارهء هوای مایع و ترکیب مفردات آمونیاک و انرژی حرارتی دریاها و روشنائی فلورسنت تحقیق و تصنیف کرد و در سال 1945 م. به علت همکاری با آلمانها محکوم گردید. (از لاروس).
(1) - claude, Georges.

کلود اول.

[کْلُ / کِ لُ دِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) رجوع به کلودیوس شود.
(1) - Claude Ier.

کلود دوم.

[کْلُ / کِ لُ دِ دُ وُ / دُوْوُ] (اِخ)(1)امپراتور روم (214 - 270 م.) شاهزادهء عالیقدر و فرماندهء نظامی محبوب. وی در طاعون سیرمیوم(2) درگذشت. (از لاروس).
(1) - Claude II.
(2) - Sirmium.

کلوده.

[کُ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلودی.

[ ] (اِخ) جزیرهء کوچکی است که طولش هفت میل و عرضش سه میل است. به جنوب کریت واقع است و امروز آن را کوزّو گویند. (از قاموس کتاب مقدس).

کلودیا.

[کْلُ / کِ لُ] (اِخ)(1) یکی از خانواده های معروف روم قدیم بوده است. (تمدن قدیم، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Claudia.

کلودیوس.

[کْلُ / کِ لُ] (اِخ)(1) آپیوس کلودیوس یکی از بزرگان سابین بود و چون مردم این سرزمین به طرفداری تارکی نیوس با روم به جنگ پرداختند، چشم از وطن پوشید و با تمام افراد خانواده و تحت الحمایه های خود که قریب پنج هزار تن بودند به روم آمد و در سنای روم مقامی یافت. (504 ق . م.). (از تمدن قدیم، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Claudius.

کلودیوس.

[کْلُ / کِ لُ] (اِخ) تیبریوس(1) یا کلود اول(2) امپراتور روم (سالهای 41 تا 54 م.). او در سال دهم ق . م. در لیون(3) متولد شد و در سال 54 م. درگذشت. ابتدا مسالین(4) و سپس آگرپین(5) را بزنی گرفت. مردی دانشمند ولی ضعیف النفس بود و چنان رفتار کرد که آگرپین بر او تسلط یافت و سرانجام او را مسموم کرد. (از لاروس). و رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص82 «کلاودیوس» (کذا) شود.
(1) - Claudius, Tiberius.
(2) - Claude Ier.
(3) - Lyon.
(4) - Messaline.
(5) - Agrippine.

کلودیوس پولشر.

[کْلُ / کِ لُ شِ](اِخ)(1) یکی از کنسولان روم قدیم بود که در سال 249 ق . م. در جنگ دریایی از سپاهیان کارتاژ شکست خورد. (از تمدن قدیم، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Claudius Pulcher.

کلودیوس لیسیاس.

[کْلُ / کِ لُ] (اِخ)رئیس فوجی از عساکر رومانی بود که به حراست هیکل اشتغال می داشتند. وی پولس را از دست مردم ربود و با دسته ای از سربازان به نزد فیلکس والی گسیل کرد. (از قاموس کتاب مقدس).

کلودیوس نرون.

[کْلُ / کِ لُ نِ رُ](اِخ)(1) از سرداران روم بود که در سال 541 ق . م. با سپاهیان کارتاژ در اسپانی جنگید و در 546 به مقام کنسولی نایل آمد و به جنگ آنیبال رفت، سپس به زبردستی از لشکریان آنیبال دوری گرفت و به جنگ آسد روبال که به کمک سردار کارتاژی می آمد شتافت و در محل «مستور» بر وی غالب آمد و او را دستگیر و مقتول ساخت و سرش را همراه آورد و به لشکرگاه آنیبال انداخت. (از تمدن قدیم، ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Claudius Neron.

کلوذانی.

[کَلْ وَ] (اِخ) ابوالقاسم عبیداللهبن احمدبن محمد بن عبدالله بن الحسین بن الحسن بن خسرو فیروزبن ابی المهروان بن اردشیربن بابک الکلوذانی. از برآوردگان ابی الفرات و مولد او پیش از 300 ه . ق. است و کتابی به اسم کتاب الخراج دارد که بار اول آن را به سال 326 نوشته و بار دیگر در 336 تصحیح و تکمیل کرده است. (الفهرست، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ایام او در وزارت امتدادی نیافت و در کاری متمکن نشد زیرا که در عهد او مصادرات بسیار بود و لشکر از او ارزاق خواستند و دشنامش دادند و سفاهت کردند. کلوذانی سوگند خورد که بعد از آن در وزارت شروع نکند و خانهء خود ببست و وزارت دو ماه بیش نکرد. (تجارب السلف چ 1 ص212).

کلور.

[کَ] (اِ) آنچه از خوشهء غله که پس از درو کردن و جمع کردن حاصل در کشت زار باقی ماند و خوشه چین آن را برچیند. (ناظم الاطباء). خوشه چینی غلات. (از اشتینگاس).

کلور.

[کُ] (اِخ) مرکز دهستان شاهرود از بخش شاهرود است که در شهرستان هروآباد واقع است و 3098 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلور.

[کُ وِ] (اِخ) دهی از دهستان چهار فریضه است که در بخش مرکزی شهرستان بندرانزلی واقع است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلور.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان ایردموسی است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 459 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوران.

[ ] (اِخ) نام شهری و ولایتی است به ترکستان. (انجمن آرا) (آنندراج). کلوران و قراقرم سرزمینهایی بود که چنگیز و اولاد او در آنجا فرمانروایی داشتند. (از تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص58 و 61). و رجوع به حبیب السیر شود.

کلورز.

[کَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رستم آباد است که در بخش رودبار شهرستان رشت واقع است و 792 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلوز.

[کُ] (اِ) غوزهء پنبه را گویند که شکفته شده و پنبه ها از آن برآمده باشد. (برهان) (آنندراج). کلوزه جوزغه و غوزهء پنبهء شکفته شده. (ناظم الاطباء). کلوزه. جوزغه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلوزه شود.

کلوزان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شاهرود است که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 284 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوزه.

[کُ زَ / زِ] (اِ) بمعنی کلوز است که غوزهء پنبه شکفته باشد و آن را جوزقه نیز خوانند. (برهان). بمعنی کلوز است و به زای فارسی هم آمده است. (آنندراج). کلوز. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلوز شود.

کلوس.

[کُ] (اِ) اسبی را گویند که چشم و رو و پوز او سفید باشد و این چنین اسب را شوم و بدیمن می دانند. (برهان) (آنندراج). اسبی که رو و چشم و پوزهء وی سپید باشد. (ناظم الاطباء). اسبی که چشم و روی و پوز او سفید باشد و آن را شوم می دانستند. (فرهنگ فارسی معین) :
کلوس (و) کژدم و چپ شوره پشت و آدم گیر
یسار و عقرب و چل، سم سفید و کام سیاه.
(از فرهنگ رشیدی، ذیل چل).

کلوس.

[کَ لَ] (اِ) قسمی سبزی صحرایی بهارهء خوردنی که در آشها کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوسا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان هرازپی است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلوسنگ.

[کَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیبر است که در بخش اهر واقع است و 167 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوسه.

[کِ سِ] (اِخ) دهی از دهستان موگویی است که در بخش آخوره شهرستان فریدن واقع است و 631 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلوط.

[ ] (معرب، اِ) معرب کهلوط هندی است و آن باقلی هندی است. (فهرست مخزن الادویه).

کلوعلی شیرازی.

[کُ عَ] (اِخ) بنقل از تاریخ شیراز تألیف حاج میرزا حسن شیرازی مشهور به فسائی، شاعری است از مردم شیراز و بیت زیر از اوست:
بر سینه ات ای کاش نهم سینهء خود را
تا دل به تو گوید غم دیرینهء خود را.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به آتشکده آذر چ مؤسسه نشر کتاب ص298 شود.

کلوف.

[کَ] (ع ص) کار دشوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). امر شاق. (اقرب الموارد).

کلوفن.

[کُ لُ فَ] (فرانسوی، اِ) کلفن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلفن شود.

کلوک.

[کُ](1) (ص) بمعنی بی ادب و بی حیا و شطاح باشد. (برهان). بی ادب و بی حیا و جسور و بی عقل و دیوانه را گویند به حذف کاف آخر نیز شنیده شده است. (آنندراج). بی ادب و بی حیا و گستاخ و شطاح. (ناظم الاطباء). بی ادب. بی حیا. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) بمعنی مُلک هم بنظر آمده است و آن دانه ای باشد بزرگتر از ماش. (برهان) (از آنندراج). یک نوع غلهء بزرگتر از ماش. (ناظم الاطباء). ملک. (فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به فتح کاف ضبط شده است.

کلوک.

[کَ] (اِ) کودک بود امرد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص303). پسر امرد را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). امرد بی حیا که کنگ نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) :
تا یکی خم بشکند ریزه شود سیصد سبو
تا مرد(1) پیری به پیش او مرد(2) سیصد کلوک.
عسجدی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص303).
منم کلوک خرافشار و کنگ خشک سپوز
حرام زاده و قلاش و رند عالم سوز.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
ز کلوکان پیشی و پشتی
متهم نی به اینی و آنی.سوزنی.
ز بهر جماع خران خر کلوکان
خرامان به خانه بری پاده پاده.سوزنی.
(1) - میرد.
(2) - میرد.

کلوک.

[کِ] (اِ) شاید از کلمهء کلوخ، در اصطلاح بنایان نیمهء چارکه. ثمن آجر. نصف چارکه. و شصتی نصف کلوک و بند، نصف شصتی و بند پولی، بند بسیار نازک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قسمتی است معادل یک هشتم آجر، نیم یک را نیمه و ربع آن (نصف نیمه) را چارکه و یک هشتم آن (نصف چارکه) را کلوک نامند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کلوک.

[ ] (اِخ) سومین از سلسلهء یوئن در چین از 706 تا 711 ه . ق. (از طبقات سلاطین اسلام ص190).

کلوک.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند است که در شهرستان چاه بهار واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلوک درق.

[کُ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مهران رود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلوکن.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان فندرسک است که در بخش رامیان شهرستان گرگان واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلوگان.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار قصران است که در بخش افجهء شهرستان تهران واقع است و 341 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کلول.

[کُ] (ع مص) کند گردیدن بینایی و شمشیر و زبان و غیر آن. (منتهی الارب) (آنندراج). کند شدن بینایی و شمشیر. کل. کلال. کلالة. کلولة. (از اقرب الموارد). و رجوع به کَلّ شود.

کلول.

[کُ] (ع اِ) جِ کَلّ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کل شود.

کلوم.

[کُ] (ع اِ) جِ کَلم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جراحتها. (غیاث). خستگیها. جراحتها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کَلم شود.

کلومبوس.

[کُ] (اِخ)(1) شهری در ممالک متحدهء امریکای شمالی و مرکز اوهایو و از مراکز صنعتی ذوب فلزات و واگن سازی و زغال سنگ است و 375900 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Columbus.

کلوملا.

[کُ مِلْ لا] (اِخ)(1) یکی از علمای کشاورزی روم قدیم است که در قرن اول میلادی می زیسته و مقالاتی چند راجع به زراعت و نگاهداری طیور و تربیت زنبور و غیره نگاشته است. (از تمدن قدیم، ترجمه نصرالله فلسفی).
(1) - Columella.

کلون.

[کُ] (اِ) کلان. قید چوبی که پشت در نصب کنند و در را بدان بندند. (فرهنگ فارسی معین). کلان. کلیدان. غلق. فلج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چفت و بست پشت در. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کلان شود.

کلون.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش جویم است که در شهرستان لار واقع است و 167 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کلون بسته.

[کُ بَ تَ / تِ] (اِخ) یکی از قله های رشته اصلی جبال البرز است و 4200 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این قله مربوط به کوههای موسوم به لار است که تا قلهء دماوند پیش می رود. درهء نور (از شعب رودخانهء هراز) این کوهها را از کوههای شمال جدا می کند. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص37 و 38).

کلونجی.

[] (اِ) به هندی شونیز است، به فارسی سیاهدانه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کلوند.

[کَلْ وَ] (اِ) نوعی از خیار بادرنگ. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). در کردی کلند(1)، به معنی کدو. و کولوندیر(2)، کدوی غلیانی. (از حاشیه برهان چ معین). || آنچه مانند تسبیح از انجیر و قیسی و گردکان و خرمای خشک بر رشته کشیده باشند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). مرسله باشد از جوز و انجیر و مانند آن. (صحاح الفرس). ریسه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خواجهء ما ز بهر گنده پسر
کرد از خایهء شتر کلوند.
طیان (از صحاح الفرس).
(1) - kolend.
(2) - kulundyr.

کلوند.

[کَلْ وَ] (اِخ) نام کوهی است(1) و عربان کوه را جبل خوانند. (برهان) (آنندراج). نام کوهی. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ رشیدی کلونه نام کوهی آمده است. (از حاشیهبرهان چ معین).

کلونده.

[کَلْ وَ دَ / دِ] (اِ) مطلق خیار را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کلوند شود. || نوعی از خیار هم هست که آن کوچک و باریک می باشد و آن را به هندی ککری خوانند و بعضی گویند کلونده خیار بزرگی است که آن را به جهت تخم نگاه دارند. (برهان) (آنندراج). خیار بزرگ و باریک و دراز. شنگ. (فرهنگ فارسی معین) :
میل کلونده که دارد که مبارک بادش
بخت فیروز که افتاد ز غیبش به کنار.
بسحاق اطعمه.
داروغه هندوانه و سرده خیار سبز
کلونده شد محصل و بدران گزیر گشت.
بسحاق اطعمه.
|| خربزهء نارسیده را هم می گویند که کالک باشد. (برهان) (آنندراج). کالک و خربزهء نارس. (ناظم الاطباء).

کلونوس.

[کُ لُ] (اِخ)(1) قریه ای بوده است در نزدیکی شهر آتن که سوفوکلس در آنجا تولد یافت. ادیپوس نیز چون کور شد بدین مکان آمد و حوادثی که سوفوکلس در کتاب «ادیپوس در کلونوس» ذکر کرده است در این محل روی داد. (از تمدن قدیم، ترجمه نصرالله فلسفی).
.
(فرانسوی)
(1) - Colone

کلونه.

[کَلْ وَ نَ] (اِخ) نام کوهی است. (رشیدی) (آنندراج). و رجوع به کلوند (اِخ) شود.

کلووار.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلوة.

[کُلْ وَ] (ع اِ) گُرده، لغتی است در کلیه به نزد اهل یمن. ج، کلیً. (منتهی الارب) (از آنندراج). لغتی است در کلیه اهل یمن را، مثنای آن کلوتان است و ج، کلی و کلوات. (از اقرب الموارد). به لغت اهل یمن، کلیه. گرده. قلوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوه.

[کِلْ وَ] (اِخ) جایی است در خاک زنگیان. (از معجم البلدان). شهری است. (منتهی الارب). نام شهری است به زنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوی.

[کِ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به کِلا، یعنی هردوانه. (ناظم الاطباء). و رجوع به کِلا شود.

کلوی.

[] (اِ) به هندی بقله است و آن نوعی از لبلاب است. (فهرست مخزن الادویه).

کلویان.

[کُ] (اِ) جِ کلو. (از فرهنگ فارسی معین) : اکابر و اشراف و کلویان [ و ] اصناف مراسم نثار و پیشکش بجای آورند. (مطلع السعدین). و رجوع به کلو شود.

کلویج.

[کِ لِ] (اِ) ماهی تابه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلوید.

[کَلْ] (اِ) دیگ آشپزی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کلویم.

[کَلْ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالاست که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 244 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلة.

[کِلْ لَ] (ع اِ) پشه خان. ج، کِلَل. (منتهی الارب). پردهء نازک و رقیق که چون خانه دوزند تا خود را از پشه نگاه دارند و عامه بدان ناموسیه گویند. (از اقرب الموارد). و رجوع به کِلَّه شود. || پردهء تنک و نازک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کِلَّه شود. || طرهء پشم سرخ که بر هودج گذارند جهت آرایش. (منتهی الارب). پشمی است سرخ در سر هودج. ج، کِلَل، کِلاّت. (از اقرب الموارد). || حالت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

کلة.

[کُلْ لَ] (ع اِ) مؤنث کُلّ. (منتهی الارب). تأنیث کل است و گویند: کلة امرأة، همانگونه که گویند: کل امری ء . (از اقرب الموارد). || تأخیر و درنگ. (منتهی الارب). تأخیر. (اقرب الموارد).

کلة.

[کَلْ لَ] (ع ص) کارد کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) رخساره و روی را گویند. (برهان). رخساره و روی. (ناظم الاطباء). رخساره. روی. چهره. (فرهنگ فارسی معین) :
چون خنده در آن لعبت دلخواه افتد
چَه در کله افتد و مرا آه افتد.
امیرخسرو دهلوی.
|| گوی را نیز گفته اند که در وقت خندیدن بر دو طرف روی پیدا شود. (برهان). گوی را گویند که گاه خنده بر چهره و رخسار جوانان خوبروی افتد. (آنندراج). گوی که در وقت خندیدن بر دو طرف رخسار پدید آید. (ناظم الاطباء) :
خنده که بتم در نظر بنده نمود
صد دل به دو چاه کله افکنده نمود.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| اطراف دهان را نیز گویند از جانب درون. (برهان). گرداگرد دهان از سوی درون. (ناظم الاطباء). || کمان را نیز گفته اند که به عربی قوس خوانند. (برهان). کمان و قوس. (ناظم الاطباء). || هر مرتبه ای که سوزن را بر جامه فروبرند و برآرند کله گویند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). || عمل بخیه کردن. (ناظم الاطباء). بخیه کردن خیاطان جامه را. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). || بخیه و دوخت خیاطی. (ناظم الاطباء). || در قالی بافی، یک جزو از «رگ». (فرهنگ فارسی معین). || فروبردن و برآوردن در جماع را هم می گویند. (برهان). جنبش در هنگام جماع و فروبردن و درآوردن در جماع. (ناظم الاطباء). || به معنی دیگدان هم آمده است. (برهان). دیگدان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || کلک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اجاق. (فرهنگ فارسی معین)(1). || گرز آهنین را نیز گفته اند. (برهان). گرز آهنین. (ناظم الاطباء).
(1) - در گیلکی کَلَه.

کله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) محل. جای. زار. سار؛ کنوس کله؛ ازگیل زار (در دیلمان). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله.

[کُ لَ / لِ] (ص) هر چیز کوتاه و ناقص را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). کوتاه و ناقص و کوچک. (آنندراج). کوتاه و ناقص. (فرهنگ فارسی معین). || آدم کوتاه. (از برهان). مردم کوتاه. (ناظم الاطباء). کوتاه. (از برهان). مردم کوتاه. (ناظم الاطباء). کوتاه. قصیر. (فرهنگ فارسی معین).کوتاه قد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || از نوک شکسته. کوتاه به علت شکستگی قسمتی از آن؛ کارد کله. جاروب کله :
آقا آرحیم ستین دینه
با کاردی کله سری برینه.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(1).
|| بیدم و بیدسته. (فرهنگ فارسی معین). کُل. ابتر. دم بریده. کوتاه دم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) شرم مرد. نره. ذکر. (فرهنگ فارسی معین). || قسمی ماهی خرد و سیاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ملخ در لهجهء کردی و لری و بختیاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا در همین یادداشت افزوده اند: آقا رحیم مجتهدی بود که لری بنام بوسیدنِ ریش او قسمتی از گلوی او را برید ولی او نمرد و مردم کرمانشاه دسته ها راه انداختند و شعر مزبور را می خواندند، یعنی: آقا آقارحیم ستون دین است، با کارد کله سرش را بریدند.

کله.

[کُلْ لَ / کُ لَ](1) (اِ) موی سر و موی کاکل را گویند که یک جا جمع کرده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). موی کالک. گله. (فرهنگ فارسی معین). موی گیسو. (از فهرست ولف) :
همان گیل مردم چو شیر یله
ابا طوق زرین و مشکین کله.فردوسی.
هر چکاوک را رسته ز بر سر کله ای
ماغ با زاغ گرفته به یکی کنج پناه.
منوچهری.
دویده به خوبان مشکین کله
به بلبل دو گوش و به کف بلبله.اسدی.
نوش کن بادهء تلخ از کف زیبا صنمی
از بناگوش چو گل از کلهء مرزنگوش.
سوزنی.
مشکین کله بر گل نهی ای ماه دل افروز
تا در مه دی باز نمایی گل نوروز.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
مشکین کله را بر گل نوروز مینداز
رنگ گل نوروز به رخسار میندوز(2).
سوزنی (یادداشت ایضاً).
|| بند پا را نیز گویند و به عربی کعب خوانند. (برهان). کعب و بند پا. (ناظم الاطباء). || پابند. بند پا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
جنبش آسمان به نفس خود است
پای بند طویله و کله نیست.
انوری (یادداشت ایضاً).
(1) - در برهان و ناظم الاطباء با ثانی مشدد [ کُ ل لَ ] و در فرهنگ فارسی معین به تخفیف لام [ کُ لَ / لِ ] ضبط شده است و در یادداشتی از مرحوم دهخدا چنین آمده: کله [ کُ ل لَ ] و در ضرورت [ کُ لَ ] ...
(2) - مرحوم دهخدا به دنبال این بیت و بیت قبل از سوزنی افزوده اند: «ظاهراً در قدیم پیش گرمخانه داران و گل بازان، سرپوشی از شیشه (حباب) یا جامه یا مانند آن بوده که برای پیش رس کردن گلی یا تره ای بکار می رفته است». با توجه به این توضیح کله در این بیت و بیت قبل از سوزنی به معنی سرپوشی از... هم ایهام دارد.

کله.

[کُ لَهْ] (اِ) مخفف کلاه است. (برهان). مخفف کلاه و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). کلاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
قبا جوشن و اسب تخت من است
کله(1)، خود و نیزه درخت من است.
فردوسی.
زره بود بر تنش پیراهنش
کله(2)، ترگ بود و قبا جوشنش.فردوسی.
کله(3)، خود و شمشیر جام من است
به بازو خم خام دام من است.فردوسی.
چو سرو بود و چو ماه و نه ماه بود و نه سرو
قبا نپوشد سرو و کله ندارد ماه.فرخی.
آن سر که به زیر کله آز به رنج است
در مرتبه دور است از آن سر که به دار است.
ناصرخسرو.
چون کله گم کرد نادان، مر ترا
کی تواند دید هرگز با کله.ناصرخسرو.
خود کلاه و سرت حجاب تواند
تو میفزای بر کله دستار.سنائی.
کله آنگه نهی که برفتدت
سنگ در کفش و کیک در شلوار.سنایی.
از پی غیب مرده ره جوید
از پی عیب کل کله جوید.سنایی.
از چو من هندوک حلقه بگوش
گر کله نیست کمر بازمگیر.خاقانی.
یک سر سفله نیست کز فلکش
بر کله صد گهر ندوخته اند.خاقانی.
تو ترک سیه چشمی، هندوی سپیدت من
خواهی کلهم سازی خواهی کمرم بخشی.
خاقانی.
کله چون نارون پیشش نهادم
به استغفار چون سرو ایستادم.نظامی.
کله لعل و قبا لعل و کمر لعل
رخش هم لعل بینی لعل در لعل.نظامی.
هر کلهی جای سرافکندگی ست
هر کمر آلودهء صد بندگی ست.نظامی.
مال و زر سر را بود همچون کلاه
کل بود آن کز کله سازد پناه.مولوی.
کله دلو کرد آن پسندیده کیش
چو حبل اندرو بست دستار خویش.
سعدی (بوستان).
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست
کلاه داری و آیین سروری داند.حافظ.
و رجوع به کلاه شود.
- در کله کسی پشم نبودن؛ کلاهش پشم نداشتن. کاری از دستش ساخته نبودن. (فرهنگ فارسی معین ذیل کلاه). درخور بیم و هراس نبودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تو مرا یافته ای بی همه شغل
نیست اندر کلهت پشم مگر.فرخی.
و رجوع به پشم و کلاه شود.
- طرف کله کج نهادن.؛ رجوع به کلاه شکستن شود.
- کله را بر زمین زدن؛ بر زمین زدن کلاه را از شدت غم و اندوه. از شدت خشم و غیظ کلاه خود را از سر برداشتن و بر زمین زدن :
خواجه دیدش(4) چون فتاده همچنین
برجهید و زد کله را بر زمین.مولوی.
- گوشهء کله اندرشکستن.؛ رجوع به کلاه شکستن شود.
-امثال: کله بر فرق زیبد کفش بر پای (امیرخسرو بنقل امثال و حکم ص1321). نظیر: کفش زان پا کلاه آن سر است. مولوی (بنقل امثال و حکم ص1231).
|| تاج شاهی. (فرهنگ فارسی معین ذیل کلاه). تاج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به ایران ترا زندگانی بس است
که مهر و کله بهر دیگر کس است.فردوسی.
این سر و تاج غزان و آن کت مهراج هند
این کله خان چین و آن کمر قیصری.عمعق.
نیاید از کمر میری که موری هم کمر دارد
نیاید از کله شاهی که شاهین هم کله دارد.
(از تاریخ گزیده).
نه میر و شه بود هر کو کله دارد قبا بندد
که میر و شه کسی باشد که عالم را نگه دارد.
(از تاریخ گزیده).
شاه بیداربخت را هر شب
ما نگهبان افسر و کلهیم.حافظ.
و رجوع به کلاه شود.
(1) - بمعنی بعد هم مناسبت دارد.
(2) - بمعنی بعد هم مناسبت دارد.
(3) - بمعنی بعد هم مناسبت دارد.
(4) - یعنی طوطی را دید.

کله.

[کُ لَهْ] (اِ) به معنی حرکات در جماع مشهور است. (برهان). جنبش و حرکت در حین جماع. (ناظم الاطباء). و رجوع به کله [ کَ لَ / لِ ] (معنی نهم) شود. || نره و ذکر. (ناظم الاطباء). آلت تناسل. (غیاث). از اشعار هجویهء عصر صفوی معلوم می شود «کله» (بضم اول) بمعنی ذَکَر هم استعمال می شد. (حاشیهء برهان چ معین).

کله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) خوره. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کُلی (بیماری) شود.

کله.

[کِ لَ / لِ] (اِ) بخیه زدن جامه را گفته اند. (برهان). بخیه و بخیه زدگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به کله [ کَ لَ / لِ ] (معانی پنجم و ششم و هفتم) شود.

کله.

[کَلْ لَ / لِ] (اِ) بمعنی سر باشد مطلقاً اعم از سر انسان و حیوان دیگر. (برهان). رأس و سر. سر انسان و دیگر حیوانات. (ناظم الاطباء). سر. رأس. (اعم از انسان یا حیوان). (فرهنگ فارسی معین) :
عصیان کنی و جای مطیعان طلب کنی
بسیار کله رفت به سودای این کلاه.سوزنی.
ز بس کلهء سر که برکنده بود
یکی کوه از آن کله آکنده بود.
نظامی.
- به سر و کلهء هم زدن؛ نزاعی سخت با یکدیگر کردن. با یکدیگر کتک کاری کردن.
- به کله کسی زدن؛ در تداول عامه، ابله شدن. دیوانه گشتن. (فرهنگ فارسی معین).
- بی کله؛ بی خرد. زود خشم. آنکه زود خشمگین شود و مقاومت با غضب خود نتواند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کله بادنجان؛ قسمت درشت بادنجان که به دم پیوسته باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کله بر کله زدن؛ جنگیدن. مبارزه کردن. کلنجار رفتن. مقابله کردن. دست و پنجه نرم کردن : امیر ارسلان ده سال است که کله به کلهء نره دیوان قاف می زند. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- کله بر کلهء کسی زدن؛ کنایه از دعوی برابری داشتن. (غیاث) (آنندراج).
- کله به کلهء کسی گذاشتن؛ با او برابری یا دعوی برابری کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کله زدن با کسی؛ با او کوشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سر و کله زدن با او :
همی چینم همی کوشم به دندان با زنخدانش
همی پیچد غلام از رنج و من با او زنم کله.
عسجدی (یادداشت ایضاً).
- کله شدن با کسی؛ سخت از او خشمگین شدن و به جدال برخاستن با او. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کله کاهو؛ قسمت درشت و گنده کاهو که به ریشه پیوندد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- گرم بودن کلهء کسی؛ در تداول عامه، مست بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- یک کله آب انداختن یا آب باز کردن به -جایی، عمده یا تمام آب را به مدتی کوتاه بدان -جا روان داشتن.؛ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- یک کله افتادن بیمار؛ بی افاقه ای در میان مدتی در تب و بیهوش بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- امثال: کله گنجشک خورده است7؛ پر می گوید. (امثال و حکم ص1232).
یک کله و یک گله ، نظیر: یک مویز و چهل قلندر. یک انگور و صد زنبور. یک انار و ده (یا) صد (یا) هزار بیمار. (امثال و حکم ج4 ص2049).
|| جمجمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا از نصاب) :
مرغی دیدم نشسته بر بارهء طوس
در پیش نهاده کلهء کیکاوس
با کله همی گفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا نالهء کوس؟
(منسوب به خیام).
خیز و در این گورها درنگر و پند گیر
ریخته بین زیر خاک ساعد و ساق و کله(1).
سنائی.
آنکه گستاخ آمدند اندر زمین
استخوان و کله هاشان را ببین.مولوی.
شنیدم که یک بار در حله ای
سخن گفت با عابدی کله ای.(بوستان).
- کلهء پوسیده؛ جمجمه ای که در گور و زیر خاک پوسیده شده باشد :
اگر دو کله پوسیده برکشی ز دو گور
سر امیر که داند ز کلهءگرای.
(از لباب الالباب).
- کلهء خشک؛ جمجمهء پوسیده و خشکیده در دل و درون گور :
نهادندی آن کلهء خشک پیش
وزو باز جستندی احوال خویش.نظامی.
|| دماغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از کلهء عدوی تو سودای مهتری
بیرون شود چو نخوت گیسو ز فرق کل.
سوزنی.
که سودای لبش در کله افکند
که مغز او نشد در استخوان لعل.
حکیم جنتی (از لباب الالباب ج2).
|| هر چیز گرد و گندله. (فرهنگ فارسی معین). || یک عدد قند مخروط و صنوبری شکل که به اوزان مختلف ریزند. یک قند تمام ریخته به شکل مخروطی. یک دانه قند تمام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سر هر چیزی. (ناظم الاطباء): کلهء درخت، بالای آن. سر آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || فرق سر را هم گفته اند. (برهان). فرق و تارک سر. (ناظم الاطباء).
- کلهء سر؛ فرق سر. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده) :
کله پوست نهم کلهء سر مشدی وار
پیش مشدیها خود را پر و پادار کنم.
ایرج میرزا (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
|| فوق و بالا. (ناظم الاطباء). || اول هر وقت: کلهء صبح، اول صبح. کلهء سحر، اول سحر. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - به ضرورت وزن به تخفیف لام.

کله.

[کَلْ لَ / لِ] (ص) بمعنی بی وفا و بی حقیقت و هرجایی هم آمده است. (برهان). بی وفا و بی حقیقت و ناراست و مکار و هرجایی. (ناظم الاطباء).
- بی کله؛ راست و باحقیقت و باوفا. (ناظم الاطباء).
|| مستبد. || آنکه هرجایی نباشد. (ناظم الاطباء).

کله.

[کِلْ لَ / لِ] (ع اِ) مأخوذ از کلة عربی. خیمه ای که از پارچهء تنک و رقیق مثال کتان و امثال آن به جهت دفع و منع مگس و پشه بسازند. و به پشه خانه معروف است. (آنندراج). خیمه ای از پارچهء تنک و لطیف که همچون خانه دوزند. پشه بند. پشه خانه. (فرهنگ فارسی معین). || به عربی پردهء تنک. (آنندراج). در عربی به معنی پرده باشد. (برهان). پرده. (ناظم الاطباء). || سقف خانه و هر چیز که به منزلهء سقف باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || هر پرده ای که همچون خانه دوزند. (رشیدی). پرده ای را نیز گویند که همچو خانه دوخته باشند و عروس را در میان آن آرایش کنند. (برهان) (ناظم الاطباء). حجلهء عروس. (فرهنگ فارسی معین). سرشکوان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همه باغ کله است اندرکشیده
به هر کله ای پرنیانی معصفر.فرخی.
برابر سربت کله ای فرو هشتند
نگارکار به یاقوت و بافته به درر.فرخی.
تا گل در کله چون عروس نهان شد
ابر مشاطه شده ست و باد دلاله.
ناصرخسرو.
درخت ترنج از بر و برگ رنگین
حکایت کند کلهء قیصری را.ناصرخسرو.
به در و گوهر آراسته پدید آید
چو نوعروسی در کله از میان حجاب.
مسعودسعد.
زیور آسمان چو بگشایند
کله های هوا بیارایند.مسعودسعد.
گردبرگرد خرگاه طواف کردن و با سرپوشیدگان درگاه در کله مصاف دادن کار لنگان و لوکان و بی فرهنگان است. (مقامات حمیدی).
نثار باغ را گردون به دامن در همی پیچد
گل اندر کلهء زُمْرُد ز حجله رخ همی پوشد.
خاقانی.
- کلهء خضرا؛ کنایه از آسمان. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). آسمان. (ناظم الاطباء). کلهء کبود. و رجوع به همین مدخل شود.
- کلهء دخانی؛ بمعنی کلهء خضراست که آسمان باشد. (برهان). کنایه از آسمان. (فرهنگ فارسی معین). آسمان. (ناظم الاطباء).
- || ابر سیاه. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از ابر سیاه. (فرهنگ فارسی معین).
- || شب تاریک را هم می گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از شب تاریک است. (فرهنگ فارسی معین).
- کلهء زده؛ تخت و اورنگ با متکا و سایبان را گویند. (برهان) (آنندراج). کنایه از اورنگ با متکا و سایبان. (فرهنگ فارسی معین).
- کلهء ظلمانی؛ پشه بند تاریک و تیره. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از آسمان در شب تار. (فرهنگ فارسی معین) : چون صبح جهان افروز مشاطه وار کلهء ظلمانی را از پیش برداشت و جمال روز روشن را بر اهل عالم جلوه کرد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص78).
- کلهء غبرا؛ کنایه از کرهء زمین. کرهء خاکی. (فرهنگ فارسی معین) :
که برافراخت قبهء خضرا؟
که در او ساخت کلهء غبرا؟
(از راحة الصدور ص5).
- کلهء کبود؛ کنایه از آسمان است. کلهء خضرا :
شعاع خورشید از کلهء کبود بتافت
چو نور روی نگار من انتشار گرفت.
مسعودسعد.
و رجوع به ترکیب کلهء خضرا شود.
- کلهء نیلوفری؛ کنایه از آسمان است. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). آسمان. (ناظم الاطباء).
|| اطاقکی چوبین که آن را تزئین کنند و در ایام جشن یا سوگواری (مانند عاشورا) بکار برند. (فرهنگ فارسی معین).

کله.

[کَ لَ] (اِخ) نام شهری و مدینه ای در میان جزیره ای. (از برهان). بندرگاهی است در هند و در نیمه راه عمان و چین واقع است. (از معجم البلدان). کله از شهرهای هند است در شرق دریا. (از اخبار الصین و الهند ص10). بندری است در اقیانوس هند. (نخبة الدهر ص152) :
نهانیهای اسکندر به ایران آری از یونان
خزینهء شاه زنگستان به غزنین آری از کله.(1)
فرخی.
چنین هر یکی همچو شیر یله
گزین کرد و شد تا به شهر کله.اسدی.
پادشاه قنوج را هر کسی باشد رای خوانند... پس اندر شهرها به سراندیب... و زمین کله تا هندوستان اندرونی سولاهط. (مجمل التواریخ و القصص ص422). خلق را از راه وعظ، کن و مکن می فرماید و گاه به زبان اهل حله ثنا می سراید گاهی به لغت اهل کله.(2) (مقامات حمیدی از آنندراج).
(1) - به ضرورت وزن، به تشدید لام [ کَ ل لَ ] .
(2) - صاحب آنندراج آرد: از این بیان معلوم می شود که نام شهری است اما به یقین معلوم نگشته.

کله.

[کَ لَ] (اِخ) جزیره ای است در اقیانوس هند. (نخبة الدهر ص152): و آنگه جزیره های زنگیستان، وز جزیره های بزرگوار و نامدار که اندر اوست، سراندیب... و جزیرهء کله، و از وی ارزیز و قلعی خیزد. (التفهیم ص168).

کله.

[] (اِخ) نام شهری و مدینه ای باشد. (برهان). نام شهری. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلَه (اِخ) شود.

کله.

[] (اِخ) دهی از بخش شهریار شهرستان تهران است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

کله.

[] (اِخ) دهی از دهستان نیاسر است که در بخش قمصر شهرستان کاشان واقع است و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کله.

[کَلْ لَ] (اِخ) شعبه ای از طایفهء بابادی هفت لنگ بختیاری است.

کلها.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان ارنگه است که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 156 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله ابول.

[کِ لِ اُ] (اِخ)(1) یکی از حکمای سبعهء(2) یونان باستان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از حکمای هفت گانهء یونان قدیم که در طرح و ترکیب معما چیره دست بود. (از لاروس).
(1) - Cleobule.
(2) - Le sept sages.

کله اردکی.

[کَلْ لَ / لِ اُ دَ] (ص نسبی مرکب) (در تداول عامه) برنگ سبز طلایی. برنگ بنفش طلایی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله امنس.

[کِ لِ اُ مِ] (اِخ) رجوع به کلئومن(1) شود.
(1) - Cleomene.

کله انداختن.

[کُ لَهْ اَ تَ] (مص مرکب)کنایه از شادی کردن و خوشحالی نمودن و فریاد زدن از روی شوق و انتعاش خاطر باشد در بدست آمدن چیزی که مردمان همه طالب آن باشند. کله برانداختن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کلاه انداختن. کنایه از شادی کردن به جهت بدست آمدن چیزی دلخواه. خوشحالی کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
دید او را کله انداخت ماه.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کلاه انداختن و کله برانداختن شود.

کله برانداختن.

[کُ لَهْ بَ اَ تَ] (مص مرکب) کله انداختن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
دل به سودات سر دراندازد
سر ز عشقت کله براندازد.خاقانی.
و رجوع به کله انداختن شود.

کله برهنه.

[کَلْ لَ / لِ بِ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) قسمی پول طلای روس. قسمی مسکوک زر روس. قسمی مسکوک طلا که صورت امپراطوری سربرهنه بر آن منقوش بوده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله بست.

[کَ لِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان رودبست است که در بخش بابلسر شهرستان بابل واقع است و 900 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کله بستن.

[کِلْ لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب)نصب کردن خیمه از پارچهء تنک و لطیف. (فرهنگ فارسی معین) :
ابر گوهربار زرین کله بندد در هوا
گر ز دریای کفش خورشید برگیرد غبار.
فرخی.
عروس ماه نیسان را جهان سازد همی حجله
به باغ اندر همی بندد ز شاخ گلبنان کله.
فرخی.
چون هوا از گرد تاری کله بست
بر زمین خون مفرشی دیگر کشید.
مسعودسعد.
چون زبور خواندی(1) از خوشی آواز او مرغان هوا کله بستند از بالا. (مجمل التواریخ و القصص).
نه کله بندد شام از حریر غالیه رنگ
نه حله پوشد صبح از نسیج سقلاطون.
جمال الدین عبدالرزاق.
صبحدم چون کلّه بندد آه دودآسای من
چون شفق در خون نشیند چشم شب پیمای من.
خاقانی.
بسا ابرا که بندد کلهء مشک
به عشوه باغ دهقان را کند خشک.نظامی.
درون خرگه از بوی خجسته
بخور عود و عنبر کله بسته.نظامی.
شب از عنبر جهان را کله می بست
زمستان بود و باد سرد می جَست.نظامی.
چون فلک قبای اطلس روز از پشت جهان باز کرد و لباس شب درپوشید و فرزین چرخ که ماه خوانند به شاهرخ از جمشید فلک که خورشید گویند ببرد و از نور او در شب دیجور خود کله بست. (تاریخ طبرستان). || به کنایه، دایره وار گرد چیزی فراهم آمدن : چنان شد که هر وقت پای در رکاب آوردی سیصد نفر علوی شمشیر کشیده گرداگرد او کله بستندی. (تاریخ طبرستان).
می دمد صبح و کله بست سحاب
الصبوح الصبوح یا اصحاب.حافظ.
و رجوع به کله شود. || نصب کردن کله. نوعی آذین بستن در جشن ها :
کله بستند گرد شهر و سرای
شهریان ساختند شهرآرای.نظامی.
چون مهد خواهر به مدینهء تبریز رسید، شهر را آیین بستند و کله بستند. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاورص 21). و رجوع به کله شود.
(1) - یعنی داود.

کله بن.

[کَ لِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان کیاکلاست که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 410 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کله بند.

[کُ لَهْ بَ] (اِ مرکب) کلاه بند. نوعی کلاه در قدیم. (فرهنگ فارسی معین).

کله بنددار.

[کُ لَهْ بَ] (نف مرکب) آنکه کله بند بر سر گذارد. (فرهنگ فارسی معین) :آنچ کوتاه نظران بی عقلان مازندرانی بودند گله ای از ایشان کله بندداران کار یک کس نکند. (جهانگشا ج 2 ص234). و رجوع به کله بند شود.

کله بوز.

[کَ لَ] (اِخ) دهستانی از بخش مرکزی شهرستان میانه است که در جنوب و جنوب غربی میانه واقع است و از شمال به دهستان حومه و از جنوب به بخش مرکزی زنجان و از مشرق به دهستان کاغذکنان و از مغرب به دهستان تیرچایی محدود است. کوهستانی و معتدل مایل به گرمی است و آب آن از رودهای آیدوغموش و قرانقوچای و سایر نهرهای جاری از کوههای منطقه تأمین می شود. محصولات عمدهء آن غلات و اندکی حبوبات و کرچک است. این دهستان از 95 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل می شود و سکنهء آن در حدود 13720 نفر است و قرای مهمش عبارتند از: شیخدرآباد (مرکز دهستان)، کلوچه خالصه، طوق، قره طورق. بواسطهء کوهستانی بودن راههای قری عموماً مالرو است. خط آهن زنجان و مراغه از شمال و مشرق این دهستان عبور می کند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله بهرام.

[] (اِخ) دهی از دهستان اگراد ساوجبلاغ است که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 133 تن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله پا.

[کُ لَ / لِ] (اِ مرکب) در اصطلاح نجاران، پایه های چفته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله پا.

[کَلْ لَ / لِ] (ص مرکب) آدمی که حالش بهم خورده و از حال طبیعی خارج شده و در حقیقت سرش را به جای پایش گذاشته باشد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کله پا شدن شود.

کله پا.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی است که در بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله پا.

[کُ لَ / لِ] (اِخ) تیره ای از کلهر. (از جغرافیای سیاسی کیهان، ص61). و رجوع به کلهر شود.

کله پاچه.

[کَلْ لَ / لِ چَ / چِ] (اِ مرکب)(1)کله پاچه از هر حیوانی. (ناظم الاطباء). مجموع سر و پاچه های حیوان (مانند گوسفند). (فرهنگ فارسی معین).
- کله پاچه شدن؛ مضطرب و سراسیمه شدن. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله پا شدن شود.
|| خوراکی که از کله و پاچهء گوسفند سازند. طرز تهیهء آن چنین است که موهای کله و پاچه را با آب آهک سوزانند و کله و پاچه را جوشانده داخل بینی و دهان گوسفند را پاک کنند و با چاقو تراشند و سپس با پیاز و شکنبه و شیردان بار کنند و یک قطعه دنبه و قدری گوشت گردن هم بدان علاوه نمایند. (فرهنگ فارسی معین). آبگوشتی که از سر و پاچه های گوسفند و جز آن سازند و گاه بر آن گوشت گردن و شکنبهء گوسفند افزایند. طعامی که از کلهء گوسفند و پاچهء آن کنند. شاخ دار. چشم دار(2). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: موش چیست تا کله پاچه اش چه باشد ؟!؛یعنی از شخصی کوچک توقعی بزرگ داشتن بیجاست.
(1) - کله پاچه = کله و پاچه. (فرهنگ فارسی معین).
(2) - عوام برای گریختن از شآمت کله خوردن، کله پاچه را شاخ دار و چشم دار خوانند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله پا رفتن.

[کَلْ لَ / لِ رَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، سکندری خوردن و به زمین افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سخت مست خراب شدن و بر زمین افتادن از آن. سخت مست شدن و به جایی افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله پا شدن شود.

کله پا شدن.

[کَلْ لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، یکباره مریض شدن. (فرهنگ فارسی معین). بیخود شدن. از حال رفتن. بهم خوردن حال. خارج شدن از حال طبیعی. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || خفتن به خوابی سنگین پس از مستی یا رفتن بسیار. مست طافح افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله پا رفتن شود.

کله پرباد.

[کَلْ لَ / لِ پُ] (ص مرکب) مرد متکبر و مغرور. (آنندراج). متکبر و مغرور. (ناظم الاطباء). با نخوت. متکبر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله پربادی شود.

کله پربادی.

[کَلْ لَ / لِ پُ] (حامص مرکب) غرور. تکبر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
سبکسر گر دو روزی در سرافرازی کند شادی
حباب آسا نمی پاید بسی از کله پربادی.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
و رجوع به کله پرباد شود.

کله پروار.

[کَلْ لَ / لِ پَرْ] (اِ مرکب) نام قسمی از حلوا. کله پرور. (ناظم الاطباء).

کله پرور.

[کَلْ لَ / لِ پَرْ وَ] (اِ مرکب)کله پروار. (ناظم الاطباء). رجوع به کله پروار شود.

کله پز.

[کَلْ لَ / لِ پَ] (نف مرکب) آنکه کله های حیوانات مثل کلهء گوسفند و مثل آن را پخته می فروخته باشد. (آنندراج). کسی که کله و پاچه و شکنبهء حیوانات را می پزد و می فروشد. (ناظم الاطباء). آنکه کله و پاچه و شکنبه از حیوانات (مانند گوسفند) را پزد و فروشد. (فرهنگ فارسی معین). رَوّاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مرا کله پز کرده بی دست و پا
خبر نیست از پا و از سر مرا.
طاهر وحید (از آنندراج).
-امثال: کله پز برخاست (یا پاشد) سگ جاش نشست ؛یعنی بدتری جای بدی را گرفت و به مزاح با هر آنکه بعد از برخاستن کسی، بر جای وی نشیند گویند. (امثال و حکم ص1231).

کله پزی.

[کَلْ لَ / لِ پَ] (حامص مرکب)عمل و شغل کله پز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله پز شود. || (اِ مرکب) دکان کله پز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله پز شود.

کله پشته.

[کَ لِ پُ تِ] (اِخ) دهی از دهستان خرم آباد است که در شهرستان شهسوار واقع است و 800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کله پوستی.

[کُ لَهْ] (ص مرکب) شخصی که کلاهی از پوست (بره و جانوران دیگر) بر سر نهد. کلاه پوستی. (فرهنگ فارسی معین) :
از کله پوستیان گفت جوانی که فلان
متعصب به فلان طرز کلاه است و قباست.
(فرهنگ فارسی ایضاً).

کله پوش.

[کَلْ لَ / لِ] (نف مرکب) آنچه کله را بپوشد. آنچه سر را بپوشاند. || (اِ مرکب) کلاه و پوشاک سر. (ناظم الاطباء) :
بر سرّ جای طاقیه ام هست کله پوش
تخفیفه را جنیبهء دستار می کنم.نظام قاری.
|| شب کلاه. (ناظم الاطباء). || کلاه چارگوشی که دختران بر سر گذارند. (ناظم الاطباء).

کله جار.

[کُ لِهْ] (اِخ) کلجر. دهی از دهستان یامچی است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است و 480 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله جنگل.

[کُ لَ / لِ جَ گَ] (اِ مرکب)جنگل به درختان کلته و کوتاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله جوب.

[کُ لَ / لِ] (اِخ) تیره ای از ایل کلهر است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص61). و رجوع به کلهر شود.

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند بالاست که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 554 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالاست که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان شیان است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 732 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان خاوه است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان دالوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 222 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوب.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان مال اسد است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوب اسکندری.

[کُ لِ اِ کَ دَ](اِخ) دهی از دهستان دالوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوب بالا.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان مال اسد که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 900 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوب چهارقله.

[کُ لِ چَ قُلْ لِ](اِخ) دهی از دهستان گیلان است که در بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله جوب حاجی آباد.

[کُ لِ] (اِخ)دهی از دهستان مال اسد است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله جوش.

[کَ لَ / لِ] (اِ مرکب) طعامی از روغن و گردوی کوبیده و پیاز داغ و کشک و شنبلیلهء خشک. طعامی از آب و دوغ کشک و روغن و گردوی کوبیده و پیاز داغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کالجوش. کاله جوش. (فرهنگ فارسی معین، ذیل کالجوش). و رجوع به کالجوش شود.

کله چارشنبه.

[کُ لَ / لِ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) چهارشنبه سوری(1). چهارشنبهء آخر سال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در تبریز به چهارشنبهء پیش از چهارشنبه سوری گفته می شود.

کله چماق.

[کُ لَ / لِ چُ] (اِ مرکب) چماقی کوتاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله حیات.

[کُ لِ حَ] (اِخ) دهی از دهستان دیره است که در بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کله خان.

[کَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین است که در شهرستان نهاوند واقع است و 590 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله خانه.

[کَلْ لِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان سهندآباد است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 563 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله خانه.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع است و 164 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله خر.

[کَلْ لَ / لِ خَ] (ص مرکب) در تداول عامه، احمق. ابله. (فرهنگ فارسی معین). سخت نادان و مستبد به رأی خویش. احمق و جاهل و لجوج. سخت نادان و احمق ستیهنده. آنکه در عقاید غلط خود پا فشارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آدم جاهل و یک دنده و مستبد به رأی. کسی که نمی توان روی حرفش حرف زد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کله خراب.

[کَلْ لَ / لِ خَ] (ص مرکب) در تداول عامه، کسی که مغزش خوب کار نکند. تهی مغز. بی خرد. (فرهنگ فارسی معین). || بسیار عصبانی. تندمزاج. (فرهنگ فارسی معین).

کله خرابی.

[کَلْ لَ / لِ خَ] (حامص مرکب) در تداول عامه، تهی مغزی. بیخردی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله خراب شود. || عصبانیت. تند مزاجی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله خراب شود.

کله خری.

[کَلْ لَ / لِ خَ] (حامص مرکب)در تداول عامه، احمقی. ابلهی. (فرهنگ فارسی معین). صفت کله خر. و رجوع به کله خر شود.

کله خشک.

[کَلْ لَ / لِ خُ] (ص مرکب)کنایه از مردم دیوانه و سودایی مزاج باشد. (از برهان). کنایه از مردم دیوانه و سودایی مزاج باشد. (از آنندراج). مردم سودایی و دیوانه مزاج. (ناظم الاطباء). || تریاکی. (از برهان) (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). تریاکی و معتاد به تریاک. (ناظم الاطباء). || کله شق. یک دنده. (فرهنگ فارسی معین). || تخم مرغی را نیز گویند که آن را سرازیر گذاشته خشک کرده باشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).

کله خشکی.

[کَلْ لَ / لِ خُ] (حامص مرکب) خلی. دیوانه مزاجی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله خشک شود. || کله شقی. یکدندگی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله خشک شود. || تریاکی بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله خشک شود.

کله خود.

[کُ لَهْ] (اِ مرکب) مخفف کلاه خود. مغفر :
بزد گرز بر ترگ رهام گرد
کله خود او گشت ز آن زخم خرد.فردوسی.
و رجوع به کلاه خود شود.

کله خوردگی.

[کُ لَهْ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و صفت کله خورده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کله خورده شود.

کله خورده.

[کُ لَهْ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) مغلوب و مأیوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله دار.

[کَلْ لَ / لِ] (نف مرکب) در تداول عامه، آدم مدبر و تیزهوش و فطن و سریع الانتقال و با ذوق و ادراک. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کله دار.

[کُ لَهْ] (نف مرکب) کنایه از پادشاه جبار است. (برهان) (آنندراج). پادشاه جبار و غالب و پیروز. (ناظم الاطباء). پادشاه صاحب جاه. (فرهنگ فارسی معین). تاجدار. که حشمت و جاه و مقام دارد :
سر میفراز تا کله داران
سرت بی مغز چون کله نکنند.خاقانی.
به عزم دست بوسش قاف تا قاف
کمر بسته کله داران اطراف.نظامی.
جهان خسرو که تا گردون کمر بست
کله داری چنو بر تخت ننشست.نظامی.
از قبای چنو کله داری
ز آسمان تا زمین کله واری.نظامی.
نرگس که کله دار(1) جهان است ببین
کو نیز چگونه سر درآورد به زر.حافظ.
|| آنکه بر سر کلاه داشته باشد. آنچه سرپوش داشته باشد :
هر گه که سیر کلک به کردار او کند
سرّ دل دوات کله دارش آشکار...سوزنی.
شب قبای مه زره زد بنده وار
کان گره زلفین کله دار(2) آمده ست.خاقانی.
نگاری چابکی شنگی کله دار
ظریفی مهوشی ترکی قباپوش.حافظ.
من ماه ندیده ام کله دار
من سرو ندیده ام قباپوش.
سعدی (کلیات چ مصفا ص636).
|| متکبر و سرکش را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). مردم سرکش و متکبر و گستاخ و خودبین. (ناظم الاطباء).
- کله داران افلاک؛ کنایه از ستارگان. (فرهنگ فارسی معین) :
که داند کاین کله داران افلاک
کمربسته چرا گردند در خاک.عطار.
(1) - بمعنی سوم هم ایهام دارد.
(2) - بمعنی قبل هم ایهام دارد.

کله داری.

[کُ لَهْ] (حامص مرکب) بمعنی پادشاهی باشد. (برهان). پادشاهی و سلطنت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
ترا میان سران کی رسد کله داری
ز خون حلق تو خاکی نگشته لعل قبا.
خاقانی.
نه آن شد کله داری پادشاه
که دارد به گنجینه در صد کلاه.نظامی.
کله داری آن شد که بر هر سری
نهد هر زمان از کلاه افسری.نظامی.
آمدند از ره شکرباری
کرده زیر قصب کله داری.نظامی.
و رجوع به کلاه داری شود.
|| کنایه از سرکشی هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء). سرکشی. تکبر. (فرهنگ فارسی معین). غرور. خودنمایی :
از روی کله داری بر فرق سراندازان
از سنگدلی هر دم سنگی دگر اندازد.
خاقانی.
دل هم به کله داری بر عشق سراندازد
یعنی که چو سر گم شد دستار نیندیشد.
خاقانی.
روا نبود که چون من زن شماری
کله داری کند با تاجداری.نظامی.
نان دهانم بدین کله داری
نان خورانم بدان گنه کاری.نظامی.
|| نگاه داشتن کلاه. نگاه داشتن کلاه بزرگان و محتشمان، کنایه از خدمتگزاری و چاکری :
چون به هم صحبتیش پیوستم
به کله داریش کمر بستم.نظامی.

کله دراز.

[کَلْ لَ / لِ دِ] (ص مرکب) کسی که شور و غوغای بیهوده کند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). هنگامه ساز و غوغایی و زبان دراز و بدزبان و فتنه جو. (ناظم الاطباء) :
سر سختی و شلاق خورد کله دراز
چون میخ برون خیمه جای تو خوش است.
یحیی شیرازی (از آنندراج).

کله درازی.

[کَلْ لَ / لِ دَ] (حامص مرکب) غوغا و هنگامه و فتنه و فساد. (ناظم الاطباء).

کله درق.

[کَلْ لَ / لِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان خروسلو است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله دره.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان زهرا است که در بخش بویین شهرستان قزوین واقع است و 908 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله دشت.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان مزدقانچای است که در بخش نوبران شهرستان ساوه واقع است و 395 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله دوز.

[کُ لَهْ] (نف مرکب) کلاه دوز. دوزندهء کلاه. آنکه کلاه دوزد. آنکه شغل وی دوختن و ساختن کلاه باشد :
چون سوزن باریک تو سازیم تن خویش
ای ماه کله دوز کله بر تن ما دوز.
سوزنی.

کلهر.

[کَ هُ] (اِخ) دهی از دهستان برواناست که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 635 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلهر.

[کَ هُ] (اِخ) از کوههای رشته جبال پشتکوه است و حد جنوبی کرمانشاهان را تشکیل می دهد. (از جغرافیای غرب ایران ص29 و 73).

کلهر.

[کَ هُ] (اِخ) یکی از ایل های کرد است که تقریباً مرکب از ده هزار خانوار است بدین ترتیب: خالدی2000 خانوار، شیانی 1000 خانوار، سیاسیا 1000 خانوار، کاظم خانی 1000 خانوار، تلش 500 خانوار، خمان 500 خانوار، گرگا 500 خانوار، کله پا 500 خانوار، قوچی 500 خانوار، هارون آبادی 600 خانوار، منصوری 1000 خانوار، کله جوب 300 خانوار، الوندی 100 خانوار، شوان 200 خانوار، ماهیدشتی 150 خانوار، بداغ بیکی 100 خانوار، زینل خانی 50 خانوار، شاهینی 40 خانوار. مرکز این ایل گیلان(1) و مسکنشان هارون آباد، شیان، بره شمین و قلعهء شاهین دبر است. دارای مراتع وسیع و معادن ذغال سنگ است و افراد ایل به ترتیب اغنام و احشام می پردازند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص61 و 62).
(1) - دهستانی است از شهرستان شاه آباد.

کلهر.

[کَ هُ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 212 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلهر.

[کَ هُ] (اِخ) میرزا محمدرضا (1245 - 1310 ه . ق.) از خوشنویسان و استادان خط نستعلیق و اص از ایل کرد کلهر کرمانشاهان است. وی پس از گذراندن ایام جوانی نزد میرزامحمد خوانساری شاگرد آقامحمد مهدی طهرانی به آموختن خط پرداخت و سپس به مشق کردن از روی خطوط اصلی استادان قدیم مخصوصاً میرعماد قزوینی مشغول شد و برای دیدن و مشق کردن از روی نمونه های اصیل و خوب خط نستعلیق به قزوین و اصفهان سفر کرد و مدتی بدین ترتیب مشغول مشق و تمرین بود تا در نوشتن خط نستعلیق استاد شد و آوازهء شهرتش به ناصرالدین شاه رسید و ناصرالدین شاه او را به حضور طلبید تا پیش او مشق کند و گاه گاهی از راه تفنن از روی سرمشق های او می نوشت. ناصرالدین شاه دستور داد تا میرزای کلهر در ادارهء انطباعات قبول عضویت کند، اما وی از آنجا که مردی بلند همت و آزادمنش بود نپذیرفت و مقرر شد که گاهگاهی برای ادارهء انطباعات که به سرپرستی صنیع الدوله (اعتمادالسلطنه) اداره می شده کتابت کند و اجرت بگیرد. اما در سال 1300 ه . ق. در سفر دوم ناصرالدین شاه به خراسان که قرار شده بود روزنامه ای به خط نستعلیق در اردوی ناصرالدین شاه در طی راه با چاپ سنگی بطبع رسد، عضویت ادارهء انطباعات را قبول کرد و نوشتن نسخهء اصلی این روزنامه که نام آن را «اردوی همایون» گذاشتند به میرزای کلهر محول گردید. خط «اردوی همایون» که مجموعاً دوازده شماره انتشار یافت از بهترین نمونه های خطوط چاپی اوست. وی در وبای عام طهران که در سال 1309 - 1310 ه . ق. اتفاق افتاد به این مرض مبتلا گردید و درگذشت. آنچه از آثار هنری میرزای کلهر بجای مانده غیر از قطعات و سطوری که در مجموعه های خصوصی مضبوط است تعدادی کتابها و روزنامه هاست که به میل خود یا به تشویق دیگران نوشته و در طهران به چاپ سنگی بطبع رسیده است. فهرست این نوشته ها از این قرار است: 1 - قسمت مهم روزنامهء شرف. 2 - دوازده شمارهء روزنامهء اردوی همایون. 3- سفرنامهء دوم ناصرالدین شاه به خراسان. 4 - کتاب مخزن الانشاء که منتخبی است از منشآت یک عده از منشیان، و میرزا خود در انتخاب آنها دخالت داشته است. 5 - کتاب فیض الدموع تألیف میرزا ابراهیم نواب طهرانی. 6 - کتاب منتخب السلطان که آن را ناصرالدین شاه از اشعار حافظ و سعدی انتخاب کرده است. 7 - رسالهء غدریه. 8 - بعضی قسمتها از سفرنامهء کربلای ناصرالدین شاه. 9 - نصایح الملوک. 10 - مناجات نامهء خواجه عبدالله انصاری. 11 - قسمتی از یکی از چاپهای کلیات قاآنی که در جوانی نوشته شده است. (از مجلهء یادگار، سال اول، شمارهء 7). و رجوع به همین مأخذ و تاریخ اجتماعی و اداری دورهء قاجار تألیف عبدالله مستوفی شود.

کلهرآباد.

[کَ هُ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلهر کردستان.

[کَ هُ رِ کُ دِ] (اِخ) یکی از طوایف کرد است که تقریباً مرکب از 200 خانوار و مسکن ایشان رستمان و خُرخُره و سقز است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص62).

کله رود.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کوشک است که در بخش بافت شهرستان سیرجان واقع است و 191 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلهرود.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان طرق رود است که در بخش نطنز شهرستان کاشان واقع است و 1730 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلهری.

[کَ / کِ هَ] (اِ) نوعی از موش باشد بغایت درنده و آن را موش پرنده هم می گویند و در هندوستان بسیار است و آن خط خط می باشد مانند دانهء سنجد. دم آن را قلم نقاشی کنند. و با کاف فارسی هم می گویند. (برهان). نوعی از موش که بغایت درنده است و آن را موش پرنده نیز گویند. (ناظم الاطباء). موش خرما. موش پران. موش پرنده. (فرهنگ فارسی معین). مؤلف سراج گوید: این لفظ هندی الاصل است و به کسر اول و فتح دوم و کاف فارسی است و آن را در فارسی موش خرما و موش پرنده و موش پران گویند و فارسی پنداشتن و به کاف تازی گفتن و نوشتن چنین لفظ کمال بی تحقیقی است. (حاشیهء برهان چ معین).

کله زان.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور است که در شهرستان بیجار واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله زدن.

[کِلْ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)کله بستن :
رسیدند زی آبگیری فراز
زده کلهء زرّبفت از فراز.اسدی.
یکی هودج از ماه زرین سرش
زده کلهء زرّبفت از برش.اسدی.
زده کله بالای شاهانه تخت
نشسته بر آن یوسف نیک بخت.
شمسی (یوسف و زلیخا).
زده کله و تاج گوهرنگار
برآیین درآویخته شاهوار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چون زدی ابر کله بر خورشید
از لطافت شدی چو ابر سفید.نظامی.
و رجوع به کله و کله بستن شود.

کلهء زده.

[کِلْ لَ / لِ یِ زَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به ترکیبهای کِلَّه یا کِلِّه (معنی چهارم) شود.

کله زن.

[کَلْ لَ / لِ زَ ] (نف مرکب)لاف زن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کله زنی.

[کَلْ لَ / لِ زَ] (حامص مرکب)لاف زنی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کله سائلی.

[کَ لَ / لِ ءِ] (حامص مرکب)بمعنی بدبختی و سیاه گلیمی باشد چه سیاه گلیمی و بدبختی لازمهء سؤال و سائلی باشد. (برهان) (آنندراج). سختی و بدبختی و سیاه گلیمی. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) بر هندوان و کافران هم اطلاق کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کلاغ بسیاری را نیز گویند که بر سر مرداری هجوم کرده باشند. این لغت به این معنی با کاف فارسی می بایست لیکن همه جا با کاف تازی نوشته اند. (برهان).

کله ساختن.

[کِلْ لَ / لِ تَ] (مص مرکب)کله بستن. کله زدن :
بر آن آشیان رفت و سر برفراخت
تو گفتی ز دیبا یکی کله ساخت.اسدی.
و رجوع به کله [ کِ ل لَ ] و کله بستن و کله زدن شود.

کله سازی.

[کَلْ لَ / لِ] (حامص مرکب)یکی از هنرهای دستی است و آن نوعی ماسک سازی است. مواد اولیهء آن از کاغذ است. در این رشته قالب را از گل تهیه می کنند و روی گل چند کاغذ می چسبانند؛ بعد سریشم و کاغذ را بهم الصاق می کنند. (فرهنگ فارسی معین).

کله سر.

[کَ لَ / لِ سَ] (اِخ) از کوههای بلند پیشکوه است که بین درهء رودخانهء دیاله و آبدیز واقع است و رودخانهء دیاله پس از عبور از این کوه چندین پیچ می خورد و به دجله ملحق می گردد. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص48 و 96).

کله سر.

[کَ لِ سَ] (اِخ) دهی از بخش نمین است که در شهرستان اردبیل واقع است و 680 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله سر.

[کَ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان نیر است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 434 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله سر.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان خرقان است که در بخش آوج شهرستان ساوه واقع است و 128 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله سر.

[کُ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان زنجانرود است که در بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کله سر.

[کَلْ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 415 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله سرا.

[کُ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان اسالم است که در بخش مرکزی شهرستان طوالش واقع است و 514 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کله سران.

[کُ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالاست که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کله سرلو.

[کَ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله سن.

[؟ سَ] (اِخ) از شعب طایفهء عکاشه است که از طوایف هفت لنگ ایل بختیاری است. (از جغرافیای سیاسی کیهان، ص74).

کله سواری.

[کُ لِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت پایین است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلهسة.

[کَ هَ سَ] (ع مص) ترسیدن از چیزی. (از منتهی الارب). ترسیدن. (آنندراج). کلهس الشی ء کلهسة؛ ترسید و خوفناک گردید از آن. (از اقرب الموارد). کلهسهُ کلهسة؛ ترسید از او و فزع کرد. (ناظم الاطباء). || کوشیدن و لازم گرفتن کار را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء): کلهس علی العمل؛ کوشید و لازم گرفت آن کار را. (از اقرب الموارد). || به کارزار روی آوردن و بر دشمن حمله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || هر دو دوش با هم قریب کرده سر فرود افکنده خمیده رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند، هو یمشی الکلهسة. (از اقرب الموارد).

کله شجرا.

[کُ لَهْ شَ جَ] (اِ مرکب)کله شجره. جانشینی و خلافت از جانب مرشد. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کله شجره.

[کُ لَهْ شَ جَ رَ / رِ] (اِ مرکب)کله شجرا. (از اشتینگاس) (ناظم الاطباء). رجوع به کله شجرا شود.

کله شخ.

[کَلْ لَ / لِ شَ] (ص مرکب) در تداول عامه، کله شق گویند. سرشخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله شق شود.

کله شخی.

[کَلْ لَ / لِ شَ] (حامص مرکب) در تداول عامه، کله شقی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کله شقی شود.

کله شق.

[کَلْ لَ / لِ شَق ق / ق] (ص مرکب) سخت سر. (ناظم الاطباء). کله شخ. خیره سر و ستیزه کار و مستبد برأی با جهل و نادانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در تداول عامه، یک دنده. مستبد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کله شخ شود. || لج کننده. (فرهنگ فارسی معین).

کله شقی.

[کَلْ لَ / لِ شَقْ قی] (حامص مرکب) یک دندگی. استبداد. (فرهنگ فارسی معین). صفت و چگونگی کله شق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || لجاجت. (فرهنگ فارسی معین). مقاومت بی ادبانه نسبت به بزرگتر یا قوی تر از خود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله شق شود.

کله شقی کردن.

[کَلْ لَ / لِ شَقْ قی کَ دَ] (مص مرکب) مقاومت کردن بی ادبانه نسبت به بزرگتر و قوی تر از خود. خیره سری و ستیزه کاری و استبداد برأی داشتن با جهل و نادانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کله شق و کله شقی شود.

کله شک.

[کُ لِ شَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلان است که در بخش گیلان شهرستان ایلام واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله شین.

[کَلْ لَ / لِ] (اِخ) یکی از دو گردنهء مهمی است که در کوههای قندیل واقع است و ناحیهء ساوجبلاغ واقع در جنوب دریاچهء ارومیه رابه موصل و کرکوک متصل می کند. این گردنه 2800 متر ارتفاع دارد و بین اشنو و سیدآقان واقع است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ج176). و رجوع به جغرافیای طبیعی کیهان ص24 و 46 و 47 شود.

کله طاس.

[کَلْ لَ / لِ] (ص مرکب) آنکه سرش بی مو باشد. (فرهنگ فارسی معین).

کله فروش.

[کَلْ لَ / لِ فُ] (نف مرکب)کله پز. (ناظم الاطباء). و رجوع به کله پز شود.

کله قایه.

[ ] (اِخ) (یا گل تایه یا بی بی مریم). دهی از دهستان غار است که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کله قد.

[کُ لَ / لِ قَدد] (ص مرکب)قدکوتاه (آدمی). کوتاه بالا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله قند.

[کَلْ لَ / لِ قَ] (اِ مرکب) یک قند تمام به شکل مخروط ریخته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو قناد سر کرده این ظلم چند
سرش بی تن افتاد چون کله قند.
ملاطغرا (از آنندراج)(1).
(1) - صاحب آنندراج در ذیل کله قند آرد: به اضافت و بدون اضافت هم آمده. و برای صورت ترکیب اضافی، ابیات زیر را شاهد آورده است:
فکندند در قلهء کوه شور
سیاهان چو در کلهء قند مور. عبدالقادر تونی.
به دل چون شوق شیرینی نهد بند
سر فرزند باشد کلهء قند. محمدقلی سلیم.

کله قندی.

[کَلْ لَ / لِ قَ] (ص نسبی)مخروط. صنوبری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به شکل و هیأت کله قند.

کله کدو.

[کَلْ لَ / لِ کَ] (ص مرکب) در تداول عامه، آنکه موی سر او بشده باشد. داس. دغ سر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کله طاس. کچل. کسی که سرش مو نداشته باشد، اعم از آنکه سرش ریخته یا سرش را تراشیده باشند. بیشتر به کسی که سرش را تراشیده اند گفته می شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || سر تراشیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در تداول عامه، آنکه سرش شبیه به کدو باشد. (فرهنگ فارسی معین).

کله کردن.

[کَلْ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)چیزی را از طرف سر به سویی متمایل کردن. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

کله کسو.

[کَ لَ کِ سَ] (اِ مرکب) چوب آتش کاو. مِخصَب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله کسو.

[کُ لَ کَ سَ] (اِ مرکب) جارو که نیم آن سوده و بشده یا سوخته باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله کشت.

[کُ لِ کِ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کله کله.

[کَ لِ کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان تیوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله کن.

[کَلْ لَ / لِ کَ] (نف مرکب) زنی سخت بی شرم و زبان دراز و جهوریة الصوت. صفتی است دختران و زنان درشت خوی را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله کوب.

[کَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) فنی است از کشتی، و آن عبارت است از کوبیدن پیشانی خود به پیشانی حریف. (فرهنگ فارسی معین) :
کلهء قند به وارفتگی خویش نکوست
کله کوب دگران کلهء مردانهء اوست.
(بنقل فرهنگ فارسی معین).

کله کوه.

[کَ لَ / لِ] (اِخ) از کوههای ناحیهء کرمانشاهان است و از ارتفاعات جبال پیشکوه بشمار می رود. (از جغرافیای غرب ایران ص26 و 29).

کله کوهی.

[کَ لَ] (اِخ) طائفه ای از علی اللهیان در کوههای شمال تهران، با قدهای بلند و دستهای دراز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله گان.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه باشت و بابویی بخش گچساران است که در شهرستان بهبهان واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله گان.

[کَ لَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء سراوان کرمان و بلوچستان و مرکب از 300 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص98).

کله گاورا.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله گاه.

[کَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گرم است که در بخش ترک شهرستان میانه واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله گربه ای.

[کَلْ لَ / لِ گُ بَ / بِ] (ص نسبی مرکب) لقمهء سخت بزرگ. لقمهء بزرگ از پلو و مانند آن؛ لقمه های کله گربه ای. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله گرد.

[کَلْ لَ / لِ گِ] (اِخ) دهی از بخش سراسکند است که در شهرستان تبریز واقع است و 554 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله گنجشکی.

[کَلْ لَ / لِ گُ جِ] (ص نسبی مرکب، اِ مرکب) قسمی کوفتهء ریز چون فندقی که در آشها یا خورشها کنند. کوفتهء ریز تنها از گوشت که در آش یا خورشها چون فسوجن و قورمه سبزی و جز آنها کنند. کوفتهء ریز بی سبزی و بی نخودچی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گوشت چرخ کرده که بشکل گرده های کوچک به اندازه فندق درآورند و کوفته درست کنند. (فرهنگ فارسی معین). گوشت کوبیده است که آن را ریزریز گلوله کنند و با پیاز درآمیزند و در روغن سرخ کنند و سپس در آب بجوشانند. این غذا را گاه بصورت مستقل (با آبش) می خورند و گاه آن را در خورش ریزند و به پلوهای مختلف (آلبالوپلو، لوبیاپلو) می زنند و آن را کوفته ریزه نیز گویند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
-روزهء کله گنجشکی؛ روزه ای تا نیمروز که کودکان نزدیک بلوغ گیرند.

کله گنده.

[کَلْ لَ / لِ گُ دَ / دِ] (ص مرکب) در تداول عامه، آنکه سرش بزرگ و گنده باشد. (فرهنگ فارسی معین). آنکه جمجمهء بزرگ دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به کنایه، صاحب نفوذ. (فرهنگ فارسی معین). آنکه جاه و مقام بلند دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که از جهتی نسبت به دیگران برتری و تفوق دارد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || آنکه ثروت بسیار دارد. متمول. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آدم متعین و متشخص و اعیان منش. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). || در این صفت گاهی تحقیر و تمسخر و توهین نیز وجود دارد و به هر حال هرگز خوشبینی نسبت به این طبقات از آن مفهوم نمی شود. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

کله گوش.

[کَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) خشت یا آجری که گوشهء آن شکسته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله گوشه.

[کُ لَهْ شَ / شِ] (اِ مرکب) گوشهء کلاه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
شکر ایزد که به اقبال کله گوشهء گل
نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد.
حافظ.
|| کنایه از عظمت مرتبه و سرافرازی. (ناظم الاطباء) :
حافظا سر ز کله گوشهء خورشید برآر
بختت ار قرعه بدان ماه تمام اندازد.حافظ.
و رجوع به کلاه گوشه شود.
- کله گوشهء کسی بر آسمان رسیدن؛ بلندرتبه بودن. سرفراز بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
کله گوشه بر آسمانِ برین
هنوز از تواضع سرش بر زمین.سعدی.
- کله گوشهء ملک؛ کنایه از پادشاه زاده باشد. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین).

کله گیر.

[کُ لَهْ] (نف مرکب) مأبون. (آنندراج). مخنث و ملوط. (ناظم الاطباء). و رجوع به کله گیری شود.

کله گیری.

[کُ لَهْ] (حامص مرکب) ابنه. (آنندراج). عمل کله گیر :
قصد پدران نشانهء ناپاکی است
این تاج ستانی ز کله گیری هاست.
اشرف (از آنندراج).
و رجوع به کله گیر شود.

کله مار.

[کَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) گونه ای قارچ که بدان فقع گویند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فقع شود.

کله مار.

[کَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان بالاست که در شهرستان نهاوند واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کله ماری.

[کَلْ لَ / لِ] (ص نسبی مرکب)با جمجمه ای شبیه به سر مار. که سری چون مار دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) نوعی مرغ خانگی (ماکیان) که سر باریک دارد. نوعی از مرغان خانگی که سرهای باریک چون سر مار دارند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله ماهی خور.

[کَلْ لَ / لِ خوَرْ / خُرْ](نف مرکب) گیلک. یک تن از مردم گیلان. لقبی است که به مردم گیلان دهند. نبزی است مردم گیلان را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کله ماهی خور، کله ماهی خور است . (امثال و حکم، ج3 ص1232).
|| یهودی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلهم اجمعین.

[کُلْ لُ هُ اَ مَ] (ع ق مرکب) همگی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کله مسلمان.

[کَلْ لِ مُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان اشیان است که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 333 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کله مسیح.

[کَلْ لِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان اشیان است که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کله مشکین.

[کُ لَهْ مُ] (اِ مرکب) زلف و کاکل. (ناظم الاطباء).

کله معلق.

[کَلْ لَ / لِ مُ عَلْ لَ] (اِ مرکب)در تداول عامه، معلق با سر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کله معلق زدن شود. || حَباجُعَل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به حباجعل شود.

کله معلق خوردن.

[کَل لَ / لِ مُ عَلْ لَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) با سر بر زمین خوردن. با کله بر زمین افتادن.

کله معلق زدن.

[کَلْ لَ / لِ مُ عَلْ لَ زَ دَ](مص مرکب) سر را بر زمین گذاشتن و معلق زدن. (فرهنگ فارسی معین). سر بر زمین نهادن و پایها برافراشتن و به پشت بر زمین آمدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). معلق زدن. سر را به زمین گذاشتن و پا را به بالا آوردن و غلطیدن از سویی به سوی دیگر. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کله معلق شدن.

[کَلْ لَ / لِ مُ عَلْ لَ شُ دَ] (مص مرکب) با سر به زمین افتادن. وارونه شدن. معلق شدن با سر. و رجوع به کله معلق و معلق و ترکیبهای این دو شود.

کله ملاق.

[کَلْ لَ / لِ مُ] (اِ مرکب) همان کله معلق است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کله معلق شود.

کله منار.

[کَلْ لَ / لِ مَ] (اِ مرکب) مناری که در آن کلهء دزدان و رهزنان را چینند برای عبرت گرفتن باقی ماندگان آنها. (آنندراج). ستون و یا برجی که در کنار جاده از کلهء دزدان و مردمان قطاع الطریق بر پا کنند تا دیگران عبرت گیرند. (ناظم الاطباء). مناری که در آن کلهء دزدان و راهزنان و محکومان را چینند تا مایهء عبرت مردم گردد. منارکله. (فرهنگ فارسی معین) :
به دست خالی از این راه آخرت گذر است
بسان کله منارت اگر هزار سر است.
رازی (از آنندراج).
|| مناری که فاتحین و جهانگشایان مغول و بعد از مغول از سر کشتگان می ساخته اند، نشانهء فیروزی خود را. مناری که پادشاهان از سر بریدهء دشمنان می کردند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به اصطلاح لوطیان نره باشد. (آنندراج). در اصطلاح لوطیان، نره. شرم مرد. (فرهنگ فارسی معین) :
شد سرآمد به رنگ کله منار
در جهان هر که او زیاده سر است.
عبدالغنی قبول (از آنندراج).

کله منار.

[کَلْ لِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان است که در شهرستان مشهد واقع است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کله مه.

[کُ لِ مِ] (اِ) قسمی ماهی خرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کُلمِه، نوعی ماهی است که در دریای خزر صید می شود، جثهء آن دو یا سه برابر ماهی «کولی» است و وزن آن سیصد تا چهار صد و پنجاه گرم تغییر می کند. گوشت این ماهی به نسبت لذیذ است و نام علمی آن «روتیلوس کاسپیکوس»(1) و بزبان روسی «وبلا»(2) است. (از فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده). و رجوع به کُلی شود.
(1) - Rutilus Caspicus.
(2) - Vobla.

کله میر.

[کَ لَ] (اِ) این نام را در آذربایجان به سفیدار دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به سفیدار شود.

کله نگار.

[کِلْ لَ / لِ نِ] (نف مرکب) کنایه از فراش نوشته اند. (آنندراج). فراش و آنکه فرش و بساط می گستراند. (ناظم الاطباء) :
فرمان صدور یافت که آیین دلفریب
پیدا کنند کله نگاران پرهنر.
بدر چاچی (از آنندراج).

کله نو.

[کَلْ لَ / لِ نُ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کله نوده.

[کَلْ لِ نُ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان کزاز پایین است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کله نهادن.

[کُ لَهْ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)کلاه نهادن. (فرهنگ فارسی معین) :
کله با همتت بنهاده گردون
کمر در خدمتت بربسته جوزا.انوری.
و رجوع به کلاه نهادن شود. || تاج گذاشتن بر سر کسی :
فریدون نهاد این کله بر سرم
که بر کین ایرج زمین بسپرم.
فردوسی.

کله نهرمیان.

[کَ لِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان کزاز بالاست که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 395 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلهو.

[کَ] (اِ)(1) درختی است از دستهء خرمالو جزو تیره های نزدیک به تیرهء زیتونیان، و میوه ای شبیه به خرما دارد و معمو دوپایه است و در تمام جنگلهای شمالی ایران وجود دارد. آمبرو. اربا. اربه. خرما. خرمنی. خرمندی. خروندی. انجیرخرما. اندی خرما. اینده خرما. اندوخرما. فرمنی. فرمونی. خرمای هندی. کهلو. (فرهنگ فارسی معین). خرمای هندوی وحشی است که میوهء آن چند فندقی است و طعم گس و شیرین دارد و خرما اندوی درشت و شیرین را بر آن پیوند کنند. در ساحل خزر تا ارتفاعات 1100 گز و هم درسواحل آستارا و طوالش و نور دیده می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
,(لاتینی)
(1) - Diospyros lotus .
(فرانسوی) Faux lotier

کلهو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق است که در بخش چگی شهرستان خرم آباد واقع است و 180تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کله وار.

[کُ لَهْ] (اِ مرکب) به اندازهء یک کلاه :
هیچ قبایی نبرید آسمان
تا دو کله وار نبرد از میان.نظامی.
وز آن خلعت که اقبالش بریده ست
به هفت اختر کله واری رسیده ست.نظامی.
از قبای چنو کله داری
ز آسمان تا زمین کله واری.نظامی.

کله هو.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 352 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلهین.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قره پشلو است که در بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع است و 128 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلی.

[کُ] (ص نسبی) به معنی دهی و روستایی باشد چه کل به معنی ده و روستا هم آمده است. (برهان). روستایی و دهی. (فرهنگ رشیدی). روستایی و دهاتی. (ناظم الاطباء). منسوب به کل، روستایی. دهی. (فرهنگ فارسی معین) :
چون تو صنم و چو ما شمن نیست
شهری وکلی تویی و ماییم.
سنایی (از آنندراج).
تیز بر ریش و سبلت آن کل
خوه(1) کلی باش و خوه(2) بیابانی.
سوزنی (از آنندراج).
و رجوع به کُل شود. || (اِ) دهکده. (ناظم الاطباء). || (حامص) زندگانی و تعیش در ده. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).
(1) - مخفف خواه. (انجمن آرا).
(2) - مخفف خواه. (انجمن آرا).

کلی.

[کُ] (اِ) عربانه را گویند و آن دائره ای باشد حلقه دار که بیشتر عربان نوازند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی دف که به تازی عربانه گویند. (فرهنگ رشیدی). دف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
من و این(1) ساده دلی بیهده بر هر سخنی
پای می کوبم چون گیلان بر نای و کلی(2).
فرخی (از آنندراج).
|| نوعی از ماهی هم هست و آن پر گوشت و کوچک می باشد و خوردنش قوت شهوت دهد و آن را عربان سمک رضراضی گویند. (برهان). قسمی از ماهی ریزه که مقوی باه باشد و آن را سمکهء رضراضی گویند، زیرا که رضراض سنگ ریزه را گویند. (آنندراج). قسمی از ماهی ریزه که مبهی است و به تازی سمک رضراضی گویند، یعنی در آبهای سنگ ریزه دار می باشد که رضراض سنگ ریزه است. (فرهنگ رشیدی). نوعی ماهی کوچک استخوانی و پر گوشت که در مرداب پهلوی و بحر خزر فراوان است و آن را در حوضها نگهداری کنند. کولی (در گیلکی). رضراضی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کولی شود. || نام علتی و مرضی هم هست که آن را خوره گویند. (برهان). مرض خوره که به عربی جذام گویند... و عسرالعلاج است. (از آنندراج). خوره. (ناظم الاطباء). کُلَه. (فرهنگ فارسی معین) : چنین نقل کنند که در دست او(3) کلی افتاد، طبیبان گفتند دستش بباید برید... (تذکرة الاولیاء). و چون عیسی در یکی از شهرها بود، آمد یکی مرد از کلی جذام پر بود، عیسی را دید... و گفت: ای خداوند! اگر بخواهی بتوانی مرا پاک گردانی. عیسی دست خود برآورد و بدو گفت: خواستم، پاک شو! همان ساعت کلی ازو رفت و پاک شد...(4) (انجیل فارسی ص50 از حاشیهء برهان چ معین). || قرص نان روغنی بزرگ را هم گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیچه و کلوچه شود.
(1) - در دیوان چ دبیرسیاقی ص443: من از آن.
(2) - در دیوان ایضاً: بر نای گلی. که در این صورت شاهد این معنی نخواهد بود.
(3) - ابوالخیر اقطع.
(4) - در ترجمهء عربی انجیل به جای این کلمه «برص» و در ترجمهء فرانسوی lepre آورده اند. (حاشیهء برهان چ معین).

کلی.

[کَ] (حامص)(1) بمعنی کچلی باشد و آن علتی است معروف که در سر اطفال بهم می رسد. (برهان). کچلی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کچلی. کل بودن. (فرهنگ فارسی معین). قَرعَة. اقرعی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کر کند با تو کسی دعوی به صاحب گیسویی
گیسو از شرمت فرو ریزد پدید آرد کلی.
سوزنی.
(1) - از کل (کچل) + ی (حاصل مصدر) (حاشیهء برهان چ معین).

کلی.

[کُ لا] (ع اِ) جِ کُلْوَة و کُلْیَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کلیه ها. رجوع به کلیه شود. || کلی الوادی؛ کرانهای آن. (منتهی الارب). جوانب آن. (از اقرب الموارد). || غنم حمراء الکلی؛ گوسپندان لاغر، و حمرالکلی بالضم مثله. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لقیته بشحم کلاه، یعنی در آغاز جوانی و ایام نشاط وی را ملاقات کردم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کلی.

[کُ لا] (ع اِ) چهارپر است از بال مرغان. (از اقرب الموارد). آخرین پرهای مرغ. اول پرهای مرغ را قوادم و پس از آن را مناکب و پس از آن را خوافی و پس از آن را اباهر و پس از آن را کلی گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیة شود.

کلی.

[کَلْیْ] (ع مص) بر گردهء کسی زدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بر گرده زدن. (آنندراج). اکتلاء. (زوزنی)؛ کلاه یکلیه کلیاً (ناقص یائی)؛ اصابت کرد بر کلیهء او و آن را بدرد آورد. (از اقرب الموارد). و رجوع به کلیة شود.

کلی.

[کُلْ لی] (ص نسبی)(1) عمومی و هر چیز که عمومیت داشته باشد و شامل همه گردد. (ناظم الاطباء). منسوب به کل، هر چیز که عمومیت داشته باشد. (فرهنگ فارسی معین) : و حکمت چیزهای کلی را معلوم کند. (مصنفات باباافضل، از فرهنگ فارسی معین). || تام. تمام. کامل. (فرهنگ فارسی معین) : خواب مرگی است جزوی و مرگ خوابی کلی. (قابوسنامه).
صاحبقران عالم هرگز قران به حکم
با طالع سعادت کلی قرین شده ست.
مسعودسعد.
علاجی در وهم نیامد که موجب صحت اصلی تواند بود و بدان از یک علت مثلاً ایمنی کلی حاصل تواند آمد. (کلیله و دمنه). و از هوای زنان اعراض کلی کردم. (کلیله و دمنه). طبع شعراء عرب از آن نفرت کلی نمود. (المعجم). که فساد کلی در ملک و دین راه یابد. (مجالس سعدی).
- خسوف کلی؛ مقابل خسوف جزئی. خسوف کل و تمام.
|| در اضافه به کلمهء دیگر، همگی. کلیهء. (از فرهنگ فارسی معین) : در جمله مرا مقرر شد که مقدمهء همهء بلاها و پیش آهنگ همهء آفتها طمع است و کلی رنج و تبعت عالم بدان بی نهایت است. (کلیله و دمنه چ مینوی ص177، از فرهنگ فارسی معین). || در اصطلاح فلسفه و منطق، آن است که مفهوم او از شرکت ابا نکند. (از غیاث) (از آنندراج). هر مفهومی که مشترک باشد بین کثیرین، مانند جانور و درخت و آدمی و مانند آن. لفظ کلی همان لفظ مشترک معنوی است. مقابل جزئی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). لفظ چون بر معنی خود دلالت کند و مفهوم آن اقتضاء منع شرکت نکند، آن را کلی خوانند، مانند مردم و آفتاب و عنقا. چه مفهوم این سه لفظ با آنکه اول بر اشخاص بسیار واقع است در وجود و دوم بیش از بر یک شخص موجود واقع نیست و سوم بر هیچ شخص موجود واقع نیست؛ اقتضاء منع شرکت نمی کند و از این سبب در توهم، فرض اشخاص بسیار از هر یکی ممکن است، بل اگر معنی لفظ دوم و سوم در وجود بر اشخاص بسیار نمی تواند افتاد، آن منع نه از جهت مجرد مفهوم لفظ است، بل از سبب خارجی لفظ است. (اساس الاقتباس ص17). مفهومی است ذهنی که عنوان برای افراد و انواع زیادی است و وصف اضافیی است که عارض بر ماهیات می شود و تمام این ماهیات را این صفت هست، و موقعی این صفت از قوت به فعل می آید که افراد آن حادث شوند. این نوع کلی را که عبارت از مجرد مفهوم و وصف اشتراک بین کثیرین است کلی منطقی گویند. و گاه معروض این وصف را از کلی می خواهند و آن کلی طبیعی است، و گاه مجموع عارض و معروض، وصف و موصوف را می خواهند و آن کلی عقلی است و بالاخره مراد از کلی طبیعی ماهیت بلاشرط است، و از این جهت گویند کلی طبیعی یعنی ماهیت من حیث هی موجود نیست بلکه موجود بالعرض است زیرا حاکی از وجود است. و بدیهی است که کلی منطقی که مجرد وصف و موصوف است در خارج موجود نخواهد بود. (فرهنگ علوم عقلی، تألیف سید جعفر سجادی) :
در عقل واجب است یکی کلی
این نفسهای خردهء اجزا را.ناصرخسرو.
- قضیهء کلی؛ رجوع به قضیه و قضیهء کلیه شود.
- کلی اضافی؛ در اصطلاح منطق، هر لفظی که معنی او خاص تر بود از معنی لفظی دیگر عام، و اگرچه کلی باشد، آن را به اضافه با او جزوی خوانند چنانک انسان به اضافه با حیوان و حیوان به اضافه با او کلی باشد، و وقوع لفظ جزوی بر این دو معنی به اشتراک است، چه یکی به حسب اضافت با غیر است و دیگری بی اعتبار اضافت، پس کلی نیز در این دو موضوع به اشتراک بر این دو معنی افتد، چه مقابل هر دو مختلف است در معنی، هر چند این دو معنی متلازمند. (اساس الاقتباس ص17).
- کلی ذاتی؛ در اصطلاح منطق، مقول بود در جواب ای شی ء هو (آن چه چیز است؟) و آن ذاتی خاص بود که امتیاز به او حاصل شود و آن را فصل خوانند، مانند ناطق انسان را. پس کلی ذاتی یا جنس بود یا نوع یا فصل، چه اگر تمام ماهیت بود نوع بود و اگر جزو ماهیت بود و مشترک بود جنس بود، و اگر جزو ممیز بود فصل بود. (اساس الاقتباس ص28).
- کلی طبیعی؛ در اصطلاح منطق، چیزهایی که به این صفت (قابل وقوع شرکت) موصوف تواند بود از اعیان موجودات، مانند انسان و سواد (سیاهی) و غیر آن، چه ماهیتهای انسان و سواد و غیر آن هم شایستگی آن دارند که با قبول شرکت مقارن شوند تا انسان و سواد کلی باشند و هم شایستگی آن که با منع شرکت مقارن شوند مانند این انسان، و این سواد، تا انسان و سواد جزوی باشند. پس این ماهیات را که محل این تقابل باشند کلی طبیعی خوانند. (اساس الاقتباس ص20).
-کلی عرضی.؛ در اصطلاح منطق، کلی عرضی یا خاص بود به یک نوع مانند ضحاک و کاتب انسان را، یا شامل بود زیادت از یک نوع را، مانند متحرک انسان را، و اول را خاصه خوانند، و دویم را عرض عام، و بهری هم خاصه را عرض خاص خوانند و بهری هم خاصه را فصل عرضی خوانند. (اساس الاقتباس ص28).
- کلی عقلی.؛ در اصطلاح منطق، آنچه مرکب باشد از کلی منطقی و کلی طبیعی یعنی اعیان موجودات از آن روی که قابل شرکت باشند و مقول بر کثیر، آن را کلی عقلی خوانند. (اساس الاقتباس ص20).
- کلی منطقی؛ در اصطلاح منطق، آنچه قابل وقوع شرکت باشد، آن را کلی منطقی خوانند. (اساس الاقتباس ص20).
- نفس کلی؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| (ق) تماماً. بالتمام. بتمام. کام. ک :
چون وزیر آن مکر را برشه شمرد
از دلش اندیشه را کلی ببرد.مولوی.
- بکلی؛ یکباره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- بطور کلی؛ تماماً. بالتمام. بتمام. کام.
|| خیلی. بسیار. مقدار زیاد. (فرهنگ فارسی معین).(2)
(1) - در عربی [ کُ ل ل ی ی ] .
(2) - بمعنی اخیر تکیهء تلفظ در هجای اول (koll-i) است. (فرهنگ فارسی معین). (با یاء نکره تلفظ شود).

کلی.

[کُلْ لی] (اِخ) دهی از دهستان خان اندبیل است که در بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع است و 830 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلی.

[کُلْ لی] (اِخ) دهی از دهستان چهاردانگه است که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 274تن سکنه دارد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیا.

[کِلْ] (اِ) به معنی شخار است که قلیا باشد و بیشتر صابون پزان به کار برند. (برهان). قلیا معرب آن است. (انجمن آرا). اسم فارسی قلی است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به قلیا شود. || به لغت زند و پازند گوسفند را گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). هزوارش کلیا(1)، کلنیا(2)(گوسپند) (از حاشیه برهان چ معین).
(1) - kalya.
(2) - kallnya.

کلیا.

[] (اِ) آلتی که در مازندران با آن شیرهء نیشکر را استخراج کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلیا.

[ ] (اِ) اسم رومی شکنبه است و به سریانی و رومنتن است. (فهرست مخزن الادویه).

کلیا.

[کُلْ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 260تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیاپتره.

[کَ پَ رَ] (اِخ) رجوع به کلئوپاتر شود.

کلیات.

[کُلْ] (ع اِ) جِ کُلیَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ کلیة. قلوه ها. گرده ها. کُلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کلیة شود.

کلیات.

[کُلْ لی یا] (ع اِ) جِ کُلّیَّه. چیزهای کلی و همادیان. (ناظم الاطباء). امور کلی. (فرهنگ فارسی معین). مقابل جزئیات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : نواب و ملازمان او(1) کار شهر می سازند مگر به کلیات که رجوعی به او کنند. (سفرنامهء ناصرخسرو). لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزویات فکرت من واقف گشتی. (کلیله و دمنه).
چونکه کلیات را رنج است و درد
جزو ایشان چون نباشد روی زرد.مولوی.
|| در اصطلاح منطق، کلی ها. (فرهنگ فارسی معین) : و آن کلیات نه اجسام بوند. (مصنفات باباافضل، از فرهنگ فارسی معین). بدانک ایزد عز و جل مبدعات پدید آورد، ابداع نخستین مبدع، به گفت حکماء اوایل عقل بود و به گفت اسلامیان (وی) قلم کتاب بود، از آن دیگر نفس، و سدیگر طبیعت، این سه را کلیات گفتند. (شرح قصیدهء ابوالهیثم فرهنگ فارسی معین).
- کلیات خمس؛ (در اصطلاح منطق) در منطق پنج کلی است: اول جنس چون حیوان، دوم نوع چون انسان، سوم فصل چون ناطق، چهارم خاصه چون ضاحک، پنجم عرض عام چون ماشی. (آنندراج) (غیاث). کلیات از نظر ذاتی و عرضی بودن نسبت به افراد خود بر پنج نوعند، بدین بیان که کلی یا ذاتی مصادیق و افراد خود است و یا عرضی. قسم اول که ذاتی است یا مابه الاشتراک میان چند نوع است و بعبارت دیگر جزء مشترک میان انواع مختلف است آن را جنس می نامند، و یا ذاتی مخصوص است و مخصوص به یک نوع است، در این صورت آن را فصل می نامند. و یا مرکب از مجموع جنس و فصل است که عین حقیقت و تمام حقیقت افراد است، یا عرض خاص است یعنی مخصوص یک نوع است و یا مشترک میان چند نوع که عرض عام نامند. مثال جنس، حیوانیت نسبت به انسان و دیگر حیوانات و مثال نوع، حیوان ناطق نسبت به انسان و حیوان ناهق نسبت به حمار و حیوان صاهل نسبت به انسان و ناهق تنها نسبت به حمار، و مثال عرض خاص، تعجب و ضحک نسبت به انسان و مثال عرض عام، حرکت و حس نسبت به حیوان است. (فرهنگ علوم عقلی، تألیف سید جعفر سجادی). ایساغوجی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ایساغوجی شود. || همگی کلام یک مصنفی مانند کلیات سعدی و کلیات نظامی. (ناظم الاطباء). مجموعهء آثار نظم و نثر یک شاعر و نویسنده؛ کلیات صائب. (از فرهنگ فارسی معین). تمام انواع اشعار شاعری در یک یا چند مجلد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بخشی از یک کتاب که از اصول کلی بحث کند؛ کلیات قانون (آن قسمت از کتاب قانون ابن سینا که از اصول کلی طب بحث کند). (فرهنگ فارسی معین) :
در عبارات تو توضیحات منهاج نجات
در اشارات تو کلیات قانون و شفا.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
(1) - ابوالعلاء معری.

کلیاس.

[کِلْ] (اِ)(1) به معنی در خانه باشد. (برهان) (آنندراج). کریاس و در خانه. (ناظم الاطباء). در خانه. (فرهنگ فارسی معین). || ادبخانه(2) را نیز گویند که بر بام خانه سازند و آن را به عربی کریاس خوانند.(3) (برهان) (آنندراج). مستراحی که بر بالای بام سازند و کاریز آن بر زمین باشد. (فرهنگ فارسی معین). طهارت خانه که بر بام راست کنند و به تازی کریاس خوانند. (فرهنگ رشیدی).
(1) - مبدل کریاس عربی. (فرهنگ فارسی معین). (2) - مستراح.
(3) - کریاس [ کِ ]، خلاجای بر بام که کاریز آن بر زمین باشد. (منتهی الارب).

کلیان.

[کَلْ] (اِخ) دهی از دهستان آغمیون است که در بخش مرکزی شهرستان سراب است و 859 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیانی.

[کِلْ] (اِ) بمعنی اشق است و آن صمغ گیاهی است که آن را بدران گویند و به عربی صمغ الطرثوث(1) خوانند. (از برهان) (آنندراج)، اشق و اشتراک و انزروت و انغوزه. (ناظم الاطباء). کلیانس. لغت یونانی است که به فارسی بارزد نامند و نزد بعضی که صاحب اختیارات باشد کلیانی اشق است که به فارسی بدران نامند. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به اُشق شود.
(1) - صمغ الطرسوس. (آنندراج). و صحیح صورت متن است.

کلیاوه.

[کَلْ وَ / وِ] (ص) کالیوه. (فرهنگ رشیدی). مقلوب کالیوه. (انجمن آرا). کالیوه. نادان. احمق. (فرهنگ فارسی معین). || سرگشته. گیج. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیاوه کردن شود. || کر را گویند یعنی کسی که گوش او نشنود و به عربی اصم خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کلیاوه کردن.

[کَلْ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) کلافه کردن. سر گشته کردن. گیج ساختن. (فرهنگ فارسی معین) :
ای طوطی عیسی نفس، وی بلبل شیرین نوا
هین زهره را کلیاوه کن زین(1) نغمه های جانفزا.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کلیاوه و کالیوه شود.
(1) - در دیوان شمس چ فروزانفر ص10: هین زهره را کالیوه کن زان... و رجوع به کالیوه شود.

کلیایی.

[کُلْ] (اِخ) از ایلهای کرد و تقریباً مرکب از 8000 خانوار است و در شمال کرمانشاهان مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص60).

کلیایی.

[کُلْ] (اِخ) دهی از دهستانهای بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان است. این دهستان در مغرب بخش و مغرب راه گردنه مله ماس به سنقر و سنقر به گردنهء سردارآباد واقع است و 112 آبادی کوچک و بزرگ دارد و سکنهء آن در حدود 24850 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیایی.

[کُلْ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت پایین است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 355 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیایی اسدآباد.

[کُلْ اَ سَ] (اِخ) یکی از دهستانهای اسدآباد شهرستان همدان است. این دهستان در مغرب بخش واقع است و از شمال غربی به بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان و از جنوب و مشرق به دهستان جلگه افشار و از طرف شمال شرقی به دهستان چهاردولی اسدآباد محدود است. منطقه ای کوهستانی و سردسیر است و آب آن از چشمه و رودخانه های محلی تأمین می شود. از 15 آبادی تشکیل شده است و سکنهء آن در حدود 4500 تن می باشد و مهمترین آبادیهای آن عبارت از میوله؛ طویلان بالا و پایین، زرشک خانی و حسین آباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیب.

[کَ] (ع اِ) جِ کَلب. (منتهی الارب). و رجوع به کلب شود. || گروه سگان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جماعت سگان و گویند جمع است و از جمعهای نادر است. (از اقرب الموارد).

کلیب.

[کُ لَ] (ع اِ مصغر) تصغیر کلب. (از معجم البلدان، ذیل کلیبین [ کُ لَ بَ ] سگ کوچک). و رجوع به کلب شود.

کلیب.

[کُ لَ] (اِخ) ابن اسدبن کلیب البرهوتی (متوفی در حدود 43 ه . ق.) صحابی و از شعرای حضرموت و از مردم برهوت(1)بود که اسلام آورد و بر پیغمبر وارد شد و جامه ای که دست باف مادر خویش بود به عنوان هدیه بر رسول اکرم تقدیم داشت. (از اعلام زرکلی).
(1) - وادیی در حضرموت. رجوع به معجم البلدان شود.

کلیب بن ربیعة.

[کُ لَ بِ نِ رَ عَ] (اخ) ابن عامربن صعصعة. جد جاهلی است و فرزندان او به بنی مجد مشهورند. (از اعلام زرکلی).

کلیب بن یربوع.

[کُ لَ بِ نِ یَ] (اِخ)ابن حنظله. از تمیم و جد جاهلی است و جریر شاعر از نسل اوست. (از اعلام زرکلی).

کلیبر.

[کَ بَ] (اخ) یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان اهر است. این بخش یکی از مهمترین و حاصلخیزترین بخشهای شهرستان اهر و در قسمت شمالی قره داغ و کنار مرز ایران و شوروی (سابق) واقع است. حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به رودخانهء ارس و بخش خداآفرین و از جنوب به بخش مرکزی اهر و از مشرق به بخش هوراند و رودخانهء درآورد و از مغرب به بخش ورزقان محدود است. منطقهء این بخش کوهستانی و خوش آب و هواست، فقط شمال و شمال شرقی کنار رودخانهء ارس و درآورد گرمسیر است و ایلهای حاجی علیلو و چلیپانلو در فصل زمستان از قشلاقهای آنجا استفاده می کنند و در قسمت مغرب و شمال غربی نیز جنگل وجود دارد. محصول عمدهء این بخش غلات و برنج و پنبه و گردو و سردرختی و انار و انجیر و به است و زغال عمدهء آذربایجان شرقی از جنگلهای این بخش تهیه می گردد. اکثر قراء این بخش در کوهستان واقع است و از چشمه سارها و رودخانهء محلی استفاده می کنند. مهمترین رودخانه های آن عبارت است از رودخانه کلیبر، درآورد، سلین چای، گوی آغاج، آلجیا. این بخش از چهار دهستان تشکیل شده است که عبارتند از دهستان کلیبر با 47 آبادی و 7693 تن سکنه، دهستان حسن آباد با 40 آبادی و 7546 تن سکنه، دهستان میشه پاره با 28 آبادی و 5692 تن سکنه و دهستان گرمادوز با 136 آبادی و قشلاق و 17490تن سکنه. بنابراین بخش کلیبر از چهار دهستان و 251 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل می شود و جمعیت آن در حدود 38421 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیبر.

[کَ بَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش و همچنین دهستان کلیبر از شهرستان اهر است. در 24 هزارگزی شمال اهر در انتهای جادهء شوسهء اهر به کلیبر واقع است. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 30 درجه و 47 دقیقه، عرض 46 درجه و 5 دقیقه و 38 ثانیه. اختلاف ساعت با تهران 17 دقیقه و 32 ثانیه یعنی 12 ظهر کلیبر ساعت 12 و 17 دقیقه و 32 ثانیه تهران است. کوهستانی و گرمسیر است و 1829 تن سکنه دارد. آب از رودخانه کلیبر و دو رشته چشمه تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیبر.

[کَ بَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش کلیبر شهرستان اهر است. این دهستان در شمال شهرستان اهر واقع است و از شمال به دهستان کیوان و از جنوب به دهستان حومهء اهر و از مشرق به دهستانهای دیکله و گرمادوز و از مغرب به دهستان میشه پاره محدود است. آب قری و آبادیهای تابع از رودخانه کلیبر و رودخانه های محلی و چشمه ها تأمین می شود. مرکز دهستان قصبهء کلیبر است و از 47 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل می شود و در حدود 7693 تن سکنه دارد. آبادیهای مهم آن عبارتند از: قبادلو، نوجه ده سفلی، یوزبنده، پیغان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلی بگر.

[کَ بِ گِ] (اِخ) دهی از دهستان هیدوج است که در بخش سوران شهرستان سراوان واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلیب وائل.

[کُ لَ بِ ءِ] (اِخ) کلیب بن ربیعة الحارث بن مرة التغلبی الوائلی، رئیس دو قبیلهء بکر و تغلب در ایام جاهلیت و از پهلوانان دلیر و از جمله کسانی بود که در ایام سلطهء خویش چون پادشاهان فرمانروایی داشت. وی برادر مهلهل بن ربیعه خال امرؤ القیس بن حجرالکندی است و به دست برادر زن خود جساس بن مرة البکری الوائلی کشته شد و بدان سبب جنگ بسوس (طولانی ترین جنگ در جاهلیت) بین دو قبیلهء بکر و تغلب اتفاق افتاد که مدت چهل سال به طول انجامید. و گویند نام او وائل و کلیب لقب وی بوده است. (از اعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید ج6 صص69 - 98 شود.

کلیت.

[کَ] (ع اِ) سنگ دراز که بدان دهانهء گو کفتار را بند نمایند. کِلّیت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). کِلّیت. سنگی دراز که با آن لانهء کفتار را می بندند و گویند پوشانند. (از اقرب الموارد).

کلیت.

[کِلْ لی] (ع اِ) کَلیت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

کلیت.

[کُلْ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)هر چیز که عمومیت داشته باشد و شامل همه اجزاء بود. (ناظم الاطباء). کلیه. کل بودن. تمامیت. مقابل جزئیت. (فرهنگ فارسی معین) : و سه دیگر قسم نه نورانی است و نه نورپذیر است و آن افلاک است به کلیت خویش که شفاف است. (جامع الحکمتین، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیة شود.
-امثال: هیچ چیز کلیت ندارد. (امثال و حکم ج4 ص2015).
|| در اصطلاح منطق، بودن مفهومی به وجهی که منع نکند نفس تصور او از وقوع شرکت در وی، مث مفهوم انسان که حیوان ناطق است صادق می آید بر جمشید و فریدون و جز آنان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیة شود.

کلی تامنسترا.

[کْلی / کِ نِ] (اِخ)(1) زن آگاممنن و مادر ارستس و الکتروایفی ژینا بود که هنگام محاصرهء ترژا (تروا)(2) با اژیست نامی همدست شد و شوی خویش را پس از مراجعت بکشت و سالی چند با همدست خود بر آرگس حکومت کرد. لیکن سرانجام ارستس او را به انتقام خون پدر بکشت. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Clytemnestre.
(2) - Troie.

کلیتان.

[کُ یَ] (ع اِ) تثنیهء کلیة. (از منتهی الارب). به صیغهء تثنیه، هر دو گرده. (ناظم الاطباء). کلیتین. و رجوع به کلیتین شود. || آنچه از چپ و راست پیکان تیر باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کلیتوئیه.

[کُ ئی یِ] (اِخ) دهی از دهستان احمدی است که در بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع است و 226 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کلیتوس.

[کْلی / کِ] (اخ)(1) سردار سپاه و دوست صمیمی اسکندر بود که جان او را در جنگ گرانیک نجات داد اما خود سرانجام بدست اسکندر کشته شد. (از ایران باستان ج2 ص1727 تا 1737).
(1) - Clitus.

کلیتین.

[کُ یَ تَ / تِ] (ع اِ) هر دو گرده و این تثنیهء کلیة است. (غیاث) (آنندراج). تثنیهء کلیه. دو گرده. گرده ها. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیه و کلیتان شود.

کلیج.

[کَ] (ص) صاحب عُجْب و تکبر و تجبر و خودستا باشد. (برهان). معجب و خودپسند و خودستا. (از آنندراج). کلیچ. کلج. کلچ. متکبر. خودستا. (فرهنگ فارسی معین). || چرکن اندام. (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ) به معنی چرک و ریم هم آمده است و به این معنی با جیم فارسی نیز گفته اند. (برهان). چرک و ریم. (ناظم الاطباء). کلیج، مخفف آن کلج = کلچ. (حاشیهء برهان چ معین).

کلیج.

[کِ] (اِ) اسبی را گویند که هر دو پای او کج باشد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). اسب سگ دست را گویند یعنی هر دو دست آن کج باشد. (براهین العجم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پیش رخش تو سبز خنگ فلک
لنگ و سکسک بود بسان کلیج.(1)
عسجدی (از براهین العجم).
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتی پس از نقل این بیت افزوده اند: از بیت عسجدی چنین معنی از کلمه برنمی آید و محتاج تأیید یا شواهد و امثلهء دیگر است.

کلیج.

[کُ] (اِ) نانی باشد که خمیر آن از دیوار تنور افتاده و در میان آتش پخته شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || نان بزرگ روغنی را نیز گویند. (برهان). کلیچه. کلوچ. نان روغنی بزرگ. کلوچه. (فرهنگ فارسی معین). نان بزرگ روغنی. (ناظم الاطباء) :
کریمی که بر سفرهء عام دارد
کلیج از مه و از کواکب کلیچه.
ابوالعلاء گنجوی (از آنندراج).
و رجوع به کلیچه شود.

کلیج.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیجا.

[کُ] (معرب، اِ) معرب کلیچه یا کلیجه : ثم اتی بالموائد (در خوارزم) فیها الطعام من الدجاج المشویة و... و خبز معجون بالسمن یسمونه الکلیجا. (ابن بطوطه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیچه و کلیجه شود.

کلیجان رستاق.

[کَ رُ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان ساری است. قراء این دهستان در طول و طرفین رودخانهء معروف تجن واقع گردیده است. موقعیت طبیعی دهستان کوهستانی جنگلی و هوای آن معتدل مرطوب است. محصول عمدهء دهستان برنج است که در کنار رودخانهء تجن و غلات دیمی که در دامنه و سینهء ارتفاعات زراعت می شود. این دهستان از 39 آبادی تشکیل شده است و در حدود 17 هزار تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارت از: امره، پهن کلا، اجارستاق، ورکی، سقندی کلا و پایین کلا است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیج خیل.

[کَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان شیرگاه است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیج دک.

[کَ دَ] (اِ) زاغچه. کلاغ خرد با پر سیاه و سپید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کَلیجدَک در تداول عامهء مردم گناباد بر نوعی زاغ اطلاق می شود که پرهای سیاه و سفید دارد و هنگامی که بر بام سرای می نشیند و آواز خاصی سر می دهد مردم بدان فال نیک می گیرند و می گویند خبر خوشی دارد یا از آمدن مهمان عزیزی خبر می دهد.

کلیجرد.

[ ] (اِخ) قلعه ای استوار و بزرگ است میان خوزستان و لر(1) و بین آن و اصفهان دو منزل است. (از معجم البلدان).
(1) - لر [ لُ رر ] = لرستان. (از معجم البلدان).

کلیج کلا.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان فریم است که در بخش دو دانگهء شهرستان ساری واقع است و 155تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیجن.

[کُ جَ] (اِ) خولنجان. (ناظم الاطباء). رجوع به خولنجان شود.

کلیجه.

[کُ جَ / جِ] (اِ) جامهء پنبه دار آجیده کرده. (ناظم الاطباء). جامهء پنبه دار آجیده. کلیچه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیچه شود. || جامهء نیم آستین کوتاه تر از قبا که در روی قبا پوشند. (ناظم الاطباء). قسمی لباس که بر روی دیگر جامه ها پوشند کوتاهتر از لباده و پالتو. سرداری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نیم تنهء بلندی که دامن آن تا روی ران می افتد و کمرش کم و بیش چسبان است. غالباً کلیجه را از مخمل سرخ عنابی می دوزند، سر آستین این نوع کلیجه را که مخصوص زنان است با یراق تزیین می کنند. (فرهنگ فارسی معین) : البسهء آنها در آن وقت کلیجهء کوتاهی بود که خودشان آن را سیززن می گفتند. (التدوین).

کلیجه.

[کُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیچ.

[کَ] (اِ) کَلیج. (از برهان). چرک و ریم. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَلیج شود.

کلیچک.

[کِ چَ] (اِ) کلیکک. کِلیک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به همین دو مدخل شود.

کلیچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) کلید چوبین را گویند که بدان کلیدان را بگشایند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در کردی «کیلیج»(1) (کلید). روسی «کلوک»(2) (کلید) (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kilij.
(2) - Kluc.

کلیچه.

[کُ چَ / چِ] (اِ) مطلق قرص (نان) (فرهنگ فارسی معین). قرص. قرصه. (دهار). قرص. (مقدمة الادب زمخشری) (نصاب) :
به نیم گرده بروبی به ریش بیست کنشت
به صد کلیچه سبال تو شوله روب نرفت.
عماره.
نگه کن که در پیشت آب است و چاه
کلیچه میفکن که نرسی به ماه.اسدی.
نه گندم دارم از بهر کلیچه
نه ارزن دارم از بهر لعیه.سوزنی.
قفول باز بگردیدن و افول غروب
چنانکه قرص کلیچه، سمید نان سپید.
؟ (از نصاب).
یک کلیچه یافت آن سگ در رهی
ماه دید از سوی دیگر ناگهی.عطار.
آن کلیچه جست بسیاری نیافت
بار دیگر رفت و سوی مه شتافت.عطار.
نه کلیچه دست میدادش نه ماه
از سر ره می شدی تا پای راه.عطار.
سگ کلیچه کوفتی در زیر پا
تخمه بودی گرگ صحرا از نوا.مولوی.
|| نان کوچک روغنی باشد. (برهان) (آنندراج). قرص نان روغنی کوچک. (ناظم الاطباء). نان کوچک مدور از آرد گندم یا آرد برنج و روغن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : این چه قومند که کلیچه و حلوا و طعامی خوش می خورند. (اسرار التوحید).
در باطنم کلیچه همی گردد
تا گندم کلیچه کنی ظاهر.سوزنی.
عیدیم گندم کلیچه فرست
تا رهی دانه های در شمرد.سوزنی
اندرکف او کلیچه گفتی بدر است
مانندهء ماهی است درافشان از میغ.
(سندبادنامه ص208).
آورد سبک طعام در پیش
حلوا و کلیچه از عدد بیش.نظامی.
بگشاد سلام سفرهء خویش
حلوا و کلیچه ریخت در پیش.نظامی.
وز کلیچه هزار جنس غریب
پرورش یافته به روغن و طیب.نظامی.
وان خط خورد زیرهء کرمان غباروار
بر عارض کلیچه چه در خور نوشته اند.
بسحاق اطعمه.
- کلیچه قندی؛ نوعی از نان قندی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیج و کلیجه شود.
|| نان کماچ کوچک. (ناظم الاطباء). || کنایه از قرص آفتاب و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (از برهان) (از آنندراج). قرص آفتاب. (ناظم الاطباء) :
مثال بنده وانِ تو نگارا
کلیچهء آفتاب و برگ ور تاج.منجیک.
شبانگه به نانیت نارد بیاد
کلیچه(1) به گردون دهد بامداد.نظامی.
و رجوع به گلیچه شود.
|| کنایه از قرص ماه و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (از برهان) (از آنندراج). قرص ماه. (ناظم الاطباء).
- کلیچهء خیمه؛ تختهء گرد میان سوراخی که بر سر ستون خیمه محکم کنند و چادر را به روی آن اندازند. (ناظم الاطباء).
- کلیچهء سیم؛ کنایه از ماه شب چهاردهم. (برهان) (آنندراج). ماه شب چهاردهم. (ناظم الاطباء). بدر :
گر چرخ را کلیچهء سیم است و قرص زر
گو باش چشم گرسنه چندین چه مانده ای.
خاقانی.
قرصهء او کلیچهء سیم است
عقربش صیرفی نمی شاید.خاقانی.
|| جامه ای را نیز گویند که آن را مانند سوزنی آجیده کرده باشند. (برهان) (آنندراج). کلیجه. جامه پنبه دار آجیده کرده. (ناظم الاطباء). کلیجه. جامهء پنبه دار که با سوزن آجیده کرده باشند. (فرهنگ فارسی معین). جامهء سوزنی یعنی آجیده. (فرهنگ رشیدی) :
من ترا پیرهندم و زیباست
کهن من، کلیچه ماندهء من.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی ج 2 ص 1185).
و رجوع به کلیجه شود. || آجیده را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جامهء نیم آستین که بر روی قبا پوشند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلیجه شود. || (در زانو) داغصه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به داغصه شود.
(1) - به قرص نان هم ایهام دارد.

کلیچه.

[کَ چِ] (اِخ) دهی از دهستان ماربین است که در بخش سده شهرستان اصفهان واقع است و 164 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلیچه پز.

[کُ چَ / چِ پَ] (نف مرکب) آنکه کلیچه پزد. آنکه کار وی پختن کلیچه باشد :
نه آتش گل باغ جمشید بود
کلیچه پز خوان خورشید بود.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به کلیچه شود.

کلیچه پزی.

[کُ چَ / چِ پَ] (حامص مرکب) عمل کلیچه پز. شغل کلیچه پز. و رجوع به کلیچه شود. || (اِ مرکب) دکان کلیچه پز. جایی که کلیچه پزند.

کلیچه شدن.

[کُ چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) مجتمع شدن. (آنندراج).

کلیچه فروش.

[کُ چَ / چِ فُ] (نف مرکب) فروشندهء کلیچه. آنکه کلیچه فروشد. آنکه کار وی فروختن کلیچه باشد : در میان این احوال کنیزک کلیچه فروش غایب گشت. (سندبادنامه ص207). و رجوع به کلیچه شود.

کلیخن.

[ ] (هندی، اِ) اسم هندی خولنجان است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به خولنجان شود.

کلید.

[کِ] (از یونانی، اِ) مأخوذ از یونانی(1)آنچه که بدان قفل بگشایند. (غیاث). ترجمهء مفتاح و اقلید معرب آن و اغلب که معرب اقلی باشد که بالکسر لغت یونانی است به همان معنی... (آنندراج). ابزاری که بدان قفل را گشایند و بندند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). بندگشا. آهنی یا چوبی که بدان بند و قفلی را گشایند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مفتح. مفتاح. مقلد. مقلاد. (ترجمان القرآن جرجانی) (منتهی الارب). مِرتاج. اقلید. (منتهی الارب) :
دانش به خانه اندردر بسته
نه رخنه یابم و نه کلیدستم.
ابوشکور (گنج بازیافته ص41).
به گنجی که بد جامهء نابرید
فرستاد نزد سیاوش کلید.فردوسی.
کلید خورش خانهء پادشا
بدو داد دستور فرمان روا.فردوسی.
کلید شبستان بدو داد و گفت
برو تا که را بینی اندرنهفت.فردوسی.
پناه روان است دین از نهاد
کلید بهشت و ترازوی داد.اسدی.
کلید است ای پسر نیکو سخن مرگنج حکمت را
در این گنج بر تو بی کلید گنج نگشاید.
ناصرخسرو.
بقا به علم خدا و رسول و قرآن است
سرای علم و کلید در است قرآن را.
ناصرخسرو.
در گنج سعادت سازگاری ست
کلید باب جنت بردباری ست.
(سعادتنامه، منسوب به ناصرخسرو).
کلید همه دارملک سلاطین
به زیر گلیم گدایی طلب کن.خاقانی.
عدل است و بس کلید در هشتمین بهشت
کو عدل اگر گشادنِ این در نکوتر است.
خاقانی.
چشمهء خورشید لطف بلکه سطرلاب روح
گوهر گنج حیات بلکه کلید کرم.خاقانی.
پس جملهء حکما بر آن اتفاق کردند که این حادثه را جز کفایت کلید نتواند. (سندبادنامه).
ولیکن چو در شیشه افتاد سنگ
کلید در چاره ناید به چنگ.نظامی.
فتح جهان را تو کلید آمدی
نز پی بیداد پدید آمدی.نظامی.
تو آنجا از جفت خویش چون کلید بر طاق و حلقه بر در مانی. (مرزبان نامه).
زبان در دهان ای خردمند چیست
کلید در گنج صاحب هنر.سعدی.
چندان مبالغه در وصف ایشان(2) بکردی که وهم تصور کند که تریاقند یا کلید خزانهء ارزاق. (گلستان). کلید همهء کارها صبر است. (از تاریخ گزیده).
مال خواهد کلید گنج ببر
مرد جوید بکوش و رنج ببر.اوحدی.
گر در خلد را کلیدی هست
بیش بخشیدن و کم آزاری است.ابن یمین.
بهشت و دوزخت را یک کلید است
کلیدی این چنین هرگز که دیده ست؟
پوریای ولی.
هیچ قفلی نیست در بازار امکان بی کلید
بستگیها را گشایش از در دلها طلب.
صائب.
- کلید ایمان؛ کنایه از کلمهء شهادت باشد. (برهان). کلید بهشت. کلمهء شهادت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب کلید بهشت شود.
- کلید برق؛ ابزار یا وسیله ای که بر دیوار یا جایی دیگر نصب کنند و با حرکت دادن آن جریان برق را برقرار سازند روشنایی یا بکار افتادن ماشین و جز آن را.
- کلید بهشت؛ کلید ایمان، کلمهء شهادت. (ناظم الاطباء). کنایه از کلمهء شهادت. (انجمن آرا). و رجوع به ترکیب کلید ایمان شود.
- کلید رمز.؛ رجوع به همین ترکیب ذیل ترکیبهای رمز شود.
- کلید عقل؛ کسی که حل و عقد کارها به او مفوض باشد. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین).
- کلید عقل کسی بودن؛ مشیر و راهنمای او بودن. راتق و فاتق امور وی بودن. مدیر و مدبر کارهای او بودن :
به حرف حق همه را قفل بر زبان اما
کلید عقل عدوی من اند در تزویر.
شفیع اثر (از آنندراج).
- کلید غلط؛ کلیدی که از قفل دیگر باشد و در قفل دیگر اندازند و آن را در عرف هند پرتالی خوانند. (آنندراج) :
گره ز ناخن تدبیر کی گشاده شود
که از کلید غلط بستگی زیاده شود.
سعدالدین راقم (از آنندراج).
- کلید گنج حکیم؛ کلمهء بسم الله الرحمن الرحیم. (ناظم الاطباء) :
بسم الله الرحمن الرحیم
هست کلید در گنج حکیم.
نظامی.
- کلید وقت و ساعت؛ چیزی است که از آهن سازند و مدار بست و گشاد و وقت و ساعت بر آن باشد. (از آنندراج) :
کلید وقت و ساعت نیستم بختی چو او دارم
که جز سرگشتگی هرگز دری نگشود بر رویم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کلید و کلان یا کلون کردن؛ بستن. قفل کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| ابزاری که بدان چیزی را سفت و شل نمایند و بالا و پایین آورند و ببندند و باز کنند. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح موسیقی، علامتی که در طرف چپ حامل روی یکی از خطوط قرار می گیرد و کارش معین کردن اسم نوتی است که در روی همان خط واقع شده است. در موسیقی سه نوع کلید بکار می رود که یکی نوت «فا» و دیگر «دو» و سومی نوت «سل» را معرفی می کند و هر یک از آنها به اسم نوتی که معرفی کرده موسوم است. هر یک از کلیدها ممکن است روی یک یا چند خط حامل واقع شود و روی هر خطی که واقع شد اسم خود را به آن نوتی که روی آن خط است می دهد، به این طریق که کلید «فا» روی خط چهارم و سوم حامل قرار میگیرد. کلید «دو» روی خطوط اول و دوم و سوم و چهارم واقع می شود. کلید «سل» روی خط دوم حامل جا می گیرد، و به این ترتیب عدهء کلیدها مانند نوتهای موسیقی هفت است. (فرهنگ فارسی معین). || کند چوبین که بر پای مجرمان نهند. (حاشیهء هفت پیکر چ وحید ص344) :
هفت سالم در این خراس افکند
در دو پایم کلید و داس افکند.نظامی.
و رجوع به کلیدان شود.
(1) - از یونانی Kleiss و (Kleidos)، معرب آن «اقلید» و «اکلیل» «مقلاد» ابزاری که بدان قفل را گشایند و بندند. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - توانگران.

کلید.

[کِ] (اِخ) اقلید (نام محل) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به اقلید شود.

کلید افکندن.

[کِ اَ کَ دَ] (مص مرکب)در ولایت رسم است که چون زنان آنجا به فال گوش متوجه شوند، افسونی خاص بر کلید دمیده بر سر راه اندازند. (غیاث) (آنندراج). در قدیم رسم بود که زنان چون به فال گوش می ایستادند، افسونی خاص بر کلید دمیده بر سر راه می انداختند. (فرهنگ فارسی معین).

کلیدان.

[کَ] (اِ) کنده ای را گویند که بر پای دزدان و گناهکاران نهند. (برهان). کنده ای که بر پای مجرمان نهند. (آنندراج). کنده و هر چیز شبیه به آن که بر پای دزدان و گنهکاران نهند. (ناظم الاطباء).

کلیدان.

[کِ] (اِ مرکب) آلت بست و گشاد در باغ و در کوچه و امثال آن را گویند. و به عربی غلق خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). آلت بست و گشاد در خانه و در باغ. (آنندراج). کلیددان. (حاشیهء برهان چ معین). کلیدانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مِغلاق. کظیم. مِعنَک. (منتهی الارب) :
باز کردم در و شدم به کده
در کلیدان نبود سخت کده.(1)طیان.
همه آویخته از دامن دعوی دروغ
چون کفه از کس گاو و چو کلیدان ز مدنگ.
قریع الدهر.
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تزه.
لبیبی (از گنج بازیافته ص32).
زان در مثل گذشت که شطرنجیان زنند
شاهان بی هده چو کلیدان بی کده.
(لغت فرس چ اقبال ص434).
کانکه شد پاسبان خانه و زر
چون کلیدان بماند از پس در.سنائی.
اندرین کوچه خانه ای باید
ور کلیدان به چپ بود شاید.سنائی.
چرخ مقرنس نمای، کلبهء میمون اوست
نعش فلک تختهاش، قطب کلیدان او.خاقانی.
حجرهء دل را کز کعبهء وحدت اثر است
در به فردوس و کلیدان به خراسان یابم.
خاقانی.
پاسبانش برون در قفل است
پرده دارش درون کلیدان است.خاقانی.
هر روز یک دینار کسب می کرد و شب به درویشان دادی و به کلیدان بیوه زنان انداختی چنانکه ندانستندی. (تذکرة الاولیاء). و رجوع به کَلیدان شود. || و قفل را نیز گفته اند. (برهان). قفل. (ناظم الاطباء). و اصل آن کلیددان بوده یعنی قفل. (آنندراج) :
دهان تو کلیدانی است هموار
زبان تو کلید آن، نگهدار.
محمود قتالی (از انجمن آرا ذیل اسکندان)(2).
(1) - رجوع به کده [ کُ دَ ] شود.
(2) - در یادداشتی از مرحوم دهخدا این بیت به پوریای ولی نسبت داده شده است.

کلیدانه.

[کِ نَ / نِ] (اِ مرکب) بمعنی آخر کلیدان است که قفل و غلق در خانه باشد. (برهان). قفل. (آنندراج) (منتهی الارب). کلیدان. (فرهنگ فارسی معین). آن جای از کلان در که مدنگ را از آن گذرانده و آویزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
در به فلجم کرده بودم استوار
وز کلیدانه فروهشته مدنگ.
(لغت فرس چ اقبال ص55).
و رجوع به کلیدان شود.

کلیدپیچ.

[کِ] (اِ مرکب) نوعی از پیچ که رقعه ای به شکل کلید بر آن پیچند و با یکدیگر فرستند. (از آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
تمهید صد گشاد بود اضطراب ما
کار کلید پیچ کند پیچ و تاب ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کلیددار.

[کِ] (نف مرکب) آنکه کارخانجات به تحویل او باشد. (آنندراج). آنکه کلید اطاق و دکان و جز آن بدو سپرده است. (ناظم الاطباء). کسی که کلید ساختمانی (سرای، بقعهء متبرک) و مؤسسه ای در دست اوست. دربان. (فرهنگ فارسی معین). یکی از مناصب مزارهای مقدس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وان کس که بر درِ تو نگردد کلیددار
در تخته بند بسته شود چون کلیددان.
عبید زاکانی (دیوان چ اقبال ص34)
گر رزق را کف تو نباشد کلیددار
نگشاید آسمان در روزی به روزگار.
شفیع اثر (از آنندراج).
رنگی ز گل ندارم و بویی ز یاسمن
آری کلیددار در بوستان منم.
وحشی (از آنندراج).
- کلیددار خزانه؛ کسی که دارندهء کلید خزانه و نگهبان مخزن جواهر در دربار سلطنتی و بقاع متبرکه بود. (از فرهنگ فارسی معین) : و کلیددار خزانه و... تابع فرمان خزینه دار و در کمال استقلال و اعتبار بوده اند. (تذکرة الملوک ص19). و کلیددار خزانه نیز از معتبرترین خواجه سرایان است. (تذکرة الملوک ص29). و کلیددار خزانه نیز از معتبرترین خواجه سرایان است. (تذکرة الملوک ص29).
|| آنچه که دارای کلید باشد؛ صندوق کلیددار. (فرهنگ فارسی معین).

کلیدداری.

[کِ] (حامص مرکب) شغل و عمل کلیددار. (فرهنگ فارسی معین): و کلیدداری ضریح مبارک نیز به او تعلق داشت. (عالم آرا، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیددار شود.

کلیددان.

[کِ] (اِ مرکب) کلیدان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). که به کلید بگشایند. مغلاق. غَلَق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کِلیدان شود :
و آن کس که بر در تو نگردد کلیددار
در تخته بند بسته شود چون کلیددان.
عبید زاکانی (دیوان چ اقبال ص34).

کلیدر.

[کِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت است که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع است و 567 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کلیدساز.

[کِ] (نف مرکب) آنکه کلید سازد. آنکه کار وی ساختن کلید باشد.

کلیدسازی.

[کِ] (حامص مرکب) شغل و عمل کلیدساز. || (اِ مرکب) جایی که کلید سازند. دکان یا کارگاه کلیدساز.

کلید شدن.

[کِ شُ دَ] (مص مرکب)بوسیلهء کلید بسته شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- کلید شدن دندانهای کسی؛ در تداول عامه، چفت شدن دندانهای وی بر اثر سرمای شدید یا نزدیکی مرگ. (فرهنگ فارسی معین). باز نشدن دو فک از یکدیگر چنانکه در مردگان. سخت شدن فکین بر هم که گشادن از یکدیگر مشکل شود، چنانکه در مصروعان و محتضران. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلیر.

[کُ / کَ](1) (اِ) درختچه ای است(2)گرمسیری که در کرانه های دریای عمان و جاسک و تیس و چاه بهار فراوان است و از چوب آن برای ساختن چپر و سوخت استفاده می کنند. (جنگل شناسی کریم ساعی، ص271). این درخت در اطراف بنادر چاه بهار و تیس و نیز در حوالی نیک به حال وحشی است. (گااوبا، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در جنگل شناسی کریم ساعی، به ضم کاف [ کُ ] و در یادداشتهای مرحوم دهخدا به فتح [ کَ ] ضبط شده و در فرهنگ فارسی معین نیز به فتح اول و بمعنی درختچه ای از گونه های درخت کبر در شمال ایران آمده است.
(2) - Capparis decidua.

کلیز.

[کَ] (اِ) به معنی زنبور باشد. (برهان) (از جهانگیری) (آنندراج). نحل. منج انگبین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آن میوه که در حلاوتش نیست بدل
یارب نرسد به هیچ نوعیش خلل
هر دانه از آن تخم، کلیز عسل است
یک دانه از آن شود کدوهای عسل.
(از جهانگیری در وصف خربزه).
و رجوع به کلیزدان شود.

کلیز.

[کَ] (اِخ) نام موضعی است به یک منزلی ری. (قاموس، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جایی است بر یک منزل از ری. (منتهی الارب).

کلیزا.

[کَ] (اِ) اسم فارسی زنبور است.(فهرست مخزن الادویه). کلیز. و رجوع به کلیز شود.

کلیز انگبین.

[کَ زِ اَ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نحل. مگس عسل. منج انگبین. زنبور عسل. کبت انگبین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیز شود.

کلیزدان.

[کَ] (اِ مرکب) خانهء زنبور را گویند چه کلیز به معنی زنبور باشد. (برهان). خانهء زنبوران. (آنندراج). خانهء زنبور. شان. (فرهنگ فارسی معین). اسم فارسی بیت زنبور است. (فهرست مخزن الادویه). زنبور خانه. لانهء زنبور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیز شود.

کلیزه.

[کِ زَ / زِ] (اِ) سبوی آب را گویند. (برهان) (آنندراج) (از رشیدی). سبوی آب و ابریق و آفتابه. (ناظم الاطباء). کردی، کلوز(1)(کوزه، سبو). طبری، کلا(2) (کوزه). (از حاشیهء برهان چ معین) :
چو کرد او(3) کلیزه پر از آب جوی
به آب کلیزه فروشست روی.
منطقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی)(4).
(1) - keloz.
(2) - kala. (3) - در فرهنگ رشیدی: آن.
(4) - در فرهنگ رشیدی و آنندراج به ملک عزیزالله نسبت داده شده.

کلیزه.

[کِ زَ / زِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است و 516 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیسا.

[کِ] (اِ)(1) مخفف کلیسیا است که جای پرستش و معبد ترسایان باشد. (برهان). معبد و پرستشگاه ترسایان و کنشت. (ناظم الاطباء). کلیسیا. کلیسه. (با کنشت و معرب آن کنیسه مقایسه شود). معبد ترسایان. محل عبادت مسیحیان. (فرهنگ فارسی معین) :
در کلیسا به دلبری ترسا
گفتم ای دل به دام تو در بند.
هاتف اصفهانی.
و رجوع به کنشت و کنیسه شود. || پرستشگاه کفار. (غیاث) (آنندراج).
(1) - از یونانی ekklesia ؛ در پهلوی، kilisyiakگاه در مورد معبد نصاری بکار می رود. (از حاشیهء برهان چ معین).

کلیساکندی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو است و 1052 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیسان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان گرگن است که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 196 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلیس تنس.

[کِ تِ نِ] (اِخ)(1) از اهالی آتن و جد پریکلس بود که در سال 510 ق . م. به مقام آرخنی نایل شد و در قوانین سلن به صلاح حکومت عامه تغییراتی پدید آورد و صد نفر برعدهء اعضای سنا بیفزود. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Clisthenes.

کلیسه.

[کِ سَ / سِ] (اِ) مخفف کلیساست که جای پرستش و معبد ترسایان باشد. (آنندراج). کلیسا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلیسا شود.

کلیسیا.

[کِ] (اِ) کلیسا، از «اکلیسا»ی(1)یونانی بمعنی انجمن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلیسا. (فرهنگ فارسی معین) :
مسجد کلیسیا نشده ست ای پسر هنوز
گرچه به شهر همبر مسجد کلیسیاست.
ناصرخسرو.
چون شاه بازگشت ز ابخاز روز عید
فرمود چاشتگه گذری بر کلیسیا.خاقانی.
من بانگ برکشیدم و گفتم که ای دریغ
اسلامیان به کعبه و ما در کلیسیا.خاقانی.
مه را ز فلک به طرف بام آوردن
وز روم کلیسیا به شام آوردن.سعدی.
و رجوع به کلیسا شود.
(1) - Ecklesia.

کلیشاد.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان اشترجان است که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 2492 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلیشادرخ.

[کِ رُ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش است که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 412 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کلیشان لو.

[ ] (اِخ) از ایلهای اطراف خلخال و مرکب از 200 خانوار است. ییلاق و قشلاق ندارند و زارع هستند. (از جغرافیای سیاسی ایران ص 108).

کلیشم.

[کِ شُ] (اِخ) دهی از بلوک فاراب دهستان عمارلوست که در بخش رودبار شهرستان رشت واقع است و 2000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلیشم.

[کِ شُ] (اِخ) دهی از دهستان دوهزار است که در شهرستان شهسوار واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیشه.

[کِ شِ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح چاپ، تصویر یا نوشته ای که بر فلز یا چوب حک کنند و آن را بهنگام چاپ کردن کتاب، مجله و غیره بکار برند. وقتی بخواهند خطی را عیناً چاپ کنند، اول عکس آن را در روی فیلم یا شیشهء حساس می گیرند، سپس یک قطعه زینک را حساس کرده همان شیشه یا فیلم را به روی آن کپیه می کنند، بعد زینک را ظاهر کرده به روی آن مرکب می مالند و از روی مرکب پودر مخصوصی می ریزند و در ظرفی مقداری اسید نیتریک (تیزاب) رقیق ریخته، زینک را در توی آن قرار می دهند تا اسید محل خالی از نوشتهء زینک را در خود حل کرده و نوشته در روی زینک به طور برجسته ظاهر می گردد سپس آن را در روی تخته ای به بلندی حروف میخ کوبی کرده برای چاپ آماده می سازند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cliche.

کلیشه ساختن.

[کِ شِ تَ] (مص مرکب)آماده کردن کلیشه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیشه شود.

کلیشه ساز.

[کِ شِ] (نف مرکب) آنکه کلیشه و گراور سازد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیشه ساختن شود.

کلیشه سازی.

[کِ شِ] (حامص مرکب)عمل و شغل کلیشه ساز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیشه و کلیشه ساز شود. || (اِ مرکب) مغازه و کارگاه کلیشه ساز. (فرهنگ فارسی معین).

کلی فروش.

[کُلْ لی فُ] (نف مرکب)آنکه کالاهای بازرگانی را به صورت عمده فروشد. عمده فروش. آنکه اجناس مختلف را به صورت کلی فروشد. مقابل جزئی فروش.

کلی فروشی.

[کُلْ لی فُ] (حامص مرکب) عمل و شغل کلی فروش. عمده فروشی. و رجوع به کلی فروش شود.

کلی قوزی.

[کَلْ لی] (اِخ) دهی از دهستان چهاردانگه است که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 382 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کلیک.

[کَ] (اِ) تخم گل را گویند و عربان بزرالورد خوانند. (برهان). تخم گل را گویند. (آنندراج). تخم گل سرخ. (ناظم الاطباء). || پرنده ای را نیز گویند که به نحوست مشهور است و آن را جغد و کوف و بوم نیز گویند. (برهان). بوم و جغد را نیز گویند چنانکه در کلک اظهار شده. (آنندراج). کلک. جغد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کَلَک شود. || (ص) احول را گویند یعنی کژ چشم. (لغت فرس چ اقبال ص271). و به معنی کاژ و لوچ و احول هم بنظر آمده است. (برهان). احول و کاژ. (از آنندراج). کاج و لوچ و احول. (ناظم الاطباء). کِلِک. (حاشیه برهان چ معین). چپ. لوچ. کژ. کژچشم. دوبین. (یادداشت بخطّ مرحوم دهخدا) :
چون ببینم ترا ز بیم حسود
خویشتن را کلیک سازم زود.
مظفّری (از لغت فرس ص 272).
کی فتد با قدر تو دیدار با چشم کلیک
کی رسد در مدح تو گفتار ربا پای قصیر
اثیراخسیکتی (از آنندراج).
و رجوع به کِلِک شود.

کلیک.

[کِ] (ص) احول باشد. (برهان). و رجوع به کَلیک شود. || (اِ) بمعنی انگشت کوچک بود که به عربی خنصر گویند. (برهان). انگشت کهین. (آنندراج). کلک. کلیچک. کلیکک. (فرهنگ فارسی معین). کالوچ. خردک. خنصر. انگشت خردک. انگشتک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).(1)
(1) - در قزوین امروز هم متداول است. (یادداشت ایضاً).

کلیک.

[کَ / کُ] (اِ) نسترن. (فرهنگ فارسی معین). در کرج و حوالی آن نام نسترن است. نامی است که در شهرستانک به «رزا آن سرینی فلیا»(1) داده می شود. ایت بورنی(2). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص270 و 271 شود.
(1) - Rosa Anserinifolia. (2) - ترکی است بمعنی بینی سگ و در تبریز به گلی گفته می شود که رنگ صورتی دارد.

کلیک.

[کُلْ یَ] (اِخ) دهی از دهستان بلده است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان است که در بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع است و 396 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیکان.

[کَ] (اِ) گیاهی باشد به غایت گنده و بدبوی که آن را کمای و گل گنده نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کشنج. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کُما و کُمای شود.

کلیکان.

[کِ](1) (اِ) سبزیی باشد معروف که خورند و آن را به شیرازی ترخانی گویند، و بعضی گویند گیاهی باشد که آن را طرخون خوانند و بیخ آن را عاقرقرحا نامند. (برهان) (آنندراج). طرخون. عاقرقرحا. (ناظم الاطباء). ترخانی. طرخون. ترخون. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در فرهنگ فارسی معین با فتح کاف [ کَ ] .

کلیکان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان هرازپی است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیک چشم.

[کَ چَ / چِ] (ص مرکب)احول. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلیکرون.

[کِ کَ] (یونانی، اِ) به لغت یونانی رستنیی باشد که آن را کهزک خوانند و آن خردل بوستانی است. آب آن را گرفته در پای درخت انار ترش بریزند شیرین شود و بعضی گویند تره تیزک است که به زبان عربی جیرجیر(1) خوانند. (برهان) (آنندراج). معرب از یونانی، تره تیزک. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در آنندراج جرجیر.

کلیک سر.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان دابوست که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیکک.

[کُ کَ / کُ] (اِ) نامی است که در کجور به اشنگور دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از درختچه های جنگلی ایران و از گونه های تنگرس(1) است که در مرز فوقانی جنگل می روید و آن را در درفک، سیاه درخت(2) و در کلاردشت، خرزال و در پل زنگوله، کلیکک و در زیارت، اشنگور و در کتول، خوشه انگور گویند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص261).
(1) - Rhamnus.
(2) - Rhamnus cathartica.

کلی کلی.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان خزل است که در بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیکی.

[کَ] (ص) کاج و احول را گویند هر چند می بایست که به معنی احولی باشد چه کلیک به معنی احول است، لیکن همه جا به معنی لوچ و احول آمده است و این هم درست است. (برهان) (آنندراج). و رجوع به کلیک شود. || (حامص) کاجی و لوچی و حَوَل. (ناظم الاطباء). کازی. احولی. لوچی. (فرهنگ فارسی معین).

کلیل.

[کَ] (ع ص) کند از زبان و شمشیر و بینایی و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کند و سست و مانده شده و خیره و گنگ. (آنندراج) (غیاث). کند از شمشیر و جز آن. (ناظم الاطباء). مانده. کند (زبان، شمشیر). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
عزیز را چو ذلیل و جواد را چو بخیل
فصیح را چو کلیل و سفیه را چو فهیم.
سوزنی.
در ثنا و مدح تو ارباب نظم و نثر را
نی زبان گردد کلیل و نی شود خاطر بلید.
سوزنی.
گرچه گرمابه عریض است و طویل
زان تبش تنگ آیدت جان و کلیل.مولوی.
- رجل کلیل الطرف؛ کند بینایی. (ناظم الاطباء).
- رجل کلیل الظفر؛ مرد سست و بددل ذلیل و خوار. (منتهی الارب). مرد فرومایه و خوار و ضعیف. (ناظم الاطباء).
- رجل کلیل اللسان؛ مرد کندزبان. (ناظم الاطباء).
- سیف کلیل الحد؛ شمشیر کند. (ناظم الاطباء).

کلیل.

[کَ] (اِخ) همان اقلید است. (فارسنامهء ناصری جزء دوم ص170). به نقل سفرنامهء ابن بطوطه و فارسنامهء ناصری، شهری بوده است در فارس : ثم سافرنا من اصفهان بقصد زیارة الشیخ مجدالدین بشیراز و بینهما مسیرة عشرة ایام فوصلنا الی بلدة کلیل [ بفتح الکاف ] و بینها و بین اصفهان مسیرة ثلاثه... ثم سرنا من کلیل و وصلنا الی قریة کبیرة تعرف بصوماء. (ابن بطوطه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چاولی خانسالار(1)... چون به اول فارس که بلوک آباده و اقلید است رسیدند، امیر بلدچی را که حاکم بر کلیل و سرمه که در آن زمان دو شهر بوده بخواستند... (فارسنامهء ناصری).
(1) - ظ: خوانسالار.

کلیل آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان است که در شهرستان ملایر واقع است و 434 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیله.

[کَ لَ / لِ] (اِخ) نام شغالی که قصهء او در کتاب کلیله و دمنه مشهور است. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کلیله و دمنه. و کلیله و دمنه از جمله کتبی است که از سانسکریت به پهلوی و از پهلوی به وسیلهء عبدالله بن المقفع به تازی و از تازی نخستین بار به فرمان نصربن احمد به نثر دری و سپس از روی همان ترجمه بوسیلهء رودکی به شعر پارسی درآمد و آنگاه در اوایل قرن ششم یک بار دیگر با نثر منشیانهء بلیغ ترجمهء دیگری از آن ترتیب یافت که کلیله و دمنهء بهرام شاهی است و بدست ابوالمعالی نصراللهبن محمد بن عبدالحمید منشی صورت گرفته است. (از تاریخ ادبیات ایران تألیف صفاج 2 ص948).

کلیلی.

[کَ] (حامص) تاریکی چشم باشد.(1) (لغت فرس اسدی چ اقبال ص524) (لغت نامهء اسدی یادداشت به خط مرحوم دهخدا).(2)
(1) - مرحوم اقبال در ذیل این معنی آرد: «کذا در نسخهء اساس و چنین لغتی که ظاهراً عربی است در سایر نسخ دیده نشد».
(2) - آیا کلیلی عربی نیست؟ ظاهراً این کلمه از کلیل عربی است و یا آنکه مصحف کلیکی از کلیک فارسی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیک و کلیل شود.

کلیم.

[کَ] (ع ص) هم سخن. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه با او سخن گویی. (از اقرب الموارد). || سخنگو. (غیاث) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). کلام و سخن کننده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || خسته. (منتهی الارب). مجروح. (آنندراج). خسته و مجروح. ج، کَلمی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کلیم.

[کَ] (اِخ) لقب موسی علیه السلام. (منتهی الارب). لقب موسی علیه السلام، چرا که اکثر با حق تعالی کلام می کردند. (آنندراج) (غیاث). کلیم الله. لقب موسی (ع) پیامبر بنی اسرائیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
اندر فضایل تو قلم گویی
چون نخلهء کلیم پیمبر شد.منجیک.
دویست و پنجه و چارش ز عمر چون بگذشت
بشد شعیب و عیال کلیم شد دختر.
ناصرخسرو.
کلیم آمده خود با نشان معجز حق
عصا و لوح و کلام و کف و رخ انور.
ناصرخسرو.
می شنیدی ندای حق و جواب
باز دادی چنانکه داد کلیم؟ناصرخسرو.
در امان ایزدی از غرق و حرق روزگار
همچو در آتش خلیل و همچو در دریا کلیم.
سوزنی.
گر گشاد از دل سنگی ده و دو چشمه کلیم
من بسی معجز از اینسان به خراسان یابم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص299).
عصای کلیم ار به دستم بدی
به چوبش ادب را ادب کردمی.خاقانی.
بهر وا یافتن گم شده نعلین کلیم
والضحی خواندن خضر از در طاها شنوند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص103).
سوی حریم خلافت ترا همان آتش
نموده راه که اول کلیم را سوی طور.
ظهیر فاریابی (از لباب الالباب).
خلیل از خیلتاشان سپاهش
کلیم از چاوشان بارگاهش.نظامی.
ثابت این راه مقیمی بود
همسفر خضر کلیمی بود.نظامی.
سر برآور از گلیمت ای کلیم
پس فروکن پای بر قدر گلیم.مولوی.
از کلیم حق بیاموز ای کریم
بین چه می گوید ز مشتاقی کلیم.مولوی.
عصای کلیم اند بسیارخوار
به ظاهر نمایند زرد و نزار.سعدی.
کلیمی که چرخ فلک طور اوست
همه نورها پرتو نور اوست.(بوستان).
وگر مراد وی از این سخن عناد من است
کلیم را چه زیان خیزد از خوار بقر.قاآنی.
و رجوع به موسی(ع) شود.
- کلیم بی زبان؛ بی زبان صفت کلیم است به جهت آنکه موسی(ع) عقده و لکنت در زبان داشت(1) :
شوخ چشمی بین که می خواهد کلیم بی زبان(2)
پیش شمع طور اظهار زبان دانی کند.صائب.
- کلیم وقت؛ موسی زمانه که نجات دهنده است :
برای مالش فرعون ظلم و فتنه در گیتی
کلیم وقتی و رمحت برون آمد به ثعبانی.
ابوعلی بن الحسین مروزی (از لباب الالباب).
(1) - قال رب اشرح لی صدری و یسرلی امری و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی. (قرآن 20/26 و 27 و 28 و 29).
(2) - به کلیم کاشانی نیز ایهام دارد و در هجو اوست.

کلیم.

[کَ] (اِخ) ملک الشعرا ابوطالب کلیم کاشانی، در همدان ولادت یافت، لیکن به سبب اقامت طولانی در کاشان به کاشانی مشهور شد. مدتی در شیراز سرگرم تحصیل علوم بود و در عهد جهانگیر به هندوستان رفت و باز به ایران آمد و سپس به هندوستان بازگشت و چندی سرگرم مدح امرای درباری و دولتی سلاطین مغول هندوستان بود تا سمت ملک الشعرایی دربار شهاب الدین شاه جهان (1037 - 1068 ه . ق.) یافت و اواخر عمر را در کشمیر گذرانید تا به سال 1061 ه . ق. درگذشت. کلیم در انواع شعر دست داشت، قصیده و مثنوی را خوب می گفت، لیکن مهارت و استادی او در غزل است که در آن سخن استوار و پر معنی و مضامین بسیار تازه و دقیق دارد. وی در معنی آفرینی و نیروی تخیل و وارد کردن کلمات زبان محاوره در شعر معروف است. غزل زیر از اوست:
پیری رسید و مستی طبع جوان گذشت
ضعف تن از تحمل رطل گران گذشت
وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست
رو پس نکرد هر که از این خاکدان گذشت
در راه عشق گریه متاع اثر نداشت
صد بار از کنار من این کاروان گذشت
از دستبرد حسن تو بر لشکر بهار
یک نیزه خون گل ز سر ارغوان گذشت
طبعی بهم رسان که بسازی به عالمی
یا همتی که از سر عالم توان گذشت
مضمون سرنوشت دو عالم جز این نبود
آن سر که خاک شد به ره از آسمان گذشت
در کیش ما تجرد عنقا تمام نیست
در قید نام مانْد اگر از نشان گذشت
بی دیده راه اگر نتوان یافت پس چرا
چشم از جهان چو بستی از او می توان گذشت
بدنامی حیات دو روزی نبود بیش
آن هم کلیم با تو بگویم چه سان گذشت
یک روز صرف بستن دل شد به این و آن
روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت.
(از گنج سخن ج3 ص92).
و رجوع به تذکرهء نصرآبادی ج2 ص220 و تذکرهء آتشکدهء آذر چ شهیدی ص252 و مقدمهء دیوان کلیم چ پرتو بیضایی و شعرالعجم، ترجمهء فخرداعی ج3 صص172 - 191 و تاریخ ادبیات ایران از آغاز عهد صفویه تا عصر حاضر، تألیف ادوارد برون، ترجمهء رشید یاسمی ص173 و 174 و مجمع الفصحا ج2 ص28 شود.

کلیم.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سرحدی بخش کهکیلویه است که در شهرستان بهبهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کلیم.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیماباد.

[کَ] (اِخ) از روستاهای بیهق ودهی است میان فارستانه و قاریز هستعان(1)و ابوجعفر محمد بن احمد البیهقی از آنجاست. (تاریخ بیهق ص167).
(1) - ظ: هشتقان است. (حاشیهء تاریخ بیهق).

کلیمان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان گیل دولاب است که در بخش رضوانده شهرستان طوالش واقع است و 572 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کلیمان الاسکندری.

[کِ نِلْ اِ کَ دَ](اِخ)(1) از اولین دانشمندانی بود که دین نصرانی را به عقاید افلاطونی جدید نزدیک کرد و بعدها بسیاری از نسطوریان در این کار از ایشان پیروی کردند و همین امر موجب گردید که در میان فرق اسلامی، معتزله هم مانند آنان به سلاح فلسفه مسلح شدند و با مخالفان خود با همان سلاح به مبارزه پرداختند. (از ضحی الاسلام ج3 ص8). نویسنده و دکتر مسیحی که در آتن یا اسکندریه در حدود سال 150 میلادی متولد شد و بین سالهای 211 - 216 میلادی درگذشت. او معلم «اوریژن»(2) و یکی از مدافعان مذهب نصارا در قرن سوم میلادی بشمار می آمد. (از لاروس). و رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف صفا ج1 ص75 شود.
(1) - Clement D'Alexandrie.
(2) - Origene.

کلیم الله.

[کَ مُلْ لاه] (اِخ) لقب حضرت موسی. (ناظم الاطباء). کلیم. لقب موسی علیه السلام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
صد هزاران طفل سر ببریده شد
تا کلیم الله موسی دیده شد.عطار.
... و لقب او (موسی) کلیم الله. (تاریخ گزیده چ نوایی ص38).
و رجوع به کلیم و موسی شود.

کلیم الله شاه.

[کَ مُل لاه] (اِخ)هجدهمین از سلاطین بهمنی کلبرگه از 932 تا 933 ه . ق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص288 شود.

کلیم دست.

[کَ دَ] (ص مرکب) به معنی مبارک دست و نادردست و پاکیزه دست باشد یعنی در کارها ید بیضا نماید. (برهان) (آنندراج). مبارک دست. (ناظم الاطباء). آنکه در کارها مانند موسی (ع) ید بیضا کند. کسی که امور را به نیکی و خوبی انجام دهد. (فرهنگ فارسی معین). || چست و قابل. || کامیاب. (ناظم الاطباء).

کلیم عمران.

[کَ مِ عِ] (اِخ)(1) کلیم بن عمران. کلیم پسر عمران. موسی پسر عمران. موسی بن عمران :
فراش درت کلیم عمران
چاووش رهت مسیح مریم.
جمال الدین عبدالرزاق.
و رجوع به کلیم و کلیم الله و موسی شود.
(1) - اضافهنام پسر به پدر مانند یعقوب لیث، محمود سبکتکین.

کلیم قالت.

[کَ لَ] (ص مرکب) که گفتاری چون گفتار موسی کلیم الله داشته باشد. که چون موسی سخنان مشهور و شایع داشته باشد :
نوح خلیل حالتی خضر کلیم قالتی
احمد عرش هیبتی عیسی روح منظری.
خاقانی.
و رجوع به کلیم و قالة در همین لغت نامه شود.

کلیمک.

[کَ مَ] (اِ مصغر)(1) کلیم کوچک. کلیم خردسال. کلیم طفل :
کلیمکی که به دریا فکند مادر او
ز بیم فرعون آن بدسرشت دل چون قار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص278). و رجوع به کلیم و کلیم الله و موسی شود.
(1) - از کلیم + ک (تصغیر).

کلیمه.

[کَ مَ / مِ] (اِ) لانهء دَد. کنام: خرس کلیمه؛ لانهء خرس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلیمی.

[کَ] (حامص) کلیم بودن. مانند موسی(ع) بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیم و کلیم الله شود.

کلیمی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کلیم الله، موسی (ع). پیرو دین موسی (ع) (فرهنگ فارسی معین). یهود. جهود. یهودی. موسایی. موسوی. اسرائیلی. ج، کلیمیان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به یهود و بنی اسرائیل شود.

کلیمی تبریزی.

[کَ یِ تَ] (اخ) مشهور به پینه دوز اوغلی از فقرای عامی بود و در هر دو زبان فارسی و ترکی شعر گفته است. این مطلع از اوست:
به هر گلشن که نخل قامتت را یاد می کردم
در آن گلشن دل ناشاد خود را شاد می کردم.
(دانشمندان آذربایجان، از تحفهء سامی).

کلین.

[کُ / کُ لَ / کَ لی] (اِخ) منزل اول است از ری برای کسی که قصد خوار را داشته باشد. (از معجم البلدان). دهی از دهستان فشافویهء بخش مرکزی ری است که در شهرستان تهران واقع است و 555 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). نام قریه ای به ری و ثقة الاسلام محمد بن یعقوب بن اسحاق (متوفی به سال 329) از آنجاست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کلی ناک.

[کُ] (ص مرکب) آنکه به بیماری کلی مبتلی است. خوره ناک. جذامی. (فرهنگ فارسی معین). خوره ای. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : چون(1) مرد کلی ناک را پاک کرد؟ (ترجمهء دیاتسارون ص50). و رجوع به کُلی (بیماری) شود.
(1) - یعنی چگونه.

کلین خونی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ناتل رستاق است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کلیند.

[ ] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس اندرمیان کوه نهاده سردسیر جایی آبادان و با کشت و برز و نعمت بسیار و مردم بسیار. (از حدود العالم چ دانشگاه ص136).

کلینه.

[کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب است که در بخش سر پل ذهاب شهرستان قصر شیرین واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلینه.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از بخش گوران شهرستان شاه آباد است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلینی.

[کُ لَ / کَ] (ص نسبی) نسبت است به کلین. (از انساب سمعانی). و رجوع به کلین و مادهء بعد شود.

کلینی.

[کُ لَ / کَ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی معروف به ثقة الاسلام شیخ مشایخ شیعه و رئیس محدثین علمای امامیه و اوثق و اعدل و اثبت و اضبط ایشان و مروج مذهب شیعه در غیبت امام (ع) و ممدوح خاص و عام و مفتی طوایف اسلام و جلالت وی مسلم فریقین است و عامه و خاصه در فتاوی بدو مراجعه می کردند و بدان جهت به ثقة الاسلام شهرت یافته است و او نخستین کسی است که در دورهء اسلامی بدین لقب اختصاص داشته است. وی یکی از صاحبان کتب اربعه و صاحب کتاب کافی است که در عقاید حقهء اسلامیه و استنباط احکام دینی مرجع اکابر و مورد استفادهء فحول فقها و محدثین بزرگ است و به تصدیق شیخ مفید اجل کتب اسلامی و اعظم مصنفات شیعه و حاوی شانزده هزارویکصدونودونه حدیث و به نام اصول و فروع و روضه شامل سه قسمت است. کلینی اولین محدث امامی است که به جمع و نظم و ترتیب و تبویب اخبار دینی پرداخته و تا آن زمان اصول اربع مائه اصحاب ائمه(ع) متداول بوده است وی ازسعدبن عبدالله اشعری و حمیدبن زیاد نینوایی و عبدالله بن جعفر حمیری و علی بن ابراهیم قمی صاحب تفسیر معروف و خال خود علان کلینی که از مشایخ وقت بلکه از وجوه و اعیان ایشان بوده روایت می کند. شیخ جعفربن محمد بن قولویه و ابوغالب زراری احمدبن محمد و هارون بن موسی تلعکبری و محمد بن عبدالله بن مطلب شیبانی و بعضی دیگر از اکابر مشایخ محدثین قرن چهارم از کلینی روایت می کنند. او راست: 1- تعبیر الرؤیا، 2- رد قرامطه، 3- رسائل الائمه، 4- الکافی، 5- کتاب الرجال، 6- ماقیل فی الائمة من العشر.
کلینی از علمای زمان غیبت صغری است و وفات او شصت ونه سال بعد از وفات امام حسن عسکری (ع) در ماه شعبان 329 ه . ق. اتفاق افتاده است و قبرش در باب الکوفهء بغداد نزدیکی جسر مشهور و مزار عموم است. (از ریحانة الادب ج3). و رجوع به ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق در همین لغت نامه و روضات الجنات ص550 و قصص العلماء ص396 و 397 شود.

کلینیک.

[کْلی / کِ] (فرانسوی، اِ)(1) مطب. محکمه. (فرهنگ فارسی معین). || درمانگاه. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) بالینی: امراض کلینیک (بیماریهای بالینی).
(1) - Clinique.

کلینیوس.

[کْلی / کِ] (اِخ)(1) سردار سپاهیان اجیر مصری است که بهنگام حملهء اردشیر سوم به مصر در نتیجهء شجاعت لشکر ایران و سپاهیان مزدور یونانی، کشته شد و پنج هزار تن از لشکریان او از دم شمشیر گذشتند. (از ایران باستان ج2 ص1175).
(1) - Clinius de Cos.

کلیواج.

[کَ لی] (اِ) بر وزن و معنی غلیواج است که خاد و زغن باشد. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی حداة و به فارسی غلیواج نیز نامند. کلیواز. (فهرست مخزن الادویه). کلیواژ. غلیواج. زغن. (ناظم الاطباء). غلیواژ. کلیواژ. زغن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به غلیواژ و غلیواج و کلیواژ شود.

کلیواژ.

[کَ لی] (اِ) بر وزن و معنی غلیواج است که زغن باشد و آن را مرغ گوشت ربا هم می گویند. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی حداة است و به فارسی غلیواج نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). کلیواج. غلیواج. زغن. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلیواج و غلیواج و غلیواژ شود.

کلیوان.

[کَ لی] (اِخ) شهری از نواحی خوزستان است و در آن پرده ها سازند. (از معجم البلدان).

کلیوپاس.

[ ] (اِخ) (خیلی مشهور) یکی از آن دو شاگرد است که مسیح ایشان را در راه عمواس ملاقات کرد و بعضی برآنند که کلیوپاس همان کلوپا می باشد. (از قاموس کتاب مقدس).

کلیولند.

[کِ وْ لَ] (اِخ)(1) شهری در ممالک متحدهء امریکای شمالی که در اوهایو و بر کنار برکهء اریه(2) واقع است و 876000 تن سکنه دارد و از مراکز صنعت نفت و آهن و مواد شیمیایی است. (از لاروس).
(1) - Cleveland.
(2) - Erie.

کلیولند.

[کِ لیْوْ لَ] (اِخ)(1) یکی از رؤسای جمهور ممالک متحدهء امریکای شمالی در سالهای 1885 - 1889 و 1893 - 1897م. است که در سال 1837 در کالول (نیوجرسی) متولد شد و در سال 1908 م. درگذشت. (از لاروس).
(1) - Grover Cleveland بعضی اسم او را Cliniasنوشته اند.

کلیون.

[کُ] (اِ) جامه ای را گویند که از هفت رنگ بافته باشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با کاف پارسی (گلیون) است مخفف انگلیون. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گلیون و انگلیون شود.

کل یونجه.

[کُ یُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان بالک است که در بخش مریوان شهرستان سنندج واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کلیوی.

[کُلْ یَ وی / وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به کلیه. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلیه شود.
- غده های (غدد) فوق کلیوی.؛ رجوع به غدد فوق کلیوی شود.

کلیة.

[کُ یَ] (ع اِ) گرده. و کلوة مانند آن و کلیتان تثنیه آن و کُلیات مانند آن و کلیتان تثنیهء آن و کُلیات و کلیً [ کُ لَن ] جمع آن است. (از منتهی الارب). کلیه. و رجوع به کلیه و کلوة و کلی [ کُ لَن ] شود. || پشیزه که بر توشه دان و جز آن دوزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دو تندی نزدیک قبضهء کمان از دو طرف آن یا بستنگاه دوال از کمان یا سه شبر از قبضهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر مرغ که بعد اباهر است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- کلیة السحاب؛ فرود وی. (منتهی الارب) (آنندراج). فرود ابر. (ناظم الاطباء). الکلیة من السحاب؛ پائین ابر. (از اقرب الموارد).
- کلیة الوادی؛ کرانه وادی. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلی [ کُ لا ] شود.

کلیة.

[کُلْ لی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث کلی. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلیه و کلی شود.
- بالکلیة؛ عموماً و بالجمله و کل و جزء. (ناظم الاطباء).

کلیةً.

[کُلْ لی یَ تَن] (ع ق) عموماً و بالجمله و سراسر و تماماً. (ناظم الاطباء). جمعاً. همه همگی. (فرهنگ فارسی معین).

کلیة.

[کُلْ لی یَ] (ع اِ)(1) مدرسهء عالی که در آن علوم مختلف تعلیم دهند. (از المنجد). و رجوع به اعلام المنجد شود.
(1) - Faculte

کلیه.

[کُلْ یَ / یِ] (ع اِ) گرده. (دهار) (منتهی الارب). گرده که عضو درونی معروف است. (آنندراج). گرده و قلیه. (ناظم الاطباء). لغت عربی است به فارسی گرده و به هندی نیز همین نامند به اصفهانی قلوه و به ترکی بوکرک(1) نامند. (مخزن الادویه). گرده. قلوه. کلوه. غلوه. ج، کلیً و کلیات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). هر یک از دو عضو لوبیایی شکل(2) که عضو مترشح دستگاه ادراری را بوجود می آورند و به نام قلوه و گرده نیز خوانده می شوند. در اصطلاح پزشکی، دو عضو لوبیایی شکل که عبارت از دو غده مترشح ادراراند و در عمق شکم در طرفین ستون فقرات محاذی دوازدهمین مهرهء پشتی و اولین و دومین مهره های کمری و در زیر حجاب حاجز و عصب پردهء صفاق شکم قرار گرفته اند. دندهء دوازدهم قفسه سینه از عقب و وسط هر کلیه می گذرد. طول هر کلیه 12 سانتیمتر و عرض آن 6 سانتیمتر و وزن متوسط آن 150 گرم است. هر کلیه در عمق شکم به واسطهء غلافی لیفی از چربی احاطه شده است. کلیهء راست به واسطهء فشار کبد کمی پایین تر از کلیهء چپ است. هر کلیه به طور قائم قرار دارد و دارای یک سطح خلفی و یک سطح قدامی و یک کنار خارجی محدب و یک کنار داخلی است که مجاور عروق بزرگ می باشد. کنار داخلی کلیهء چپ مجاور آئورت است. کنار داخلی کلیهء راست مجاور ورید اجوف تحتانی است و به علاوه در وسط کنار داخلی ناف کلیه قرار دارد. شریان و ورید کلیوی و مجاری خارج کنندهء ادرار نیز در این قسمت واقع اند. هر کلیه دارای قطب تحتانی و قطب فوقانی است در روی قطب فوقانی کپسول فوق کلیوی قرار دارد. این کسپول ترشح آدرنالین می کند که برای فشارخون لازم است سطح قدامی کلیهء راست مجاور کبد و زاویهء راست قولون و قسمت دوم رودهء اثناعشر است. سطح قدامی کلیه چپ مجاور لوزالمعده و زاویهء چپ قولون و معده و طحال می باشد. اگر مقطع قایمی از کلیه تهیه کنیم، مشاهده می شود که کلیه از دو قسمت ساخته شده: یکی مرکزی و دیگری مادهء محیطی، و اگر از ناف کلیه به درون کلیه برویم ابتدا شکاف عمیقی به نام سینوس کلیوی(3) مشاهده می شود که عروق و اعصاب در این قسمت واقع اند. مادهء مرکزی کلیه از هرمهایی تشکیل شده موسوم به اهرام مالپیقی(4). عدهء این اهرام در هر کلیه بین 8 تا 12 عدد است و قاعدهء اهرام به طرف محیط کلیه و رأس به طرف سینوس کلیوی است که برجسته است و این برجستگی ها را پاپی(5)می گویند. در سر هر پاپی عدهء زیادی سوراخ مشاهده می شود که ادرار از آن سوراخها تراوش می کند. مادهء محیطی او تشکیل شده از عده ای اهرام کوچک که از طرف قاعده بر روی اهرام مالپیقی قرار دارند به طوری که برای هر هرم مالپیقی 400 عدد از اهرام کوچک موجود است که با نام هرمهای فرن(6)خوانده می شوند. ثانیاً در بین اهرام فرن تا مادهء محیطی کلیه، دانه های ریز قرمز رنگی وجود دارند که آنها را دانه های مالپیقی(7)خوانند. باید دانست که مادهء محیطی بین اهرام مالپیقی نیز پایین می آید و موسوم است به ستونهای برتن(8). نسج کلیه اصو از لوله های ادراری تشکیل یافته، هر لوله ادراری از یک دانهء مالپیقی درست شده که دارای یک کپسول دو لایه است و این کپسول را کپسول بومن(9)نامند. در داخل کپسول بومن عروق شعریهء شریانی مثل کلاف نیز قرار دارند. بعد از کپسول بومن لولهء پیچ خورده ای است که دنباله اش لوله ای شبیه به حرف U لاتینی است و به نام قوس هنله موسوم است. قسمت انتهایی قوس هنله به توسط قطعهء خمیده یا واسطه به لوله های راستی منتهی می شود که به نام لولهء بلینی موسوم است. همین لوله ها هستند که سوراخشان در رأس پاپی ها باز می شود. (فرهنگ فارسی معین) :
یوحنا گوید که کلیه سرد است و خشک و غذاش بد بود و از همهء جانوران کلیهء بره بهتر است. (الابنیه، عن حقایق الادویه چ دانشگاه ص 289). و رجوع به فیزیولوژی، تألیف کاتوزیان ج2 صص6-29 شود.
(1) - اصل: نوکرک.
(2) - Reins.
(3) - Sinus de rein.
(4) - Pyramides de malpighi.
(5) - Papille.
(6) - Pyramides de ferrin.
(7) - Graines de malpighi.
(8) - Colonnes de bertin.
(9) - Capsule de Bowmann.

کلیه.

[کُلْ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)کلیة. کلیت. کل بودن. تمامیت. (فرهنگ فارسی معین). || به اصطلاح منطق، بودن مفهومی به وجهی که منع نکند نفس، تصور او از وقوع شرکت در وی چنانچه مفهوم انسان که حیوان ناطق است صادق می آید بر زید و بکر و خالد و غیره. (غیاث) (آنندراج). کلیت. ج، کلیات. (فرهنگ فارسی معین). مقابل جزئیه. ج، کلیات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) و رجوع به کلیت و کلیات شود. || (اِ) همگی و همه بودن. (آنندراج) (غیاث). همه. جمعاً. (فرهنگ فارسی معین). مأخوذ از تازی همه و همگی و تمامی و جملگی. (ناظم الاطباء). کلیة الشی ء، همهء آن. (از المنجد).

کلیه.

[کُلْ لی یَ / یِ] (ص نسبی) کلیة. مؤنث کلی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کلیة و کلی شود.
- سالبهء کلیه.؛ رجوع به قضیه شود.
- قضیهء کلیه.؛ رجوع به قضیه و قضیهء کلیه شود.
- موجبهء کلیه.؛ رجوع به قضیه شود.

کلیه.

[کُ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) گردن بند. (احتراز از استعمال این کلمهء بیگانهء اولی است). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colier.

کم.

[کِ] (موصول + ضمیر) که مرا. که به من. (فرهنگ فارسی معین) مخفف که ام. که مرا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بنگه از آن گزیده ام این کازه
کم عیش نیک و دخل بی اندازه
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
معذورم داریت کم اندوه(1) وَغیش است
اندوه وغیش من از آن جعد و غیش است.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نو عاشقم و از همه خوبان زمانه
دخشم به تو است ارچه نه کم خوب بود حال.
فرالاوی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای ترک به حرمت مسلمانی
کم بیش به وعده ها نبخسانی.معروفی.
دل برد و چون بدانست کم کرد ناشکیبا
بگریخت تا چنینم آشفته کرد و شیدا.دقیقی.
برآن سان روم کم تو فرمان دهی
تو شاه جهانداری و من رهی.فردوسی.
که رستم منم کم مماناد نام
نشیناد بر ماتمم پورسام.فردوسی
به راهی روم کم تو فرمان دهی
نیاید ز فرمان تو جز بهی.فردوسی
جایزه خواهم یکی کم بدهی اندکی
گر ندهی بی شکی ز ایزد خواهم عیاذ.
منوچهری.
گفت کم دوش پیام آمده از زردشت
که دگر باره بباید همگی را کشت.
منوچهری.
گفت کم صبرنمانده ست در این فرقت بیش.
منوچهری.
خداوندی و بر من پادشایی
توانی کم عقوبتها نمایی.
(ویس و رامین ص313).
از او مر مرا هست فرمان روا
که جفت آن گزینم کم آید هوا.اسدی.
برآمد سالیان چند کم کار
نبود اندر جهان جز خواب و جز خور.
ناصرخسرو.
مرد آن است که چون مرد ورا بیند
گوید ای کاش کم این صاحب غارستی.
ناصرخسرو.
گفت که از دست بند عشق تو جستم
کم خط آزادی از عذار برآمدسوزنی.
نه چنان مفتقرم کم نظری سیر کند
یا چنان تشنه که جیحون بنشاند آزم.
سعدی.
مستغرق یادت آن چنانم
کم هستی خویش شد فراموش.سعدی.
زهی سعادت من کم تو آمدی به سلام
خوش آمدی و علیک السلام والا کرام.
سعدی.
|| در مثال ذیل، مرکب از که و م به معنی که من است و کم شنود یعنی که شنودم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پدر گفت یکّی روان خواه بود
به کویی فروشد چنان کم شنود
همی دربدر خشک نان باز جست
مر او را همان پیشه بود از نخست.
ابوشکور (یادداشت ایضاً).
دل شاه ترکان چنان کم شنود
همیشه به رنج از پی آز بود.
(شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص993).
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال 212: معذورم دارند که اندوه...

کم.

[کَ] (اِ) چنبر غربال. چنبر غربال و پرویزن و ماشو و دف و جز آن. اِطار. فریس. اخکم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کم.

[کَ] (ص، ق) اندک باشد که در مقابل بسیار است. (برهان) (آنندراج). اندک و قلیل. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). قلیل. نذر. یسیر. اندک. نزیر. نزر. منزور. بخس. مقابل بسیار و کثیر و زیاد و بیش و افزون. با آمدن، آوردن، دادن، زدن، شدن، کردن صرف شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پریچهره فرزند دارد یکی
کزو شوخ تر کم بود کودکی.ابوشکور.
برآمد خروش از دل زیروبم
فراوان شده شادی اندوه کم.فردوسی.
بیامد بر شاه موبد چو گرد
به گنج آنچه کم بد درم یاد کرد.
فردوسی.
از فضلهای صاحب سید سخاکم است
هر چند برترین همهء فضلها سخاست.فرخی.
شادروان باد شاه شاددل و شادکام
گنجش هر روز بیش رنجش هر روز کم.
منوچهری.
ما آنچه کنیم با مال خویش کنیم اگر کم دهیم و اگر بیش. (قصص الانبیاء ص94).
نشود کس به کنج خانه فقیه
کم بود مرغ خانگی را پیه.سنائی.
اندر بزرگواری او نیست هیچ کم
وندر بزرگواری مانند او کم است.سوزنی.
تو مرد نام نکو باش زانکه کم یابد
نشان نام نکو مرد آبی و نانی.
اثیر اخسیکتی.
عذر داری بنال خاقانی
کاهل کم داری آشنا کمتر.خاقانی.
دولتت بیش و دشمنت کم باد.
(سندبادنامه ص11).
کم اندوه آن را که دنیا کم است
فراوان خزینه فراوان غم استنظامی.
کم گریز از شیر و اژدرهای نر
ز آشنایان و ز خویشان کن حذر.مولوی.
در بیان این سه کم جنبان لبت
از ذهاب و از ذهب وز مذهبت.مولوی.
کم نشین ز امثال خود ایمن که باشد در رقم
مثل حنجر خنجر اما بهر قطع حنجر است.
(از تاریخ گیلان).
یک قطعه لعل خوش رنگ آبدار به وزن هیجده مثقال که از آن نوع به آن وزن کم اتفاق افتد بیاوردند. (ظفرنامهء یزدی از فرهنگ فارسی معین).
- بیش و کم؛ کم وبیش. رجوع به مادهء کم و بیش شود.
- بی کم و زیاد؛ بدون کاهش و افزایش.
- بی کم و کاست؛ بی کمی و نقصان. بدون کاهش: ماه (قمر) بی کم و کاست؛ ماه تمام. بدر. (فرهنگ فارسی معین). بدر که هرگز روی در نقصان و کاهش و کوچکی ننهد.
- کمِ...؛ کمتر از. اقل از. (از فرهنگ فارسی معین) :
چار شهر است خراسان را در چار جهت
که وسطشان به مسافت کمِ صد در صد نیست.
فتوحی مروزی (از فرهنگ فارسی معین).
- || که نباشد، بود و نبود او مساوی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر ناخن من گیا دمید از نم چشم
بی روی تو گر چشم نباشد کم چشم.سنائی.
نه کلیمی تو در این طور که گویی کمِ تیه
نه عزیزی تو در این مصر که گویی کمِ چاه.
انوری (از آنندراج).
- کم آب؛ (چاه، میوه، آش، آبگوشت، ولایت...) که آب اندک داشته باشد. مقابل پر آب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): حوض مجزع؛ حوض کم آب. (منتهی الارب). شَحِم؛ انگور کم آب. (منتهی الارب). و رجوع به ترکیب کم آبی شود.
- کم آبادانی؛ جایی که بسیار آباد نباشد :حبل، شهرکی است کم آبادانی و بیشتر مردم او کردانند. (حدود العالم)
- کم آبی؛ کم آب بودن. اندک آبی. کم بودن آب در جایی یا چیزی، چون در ولایتی یا چاهی یا میوه ای. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و هر گاه که در میانهء ایشان کم آبی و تنگی پیدا می شد به وجود دانیال پیغمبر استسقا می کردند. (تاریخ قم ص 296). و به قم سبزه... و انواع تره ها زراعت نکرده اند به سبب واسطهء کم آبی. (تاریخ قم ص48).
- کم آز؛ آنکه سخت طمع نداشته باشد. کم طمع. آنکه بسیار آزمند نباشد. کم حرص :
قلج طمغاج خان مسعود شاهنشاه مشرق را
وزیر مملکت آرای کم آز و کم آزارم.
سوزنی.
و رجوع به ترکیب کم حرص شود.
- کم آزار؛ بی اذیت و غیر ظالم و غیر ستمگار. (ناظم الاطباء). کسی که به دیگران آزار نرساند. بی اذیت. (فرهنگ فارسی معین) :
مزن بر کم آزار بانگ بلند
چو خواهی که بختت بود یارمند.فردوسی.
کم آزار باشید و هم کم زیان
بدی را مبندید هرگز میان.فردوسی.
هر که نازاردت میازارش
که بهین بهان کم آزار است.ناصرخسرو.
از بداندیشان بترس و با کم آزاران نشین
رستگاری هر دو عالم در کم آزاری بود.
سنایی.
قلج طمغاج خان مسعود شاهنشاه مشرق را
وزیر مملکت آرای کم آز و کم آزارم.
سوزنی.
خارپشت است کم آزار و درشت
مار نرم است و سراپای سم است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 820).
بس کم آزاری نپندارم که تو
مهر بر چون من کم آزاری نهی.خاقانی.
چون تو همایی شرف کار باش
کم خور و کم گوی و کم آزار باش.نظامی.
کم آزار شو کز همه داغ و درد
کم آزار یابد کم آزار مرد.نظامی.
مبین کز ظلم جباری کم آزاری ستم بیند
ستمگر نیز روزی کشتهء تیغ ستم گردد.
سعدی.
استاد معلم چو بود کم آزار
خرسک بازند کودکان در بازار.(گلستان).
- کم آزاری؛ نرمی و ملایمت و ملاطفت. (ناظم الاطباء). عدم اذیت. بی آزاری. (فرهنگ فارسی معین) :
همواره دوستار کم آزاری و کرم
خیره نیند خلق جهان دوستار او.فرخی.
دوستی خدا را در کم آزاری شناس.
خواجه عبدالله انصاری (از امثال و حکم ج2 ص838).
حق هر کس به کم آزاری بگزارم
که مسلمانی این است و مسلمانم.
ناصرخسرو.
کم آزاری و بردباریش خوست
دلش با وفا و کفش با سخاست.
ناصرخسرو.
جز کم آزاری نباشد مردمی گر مردمی
چون بیازاری مرا یا نیستی مردم مگر.
ناصرخسرو.
گر بخواهی کت نیازارد کسی
بر سرگنج کم آزاری نشین.ناصرخسرو.
نام باقی طلبی گرد کم آزاری گرد
کز کم آزاری کم عمر نیامد کرکس.سنائی.
از بد اندیشان بترس و با کم آزاران نشین
رستگاری هر دو عالم در کم آزاری بود.
سنائی.
از بهر آنکه در سیرت انبیاء علیهم السلام جز نکوکاری و کم آزاری صورت نبندد. (کلیله و دمنه). و علم به کردار نیک جمال گیرد که میوهء درخت دانش نیکوکاری و کم آزاری است. (کلیله و دمنه). و هرگاه که متقی در کارهای این جهان فانی و نعیم گذرنده تأملی کند هراینه مقابح آن را به نظر بصیرت ببیند و همت بر کم آزاری و پیراستن راه عقبی مقصور شود. (کلیله و دمنه چ مینوی ص52). کم آزاری اختیار کرد و تقوی و پرهیزگاری شعار و دثار گرفت. (سندبادنامه ص163).
خانه برِ(1) ملک، ستمکاری است
دولت باقی ز کم آزاری است.نظامی.
اعتمادی زیادت از حد بر حلال خواری و کم آزاری او کردند. (المضاف الی بدایع الازمان ص19).
گر در خلد را کلیدی هست
بیش بخشیدن و کم آزاری است.ابن یمین.
دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ
که رستگاری جاوید در کم آزاری است.
حافظ.
و رجوع به ترکیب کم آزار شود.
- کم آزردن؛ آزار نرساندن به دیگران. در پی آزار و اذیت مردم نبودن :
حکمت آموز و کم آزار و نکو گوی و بدانک
روز حشر این همه را قیمت و بازار و بهاست.
ناصرخسرو.
- کم آسای؛ آنکه کم آساید. انسان و یا حیوانی که کم آساید. آنکه کمتر به آسایش بپردازد :
کم آسای و دمساز و هنجارجوی
سبک پای و آسان دو و تیزپوی.اسدی.
- کم آسیب؛ که کم آسیب پذیرد. که اندک آفت پذیرد. کم آفت.
- کم آفت؛ کم آسیب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم آفتی؛ کم آسیبی. کم آسیب بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم آمد؛ کسر. کمبود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم آمیزش؛ آنکه کم آمیزد. آنکه کمتر معاشرت کند. آنکه با دیگران کمتر نشیند و برخیزد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم آمیزشی؛ حالت و چگونگی کم آمیزش. و رجوع به کم آمیزش شود.
- کم آواز؛ آنکه بانگ سخنان وی زیر باشد و پست سخن گوید. (ناظم الاطباء).
- || کم سخن. کم حرف. اندک سخن. اندک گوی :
کم آواز هرگز نبینی خجل
جوی مشک بهتر که یک توده گل.
سعدی (بوستان).
کم آواز را باشد آوازه تیز
چو گفتی و رونق نماندت، گریز.(بوستان).
- کم اثر؛ آنکه یا آنچه کمتر تأثیر دارد. آنکه یا آنچه اثرش بر کسی یا چیزی کم باشد.
- کم اختلاطی؛ کم صحبتی و کم معاشرتی. (ناظم الاطباء).
- کم ارج؛ کم بها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم ارجی؛ حالت و چگونگی کم ارج. رجوع به کم ارج شود.
- کم ارز؛ کم ارزش. کم بها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم قیمت :
شاعران کم ارز و کم قیمت
از حد بصره تا حد کفقاچ.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گرچه کم ارز چو انگشتری پایم لیک
قدر تاج سر شاهان به خراسان یابم.
خاقانی.
- کم ارزش.؛ رجوع به ترکیب کم ارز شود.
- کم ارزشی؛ حالت و چگونگی کم ارزش.
- کم ارزی؛ حالت و چگونگی کم ارز. رجوع به ترکیب کم ارز شود.
- کم از؛ لااقل، اقلاً. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که دل بردی و دعوی کرده ای مر جان شیرین را
کم از رویی که بنمایی من مهجور مسکین را.
فرخی.
ملک گفت ای شهریار روی زمین کم از نزلی نباشد که به لشکرگاه فرستم. شاه فرمود که البته رنج تو نخواهم. (اسکندرنامه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خر همه شب ذکر گویان کای اله
جو رها کردم کم از یک مشت کاه.مولوی.
مخمور آن دو چشمم آیا کجاست جامی
بیمار آن دو لعلم آخر کم از جوابی.حافظ.
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم از آن که؛ لااقل. (فرهنگ فارسی معین) : شیخ گفت این زر به استاد حمامی باید داد که چون شاگرد عروسی می کند کم از آن نباشد که نیز شیرینی سازد. (اسرارالتوحید ص173، از فرهنگ فارسی معین).
معشوقه که دیر دیر بینند
آخر کم از آنکه سیر بینند.سعدی.
زان پیش که دست و پا فرو بندد مرگ
آخر کم از آنکه دست و پایی بزنیم.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم اسبابی؛ قصور و نقصان اسباب و ادوات. (ناظم الاطباء).
- || تنگدستی و مفلسی. (ناظم الاطباء).
- کم اشتها؛ آنکه اشتهای وی به خوراک اندک باشد. کسی که میل به غذا ندارد مقابل بااشتها و پراشتها. (فرهنگ فارسی معین).
- کم اشتهایی؛ کمیِ اشتها به خوردن غذا. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم اشتها. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم اصل؛ بدنژاد و کمینه. (آنندراج). پست نژاد. (ناظم الاطباء).
- کم اطلاع؛ آنکه راجع به مطلبی آگاهی کمی داشته باشد. آنکه دربارهء امور و مسائل مختلف کمتر بداند.
- کم اطلاعی؛ حالت و چگونگی کم اطلاع. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم اعتبار؛ که بسیار معتبر نباشد. که سخن یا عمل او مورد اعتماد نباشد.
- کم اعتباری؛ حالت و چگونگی کم اعتبار. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم اعتقاد؛ دیرباور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه عقیدهء او راجع به چیزی یا کسی استوار نباشد. سست اعتقاد :
از مریدان بی مراد مباش
در توکل کم اعتقاد مباش.نظامی.
مانندگی کردن ایشان با آل ساسان... الاغایت... بددینی، کم اعتقادی نباشد. (کتاب النقض ص447).
- کم اعتقادی؛ حالت و چگونگی کم اعتقاد. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم التفات؛ کسی که به دیگران توجهی نکند یا اندک توجه کند. (فرهنگ فارسی معین).
- کم التفاتی؛ کم توجهی یا عدم توجه به دیگران. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم التفات. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم اندیش؛ کم فکر. بی فکر. آنکه در کارها دقت و اندیشه نکند. آنکه در مراقبت از چیزی سستی و سهل انگاری کند :
شبانی کم اندیش و دشتی بزرگ
همی گوسفندی نماند ز گرگ.فردوسی.
- || بی توجه. بی اعتنا :
چو روزی نخواهد کم و بیش گشت
نشاید به همت کم اندیش گشت.امیرخسرو.
- کم بار؛ قلیل الثمر. مقابل پربار (درخت). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || آنکه حمل و بردنی کم دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || (در نقره و زر) که فلز خارجی آن کم باشد. که میزان خلوص و عیار آن بالا باشد.
- کم باری؛ حالت و چگونگی کم بار. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بخت؛ مدبر و بی دولت، گویا که از طالع بد نقش کم می زند. (آنندراج). بی طالع و بدبخت. (ناظم الاطباء). بدبخت. مدبر. بی دولت. (فرهنگ فارسی معین).
- کم بختی؛ بدبختی. حالت و چگونگی کم بخت :
کم بختی هنرور، عیب هنر نباشد
گر رشته کوته افتد عیب گهر نباشد.
(از امثال و حکم ج3 ص1233).
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بخردی؛ کم عقلی. کم خردی. سفاهت :
نبودم به فرمان تو هوشمند
ز کم بخردی بر من آمد گزند.فردوسی.
- کم بده؛ کم فروش. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- کم بر؛ کم بار. (ناظم الاطباء). که بار کم آرد. مقابل پر بر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به پربار و پر بر شود.
- || کم ور. کم عرض. کم پهنا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || بی نصیب و بی بهره. (ناظم الاطباء).
- کم برگی؛ کم آذوقگی. زاد و توشه کم داشتن :
گر کم برگی به مرگ مالد گوشم
آزادی را به بندگی نفروشم.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم بضاعت؛ فقیر و مفلس و کسی که مکنت اندکی داشته باشد. (ناظم الاطباء).
- کم بضاعتی.؛ فقر و مسکنت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بغلی؛ زبان فصحا نیست عوام می گویند که فلان کم بغل است یعنی مفلس و بی چیز است. (آنندراج) :
گاه گاهی به برم می آید
معنی کم بغلی ها این است.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).
- کم بقا؛ کوتاه عمر. کوتاه زندگی. کم عمر. که دیر نپاید :
شاخ امل بزن که چراغی است زودمیر
بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا.
خاقانی.
صبح آخر دیدهء بختم چنان شد پرده در
صبح اول دیدهء عمرم چنان شد کم بقا.
خاقانی.
- کم بقایی؛ حالت و چگونگی کم بقا. کم عمری. کوتاه عمری :
خصمش ز کم بقایی ماند به کرم پیله
کو را ز کردهء خود زندان تازه بینی.خاقانی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بنیگی؛ حالت و چگونگی کم بنیه. ضعف مزاج. کم قوتی. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم بنیه؛ (آدمی) ضعیف مزاج. ضعیف المزاج. ضعیف. کم قوت. سست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم بو؛ (گل و جز آن) که بوی تند و تیز و شدید نداشته باشد. که بوی ملایم و معتدل داشته باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم بودگی؛ در شمار نیاوردن خود را چنانکه گویند فلان چه آدم کم(2) است یعنی ضعیف العقل است. (آنندراج). کمی و نقصان دانش. حماقت. (ناظم الاطباء). کم مغزی. سست فکری. (حاشیهء شرفنامه چ وحید ص290) :
دگرباره گفت این چه کم بودگی ست
شفاعت در این پرده بیهودگی ست.
نظامی (شرفنامه ایضاً).
ندانم در این راه کم بودگی(3)
هلاکم دواند به آسودگی.نظامی.
- || به معنی دست و پا گم کردن و سر رشتهء کارها از دست دادن نوشته اند و اغلب که بدین معنی گم بودگی است به ضم کاف فارسی [ گُ ] . (از آنندراج). سرگردانی و آشفتگی و درماندگی. (ناظم الاطباء).
- کم بوده؛ دون. وضیع. مقابل شریف : کسی نیست بدبخت و کم بوده تر
ز درویش نادان دل خیره سر.اسدی.
مشو یار بدبخت و کم بوده چیز
که از شومیش بهره یابی تو نیز.اسدی.
قیمت نژاد خویش بشناس و از جملهء کم بودگان مباش. (قابوسنامه).
- کم بو و کم خاصیت؛ در تداول عامه، کسی یا چیزی که چندان سودمند نباشد و بدرد نخورد. که از آن فایده ای عاید نشود.
- کم بوی؛ مقابل پربوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم بو. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بها؛ کم قیمت. (آنندراج). پست قیمت. کم ارزش. (ناظم الاطباء). کم قیمت. کم ارزش. (فرهنگ فارسی معین). کم ارزش. کم ارج. رخیص. ارزان. مقابل پربها و بیش بها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به دینار اسبی خرید ارجمند
یکی کم بها زین و گرز و کمند.فردوسی.
زرّ مغشوش کم بهاست برنج
زعفران مزوّر است زریر.ناصرخسرو.
مریم طبعم نکاح یوسف وصف تو بست
مریمی با حسن یوسف نی چو یوسف کم بها.
خاقانی.
هست به معیار عشق گوهر تو کم عیار
هست به بازار دل یوسف تو کم بها.خاقانی.
نه نه می نگیرم که میگون سرشکم
که خود زین می کم بها می گریزم.خاقانی.
غله چون شود کاسد و کم بها
کند برزگر کار کردن رها.نظامی.
ما مرگ و شهادت از خدا خواسته ایم
وان هم به سه چیز کم بها خواسته ایم
گر دوست چنین کند که ما خواسته ایم
ما آتش و نفت و بوریا خواسته ایم.
عین القضات همدانی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خانه ای را که چون تو همسایه ست
ده درم سیم کم بها ارزد.(گلستان).
- || بی قدر و حقیر و فرومایه. (ناظم الاطباء) :
ز بهرام نه مغز باد و نه پوست
نه آن کم بها را که بهرام از اوست.فردوسی.
ز بنفشه تاب دارم که ز زلف او زند دم
تو سیاه کم بها بین که چه در دماغ دارد.
حافظ.
- کم بهایی؛ پست قیمتی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || حقارت و بی قدری و فرومایگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بهر؛ کم بهره. و رجوع به ترکیب کم بهره شود.
- کم بهرگی؛ حالت و چگونگی کم بهره. اندک بودن سود و نفع و ربح. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم بهره؛ آنچه سود آن اندک باشد. آنچه نفع و ربح آن بسیار نباشد. اندک سود. اندک نفع. اندک فایده. قلیل الفایده.
- کم بیش؛ کم و بیش. کمابیش. کم و زیاد. (فرهنگ فارسی معین). کم و زیاد. (ناظم الاطباء) :
زر چون به عیار آید کم بیش نگردد
کم بیش شود زری کان باغش و بار است.
ناصرخسرو.
کم بیش نباشد سخن حجت هرگز
زیرا سخنش پاکتر از زرّ عیار است.
ناصرخسرو.
و رجوع به کم و بیش شود.
- || چگونگی. (ناظم الاطباء). کیفیت. وضع و حال از نیک بختی و نگون بختی، غم و شادی، تنزل و ترقی، شکست و پیروزی و مانند اینها :
کنون شاه ایران به تن خویش تست
همان شاد و غمگین به کم بیش تست.
فردوسی.
کلید در گنجها پیش تست
دلم شاد و غمگین به کم بیش تست.
فردوسی.
تو دانی کنون هر دو ره پیش تست
سپه را دو دیده به کم بیش تست.فردوسی.
تن و جان ما سربسر پیش تست
غم و شادمانی به کم بیش تست.فردوسی.
و رجوع به کم و بیش شود.
- || کاهش و افزایش. نقصان و زیادت. کمی و بیشی. اختلاف درجه و مرتبه :
چو زین منزلگه کم بیشها بیرون شود زان پس
نیابد راه سوی او زیادتها و نقصانها.
ناصرخسرو.
- || تقریباً. در حدود. قریب. (فرهنگ فارسی معین) :
ز اوّل رفت خواهم چندگاهی
درنگ من بود کم بیش ماهی.
(ویس و رامین).
به یک ماه کم بیش با او بساز
که بیگانه اینجا نماند دراز.نظامی.
و رجوع به کمابیش و کم و بیش شود.
- کم بیشی؛ کاهش و افزایش. نقصان و زیادت :
ور درآید به دانه کم بیشی
من به سالی خبر دهم پیشی.نظامی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم بین؛ کم سو (چشم آدمی) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه قوهء بینایی او ضعیف است. آنکه چشمان او خوب نتواند دید :
رهی که دیو در او گم شدی به گاه زوال
چو مرد کم بین در تنگ بیشه وقت سحر.
فرخی.
نه شگفت است که از دیدن آن بار خدای
مرد کم بین را بفزاید در دیده بصر.فرخی.
- || کوتاه بین. اندک بین. خرده نگرش. خردک نگرش. اندک نگرش. چُس خُور. سخت ممسک. لئیم. مقابل بلندنظر و بلندهمت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم بین و لَلَه وین؛ «وین» همان «بین» است و لله نمی دانم چیست. سخت کوتاه نظر. آنکه نعمتی اندک را که به دیگری دهد یا دیگری دارد عظیم بزرگ شمرد. اندک نگرش. آنکه حسابهای ناچیز و خرد را نگاه دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم بینی؛ عَمَش. ضعف بصر. ضعف باصره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کم بین. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || تنگ چشمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به معنی دوم ترکیب کم بین شود.
- کم پا؛ فانی و ناپایدار و بی قرار. (ناظم الاطباء).
- کم پایه؛ سفیه دون مرتبه. (آنندراج). پست و فرومایه و پست مرتبه. (ناظم الاطباء). کسی که رتبه و مقام او پست باشد. دون مرتبه. (فرهنگ فارسی معین) :
سخن گرچه باشد گرانمایه تر
فرومایه گردد ز کم پایه تر.ابوشکور.
اذلال الناس؛ مردم کم پایه. (منتهی الارب).
- کم پایی؛ بی قراری و ناپایداری. (ناظم الاطباء).
- || غفلت و کاهلی. (ناظم الاطباء).
- کم پر؛ آنچه دارای پر اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین)؛ مرغ کم پر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || گلی که دارای پنج پر بیشتر نباشد. ضد پُرپر و یا صد پر. (ناظم الاطباء). گلهایی که دارای گل برگهای کمی هستند و در مقابل نژادهایی از همانگونهء گیاه خود قرار دارند که گلهایشان بر اثر تربیت دارای گلبرگهای بسیار شده اند. مقابل پُرپر. (فرهنگ فارسی معین).
- کم پشت؛ آنچه که با فاصله از افراد نوع خود روییده باشد. مقابل پرپشت؛ موی کم پشت. (فرهنگ فارسی معین) (موی، سبزه، کشت) که دور از هم روییده باشد. که اندک روییده باشد. مقابل پرپشت: کم پشت کشتن غلات بهتر از پرپشت کاشتن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || که اندک فروریزد و زود قطع شود؛ باران کم پشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || (در اصطلاح نقاشی) کم مایه. مقابل پرپشت. (فرهنگ فارسی معین).
- || (در اصطلاح نقاشی) قلم مویی که نوک آن بلند باشد. قلم نیزه ای. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کم مایه شود.
- کم پول؛ آنکه پول کم داشته باشد. اندک پول.
- کم پولی؛ حالت و چگونگی کم پول. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم پهنا؛ کم وَر. کم عرض. مقابل پرپهنا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم پهنایی؛ کم وَری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).کم عرضی. حالت و چگونگی کم پهنا. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم پی؛ کم کشش. که به یکدیگر نچسبد. مقابل پرپی؛ گوشت کم پی کوفته اش وا می رود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم پیما؛ مُطَفِّف. کم فروش در پیمودنیها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خر خم شوی و دول کم پیما
می نابش ترش چو سرکهء ناب.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
و رجوع به ترکیب کم پیمودن شود.
- کم پیمای؛ کم پیما. رجوع به ترکیبهای کم پیما و کم پیمودن شود.
- کم پیمایی؛ حالت و چگونگی کم پیما. رجوع به دو ترکیب قبل شود.
- کم پیمود؛ کم پیمای. کم فروش. (فرهنگ نوادر لغات شمس چ فروزانفر) :
بادپیما بادپیمایان خود را آب ده
کوری آن حرص افزون جوی کم پیمود را.
مولوی.
و رجوع به ترکیب کم پیمای شود.
- کم پیمودن؛ پر کردن پیمانه را کمتر از حد معین: تطفیف؛ کم پیمودن. (ترجمان القرآن). کم پیمودن کیل. (تاج المصادر بیهقی). کم پیمودن پیمانه را و آن تا لب پیمانه باشد نه با طفافه. (منتهی الارب).
- کم تاب (ریسمان، نخ، ابریشم، رسن)؛ که پیچ آن کم است. که تاب بسیار ندارد. مقابل پُرتاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم دوام و سست و زودگسل.
- || کم توان. کم تحمل. آنکه قدرت توانایی او در برابر شداید اندک باشد. آنکه در مقابل سختیها و مصائب ایستادگی کمتر تواند کرد. آنکه تحمل ناملایمات نتواند کرد.
- کم تابی؛ حالت و چگونگی کم تاب.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم تابی کردن؛ در برابر شداید و ناملایمات، ناشکیبایی و ناتوانی نمودن. اندک بودن تحمل و مقاومت در مقابل سختیها. در برابر مصائب صبر و ایستادگی نتوانستن.
- کم تجربت؛ کم تجربه. رجوع به ترکیب کم تجربه شود.
- کم تجربگی؛ حالت و چگونگی کم تجربه. ناآزمودگی. ناپختگی. فقدان تجربه. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم تجربه؛ کسی که فاقد تجربهء کافی باشد. ناآزموده. ناپخته. مقابل مجرب. (فرهنگ فارسی معین).
- کم تحمل؛ کم تاب. رجوع به ترکیب کم تاب (معنی دوم) شود.
- کم توان؛ کم قوه. کم نیرو. کم طاقت. کم تاب.
- کم توجهی؛ عدم توجه و تغافل و بی اعتنایی. (ناظم الاطباء).
- کم توشه؛ اندک زاد و برگ. بی چیز. فقیر :
چو کم توشه با او به رفتن یکی ست
همیدون بر او داغ و درد اندکی ست.
فردوسی.
- کم ثروت؛ آنکه دارای مال اندک است. مقابل پرثروت. (فرهنگ فارسی معین).
- کم ثروتی؛ دارای مالی اندک بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- کم جان؛ که زود از هم گسلد؛ ریسمان کم جان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم تاب. و رجوع به ترکیب کم تاب شود.
- کم جثگی؛ حالت و چگونگی کم جثه. کم جثه بودن. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم جثه؛ کوچک و خرد. (ناظم الاطباء). که تنی کوچک دارد. (ازیادداشت به خط مرحوم دهخدا): حَبتَل، حُباتِل؛ مرد کم گوشت و کم جثه و غیرتناور. (منتهی الارب).
- کم جرأت؛ بزدل. (آنندراج). جبان و ترسو و کم دل. (ناظم الاطباء). آنکه جرأتی ندارد. بزدل. (فرهنگ فارسی معین). کم زهره. کم دل. مقابل پرجرأت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم جرأتی؛ بزدلی. بی جرأتی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم جرأت. کم جرأت بودن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم جمعیت؛ جایی که دارای سکنهء اندک باشد. مقابل پرجمعیت. (فرهنگ فارسی معین). کم مردم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): شهر کم جمعیت.
- کم جمعیتی؛ کم بودن سکنهء محلی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم جمعیت. کم جمعیت بودن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم جواب؛ آنکه کمتر جواب می دهد و یا هیچ نمی گوید. (ناظم الاطباء). کسی که کمتر پاسخ دیگران را دهد. (فرهنگ فارسی معین) :
کوک گردیده ست با هم خوش نی و طنبور ما
کم جواب است او و من هم کم سؤال افتاده ام.
ظهوری (از آنندراج).
- کم جوش؛ در صفت برنج، مقابل پرجوش. برنجی که چون جوشانند زود وا رود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || به مجاز؛ آنکه رغبتی به معاشرت با دیگران نداشته باشد. کناره گیر از جمع. کم معاشرت. گوشه گیر.
- کم چارگی؛ قلت تدبیر. (فرهنگ فارسی معین) : دلیل کند برآشفتگی و سبکی و لهو و دوستی و کم چارگی و مختلف کاری. (التفهیم ص353 از فرهنگ فارسی معین).
- کم چاره؛ کسی که تدبیرش اندک باشد. کم تدبیر. (فرهنگ فارسی معین).
- || امری که به سختی چاره پذیر باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کم چربی؛ غذا یا گوشتی که چربی آن اندک باشد.
- کم چیز؛ فقیر. نادار. اندک سرمایه. کم بضاعت: با مردم کم چیز و نوکیسه و... معامله مکن. (قابوسنامه).
- کمِ چیزی بودن؛ فرض عدم آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از ستوران دیگر آید یاد
کمِ خر باد و آن کاه و شعیر.
سوزنی.
- کمِ چیزی گرفتن؛ ناشده و نابود انگاشتن بدان که لفظ کم در مقام معدوم و نفی مطلق استعمال کنند. (غیاث) (آنندراج). یا کمِ کسی گرفتن، آن را به شمار نیاوردن. پنداشتن که او نیست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو دیوان بدی راه و آیین گرفت
ز یزدان برید و کم دین گرفت.فردوسی.
زین پس نگذارمش به گرد غم تو
یا من کم او گیرم و یا او کم تو.
اثیر اخسیکتی.
هرگه که تو تازه روی باشی
گیتی کم نو بهار گیرد.عمادی شهریاری.
با دست تو گر ابر نبارد کم او گیر
جایی که تو باشی که کند یاد چون اویی.
انوری.
نه دل کم عشق یار می گیرد
نه با دگری قرار می گیرد.انوری.
هندوآسا همه هنگام شکر خندهء صبح
با لب یار کم طوطی و شکّر گیرند.
مجیرالدین بیلقانی.
کم خود نخواهی کم کس مگیر
ممیران کسی را و هرگز ممیر.نظامی.
با دم طاوس کم زاغ گیر
با دم بلبل طرف باغ گیر.نظامی.
از بن دندان سر دندان گرفت
داد به شکرانه کم آن گرفت.نظامی.
شما بساط نشاط گسترده اید و به عیش و طرب کم غم جهان گرفته. (جهانگشای جوینی). در انتها ز فرصتی متشمر گشت و کم تخت خوارزم و آن کاخ گرفت. (جهانگشای جوینی). بهین درویشان آنکه کم توانگران گیرد. (گلستان).
سعدیا گر نتوانی که کم خودگیری
سر خود گیر که صاحب نظری کار تو نیست.
سعدی.
اگر مرد عشقی کم خویش گیر
وگرنه ره عافیت پیش گیر.سعدی.
گله از فراق یاران و جفای روزگاران
نه طریق تست سعدی کم خویش گیر رستی.
سعدی.
گرچه کم ما گرفته ای تو ز شوخی
عشق تو افزون شده ست و مهر زیادت.
اوحدی.
و رجوع به کم گرفتن شود.
- کم حاصل؛ کم ثمر. کم بار. کم میوه. کم محصول.
- کم حاصلی؛ حالت و چگونگی کم حاصل. کم حاصل بودن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حافظگی؛ حالت و چگونگی کم حافظه. کم حافظه بودن. ضعف قوهء حافظه. زود فراموشی. فراموشکاری.
- کم حافظه؛ آنکه قوهء حافظهء او ضعیف است. آنکه مطلبی را زود فراموش کند یا دیر به حافظه سپارد. فراموشکار.
- کم حال؛ آنکه در کارها کاهل است: فلان آدم کم حالی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم حالی؛ حالت و چگونگی کم حال. کم حال بودن. کاهلی و گرانی در کارها. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حجم؛ آنچه گنجایش آن اندک است. ظرفی که حجم آن اندک باشد و مظروف کمتر در آن جای گیرد.
- کم حجمی؛ حالت و چگونگی کم حجم. کم حجم بودن. تنگی و کوچکی حجم چیزی. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حرص؛ کسی که طمع اندک داشته باشد. (فرهنگ فارسی معین). کم آز. کم طمع :
یک رویه دوستم من و کم حرص مادحم
هم راست در خلاام و هم پاک در ملا.
مسعودسعد (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به ترکیب کم آز شود.
- کم حرصی؛ اندک طمعی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم حرص. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حرف؛ آنکه کمتر سخن می گوید و آنکه خاموش است. (ناظم الاطباء). کسی که کم سخن گوید و بیش خاموش ماند. (فرهنگ فارسی معین). کم گوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم سخن.
- کم حرفی؛ کم سخن گفتن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم حرف. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حرکت؛ سست و کاهل و غافل. (ناظم الاطباء).
- کم حرمتی؛ بی احترامی. (ناظم الاطباء).
- کم حرمتی نمودن؛ اندک احترام و تکریم کردن و توقیر نکردن و گستاخی و بی ادبی کردن. (ناظم الاطباء).
- کم حواس؛ در تداول عامه، فراموشکار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم حافظه.
- کم حواسی؛ در تداول عامه، نسیان. فراموشکاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم حوصلگی؛ کم حوصله بودن. (فرهنگ فارسی معین). زودخشمی. تنگدلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم حوصله؛ بی صبر. (ناظم الاطباء). کم صبر. ناشکیبا. مقابل پرحوصله. (فرهنگ فارسی معین). کم ظرفیت. ناشکیبا. که تحمل تطویل عمل یا گفتار ندارد؛ فلان مرد کم حوصله ای است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سایهء طایر کم حوصله(4) کاری نکند
طلب از سایهء میمون همایی بکنیم.حافظ.
مرغ کم حوصله را گو غم خود خور که بر او
رحم آن کس که نهد دام چه خواهد بودن.
حافظ.
- || دون همت. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کم حیا؛ کم شرم. اندک شرم. جلوط؛ زن کم حیا. (منتهی الارب).
- کم حیاتی؛ کوتاه عمری. کوتاه زندگانی بودن :
با صبح خوش درکش عنان برجه رکاب می ستان
کز کم حیاتی درجهان تنگ است میدان صبح را.
خاقانی.
- کم حیایی؛ حالت و چگونگی کم حیا. و رجوع به ترکیب کم حیا شود.
- کم خرج؛ کسی که هزینه اش کم باشد. (فرهنگ فارسی معین). بخیل و ممسک و صرفه جو. (ناظم الاطباء).
- || تنگدست. (ناظم الاطباء).
- کم خرج بالانشین؛ مثل است. (از آنندراج). هر چیز خوب و اعلایی که به قیمت کم و ارزان خریده شده باشد. (ناظم الاطباء).
- کم خرجی؛ امساک و تنگدستی و بخل. (ناظم الاطباء). کم خرج بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کم خرج شود.
- کم خرد؛ بی عقل و احمق. (آنندراج). بی عقل. نادان. (ناظم الاطباء). کم عقل. نادان. ابله. (فرهنگ فارسی معین). تافه العقل. ناقص العقل. معتوه. مستضعف. مقابل پرخرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدو گفت گیو ای سگ کم خرد
تو گفتی که این آب مردم برد.فردوسی.
دگرباره پرسید از آن پیشکار
که چون راند آن کم خرد روزگار.فردوسی.
چنین گفت گرسیوز کم خرد
ز تو این سخنها کی اندرخورد.فردوسی.
نمی ترسی ای کودک کم خرد
که روزی پلنگیتْ از هم درد.(بوستان).
میراث گیر کم خرد آید به جستجوی
بس گفتگوی بر سر باغ و دکان شود.
سعدی.
- کم خردی؛ نادانی و بی دانشی و بی عقلی. (ناظم الاطباء). کم عقلی. نادانی. ابلهی. (فرهنگ فارسی معین) :
شاه شوریده سران خوان من بی سامان را
زانکه در کم خردی از همه عالم بیشم.
حافظ.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم خطر؛ کم اهمیت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی ارزش. بی ارج :
خاطرم بکر و دهر نامرد است
نزد نامرد، بکر کم خطر است.خاقانی.
- || آنچه بیم و خوف در آن اندک باشد. آنچه بیم آسیب و گزند در آن کمتر باشد: جادهء کم خطر.
- کم خطری؛ حالت و چگونگی کم خطر. کم خطر بودن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم خواب؛ آنکه خواب وی اندک باشد. (ناظم الاطباء). آنکه کم خوابد. سُهُد. مقابل پرخواب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || جامه ای (مخمل و غیره) که خمل کم دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم خوابی؛ بی خوابی و سهر. (ناظم الاطباء). قلت نوم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کم خواب. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم خوار؛ آنکه اندک خورد. (ناظم الاطباء). آنکه کم خورد. کم خور. کم خوراک. (فرهنگ فارسی معین). مقابل پرخوار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : جمازهء راهرو، کوه کوهان، کم خوار، بسیاررو. (سمک عیار، از فرهنگ فارسی معین). ضائن؛ مرد نیکوتن کم خوار. (منتهی الارب).
- کم خوارگی؛ قوت اندک خوردن. (ناظم الاطباء). کم خواری. اندک خوردن :
ز کم خوارگی کم شود رنج مرد
نه بسیار ماند آنکه بسیار خورد.نظامی.
خومبر از خورد به یکبارگی
خورده نگه دار به کم خوارگی.نظامی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || پرهیزگاری و ریاضت. (ناظم الاطباء).
- کم خواری؛ کم خوردن، کم خوراکی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم خوار. کم خوارگی. و رجوع به دو ترکیب قبل شود.
- کم خواسته؛ فقیر. بی چیز : ایلاق ناحیتی است بزرگ... و مردم بسیار و مردمانی کم خواسته. (حدود العالم). مردمانی اند(5) بددل و ضعیف و درویش و کم خواسته. (حدود العالم). و این ناحیتی است(6) آبادان و بسیارمردم و کم خواسته.
- کم خور؛ آنکه اندک خورد. (ناظم الاطباء). کم خوار. (فرهنگ فارسی معین). اندک خوار. کم غذا. مقابل پرخور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب کم خوار شود.
- || پرهیزگار. (ناظم الاطباء).
- کم خوراک؛ اندک خورنده. (ناظم الاطباء). کم خوار. (فرهنگ فارسی معین). مقابل پرخوراک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم خور. و رجوع به ترکیبهای کم خوار و کم خور شود.
- کم خوراکی؛ اندک خوراکی. (ناظم الاطباء). کم خواری. (فرهنگ فارسی معین). کم خوراک بودن. و رجوع به ترکیبهای کم خوراک و کم خواری شود.
- کم خورد؛ کم خوار. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کم خوار شود.
- || ممسک. (فرهنگ فارسی معین) : ... و گفت اگر دنیا همه زر کنند و مؤمن را سر آنجا دهند، همه در رضاء او صرف کند. و اگر یک دینار در دست کم خوردی کنی، چاهی بکند و در آنجا کند. (تذکرة الاولیاء از فرهنگ فارسی معین).
- کم خوردن؛ اندک خوردن. کم خوراک بودن. کم خوار بودن :
جهان زهر است و خوی تلخناکش
به کم خوردن توان رست از هلاکش.نظامی.
مشو پرخواره چون کرمان در این گور
به کم خوردن کمر در بند چون مور.نظامی.
ز کم خوردن کسی را تب نگیرد
ز پر خوردن به روزی صد بمیرد.نظامی
به کم خوردن چو عادت شد کسی را
چو سختی پیشش آید سهل گیرد.(گلستان).
فرشته خوی شود آدمی ز کم خوردن.
(گلستان).
- کم خورشی؛ کم خواری. کم خوراکی. کم غذایی : نبینی که از چندین هزار تن که در شهری باشد هرگز دو تن را بالا و پهنا و توانایی وناتوانی و دل آوری و بددلی و کم خورشی و بسیارخورشی... هیچ به هم نماند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- کم خوری؛ کم خواری. (فرهنگ فارسی معین). اندک خوری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم خورشی. کم خوراکی :
کم خوری، ذهن و فطنت و تمییز
پرخوری، تخم و خواب و آلت تیز.سنائی.
و رجوع به کم خواری و کم خورشی شود.
- || ریاضت و پرهیزگاری. (ناظم الاطباء).
- کم خون(7)؛ آنکه دارای خون اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین). اظمی [ اَ ما ] . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که خون در بدنش کم باشد. کسی که مبتلا به کم خونی باشد. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم خونی؛ کمی خون در بدن. قلت دم. در اصطلاح پزشکی، حالت مرضی(8) مشخص به واسطهء قلت گلبولهای قرمز یا نارسایی و عدم تکافوی مقدار هموگلوبین موجود در گلبولهای قرمز که اصطلاحاً آن را پایین بودن ارزش هموگلوبینی گویند. کم خونی علل مختلف دارد و غالباً دنبالهء امراض عفونی یا خونریزی های زیاد یا به علت بارداری یا وجود انگلها در دستگاه گوارش و یا عفونتهای عمومی به واسطهء استرپتوک عارض می شود. (فرهنگ فارسی معین). فقردم. فقرالدم. ظمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم خویی؛ کم حوصلگی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): قَزَم؛ کم خویی و بدخلقی مردم. (منتهی الارب، یادداشت ایضاً).
- کم خیر؛ آنکه احسان و نیکویی وی اندک و یا هیچ باشد. (ناظم الاطباء): عسوس؛ مرد کم خیر. (منتهی الارب).
- || ناچیز؛ (ناظم الاطباء). کم حاصل: قریة عتیبة؛ ده کم خیر. (منتهی الارب).
- کم خیری؛ حالت و چگونگی کم خیر. کم خیر بودن: جَحَد؛ کم خیری. (منتهی الارب). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم دادن؛ تطفیف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).کم پیمودن. و رجوع به ترکیب کم پیمودن شود.
- کم داشت؛ نقص. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم دان؛ کم داننده. آنکه اندک داند. کم دانش. کم علم : و بسیاردان و کم گوی باش نه کم دان بسیارگوی. (قابوسنامه).
- کم دانش؛ کم علم. آنکه دانش وی اندک باشد. کم دان :
منش پست و کم دانش آن کس که گفت
منم کم ز دانش کسی نیست جفت.
فردوسی.
- کم دانشی؛ کم علمی. کم داشتن دانش. حالت و چگونگی کم دانش. کم دانش بودن :
ز بهر کسان رنج بر تن نهی
ز کم دانشی باشد و ابلهی.فردوسی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم دخل؛ کم درآمد. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم درآمد؛ کسی که مداخل وی اندک است. (فرهنگ فارسی معین). کم دخل.
- کم درخت؛ جایی که درخت اندک باشد :[ و سیرگان ] جایی کم درخت است. (حدود العالم).
- کم درم؛ کسی که درم وی اندک است. کم پول. کم ثروت :
اگر بزرگی و جاه و جلال در درم است
ز کردگار بر آن مرد کم درم ستم است.
ناصرخسرو.
- کم دل؛ بی جرأت و جبان و ترسو. (ناظم الاطباء). کم جرأت. (فرهنگ فارسی معین). جبان. کم زهره. کم جرأت. مقابل پردل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم دلی؛ جبن و ترس. (ناظم الاطباء). کم جرأتی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم دل. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم دوام؛ در تداول عامه، که زود از میان بشود. که زود پاره یا مندرس گردد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم دوامی؛ حالت و چگونگی کم دوام. کم دوام بودن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم دوست؛ کسی که دوستان وی اندک باشند. (فرهنگ فارسی معین) : خواهی که کم دوست نباشی کینه مدار. (قابوسنامه، از فرهنگ فارسی معین).
- کم دوستی؛ دوستان اندک داشتن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم دوست. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم ده؛ کم دهنده. آنکه کم دهد. آنکه پیمانه یا ترازو را کم پیماید. کم پیمای. مطفف :
درهء محتسب که داغ نه است
از پی دوغ کم دهان ده است.نظامی.
هیچ بسیارخوار پایه ندید
هیچ کم ده به پایگه نرسید.نظامی.
و رجوع به ترکیبهای کم دادن و کم پیمودن شود.
- کم دهی؛ حالت و چگونگی کم ده.
کم پیمایی :
با تو نمایند نهانیت را
کم دهی و بیش ستانیت را.نظامی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم دید؛ کم قوت در دیدن؛ چشم من کم دید است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم سو. کم نور؛ چشمم کم دید شده است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کم دید شدن چشم؛ ضعف بصر پیدا کردن. ضعف باصره پیدا کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم ذات؛ پست نهاد از مردم و فرومایه. (ناظم الاطباء).
- کم ذوق؛ کسی که دارای ذوق اندک باشد. بی سلیقه. (فرهنگ فارسی معین).
- کم ذوقی؛ ذوق اندک داشتن. بی سلیقگی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم ذوق. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم ذهن؛ فراموشکار و بی ادراک. (ناظم الاطباء).
- کم ذهنی؛ بی ادراکی و فراموشی. (ناظم الاطباء). حالت و چگونگی کم ذهن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم راه؛ اسب آهسته رو و کاهل در حرکت. (ناظم الاطباء). اسب و استر و جز آن که زود واماند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم راهی؛ حالت و چگونگی کم راه. کم راه بودن. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم رحمت؛ اندک رحم. سنگدل : و این [ خرخیزیان ] مردمانیند که طبع ددگان دارند و درشت صورتند و کم موی و بیدادکار و کم رحمت و مبارز و جنگ کن. (حدود العالم).
- کم رختی؛ بی ساز و برگی. تنگی معیشت. قلت اسباب و سامان زندگی. تهیدستی. کم غذایی :
رخش سیمای کم رختی گرفته
مزاج نازکش سختی گرفته.نظامی.
منمای از کمی و کم رختی
من سختی رسیده را سختی.نظامی.
و رجوع به رخت شود.
- کم رسی؛ کوتاهی و کمی است در اندازه ای که باید از چیزی. (آنندراج).
- کم رنج؛ کسی که اندک رنج بیند. آنکه کمتر آسیب و گزند بیند :
ابله از چشم زخم کم رنج است
اکمه از درد چشم کم ضرر است.خاقانی.
- کم رنگ؛ هر چیزی که دارای رنگ خفیف و کمی باشد و رنگ آن آشکار و هویدا نباشد. (ناظم الاطباء). آنچه که دارای رنگی ضعیف و پریده باشد. مقابل پررنگ. (فرهنگ فارسی معین). که رنگ روشن دارد. روشن مقابل پررنگ و سیر و تند: چای کم رنگ. مرکب کم رنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم رنگی؛ حالت و کیفیت کم رنگ. مقابل پررنگی. (فرهنگ فارسی معین).
- کم رو؛ مقابل تیزرو، مانند اسب و غیر آن. (آنندراج). اسب آهسته رو و کاهل در رفتار. (ناظم الاطباء).
- کم رو؛ کسی که بسیار خجالت کشد. خجالتی. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، محجوب. خجول. شرمگین. سخت شرمناک. باحیا. مقابل پررو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || ساده و بی زینت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- || زشت و بد صورت. (ناظم الاطباء). زشت. (فرهنگ فارسی معین).
- || جبان و ترسو و کم جرأت و خوار و ذلیل. (ناظم الاطباء). کم جرأت. (فرهنگ فارسی معین).
- کم روز؛ خردسال. کودک. طفل. کوچک :
ایاپور کم روز اندک خرد
روانت ز اندیشه رامش برد.فردوسی.
- کم روزی؛ مقابل پرروزی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).کسی که رزق وی اندک باشد.
- کم رویی؛ حالت و کیفیت کم رو. (فرهنگ فارسی معین). حجب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به ترکیب رو شود.
- || اصطلاحی در روان شناسی، هر کسی طبعاً مایل است به اینکه دربارهء او عقیدهء خوب داشته باشند و او را آدمی ارجمند و باارزش بشمارند. هرگاه این میل به درجهء شدت برسد و با حس بی اعتمادی به خویشتن همراه گردد کم رویی ظهور می کند. پس کم رویی نتیجهء بیمی است که آدمی دارد از اینکه مبادا او را دست کم بگیرند، یعنی برایش ارزشی کمتر از آنچه خود او خواهان است قائل شوند. از این رو می توان کم رویی را متفرع از عاطفه ترس دانست. کم رویی یک حس اجتماعی است، زیرا شخص را تنها در صورتی عارض می شود که با یک یا چند تن از همنوعان مصاحب و معاشر باشد. اشیاء ممکن است انسان را بترسانند و گاهی خشمگین سازند ولی نمی توانند سبب کم رویی او گردند. (از روانشناسی تربیتی سیاسی ص111).
- کم ره؛ کم راه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کم راه شود.
- کم ریش؛ آنکه بر رخسار و زنخ، موی اندک داشته باشد. آنکه ریش تنک و کم پشت داشته باشد :
کوسهء کم ریش دلی داشت تنگ
ریش کشان دید دو کس را به جنگ
گفت رخم گرچه زجاجی وش است
ایمنی از ریش کشان هم خوش است.نظامی.
- کم ریع؛ برنجی که پس از پخته شدن حجم آن افزایشی اندک یابد.
- کم زا؛ کم زاد. رجوع به ترکیب کم زاد شود.
- کم زاد؛ نزور. (فرهنگ فارسی معین). زنی یا چارپایی که کم بزاید. کم فرزند. کم زا.
- کم زادوولد؛ کم زاد. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم زادی؛ حالت و صفت کم زاد. رجوع به دو ترکیب قبل شود.
- کم زبان؛ کم سخن. (فرهنگ فارسی معین). خاموش و ساکت. (ناظم الاطباء).
- || کنایه از کسی که هر چه او را فرموده شود بجای آرد و در برابر آن زبان عذر نگشاید. کنایه از کسی که هر چه او را دستور دهند بجا آورد و در برابر آن عذر نیاورد. (فرهنگ فارسی معین) :
همانا که عشقم بر این کار داشت
چو من کم زبان(9) عشق بسیار داشت.
نظامی (از آنندراج).
- || کسی که مانند زبان او و گفتار او دیگری را کم باشد. (آنندراج).
- کم زبانی؛ خاموشی و سکوت و کم حرفی. (ناظم الاطباء). کم زبان بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم زندگانی؛ کم عمر. کوتاه عمر. کوته زندگانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شه نیک با کامرانی بود
چو بد گشت کم زندگانی بود.اسدی.
بحکم آنکه آن کم زندگانی
چو گل بر باد شد روز جوانی.نظامی.
درخت افکن، بود کم زندگانی
به درویشی کشد نخجیربانی.نظامی.
- کم زور؛ مقابل پر زور است. (آنندراج). ضعیف و عاجز و ناتوان. (ناظم الاطباء). کسی که زور و نیروی او اندک است. (فرهنگ فارسی معین).
- کم زوری؛ ضعف و عجز و ناتوانی. (ناظم الاطباء). کم زور بودن. اندک نیرو بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم زَهرگی؛ حالت و صفت کم زهره. رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم زهره؛ کم دل. کم جرأت. بی جرأت. جبان. بددل. بی دل، مقابل پرزهره و شجاع. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم زیان؛ آنکه یا آنچه کمتر زیان رساند. کم ضرر. کم آسیب. کم آزار :
کم آزار باشید و هم کم زیان
بدی را مبندید هرگز میان.فردوسی.
- || آنکه کمتر زیان بیند. آنکه او را کمتر آسیب و ضرر رسد : من ترا از این غم فرج آرم و کم زیان گردانم که مردی مصلح می نمایی. (سندبادنامه ص302).
- کم سابقه؛ کسی که در کاری و شغلی سابقهء زیاد ندارد. مبتدی. مقابل سابقه دار. (فرهنگ فارسی معین).
- کم سال؛ خردسال. (آنندراج). جوان و خردسال و بچه. (ناظم الاطباء). خردسال. کم سن. مقابل کلان سال و سالخورده. (فرهنگ فارسی معین). سخت جوان. که مسن نیست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
جهاندیده و زیرک و پردلم
نه کم سال و نادان و بی حاصلم.
هاتفی (از آنندراج).
- کم سالی؛ جوانی و خردسالی. (ناظم الاطباء). خردسالی. کم سنی. مقابل کلان سالی و سالخوردگی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم سخن؛ آنکه اندک سخن گوید. کم گوی. (فرهنگ فارسی معین). مُقلّ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم حرف : به زبان خاموش و کم سخن و خوب سخن. (ترجمهء تاریخ طبری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بدو شاه گفت ای زن کم سخن
یکی داستان گوی با من کهن.فردوسی.
همان کم سخن مرد خسروپرست
جز از پیشگاهش نباید نشست.فردوسی.
زن کم سخن گفت آری نکوست
هم آغاز و فرجام هر کار اوست.فردوسی.
سگالید هر کار و زان پس کنید
دل مردم کم سخن مشکنید.فردوسی.
کم سخنی دید دهن دوخته
چشم و زبانی ادب آموخته.نظامی.
- || ساکت و خاموش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- کم سخنی؛ اندک سخن گفتن. کم گویی. (فرهنگ فارسی معین). قلت کلام. بَکاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
با کم سخنیش می توان ساخت
این است بلا که کم نگاه است.
ظهوری (از آنندراج).
- کم سعادت؛ کسی که کمتر خوشبخت است. آنکه از سعادت کمتر بهره دارد.
- کم سعادتی؛ قلت سعادت. کمی خوشبختی. حالت و چگونگی کم سعادت. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم سفره؛ آنکه سفره و خوان او پر و مملو از طعام نباشد. (آنندراج). آنکه در سفرهء او غذای اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- || نان مخور و ممسک که سفرهء وی به گدایان ماند. (ناظم الاطباء). نخور.
- کم سن؛ کم جمعیت. و رجوع به ترکیب کم جمعیت شود.
- کم سن؛ کم سال و خردسال و جوان و بچه. (ناظم الاطباء).
- کم سنی؛ کم سالی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم سو؛ در تداول عامه، کم نور. (فرهنگ فارسی معین). کم روشنایی. کم نور؛ چراغی کم سو. چشمی کم سو. ستارهء کم سو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم نور. کم دید. صفت چشم است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کم سواد؛ آنکه خواندن و نوشتن اندک داند. آنکه دانش و اطلاعات علمی او اندک باشد.
- کم سوادی؛ حالت و چگونگی کم سواد. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم سؤال؛ آنکه کمتر پرسش کند. (ناظم الاطباء). کسی که اندک سؤال کند. کم پرسش. (فرهنگ فارسی معین).
- کم سؤالی؛ کم سؤال کردن. اندک پرسیدن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم سؤال. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم سو شدن چشم؛ کم نور شدن چشم. ضعیف شدن بینایی چشم.
- کم سوی؛ کم سو. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کم سو شود.
- کم سویی؛ کم نوری (چشم، چراغ، ستاره و غیره). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کم سو. و رجوع به کم سو شود.
- کم شان؛ کم شأن. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم شأن؛ کم شان. کمینه و دون و فروتن و بی تکلف. (ناظم الاطباء).
- کم شر؛ نیک طینت و بی فساد. (آنندراج). نیک آراسته و خوش طبع و نیک نهاد. (ناظم الاطباء). کسی که از او شر و فساد کم آید. بی فساد. (فرهنگ فارسی معین).
- کم شرح؛ مواجب قلیل و اندک. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).
- کم شرم؛ بی شرم و بی حیا و بی حجاب. (ناظم الاطباء). کم حیا. کسی که شرم و حیا در او اندک باشد: نبر؛ مرد کم شرم. (منتهی الارب).
- کم شرمی؛ بی حیایی و بی شرمی و بی حجابی. (ناظم الاطباء). قلت حیا. کمی شرم. حالت و چگونگی کم شرم. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم شری؛ کمی شر. قلت فساد. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم شر. و رجوع به ترکیب کم شر شود.
- کم شعر؛ مُقِلّ. شاعری که کم شعر بگوید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم شمردن؛ کم به حساب آوردن. کم انگاشتن چیزی را و بدان اهمیت ندادن: ازدهاد؛ کم شمردن. یقال فلان یزدهد عطاء فلان؛ ای یعده زهیداً ای قلی. (منتهی الارب).
- کم شوق؛ بی ذوق و بی اعتنا. (ناظم الاطباء). کسی که شوق و علاقهء پرداختن به کاری را کمتر داشته باشد.
- کم شوقی؛ حالت و چگونگی کم شوق. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم شهوت؛ مقابل پرشهوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که شهوت کم داشته باشد.
- کم شیر؛ هر حیوان ماده ای که اندک شیر دهد. (ناظم الاطباء). زن یا ستور ماده که شیر کم دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): خَروس؛ زن کم شیر. (منتهی الارب). ناقة دهین؛ ناقهء کم شیر. (منتهی الارب).
- کم شیر شدن؛ قلت یافتن شیر زن یا حیوان ماده: جذبت الناقة جذباً؛ کم شیر شد. (منتهی الارب).
- کم شیر گردیدن؛ کم شیر شدن: دَهانَة؛ کم شیر گردیدن ناقه. (از منتهی الارب). و رجوع به ترکیب کم شیر شدن شود.
- کم شیری؛ غِراز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).حالت و چگونگی کم شیر. و رجوع به ترکیب کم شیر شود.
- کم صبر؛ ضجور. جَوّاظ. ناشکیبا. مقابل پرصبر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه شکیبایی وی اندک است.
- کم صبری؛ ضجر. جُواظ. ناشکیبایی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کم صبر. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم ضرر؛ آنکه کمتر زیان بیند. کسی که بدو کمتر آسیب رسد. کسی که کمتر رنج و آزار دیده باشد :
ابله از چشم زخم کم رنج است
اکمه از درد چشم کم ضرر است.خاقانی.
لیکن از هشتم و ششم خود را
کم ضرر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
- || آنکه یا آنچه کمتر ضرر رساند. آنکه یا آنچه کمتر رنج و آزار و آسیب رساند.
- کم طاعت؛ سرکش و نافرمان. (ناظم الاطباء).
- کم طاقت؛ آنکه تاب و توان و طاقتش اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین). کم قوت. مقابل پرطاقت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || کم شکیب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم طاقتی؛ کمی تاب و توان. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم طاقت. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم طالع؛ کم بخت. (آنندراج). بدبخت و بی طالع. کم بخت. (آنندراج). بدبخت و بی طالع. (ناظم الاطباء). کم بخت. بدبخت. مدبر. (فرهنگ فارسی معین).
- کم طالعی؛ کم بختی. مدبری. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم طالع :
کم طالعی نگر که من و یار چون دو چشم
همسایه ایم و خانه هم را ندیده ایم.
میرصیدی (از تاریخ ادبیات صفا ج5 ص543).
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم طمع؛ آنکه بسیار طماع نباشد. کسی که بسیار آزمند نباشد. اندک طمع.
- کم طمعی؛ قلت طمع. کمی حرص و آز. حالت و چگونگی کم طمع. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم ظرف؛ کمینه و سفیه و کم حوصله و احمق و نادان. (آنندراج). گول و ابله و بی عقل. کم صبر و کم حوصله. (ناظم الاطباء). آنکه زود خشم گیرد. آنکه زود از جای بشود. آنکه تحمل او کم است. آنکه تحمل سختیها نتواند کرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).کم عمق و بی وقوف. کسی که حوصله و لیاقت شغل و مقامی را که بدو داده اند ندارد. (فرهنگ فارسی معین).
- || دون و فرومایه و خوار. (ناظم الاطباء).
- || آنکه کار پیش از وقت بکند و از آن رو کار تباه شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || کسی که هر چه شنود همه جا وا گوید. (ناظم الاطباء). آنکه راز نگاه نتواند داشت. آنکه زود سر بروز دهد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || آنکه زود با غنا کبر و عجب آرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم ظرفی؛ کم عمقی و بی عقلی. (ناظم الاطباء). حالت و کیفیت؛ کم ظرف. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم ظرفیت؛ کم ظرف. رجوع به ترکیب کم ظرف شود.
- کم ظرفیتی؛ کم ظرفی. رجوع به ترکیب کم ظرفی شود.
- کم عدد؛ آنچه که شمارهء آن اندک باشد. قلیل العدد. (فرهنگ فارسی معین).
- کم عددی؛ کمی شماره. قلت عدد. (فرهنگ فارسی معین). چگونگی و حالت کم عدد. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم عرض؛ باریک. (ناظم الاطباء). کم ور. کم پهنا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم عرضی؛ کمی پهنا. کم پهنایی. حالت و چگونگی کم عرض. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم عطا؛ آنکه کرم و احسان و بخشش وی کم است: مُثرِب؛ کم عطا. (منتهی الارب).
- کم عقل؛ نادان و احمق و کودن و بی دانش. (ناظم الاطباء). نادان. احمق. کودن. (فرهنگ فارسی معین). خَرَف. معتوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم عقل شدن؛ عَتَه. عُته عُتاه. (منتهی الارب).
- کم عقلی؛ حالت و چگونگی کم عقل: چهارهزار مرد به اسفیدهان بکشتند به سبب خفت و کم عقلی. (تاریخ قم ص91). عتاهیه، کم عقلی. (منتهی الارب). و رجوع به ترکیب کم عقل شود.
- کم عمر؛ آنکه عمر کم داشته باشد. (آنندراج). کم سال. (ناظم الاطباء). کم سن. کم سال. (فرهنگ فارسی معین). کوتاه عمر. کوتاه زندگانی. آنکه دیر نزید :
نام باقی طلبی گرد کم آزاری گرد
کز کم آزاری کم عمر نیامد کرکس.سنائی.
چو صبح است اول و چون گل به آخر
که این کم عمر و آن اندک قرار است.
خاقانی.
زود فروشد که عطسه دیر نماند
آه که کم عمر بود عطسهء من آه.خاقانی.
سه چیز است کان در سه آرامگاه
بود هر سه کم عمر و گردد تباه
به هندوستان اسب و در پارس پیل
به چین گربه زین سان نماید دلیل.
نظامی (از آنندراج).
غنچه به خون بسته چو گردون کمر
لالهء کم عمر ز خود بی خبر.نظامی.
- کم عمری؛ کم سالی. (ناظم الاطباء). کمی عمر، قلت سن. کم سالی. (فرهنگ فارسی معین). کوتاه عمری. حالت و چگونگی کم عمر :
خون دل لاله در دل لاله
افسرده شد از نهیب کم عمری.منوچهری.
رها کن ستم را به یکبارگی
که کم عمری آرد ستمکارگی.نظامی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم عمق؛ جایی که عمق آن اندک باشد. مقابل عمیق. (فرهنگ فارسی معین). تُنُک. آبی تنک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || بی وقوف و بی عقل و گول. (ناظم الاطباء).
- کم عمقی؛ کم عمق بودن. قلت عمق. (فرهنگ فارسی معین). ژرفای کم داشتن. حالت و چگونگی کم عمق. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم عیار؛ مغشوش و قلب. (آنندراج). ناقص عیار و پولی که از وزن مقرری کم باشد. (ناظم الاطباء). مسکوکی که عیارش از حد معمول اندکتر باشد. پول مغشوش. قلب. (فرهنگ فارسی معین). سکهء نزدیک به قلب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی ارزش. کم ارزش :
حجرالاسود نقد همگان را محک است
کم عیارم من از آن کرد محک خوار مرا.
خاقانی.
هست به معیار عشق گوهر تو کم عیار
هست به بازار دل یوسف تو کم بها.خاقانی.
کم ز هیچند جمله هیچکسان
وز همه کم عیارتر مائیم.خاقانی.
جان یکی دارم ار هزار بود
هم در این کفّه کم عیار بود.نظامی.
زانجا که پرده پوشی عفو کریم تست
بر قلب ما ببخش که نقدی است کم عیار.
حافظ.
- کم عیاری؛ اندک بودن عیار مسکوک. قلب بودن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم عیار :
بد گفتن اندرآن کس کو مادح تو باشد
باشد ز زشت نامی باشد ز کم عیاری.
منوچهری.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم عیال؛ خفیف الظهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه اهل و فرزندان و کسان تحت تکفل وی اندک و سبک باشند.
- کم عیالی؛ اندک بودن اهل و فرزندان و کسان تحت تکفل. حالت و چگونگی کم عیال : کم عیالی دوم توانگری است. (قابوسنامه). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم غذا؛ کم خور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کم خوراک. کم خوار. آنکه اندک خورد. و رجوع به ترکیبهای کم خوراک و کم خوار و کم خور شود.
- کم غذایی؛ کم خوراکی. کم خواری. حالت و چگونگی کم غذا. و رجوع به ترکیبهای کم خوراکی و کم خواری و کم غذا شود.
- کم غم؛ اندک غم. آنکه اندوه و غصه وی اندک است :
ترا غم کم نیاید تا بدین دنیا همی جویی
چو دنیا را بدین دادی همان ساعت شوی کم غم.
ناصرخسرو.
- کم فایده؛ آنکه یا آنچه نفع و سود آن اندک باشد. کم سود. کم منفعت.
- کم فرزند؛ آنکه فرزند اندک داشته باشد. کم زاد: نزرة، نزور، زن کم فرزند. (منتهی الارب).
- کم فرصت؛ کم وقت و کسی که بیشتر اوقات شبانه روز مشغول کار باشد. (ناظم الاطباء). آنچه که مدتی اندک فرصت دارد. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، شتاب زده. آنکه در کار شتابد. که در هر کار و هر چیز سریع آن را خواهد. عجول، کم صبر. ناشکیبا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
لبت امروز و فردا می کند در بوسه دادنها
نمی داند ز خط چون دشمن کم فرصتی دارد.
صائب.
نگردد تا تلف عمر عزیزت
حساب وقت کم فرصت نگه دار.
تأثیر (از آنندراج).
گردون ز خسّت است که مهلت نمی دهد
کم فرصت است چرخ که فرصت نمی دهد.
تأثیر (از آنندراج).
چرخ کم فرصت ز من بسیار خواهد کرد یاد
در جهان بیند چو بی مونس غم آینده را.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کم فرصتی؛ کم وقتی. (ناظم الاطباء). فرصت اندک داشتن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم فرصت. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم فروش؛ فروشندهء چیزی کم از وزن مقرر. (ناظم الاطباء). کاسبی که جنس را به وزنی کمتر از میزان خود به مشتری فروشد. (فرهنگ فارسی معین). مُطَفَّف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم فروشی؛ عمل کم فروش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). تطفیف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم فهم؛ کم عقل و نادان. (آنندراج). کودن و نادان و بی هوش. (ناظم الاطباء). کسی که فهمش اندک باشد. کم هوش. کم ادراک. (فرهنگ فارسی معین): هلبوث؛ درمانده در سخن و کم فهم. (منتهی الارب).
- کم فهمی؛ بی دانشی و کم عقلی و حماقت. (ناظم الاطباء). اندک فهم بودن. کم هوشی. کم ادراکی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم فهم. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم قدر؛ بی قدر. (آنندراج). پست و فرومایه و حقیر. (ناظم الاطباء). کسی که قدر و اعتبار اندک داشته باشد. بی قدر و بی اعتبار. (فرهنگ فارسی معین) :
گرچه خاقانی از اصحاب فروتر بنشست
نتوان گفت که در صدر تو او کم قدر است.
خاقانی.
- || کم بهاء. (ناظم الاطباء).
- کم قدری؛ پستی و حقارت و ذلت و فرومایگی. (ناظم الاطباء). کم قدر و اعتبار بودن. بی قدری. بی اعتباری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کم قدر شود.
- کم قدم؛ آهسته رو و تنبل در رفتار. (ناظم الاطباء). آهسته رو. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کم قدمی؛ آهسته روی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم قدم. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم قوّت؛ ضعیف و سست و ناتوان و عاجز. (ناظم الاطباء). مقابل پرقوّت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم قوت؛ کم غذا.
- کم قوّتی؛ ضعف و عجز و ناتوانی. (ناظم الاطباء). حالت و چگونگی کم قوّت. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم قوتی؛ فقر تغذیه. کمی غذا. اندک بودن مواد غذایی : و به سبب گرانی و کم قوتی بجان رسیده اند. (تاریخ قم ص300).
- کم قوّه؛ کم قوّت. رجوع به ترکیب کم قوّت شود.
- کم قیمت؛ کم بها. (ناظم الاطباء).
- || بی قدر و بی ارزش. (ناظم الاطباء).
- || فرومایه و پست. (ناظم الاطباء).
- کم قیمتی؛ کم بهایی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || حقارت و فرومایگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم کار؛ کسی که کم کار کند. مقابل پرکار. (فرهنگ فارسی معین).
- || (فرش، پرده نقاشی، قلمزنی) که در آن کار کم شده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که در آن کمتر به ریزه کاری و ظریف کاری پرداخته باشند.
- || شخص ناتجربه. (آنندراج). بی وقوف و نادان در کارها و بی تجربه و ناآزموده. (ناظم الاطباء). کم تجربه. ناشی. (فرهنگ فارسی معین).
- کم کاری؛ بی وقوفی در کار و نادانی و بی اطلاعی. (ناظم الاطباء). کم تجربگی. ناشیگری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || کاهلی. مقابل پرکاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم کاستی؛ از اتباع، نقصان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کمی و کاستی :
ثبات دولت و دین راستی دان
ز کذب این هر دو را کم کاستی دان.
ناصرخسرو (یادداشت ایضاً).
- کم کاسگی.؛ امساک. بخل. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم کاسه :
تهمت کم کاسگی از خبث کافر نعمتان
پیش من بهتر بود، دربند مهمانی مباش.
یحیی کاشی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم کاسه؛ مردم بخیل و کم همت و ناقص و کم سفره و نان مخور باشد و کم کاسگان، بخیلان و کم همتان. (برهان). کنایه از ممسک و بخیل و فرومایه و تنگ ظرف. (از آنندراج). بخیل و بی سفره. (فرهنگ رشیدی). ممسک. بخیل. تنگ چشم. (فرهنگ فارسی معین) :
باده به کم کاسگان تا خط بغداد ده
بهر لب خاصگان یک دو خط افزون بیار.
خاقانی.
از در کم کاسگان لاف فزونی زدن
وز دم لایفلحان گوش نعم داشتن.خاقانی.
مانده رنگ کاهیم باقی، که چندان می نداد
ساقی کم کاسه امروزم که صفرا بشکند.
شفیع اثر (از بهار عجم).
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم کشیدن از کسی؛ اندک اذیت دیدن از طرف وی. بیشتر به طریق استفهام انکاری استعمال شود: کم از دست او کشیده ام؟ (فرهنگ فارسی معین).
- کَم کَم؛ اندک اندک. خردک خردک. (فرهنگ فارسی معین). اندک اندک. (ناظم الاطباء). قلی قلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || آهسته آهسته. (آنندراج). بتدریج. (فرهنگ فارسی معین). تدریجاً. رفته رفته. متدرجاً. یواش یواش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همچو ماه نو که کم کم می شود ماه تمام
زخم ناخن در دل من داغ حسرت می دهد.
مفید بلخی.
- کَمِکَم؛ بسیار کم. کمتر از کم :
بیش بیش آرزو که بود مرا
با کمِکم بسر نمی آید.خاقانی.
بدرقه چون عشق شد از پس پس تاختن
تفرقه چون جمع گشت با کمِکم ساختن.
خاقانی.
- کَم کَمَک؛ اندک اندک. کم کم. (فرهنگ فارسی معین). به همان معنی کم کم است؛ منتهی در آن نوعی تفنن و غیرمحسوس بودن نهفته است. کم کم به طوری که احساس نشود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- || بتدریج. (فرهنگ فارسی معین) :
کم کمک وضع زنان تغییر کرد
وان تطور در سخن تاثیر کرد.بهار.
- کَمَکی؛ یک کم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم گذاشتن؛ کاستن و کاهیدن. (ناظم الاطباء ذیل کم). کسر کردن. طلبی را با میل یا بر خلاف میل کسی وصول کردن و آن را در برابر مطالبات و حقوق وی مستهلک ساختن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کم گردانیدن؛ کم کردن: انزار، کم گردانیدن. (منتهی الارب). و رجوع به مادهء کم کردن شود.
- کم گردیدن؛ کم شدن :
خر چو هست آید یقین پالان ترا
کم نگردد نان چو باشد جان ترا.مولوی.
کم نگردد فضل استاد از علو
گر الف چیزی ندارد گوید او.مولوی.
هفت دریا را درآشامد هنوز
کم نگردد سوزش آن خلق سوز.مولوی.
چه کم گردد ای صدر فرخنده پی
ز قدر رفیعت به درگاه حی.(بوستان).
خداوندا گر افزایی بدین حکمت که بخشیدی
مرا افزون شود بی آنکه از ملک تو کم گردد.
سعدی.
قدر زر و سیم کم نگردد
و آهن نشود بزرگ مقدار.سعدی.
از ترشرویی دشمن در جواب تلخ دوست
کم نگردد سوزش طبع سخن شیرین من.
سعدی.
و رجوع به مادهء کم شدن شود.
- کم گفتار؛ کم حرف. (ناظم الاطباء). آنکه کم سخن گوید. (فرهنگ فارسی معین) : و خزر(10)ساکن بود اما کم گفتار بودی. (مجمل التواریخ والقصص ص98).
- || ساکت و خاموش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- کم گفتاری؛ کم سخنی. کم گویی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم گفتار. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- || سکوت. خاموشی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم گفتن؛ اندک گفتن. رعایت ایجاز و اختصار در کلام کردن. اندک حرف زدن :
کم گوی و گزیده گوی چون دُر
تا ز اندک تو جهان شود پر.نظامی.
و رجوع به ترکیبهای کم گو و کم گوی شود.
- کم گو؛ کم گوی. کسی که کمتر سخن گوید. (ناظم الاطباء). کم گفتار. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کم گفتار شود.
- || خاموش و ساکت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب کم گفتار شود.
- کم گوشت؛ لاغر. (ناظم الاطباء): عَشّ؛ مرد کم گوشت درازقامت. (منتهی الارب).
- کم گوی؛ کم گو. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مقابل پرگوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و بسیاردان و کم گوی باش، نه کم دان بسیارگوی. (قابوسنامه). و هرگاه که خداوند مالیخولیا... آهسته و کسلان و کم گوی باشد و بسیار خسبد... (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب کم گو شود.
- کم گویی؛ کم گفتاری. (فرهنگ فارسی معین). کم سخنی. قلت کلام. بَکاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کم گو. و رجوع به ترکیب کم گو شود.
- || سکوت و خاموشی. (ناظم الاطباء).
- کم لطف؛ کسی که نسبت به دیگری کمتر لطف و توجه ابراز دارد: شما مدتی است که نسبت به بنده کم لطف شده اید. (فرهنگ فارسی معین).
- کم لطفی؛ بی لطفی. کمتر لطف و توجه ابراز داشتن. (از فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم لطف. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم مانده بود که ...؛ نزدیک بود که ... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم مایگی؛ قلت سرمایه. (ناظم الاطباء). کم مایه بودن. مقابل پرمایگی. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم مایه. و رجوع به ترکیب بعد شود.
- || بی قدری و فرومایگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم مایه؛ کسی که سرمایه اش اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین). قلیل سرمایه. (ناظم الاطباء).
- || آنچه که مواد اولیه اندک داشته باشد. مقابل پرمایه؛ آبگوشت کم مایه است. (فرهنگ فارسی معین). که سطبر و غلیظ نباشد. که تنک و رقیق باشد: آبگوشت کم مایه. چایی کم مایه. قهوهء کم مایه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || آنچه که به هزینهء اندک نیازمند باشد؛ این مهمانی کم مایه است. (فرهنگ فارسی معین).
- || کم خرد. نادان. فرناس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || که معلومات بسیاری ندارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || فرومایه. (ناظم الاطباء). پست مرتبه :پیداست که از سعید صراف و مانند وی چاکر پیشکار خامل ذکر کم مایه چه آید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص22).
- || کم مقدار. (ناظم الاطباء). بی قدر. کم ارزش :
گر آرایش نظم از او کم کنم
به کم مایه بیتش فراهم کنم.نظامی.
- || قلم مویی که نوک مویین آن کم پشت و بلند باشد و برای قلم گیریهای یکنواخت و کشیدن خطوط بلند بکار رود. قلم نیزه ای. (فرهنگ فارسی معین).
- کم محل؛ کسی که دارای اعتبار و اهمیت اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- || کم توجه (نسبت به دیگران). کم لطف. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کم محلی؛ دارای اعتبار و اهمیت اندک بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- || کم توجهی. کم لطفی. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، عدم اعتناء. بی اعتنایی. کم اعتنایی. بی التفاتی. تحقیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی اعتنایی کردن به کسی. محل نگذاشتن به او. (فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده).
- کم محلی کردن؛ کم اعتنایی کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم مدد؛ کسی که دارای مدد و کمک اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کم مددی؛ دارای مدد و کمک اندک بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- || مدد نکردن با کسی. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- || کم روان شدن سیاهی مرکب. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
چرخ در کم مددی جهل مرکب دارد
برنگردد ز ره رفته خیالش چو قلم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کم مردم؛ کم سکنه. کم جمعیت. قلیل السکنه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : زینور شهرکی است با کشت و برز بسیار و کم مردم. (حدود العالم). منصور و قورس دو شهرکند آبادان و کم مردم. (حدود العالم). رقه شهرکی است خرم و کم مردم. (حدود العالم).
- کم معاشرت؛ کسی که کمتر با دیگران رفت و آمد و گفتگو کند. (فرهنگ فارسی معین).
- کم معاشرتی؛ کمتر با دیگران رفت و آمد و گفتگو داشتن. (فرهنگ فارسی معین). حالت و چگونگی کم معاشرت. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم مغز؛ نادان. جاهل. کم عقل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- || بی معنی (سخن) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم مغزی؛ حالت و چگونگی کم مغز و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم موی؛ مقابل پرموی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه بر رخسار و تن، موی اندک داشته باشد : و این [ خرخیزیان ]مردمانیند که طبع ددگان دارند درشت صورت اند و کم موی و بیدادکار. (حدود العالم).
- کم میدانی؛ دارای حوزه و وسعت اندک بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
نمکین شد لب شیرین تو از چسبانی
پر بهاتر شود این لعل ز کم میدانی.
اسماعیل ایما (از آنندراج).
- کم نام؛ مجهول و نامعلوم و بی نام. (ناظم الاطباء).
- || کم احترام و بی آبرو. (ناظم الاطباء).
- کم نامی؛ بدنامی و عدم اشتهار و گمنامی و نامعروفی. (ناظم الاطباء). حالت و چگونگی کم نام. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم نظر؛ تاریک چشم و ضعیف چشم. (ناظم الاطباء).
- کم نظیر؛ کم مانند. کم مثل. (فرهنگ فارسی معین).
- || بی مانند. بی مثل. (فرهنگ فارسی معین).
- کم نظیری؛ کم مانندی. کم مثلی. (فرهنگ فارسی معین).
- || بی مانندی. بی مثلی. (فرهنگ فارسی معین).
- کم نعمت؛ کم محصول. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : جرمنکان... جایی است کم نعمت و اندک خواسته. (حدود العالم). کسان، شهری است از راه دور، جایی کم نعمت. (حدود العالم). و [ تبت ] جایی کم نعمت است. (حدود العالم).
- کم نگاه؛ تیره چشم و غافل و بی خبر. (ناظم الاطباء).
- کم نگاهی؛ غفلت و بی خبری و بی التفاتی و تغافل. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم نم؛ مقابل پرنم. تنباکوی قلیان که کمتر نم داشته باشد: پرنم می کشید یا کم نم؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم نمک؛ غذا یا پنیر و مانند آن که نمکش اندک باشد
- || کسی که ملاحت او اندک باشد.
- کم نمودن؛ کم کردن؛ مکس؛ کم نمودن ثمن. (منتهی الارب).
- کم نور؛ کم سو (چراغ و جز آن) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی روشنی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب کم سو شود.
- || تیره چشم و نزدیک به کوری. (ناظم الاطباء).
- کم وَر؛ که عریض نیست. که عرض آن کم است. کم پهنا. کم عرض. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم وَز؛ نسیمی که به آهستگی بوزد. (ناظم الاطباء).
- کم وَزن؛ که وزن آن اندک است. سبک وزن : دستگاه تخش کنی، که به میزان نظر، عباسی کم وزن را جدا نموده مجدداً می گذرانند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص22).
- کم وزنی؛ حالت و چگونگی کم وزن. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم و زیاد؛ اندک و بسیار. کم و بیش
-کم و زیاد کردن؛ اندک و بسیار کردن. کاستن و افزودن.
- کم و کاست؛ کمی. نقصان. (فرهنگ فارسی معین). نقصان. (ناظم الاطباء).
- || زیان. (ناظم الاطباء ذیل کم).
- || عیب. (ناظم الاطباء ذیل کم).
- || قصور و تقصیر و کوتاهی. (ناظم الاطباء ذیل کم).
- کم و کاست کردن؛ اندک کردن. ناقص کردن. محو کردن. از بین بردن :
کردی ز جهان نظام عثمان کم و کاست
تا خود بنشینی اندرین ملکت راست.
(المضاف الی بدایع الازمان ص9)
- کم و کاست گردیدن؛ کم شدن. نقصان یافتن. از شدت چیزی کاستن :
دوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست
کو به دریاها نگردد کم و کاست.مولوی.
- کم و کسر؛ نقص. نقصان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم و کسر داشتن یا نداشتن؛ نقصان و کمی داشتن یا نداشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کم هش؛ کم هوش :
شنیده ای که چه دیده ست رای زو و چه دید
شه مخالف بی رای کم هش گمراه.فرخی.
و رجوع به ترکیب کم هوش شود.
- کم همت؛ پست همت و دون حوصله. (آنندراج). بی هوس و بی همت و بدون مردانگی و پست طبع. (ناظم الاطباء). دون همت. پست همت. (فرهنگ فارسی معین). مقابل بلندهمت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : کم همت را نام برنیاید. (قابوسنامه).
- || کسی که همت او اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- کم همتی؛ فرومایگی و دنائت. (ناظم الاطباء). حالت و کیفیت کم همت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کم هوش؛ کسی که هوش و فراست وی اندک باشد. کسی که سخت و دیر ادراک تواند کرد.
- کمیاب؛ نادرالوجود. (آنندراج). نادر و عزیز و هر چه به اشکال بدست آید. (ناظم الاطباء). آنچه کم یافته شود. نادر. (فرهنگ فارسی معین). دیریاب. دشواریاب. تنگ یاب. نادر. شاذ. عزیز. که کم یافت شود. مقابل فراوان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وصل خردربایت چون دولت است کمیاب
هجر جفانمایت چون محنت است ارزان.
پیغوملک (از لباب الالباب).
آن یکی ریگی که جوشد آب از او
سخت کمیاب است رو آن را بجو.مولوی.
هنر کمیاب باشد زر بسی هست
هنر چیزی است کو با کم کسی هست.
وحشی.
- || نایاب. (آنندراج). آنچه که یافت نشود. نایاب. (فرهنگ فارسی معین).
- کمیاب شدن؛ عزت. عزازت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نادر گشتن. کم یافته شدن. کم بدست آمدن.
- کمیابی؛ ندرت. (ناظم الاطباء). کمیاب بودن. ندرت. (فرهنگ فارسی معین). شذوذ. ندرت. دیریابی. دشواریابی. عزت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب کمیاب شود.
- || نایابی. (فرهنگ فارسی معین).
- کم یار؛ آنکه کمک و مددکار و دوست اندک داشته باشد. زَرِم؛ مرد کم یار کم گروه. (منتهی الارب، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- امثال: کم است غربیلش کن ؛ به مزاح در جواب کسی که گوید کم است گفته می شود، قائل از کم معنی اندک و قلیل اراده کرده و مجیب چنان می نماید که از کم مفهوم مرادف چنبر دانسته است. (امثال و حکم چ 2 ص1233).
کم بخور همیشه بخور . نظیر: رب اکلة تمنع اکلات. (امثال و حکم چ 2 ص1233).
کم بگو سنجیده بگو . نظیر: خیرالکلام ما قل و دل. (امثال و حکم چ 2 ص1234 و 52).
کم بود جن و پری یکی هم از دیوار پرید. نظیر: سرناچی کم بود یکی هم از غوغه آمد. (امثال و حکم چ 2 ص1234).
کم روی زیاد می رو د، نظیر: روغن روی روغن می رود بلغور خشک می ماند.المستحق محروم. (امثال و حکم چ 2 ص1235 و 881).
|| (ص) ناقص. (نصاب الصبیان، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناقص و ناتمام. (ناظم الاطباء).
|| به معنی نادر هم آمده است. (برهان). نادر. (ناظم الاطباء). نادر. شاذ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به گیتی چو بهرام جنگی کم است
مرا چاکر است ارچه چون رستم است.
فردوسی.
گمانی برم من که او رستم است
که چون او نبرده به گیتی کم است.فردوسی.
|| نابودشده. محوشده. نیست شده. ازبین رفته :
اگر طوس جنگی تر از رستم است
چنان دان که رستم به گیتی کم است.
فردوسی.
کزین نامداران یکی نیست کم
که اکنون شدستی دل ما دژم.فردوسی.
نبد کشته از خیل گرشاسب کس
شمردند یک مرد کم بود و بس.اسدی.
|| حقیر و فرومایه و دون. (ناظم الاطباء). حقیر. زبون. کوچک. خرد. ناچیز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
با چنین کم دشمنان کی خواجه آغازد به جنگ
اژدها را جنگ ننگ آید که با حربا کند.
منوچهری.
|| (ص تفضیلی) حقیرتر. کوچک تر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زبون تر. فرومایه تر. پست تر. خردتر.ناچیزتر. ناتوان تر :
به گیتی ندانم کم از طوس کس
که او ازدر بند و چاه است و بس.فردوسی.
پرستنده را گفت کای کم ز زن
نه زن داشت این دلو و چرخ و رسن.
فردوسی.
چو از راستی بگذری خم بود
چه مردی بود از زنی کم بود.عنصری.
کاهلی پیشه کردی ای کم زن
وای مردی که او کم است از زن.سنائی.
به کم شاعری آن دهد کف رادت
که محمود غازی به مسعود رازی.سوزنی.
به ار با کم زخود خود را نسنجی
کز افکندن وز افتادن برنجی.نظامی.
نه کم زآیینه ای در عیبجوئی
به آیینه رها کن سخت رویی.نظامی.
گفت آن خواهم که دائم شد بقاش
بشنو ای غافل کم از چوبی مباش.مولوی.
کنونم که در پنجه اقبیل نیست
نمد پیش تیرم کم از بیل نیست.سعدی.
مریدان به قوت ز طفلان کم اند
مشایخ چو دیوار مستحکم اند.سعدی.
بلبلان وقت گل آمد که بنالند از شوق
نه کم از بلبل مستی تو بنال ای هشیار.
سعدی.
کم مباش از درخت سایه فکن
هر که سنگت زند ثمربخشش.ابن یمین.
کم مباش از نرگسی هر گه که خیزی جام گیر
کم نیی از دانه ای هرجا که افتی خوش برآ.
سلمان ساوجی.
|| قلیل تر. (ناظم الاطباء). کمتر. اقل. (فرهنگ فارسی معین) :
گر کم از آن شد بنه و بار من
بهتر از آن است خریدار من.نظامی.
کسی کو کم از عادت خویش خورد
به تدریج خود را ملک خوی کرد.سعدی.
رسول الله صلی الله علیه و سلم می گفتی، اللهم لاتکلنی الی نفسی طرفة عین و لا اقل من ذلک، مرا یک چشم زدن با خود مگذار و کم از آن. (نفحات الانس، از فرهنگ فارسی معین).
به هر که هر چه دهی نام آن مبرصائب
که چیز خود طلبیدن کم از گدایی نیست.
صائب.
|| (ق) الا. منهای. (فرهنگ فارسی معین). باستثنای. الا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : گردش آفتاب اندرهمهء فلک البروج تمام شود به سیصد و شصت و پنج روز و چهار یک روزی کم جزوی از صد و یازده جزو از روزی. (التفهیم ص301، مقدمه ص قعد). ولایت او(11) چهارده ماه بود کم شش روز. (تاریخ سیستان). آورده اند که نوح (ع) یک هزار کم پنجاه سال در دنیا بود. (قصص الانبیاء، ص87). و در آن ایام پادشاهی بود، چون به خلق فرستاد هزار سال کم پنجاه سال خلق را به خدا دعوت می کرد. (قصص الانبیاء ص37). درخم، یک درم کم سه طسوج باشد. (ذخیره خوارزمشاهی). پادشاهی ضحاک هزار سال بود، بعضی از مبالغت کم روزی و نیم گویند. (مجمل التواریخ). علی بن عبدالله بن شاذان مقری در یک روز چهار ختم کم ثمن به تلاوت مفهم خوانده است. (منتهی الارب، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (اِ) نقصان. (برهان) (آنندراج) :
ازو شادمانی ازویت غم است
ازویت فزونی ازویت کم استفردوسی.
(1) - ن ل: کَن.
(2) - کذا در بهار عجم و آنندراج.
(3) - بمعنی دوم هم ایهام دارد.
(4) - بمعنی دوم نیز ایهام دارد.
(5) - مردم ونندر.
(6)- ناحیت تبت.
.
(فرانسوی)
(7) - Anemique .
(فرانسوی)
(8) - Anemie (9) - در شرفنامهء چاپ وحید ص527، کمزنان آمده و ترک کنندهء زر و سیم معنی شده است و کمزنان درست می نماید. و رجوع به کم زن شود.
(10) - پسر یافث بن نوح.
(11) - هادی.

کم.

[کُ] (اِ) نوعی از خار است که کتیرا صمغ آن است و آن را به عربی شجرة القدس و مسواک العباد و مسواک المسیح گویند. (برهان). یک نوع خاری که از آن کتیرا می گیرند. (ناظم الاطباء). || در عربی آستین قبا و پیراهن و امثال آن باشد. (برهان). و رجوع به کُمّ شود. || در بعضی از لهجه ها، شکم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).در لهجهء شیرازی و لری و غیره به معنی شکم است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || لاس. مقابل نروزبانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به لاس شود.

کم.

[کَ] (ع اِ) چند. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن ص 82). چند و چند عدد. چه مقدار. (ناظم الاطباء). کم اسم ناقصی است مبنی بر سکون و یا مرکب است از کاف تشبیه و ما که سپس کوتاه و ساکن شده است. و آن بر دو قسم است: یا کم استفهام است به معنی چند، مانند، کم رج عندک. و اسم بعد از آن اگر نکره باشد به جهت تمیز بودن منصوب است و بنا به رأی اکثر نحویان جر آن مطلقاً جایز نیست. و مفرد است بر خلاف رأی نحویان کوفه. و اسم بعد از کم استفهامی اگر از معارف باشد به جهت مبتدا بودن مرفوع می گردد. و یا خبری است به معنی بسیار مانند: کم دنانیرک و کم دراهمک. و در این نوع، تمیز مضمر است و تقدیر آن چنین است کم دیناراً دنانیرک و کم درهماً دراهمک. کم خبری مانند رُبَّ عمل می کند جز آنکه رُبَّ برای تقلیل است و کم خبری برای تکثیر. تمیز کم خبری را اگر مفرد باشد بنابر لغت تمیم میتوان منصوب خواند و نیز می توان مرفوع خواند مانند کم رجل کریم قد اتانی. (از منتهی الارب). کم بر دو نوع است: خبری به معنی بسیار و استفهامی به معنی چند. و در پنج مورد با هم مشترکند: در اسم بودن، ابهام، احتیاج به تمیز، مبنی بودن و تصدیر. و در چند مورد با یکدیگر اختلاف دارند: 1 - سخنی که با کم خبری آید محتمل الصدق والکذب است بر خلاف کم استفهامی. 2 - در کم خبری متکلم منتظر جوابی از مخاطب نیست زیرا او خود خبر دهنده است و در کم استفهامی متکلم در انتظار شنیدن جواب است زیرا که پرسش او برای کسب خبر است. 3 - اسمی که بدل کم خبری واقع می گردد مقرون به همزه نیست، بر خلاف بدل کم استفهامی که مقرون به همزه است، مانند: کم عبید لی خمسون بل ستون (خبری) و کم مالک أ عشرون ام ثلاثون (استفهامی). 4 - تمیز کم خبری یا مفرد است یا جمع، مانند کم عبد ملکت و کم عبید ملکت. اما تمیز کم استفهامی همیشه مفرد است بر خلاف رای نحویان کوفه. 5 - تمیز کم خبری به وسیله «من» مضمر و جوباً مجرور است مگر اینکه میان کم و تمیز آن فاصله افتد و در این حال نصب آن واجب است مانند کم لی عبداً و اگر میان کم و تمیز آن به وسیلهء فعلی متعدی جدایی افتد، افزودن «من» برای جدا شدن از مفعول واجب است و افزودن «من» بدون فاصله نیز بسیار است مانند: کم من ملک. و اما تمیز کم استفهامی منصوب است مانند کم در هماً مالک. و جز آن، بر خلاف رأی فراء و زجاج و کسانی که موافق رأی آن دو هستند مطلقاً مجاز نیست. و اگر کم به وسیلهء حرف جر مجرور گردد، در اعراب تمیز آن دو وجه جایز است: منصوب بودن و غالباً چنین است، و مجرور بودن بر خلاف رأی گروهی از نحویان، و آن بوسیلهء «من» مضمر است نه به اضافه بر خلاف رأی زجاج، مانند بکم درهم اشتریت هذا. (از اقرب الموارد از مغنی اللبیب).
این کلمه گاه در استفهام استعمال می شود و گاه از برای خبر و همیشه مبنی بر سکون می باشد. و چون در استفهام استعمال شود، کلمهء ما بعد آن منصوب می باشد مانند، کم رجلا عندک؟ و چون از برای خبر استعمال گردد، کلمهء ما بعد آن مجرور خواهد بود مانند کم درهم انفقت و در این قسم هر گاه ما بعد آن مفرد باشد بنی تمیم گاه آن را منصوب می خوانند. در هر صورت گاه کلمهء بعد از کم را مرفوع می خوانند مانند کم رجل کریم اتانی. (ناظم الاطباء). || بسیار(1). (منتهی الارب). بسیار و فراوان. (ناظم الاطباء). بسا. (ترجمان القرآن ص82). چه بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله و الله مع الصابرین. (قرآن 2/250).
پرویز کنون گم شد زان گم شده کمتر گو
زرین تره کو بر خوان، رو کم ترکوا(2) برخوان.
خاقانی.
(1) - رجوع به معنی قبل شود.
(2) - اشاره به آیه های 24 و 25 و 26 از سورة الدخان: کم ترکوا من جنات و عیون و زروع و مقام کریم و نعمة کانوا فیها فاکهین.

کم.

[کَم م] (ع مص) پوشیدن چیزی را. (از منتهی الارب). پوشیدن. (آنندراج): کم الشی ء کما؛ پرده کشید بر آن و پوشید آن را. (از اقرب الموارد). || پوشیدن و بستن سر خم را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کم الحب؛ بست سر خم را. (از اقرب الموارد). || فراهم آمدن مردم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم الناس؛ اجتماع کردند مردم. (از اقرب الموارد). || غلاف غوره برآوردن خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج). کمت النخلة کما و کموماً؛ شکوفه کرد آن خرمابن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروپوشیدن نهال خرما را به چیزی و مصون و محفوظ داشتن آن را تا توانا گردد. (یستعمل مجهو فیها.) (منتهی الارب). بیمناک شدن بر خرمابن و پوشیده شدن آن تا قوی گردد. (از اقرب الموارد). کمت الفسیلة (مجهو)؛ فروپوشیده شد نهال خرمابن به چیزی و محفوظ داشته شد تا قوی و توانا گردد. (ناظم الاطباء).

کم.

[کَم م / کَ] (ع اِ) کمیت. (ناظم الاطباء). چندی(1). مقابل کیف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چندی. مقدار. (فرهنگ فارسی معین).
- کم و کیف؛ چگونگی. (ناظم الاطباء). چند و چون؛ از کم و کیف امری آگاه شدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| در اصطلاح منطق، یکی از مقولات عشر ارسطو. عرضی که اقتضای انقسام کند به ذات خویش و آن یا منفصل است چون عدد و یا متصل. متصل خود یا قارالذات مجتمع الاجزاء است و آن مقدار منقسم به خط و سطح و ثخن است که آن را جسم تعلیمی نیز گویند، و یا غیرقارالذات است و آن زمان باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از مقولات عرضی است و آن عرضی است قابل انقسام بالذات و بر دو قسم است: یکی متصل و دیگری منفصل. کم متصل عبارت از امتدادی است که میان اجزای مفروضهء آن تماس و برخورد بوده و در حدود مشترک باشندو کم منفصل برعکس آن است و هر یک بر دو قسم اند. یا حقیقی و یا غیرحقیقی. و کم متصل یا ثابتة الذات و قارالاجزاء است یا نه اول عبارت از خط و سطح و جسم است و به قول اخوان الصفا به اضافهء مکان است و دوم عبارت از زمان است. و کم منفصل بر دو نوع است که عدد و حرکت باشد. بعضی اقوال و اصوات را از نوع کم منفصل می دانند. صدرالدین گوید: اینان اشتباه کرده اند و مبنای آنها بر این است که کم اعم از متصل یا منفصل یا قارالذات خط و سطح و جسم و منفصل غیر قارالذات است یا غیرقارالذات. متصل غیر قارالذات زمان و متصل قارالذات اصوات و اقوال است و قارالذات اعداداند. (فرهنگ علوم عقلی سید جعفر سجادی ص494) :
هیولای اول بیان کن که چیست
سؤالم ز کم و ز کیف(2) و چراست.
ناصرخسرو.
گفتا به چشم سر بتوان دید کیف و کم(3)
گفتا به چشم سر نتوان دید فضل و فر.
ناصرخسرو.
- کم متصل؛ در اصطلاح منطق مقدار متصل. (ناظم الاطباء). و رجوع به معنی قبل (اصطلاح منطق) شود.
- کم منفصل؛ در اصطلاح منطق مقدار منفصل. (ناظم الاطباء). و رجوع به معنی قبل (اصطلاح منطق) شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Quantite (2) - بمعنی قبل (ترکیب کم و کیف) هم ایهام دارد.
(3) - بمعنی قبل (ترکیب کم و کیف) هم ایهام دارد.

کم.

[کِم م] (ع اِ) غلاف غورهء نخستین خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غلاف شکوفه. (ترجمان القرآن ص82). غلاف شکوفه. ج، اکمام و کِمام و جمع الجمع، اکامیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرده و پوشش شکوفه. (از اقرب الموارد).

کم.

[کُم م] (ع اِ) آستین. (دهار). آستین. ج، اکمام، کِمَمَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
آهنی در کف چون مرد غدیر خم
به کتف باز فکنده سر هر دو کم(1).منوچهری.
آن رخت قاری کو کز کم و ذیل
در وی توانیم زد دست و پایی.
نظام قاری (دیوان البسه ص110)
(1) - به تخفیف میم.

کم.

[کُ] (ع ضمیر) شما: سلام علیکم؛ درود بر شما. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ضمیر متصل منصوب و مجرور، جمع مذکر مخاطب.

کم.

[کُ] (اِخ) نام ولایتی است از عراق(1) و معرب آن قم است و اکنون به تعریب اشتهار دارد. (برهان). شهر معروف که معرب آن قم است و کنب نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). نام شهری که قم نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به قم شود.
(1) - مراد عراق عجم است.

کم آمدن.

[کَ مَ دَ] (مص مرکب) کاسته شدن و اندک شدن و ناقص شدن و قطع شدن و ناتمام شدن. (ناظم الاطباء). اندک بودن. ناقص شدن. ناتمام بودن. (فرهنگ فارسی معین). از شمارهء چیزی کاسته شدن. نرسیدن به حدی که بایسته است. کافی نبودن. کفاف ندادن :
فراوان کم آمد ز ایرانیان
برآمد خروشی به درد از میان.فردوسی.
کم آمد ز لشکر یکی پرهنر
که بهرام بد نام آن نامور.فردوسی.
نگفتی سخن جز ز نقصان ماه
که یک شب کم آید همی گاه گاه.فردوسی.
بسی رفتم پس آز اندرین پیروزگون پشکم
کم آمد عمر و نامد مایه آز و آرزو را کم.
ناصرخسرو.
ببسیج هلا زاد و کم نیاید
از یک تنه گر بیشتر نباشد.
تراغم کم نیاید تا به دین دنیا همی جویی
چو دنیا را به دین دادی همان ساعت شوی کم غم.
ناصرخسرو.
بعد یک هفته چون شمردم باز
هم کم آمد به کس نگفتم راز.نظامی.
باز چون کردم آن شمار درست
هم کم آمد چنانکه روز نخست.
نظامی.
زُلول؛ کم آمدن سیم در سختن. (تاج المصادر بیهقی). تهضم؛ کم آمدن از خصم. (منتهی الارب).

کم آوردن.

[کَ وَ / وُ دَ] (مص مرکب)غلبه کردن.
- کم آوردن کسی را؛ غلبه کردن بر او. (فرهنگ فارسی معین). بامن برآیند یا توانند که با من کاوند و مرا کم آرند... (کشف الاسرار ج6 ص552، از فرهنگ فارسی معین). کفرهء قریش ما را کم توانند آورد. (کشف الاسرار ج6 ص238، ایضاً).
|| کسر پیدا کردن ازحد معین که مورد حاجت است. از حد لزوم و احتیاج کمتر موجود داشتن چیزی. کسرآوردن: حسابدار بانک امروز دویست تومان کم آورد. برای خرید به بازار رفتیم اما پول کم آوردیم و مقروض شدیم.

کما.

[کَ] (اِ) آستین رفیده را گویند و رفیده لتهء چندی است که مانند گرد بالشی دوزند و خمیر نان را بر بالای آن پهن سازند و بر تنور چسبانند و آستینی هم بر آن نصب کنند تا به ساعد و بازو از آتش آسیبی نرسد. (برهان) (آنندراج). آستین رفیده یعنی آستین گردبالش مانندی که خمیر تنک کردهء نان را به روی آن گذاشته بر دیوار تنور چسبانند. (ناظم الاطباء). فرهنگ نظام کلمه را به ضم اول خوانده و محرف کُم به معنی آستین عربی دانسته و محشی فرهنگ رشیدی نیز همین حدس را زده است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کُمّ شود.

کما.

[کَ / کِ / کُ] (اِ) بزباز را گفته اند که عربان بسباسه خوانند، گویند پوست جوزبو است. (برهان) (آنندراج). بزباز و پوست جوزبو که بسباسه نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کما.

[کُ](1) (اِ) گیاهی باشد به غایت بدبو و گنده و متعفن و آن را کمای نیز گفته اند. (برهان). گیاهی باشد به غایت بدبو و گنده و متعفن. (آنندراج). گیاهی بسیار بدبوی که کمای نیز گویند. (ناظم الاطباء). گیاهی است بدبو که گل گنده گویند و به تازی کماة خوانند. (فرهنگ رشیدی). گیاه باشد ناخوشبوی در ولایت خراسان و دو نوع بود نوعی از آن گاوان خورند و نوعی را مردم و این نوع نافع بود. (صحاح الفرس). گیاهی(2) است از تیرهء چتریان(3) که در نقاط مرتفع برگهای معطر آن برای خوراک حیوانات بکار می رود و از جنسی(4) از آن صمغ بدبویی به نام انغوزه و از جنس دیگر(5) صمغی به نام انجدان حاصل می شود که مصرف دارویی دارد. (از حاشیهء برهان چ معین) :
جان و دل را بود دارو لیکن از بهر جگر
آنچه می باید نبود، آن چیست کسنی و کما.
سنائی.
چون کما گنده است شغلی کن که تخم
برکنی از بیخ همچون کنگرش.
پوربها (از فرهنگ رشیدی).
گنده است چون پیاز بغلهای او چنانک
گویا به گند کرد کما را محاصره.
پوربهای جامی (از حاشیهء برهان چ معین).
و رجوع به کمای و کماة شود. || در کرج نام بوته ای است(6). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به فتح کاف [ کَ ]ضبط شده.
(2) - Ferula levisticum.
(3) - Ombelliferes.
(4) - Ferula asa foetida.
(5) - Ferula asa dulcis.
(6) - Ferula ovina.

کما.

[کَ] (ع ق) کلمهء مرکب از کاف تشبیه و ما، یعنی همچنان و مثل اینکه و مانند اینکه و زیرا که. (ناظم الاطباء). چنانکه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کما اعلم؛ چنانکه می دانم. آنگونه که آگاهم :
چون گهر سخت روی بفروزی
با جهانی هنر کما اعلم.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص358).
- کما انزل الله؛ چنانکه خدا نازل کرده است. و رجوع به ترکیب کما فرض الله شود.
- کما سیأتی.؛ رجوع به ترکیب بعد شود.
- کما سیجی ء؛ چنانکه خواهد آمد. چنانکه بزودی خواهد آمد. چنانکه بیاید. کما سیأتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کما فرض الله؛ بدان سان که خدای تعالی فرموده است. آن سان که خدای واجب فرمود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کما فی السابق؛ چنانکه در گذشته بود. همچنان.
- کماکان؛ چنانکه بود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کماقال؛ چنانکه گفته شده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کما قیل؛ چنانکه گفته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کما مر؛ چنانکه گذشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کَماهِیَ؛ در محاورهء فارسی به سکون یاء [ کَ ] به معنی چنانچه(1) آن مقدمه هست. (غیاث) (آنندراج). کلمه ای مأخوذ از تازی یعنی همچنان که هست و راست است. (ناظم الاطباء). از «کما»، چنانکه و «هی»، او، چنانکه هست. چنانکه اوست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دل سرحیات نی کماهی دانست
وز مرگ نه اسرار الهی دانست.
(منسوب به خیام).
چون قدرت او ز ماه تا ماهی است
دانستن چیزها کماهی داند.خاقانی.
چو فرمودی به توفیق الهی
بگویم آنچه می دانم کماهی.نظامی (الحاقی).
تو به آفتاب مانی به کمال حسن و طلعت
که نظر نمی تواند که ببیندت کماهی.سعدی.
ای نعت جلال تو تعالی و تقدس
در کنه کماهی کمالت نرسد کس.نزاری.
و طریق اخلاص از این ورطه آن است که قضات تا بر کماهی حال آن قضیه... مطلع نگردند... (تاریخ غازان ص 233).
بر صفحهء کاینات خطی است کز آن
اسرار ازل توان کماهی خواندن.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا، بدون ذکر نام شاعر).
- کما یلیق؛ بسزا. بسزاوار. چنانکه سزاوار است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چنانکه سزد. چنانکه باید. چنانکه شاید. بسزا. (فرهنگ رازی ص180).
- کما ینبغی؛ به معنی چنانکه سزاوار است. در این لفظ کاف حرف تشبیه و لفظ ما زایده چرا که بعد کاف تشبیه لفظ ماء زایده آرند تا حرف جاره بر فعل نیاید و ینبغی صیغهء مضارع از انبغاء که ناقص یایی است از باب انفعال به معنی سزاوار شدن. (از غیاث) (آنندراج). چنانکه شاید. چنانکه درخور است. (فرهنگ رازی ص180). بسزا. بسزاوار. چنانکه سزد. چنانکه سزاوار است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و شرف و مواضع مقاتله و تیر گذار رها(2) را کماینبغی و شاید مرکب و مرتب ساخت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص16). احوالی که عارض و سانح گشته بود کما ینبغی ایراد کرد. (تاریخ غازان ص75).
-امثال: کماتدین تدان ؛ بد مکن که بد افتی چه مکن که خود افتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ظ: چنانکه.
(2) - ظ: تیر گذارها.

کما.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش صومعه سراست که در شهرستان فومن واقع است و 796 تن سکنه دارد. چند ساختمان قدیمی دارد و در انقلابات جنگل یکی از مراکز تمرکز جنگلیها بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کماآن.

[ ] (اِخ) از جملهء پانزده پاره دیهی بود از اصفهان که در خلافت منصور بهم پیوست و محلتها را تشکیل داد و این محله ها را به نام آن دیه ها خواندند. (از مجمع التواریخ ص524). در ترجمهء محاسن اصفهان آمده: بیرون آنچه خارج شهر مهمل نهاده و محلات مشهوره از آن منقطع و معطل افتاده مثل کماآن و ... و رجوع به مجمل التواریخ ص524 و ترجمهء محاسن اصفهان ص51 شود.

کماء.

[کَمْ ما] (ع ص) سماروغ فروش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سماروغ چین جهت فروختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). سماروغ چین. (ناظم الاطباء).

کمائن.

[کَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ کمین(1)، پنهان نشیننده به قصد دشمن در جنگ. (آنندراج). و رجوع به کمین شود.
(1) - جِ کمین چنانکه در کتب معتبر عربی آمده، کُمَناء است.

کمابیش.

[کَ] (ق مرکب)(1) کم و بیش و به تازی تخمیناً. (آنندراج). کم و زیاد. (ناظم الاطباء). کم و بیش. اندک و بسیاری.(2)(فرهنگ فارسی معین). تخمیناً. تقریباً. نزدیک... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دویست پیل و کمابیش ده هزار سوار
نودهزار پیاده مبارز و صفدر.فرخی.
کمابیش از صد وهفتادوسه روز
بدم در بستر خورشید پر نور.منوچهری.
و اندر محاسن و عنقفهء(3) وی(4) پانزده موی کمابیش سپید بود. (مجمل التواریخ، ص261). تا اکنون چهار هزار و پانصد و هفتاد سال کمابیش باشد. (مجمل التواریخ). این قوم بعد از کسری و پرویز بوده اند در مدت چهار سال و پنج کمابیش... پادشاهی کرده اند. (مجمل التواریخ).
نشناخت همای چون کمابیش
از خشکی پوست استخوان را.
سیف اسفرنگ.
و آن غیبت و فناء کلی در آن وقت مدت شش ساعت نجومی یا کمابیش داشته است. (انیس الطالبین نسخهء خطی ص23). با وجود آنکه در سوراخی از آن کمابیش پنجاه کس و صد کس می بودند. (ظفرنامهء یزدی، از فرهنگ فارسی معین). و در آن روز کمابیش دویست خانه باز می فروختند. (تاریخ غازان ص356). || همگی. تمامی. سرتاپای :
کمابیش سخا دید آنک او را دید در مجلس
سراپای هنر دید آنکه او را دید در میدان.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 255).
|| چگونه. (ناظم الاطباء).
(1) - از: کم + الف واسطه یا میانوند + بیش.
(2) - ظ: بسیار.
(3) - مویهای چند مابین لب زیرین و زنخ... (ناظم الاطباء).
(4) - پیغمبر اکرم (ص).

کمابیشی.

[کَ] (حامص مرکب) کم و بیشی. اندکی و بسیاری. (فرهنگ فارسی معین) : مردمان پندارند که صورت این چهار عنصر، این کیفیتهاء محسوس است با گرانی و سبکی، و این نه چنین است که صورت کمابیشی نپذیرد و این حالها کمابیشی پذیرند. (دانشنامه، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمابیش شود.

کمابیطوس.

[کَ] (معرب، اِ) کمافیطوس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کمافیطوس شود.

کمات.

[کَ] (ع اِ) سماروغ و آن چیزی است سفید به شکل بیضه و بعضی به صورت چتر در ایام برسات از زمین روید و این لفظ را به تای مدور نویسند. (از غیاث). سماروغ. دنبلان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کماة شود.

کمات.

[کُ] (ع ص، اِ) کُماة. دلاوران و سپاهیان. این جمع کمی [ کَ ی ی ] است که به معنی دلاور باشد و این لفظ را به تای مدور نویسند. (غیاث). جِ کمی. دلیران. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و کمات جنود و حمات جیوش چون شرزه ای که هنگام جنگ چنگ در گریبان اجل زند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص193). و لشکری مشحون به رایات حمات و ابطال کمات بدان طرف کشید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص285). و رجوع به کماة شود.

کماتر.

[کُ تِ] (ع ص) مرد سطبر. کُمتُر. (منتهی الارب). ضخم. (اقرب الموارد). مرد سطبر. (آنندراج). مرد ستبر. (ناظم الاطباء). || کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد). || درشت سخت اندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کماتل.

[کُ تِ] (ع ص) سخت و درشت اندام. کَمتَل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

کماتة.

[کَ تَ] (ع مص) کمیت گردیدن اسب. (از منتهی الارب) (آنندراج): کمت الفرس کمتاً و کمتة و کماتة؛ کمیت گردید اسب. (از اقرب الموارد). و رجوع به کَمت و کُمَیت شود.

کماتی.

[کَ تی ی] (ع ص) خیل کماتی، اسبان کمیت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسبان کمیت و آن منسوب است به کَماتَه. (اقرب الموارد). جِ کمیت کزبیر به معنی اسب نیک سرخ فش و دم سیاه. (آنندراج).

کماثر.

[کُ ثِ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد).

کماج.

[کُ] (اِ) نانی است مشهور. (برهان) (آنندراج). کماچ. (فرهنگ رشیدی). || نانی را نیز گویند که بر روی اخگر و زغال پزند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کماچ. کوماج. طلمة. مملول. مُضباط. و آن نانی است که در خاکستر گرم پزند شتربانان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خبزالملة. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ترکی است.
بهر کاچی و عدس در خانه ای باشم مقیم
با کماج گرم و یخنی من که باشم در سفر.
بسحاق اطعمه.
-امثال: بقدر کماجت گون کنده ام نظیر: بقدر دوغت می زنم پنبه. هر چه پول می دهی آش می خوری. ارزان خری انبان خری. (امثال و حکم ص95 ذیل ارزان خری...)
- مثل کماج؛ نرم و سطبر و برجسته. (امثال و حکم ص1473).
|| نان تنک شیرین که از آرد برنج و غیر آن و شکر پزند. (فرهنگ فارسی معین) (فرهنگ نظام). || نان فطیر. (ناظم الاطباء). || کلیچهء خیمه را نیز گفته اند و آن تخته ای باشد میان سوراخ که بر سر ستون خیمه محکم کنند. (برهان) (آنندراج). با جیم فارسی هم آمده. (آنندراج). کلیچهء خیمه و کماچه. (ناظم الاطباء). کلیچهء خیمه را گویند به سبب مشابهت آن به کماج. (فرهنگ جهانگیری). تخته ای باشد گرد و میان سوراخ که بر ستون خیمه محکم کنند و چادر خیمه را بر روی آن کشند (و آن شبیه به نان کماج است). کلیچهء خیمه. کماجه. (فرهنگ فارسی معین) :
کماج خیمه را ماند که نتوان
ز وی کندن به دندان نیم ذره.
جامی (از آنندراج).
مجنون در آسمان چو قمر دید و حال کرد
گویا کماج خیمهء لیلی خیال کرد.
آصفی.

کماج پز.

[کُ پَ] (نف مرکب) آنکه کماج پزد. آنکه شغل وی پختن کماج باشد.

کماج پزی.

[کُ پَ] (حامص مرکب) عمل و شغل کماج پز. || (اِ مرکب) دکان کماج پز. جایی که کماج پزند.

کماج خور.

[کُ خُ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز است و 183 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کماجدان.

[کُ] (اِ مرکب)(1) کماچدان. ظرفی مسین به سان دیگ و دردار که در آن خمیر فطیر را با روغن گذاشته و در آن را محکم نموده در زیر آتش خل گذارند تا پخته شود و نیز در آن خورشها پزند. (ناظم الاطباء). ظرف مسین یا سفالین بسان دیگ دردار که در آن خورش پزند. (فرهنگ فارسی معین). قسمی دیگ مسین خرد با در. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از: کماج + دان (پسوند ظرفیت).

کماجری.

[کَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 263 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کماجه.

[کُ جَ / جِ] (اِ) کماچه. تختهء گرد سوراخ دار که بر ستون خیمه محکم کنند و چادر خیمه را روی آن کشند و آن را کلیچه نیز نامند. (ناظم الاطباء). کماج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به معنی آخر کماج شود.

کماجین.

[] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع است و 257 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کماچ.

[کُ] (اِ) نوعی از نان است که سطبر باشد. (غیاث). کماج. و رجوع به کماج شود. || به معنی بادریسهء خیمه و این لفظ ترکی است. (غیاث). و رجوع به معنی آخر کماج شود.

کماچال.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 1575 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کماچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) کماجه. (ناظم الاطباء). کماجه. کماج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کماجه و کماج شود.

کماخ.

[کُ] (ع اِمص) بزرگ منشی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کبر و تعظیم. (اقرب الموارد).

کماخ.

[کَ] (اِخ) شهری است در روم(1)... و میان کماخ و ارزنجان یک روز راه است. (از معجم البلدان ذیل کمخ). کماخ قلعه ای است به روم و شهر کوچک در پای آن قعله، هوایش به سردی مایل است و چند پاره دیه بر توابع آن و حقوق دیوانیش سی و چهار هزاروچهار صد دینار است. (از نزهة القلوب چ لیدن ص98) : و آن نوع(2) در ولایت روم در کماخ بسیار بود... و از جملهء متاع کماخ یکی آن است که خشک می کنند و به تحفه به ولایات دیگر می برند. (فلاحت نامه).
(1) - آسیای صغیر، ترکیهء امروز.
(2) - توت بی دانه.

کماد.

[کِ] (ع اِمص) کوفتگی جامه، اسم است. (منتهی الارب) (آنندراج). کوفتگی جامه، اسم است کَمد را. (ناظم الاطباء). اسم است از کمدالقصّار الثوب؛ کوفت گازر جامه را. (از اقرب الموارد). رجوع به کَمد شود. || (اِ) لتهء چرکین که گرم کرده بر عضو دردناک نهند و آن مفید ریح است. (منتهی الارب) (آنندراج). پارچهء گرم کرده که بر عضو دردناک نهند. (ناظم الاطباء). جامه پاره ای چربناک و چرکین که گرم کنند و بر عضو دردناک نهند که بدان از باد و درد شکم شفا یابد. (از اقرب الموارد). رکوی که گرم کنند و بر عضوی نهند. ژنده ای که گرم کرده بر جای درد نهند تا بیاساید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِمص) گرم کردن عضو دردرسیده را به بستن چیزی بر وی، منه الحدیث: الکماد احب اِلیَّ من الکی(1). (منتهی الارب) (آنندراج). نهادن داروهای خشک بر عضوی چون نمک گرم و سبوس گرم. ج، کمادات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کماد عبارت از چیزی چند باشد که در کیسه کنند خواه خشک و خواه تر و گرم کنند و بر اعضاء نهند و کمادات خشک اولی است در اوجاع لذاعه و مواد حاره. (اختیارات بدیعی) : و آنجا که خشکی غلبه دارد یا مادهء علت سخت غلیظ باشد و فسرده، بخار ضماد و کماد تر از راه بینی به شش رسد، سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || درد شکم(2). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - مراد، کماد از داغ کردن خوش تر است.
(2) - در فرهنگهای معتبر عربی از جمله تاج العروس و محیط المحیط و اقرب الموارد و معجم متن اللغة، به این معنی نیامده است. در تاج العروس (ج 2 ص486) در معنی کماد آمده: خرقة وسخة دسمة تسخن و توضع علی الموجوع ای علی موضع وجعه یشتفی بها، ای بتلک الخرقة من شدة الریح و وجع البطن. و صاحب منتهی الارب و به تبع او آنندراج و ناظم الاطباء، وجع البطن را معنی مستقلی پنداشته و جداگانه آورده اند.

کمادات.

[کِ] (ع اِ) جِ کماد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کماد شود.

کمادریوس.

[کَ دَ](1) (معرب، اِ) لغتی است یونانی(2) و معنی آن به عربی بلوط الارض باشد و آن گیاهی است سبزرنگ و بسیار تلخ و آن را در ابتدای استسقا دهند نافع است. (برهان) (آنندراج). مأخوذ از یونانی، بلوط الارض. (منتهی الارب). کماذریوس، معرب از یونانی. مانداروی تلخ. (فرهنگ فارسی معین). خامادریوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). معرب از خامادریوس است که به معنی بلوط الارض باشد، نباتی است طولش قریب به قدر شبری و برگش ریزه و در شکل و رنگ و تشقق شبیه به برگ بلوط و طعم او تلخ و با اندک تندی و گلش بنفش و ریزه و منبت او سنگلاخها و تخمش ریزه تر از انیسون و باحدت و در تموز یافت می شود و قوتش تا هفت سال باقی است. (تحفهء حکیم مؤمن ذیل کماذریوس). شیخ الرئیس در مفردات قانون گوید: و عشبه یسمی عندالیونانیین بلوط الارض لان له اوراقاً صغاراً شبیهة بورق البلوط(3). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به سکون دال ضبط شده.
(2) - کماذریوس، از یونانی Xamaidhrus= Chamedrys، و بلوط الارض ترجمهء تحت لفظ عربی از یونانی آن است. (ازحاشیهء برهان چ معین).
(3) - ذیل کماذریوس.

کمادة.

[کِ دَ] (ع اِ) کِماد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامه پاره ای که گرم کرده بر جای درد نهند تا درد آن بیاساید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کماد شود.

کماذریوس.

[کَ ذَ] (معرب، اِ) رجوع به کمادریوس شود.

کمار.

[کُ] (اِ) زالزالک وحشی. ولیک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ولیک را در هیجان کمار گویند. (جنگل شناسی ج2 ص236). و رجوع به ولیک و زالزالک شود.

کمار.

[کُ] (اِخ) کوه مار. دهی از دهستان دیزمار باختری است که در بخش ورزقان شهرستان اهر است و 1778 تن سکنه دارد. این ده در دو محل به فاصلهء پانصد گز به نام کمار بالا (علیا) و کمار پایین (سفلی) معروف است. سکنه کمار بالا 1162 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کمارج.

[کَ رَ] (اخ) شهرکی است از بشاور به ناحیت پارس خرم و آبادان. (از حدود العالم چ دانشگاه ص134). خشت و کمارج دو شهرک اند در میان قهستان گرم سیر به غایت و درختان خرما بسیار باشد اما هیچ میوهء دیگر نباشد و آب روان دارد اما گرم و ناخوش باشد و غلهء آنجا بعضی بخس است و بعضی باریاب و مردم آنجا بیشترین سلاح ور و... باشند. (فارسنامه ابن البلخی ص143). خشت و کمارج دو شهرند در میان کوهستان گرمسیر است و آب روان دارند و جز درخت خرما هیچ میوهء دیگر نبود غله اش هم دیمی و هم آبی باشد و مردم آنجا سلاح ورز باشند و... (نزهة القلوب چ لیدن ص128). یکی از دهستانهای سه گانهء بخش خشت از شهرستان کازرون و حدود و مشخصات آن به قرار ذیل است: از شمال به تنگ معروف ترکان و کتل کمارج، از مغرب به کتل رودک و رودخانهء شاپور، از مشرق به ارتفاعات سربالشت و کوه پوسگان و از جنوب به دهستان حومهء خشت محدود است. این دهستان در جنوب شرقی بخش واقع و جلگه و دامنه است و هوایی گرم دارد. آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء شاپور و چشمه و قنات تأمین می شود. این دهستان از 8 آبادی تشکیل شده است و سکنهء آن در حدود 2600 نفر و قرای مهم آن عبارت است از: ده کهنه، الیف، بناف، رودک، کمارج که مرکز دهستان است. در قسمتهای خاوری دهستان و باختر آن طوایف مختلف از ایل قشقایی قشلاق می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کماری.

[کَ رَ] (اِخ) از دیههای بخارا است. (از معجم البلدان).

کماری.

[کَ] (اِخ) اسم است که شباهت به نسبت دارد و آن نام بعضی از علماست. (از انساب سمعانی جِ 2 ورق 486 ب).

کماری.

[ ] (اِخ) از پسران یافث بن نوح است. (تاریخ گزیده چ نوایی ص26). و رجوع به یافث در همین لغت نامه و مجمل التواریخ و القصص ص 104 شود.

کماریدن.

[کُ دَ] (مص) گماریدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به گماریدن شود.

کماریم.

[] (اِخ) (سیاه پوشان). کاهنان خدایان دروغ بودند، و گاهی این لفظ را به کهنه ترجمه کرده اند. (از قاموس کتاب مقدس).

کمازان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان های پنجگانهء شهرستان ملایر است. این دهستان در جنوب شرقی شهرستان واقع و محدود است از طرف شمال به دهستان حومه، از جنوب به شهرستان بروجرد، از مشرق به بخش سربند اراک و از مغرب به دهستان سامن. کوهستانی و سردسیر است و هوایی سالم دارد. ارتفاعات بیاتان در مشرق و کوه یزدجرد در مغرب این دهستان واقع است و رودخانهء کلان که در دشت ملایر، خرم آباد نامیده می شود بین دو کوه مذکور به طرف شمال جریان دارد. این دهستان از 55 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده است و جمعیت آن در حدود 26 هزار نفر و مرکز قصبهء کمازان و قرای مهم آن عبارتند از: ازمیشن. زنگنه. پری. بیغش. احمد روغنی. تپه مولا. طائمه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمازان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کمازان است که در شهرستان ملایر واقع است و 1804 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کماژن.

[کُمْ ما ژِ] (اخ)(1) کشور باستانی در شمال شرقی سوریه و در مشرق کاپادوکیه(2) و پایتخت آن ساموزات(3) بوده است. (از لاروس). کشوری بود بین کیلیکیه و کاپادوکیه و بین النهرین. در اواسط قرن دوم پیش از میلاد که قدرت سلوکیه رو به ضعف نهاد در کماژن سامس(4) نامی سلسلهء حکمرانان کماژی را تأسیس کرد. (از ایران باستان ج3 ص2064 و 2087). و رجوع به ایران باستان صفحات 1101 و 2087 و 2455 و 2456 شود.
(1) - Commagene. .
(فرانسوی)
(2) - Cappadoce
(3) - Samosate.
(4) - Sames.

کماس.

[کَ](1) (اِ) کوزه ها بود پهن از سفال که در زیر بغل درآویزند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص200). نوعی از تنگ باشد و آن گرد و پهن و گردن کوتاه می باشد به اندام کاسه پشت و آن را از سفال و چوب هم می سازند و بیشتر شبانان و مسافران دارند. (برهان). ظرف تنگ گردن کوتاه. (ناظم الاطباء). کوزه ای پهن و مدور کوتاه گردن که تُنگ نیز گویند. (آنندراج). کماسه. کماش. (فرهنگ فارسی معین) :
گیرم که ترا اکنون سه خانه کماس است(2)
بنویس یکی نامه که چندت همه کاس است
ابوالعباس (از لغت فرس).
|| کاسهء چوبین و کشکول گدایان را هم گفته اند. (برهان). کاسهء چوبین گدایان و شبانان. (ناظم الاطباء). کاسهء چوبین. کشکول گدائی. (فرهنگ فارسی معین). بعضی به معنی کاسهء پهن چوبین و سفالین که در بغل گیرند و کچکول گویند، دانسته اند. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - این کلمه بهر دو معنی در برهان و ناظم الاطباء به ضم اول و تشدید ثانی [ کُ م م ] نیز ضبط داده شده است.
(2) - در انجمن آرا و آنندراج این بیت شاهد معنی دوم آمده است.

کماس.

[کَ] (ص) به معنی کم و اندک آمده است که عربان قلیل خوانند. (برهان). کم و کاس. (آنندراج). کم و کاس و اندک و قلیل. (ناظم الاطباء). کم. اندک. قلیل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کماسی شود.

کماسه.

[کَ سَ / سِ] (اِ) به معنی کماس است که تُنگ گردن کوتاه باشد. (برهان). کماس. (آنندراج). ظرف تنگ گردن کوتاه. (ناظم الاطباء). و رجوع به کماس شود. || به معنی کماس است که کاسهء چوبین باشد. (آنندراج). کاسهء چوبین گدایان و شبانان. (ناظم الاطباء). کاسهء چوبین مانند لاک پشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
در دست کماسه و به درها
گردیده و جمع کرده زرها.
طیان (از آنندراج).
امام بلخ کماسه گری نکو داند
که از کماسه می اندرپیاله گرداند.
سوزنی (از آنندراج).
کماسه گر نه همانا کراسه خر باشد
که با کماسه کراسه گشود نتواند.
سوزنی (از آنندراج).
خری سبوی سر و دوره(1)گوش و خم پهلو
کماسه پشت و کدوگردن و تکاوگلو
چو آمد، آید با وی سبو و دوره و خم
چو شد، کماسه رود با وی و تکاو و کدو.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کماس شود.
(1) - ن ل: دره.

کماسه.

[کُ سَ / سِ] (ص، اِ) کاریزکن و چاه جوی را گویند. (برهان). کاریز کن. (آنندراج). کاریز کن و چاخو. (ناظم الاطباء). جهانگیری نیز در این معنی گویند: «کاریز کن باشد و آن را کمانه نیز گویند» و به این معنی «کماسه» تصحیفی است از «کمانه، کاریز کن باشد و کومش همین بود». (لغت فرس اسدی از حاشیهء برهان چ معین). || به معنی شاهد و زن فاحشه و قحبه هم آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). و در فرهنگ گفته به معنی شاهد و قحبه و خنثی را گویند و شاهدی نیاورده. (آنندراج). || و خنثی را نیز گویند یعنی شخصی که آلت مردی و زنی هر دو داشته باشد. (برهان). خنثی را گویند. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کماسه.

[کُ سَ / سِ] (اِخ) نام کوهی است به ولایت خراسان. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کماسه گر.

[کَ سَ / سِ گَ] (ص مرکب)آنکه کماسه سازد. آنکه شغل وی ساختن کماسه باشد :
کماسه گر نه همانا کراسه خر باشد
که با کماسه کراسه گشود نتواند.
سوزنی (از آنندراج).
رجوع به کَماسَه و کماسه گری شود.

کماسه گری.

[کَ سَ / سِ گَ] (حامص مرکب) ساختن کَماسه. (فرهنگ فارسی معین). شغل و عمل کماسه گر :
امام بلخ کماسه گری نکو داند
که از کماسه می اندرپیاله گرداند.
سوزنی (از آنندراج).
و رجوع به کَماسَه و کماسه گر شود.

کماسی.

[کَ] (حامص)(1) به معنی کمی است که در مقابل بسیاری باشد. (برهان). به معنی کم و کاستی و مخفف آن است و کمرسی نیز به همین معنی می آید. (از آنندراج) (انجمن آرا). کمی و کاستی و قلت و نقصان. (ناظم الاطباء) (در تداول عامه تهرانی) کمی. قلت. مقابل بسیاری. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه بخصوص زنان، نقص. نقیصه. نقصان. قلت. کمی. کمبود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آب آن چشمه ز ابتدای وجود
نه کماسی کند، نه بفزاید.
سراج الدین راجی (از آنندراج).
چون عیسی به خانه اندررفت شاگردان از او پرسیدند: چرا ما نتوانستیم این دیو [ از کودک مصروع ] بدر کردن؟ گفت بدیشان از برای کماسی ایمان شما. (ترجمهء دیاتسارون ص138). دست می نهاد بر رنجوران و خوش می شدند و از کماسی ایمان ایشان در عجب ماند. (ترجمه دیاتسارون ص192) نکوهش کرد کماسی ایمان ایشان را. (ترجمه دیاتسارون ص370).
- کماسی داشتن یا نداشتن؛ نقیصه داشتن یا نداشتن: از اسباب خانه چه کماسی دارد؟ در حسن کماسی ندارد. باز هم کماسی داری؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از کماس (به معنی کم و اندک) + ی (اسم مصدر). (از حاشیهء برهان چ معین).

کماسی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان استرآباد رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کماش.

[کَ] (اِ) به معنی کماس است که تُنگ گردن کوتاه باشد. (از برهان). تُنگ گردن کوتاه. (آنندراج). و رجوع به کماس شود. || کاسهء چوبین گدایان و شبانان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کماس شود.

کماشة.

[کَ شَ] (ع مص) تیزرو گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سبک و کافی و بسند شدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). کافی و بسنده شدن. (ناظم الاطباء).

کماشیر.

[کُ] (اِ) صمغی باشد مانند جاوشیر و آن صمغ کرفس کوهی است، بول را براند و حیض آورد و در مسهلات نیز بکار برند. (برهان) (آنندراج). صمغ کرفس کوهی که شبیه به جاوشیر است. (ناظم الاطباء). معرب آن قماشیر. (حاشیهء برهان چ معین). کناشیر. گاو شیر. (فرهنگ فارسی معین). صمغ کرفس کوهی شبیه به جاوشیر و گویند اسم هندی جاوشیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). قماشیر و آن صمغی است که از هند آرند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : احوال او همچون جاوشیر است و این قوی تر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً).

کماع.

[کِ] (ع مص) مکامعة. (از ناظم الاطباء). رجوع به مکامعة شود.

کماغینه.

[کَ نَ] (اِ) کرمی است سرخ مایل به سیاهی زهردار. (آنندراج).

کمافیطس.

[کَ طُ] (معرب، اِ) مأخوذ از یونانی، گیاهی حشیش مانند که گل آن بنفش رنگ است و تخم آن را به شیرازی ماش دارو گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کیمافیطوس شود.

کمافیطوس.

[کَ] (معرب، اِ)(1) لغتی است یونانی و معنی آن به عربی صنوبرالارض باشد و آن حشیشی است که گل آن بنفش رنگ می شود و به آخر تخم می گردد و آن را به شیرازی ماش دارو خوانند و بعضی گویند طرخون رومی است و بعضی دیگر گویند تخم کرفس رومی است. یرقان را نافع باشد. (برهان) (آنندراج). ماش دارو. (فرهنگ فارسی معین). معرب از خامافیطس یونانی است که به معنی صنوبرالارض باشد. نباتی است در بوی شبیه به صنوبر و در طعم تلخ و با اندک قبض و تندی و ساقش بلند نمی شود و برگش در پیچیدگی و تراکم و پری از رطوبت شبیه است و به حی العالم صغیر که به فارسی همیشه بهار نامند و برگش از آن ریزه تر و با زغب و رطوبت چسبنده و شاخهای او مایل به سرخی و گلش زرد و باریک و تخمش از تخم کرفس کوچکتر و بیخش سفید و از ماه نیسان تا سرطان استمرار دارد و قوتش تا ده سال باقیست و مؤلف اختیارات تصریح نموده که گلش بنفش و برگش شبیه به صعتر است... (از تحفهء حکیم مؤمن). گفته اند برگ و شاخ درخت بارزد است. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صنوبرالارض. خامافیطس. عُرصُف. تخم کرفس رومی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کمافیطس. (ناظم الاطباء).
(1) - از یونانی Chamepitys = Xamaipitus

کماکل.

[کُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان رشت است و 374 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمال.

[کَ] (ع مص) کُمول. انجام یافتن و تمام شدن. (منتهی الارب). تمام شدن. (آنندراج) (ترجمان القرآن) (فرهنگ فارسی معین). از باب نصر و علم و کرم آمده است و نخستین از همه فصیح تر و دوم از همه رکیک تر است. تمام شدن و کمال در ذوات و صفات هر دو استعمال شود و گویند: کملت محاسنه. و کمل الشهر؛ ای کمل دوره. (از اقرب الموارد). کمل الشی ء کمالا و کمولا (از باب نصر)، انجام یافت آن چیز و تمام شد اجزای آن چیز. و کمل فلان، به انجام رسید محاسن فلان. و کمل الشهر، به انجام رسید دور آن ماه و تمام شد روزهای آن و در همهء این معانی از کرم و ضرب و سمع نیز می آید و از سمع از همه ردی تر است. (ناظم الاطباء).

کمال.

[کَ] (ع اِمص) تمام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم مصدر است؛ لک کماله، ای کله. (از اقرب الموارد). تمام. تمامیت. (فرهنگ فارسی معین). تمامیت. مقابل نقص و تمامی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کامل بودن :
هم سخاوت را کمالی هم بزرگی را جمال
هم شجاعت را جلالی هم شریعت را شعار.
فرخی.
عالم فضل و یمین دولت و اصل هنر
حجت یزدان، امین ملت و عین کمال.
فرخی.
زیبد ار من به مدیح تو ملک فخر کنم
خاطر اندرخور وصف تو رسانم به کمال.
فرخی.
این کمال ملک او جوید به سعد اختران
این دوام خیر او خواهد به خیر از کردگار.
منوچهری.
و مرد بی عیب نباشد، الکمال لله عزوجل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص156).
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان
کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال.
قطران.
زو گشت بحاصل کمال عالم
من بندهء آن عالم کمالم.ناصرخسرو.
میانه کار همی باش و بس کمال مجوی
که مه تمام نشد جز ز بهر نقصان را.
ناصرخسرو.
شعرگویان را کمال معنی اندر لفظ اوست
تا نگویی مدح از معنی کجا گیرد کمال.
امیر معزی (دیوان چ اقبال ص456).
عالمی بیدل که او را نیست نسیان در کلام
زنده ای بی چون که او را نیست نقصان در کمال.
امیر معزی (ایضاً ص446)
برسانیدم این سخن بکمال
می بترسم که راه یافت زوال.سنائی.
تو هم به نفس بزرگی و هم به اصل شریف
هَمَت کمال عصام است و هم جمال عصام(1).
ادیب صابر.
از آنجا که کمال سخن شناسی و تمییز پادشاهانه بود آن را پسندیده داشت. (کلیله و دمنه). با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و کمال مقدرت... حاصل است می بینم کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 55). و دوست و دشمن به علو همت و کمال سیاست آن خسرو دین دار... اعتراف آوردند. (کلیله و دمنه).
هر کمالی را بود حذف زوالی در عقب
هست ملکت را کمالی خالی از خوف و زوال.
رشید وطواط.
محمود به ایلک خان... پیغام داد... از کمال خرد و کاردانی... شما عجب داشته می آید. (سلجوقنامهء ظهیری ص11، از فرهنگ فارسی معین).
ای همه هستها به صنع تو هست
هستها با کمال ذات تو نیست.خاقانی.
به هر ناسازیی درساز و دل با ناخوشی خو کن
که آبت زیرکاه است و کمالت زیر نقصانی.
خاقانی.
روز چون رخسار ترکان از کمال
خال نقصان از میان برخاسته.خاقانی.
به جمال عدل و کمال فضل... بیاراست. (سند بادنامه ص8). که غبار زوال بر جمال کمال او ننشیند. (سند بادنامه ص2).
ترا خدا به کمال کرم بپرورده
تو از برای هوا نفس کرده ای پروار.عطار.
یافت اندرعهد او ایمان کمال
نیست برتر از کمال الاّ زوال.عطار.
از کمال حزم و سوءالظن خویش
نی ز نقص و بد دلی و ضعف کیش.
(مثنوی چ خاور ص211)
از کمال طالع و اقبال و بخت
او ایازی بود و شه محمود وقت.
(مثنوی چ خاور ص95).
از کمال قدرت ابدان رجال
یافت اندر نور بی چون احتمال.
(مثنوی چ خاور ص397).
نگویم آب و گل است این وجود روحانی
بدین کمال نباشد جمال انسانی.سعدی.
قدر فلک را کمال معرفتی نیست
در نظر قدر با کمال محمد.سعدی.
کواکب گر همه اهل کمالند
چرا هر لحظه در نقص وبالند.
شیخ محمود شبستری.
علو قدر تو فارغ ز جور دور فلک
کمال جاه تو ایمن ز شرعین کمال.
عبید زاکانی.
کمال سر محبت ببین نه نقص گناه
که هر که بی هنر افتد نظر به عیب کند.
حافظ.
کمال دلبری و حسن در نظر بازی است
به شیوهء نظر از نادران دوران باش.حافظ.
نیست جویای نظر چون مه نو ماه تمام
خودنمایی نکند هر که کمالی دارد(2).
صائب (از آنندراج).
- باکمال؛ آنچه یا آنکه صاحب کمال است. آنچه یا آنکه تام و کامل است :
قدر فلک را کمال معرفتی نیست
در نظر قدر باکمال محمد.سعدی.
- برکمال؛ به کمال. کامل. تام. (فرهنگ فارسی معین) : الله بر آن قادر برکمال است. (کشف الاسرار ج2 ص507).
دلت سخت است و پیمان اندکی سست
دگر در هر چه گویم برکمالی.سعدی.
حسن ظن بزرگان در حقم برکمال است. (گلستان).
- بروجه کمال؛ بطور تکمیل. (ناظم الاطباء).
- به کمال؛ برکمال. (فرهنگ فارسی معین). کامل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
اگر کمال به جاه اندراست و جاه به مال
مرا ببین که ببینی کمال را به کمال.
غضایری.
کمال عقل تو آهسته داشت عقل ترا
که تا تحمل کردی مصیبتی به کمال.
امیر معزی.
نگار من همه حسن و ملاحت است و جمال
همه ملاحت و حسن و جمال او بکمال.
سوزنی.
- به کمال بودن؛ کامل بودن : در کثرت عدد به کمال بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- به کمال رسیدن؛ کامل شدن. (فرهنگ فارسی معین). کمال یافتن :
دین پاکیزه و مردانگی و طبع جواد
وین سه چیز از تو رسیده است به غایات کمال.
فرخی.
زین مال و ازین آب رسید احمد تازی
در عالم گویندهء دانا به کمالش.
ناصرخسرو.
- به کمال نمودن؛ کامل به نظر رسیدن. کامل پنداشته شدن : همه کس را عقل خود به کمال نماید و فرزند بجمال. (گلستان).
- عین الکمال؛ عین کمال. چشم زخم و نگاه بر چیز زیبا که بدان ضرر رساند. (ناظم الاطباء، ذیل عین).
- عین کمال؛ عین الکمال :
علو قدر تو فارغ ز جور دور فلک
کمال جاه تو ایمن ز شر عین کمال.
عبید زاکانی.
رجوع به عین الکمال شود.
- کمال ابجد؛ حرف غین است که عددش هزار است. (از حاشیهء هفت پیکر نظامی چ وحید ص23) :
نسل اقسنقری مؤید ازو
اب و جد با کمال ابجد ازو.
نظامی (هفت پیکر، ایضاً).
- کمال دادن؛ کامل کردن. به کمال رسانیدن. کمال بخشیدن :
ای به هستی داده دنیا را کمال
ملک را فرخنده هر روز از تو فال.
انوری (از آنندراج).
- کمال مطلوب؛ غایت آرزو. بزرگ امید. ایده آل. (فرهنگ فارسی معین). ایده آل.(3)(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- نصاب کمال؛ حداکثر. حد کامل. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: هر کمالی را زوالی است . (امثال و حکم ص1943 و 91).
|| تدین و فضل و فضیلت و علم و ادب. بزرگواری و برتری. (ناظم الاطباء). آراستگی صفات. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر کمال به جاه اندر است و جاه به مال
مرا ببین که ببینی کمال را به کمال.
غضایری.
ستوده ای به کمال و ستوده ای به خصال
ستوده ای به نوال و ستوده ای به سیَر.فرخی.
خدایگان خراسان و آفتاب کمال
که وقف کرد بر او ذوالجلال، عز و جلال.
عنصری.
گر در کمال و فضل بود مرد را خطر
چون خوار و زار کرد پس این بی خطر مرا؟
ناصرخسرو.
میر گر از مال و ملک با ثقل است
تو ز کمال وز علم با ثقلی.ناصرخسرو.
کمالت کو کمال اندرکمال است
سوی دانا به از دانا کمالی.ناصرخسرو.
نامه ای نیست در کمال و دها
که بر او نام او نه عنوان است.مسعودسعد.
گفت خاقانی ار چه هیچ کسیم
خالی از گلبن کمال توایم.خاقانی.
من آن دانهء دست کشت کمالم
کز این عمرسای آسیا می گریزم.خاقانی.
بلقیس روزگار تویی کز جلال و قدر
شروانشه از کمال سلیمان دوم است.
خاقانی.
سعدی از آنجا که فهم اوست سخن گفت
ورنه کمال تو وهم کی رسد آنجا؟سعدی.
کمال همنشین در من اثر کرد
وگرنه من همان خاکم که هستم.سعدی.
- با کمال؛ فاضل و دانا و عالم. (ناظم الاطباء).
- بی کمال؛ بی علم و نادان و بی فضل. (ناظم الاطباء).
- صاحب کمال؛ با کمال.
|| معرفت. (فرهنگ فارسی معین) :
جهان ای پسر نیست خامش ولیک
به قول جهان تو نداری کمال.ناصرخسرو.
گر به دنیا در نبینی راه دین
در ره دانش نیلفنجی کمال.ناصرخسرو.
راهی که در او رهبر زی شهر کمال است
زین راه مشو یک سو گر مرد کمالی.
ناصرخسرو.
|| بلوغ و رشد. (ناظم الاطباء).
- حد کمال؛ سن بلوغ و رشد. (ناظم الاطباء).
|| ترقی. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) کامل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- تمام و کمال؛ تام و کامل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (اصطلاح فلسفه) آنچه تمامیت شیئی به آن است کمال آن شی ء می نامند و آنچه شیئیّت شی ء بدان است که کمال گویند. کمال نزد فلاسفه بر دو معنی اطلاق می شود یکی آنچه حاصل بالفعل است اعم از آنکه مسبوق به قوت باشد و دیگر آنچه موجب تکمیل نوعیت شی ء است. کمال از امور اضافی است زیرا موجودات در هر مرتبتی واجد فعلیتی می باشند که نسبت به مرتبتی نازلتر که فاقد آن فعلیت است کامل ترند و نسبت به مرتبت بالاتر و آنچه را فاقدند ناقص ترند. و کمال هر موجودی به فعلیت آن است و نحوهء وجود هر موجودی در همان موجود کمال آن است و آن کمال اول است که شی ء بدان شی ء شود و صورت وحد طبیعی هر شی ء کمال آن شی ء است چنانکه گویند: نفس نباتی که صورت نبات است کمال اول نبات است و نفس حیوانی کمال اول حیوان است و بالاخره آنچه مربوط به اصل و بنای وجودی اشیاء است کمالات اولیه آنهاست و امور دیگر که در مرتبت بعدند کمالات ثانویه اند و آخرین مرتبت کمال انسان ترقی نفس او و رسیدن به مرتبت عقل بالمستفاد است که مرتبت تکمیل قوای علمی و عملی آن می باشد. در هر حال مراد از کمال اوّل امری است که شیئیت شی ء به آن است و مراد از کمال ثانی آثار و تبعات صور فعلیهء نوعیه است، مثلاً کمال اول میوه شکل و صورت آن است که مقوم آن است و کمال ثانی آثار و نتایج مترتبهء بر آن است. صورت و حد طبیعی هر شی ء کمال اول آن است و به قول قطب الدین شیرازی کمال اول چیزی است که شی ء به وسیلهء آن در ذاتش کمال یابد و کمال ثانی چیزی است که شی ء در صفاتش به آن کمال یابد و از آن جهت کمال ثانی گویند که متأخر از کمال نوع است. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سید جعفر سجادی). کمال بر دو گونه است کمال اول آن است که شی ء در حد ذات کامل می شود. مث ناطق کمال اول است برای انسان، زیرا اگر ناطق نباشد انسان محقق نمی شود. کمال ثانی آن است که شی ء بدان در صفاتش کامل می شود. مثل اینکه انسان مهندس است یا کاتب است، چه انسان در حد ذاتش محتاج به آنها نیست و ممکن است ذات انسان باشد و مهندس و کاتب نباشد. پس این صفت مهندس و کاتب کمال ثانی هستند برای انسان. (فرهنگ فارسی معین).
- کمال اول؛ رجوع به کمال (اصطلاح فلسفی) شود.
- کمال ثانی؛ رجوع به کمال (اصطلاح فلسفی) شود.
- کمال صناعی؛ کمال صناعی مقابل کمال طبیعی است و عبارت از صفت و امری است که بواسطهء صنع صانع در شی ء پدید می آید. (فرهنگ علوم عقلی، تألیف سید جعفر سجادی).
- کمال طبیعی؛ کمال طبیعی مقابل کمال صناعی است و امری است که صنع را در آن مدخلیتی نباشد. (فرهنگ علوم عقلی، تألیف سید جعفر سجادی).
|| (اصطلاح تصوف) کمال منزه بودن از صفات و آثار آن است و نزد صوفیان بر دو قسم است: یکی کمال ذاتی که عبارت از ظهور حق تعالی است بر نفس خود بنفس خود لنفس خود بدون اعتبار غیر و غیریت و غناء مطلق لازمهء این کمال است و معنی غنای مطلق مشاهدهء حق است خود را فی نفسه با تمام شؤونات و اعتبارات الهیه و کیانیه با احکام و لوازم آنها. دوم کمال اسمائی که عبارت از ظهور حق است بر نفس خود و شهود ذات خود در تعینات خارجیه یعنی عالم و مافیها و این شهود عبارت از شهود عیانی و عین وجودی است مانند شهود مجمل در مفصل. (فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سید جعفر سجادی). کامل شدن سالک است در ذات و صفات، به این معنی که صوفی معتقد است که اساس عالم بر ترقی و کمال موجودات گذاشته شده است، و آنچه در زمین و آسمانهاست به طرف مقصد و غایتی معلوم - که در حد کمال است - رهسپار است. انسان هم که دارای گوهری توانا و جانی والاست از این قاعدهء کلی مستنثی نیست، منتهی در میان صوفیان اختلاف است که آیا انسان با مجاهده و کوشش می تواند به کمال مقصود رسد یا نمی تواند عطار و پیروان او طرفدار قول اول اند یعنی انسان را واجد آن مقام می دانند که می تواند به کمال مقصود برسد یعنی به مرحله ای که صفات الهی ملکهء او شود و در دریای بی پایان حقیقت چون قطره ای غرق گردد بطوری که قطره و دریا یکی شود. دسته ای از صوفیان معتقدند چون انسان همیشه مکلف است و در این تکلیف مقامات و حالات را دوامی نیست تا زنده است نمی تواند به کمال واقعی - که نهایت مقصود است - برسد. بعضی دیگر گویند صوفی چون بمرحلهء جمع الجمع رسد و صفات الهی ملکهء او شود، تکالیف از او بر می خیزد و می تواند دست در دامن شاهد مقصود آرد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - کذا، ظ: عظام.
(2) - به معنی بعد نیز ایهام دارد.
(3) - Ideale.

کمال.

[کُمْ ما] (ع ص، اِ) جِ کامل. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - در منتهی الارب و اقرب الموارد جمع کامل کَمَلَة آمده است.

کمال.

[کَ] (اِخ) نام وی سید کمال کجکولی، ساکن بلخ و معاصر امیرعلیشیر نوایی بود و گویند صد هزار بیت شعر گفته است. این مطلع از اوست:
ای روشنی از نور رخت دیدهء جان را
بر خاک نشانده قد تو سرو روان را.
(از رجال حبیب السیر ص138).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند است که در بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین است و 307 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). نام محلی است کنار جادهء طهران و قزوین میان حصارک و علی سلطانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیزکی است که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان است و 1500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مشیز است که در شهرستان سیرجان واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ده بالاست که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان نوق است که در شهرستان رفسنجان واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین است و 307 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سروستان است که در شهرستان شیراز واقع است و 230 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان است که در شهرستان شیراز واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان جرقویه است که در بخش حومهء شهرستان شهرضا واقع است و 1172 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان نایین است و 343 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمال آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان نیر است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 672 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کمال آباد بالا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فراهان پایین است که در بخش فرمهین شهرستان اراک واقع است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمال آباد پایین.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فراهان پایین است که در بخش فرمهین شهرستان اراک است و 428 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمال آباد محمد صالح.

[کَ مُ حَمْ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمالا.

[کَ] (اِخ) ابن ملامحمد حسین فسایی. گاهی شعر می سراید. از اوست:
سر بلندی، خاکساری با هنرور کردن است
آبرو را حفظ کردن سنگ گوهر کردن است
با قد خم گشته بی طاعت کشیدن آه سرد
تکیه بر پشت کمان و تیر بی پر کردن است
جان خود سازم فدای مصرع صایب کمال
جان نثار یار کردن خاک را زر کردن است.
(تذکرهء نصرآبادی ص202).

کمالات.

[کَ] (ع اِ) فضایل و کمالها و فضیلتها. (از ناظم الاطباء). جِ کمال. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمال شود.
- جامع کمالات؛ کسی که دارای همهء فضایل باشد. (ناظم الاطباء) : و جد آنان میرزا ابوالقاسم از سادات عالیشأن و جامع کمالات صوری و معنوی و در خدمت سلاطین معزز بود. (عالم آرای عباسی از فرهنگ فارسی معین).

کمال اصفهانی.

[کَ لِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به کمال الدین اسماعیل شود.

کمال اقلیدی.

[کَ لِ اِ] (اِخ) از پیشوایان فرقهء حروفیه بود که در زمان شاه عباس اول صفوی در راه خراسان با جمعی دیگر بقتل رسید. (از حاشیهء تاریخ ادبیات براون ج3 ص395).

کمال الدوله.

[کَ لُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (اِخ)ابوالرضا عارض، رجوع به ابوالرضا عارض شود.

کمال الدوله.

[کَ لُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (اِخ)شیرزادبن مسعودبن ابراهیم غزنوی. پس از پدر بر تخت پادشاهی نشست و بعد از یک سال سلطنت به سال 590 به دست برادر خود ارسلان شاه کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص397).

کمال الدوله.

[کَ لُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (اِخ)محمدحسن قاجار. معاصر مظفرالدین شاه بود. او راست: ابواب الحکم که ترجمه ای است از کلمات قصار حضرت علی(ع) و به سال 1319 ه . ق. در تهران بچاپ رسیده است. (از فهرست کتابخانه مدرسهء عالی سپهسالار ص147).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حاکم ناحیهء «جند» بود که به وسیلهء اتسز خوارزمشاه مقید و هلاک شد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص632). و رجوع به جهانگشای جوینی ج2 ص10 و 11 (سید...) شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) رجوع به اجل کمال الدین (سید...) شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) رجوع به دمیری شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابن الزملکانی، محمد بن علی انصاری سماکی ملقب به جمال الاسلام از مشاهیر ادبا و فقهای شافعیه بود و در بیست و پنج سالگی به فتوی دادن آغاز کرد و امور خزانه و بیت المال ملوک شام بدو مفوض بود و مدتی قاضی القضات حلب گردید و سپس به قضای شام منصوب شد. اشعار و منشآت و رسائل بسیاری بدو منسوب است. وی به سال 727 در بلبیس درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص387 و 386). و رجوع به فوات الوفیات ج2 ص250 شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالبرکات عبدالرحمن بن محمد بن ابی الوفا معروف به ابن انباری نحوی. رجوع به انباری شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالحسن علی بن عیسی بن فرج بن صالح ربعی شیرازی. رجوع به ابوالحسن علی... و ابوالحسن فارسی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالعطاء محمودبن علی بن محمود کرمانی، متخلص به خواجو. رجوع به خواجوی کرمانی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالغنایم عبدالرزاق بن ابی الفضایل جمال الدین کاشانی. از عرفای بزرگ عهد سلطان ابوسعید بهادرخان و از معاصران علاءالدولهء سمنانی بود که این دو عارف بزرگ در بعضی مباحث عرفانی با یکدیگر مباحثه و مکاتبه کرده اند. او را سه کتاب عرفانی معتبر است که هر سه به عربی نوشته شده است و عبارتند از: 1- شرح فصوص الحکم ابن العربی، 2 - شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، 3 - اصطلاحات الصوفیه، که کتاب نفیسی است در شرح اصطلاحات معمول بین عرفا و متصوفه. (از تاریخ مغول ص509).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی ] (اِخ) ابوالفتح بنداربن ابونصر خاطری رازی. رجوع به بندار شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالوفاء شیرازی. رجوع به ابوالوفاء کمال الدین و تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص349 شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوحفص عمر بن احمدبن هبة الله حلبی (586 - 660) فقیه و محدث. و رجوع به ابن العدیم و عمر بن احمدبن هبة الله شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوشجاع زنجانی. رجوع به ابوشجاع کمال الدین زنجانی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ابوعمر الابهری وزیر طغرل بن ارسلان. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص532). و رجوع به ابوعمر ابهری و دستور الوزرا ص219 شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن عمر بن احمد... رجوع به احمدبن عمر بن احمد شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن عمر بن شیبانی... رجوع به احمدبن عمر شیبانی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن عیسی العسقلانی معروف به ابن القلیوبی. و رجوع به ابن القلیوبی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) پیغو ملک... رجوع به پیغو شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) ثابت بن محمد القمی. از وزرای مسعودبن محمد بن ملکشاه بود و پس از مدتی وزارت معزول و کمال الدین محمد خازن به جای وی منصوب گردید. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص524).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) جعفربن ثعلب بن جعفر الادفوی مکنی به ابوالفضل (685 - 748 ه . ق.). رجوع به جعفربن ثعلب... شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حبیش بن ابراهیم بن محمدالتفلیسی. رجوع به حبیش تفلیسی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین، در خراسان کسب علم کرد و به عراق رفت و مورد اعزاز و اکرام سلطان یعقوب واقع شد. او راست شرحی بر منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری و رساله هایی دیگر. این مطلع از اوست:
از این باغ جهان آرا چه سان آرم قدم بیرون
که باشد روضهء خلدبرین باغ ارم بیرون.
(از مجالس النفایس ص95 و 270).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین بن حسن خوارزمی شارح مثنوی مولوی. رجوع به حسین خوارزمی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین بن خواجه جلال الدین قنبر گیرنگی (متوفی به سال 899 ه . ق.) از اکابر ابیورد و عهده دار صدارت سلطان حسین بایقرا بود و با وجود پاکی و نیکنامی بر اثر سعایت بدخواهان معزول شد. (ازحبیب السیر چ خیام ج4 ص322).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین بن شهاب الدین، متخلص به فنائی. رجوع به حسین فنائی و حسین طبسی و حسین گازرگاهی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین بن علی بیهقی سبزواری واعظ کاشفی. رجوع به حسین کاشفی و کاشفی و حسین واعظ شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین بن قوام الدین نظام الملک خوافی وزیر سلطان حسین بایقرا. وی به جودت طبع و حدت ذهن و فصاحت بیان معروف و در زمان وزارت پدر از مقربان درگاه بود، ولی سرانجام پدر و پسر، هر دو مورد خشم سلطان واقع و محبوس و مقتول شدند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص195 و 219). جوانی خوش طبع و فارغ از طلب منصب وزارت و در انشاء و خط و موسیقی استاد است و نقشها و تصنیفهای او معروف است این مطلع ازاوست:
گرچه در جنت نسیم خلد و آب کوثر است
خانهء خمار را آب و هوای دیگر است.
(از مجالس النفایس ص280).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین ابیوردی. رجوع به حسین ابیوردی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین تقوی. رجوع به حسین تقوی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) حسین رشیدی از وزرای شاه شجاع پسر امیر مبارزالدین محمد. (حبیب السیر چ خیام، ج3 ص295). شاه شجاع پس از کشتن خواجه قوام محمد صاحب عیار در سال 764 وزارت به امیرکمال الدین حسین رشیدی سپرد. وی نوادهء خواجه رشیدالدین فضل الله وزیر است. (تاریخ عصر حافظ، تألیف غنی، متن و حاشیهء ص204). و رجوع به همین مأخذ ص205، 217، 218، 290 و دستورالوزراء ص248 شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) زیاد اصفهانی. از شاعرانی است که اشعار او در عراق معروف و مورد توجه بوده است. از اشعار اوست:
این عرصه که گفت خوش جهانی است؟
خاکش بر سر که خاکدانی است
عاقل به خدا اگر گزیند
گردی که فراز آن دخانی است
این هفت رواق برکشیده
بر درگه قدرت آستانی است
این خط سیه سپید ایام
محنت کدهء غم آشیانی است...
(از لباب الالباب ج1 ص274).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) شاه حسین اصفهانی. رجوع به حسین اصفهانی و شاه حسین اصفهانی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالحمید بن مولانا قطب الدین قرومی. از وزرای شاهرخ میرزا پسر امیرتیمور گورکانی بود که در زمان امیرتیمور نیز مدتی منصب صدارت داشت و در عهد شاهرخ میرزا نیز با شرکت مولانا جلال الدین بن لطف الله، عهده دار این سمت بود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص639 و 640).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمن الرافعی. در زمان تکوداربن هلاکوخان سرپرست موقوفات تمامی متصرفات و ممالک وی بود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص119).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرزاق بن احمدبن محمد مکنی به ابن صابونی و ابن فوطی. رجوع به ابن صابونی و ابن فوطی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرزاق بن جلال الدین اسحاق سمرقندی مؤلف تاریخ مفید مطلع السعدین است که در دو جلد به رشتهء تحریر کشیده است. این تاریخ از سوانح زمان سلطان ابوسعید آخرین پادشاه ایلخانان مغول آغاز گردیده به خاتمت پادشاهی سلطان ابوسعید تیموری ختم می گردد. مطلع السعدین تاریخی است ساده و روان و پرمغز و دارای اطلاعات بسیار نفیس تاریخی که بعدها مایهء دست بسیاری از تاریخ نگاران شده است. (از سبک شناسی ج3 ص207) و رجوع عبدالرزاق سمرقندی شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) عبدالواسع النظامی پسر جمال الدین مطهر باخرزی، در فن انشاء و تحریر مکاتیب و مناشیر مهارت کامل داشت و در اوایل جلوس سلطان حسین بایقرا همت بر تألیف وقایع و حالات او گماشت اما به سبب تشبیهات و استعارات مبالغه آمیز، سلطان حسین نپسندید و تألیف آن را به عهدهء دیگری واگذار کرد مصاحب خواجه نظام الملک و فرزندان او بود و بنام ایشان ترسلات تألیف کرده و در دیباچهء بعضی از آنها، ایشان را مدح کرده است (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص339).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) عطاءالله الحسینی از جملهء اکابر و اشراف هرات بود که برای تقدیم پیشکش و ساوری مردم هرات به خیمهء محمدخان شیبانی رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص377 و 378).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) علی بن سلیمان بحرانی از معاصران خواجه نصیر طوسی و در حکمت و علوم عقلی و نقلی متبحر بود. وی استاد ابن میثم بحرانی شارح نهج البلاغه و از مشایخ اجازهء وی بوده است او راست: الاشارات در علم کلام که شاگردش ابن میثم شرح کرده است، شرح قصیدهء ابن سینا در نفس، مفتاح الخیر فی شرح رسالة الطیر ابن سینا. (از ریحانة الادب ج2 ص384)

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) علی بن مبارک. از مشاهیر ادبای عرب و از شعرای بزرگ دولت ناصریهء شام و مدتی خطیب بیت المقدس بود و چون پدرش نابینا بود به ابن الاعمی شهرت یافت. (از ریحانة الادب ج3 ص384).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد بن الحسن بن یوسف بن یحیی مکنی به ابن النبیه از ادیبان و شاعران مشهور مصری است. بنی ایوب را مدح گفت و به ملک اشرف موسی انتساب یافت و کتابت دیوان انشای او را بر عهده گرفت. وی در نصیبین اقامت گزید و در همانجا به سال 619 درگذشت. (از فوات الوفیات ج2 ص71).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) علی سمیرمی. وزیر محمودبن محمد بن ملکشاه بود و به خنجر یکی از فدائیان اسماعیلی کشته شد. (از حبیب السیر چ تهران ص382 و 383). و رجوع به دستورالوزراء ص206 و سلجوقنامه ظهیرالدین نیشابوری ص54 و 75 شود.

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی خازن از وزرای دولت سلجوقی است. (تجارب السلف ص282). از وزرای مسعودبن محمد بن ملکشاه و مردی کاردان و با درایت بود و چون ابواب منافع امرا و ارکان دولت را مسدود گردانید کمر عداوت با وی را بر میان بستند و سرانجام به اصرار و درخواست یکی از امرا - اتابک قراسنقر - به حکم مسعود کشته شد. (از تاریخ حبیب السیر چ خیام ج2 ص524 و 525).

کمال الدین.

[کَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن همام الدین عبدالواحد... و رجوع به ابن همام شود.

کمال الدین اسماعیل.

[کَ لُدْ دی نِ اِ](اِخ) ابن محمد بن عبدالرزاق اصفهانی آخرین قصیده سرای بزرگ ایران در اوان حملهء مغول است که در گیر و دار هجومها و قتل عامهای آن قوم خونخوار از میان رفت. جمال الدین محمد بن عبدالرزاق چهار فرزند و بقول دولتشاه دو پسر داشت که خلاق المعانی سرآمد همهء آنان و خلف صدق پدر در شعر و شاعری گردید. علت اشتهار او را به خلاق المعانی، آن دانسته اند که «در شعر او معانی دقیقه مضمر است که بعد از چند نوبت که مطالعه کنند ظاهر می شود». وی نیز مانند پدر روزگار را در مدح اکابر اصفهان و شاهان معاصر خود گذرانیده بود. از جملهء ممدوحان او یکی رکن الدین مسعود از کبار ائمهء آل صاعد اصفهان است و دولتشاه گوید: «اکابر صاعدیه به تربیت کمال الدین اسماعیل مشغول شدند و او را در مدح خاندان ایشان قصاید غراست.» دیگر از ممدوحان مشهور وی جلال الدین منکبرنی پسر محمد خوارزمشاه است. دیگر از ممدوحان مشهور کمال الدین اسماعیل، حسام الدین اردشیر پادشاه باوندی مازندران و اتابک سعدبن زنگی هستند. کمال الدین اسماعیل دورهء وحشتناک حملهء مغول را به تمامی درک کرده و به چشم خویش قتل عام مغول را به سال 633 در اصفهان دید و در آن باب چنین گفت:
کس نیست که تا بر وطن خود گرید
بر حال تباه مردم بد گرید
دی بر سر مرده ای دو صد شیون بود
امروز یکی نیست که بر صد گرید.
و خود دو سال بعد یعنی به سال 635 به دست مغولی بقتل رسید. کمال الدین اسماعیل به استادی و مهارت درآوردن معانی دقیق شهرت وافر دارد. و اعتقاد ناقدان سخن بدو تا حدی بود که او را بر پدرش ترجیح نهاده و خلاق المعانی لقب داده اند. وی علاوه بر باریک اندیشی و دقت در خلق معانی در التزامات دشوار و تقیّد به آوردن ردیفهای مشکل نیز شهرت دارد، چنانکه بعضی از قصاید او را که به این التزامات و قیود سروده شده بعد از وی جواب نتوانستند گفت. از اشعار اوست:
رسول مرگ به ناگه به من رسید فراز
که کوس کوچ فروکوفتند کار بساز
کمان پشت دوتا چون به زه درآوردی
ز خویش ناوک دلدوز حرص دور انداز
تبارک الله از آن میل من به روی نکو
تبارک الله از آن قصد من به زلف دراز
کنون چه گیسوی مشکین مرا چه مار سیاه
کنون چه شعلهء آتش مرا چه شمع طراز
دریغ جان گرامی که رفت در سر تن
دریغ روز جوانی که رفت در تک و تاز
دریغ دیده که بر هم نهاد می باید
کنون که چشم به کار زمانه کردم باز
دریغ و غم که پس از شصت و اند سال ز عمر
به ناگهان به سفر می روم نه برگ و نه ساز
به صد هزار زبان گفت در رخم پیری
که این نه جای قرار است خیز واپرداز
فروشدت به گل ضعف شیب پای مکش
درآمدت به گریبان عجز، سر مفراز
چو جلوه گاه حواصل شد آشیانهء زاغ
مکن به پر هوس در هوای دل پرواز
برون ز کنج قناعت منه تو پای طلب
که مرغ خانگی ایمن بود ز چنگل باز
ز پیش خود بفرست آنچه دوست تر داری
که گم شود ز تو هرچ از پس تو ماند باز
ره سلامت اگر می روی مجرد شو
که جز عنا نفزایدترا لباس طراز.
(نقل به اختصار از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف صفا ج2 ص871). و رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف رضازادهء شفق ص300 و تذکرهء دولتشاه ص95 و جهانگشای جوینی صص153، 156، 167 و مجمع الفصحاء ج1 ص489 - 494 و آتشکده آذر چ هند ص186 - 196 و تاریخ ادبیات ادوارد براون ج3 ص270 و 554 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص665 و ریاض العارفین ص229 و تاریخ مغول و مجالس النفایس ص348 و 353 شود.

کمال الدین اصفهانی.

[کَ لُدْ دی نِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به کمال الدین اسماعیل شود.

کمال الدین بهزاد.

[کَ لُدْ دی نِ بِ](اِخ) رجوع به بهزاد شود.

کمال الدین پشته.

[کَ لُدْ دی پُ تِ](اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 126 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمال الدین حمصی.

[کَ لُدْ دی نِ حِ](اِخ) ابومنصور مظفربن علی بن ناصرالقرشی، از اطبای مشهور اسلامی است. وی نزد شیخ رضی الدین الرحبی و دیگران به آموختن طب پرداخت و کتاب قانون را نزد قاضی بهاءالدین ابی الثناء محمودبن ابی الفضل خواند. و چون در طبابت شهرتی یافت و آوازهء او به ملک عادل ابوبکربن ایوب رسید وی را دعوت کرد ولی او نپذیرفت و در بیمارستانی که ملک عادل نورالدین بن زنگی تأسیس کرده بود به درمان بیماران پرداخت و در همین سمت باقی بود تا به سال 622 درگذشت. وی در ادب و سایر علوم نیز دست داشت. او راست: مقالة فی الباه، شرح بعض کتاب العلل والاعراض لجالینوس، الرسالة الکاملة فی الادویة المسهلة، اختصار کتاب الحاوی للرازی ناتمام، مقالة فی الاستسقاء، تعالیق علی الکلیات من کتاب القانون، تعالیق فی البول، اختصار کتاب المسائل لحنین بن اسحاق. (از عیون الانباء جزء ثانی ص 2016).

کمال الدین خجندی.

[کَ لُدْ دی نِ خُ جَ] (اِخ) از ناحیهء خجند ماوراءالنهر است که در بدایت عمر خود به تبریز مهاجرت کرد و در خدمت سلطان حسین جلایر (776 - 784 ه . ق.) تقریب حاصل کرد و در خانقاهی که سلطان برای او ساخته بود بسر می برد تا به سال 792 یا 808 ه . ق.(1) درگذشت. وی از شاعران بزرگ اواخر قرن هشتم است که مخصوصاً در غزل سرایی مهارت داشت و در دیوان او به غزلهای مطبوع زیاد، که غالباً مقرون به ذوق عرفانی است، می توان باز خورد. (از گنج سخن ج2 ص 253). قبرش در تبریز است و بیت ذیل بر لوح مزار او ثبت شده است:
کمال از کعبه رفتی بر در یار
هزارت آفرین مردانه رفتی.
(از حبیب السیر چ خیام ج3 ص549)
از اشعار اوست:
عشق حالی است که جبریل بر آن نیست امین
صاحب حال شناسد سخن اهل یقین
جرعه ای بر سر خاک از می عشق افشاندند
عرش و کرسی همه بر خاک نهادند جبین
اهل فتوی که فرورفتهء کلک و ورقند
مشرکانند که اقرار ندارند به دین
مفلس عشق ندارد هوس منصب و جاه
خاک این راه به از مملکت روی زمین
شب قرب است مرو ای دل حق دیده به خواب
که سر زنده دلان حیف بود بر بالین
ای که روشن نشدت حال دل سوختگان
همچو شمع از سر جان خیز و بر آتش بنشین.
و رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص548 و 549 و تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون و مجالس النفایس ص355، 356، 126 و مجمع الفصحاء ج2 ص29 و نفحات الانس ص399 شود.
(1) - در حبیب السیر، چاپ خیام ج3 ص549 سال وفات وی 803 ه . ق. ضبط شده است.

کمال الدین دستجردانی.

[کَ لُدْ دی نِ دَ جِ] (اِخ) وزیر بایدوخان و غازان خان بود و در اواخر سال 695 ه . ق. مغضوب غازان واقع شد و به یاسا رسید. (از دستورالوزراء ص313).

کمال الدین زنجانی.

[کَ لُدْ دی نِ زَ](اِخ) مداح خواجه شمس الدین محمد و برادرش عطاملک جوینی بوده است. از قصاید اوست:
ای مهر طلعتت زده آتش بر آفتاب
خندیده شمع روی تو صد ره بر آفتاب
از گل حجاب سنبل شبرنگ برفکن
تا بر رخ افکند ز حیا معجر آفتاب.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص487).

کمال الدین فارسی.

[کَ لُدْ دی نِ](اِخ) محمد بن الحسن مکنی به ابوالحسن متوفی به سال 720 ه . ق. (1320 م.) یکی از دانشمندان سرشناس و همپایه ابن الهیثم بلکه مبتکرتر از او بود. قطب الدین شیرازی توجه او را بر مبحث نور جلب کرد و او در این باره یک سلسله آزمایش های عالی خاصه در مورد انکسارها و انعکاسهای نور بر یک محیط از قبیل قوس قزح، هاله، تاریک خانه و جز اینها بعمل آورد. او راست: تنقیح المناظر. و رجوع به دایرة المعارف اسلامی و کتاب متفکرین اسلام شود.

کمال الملک.

[کَ لُلْ مُ] (اِخ) محمد غفاری ملقب به کمال الملک، نقاش بزرگ ایران. در حدود سال 1264 ه . ق.(1) در کاشان دیده به جهان گشود. افراد خانوادهء کمال الملک غالباً هنرمند و عموی او صنیع الملک و برادر بزرگش ابوتراب از نقاشان معروف زمان خود بودند. وی در 15 سالگی از کاشان به تهران آمد و وارد مدرسهء دارالفنون شد و سه سال در آن جا به کسب علم و هنر پرداخت و در پایان سال سوم ناصرالدین شاه برای بازدید از مدرسهء دارالفنون بدان جا رفته بود با دیدن یکی از تابلوهای وی که صورت اعتضادالسلطنه رئیس دارالفنون بود، مورد تشویق و تحسین ناصرالدین شاه قرار گرفت و دستور داد که در شمس العماره اطاقی به او بدهند تا با خیال آسوده در آنجا بکار پردازد. در این دوره که چهار سال طول کشید از طرف ناصرالدین شاه لقب نقاش باشی یافت. نقاشیهای وی در این دوره متجاوز از 170 تابلو است. در سال 1310 ه . ق. لقب کمال الملک یافت و به دریافت نشانهای طلا و نقرهء مدرسهء دارالفنون و گل کمر مرصع و حمایل از درجهء سرتیپی و انواع خلعتها و شالهای گرانبها نایل گردید و در همین دوره تابلوی معروف تالار آیینه را کشید که از شاهکارهای هنر نقاشی و اولین تابلویی است که امضای «کمال الملک» در آن به چشم می خورد. کمال الملک در اوایل سلطنت مظفرالدین شاه سفری به اروپا رفت و در موزه های معروف اروپا از قبیل لوور و ورسای و رم به مطالعه آثار هنری نقاشان بزرگ اروپا پرداخت و از روی تابلوهای آنان کپی کرد و بیشتر به کارهای روبنس و رامبراند و تی سین توجه یافت، تعداد کپی های وی از آثار این هنرمندان به دوازده تابلو می رسد. مدت اقامت کمال الملک در اروپا در حدود سه سال به طول انجامید و به هنگام سفر دوم مظفرالدین شاه به اروپا، در موزه لوور پاریس به حضور وی رسید و بنابه دستور و تأکید وی به ایران بازگشت و مورد عنایت و توجه مظفرالدین شاه واقع شد. درسال 1321 ه . ق. برای سیاحت و زیارت عتبات به بین النهرین رفت و تابلوهای معروف «یهودیان فالگیر بغدادی» و «زرگر بغدادی و شاگردش» و «میدان کربلا» یادگار این مسافرت است. در سال 1329 ه . ق. مدرسهء صنایع مستظرفه را تأسیس کرد و به تربیت شاگردان پرداخت. در این دو دوره چند تابلو کشید که معروفترین آنها صورت سردار اسعد بختیاری و دورنمای مغانک و دو تابلو از دماوند و سه تابلو از شمیران و کوه البرز و تابلوهای دیگر است که از آثار بسیار پخته و هنرمندانهء وی بشمار می رود. کمال الملک تا سال 1306 ه . ش. سرپرستی این مدرسه را بر عهده داشت اما در همین سال بعلت اشکالات مختلف که از سالهای پیش آغاز شده بود تقاضای استعفا و تقاعد کرد و در سال 1307 ه . ش. به حسین آباد نیشابور رفت و تا آخر عمر در آنجا ماند. این عزلت و انزوا دوازده سال طول کشید تا سرانجام در مرداد ماه 1319 ه . ش. بدرود زندگی گفت و در مقبرهء شیخ عطار به خاک سپرده شد. (نقل از مقالهء عبدالحسین نوایی در مجله اطلاعات ماهانه سال سوم شماره های 4 و 5). و رجوع به مردان خودساخته صص104-117 و پیام نو، سال دوم، شماره 10 صص81- 92 و مجلهء یغما سال سوم صص338 - 342 و 361 - 365 و مجلهء یادگار سال دوم شماره 8 صص62- 71 و سالنامهء دنیا، شمارهء 8 صص126 - 128 شود.
(1) - تاریخ دقیق تولد او معلوم نیست. (مجلهء یغما، سال سوم ص339 بقلم قاسم غنی).

کمالان.

[کُ] (اِ) کمالون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کمالون شود.

کمال بخشیدن.

[کَ بَ دَ] (مص مرکب)کامل کردن :
ناقص محتاج را کمال که بخشد
جز گهر بی نیاز ساکن کامل.ناصرخسرو.

کمال بن ابی شریف.

[کَ لِ نِ اَ شَ](اِخ) کمال الدین ابوالمعالی محمد بن الامیر ناصرالدین محمد بن ابی بکربن ابی علی بن ابی شریف المقدسی المری الشافعی (822 - 905). در قدس ولادت و در همانجا نشأت یافت و قرآن را حفظ کرد و بعضی از فنون را آموخت و قرآن را به روایات مختلف بر ابوالقاسم النویری بخواند و نیز پیش او علوم عربی و اصول و منطق و عروض و اصطلاحات اهل حدیث را فرا گرفت و آنگاه به قاهره رفت و در نزد دانشمندان آنجا علم آموخت و سپس به قدس برگشت و سرپرستی چند مدرسه را بر عهده گرفت. او راست: الاسعاد بشرح الارشاد، الفرائد فی حل شرح العقاید، الدرراللوامع بتحریر جمع الجوامع (و آن حاشیه ای است بر شرح جلال المحلی بر جمع الجوامع سبکی) و المسامرة علی المسایرة. (از معجم المطبوعات ج2 ص1567).

کمال پاشا.

[کَ] (اِخ) احمد کمال بن حسن بن احمد. رجوع به احمد کمال پاشا شود.

کمال پاشا آتاتورک.

[کَ] (اِخ)مصطفی... (1881 - 1938 م.). ژنرال و سیاستمدار و رئیس جمهوری کشور ترکیه (1923 - 1938 م.) کمال پاشا پس از فراغ از تحصیلات مقدماتی وارد مدرسهء نظامی استانبول شد و در آنجا به جهت استادی و مهارتی که در ریاضیات بروز داد به کمال ملقب گردید. در سال 1911 م. در جنگ علیه ایتالیا شرکت کرد و سپس وابستهء نظامی در صوفیا شد و در جنگ بین الملل اول فرماندهی لشکر را در گالیپولی(1) و سپس در قفقاز و پس از آن در فلسطین برعهده داشت و به سبب خدماتش لقب «پاشا» یافت. کمال پاشا پس از تسلیم سلطان عثمانی به شرایط سنگین قرارداد صلح به ضد دولت مرکزی قیام کرد و سازمان ملیون ترک را تشکیل داد و رهبری آن را بر عهده گرفت (1919 م.) و از طرف مجمع ملی موقتاً به سمت رئیس جمهوری انتخاب گردید و پس از چهار سال زد وخورد با قوای متفقین و شکست یونان در سال 1923 م. عهدنامهء لوزان را با متفقین منعقد و عهدنامهء قبلی را ملغی ساخت. به سال 1923 م. پس از خلع سلطان عثمانی به اتفاق آراء به عنوان اولین رئیس جمهوری ترکیه انتخاب و مجدداً در سالهای 1927 و 1931 و 1935 به همان سمت برگزیده شد و تا پایان عمر در این مقام باقی ماند. وی اصلاحات بسیاری در شؤون مختلف ملت ترکیه بعمل آورد مانند منسوخ کردن لباسهای قدیم، لغو تعدد زوجات و بسیاری اقدامات و اصلاحات دیگر. کمال پاشا به سبب خدمات مختلفی که انجام داد از طرف مجلس کبیر ملی به آتاتورک یعنی پدر و رهبر ترک ملقب شد. (از اعلام وبستر).
(1) - Gallipoli.

کمال پاشازاده.

[کَ دَ / دِ] (اِخ)شمس الدین احمدبن سلیمان مشهور به کمال پاشازاده از علمای مشهور عثمانی و از مردم ادرنه است. جدش از امرای عثمانی بود و وی از همان اوان کودکی به کسب علم پرداخت و پس از آنکه فی الجمله در علم کمالی یافت همراه اردوی سلطان بایزید عثمانی ثانی به سفر رفت و پس از چندی نزد خطیب زاده و معرف زاده و مولانا کستللی به تکمیل علم پرداخت و آنگاه در مدارس ادرنه به تدریس مشغول شد و سپس به قضای ادرنه و آنگاه به سال 922 ه . ق. به قضای آناطولی منصوب گردید و در عصر سلطان سلیمان به سال 932 به رتبهء شیخ الاسلامی رسید و لقب مفتی الثقلین یافت و هشت سال در این مقام بماند و به سال 940 ه . ق. درگذشت. کمال پاشازاده در فقه و تفسیر و حدیث و سایر علوم دینی و در زبانهای سه گانهء اسلامی(1)استاد بود. او راست: التغییر و التنقیح در علم اصول، التجوید در کلام و التجرید در شرح آن، اصلاح المفتاح در علم معانی و شرح آن، شرح بر صحیح بخاری و مشارق انوار، مهمات حاوی فتاوی در مسائل مشکل. علاوه بر این تألیفات، نگارستان تقلیدی از گلستان سعدی و محیط اللغة در لغت فارسی و دقایق الحقایق(2) و النجوم الظاهره فی احوال المصر و القاهره و... از آثار اوست. او را در زبانهای سه گانه اشعار بسیاری است. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به معجم المطبوعات ج2 ص228 ذیل ابن کمال باشا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - عربی و فارسی و ترکی.
(2) - به ترکی و فارسی در لغات متشابهه . (کشف الظنون).

کمال پذیرفتن.

[کَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) کمال یافتن. کمال گرفتن. به حد تمامیت رسیدن :
اندرسفر بلند همی گردد آفتاب
اندرسفر کمال پذیرد همی قمر.امیرمعزی.
و رجوع به کمال یافتن و کمال گرفتن شود.

کمال تربتی.

[کَ لِ تُ بَ] (اِخ) (شیخ...) از شاعران معاصر سلطان ابوسعید میرزا است. طبعی خوش داشت و اکثر غزلهای حافظ را مخمس می کرد. به مکه سفر کرد و پس از بازگشت از سفر حج در تربت وفات یافت و همانجا مدفون شد. این بیت از اوست:
آنی که در هوای سر زلف یار ماست
از سرگذشت اول و در آخرش هباست.
(از مجالس النفایس ص32 و 205).

کمال خجندی.

[کَ لِ خُ جَ] (اِخ)رجوع به کمال الدین خجندی شود.

کمال سمنانی.

[کَ لِ سِ] (اِخ) استاد امام فخرالدین رازی و از افاضل زمان اوست. (حبیب السیر چ تهران ج1 ص315).

کمال صالح.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند پایین است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمال گرفتن.

[کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)کمال یافتن. به کمال رسیدن. کامل شدن. وصول به حد کمال و تمامیت :
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان
کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال.قطران.
شعر گویان را کمال معنی اندرلفظ اوست
تا نگویی مدح از معنی کجا گیرد کمال.
امیر معزی.
تا چون کرمش کمال گیرد
اندرز ترا بفال گیرد.نظامی.
آن مه نو را که تو دیدی هلال
بدر نهش نام چو گیرد کمال.نظامی.
و مملکت کمال گیرد. (مجالس سعدی).
بگرفت کار حسنت چون عشق من کمالی
یا رب مباد هرگز این عشق را زوالی.
حافظ (از آنندراج).
و رجوع به کمال یافتن شود.

کمال مراغی.

[کَ لِ مَ] (اِخ) عالمی فصیح و بلیغ بود و گاهی به حسن تقاضای فطری طبعش، شعر می گفته است. از اشعار اوست:
ای شمع برفروخته قامت چو بنگری
گویی که در میان شبستان چو عرعری
سلطان ملک عالم تاریکئی از آن
زرین سریر و زردقبا و آتش افسری
بهر چه لاف معجز موسی نمی زنی
کز جیب هر شبی ید بیضا برآوری.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص487).

کمالو.

[] (اِخ) دهی از دهستان بیات است که در بخش نوبران شهرستان ساوه واقع است و 555 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کمالون.

[کُ] (اِ) کمالان. خانهء خشت و گلی کوچک. خانهء محقر و تاریک. خانهء خشت سخت محقر و ناچیز. خانهء گلین و کم ارزش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمالوند.

[کَ مالْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیر است که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است و 720 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کماله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) ابریشم کج را گویند و آن ابریشم فرومایه است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کماله بمعنی کج (کژ) مقابل راست را به معنی «کژ» که معرب آن قز است گرفته اند. و امروز نیز «چماله» به همین معنی استعمال می شود و فرهنگ نویسان «کج» را در معنی کلمه به معنی کج ابریشم گرفته اند. (حاشیهء برهان چ معین). کج. کژ. مقابل راست. (فرهنگ فارسی معین) :
باز قوی شد به باغ دختر نرگس
دست شده سست و پای گشته کماله.
ناصرخسرو.

کماله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمالی.

[کَ] (اِخ) امیر عمید کمال الدین جمال الکتاب کمالی بخارایی از مشاهیر امرا و کُتّاب عهد سلجوقی و از شاعران بزرگ زمان بوده است. نظامی عروضی(1) او را به نام و عناوینی که آورده ایم ذکر کرده و اعجوبهء دهر و نادرهء ماوراءالنهر دانسته است. هدایت دربارهء عمید کمالی مطلب تازه ای ندارد. جز آنکه نام او را کمال بخارایی ثبت کرده و او را ممدوح انوری دانسته و گفته است ممدوح حکیم اوحدالدین انوری بوده است. رشید وطواط نیز یک بیت او را آورده و گفته است: «کمال گوید نیکو، و از صفت قلم به مدح ممدوح آید و این تخلص کمالی خوب است و اعتقاد من آن است که در عرب و عجم هیچکس به از این تخلص نکرده است و این از کارهای کمال بدیع است. شعر:
رخ تیره سربریده نگونسار و مشک بار
گوید که نوک خامهء دستور کشورم».
به هر حال جودت الفاظ و لطف معانی کمالی از قدیم مشهور و مورد اعتراف استادان شعر و ناقدان سخن بوده است. ممدوح وی در سخن معزالدین و الدنیا سنجربن ملکشاه بود. از اشعار اوست:
زلف نگار گفت که از قیر چنبرم
شب صورت و شبه صفت و مشک پیکرم
ترکیبم از شب است وز روز است مرکبم
بالینم از گل است وز لاله ست بسترم
یا در میان ماه بود سال و مه تنم
یا بر کران روز بود روز و شب سرم
جنبان تر از هوایم و لرزان ترم ز آب
تیره ترم ز خاک و همیشه بر آذرم
با ورد همنشینم و با دود هم قرین
با زهره هم قرانم و با مه مجاورم...
(از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف صفا ج2 ص681). و رجوع به لباب الالباب ج1 صص86 - 91 و مجمع الفصحا ص486 و 487 شود.
(1) - چهارمقاله ص28.

کمالی.

[کَ] (اِخ) حیدرعلی اصفهانی شاعر و نویسندهء ایرانی (1288 ه . ق. 1325 ه . ش.). وی به امر پدر پیشهء آهنگری آموخت و معلومات مقدماتی را در اصفهان فرا گرفت و سپس به تهران سفر کرد و به کار بلور فروشی مشغول شد. در آغاز مشروطه به یاری آزادیخواهان برخاست. مقالات و اشعارش در اغلب جراید تهران ودر روزنامه پیکار (به قلم او) منتشر می شد. دیوانش بطبع رسیده. کتاب «مظالم ترکان خاتون» و افسانهء «لازیکا» و منتخب اشعار صائب از آثار او چاپ شده. کمال در دوره های هفتم و هشتم به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. (فرهنگ فارسی معین).

کمال یافتن.

[کَ تَ] (مص مرکب) بکمال رسیدن. ترقی کردن. (فرهنگ فارسی معین). کمال گرفتن. کامل شدن. به حد کمال و تمامیت رسیدن : بر همهء خلق مضمون آن را ظاهرساز تا فاش شود و همه جاگفته شود و کمال یابد خوشحالی و راحت میان مردم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314). چون این عالم کمال یافت... نوبت به فرجهء هوا و آتش رسید. (چهارمقاله، از فرهنگ فارسی معین).
بحمدالله که با قدر بلندش
کمالی در نیابد جز سپندش.نظامی.
یافت اندرعهد او ایمان کمال
نیست برتر از کمال الا زوال.عطار.
ملک از خردمندان جمال گیرد و دین از پرهیزکاران کمال یابد. (گلستان چ مظاهر مصفا ص124).
زایل شود هر آنچه بکلی کمال یافت
عمرم زوال یافت کمالی نیافته.سعدی.
و رجوع به کمال گرفتن شود.

کمالیت.

[کَ لی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) کمال با آنکه خود مصدر است و احتیاجی به «یت» مصدری ندارد ولی در فارسی استعمال شده. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر مانند رخسارت گلی در بوستانستی
زمین را از کمالیت شرف بر آسمانستی.
سعدی.
هر چه گفتیم در اوصاف کمالیت او
همچنان هیچ نگفتیم که صد چندین است.
سعدی.
تا مضادتی می توان بود در کمالیت هر دو یا نه. (معیار الصدق نجم الدین دایه، نسخه موزهء بریتانیا بنقل مجتبی مینوی).
ماه اگر پیش رخت لاف کمالیت زند
کلک را رأس الذنب سازم سزای مه کنم.
میرحسین دهلوی (از بهار عجم).

کمالیون.

[کَ لی یو] (معرب، اِ) نوعی از مازریون است و آن سیاه می باشد. گرم و خشک است در چهارم. بر برص و بهق و نمش طلا کنند نافع آید. (برهان) (آنندراج). نوعی از مازریون. (ناظم الاطباء). خامالیون. خامالاون. خامالا. (فرهنگ فارسی معین). شیخ الرئیس در مفردات قانون گوید: صنفی از مازریون اسود است و قتال باشد و آن را خامالیون نیز نامند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به خامالیون شود.

کمالیون.

[کَ لی یو] (اِخ) پیروان مصطفی کمال پاشا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمال پاشا (آتاتورک) شود.

کمالیه.

[کَ لی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) بمعنی کمال. (آنندراج). کمالیت. و رجوع به کمالیت شود.

کمالیه.

[] (اِخ) دهی از دهستان غار است که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و 147 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کمام.

[کِ] (اِ) نوعی از کندر باشد و آن را صمغ یمنی گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کمام.

[کِ] (ع اِ) آنچه بدان دهان شتر را بندند تا نگزد. (منتهی الارب) (آنندراج، ذیل کمامة) (ناظم الاطباء). چیزی که با آن دهان شتر را بندند تا نگزد یا دهان گاو را بندند تا نخورد. (از اقرب الموارد). پوزه بند. پتفوزبند. دهن بند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || توبرهء اسب و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَکِمَّة. (ناظم الاطباء). و رجوع به کمامة شود.

کمام.

[کِ] (ع اِ) جِ کِمّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کِمّ شود. || جِ کمامة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کمامة شود.

کمام.

[کَ] (اِخ) از دیههای دینور است و سلفی گفت از ابویعقوب یوسف بن احمدبن زکریای کمامی شنیدم که کمام آبادیی از اعمال دینور است. (از معجم البلدان).

کمامردخ.

[کَ مَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان فومن است و 570 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمامة.

[کِ مَ] (ع اِ) غلاف طلع. (منتهی الارب) (آنندراج). غلاف شکوفهء خرما. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غلاف شکوفه. ج، اَکِمَّة، کِمام. (منتهی الارب) (آنندراج). غلاف شکوفه. ج، کِمام و جمع الجمع، اَکِمَّة. (ناظم الاطباء). پوشش و پردهء شکوفه. (از اقرب الموارد). || آنچه بدان دهان شتر را بندند تا نگزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کمام. (در معنی مفرد) (از اقرب الموارد). || توبرهء اسب و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کمام شود.

کمامیلون.

[کَ لُ ] (معرب، اِ)(1) بابونه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به بابونه شود.
.
(یونانی)
(1) - Xamaimelon

کمان.

[کَ] (اِ) معروف است و به عربی قوس خوانند. (برهان). ترجمهء قوس و مبدل خمان مرکب از «خم» و «ان» که کلمهء نسبت است و کشیده و خمیده و سخت و نرم و گسسته پی و کژابرو و بازوشکن از صفات و ابرو از تشبیهات اوست و به دمشق و چاچ و افراسیاب و رستم و کیان مخصوص. (از آنندراج). و در اصل خمان بوده به جهت خمیدگی خمان خواندند. (انجمن آرا). هر چوب خمیده ای که از یک سر آن تا به سر دیگرش زهی سخت محکم بسته باشند و به تازی قوس گویند. (ناظم الاطباء). شیز. (صحاح الفرس، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پهلوی، کمان(1) و کمان وریه(2)(کمانداری). کردی، کوان(3). سلاحی که در قدیم (و هنوز در بعضی قبایل) برای تیر انداختن بکار می رفت و آن مرکب بود از چوبی خمیده که دو سر آن را به وسیلهء زهی سخت محکم می بستند و آن سلاحی بود در قدیم که برای پرتاب کردن تیر بکار می رفت و آن را از چوب (یا چیزی نظیر آن) می ساختند بدین طریق که به دو طرف آن زهی می بستند تا به شکل قریب به نیم دایره در آید. (حاشیهء برهان چ معین). قوس. سلاحی(4) که در قدیم برای تیر انداختن بکار می رفت و آن مرکب بود از چوبی نرم و خمیده به شکل ابروان که به وسیلهء زهی سخت دو انتهای آن را به یکدیگر محکم می بستند و بدان در قدیم تیراندازی می کردند (هنوز نیز در میان بعضی قبایل بدوی متداول است). امروزه هم تیراندازی با کمان جزو ورزشهای متداول بشمار می رود. کمانهای جنگی قدیم را از قطعات استخوان می ساخته اند و روی آن را پی پیچ می کرده اند و برای آنکه حالت فنری پیدا کند روغن مخصوصی به خورد آن می داده اند و هنوز هم روغنی به نام «روغن کمان» هست که بمصرف می رسد. کمانهای سابق به دو شکل ساخته می شده: یک نوع مقوس و یک نوع مستقیم که در طرفین مقبض آن برآمدگی داشت. کمانهای مستقیم را «کمان چهارخم» می گفته اند، زیرا از یک طرف دو خمیدگی برجسته و از طرف دیگر دو خمیدگی گود داشته. (فرهنگ فارسی معین). اسباب جنگ و شکار ایام قدیم است که از چوب یا شاخ یا فولاد ساخته می شد. (از قاموس کتاب مقدس) :
میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد
برق تیر است مر او را مگر و رخش کمان.
فرالاوی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
دوان شد به میدان شاه اردشیر
کمانی به یک دست و دیگر دو تیر.فردوسی.
کمانی به بازو درافکند سخت
یکی تیر بر سان شاخ درخت.فردوسی.
مبر خود به مهر زمانه گمان
نه نیکو بود راستی در کمان(5).فردوسی.
بفرمای تا اسب و زین آورند
کمان و کمند گزین آورند.فردوسی.
ز سر ببرّد شاخ و ز تن بدرّد پوست
به صیدگاه ز بهر زه کمان تو رنگ.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 453).
وقت آن آمد که درتازد به روم
نیزه اندردست و در بازو کمان.فرخی.
گفتم که گوژ کرد مرا قدت ای رفیق
گفتا رفیق تیر که باشد بجز کمان.فرخی.
گفتم چرا تو دیر نپایی بر رهی
گفتا که تیر دیر نپاید بر کمان.عنصری.
ار بجنبانیش آب است ار بلرزانی درخش
ار بیندازیش تیر است اربخمّانی کمان.
عنصری.
از دل و پشت مبارز برگشاید صد تراک
کز ره عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عنصری(6).
چون به خم اندر ز زخم او بخروشد
تیر زند بی کمان و سخت بکوشد.منوچهری.
عجب تر زین ندیدم داستانی
دو تن ترسد ز بشکسته کمانی.
(ویس و رامین).
کمان، آژفنداک شد ژاله، تیر
گل غنچه، ترگ و زره، آبگیر.اسدی.
در سپه علم حقیقت ترا
تیر کلام است و زبانت کمان.ناصرخسرو.
کمانم از غم آن تیروار قامت تو
وزو مرا همه درد و غم است قسمت و تیر
مرا نشانهء تیر فراق کرد و هگرز
کسی شنید که باشد کمان نشانهء تیر؟
مسعودسعد (از المعجم چ مدرس رضوی ص470).
هر کس که با تو دل را چون تیر راست دارد
در پیش تو به خدمت همچون کمان کند قد.
امیرمعزی.
اندرجهان ز هیبت تیر و کمان تو
چون تیر گشت راست بسی کار چون کمان.
امیر معزی.
نقشم از مصلحت چنان آمد
از کژی راستی کمان آمد.سنائی.
خواهم شدن چو تیر از اینجا سوی عراق
با قامتی ز بار عطای تو چون کمان.
رشید وطواط.
تا دیدهء خصم را بدوزی
جز تیر تو در کمان مبینام.خاقانی.
می خوری به کز ریا طاعت کنی
گفتم و تیر از کمان آمد برون.خاقانی.
گفتند خسته گشت فریدون و جان سپرد
زان تیر کز کمان کمینه کسی بجست.
خاقانی.
گر کسی را هست در ظاهر گمان
کاین سخن کژ می رود همچون کمان...
عطار.
شک نیست که شست را کمانی باید
چون شصت تمام شد کمان شد پشتم.عطار.
چو راست کرد فلک دولت تو همچون تیر
کنون ز قامت اعدای تو کمان خواهد.
کمال الدین اسماعیل.
همه کاری ز دولت راست چون تیر آید آن کس را
که بهر خدمت خسرو خمیده چون کمان گردد.
کمال الدین اسماعیل.
از کمان پرّان و زو دارد فغان
وز تو می نالد به هر گوشه کمان.
(مثنوی چ خاور ص436).
در کمان ننْهند الاتیر راست
این کمان را باژگون کژ تیرهاست.
(مثنوی چ نیکلسون دفتر اول ص85).
راست شو چون تیر و واره از کمان
کز کمان هر راست بجهد بی گمان.
(مثنوی، ایضاً ص30).
گرچه تیر از کمان همی گذرد
از کماندار بیند اهل خرد.سعدی.
زینهار از بلای تیر نظر
که چو رفت از کمان نیاید باز.سعدی.
اگر نیستی چون کمان بر کژی
دل خود سپر کن بر تیر عشق.اوحدی.
دریغ ای تیربالا ار نبودی
ترا با اوحدی همچون کمان عهد.اوحدی.
به خواب امن فرو رفت چشمهای زره
ز گوشمال امان یافت گوشهای کمان.
عبید زاکانی.
مه سپر، مهر کلاخود و کمان قوس قزح
ناوکت تیر و سماک است و سها نیزه گذار.
نظام قاری.
ز آه آتشین من نشد نرم آن کمان ابرو
چه حرف است اینکه از آتش کمان کم زور می گردد.
صائب (از آنندراج ذیل کمان ابرو).
- چرخ کمان؛ چرخی بود که بوسیلهء آن تمرین کنندهء تیراندازی پی در پی تیر می انداخت. (فرهنگ فارسی معین).
- درخت کمان؛ نبع. (دستوراللغة، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سراء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمان آسمان؛ (اضافه تشبیهی)، آسمان (سپهر) که به شکل کمان است. (فرهنگ فارسی معین).
- کمان آویخته؛ در حالی که کمان را از جایی یا چیزی آویخته باشند :
هر زمان یاسج زنان صیادوار
آیی از بازو کمان آویخته.خاقانی.
- کَمانِ اَبرو (اضافهء تشبیهی)؛ ابرویی چون کمان مقوس. طاق ابرو. قوس حاجب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کمان ابرویت را گو بزن تیر
که پیش دست و بازویت بمیرم.حافظ.
کمان ابروی جانان نمی پیچد سر از حافظ
ولیکن خنده می آید بر این بازوی بی زورش.
حافظ.
و رجوع به مادهء کمان ابرو (ص مرکب) شود.
- کمان از طاق بلند آویختن؛ کنایه از دعوی کمال کردن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). از ظهور امر عظیم و کار عجیب تفاخر کردن، معمول است که چون کسی فتح عظیم می کند کمان خود را از جای بلند می آویزد. (غیاث) :
ز زور طبع معنی آفرین صائب طمع دارم
که از طاق بلند عرش آویزد کمان من.
صائب (از آنندراج).
- کمان بخم آوردن؛ بمعنی کمان افراشتن. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). آماده ساختن کمان، تیراندازی را :
ژاله سپر برف ببرد از کتف کوه
چون رستم نیسان بخم آورد کمان را.
انوری (از آنندراج).
و رجوع به کمان افراشتن شود.
- کمان بر سر کسی زدن؛ معروف و مقابل کمان خوردن است. (آنندراج). تیر به سوی او پرتاب کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
مژگان تو خنجر به رخ ماه کشیده
ابروت زده بر سر خورشید کمان را.
کلیم (از آنندراج).
- کمانِ بلند؛ مقابل کمان کوتاه خانه. (آنندراج). مِرنان. دهار : و وزن کمان بلندترین ششصد من نهاده اند و مر آن را کشکنجیر خوانده اند و آن مرقلعه ها را بود، و فروترین یک من بود و مر آن را بهر کودکان خرد سازند و هر چه از چهار صد من تا دویست و پنجاه من چرخ بود و هر چه از دویست و پنجاه من فرود آید تا به صد من، نیم چرخ بود، و هر چه از صد من فرود آید تا به شصت من آن کمان بلند بود. (نوروزنامه).
هزار جان گرامی فدای ناوک نازی
که گاه گاه شود پرکش از کمان بلندش.
محتشم (از آنندراج).
و رجوع به کشکنجیر و ترکیب کمان صد منی شود.
- کمان بلند کردن و ساختن؛ برداشتن کمان به قصد تیرانداختن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
کمان ز نیر اعظم چگونه خواهم من
که ذره ای نتوانم بلند کرد از جاش.
ملک مشرقی (از آنندراج).
- کمان به طاق بلند آویختن؛ کمان از طاق بلند آویختن. کنایه از دعوی کمال کردن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
بر چرخ این هلال نباشد که دست حسن
آویخته به طاق بلندی کمان تو.
کلیم (آنندراج).
و رجوع به ترکیب کمان از طاق بلند آویختن شود.
- کمان بهمن؛ کنایه از قوس قزح باشد و آن نیم دایره ای چند است الوان که بیشتر در فصل بهار و هواهای تر در آسمان ظاهر می گردد. (برهان) (آنندراج). کمان آسمانی. کمان رستم. کمان سام. کمان شیطان. آژفنداک و قوس قزح. (ناظم الاطباء).
- کمان پارسی یا فارسی؛ عتله. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). قوس الفارسیه. شدفاء. و آن کمانی است سخت که زه کردن آن دشوار باشد. نوعی کمان باشد که در دو کمان گوشهء آن عطف باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمان پاک؛ کمان زورین مستفاد می شود. (آنندراج) :
دارد کلام پاک دلان بیشتر اثر
زور خدنگ بیش بود از کمان پاک.
واعظ قزوینی (آنندراج).
- کمان پر کش کردن؛ کشیدن کمان تا به حدی که معهود استادان این فن است و مافوق آن متصور نباشد. تیر پرکش زدن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
چون کمانی را که پر کش کرده باشی سردهی
نیستی می آید از دنبال هستی می رود.
باقر کاشی (از آنندراج).
- کمان پیش کردن؛ مجهز شدن به کمان برای تیراندازی. (فرهنگ فارسی معین) :
به صیدافکنی چون کمان کرد پیش
فروریخت صد تیر بر صید خویش.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کمانِ تنگ؛ مقابل کمان بلند. (آنندراج) :
طعن از دهن تنگ تو ای مایهء ناز
چون تیر کمان تنگ، کاری باشد.
رهی شاپور (از آنندراج).
و رجوع به کمان بلند شود.
- کمان چاچی؛ کمانی که در چاچ ساخته می شده است. کمان منسوب به شهر چاچ از شهرهای ماوراءالنهر :
پیاده ز بهرام بگریختند
کمانهای چاچی فروریختند.فردوسی.
درآمد ز هر جانبی صدهزار
کمان دمشقی و چاچی هزار.
عبدالله هاتفی (از آنندراج).
و رجوع به چاچی کمان شود.
- کمان چرخ؛ از آلات قلعه گیری. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
کمانهای چرخ و سپرهای کرگ
همه برجها پر ز خفتان و ترگ.فردوسی.
ز بانگ کمانهای چرخ و ز دود
شده روی خورشید تابان کبود.فردوسی.
- || در بیت زیر ظاهراً کنایه از آسمان و سپهر است :
از کمان چرخ و تیر حادثات
می نخواهد جست نه آهو نه شیر.ابن یمین.
و رجوع به ترکیب کمان آسمان شود.
- || قوس قزح. (آنندراج). کنایه از قوس قزح. (فرهنگ فارسی معین) :
چون کمان چرخ را بینم به این ناراستی
از دلم گویا کسی تیر خدنگی می کشد.
حسین بیگ رفیع (از آنندراج).
- کمان چیزی را به زه کردن؛ آن چیز را سخت بکار بردن. (فرهنگ فارسی معین) :بوسهل زوزنی کمان قصد و عصبیت به زه کرد و هیچ بد گفتن به جایگاه نیفتد. (تاریخ بیهقی، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کمان را زه کردن شود.
- کمان حکمت؛ نوعی از منجنیق که بدان تیراندازی کنند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).
- کمان حلقه؛ کمانی که هنوز آن را زه نکرده باشند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
به کیش هوشمندان خودنمایی نیست دستورم
کسی آگه نباشد چون کمان حلقه از زورم.
شفیع اثر (ازآنندراج).
در کهن سالی نمی گردد ملایم آسمان
این کمان حلقه هیهات است زورش کم شود.
صائب (از آنندراج).
- کمان خوردن؛ مقابل کمان بر سر کسی زدن. (آنندراج) :
وه چه طبع است که داده ست خدا دست ترا
هر که یک تیر ترا خورد کمان را هم خورد.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب کمان بر سر کسی زدن شود.
- کمان در کار شکستن؛ کنایه از جد و جهد و کوشش در راه مطلوب است. (گنجینهء گنجوی) :
مرا تا خار در ره می شکستی
کمان در کار ده ده می شکستی.
نظامی (گنجینهء گنجوی).
- کمان را به زه کردن؛ زه کمان را به جای خود بستن. مقابل زه از کمان گشودن. سابقاً معمول بوده که پس از تیراندازی زه را می گشودند تا کمان قابلیت ارتجاع خود را از دست ندهد و چون احتیاج به تیراندازی داشتند، زه را در کمان می کردند. (فرهنگ فارسی معین) :
کار دهقانی من گر ز تو چون تیر نشد
نتوان کرد کمان گله برخیره به زه.
رضی الدین نیشابوری.
از چشم غزالان حرم خواب سفر کرد
ابروی تو روزی که به زه کرد کمان را.
صائب (از آنندراج).
- کمان را چاشنی کردن؛ معلوم کردن زور کمان و آن چنان باشد که اندک بکشند و باز رها کنند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کمان را چله کردن؛ آماده کردن کمان برای تیراندازی. (فرهنگ فارسی معین) :
این کمان را از زبردستان که خواهد چله کرد
باده ای پر زور چون نگشود ز ابرو چین ترا.
صائب (از آنندراج).
- کمان را چون ابر بهاران کردن؛ تیرهای پیاپی رها کردن از کمان چون باران از ابر بهاران :
که بر دژ یکی تیرباران کنید
کمان را چو ابر بهاران کنید.فردوسی.
- کمان را زه کردن؛ زه کمان را به جای خود بستن. مقابل زه از کمان گشادن :
چند امانم می دهی ای بی امان
ای تو زه کرده به کین من کمان.مولوی.
مگذار که زه کند کمان را
دشمن که به تیر می توان دوخت.سعدی.
و رجوع به ترکیب کمان را به زه کردن شود.
- کمان راه آهن؛ راه خم دار و پیچاپیچ. (سفرنامه ناصرالدین شاه، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کمان راه آهنی؛ راه خم دار و مقوس که در بعضی مواقع در راه آهن واقع شود (از سفرنامهء شاه ایران بنقل از آنندراج). و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کمان رستم؛ بمعنی کمان بهمن است که قوس قزح باشد. (برهان). قوس قزح. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). آژفنداک و قوس قزح. (ناظم الاطباء) رخش. آزفنداک. آفنداک. کمردون. توسه. انطلیسون. تیراژه. کمر رستم. طوق بهار. سریر. سدکیس. قالیچهء فاطمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کمان سام. کمان شیطان. کمان رنگین. قوس قزح. (فرهنگ رشیدی) : از باد و باران و تذرگ و تندر و هده و درخش و صاعقه و کمان رستم... (التفهیم ص165، از فرهنگ فارسی معین):
آنجا که در زه آرد دستت کمان بخشش
ابر از حسد ببّرد زه بر کمان رستم.انوری.
بجز او که زیر آرد ز فلک کمان رستم
درِ چاره را گرفته به مصاف هفت خوانی.
نظیری (از آنندراج).
چو بهمن مار(7) ابر انگیخت شبرنگ
کمان رستمش داد از پی چنگ.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کمان زنبوری؛ تفنگ را گویند و به عربی بندق و به ترکی ملتق خوانند. (برهان). کنایه از تفنگ که به تازی بندوق و به ترکی بلتق خوانند. (آنندراج). تفنگ و بندق. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- کمان ساده؛ آفتاب و مهتاب و خورشید. (ناظم الاطباء).
- کمان سام؛ به معنی کمان رستم است که قوس قزح باشد (برهان) (آنندراج). قوس قزح بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال 353). کمان رستم. (جهانگیری). کنایه از قوس قزح. (فرهنگ فارسی معین) :
ازیرا کارگر نامد خدنگم
که بر بازو کمان سام دارم(8).
بوطاهر (از لغت فرس).
مایه فضلش بدست آورد تیر چرخ را
رایت رایش به پشت آرد کمان سام را.
سنایی (از جهانگیری).
- کمان شدن پشت؛ خمیده شدن پشت چون کمان :
شک نیست که شست را کمانی باید
چون شست تمام شد کمان شد پشتم.عطار.
- کمان شدن خدنگ؛ قامتی راست چون خدنگ مانند کمان خمیده شدن :
خزان شد بهاری که من یافتم
کمان شد خدنگی که من داشتم.خاقانی.
جوان دیدم از گردش چرخ پیر
خدنگش کمان ارغوانش زریر.سعدی.
- کمان شیطان؛ قوس متعلق به ابلیس. (فرهنگ فارسی معین) :
خدنگ غمزه بجز قصد اهل دین نکند
حذر که ابروی خوبان کمان شیطان است.
محمدسلیم (از فرهنگ فارسی معین).
- || به معنی کمان سام است که قوس قزح باشد. (برهان). قوس قزح. (آنندراج) (غیاث). کنایه از قوس قزح. (فرهنگ فارسی معین) :
رنگین تو کنی کمان شیطان
چون طاق مقرنس سلیمان.
(تحفة العراقین، از فرهنگ فارسی معین).
- || آسمان. سپهر (فرهنگ فارسی معین) :
خطر ز حادثه پیش است گوشه گیران را
که این سپهر مقرنس کمان شیطان(9) است.
عبدالغنی قبول (از فرهنگ فارسی معین).
- کمان صدمن و کمان صدمنی؛ کمان بسیار زور، چون زور کمان رابه چیزهای ثقیل می سنجند و آن چیز موزون بود لهذا کمان صدمنی شهرت دارد و این از عالم تانک هندوستان است به تای هندی و نون غنه. (آنندراج). کمان بسیار قوی و سخت که با زور بسیار آن را توان کشید. (فرهنگ فارسی معین) :
چون کمان صد منی در دست تو گردد بلند
چون خدنگ دیده دوز از شست تو گردد روان.
امیر معزی (از آنندراج).
- کمان فولاد؛ کمان که پهلوانان کشند و چلهء آن از زنجیر می باشد. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).
- کمان کسی را خم دادن؛ هم آورد او شدن. از عهدهء او برآمدن. کمان کسی را کشیدن :
بدین جهان نشناسم کمانوری که دهد
کمان او را مقدار خمّ ابرو خم.فرخی.
و رجوع به ترکیب «کمان کسی را کشیدن» در ذیل مادهء کمان کشیدن شود.
- کمان کیانی؛ کمان منسوب به کیان :
درآندم که دشمن پیاپی رسید
کمان کیانی نشاید کشید.(گلستان).
کمان کیانی به زه راست کرد.(بوستان).
- کمان نرم کردن؛ آتشکاری کردن آن. نرم کردن کمان به آتش برای چاق کردن آن. (از بهار عجم)(10) (از آنندراج).
- امثال: از کمان شکسته دو تن ترسند ؛ چه دشمن از دور صورت کمانی بیند و هراسد و کماندار نیز چون از شکستگی کمان خویش آگاه است بددل و هراسناک باشد. (امثال و حکم ج1 ص142). رجوع به کمان، معنی اول (شاهدی از ویس و رامین) شود.
کمان رستم را شکسته است ، نظیر: سر اشپختر را آورده. سر آورده. بیژن را از چاه برآورده. (امثال و حکم، ج3 ص1223). یعنی کاری بزرگ انجام داده. کاری سخت و سنگین و مهم انجام داده و معمو از این مثل به شوخی و استهزاء معنی عکس آن را اراده کنند یعنی کاری مهم انجام نداده.
مثل کمان ؛ ابروانی مقوس، پشتی خمیده. (امثال و حکم ج3 ص1483)
|| برج نهم باشد از جملهء دوازده برج فلکی. (برهان) (از ناظم الاطباء). برج نهم. قوس. (فرهنگ فارسی معین). صورت قوس. کمان فلک(11). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به سلم اندرون جست ز اختر نشان
نبودش مگر مشتری با کمان.فردوسی.
مشتری را ماهئی صید و کمانی زیردست
آفت تیر از کمان ترکمان انگیخته.خاقانی.
نیش عقرب شده و قوس قزح
هم کمان هم سر پیکان اسد.خاقانی.
اکلیل به قلب تاج داده
عقرب به کمان خراج داده.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید ص175).
- برج کمان؛ برج قوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تا فلک بر دل خصم تو زند
تیر در برج کمان گردد تیر.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
- کمان فلک؛ کنایه از برج قوس است که برج نهم از فلک البروج باشد. (برهان) (آنندراج). برج نهم از دوازده برج فلکی. (ناظم الاطباء) :
کوس ماند به کمان فلک اما عجب آنک
زو صریر قلم تیر به جوزا شنوند.خاقانی.
- کمان گردون؛ به معنی کمان فلک است که برج قوس باشد. (برهان) (از فرهنگ رشیدی). برج نهم. (ناظم الاطباء).
- || قوس قزح را نیز کمان گردون می گویند. (برهان). قوس قزح. (فرهنگ رشیدی). آژفنداک. (ناظم الاطباء).
|| آلتی که بدان پنبه زنند یعنی دانه و آخال را از پنبه جدا کنند و یا پنبهء سخت شده را بدان نرم کنند. فلخم. فلخمه. محلاج. محبض. منبض. کمان حلاج. کمان نداف. مندف. مندفة. منداف. کربال. درونه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ابروش کمان سان شد و بینیش چو مشته
و آن ریش سفید آمد چون غندهء پنبه.
قریع الدهر (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هر روز بهر پنبه زدن بر دواج چرخ
صبح از عمود مشته کند وز افق کمان.
اثیر اخسیکتی (یادداشت ایضاً).
کار هر بافنده و حلاج نیست
از کمان سست سخت انداختن.
؟ (از امثال و حکم ج3 ص1182).
- کمان حلاج یا کمان حلاجی؛ کمان نداف.
|| (اصطلاح موسیقی) قسمی ساز از جنس رباب که به شکل کمان است. کمانچه. (فرهنگ فارسی معین). || کمان کوچک که مضراب ساز است. کمانه. آرشه.(12) (فرهنگ فارسی معین). آنچه بعضی از ذوات الاوتار را بدان نوازند به کشیدن آن براوتار، چون ویلن. مقابل زخمه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمانچه شود. || آلت خراطان که بدان مته را در چوب گردانند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح خطاطی) شکل کمان که از خط طغرا بالای فرمانهای شاهی پیدا می شد. کمانچهء طغرا. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمانچه شود.
(1) - kiwan.
(2) - kaman - warih.
(3) - kiwan. .
(فرانسوی)
(4) - Arc (5) - به گردون و فلک و آسمان هم ایهام دارد.
(6) - این بیت در یادداشتی دیگر به خط مرحوم دهخدا به عسجدی نسبت داده شده.
(7) - ظ: بهمن ماه.
(8) - کمان سام، قوس قزح است ولیکن در این بیت ظاهراً به معنی مجازی جراحت یا نشان جراحت باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(9) - با معنی اول کمان شیطان مناسبت بیشتری دارد.
(10)- در ذیل آتشکار.
(11) - رجوع به ترکیب «کمان فلک» ذیل همین معنی شود.
.
(فرانسوی)
(12) - Archet

کمان.

[] (اِخ) از دیه های کوزدر. (تاریخ قم، ص141).

کمان آور.

[کَ وَ] (نف مرکب) کماندار و کمانکش و تیرانداز. (ناظم الاطباء). کمانور :
فرستش تو بر تخت و آرام گیر
بسان کمان آوری راست تیر.فردوسی.
و رجوع به کمانور و کماندار شود.

کمان ابرو.

[کَ اَ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). کسی که ابروی وی خمیده مانند کمان باشد. (ناظم الاطباء). معشوقی که ابروان او مانند کمان منحنی باشد. (فرهنگ فارسی معین). آنکه ابرویی مقوس و بخم دارد. صاحب ابرویی چون کمان مقوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بیان کنم صفت حسن آن کمان ابرو
اگر به بازوی طبع آیدم کمان سخن.سوزنی.
ز شست زلف کمان ابروان و تیر قدان
نمانده بهره و حظ و نصیب و تیر مرا.
سوزنی.
سپر صبر تحمل نکند تیر فراق
با کمان ابرو اگر جنگ نیاغازی به.سعدی.
هر کو نظری دارد با یار کمان ابرو
باید که سپر باشد پیش همه پیکانها.سعدی.
سروبالای کمان ابرو اگر تیر زند
عاشق آن است که بر دیده نهد پیکان را.
سعدی.
در همه شهر ای کمان ابرو
کس ندانم که صید تیر تو نیست.سعدی.
چو بید بر سر ایمان خویش می لرزم
که دل به دست کمان ابرویی ست کافرکیش.
حافظ.
حدیث توبه در این بزمگه مگو حافظ
که ساقیان کمان ابرویت زنند به تیر.حافظ.
آه و فریاد که از چشم حسود مه چرخ
در لحد ماه کمان ابروی من منزل کرد.
حافظ.
اگر چه مرغ زیرک بود حافظ در هواداری
به تیر غمزه صیدش کرد چشم آن کمان ابرو.
حافظ.
ز آه آتشین من نشد نرم آن کمان ابرو
چه حرف است اینکه از آتش کمان کم زور می گردد.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کَمانِ ابرو (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ذیل ترکیبهای کمان شود.

کمان افراز.

[کَ اَ] (نف مرکب) آنکه کمان افرازد. آنکه کمان را به قصد تیراندازی بدست گیرد. برافرازنده و بر دست گیرندهء کمان به قصد تیراندازی :
بس کمان افراز و تیرانداز کاندر پیش تو
رخنه در خارا کند تیر کمان صد منی.
امیرمعزی (از آنندراج ذیل کمان صد منی).
و رجوع به مادهبعد شود.

کمان افراشتن.

[کَ اَ تَ] (مص مرکب)برداشتن کمان به قصد تیر انداختن. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
بسته گردد دست مکاران چو بگشاید کمین
پست گردد روی جباران چو بفرازد کمان.
امیر معزی (از آنندراج).
و رجوع به کمان افراز شود.

کمان افکندن.

[کَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)کمان انداختن. از عالم سپر انداختن است در حالت ضعف و مغلوبی خود. (آنندراج). انداختن کمان به علامت ضعف و اظهار مغلوبیت. سپر انداختن. (فرهنگ فارسی معین) :
شریک محنت من چون شوند بی دردان
فکنده اند حریفان کمان دعوی را
علی خراسانی (از آنندراج).
و رجوع به مادهء بعد شود.

کمان انداختن.

[کَ اَ تَ] (مص مرکب)کمان افکندن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
هلال را به حریفان نموده ام سنجر
که پیش ابروی آن جنگجو کمان انداخت.
سنجر کاشی (از آنندراج).
و رجوع به مادهء قبل شود.

کمان پشت.

[کَ پُ] (ص مرکب)کوزپشت. (آنندراج). آنکه پشت وی خمیده باشد. (ناظم الاطباء). گوژپشت. (فرهنگ فارسی معین). آنکه پشت او چون کمان خمیده باشد :
قسم به صیدفکن غم کش کمان پشتی
که آه را ز دمش تیر بر نشان آمد.
ظهوری (از آنندراج).
- گوژ کمان پشت؛ در بیت زیر ظاهراً کنایه از آسمان و فلک است :
بزن تیری بدین گوژ کمان پشت
که چندین پشت بر پشت ترا کشت.نظامی.

کمان پوشیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب)مجهز شدن به کمان. (فرهنگ فارسی معین) :
به قصد کیست که آراست ابروی خود را
به رنگ وسمه دل افروز من کمان پوشید.
مفید بلخی (از آنندراج).

کمانتو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیوست که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5). کَمَتو.

کمان جوله.

[کَ لَ / لِ] (اِ مرکب) قربان باشد که کمان در آن کنند. (فرهنگ رشیدی). به معنی قربان که کمان در آن گذارند چرا که جوله به معنی ترکش است، چون قربان بی ترکش نبندند لهذا چنین گفته شد و آن را نیم لنگ نیزگفته اند. (آنندراج) (غیاث). جایی که در آن کمان گذارند. غلاف کمان. (ناظم الاطباء). کمان چوله. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمان چوله شود.

کمان چوله.

[کَ لَ / لِ] (اِ مرکب)کمان جوله :
ز بهر جنگ دشمن دست نابرده به زه گردد
غلامان ترا هر دم کمان اندرکمان چوله.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص352).
و رجوع به کمان جوله شود.

کمانچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ مصغر)(1) کمان کوچک را گویند. (برهان) (آنندراج). مصغر کمان یعنی کمان کوچک. (ناظم الاطباء). کمان خرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کمانی که زنان بدان پنبه زنند. (برهان)(آنندراج) (ناظم الاطباء). کمانی که بدان پنبه زنند. (فرهنگ فارسی معین). || نام سازی است مشهور. (برهان). نام سازی از جنس رباب. (ناظم الاطباء). یکی از آلات زهی (ذوات الاوتار) است، بعضی کاسهء آن را از پوست جوزهندی سازند و از موی اسب بر آن وتر بندند، و بر روی آن پوستی کشند (و آن پوست دل گاو باشد). کمانچهء امروزی دارای سه یا چهار سیم است و کاسه ای کوچک دارد و با کمانه آن را نوازند. (فرهنگ فارسی معین). یکی از آلات مهتزه از ذوات الاوتار و آن را طنبور نیز گویند. (نفایس الفنون، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طنبور. (درة التاج، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از ذوات الاوتار است که در قدیم یک وتر داشت و امروز چهار وتر دارد. معرب آن کمنجه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چغانه. صغانه. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز نزهت و طرب و عز و شادکامی و لهو
ز چنگ و بربط و نای و کمانچه و بگماز.
مسعودسعد.
به رسم رفته چو رامشگران و خوش دستان
یکی بساخت کمانچه یکی نواخت رباب.
مسعودسعد (دیوان ص32).
کمانچه آه موسی وار می زد
مغنی راه موسیقار می زد.نظامی.
در مسجد و میخانه خیالت اگر آید
محراب و کمانچه ز دو ابروی تو سازم.
حافظ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(2).
- مثل کمانچه؛ با قدی خمیده و گوژ. (امثال و حکم ج3 ص1474).
|| در اصطلاح بنایی قدیم، قسمی طاق مقوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مضراب و زخمه. (آنندراج). کمان کوچکی که بدان رباب را نوازند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
پیش چنین مجلسی، مرغان جمع آمدند
شب شده بر شکل موی، مه چو کمانچهء رباب.خاقانی.
|| کمان شکلی را نیز گویند که بر بالای فرامین سلاطین بکشند و آن به منزلهء طغرا باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). کمان شکلی که بر بالای فرامین سلاطین کشند و آن را کمانچهء طغرا نیز گویند. (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). شکلی مانند کمان که بر بالای فرمانهای شاهان کشند مانند طغرا. کمان (معنی آخر) (فرهنگ فارسی معین). صورتی به شکل کمان کوچک که کشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمانچهء طغرا؛ کمانچه. کمان شکلی که بر بالای فرمانها کشند :
هلال عید بر آمد ز طارم اخضر
چو بر مثال سلاطین کمانچهء طغرا.
عمید لوبکی (از فرهنگ رشیدی).
چراغ چشم نبوت که طاق ابروی اوست
مثال دین و خرد را کمانچهء طغرا.اثیر اومانی.
|| پیاله و ساغر. (ناظم الاطباء).
(1) - از کمان + چه (تصغیر). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در یادداشت دیگری از مرحوم دهخدا، این بیت، شاهد برای معنی بعد آمده است.

کمانچه ای.

[کَ چَ / چِ ] (ص نسبی)قسمی هندوانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمانچه زدن.

[کَ چَ / چِ زَ دَ ] (مص مرکب) نواختن کمانچه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کمانچه (آلت موسیقی) شود. || به شورش درآوردن. (آنندراج). فتنه برانگیختن و هنگامه بر پا کردن. (ناظم الاطباء) :
می خواستم کمانچه زدن اهل زهد را
این کار را به کام دل من رباب کرد.
مولوی جامی (از بهار عجم).

کمانچه زن.

[کَ چَ / چِ زَ ] (نف مرکب)کمانچه زننده. کسی که کمانچه نوازد. کمانچه کش. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کمانچه (آلت موسیقی) و کمانچه کش شود.

کمانچه کش.

[کَ چَ / چِ کَ / کِ ] (نف مرکب) کمانچه کشنده. کمانچه زن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمانچه زن شود.

کمانچه کشی.

[کَ چَ / چِ کَ / کِ ](حامص مرکب) عمل کمانچه کش. و رجوع به کمانچه کش شود.

کمان حلاج.

[کَ نِ حَلْ لا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کمان حلاجی. کمان نداف. و رجوع به کمان (آلت پنبه زدن) شود.
- مثل کمان حلاج (یا) مثل کمان؛ ابروانی مقوس.
- || پشتی خمیده. (امثال و حکم ج4 ص1473).

کمان حلاجی.

[کَ نِ حَلْ لا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کمان حلاج. کمان نداف. و رجوع به کمان (آلت پنبه زدن) شود.
- مثل کمان حلاجی لرزیدن؛ لرزیدنی بسیار سخت.

کمان خانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که کمان را در آن گذارند. قربان. (فرهنگ فارسی معین).
|| گوشهء کمان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مِرکَضَهء قوس و آن دو خانه باشد. سِیَه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمان خانهء ابرو؛ ابروی کمان مانند. (فرهنگ فارسی معین). قوس ابرو :
من از این هر دو کمان خانهء ابروی تو، چشم
برنگیرم وگرم دیده بدوزند به تیر.سعدی.
دل که از ناوک مژگان تو در خون می گشت
باز مشتاق کمان خانهء ابروی تو بود.حافظ.
در مسجد و میخانه خیالت اگر آید
محراب، کمان خانهء ابروی تو سازم.حافظ.

کماندار.

[کَ] (نف مرکب) آنکه دارای کمان باشد و کمانکش و تیرانداز و کسی که کمان بدست میگیرد. (ناظم الاطباء). کمان دارنده. کسی که به کمان مجهز است و در تیراندازی با کمان مهارت دارد. کمانگیر. (فرهنگ فارسی معین) :
کماندار با تیر و ترکش هزار
بیاورد با خویشتن شهریار.فردوسی.
شست کرشمه چو کماندار شد
تیر نینداخته بر کار شد.نظامی.
همین یک کماندار شد کز نخست
بر آماجگه تیر او شد درست.نظامی.
کماندار و سختی کش و سخت کش.نظامی.
یلان کماندار نخجیرزن
غلامان ترکش کش تیرزن.سعدی.
گرچه تیر از کمان همی گذرد
از کماندار بیند اهل خرد.سعدی.
راه عشق ارچه کمین گاه کمانداران است
هر که دانسته رود صرفه ز اعدا ببرد.حافظ.
- کمانداران ابرو؛ که ابروانی چون کمان دارند :
من از دست کمانداران ابرو
نمی یارم گذر کردن به هر سو.سعدی.
بر سر خاکش به جای شمع تیری می نهد
هر که قربان کمانداران ابرو می شود.کلیم (از آنندراج).

کمانداری.

[کَ] (حامص مرکب)تیراندازی. (ناظم الاطباء). مجهز بودن به کمان. دارا بودن کمان. (فرهنگ فارسی معین). حالت و عمل کماندار. و رجوع به کماندار شود.

کماندان.

[کَ] (اِ مرکب) قربان. (آنندراج). غلاف کمان و کمان جوله. (ناظم الاطباء). آلتی که کمان را در آن جا دهند. قربان. کمان خانه. (فرهنگ فارسی معین). مِقوَس. (منتهی الارب). جای کمان. قربان. نیم لنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از بهر قهر دشمن شاهنشه زمین
همواره در میانش کماندان و ترکش است.
معزی (از آنندراج).

کماندان.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) فرمانده. سرکرده. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Commandant.

کمان دسته.

[کَ دَ تَ / تِ] (اِ مرکب) دستهء کمان. قبضهء کمان :
بر آهن ز چوب و سرو کرده کار
کمان دسته و گوشه عاجین نگار.اسدی.

کماندو.

[کُ دُوْ] (فرانسوی، اِ)(1) گروهی از سربازان که تعلیمات خاصی فراگیرند و در حمله های ناگهانی خدمات مهمی انجام دهند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Commando (فرانسوی مأخوذ ازپرتقالی).

کمان ساز.

[کَ] (نف مرکب) کمانگر و آنکه کمان می سازد. (ناظم الاطباء). کمان سازنده. آنکه کمان سازد. (فرهنگ فارسی معین) :
ز غمزه تیر و از ابرو کمان ساز
همه باریک بین و راست انداز.نظامی.
و رجوع به مادهء بعد شود.

کمان سازی.

[کَ] (حامص مرکب) عمل و شغل کمان ساز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمان ساز شود. || (اِ مرکب) محل ساختن کمان. (فرهنگ فارسی معین). دکان کمان ساز. کارگاه کمان ساز :
دکان کمان سازیم چون گشود
در او یک کمان باب منصور بود.
ملاطغرا (از آنندراج ذیل کمان ساز).

کمان صفت.

[کَ صِ فَ] (ص مرکب، ق مرکب) خمیده مانند کمان. چون کمان مقوس و گوژ :
چون قامتم کمان صفت از غم خمیده شد
چون تیر ناگهان ز کمانم بجست یار.سعدی.

کمان قروهه.

[کَ قُ هَ / هِ] (اِ مرکب) به معنی کمان گروهه است و آن کمانی باشد که بدان گلوله و مهرهء گل اندازند و عربان قوس البنادق و قوس الجلاهق خوانند. (برهان) (از آنندراج). کمان گروهه. (فرهنگ فارسی معین). کمان گروهه. کمان مهره. (ناظم الاطباء). و رجوع به کمان گروهه شود.

کمان کروهه.

[کَ کُ هَ / هِ] (اِ مرکب)رجوع به کمان گروهه شود.

کمان کش.

[کَ کَ / کِ] (نف مرکب)کماندار و تیرانداز. (ناظم الاطباء). کمان کشنده. کسی که کمان را بکشد و به کار برد. (فرهنگ فارسی معین) :
گر حور زره پوش بود ماه کمان کش
گر سرو غزل گوی بود کبک قدح خوار.
رودکی.
ز لشکر کمان کش نبودی چواوی
نه از نامداران چو او جنگجوی.فردوسی.
کمان کش است بتم با دو گونه تیر بر او
وز آن دو گونه همی دل خلد به صلح و به جنگ.
فرخی.
پای گریز نیست که گردون کمان کش است
جای فراغ نیست که گیتی مشوش است.
خاقانی.
کله کج کرده می آیی قبای فستقی در بر
کمان کش چشم بادامت چو ترکی کز کمین خیزد.
خاقانی.
من رستم کمان کشم اندرکمین شب
خوش باد خواب غفلت افراسیابشان.
خاقانی.
به دیدن همایون به بالا بلند
به ابرو کمان کش به گیسو کمند.نظامی.
آن پنجهء کمانکش و انگشت خوشنویس
هر بندی اوفتاده به جایی و مفصلی.سعدی.
گر غالیه خوشبو شد در گیسوی او پیچید
ور وسمه کمان کش گشت در ابروی او پیوست.
حافظ.
از چشم شوخش ای دل ایمان خود نگه دار
کان جادوی کمان کش بر عزم غارت آمد.
حافظ.
خراش سینهء نخجیر دل بدرد آورد
کمان کشان همه مغرور ساقی شست اند.
رضی دانش (از آنندراج).
- کمان کشان قضا؛ تیراندازان سرنوشت. کمانداران قدر. به کنایه آنان که مُقَدِّر سرنوشت بشر هستند :
از کمین کمان کشان قضا
در حصار رضا گریخته ام.خاقانی.
- کمان کش کردن مشت؛ مشت را تا بناگوش عقب بردن چنانکه هنگام کشیدن کمان و انداختن تیر :
کمانکش کرد مشتی تا بناگوش
چنان بر شیر زد کز شیر شد هوشنظامی.
- ابروی کمان کش؛ ابروی مانند کمان. (ناظم الاطباء).

کمان کش.

[کَ کَ / کِ] (اِ مرکب) کش و قوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ظاهراً گشودن دستها به هنگام خمیازه چونانکه تیرانداز کمان را کشد : و از خصایص و خوارق عادات او(1) آن بود که هرگز... آب دهن و بلغم... نداشت و خمیازه و کمان کش ننمود. (تذکرة الائمه مجلسی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از خصایص پیغمبر اکرم.

کمان کش.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 405 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمان کشی.

[کَ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل کمان کش. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمان کش شود.

کمان کشی.

[کَ کَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء چرام (قسمت دوم از چهار بنیچهء ایل جاکی کوه کیلویهء فارس) (از فرهنگ جغرافیای سیاسی کیهان ص89).

کمان کشیدن.

[کَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کشیدن زه کمان، تیراندازی را. کشیدن زه کمان، انداختن تیر و یا آماده شدن تیراندازی را :
چرخ بر بدگمانش کرده کمین
نحس بر دشمنش کشیده کمان.ناصرخسرو.
پس از چه بود که در من کمان کشیده فلک
نرفته هیچ خدنگی خطا کمانش را.خاقانی.
مکش چندین کمان بر صید گیتی
که چندان چرب پهلویی ندارد.خاقانی.
در روی من ز غمزه کمانها کشیده ای
بر جان من زطره کمین ها گشاده ای.خاقانی.
کمان کشید و نزد بر هدف که نتوان دوخت
مگر به سوزن فولاد جامهء هنگفت.(گلستان).
ما سپر انداختیم گر تو کمان می کشی
گو دل ما خوش مباش گر تو بدین دل خوشی.
سعدی.
تو کمان کشیده و درکمین، که زنی به تیرم و من غمین
همهء غمم بود از همین، که خدا نکرده خطا کنی.
هاتف اصفهانی.
کمانها کشیدند بر هندوان
چو بر چشم شوخ سیه ابروان.
عبدالله هاتفی (از آنندراج).
میار زور ظهوری به بازوی زاری
که زور بازوی او خود کشد کمانش را.
ظهوری (از آنندراج).
- کمان کسی را کشیدن یا کمان کسی را -کشیدن توانستن؛ هم آورد او شدن از عهده برآمدن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). با او برابری و مقاومت یارستن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که کشد در شعر امروز کمان چو منی(1)
من که با قوت بهرامم و با خاطر تیر.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
ترک بلغاری است قاقم عارض و قندزمژه
من که باشم تا کمان او کشد بازوی من؟
خاقانی.
این قدم حق را بود کورا کشد
غیر حق خود کی کمان او کشد.مولوی.
توان ابروی او از دور دیدن
ولی نتوان کمان او کشیدن.کاتبی.
به مستی کردمش راضی که بوسیدم دهانش را
به زور دیگری آخر کشیدم من کمانش را.
سید حسین خالص (از آنندراج).
بازوی بخت من آن طور قوی ساخته اند
که کمانم نکشد رستم فولاد کمان.
شاتی تکلو (از آنندراج).
با ابروان به کشتن ما عهد بسته ای
مشکل توان کشیدن از این پس کمان تو.
قاآنی.
مرحبا ز ابروی دلبندش که نتواند کشید
با هزاران جهد آن مشکین کمان را تهمتن.
قاآنی.
- || ناز این معشوقه یا نرخ این فروشنده یا مطالبات این رئیس یا حاکم یا امیر را تحمل توانستن. با مدعیات یا خرج و نفقهء او برآمدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کمان چون تن به کشیدن دهد کباده شود؛ کباده گویا کمانی بوده که برای تمرین و مشق نوآموزان و اطفال می ساخته اند. و امروز کباده در گودها نام کمانی نهایت گران و سنگین است که پهلوانان... با آن ورزش کنند. (از امثال و حکم، ج2 ص1233).
|| کباده کشیدن، و آن چنین است که ورزشکار تنهء کباده را به دست چپ و زنجیر آن را به دست راست گرفته بالای سر خود می برد و طوری حرکت می دهد که دستها از آرنج تا مچ بطور افقی بر وی قرار گیرد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ن ل: که کشد گویی در شهر کمان چو منی.

کمان گر.

[کَ گَ] (ص مرکب) کمان ساز و آنکه کمان می سازد. (ناظم الاطباء). معرب آن قمنجر. کمان ساز. (فرهنگ فارسی معین). قمنجر. مُقَمجِر. (المعرّب جوالیقی، ص253). قواس. (دهار). آنکه کمانها راست کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دو دستش چنان چون دو چوگان گلگون
دو پایش چو در خرکمان کمان گر.عمعق.
چو چشم تیر گر جاسوس گشتم
به دکان کمانگر برگذشتم.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص100).
کمان گر همیشه خمیده بود
قبادوز را قب دریده بود.
نظامی (گنجینهء گنجوی ص319).
دهقان و کمان گر و بازرگان و هر پیشه وری که هست چون متأمل دقایق پیشهء خود نباشند... ایشان را از آن کار بهره نباشد. (کتاب المعارف). || کماندار. (فرهنگ فارسی معین) :
کمان گر که جانم شد او را نشان
ستم می کشد دل از او هر زمان
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
و رجوع به کماندار شود. || به اصطلاح مردم هند، شکسته بند. (ناظم الاطباء). گویا به معنی آروبند و شکسته بند نیز آمده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمانگر.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمانگران.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان قلقل رود است که در شهرستان تویسرکان واقع است و 191 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمان گردن.

[کَ گَ دَ] (ص مرکب)شتری که گردنش مثل کمان خم دار و عظیم الجثه و پر موی دو کوهانه می باشد. (آنندراج). شتر نجیب بزرگ قوی که دارای دو کوهان باشد. (ناظم الاطباء). شتری که گردنش مانند کمان خم دارد و بزرگ جثه باشد. (فرهنگ فارسی معین). || هر چیز نحیف و ضعیف که جز رگ و پی و استخوان چیزی در وی نمودار نباشد. (ناظم الاطباء).

کمانگرکلا.

[کَ گَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دابوست که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 375 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمانگرکلا.

[کَ گَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دشت سر است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 325 تن سکنه دارد. زیارتگاهی به نام درویش اسماعیل بین کمانگر و پاشاکلا واقع شده است و بنای آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمانگرکلا.

[کَ گَ کَ ] (اِخ) دهی از دهستان مشهد گنج افروز است که در بخش مرکزی شهرستان بابل واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمان گروهه.

[کَ گُ هَ / هِ] (اِ مرکب)کمان قروهه است که کمان گلوله باشد. (برهان). کمانی که در آن غلوله نهاده رها کنند و به هندی آن را غلیل گویند و آن را کمان گرهه نیز خوانند. (آنندراج). کمان گلوله. کمان گرهه. کمان مهره. (فرهنگ رشیدی). جُلاهِق. (زمخشری) (دهار). برقیل. (منتهی الارب). قوس الجلاهق. قوس البنادق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز واله اش چو شدی از کمان گروهه برون
ز حلق مرغ به ساعت فروچکیدی خون.
کسائی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص503).
کمان گروههء زرین شده محاقی ماه
ستاره یکسره غالوکهای سیم اندود.
خسروانی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص271).
آفتاب زرد سلطان از سراپرده بدر آمد کمان گروهه در دست. (چهارمقاله).
مدام تا زند آتش کمان گروهه چنان
که زه ز شعله کند مهره از شرر سازد...
مجیرالدین بیلقانی (از راحة الصدور).
کمان گروههء گبران ندارد آن مهره
که چار مرغ خلیل اندرآورد ز هوا.خاقانی.
رو کز کمان گروههء خاطر به مهره ای
بر چرخ پیر تیر سخنور شکسته ای.خاقانی.
صد مهره به یک کمان گروهه
در دامن آسمان شمارند.خاقانی.
گفتی ز کمان گروههء شاه
یک مهره فتاد بر سر ماه.نظامی.
خواست اول کمان گروهه چو باد
بهره ای(1) در کمان گروهه نهاد.نظامی.
چون من کمان گروههء فکرت کنم به چنگ
از چار رکن عرش درآید کبوترم.عطار.
و در ریاض حمایت او سینهء لاله از کمان گروههء ژاله نمی نالد. (عقدالعلی).
- کمان گروهه بازی؛ کمان گروهه ای که بدان بازی کنند :
گردون کمان گروههء بازی است کاندرو
گل مهره ای است نقطهء ساکن نمای خاک.
خاقانی.
(1) - ظ: مهره ای.

کمان گرهه.

[کَ گُ رُ هَ / هِ](1) (اِ مرکب)کمان گروهه. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) :یک نوبت مُغُل بچه ای کمان گرهه در دست به زاویهء او درآمد و سنگی بر مرغکی انداخت، زهگیر او از دست بیفتاد و غلطان به چاه افتاد. (تذکرهء دولتشاه، ذیل ترجمهء کمال الدین اسماعیل). و رجوع به کمان گروهه شود.
(1) - برهان به کسر کاف فارسی و راء [ گِ رِ هَ ]ضبط کرده. ضبط متن از فرهنگ فارسی معین است و ظاهراً همین درست است زیرا گرهه مخفف گروهه است.

کمانگری.

[کَ گَ] (حامص مرکب) شغل کمانگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمان گر شود.

کمان گشادن.

[کَ گُ دَ] (مص مرکب)مستعد حرب شدن. (آنندراج). آمادهء جنگ شدن. (فرهنگ فارسی معین). || آماده کردن کمان برای تیراندازی. (فرهنگ فارسی معین).

کمان گلوله.

[کَ گُ لَ / لِ] (اِ مرکب)کمان گروهه. (برهان ذیل کمان گروهه). رجوع به کمان گروهه شود.

کمان گوشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ مرکب) گوشهء کمان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). سیه [ سِ یَ ] . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز پیکان پولاد و تیر خدنگ
کمان گوشه بر گوشه سودند تنگ.فردوسی.
ز پیکانها خون بجوش آمده
کمان گوشه ها نزد گوش آمده.اسدی.
ز شست خدنگ افکنان خاست جوش
کمان گوشه ها گشت همراز گوش.اسدی.
کمان گوشهء ابروش خم گرفت
ز تندیش گوینده را دم گرفت.
نظامی (از آنندراج).

کمانگیر.

[کَ] (نف مرکب) کمانداری را گویند که که در فن تیراندازی بی نظیر باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). کماندار. (فرهنگ فارسی معین) :
به نیروی دست کمانگیر او
بیفتاد الانی به یک تیر او.نظامی.

کمانگیر.

[کَ] (اِخ) لقب آرش است و او پهلوانی بوده ایرانی که یک تیر از آمل به مرو انداخته است و آن مسافت چهل روزه راه است. (برهان). لقب آرش تیرانداز منوچهر بوده که در مصالحه با افراسیاب از رویان مازندران تیر او به مرو رفت. (آنندراج). لقب پهلوانی آرش نام و بطور افسانه گویند تیری از آمل به مرو پرتاب کرد که چهل روز مسافت میان آن دو شهر است. (ناظم الاطباء) :
اگر خوانند آرش را کمانگیر
که از ساری به مرو انداخت یک تیر.
(ویس و رامین ص 273).
و رجوع به آرش شود.

کمان مالیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کمان افراشتن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
کمان را بمالید رستم به چنگ
نگه کرد یک تیر دیگر خدنگ.
فردوسی (از آنندراج).
بمالید چاچی کمان را به دست
به چرم گوزن اندرآورد شست.
فردوسی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کمان افراشتن شود.

کمان مهره.

[کَ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) کمان مهره اندازی است که کمان گلوله باشد. (برهان) (آنندراج). کمان قروهه. کمان گروهه. (ناظم الاطباء) :
همان زیر ترکش کمان مهره داشت
دلاور ز هر دانشی بهره داشت.فردوسی.
کمان مهره(1) انداز تا گوش خویش
نهد همچنان خوار بر دوش خویش.
فردوسی.
از دست کمان مهرهء ابروی تو در شهر
دل نیست که در بر چو کبوتر نطپیده ست.
سعدی.
و رجوع به کمان قروهه و کمان گروهه و کمان گرهه شود.
(1) - بمعنی مهرهء کمان یعنی گلوله ای که باکمان گروهه آن را پرتاب کنند هم ایهام دارد.

کمان وار.

[کَ] (ق مرکب) مانند کمان. چون کمان خمیده و مقوس. چون کمان گوژ و دو تا :
هر آن گروه که جستند از آن مصاف چو تیر
بیامدند کمان وار پشت کرده بخم.
امیر معزی.
تیر قدش کمان وار خم گرفت. (سندبادنامه ص188). || (ص مرکب) مقوس. کمانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمانور.

[کَمانْ وَ] (ص مرکب) آنکه دارای کمان است و کمان را بکار برد. (فرهنگ فارسی معین). کماندار. صاحب کمان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همان خود و خفتان و کوپال اوی
ز لشکر کمانور نبودی چنوی.فردوسی.
پری کی بود رودساز و غزل خوان
کمندافکن و اسب تاز و کمانور.فرخی.
بدین جهان نشناسم کمانوری که دهد
کمان او را مقدار خمّ ابرو خم.فرخی.
بیندازند زوبین را گه تاب
چو اندازد کمانور تیر پرتاب.
(ویس و رامین).
ز دو چشمت همیشه دو کمانور
نشستستند جانم را برابر.(ویس و رامین).
نبود اندرجهان چون او کمانور
نه نیز از جنگیان چون او دلاور.
(ویس و رامین).
کمانور را کمان در چنگ مانده
دو پای آزرده دست از جنگ مانده.
(ویس و رامین).
و رجوع به کماندار شود.

کمانوری.

[کَ مانْ وَ] (حامص مرکب)حالت و عمل کمانور. و رجوع به کمانور شود.

کمانه.

[کَ نَ / نِ ] (اِ) به معنی کمان باشد که به عربی قوس خوانند. (برهان). کمان. قوس. (فرهنگ فارسی معین). || چوب کجی را نیز گویند که دوالی بر آن بندند و با آن برماه و مثقب را بگردانند تا چیزها را سوراخ کند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). کمانی که از چوب سازند و بدان مثقب را بگردانند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). کمان نجّاران که برمه را بدان بگردش آرند. (غیاث). چوب کج و خمیده ای که بر آن دوال و یازه بندند و بدان برماه و مثقب و مانند آن را بگردانند. (ناظم الاطباء) :
بر مثقب نطق در فسانه
از قوس قزح کنم کمانه.خاقانی (از آنندراج).
|| کمان شکلی که بدان ساز فیخک(1) را نوازند. (برهان). تیر(2) کمانچه. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا). چوب کج و خمیده ای که بر آن دوال و یازه بندند و ساز کمانچه و چنگ را بنوازند. (ناظم الاطباء). چوب کج و خمیده ای به شکل کمان که بدان کمانچه و رباب و مانند آن نوازند. (فرهنگ فارسی معین) :
هشیار زمن فسانه ناید
مانند رباب بی کمانه.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
|| (ص) کاریزکن باشد و کومش همین بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص497). کاریزن کن. (فرهنگ جهانگیری). در فرهنگ به معنی کاریزکن به کاف تازی، و بمعنی چاه به ضم کاف فارسی آورده(3) و حق آن است که به هر دو معنی به ضم کاف فارسی است، چه از معنی گمان این معنی را اخذ کرده اند. و «ها» برای نسبت است و کاریز کن و آن چاه را هر دو نسبت به گمان است. (فرهنگ رشیدی). چاه جو و کاریز کن و چاخو. (ناظم الاطباء). کاریز کن. چاهجوی. مقنی. (فرهنگ فارسی معین) :
چنانکه چشمه پدید آورد کمانه(4) ز سنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.
دقیقی (از لغت فرس چ اقبال ص497).
|| (اِ) چاهی را نیز گویند که چاه کنان به جهت امتحان آب در زمین فروبرند. (برهان) (فرهنگ رشیدی). چاهی که کاریزکنان ... در زمین کنند برای امتحان آب. ظن غالب آن است که با کاف فارسی مضموم بوده باشد به گمان بودن آب چند جای را چاه کن کند تا آب پیدا شود. (از آنندراج) (از انجمن آرا). چاهی که چاخویان و مقنیان جهت امتحان آب در زمین فرو برند. (ناظم الاطباء) :
غور ایام در نیابد چرخ
گر جز از رأی تو کمانه کند.
مسعودسعد (از فرهنگ رشیدی).
ای بس که دلم در طلب چشمهء نوشَت
در بادیهء فکر فرو برده کمانه.
ابن یمین (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به گمانه شود.
|| پیاله. (فرهنگ جهانگیری). پیالهء شراب خوری هم گفته اند. (برهان). در فرهنگ جهانگیری بمعنی پیاله آورده و شعر مختاری را شاهد آورده، یحتمل چمانه به معنی پیاله را کمانه خوانده باشد. (آنندراج). ظاهراً چمانه است که کمانه خوانده اند. (فرهنگ رشیدی) :
گمان من به شراب سخای تو آن است
که چرخ پر شود از جرعهء کمانهء من.
مختاری (از فرهنگ جهانگیری).
|| (ص) مردم راد را کمانه خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص497).
(1) - ظ. قیجک درست است. قیجک یک نوع سازی که به زبان فرانسه ویولون گویند. (ناظم الاطباء).
(2) - در انجمن آرا و آنندراج: تر.
(3)- یعنی گُمانَه.
(4) - گمان می کنم در اینجا هم لفظ هم معنی غلط است. کلمه، گمانه است و معنی آن چاهی است که مقنیان کنند برای دانستن یا بردن آب از جایی به جایی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمانه بالا.

[کَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمانه کردن.

[کَ نَ / نِ کَ دَ ] (مص مرکب) بازگشتن گلوله پس از خوردن به نشانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). برخوردن تیر و گلوله و چیزهای سریع السیر به مانع و بازگشت کردن یا تغییر مسیر دادن آن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کمانی.

[کَ] (ص نسبی) قوسی و کج و خمیده. (ناظم الاطباء). مقوس. کمان وار. قوسی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منسوب به کمان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمان شود.

کمانی.

[کَ] (ص نسبی)(1) کاریزکن. مقنی. (فرهنگ فارسی معین) :
آن آب که در چشمه همی برد کمانی
در چشم همی بیند از آن آب بخروار.
امیر معزی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کمانه شود.
(1) - منسوب به کمانه.

کماة.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کمی [ کَ می ی ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کُمات : و عرصهء خراسان از کماة دولت و حماة حضرت خالی ماند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص292). غزاة جنود و کماة اسود خویش را پیش خواند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص348). بر حسب اشارت با سواری دو سه هزار کماة اتراک و ترکان ناپاک. (جهانگشای جوینی). با قومی از کماة قفچاق از میانه بیرون جسته بود. (جهانگشای جوینی). و رجوع به کمات و کَمّی شود.

کماة.

[کَ] (ع اِ)(1) سماروغ و آن چیزی است به شکل بیضه و بعضی صورت چتر، در ایام برسات از زمین روید. (آنندراج). کماه. (فرهنگ فارسی معین). کم ء. ترفاس. بنات الرعد. طملان. شحم الارض. دنبلان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کماء و کماة و کم ء شود.
(1) - مأخوذ از «کمأة» تازی. و رجوع به همین کلمه شود.

کماه.

[کَ] (ع اِ)(1) سماروغ. (فرهنگ فارسی معین). کماه معروف است در زیرزمین از تاثیر جرم قمر تخم می رویاند چنانچه(2) گز انگبین از هوا حاصل می شود. (نزهة القلوب). و رجوع به کماة و کمأة شود.
(1) - مأخوذ از «کم ء» و «کمأة» تازی. و رجوع به این کلمات شود.
(2) - ظ: چنانکه.

کماهه.

[کُ هَ / هِ] (اِ) تعویذ و بازوبند را گویند. (برهان) (آنندراج). تعویذ. (فرهنگ رشیدی). تعویذ و هر آنچه بر بازو جهت دفع چشم زخم بندند. (ناظم الاطباء).

کماهی.

[کَ هی / کَ هِ یَ] (ع ق مرکب)(1)رجوع به ترکیبهای کَما شود.
(1) - مرکب از: کما + هی (ضمیر عربی).

کماهی.

[ ] (اِخ) تیره ای از بهمئی از شعبهء لیراوی، از ایلهای کوه کیلویه فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

کمای.

[کُ] (اِ) گیاهی باشد بینهایت گنده و بدبو و متعفن. (برهان). نام علفی است بدبو و گنده. (آنندراج). کما یعنی گل گنده. (فرهنگ رشیدی). گیاهی(1) است از تیرهء چتریان که در جنوب و مشرق ایران به فراوانی می روید و جزو نباتات علوفه ای است و دارای برگهای باریک است و در حقیقت یکی از گونه های بارزد است. این گیاه دارای بویی تند و نامطلوب است و اهالی روستا ساقه های تازه رستهء آن را در غذاها بکار می برند و معمو نوعی آش درست می کنند. کما. کلیکان. (فرهنگ فارسی معین) :
هست با خلقش به نسبت گل، چنانک
فی المثل در جنب بوی گل کمای.
نزاری (از فرهنگ رشیدی).
عالم فانی و باقی را بهم نسبت مکن
بوی کردن را تفاوت باشد از گل تا کمای.
نزاری (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کُما شود.
.(لاتینی)
(1) - Ferula kuma

کمایستان.

[کُ یِ] (اِخ) دهی از دهستان نقاب است که در بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع است و 364 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمایوک.

[کُ] (اِ) به معنی رفیده باشد و آن چیزی است که از لته و کهنه، مانند بالشی دوزند و خمیر نان را بروی آن پهن ساخته بر تنور چسبانند (برهان). چیزی که از پارچه های کهنه مانند گردبالش سازند و نان را پهن ساخته بر تنور بندند و رفیده نیز گویند. (آنندراج). رفیده و بالش مانندی که به روی آن خمیر نان را گسترده بر دیوار تنور چسبانند. (ناظم الاطباء).

کماً.

[کَمْ مَن] (ع ق) از حیث چندی: فلان از این امر کماً و کیفاً آگاه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به کَمّ شود.
- کماً و کیفاً؛ از حیث چندی و چونی.

کم ء.

[کَمْءْ] (ع اِ) سماروغ. ج، اَکمُؤ، کمأة با تا جمع است بر غیر قیاس. و یا کماة اسم جمع است یا آن برای واحد است. (منتهی الارب). سماروغ. ج، اکمؤ، کمأة با تاء بر غیر قیاس. (آنندراج). رستنئی است که بدان شحم الارض نیز گویند و عرب آن را «جدری الارض»(1) نامد و گویند آن ریشه و بیخ مستدیری است مانند قلقاس که نه ساق و نه عروق دارد، رنگ آن خاکی و تیره گون است و در بهار زیر زمین پیدا شود و بی طعم است و انواع آن بسیار باشد و پزند و خورند و نوعی از آن است که در زیر سایهء درخت زیتون یافته شود و بدان فطر گویند و آن زهر کشنده است. ج، اکمؤ یا کمأة اسم جمع است یا آن واحد است و کم ء جمع است یا کمأة هم واحد است و هم جمع. (از اقرب الموارد). شحم الارض. دنبلان. طملان، سماروغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نزد بعضی کم ء از انواع ترنجبین است که بر بنی اسرائیل نازل شد و آب آن شفا است مر عین را و صحیح این است که آن چیزی سفید است مانند پیه که از زمین روید و به آن شحم الارض هم گویند. (منتهی الارب). از انواع ترنجبین است که بر بنی اسرائیل نازل شد و آب آن شفا است. (آنندراج). مادهء مشابه ترنجبین. (ناظم الاطباء). || (مص) سماروغ دادن. (تاج المصادر بیهقی). سماروغ خورانیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج): کمأ القوم کمأ؛ قوم را سماروغ خورانید. (از اقرب الموارد). کمئت القوم کمأ (از باب فتح)؛ سماروغ خورانیدم آن گروه را. (ناظم الاطباء). || کفته گردیدن پای. (از منتهی الارب) (آنندراج). دست و پای کسی از سرما و کار شکافتن و چون سماروغ شدن، کمئت رجله؛ کفته گردید پای او. (ناظم الاطباء). || سوده پای گردیدن با وجود نعل. (منتهی الارب). سوده پای گردیدن پای به جهت نداشتن کفش، کمی کماءً (از باب سمع)؛ سوده پای گردید با وجود نعل و یا سوده پای گردید زیرا که نعل نداشت. (ناظم الاطباء). || نادان و جاهل شدن از اخبار و گول گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کمی عن الاخبار. (از اقرب الموارد).
(1) - آبلهء زمین.

کم اوفتادن.

[کَ دَ] (مص مرکب) به ندرت و دیر پیدا شدن. کمتر یافته شدن. کمتر بدست آمدن :
افتادهء تو شد دلم ای دوست دست گیر
در پای مفکنش که چنین دل کم اوفتد.
سعدی.
- کم اوفتادن مراد در کمند؛ به سختی برآورده شدن آرزو :
کسی را که همت بلند اوفتد
مرادش کم اندرکمند اوفتد.
(بوستان).

کمأة.

[کَ ءَ] (ع اِ) جِ کم ء علی غیرالقیاس، یا کماة اسم جمع است و یا برای واحد و جمع هر دو آید. (منتهی الارب). ج کم ء. (ناظم الاطباء). || یک عدد سماروغ. (ناظم الاطباء). قارچ. طملان. دنبلان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): فاذا اشتدالحر قذفه [ قذف العنبر ] من قعره مثل الفطر و الکمأة. (اخبار الصین و الهند ص4، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مادهبعد شود.

کمأه.

[کَ ءَ] (ع اِ) در صحاح الادویه بمعنی انواع سماروغ آمده است اعم از خوشه و خویشه و کشخ و هکل و فطر و غیره که بعضی از آن صحرایی باشد و بعضی در زیر سرگین روید و بعضی از دیوارهای حمام و بعضی از زیر خمهای شراب و آب برآید و انواع آن را عربان بنات الرعد خوانند. (برهان) (آنندراج). انواع غارچها از قبیل غوشنه و غویشه و هکل و فطر و دنبلان و جز آنها. (ناظم الاطباء). قارچی(1) از دستهء آسکومیستها(2) که در پای درخت بلوط روید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به «کم ء» و «کمأة» شود.
(1) - Truffe.
(2) - Ascomycetes.

کمب.

[کُ] (اِخ) نام شهری از توابع ری که اکنون به قم معروف است. (ناظم الاطباء).

کمبار.

[کَ] (اِ) ریسمانی باشد که آن را از لیف خرما سازند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).

کمبرلند.

[کَ بِ لَ] (اِخ)(1) کنت نشینی در کشور انگلستان واقع در شمال باختر آن کشور دارای 294000 تن سکنه است و کانهای زغال سنگ و آهن و صنایع فلزی دارد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cumberland.

کمبریج.

[کَ] (اِخ)(1) شهری است در انگلستان که دانشکدهء معروف انگلستان در آن واقع است و 81500 تن سکنه دارد. (ازلاروس).
(1) - Cambridge.

کمبریج.

[کَ] (اِخ) شهری است در ممالک متحده امریکای شمالی. در ماساچوست و بر کنار رود شارل واقع است و 120700 تن سکنه دارد. دانشگاه هاروارد که از کهن ترین دانشگاههاست بسال 1636 میلادی در این شهر پایه گذاری گردید. (ازلاروس).

کمبزه.

[کُ بُ زَ / زِ] (اِ) نارس خربزه را گویند. (آنندراج). کمبیزه. کنبیزه. میوهء کال و نارس (مانند طالبی، گرمک، خربزه) (فرهنگ فارسی معین). سفج. کالک. کاله. سبز. سفجه. خِرچَه. خِرچَنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: بزک نمیر بهار می آد (می آید)، کمبزه و خیار می آد (می آید)؛ وقتی گویند که کسی را به وعدهء بسیار دور و نامعلوم دل خوش کنند و حال آنکه کار به عجله و شتاب احتیاج دارد. و رجوع به کمبیزه و کنبیزه شود.

کمبو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغاست که در بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

کمبوجیه.

[کَ یَ / یِ] (اِخ) رجوع به کبوجیه شود.

کمبود.

[کَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) کم بودن. کمی. قلت. نقصان؛ کمبود غذا. کمبود عواید. (فرهنگ فارسی معین). کسر. کم آمد. نقص. نقیصه. منقصت: کمبود خواربار سبب غلاء آن گردید. از این پارچه یک چارک کمبود دارم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمبود داشتن؛ کسر داشتن. به اندازهء کافی و لازم، موجود نداشتن چیزی.
|| چیزی یا پولی که در هنگام تراز کردن حساب یا پرداخت وام کم می آید.(1)(فرهنگستان). در تداول کمبودی استعمال کنند و صحیح نیست. (فرهنگ فارسی معین). || جای خالی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(1) - Deficit

کم بور.

[کُ] (اِ) زالزالک وحشی سرخ میوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمبیز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کاه است که در بخش داورزن شهرستان سبزوار واقع است و 669 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمبیزه.

[کُ زَ / زِ ] (اِ) کمبزه. (از فرهنگ فارسی معین). کنبیزه. رجوع به کمبزه و کنبیزه شود.

کمپانی.

[کُ] (فرانسوی یا انگلیسی، اِ)(1)شرکت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شرکت تجارتی. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول فارسی زبانان، صاحب و رئیس شرکت. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عوام فارسی زبان، سخت متمول. عظیم دارا: مگر من کمپانیم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پولدار. ثروتمند. (فرهنگ فارسی معین).
(فرانسوی)
(1) - Companie .(انگلیسی) Company

کمپانی باشی.

[کُ] (اِ مرکب)(1) رئیس کمپانی. مدیر شرکت. (فرهنگ فارسی معین) : دیشب آمده اند در خانه کمپانی باشی سر خودش و سر پسر و یک کنیزش را بریده اند. (امیر ارسلان، از فرهنگ فارسی معین).
(1) - مرکب از «کمپانی» (Companieفرانسوی) و «باشی» (ترکی).

کمپت.

[کُ پُ] (فرانسوی، اِ)(1) خوشاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمپوت شود.
(1) - Compote.

کمپرس.

[کُ رِ] (فرانسوی / انگلیسی، اِ)(1)(در اصطلاح فیزیک) عمل دستگاه متراکم کنندهء گاز بنزین و بخار موتور. (فرهنگ فارسی معین). || در اتومبیل به بخاری که از لولهء اگزوز خارج می شود اطلاق می گردد. (فرهنگ فارسی معین). || تربند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پارچه ای آغشته به آب گرم یا سرد که بر روی عضوی از بدن گذارند (مث در سلمانیها پس از تراشیدن صورت یا جهت مداوای عضوی). (فرهنگ فارسی معین).
(فرانسوی)
(1) - Compresse .(انگلیسی) Compress,

کمپرس کردن.

[کُ رِ کَ دَ] (مص مرکب)(در اصطلاح مکانیکی) وقتی کمپرسور موتور بیش از حد لزوم فعالیت کند، می گویند کمپرس می کند (و این از عیوب موتور است) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمپرس شود.

کمپرسور.

[کُ رِ سُو] (فرانسوی / انگلیسی، اِ)(1) دستگاهی است در موتور اتومبیل که گاز بنزین را پس از فشردن برای احتراق آماده می کند. (فرهنگ فارسی معین). || در ماشینهای دیزل مخزنی است که هوای موتور را در خود حبس کند تا برای استفادهء ترمزها و قسمتهای دیگر به کار رود. (فرهنگ فارسی معین).
- سوپاپ کمپرسور؛ دریچهء اطمینانی است که روی مخزن کمپرسور نصب کنند تا مازاد گاز کمپرسور را در موقع لزوم خارج کند. (فرهنگ فارسی معین).
,(انگلیسی)
(1) - Compresseur .
(فرانسوی) Compressor

کمپرسی.

[کُ رِ] (ص نسبی، اِ مرکب)(1)اتومبیلی که قسمت عقب آن که محل بار است به وسیلهء یک پیستون کمپرسور بلند شده بار را تخلیه می نماید. (فرهنگ فارسی معین).
- کامیون کمپرسی؛ کامیونی که کمپرسی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از کمپرس ( Compresseفرانسوی) + ی (نسبت).

کمپوت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) میوه ای که در شربت قند یا شکر پخته شده، و آن اقسامی دارد: کمپوت آلبالو، کمپوت به، کمپوت توت فرنگی، کمپوت تمشک، کمپوت سیب، کمپوت گلابی، کمپوت گوجه. (فرهنگ فارسی معین). کمپت. خوشاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Compote.

کمپوت سازی.

[کُ] (حامص مرکب)ساختن و تهیه کردن کمپوت. و رجوع به کمپوت شود. || (اِ مرکب) کارخانه ای که در آنجا کمپوت سازند.

کمپوزیتور.

[کُ پُ تُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1) آهنگ ساز. عالم در علم موسیقی. موسیقی دان.
(1) - Compositeur.

کمپیر.

[کَ] (ص) پیر سالخورده و فرتوت را گویند. (برهان). پیرزن فرتوت که گنده پیر نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). پیر سالخورده و فرتوت عموماً و زن پیر خصوصاً و این لغت در اصل گنده پیر بوده که عرب آن را غنده فیر(1) معرب کرده اند و در کمپیر میم و نون تبدیل شده و مخفف گردیده و در خراسان بسیار استعمال نمایند. (انجمن آرا). پیر سالخورده. فرتوت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
بود کمپیری نودساله کلان
پر تشنج روی و رنگش زعفران.مولوی.
گفت با هامان مگو این راز را
کو ز کمپیری نداند باز را.مولوی.
شود طفل و جوان و کهل و کمپیر
بداند علم و عقل و رای و تدبیر.
شیخ محمود شبستری.
(1) - صورت صحیح آن قندفیر است: قندفیر، گنده پیر و معرب آن است. (منتهی الارب). مأخوذ از گنده پیر فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء).

کمت.

[کَ] (ع مص) پوشیدن خشم را. (از آنندراج): کمت الغیظ کمتاً؛ پوشید خشم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کمیت گردیدن اسب. (ناظم الاطباء) (آنندراج): کمت الفرس کمتا و کَمتَة و کَماتَة؛ کمیت گردید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ کمیت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ کمیت بمعنی اسب نیک سرخ فش و دم سیاه. (آنندراج). و رجوع به کمیت شود.

کمتر.

[کَ تَ] (ص تفضیلی، ق) اندک تر. (ناظم الاطباء). اقل. اندک تر. (فرهنگ فارسی معین) :
تو دانی که از هندوان صدهزار
بود پیش من کمتر از یک سوار.فردوسی.
صد و بیست رش نیز پهناش بود
که پهناش کمتر ز بالاش بود.فردوسی.
اگر چه رهی را تو کمتر نوازی
بپرهیزی از دردسر وز گرانی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1 ص99).
رونق پالیز رفت اکنون که بلبل نیم شب
بر سر پالیزبان کمتر زند پالیزبان.ضمیری.
مدت خلافت متقی سه سال و یازده ماه بود و به دیگر روایت روزی کمتر. (مجمل التواریخ). و از شام به همدان آمد به نزدیک دو هفته کمتر. (مجمل التواریخ).
- کمتر آشنا؛ بی وقوف و ناقابل و بی مهارت. (ناظم الاطباء).
- کمترخواره؛ آنکه شراب کمتر خورد. کم خور. (فرهنگ نوادر لغات کلیات شمس چ فروزانفر) :
تو کمترخواره ای هشیار می رو
میان کژروان رهوار می رو.مولوی.
- کمتر شدن؛ اندک تر شدن. و رجوع به کمتر شود.
- کمتر غبار؛ اندک گرد و خاک. (ناظم الاطباء).
|| دون تر و حقیرتر و خوارتر و پست تر و خردتر و پائین تر و فرومایه و ذلیل تر. (ناظم الاطباء). کوچکتر. حقیرتر. احقر. خردتر. (فرهنگ فارسی معین) :
نگین بدخشی بر انگشتری
ز کمتر به کمتر(1) خرد مشتری.ابوشکور.
تا کی همی درآیی و گردم همی دوی
حقا که کمتری و فژاگن تری ز پک.
دقیقی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
اگر کمتری تو از ایشان به نعمت
به همت از ایشان فزونی تو دانی.منوچهری.
کمتر از شمع نیستی بفروز
گر سرت را جدا کنند به گاز.مسعودسعد.
چهار در کرد: یکی باب الشام و یکی باب خوراسان و یکی باب الکوفه و یکی باب البصره... و باب الشام را دری بفرمود و آن از همه کمتر است. (مجمل التواریخ، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طغرل بک گفت... تا جداگانه باشیم هر کمتری قصد شکستن ما کند و به جمعیت کس بر ما ظفر نیابد. (راحة الصدور). به کمتر عالمی تقرب نمودی و دست در هر زاهدی سودی. (راحة الصدور).
که شاه ارچه در عرصه زورآور است
چو ضعف آمد از بیدقی کمتر است.(بوستان).
- کمتر شدن؛ حقیرتر و خوارتر شدن :
کسی کو تکبر کند با کسان
به خواری شود کمتر از ناکسان.(بوستان).
به عزت ز درویش کمتر نیم.(بوستان).
|| نادرتر. ندرةً. (فرهنگ فارسی معین) :
گفتم ز مهرورزان رسم وفا بیاموز
گفتا ز خوبرویان این کار کمتر آید.حافظ.
- کمتر افتادن؛ بندرت بدست آمدن. سخت و دیریافته شدن :
سر خدمت تو دارم بخرم به لطف و مفروش
که چو بنده کمتر افتد به مبارکی غلامی.
حافظ.
و رجوع به کم اوفتادن شود.
- کمتر یافتن؛ نیافتن و میسر نگشتن. (ناظم الاطباء).
|| ارزان تر. کم قیمت تر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نگین بدخشی بر انگشتری
ز کمتر(2) به کمتر خرد مشتری.بوشکور.
|| ناقص تر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || بی مقدارتر. بی ارزش تر. بی اهمیت تر :
سخن هر چه بشنیدی اکنون بگوی
پیامش مرا کمتر از آب جوی.فردوسی.
|| (ص عالی) کوچکترین. کمترین :
که کمتر کس ار جنگ را خواستی
به آوردگه لشکر آراستی.فردوسی.
سلطان معظم ملک عادل مسعود
کمتر ادبش حلم و فروتر هنرش جود.
منوچهری.
واجب و فریضه بینم که کسانی که از این شهر باشند و در ایشان فضلی باشد ذکر ایشان بیاوردن، خاصه مردی چون بوحنیفه که کمتر فضل وی شعر است. (تاریخ بیهقی چ فیاض چ 1 ص275). پس خدای تعالی نمرود را به کمترپشه ای هلاک کرد. (مجمل التواریخ).
(1) - رجوع به کمتر بمعنی ارزان تر شود.
(2) - رجوع به کمتر بمعنی حقیرتر شود.

کمتر.

[کُ تُ] (ع ص) کماتر. مرد سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مرد ستبر. (ناظم الاطباء). || مرد کوتاه. || مرد درشت سخت اندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمترک.

[کَ تَ رَ] (ق مرکب) بسیار قلیل و اندک :
آب اگرچه کمترک نیرو کند
بند و وَرْغ سست و پوده بفکند.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| اندکی کمتر :
شب تار و بیابان دورمنزل
خوشا آن کس که بارش کمترک بی.
باباطاهر.
آلت آشکار جز سگ را مدان
کمترک انداز سگ را استخوان.مولوی.
-امثال: کمترکی نترکی ، نظیر: کم بخور همیشه بخور.رب اکلة تمنع الاکلات. (امثال و حکم ج3 ص1236 و ج1 ص172).

کمترة.

[کَ تَ رَ] (ع مص) دویدن کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر کردن مشک را. (از منتهی الارب) (از آنندراج): کمتر السقاء کمترة؛ پر کرد آن مشک را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به سربند مشک بستن دهان مشک را. (منتهی الارب): کمترالقربة؛ با سربند بست دهان آن خیک را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) نوعی از رفتار که در آن گام نزدیک گذارند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). راه رفتنی که در آن گامها نزدیک باشد و گفته اند معنی آن نوعی دویدن کوتاه بالایی است که گامها نزدیک گذارد و در دویدن بکوشد. (از اقرب الموارد).

کمترة.

[کِ تِ رَ] (ع اِمص) رفتار مرد پهن سطبر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). راه رفتن مرد پهن و سطبر. (از اقرب الموارد).

کمترین.

[کَ تَ] (ص عالی) کمترینه. اندک ترین. (ناظم الاطباء). کمتر از همه. اقل همه. مقابل بیشترین. (فرهنگ فارسی معین) :این شرها بر کمترین روی افتد و بیشترین خیرها غالب بوند، چنانکه بیشترین کس تندرست بوند و اگر بیمار بود بیشترین آن بود که به کمترین وقت بیمار بود. (دانشنامه، از فرهنگ فارسی معین). و کافور اگر حاجت باشد بیشترین طسوجی و کمترین جوی با آب کسنه حب کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پست ترین و فرومایه ترین و خوارترین. (ناظم الاطباء). کوچکترین. حقیرترین همه. (فرهنگ فارسی معین). کوچکترین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مگر گوشت از نام رستم تهی است
که چرخ فلک کمترینش رهی است.
فردوسی.
منم کمترین بنده یزدان پرست
از آن پس که آوردمت باز دست.فردوسی.
به فضل خدای است امیدم که باشم
یکی امت کمترین محمد.ناصرخسرو.
هزاران قبهء عالی کشیده سر به ابر اندر
که کردی کمترین قبه سپهر برترین دروا.
عمعق.
کمترین وصاف او خاقانی است
کاسمان صاحبقران می خواندش.خاقانی.
سرجملهء حیوانات شیر است و کمترین و اذل جانوران خر. (گلستان).
گرم بر سر افتد ز تو سایه ای
سپهرم بود کمترین مایه ای.(بوستان).
صبا از عشق من رمزی بگو با آن شه خوبان
که صد جمشید و کیخسرو غلام کمترین دارد.
حافظ.
|| جزئی ترین. ناچیزترین. بی اهمیت ترین : و به کمترین گناهی عقوبت عظیم کردی و هیچ رحم نیاوردی. (فارسنامهء ابن البلخی ص107). || ناقص ترین. (فرهنگ فارسی معین). || من ناچیز. این حقیر. بندهء کمترین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کمینه و بی احترام و بی آبرو و ناچیز و بی قدر. (ناظم الاطباء).

کمترینه.

[کَ تَ نَ / نِ] (ص عالی)کمترین. اقل. (فرهنگ فارسی معین) :
چون کمترینه حرف ز نظم مدایحت(1)
درّی نشان نداد کس اندر همه عدن.
یبغوملک (از لباب الالباب چ نفیسی ص56).
به خاک پای تو جان باختن شعار من است
فدایی تو شدن کمترینه کار من است.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
و رجوع به کمترین شود. || کوچکترین. حقیرترین. پست ترین. فرومایه ترین :
چو کار با لحد افتاد هر دو یکسانند
بزرگتر ملک و کمترینه بازاری.
سعدی.
(1) - در فرهنگ فارسی معین: مدایحست، و ظاهراً غلط چاپی است.

کمتل.

[کَ تَ] (ع ص) سخت و درشت اندام. کُماتِل. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به کماتل شود.

کمتة.

[کُ تَ] (ع اِمص) سرخی که به سیاهی زند در اسب و آن دوست داشتنی ترین رنگهاست میان عرب. (از منتهی الارب) (از آنندراج). سرخی رنگ اسب که به سیاهی زند و این رنگ را تازیان در اسب بهترین رنگها دانند. (ناظم الاطباء). رنگ کُمَیت. (از اقرب الموارد). کمیتی و آن حسنی است در اسب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کُمَیت شود.

کمتة.

[کُ تَ] (ع مص) کَمت. کَماتَة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کمت و کماتة شود.

کمثراة.

[کُمْ مَ] (ع اِ) یکی امرود. (از منتهی الارب). واحد کمثری، یعنی یک امرود. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمثرة.

[کَ ثَ رَ] (ع مص) گرد آمدن چیزی و درآمدن بعض آن در بعض. (منتهی الارب) (آنندراج). اجتماع چیزی و تداخل بعض چیز در بعضی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمثری.

[کُمْ مَ را] (ع اِ)(1) امرود، کُمَّثراة یکی. ج، کُمَّثرَیات و مذکر می آید، و گویند هذه کمثری واحدة و هذه کمثری کثیرة. کُمَیمِثرَة و کُمَیمِثرِیَه و کُمَثِیرَة و کُمَیمِثرات مصغر آن. (منتهی الارب). نام میوه ای که به فارسی امرود گویند. (آنندراج) (از غیاث). امرود و اسم جنسی است که تنوین داده می شود و مؤنث می آید و گاه مذکر آید. (از ناظم الاطباء). غالباً به تشدید میم است و بعضی گفته اند تخفیف آن جایز نیست. درختی از میوه هاست که عامه اجاص(2) نامند واحد آن کمثراة و ج، کمثریات است. و کمثری به صورت اسم جنس استعمال می گردد و تنوین داده می شود و گویند هذه کمثری واحدة و هذه کمتری کثیرة. (از اقرب الموارد). امرود. (دهار).
(1) - اصمعی گفت کمثری از فارسی معرب شده است... (المعرب جوالیقی). و رجوع به همین مأخذ شود.
(2) - اجاص بمعنی آلو هم هست. رجوع به اجاص شود.

کمثریات.

[کُمْ مَ رَ] (ع اِ) جِ کمثری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کمثری [ کُم مَ را ] شود.

کمج.

[کَ مَ] (ع اِ) بن ران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طرف پیوندگاه ران به سرین. (از اقرب الموارد).

کمج.

[] (اِخ) از رستاقهای قم قهستان است و آن چهل ودو دیه است و کمج که در ایام القدیم بوده و مندرس شده از آن جمله است. (تاریخ قم ص 56). دیهی است که کی بن میلاد این دیه را به نام خود کرده است و الیوم مندرس است. (از تاریخ قم ص 65 و 84). و رجوع به مادهء بعد شود.

کمج.

[کَ مَ ؟] (اِخ) کمیج (به اختلاف نسخ). در بیت زیر از سوزنی ظاهراً ناحیه ای از کهستان و جبال است و ممکن است همان باشد که در مادهء قبل آمده است :
به ساعتی سر تیغش به کهستان کمج(1)
رمال لعل بدخشی کند ز خون رجال.
سوزنی.
(1) - ن ل: کمیج. رجوع به دیوان سوزنی چ شاه حسینی ص 249 شود.

کمجکث.

[] (اِخ) نام شهری در خرخیز که نشست خرخیز خاقان بوده است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص80).

کمجیان.

[کُ] (اِخ) رجوع به کمخیان شود.

کمچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ) قاشق. چمچه. کفچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ظاهراً تحریفی است از چمچه به معنی قاشق بزرگ و چیزهایی مانند آن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کمچه زدن؛ تسویط قِدر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بهم زدن محتویات دیگ با کمچه.
-امثال: آنچه در دیگ است به کمچه می آید ؛ عاقبت این راز آشکار خواهد شد. (امثال و حکم ج1 ص50).
دیشب همه شب کمچه زدی کو حلوا. نظیر: آنقدر چریدی کو دمبه ات. یعنی با اینکه دعوی کنی در فلان خدمت یا سفر سود بسیار برده ای، آثار غنا در تو مشهود نیست. (امثال و حکم ج2 ص848، ج1 ص58). || ماله مانندی که گل را بدان پهن کنند بر روی خشت. چمچه. بیلچه. مسحات. مقحات. مجرفه. استام. خاک انداز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام یکی از افزارهای بنایی است که بنا با آن گل (و غالباً چیزهای تند و تیز و مضر برای دست مانند سیمان و آهک و ساروج) را برداشته روی کار می ریزد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). || قاشقک. مضراب سنتور، آلت موسیقی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمچه.

[کَ چَ / چِ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند ملخ را گویند و به عربی جراد خوانند. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند ملخ. (ناظم الاطباء). هزوارش کمکه(1)، کمجه(2) به معنی ملخ است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Kamka.
(2) - Kamja.

کمح.

[کَ] (ع مص) لگام بازکشیدن ستور را تا بایستد یا سر راست دارد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء بعد شود.

کمخ.

[کَ] (ع مص) کمخ بأنفه کمخاً؛ بزرگ منشی نمود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر کرد و بینی خود را به نشانهء غرور و کبر بالا گرفت. (از اقرب الموارد). || ریخ(1) زدن. (از منتهی الارب) (آنندراج): کمخ به، ریح(2) زد و تغوط کرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لگام بازکشیدن اسب را تا سر راست دارد. (آنندراج) (از اقرب الموارد). لگام بازکشیدن اسب را تا سر راست دارد یا بازایستد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به کمح شود.
(1) - ریخ، فضلهء انسان و حیوانات دیگر که روان و آبکی باشد. (حاشیهء منتهی الارب) (برهان).
(2) - ظ: ریخ.

کمخ.

[کَ / کَ مَ] (اِخ) شهری است در روم و گویند میان آن و ارزنجان یک روز راه فاصله است. (از معجم البلدان). قلعه ای بر ساحل فرات. (نخبة الدهر دمشقی). و رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص127 شود.

کمخا.

[کَ / کِ] (اِ) جامهء منقشی را گویند که به الوان مختلف بافته باشند. (برهان). جامه ای که به انواع مختلف بافته باشند و اصح به فتح کاف [ کَ ] است مخفف کمخاو، یعنی خواب کم دارد و از اینجا ظاهر می شود که خاب مخمل بی واو باشد نهایتش شعرا برای دستگاه سخن به واو اعتبار کرده خواب نویسند... (فرهنگ رشیدی). جامه ای که به انواع مختلف بافته باشند و اصح به فتح کاف است و اضافه خا و واو و الف که کم خواب شود یعنی خواب کم دارد... و از اینجا ظاهر می شود که خاب مخمل بی واو بوده و کمخا مخفف کم خاب است و شعرا در آن تصرف نموده اند... (آنندراج) (انجمن آرا). کمخاب. (فرهنگ فارسی معین). وهی(1) ثیاب حریر تصنع ببغداد و تبریز و نیسابور و بالصین. (سفرنامهء ابن بطوطه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گر بُوَد دارایی عدلش به جمع اقمشه
میخک اندر معرض کمخا نیارد آمدن.
نظام قاری (دیوان ص 30).
خصمش ز بی دوایی بادا به داغ محتاج
مانند صوف و کمخا از علت مفاصل.
نظام قاری (دیوان، ص 32).
خصم میخک نکند فرق ز کمخا ورنه
کارگاهی است مرا از همه جنسی در بار.
نظام قاری (دیوان، ص 13).
نیست جای جلوهء کمخای هزل من به یزد
تابدار اینجا تحکم بر غریبی می کند.
فوقی یزدی (از آنندراج).
اطلس و زربفت و کمخا و قصب
نیست غیر از پرده ای در راه رب.
اسیر لاهیجی (از آنندراج).
-امثال: اگر اطلس کَنی کمخا بپوشی همان سفد و سر و سبزی فروشی (2).
نظیر: اگر بپوشی رختی نشینی تختی، می بینمت به چشم آن وقتی. (امثال و حکم ج 1 ص 191).
|| بمعنی جامهء منقش یک رنگ. (برهان).(3)جامهء منقش ابریشمی یک رنگ. (ناظم الاطباء).
(1) - یعنی کمخا.
(2) - کنی در مصراع بیت اول مشتق از کندن، و سفد و سر به لهجهء کرمانیان سبد بر سر باشد. (امثال و حکم).
(3) - در این معنی تنها به فتح کاف [ کَ ] ضبط شده است.

کمخاب.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) به معنی کمخا است که جامهء منقش الوان باشد. (برهان). صاحب کشف گفته که بالکسر [ کِ ] صحیح است و در برهان نوشته که بالکسر و بالفتح هر دو صحیح و در رشیدی نوشته که بالکسر صحیح نیست چرا که خاب کم دارد و خاب به معنی آن است که آن را به هندی رونوان(1)گویند یعنی پشم باریک و بهترین کمخاب در احمدآباد و گجرات بافته می شود. (از آنندراج). جامهء زردوزی رنگارنگ. (ناظم الاطباء).(2) کمخاو. کمخا. کمخواب. پارچهء منقش و رنگارنگ که خواب اندک دارد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمخا شود. || جامهء منقش یک رنگ را نیز گفته اند. (برهان). جامهء زردوزی یک رنگ. (ناظم الاطباء)(3).
(1) - غیاث اللغات: رونوا.
(2) - ناظم الاطباء به این معنی فقط به کسر کاف [ کِ ] ضبط کرده.
(3) - ناظم الاطباء به این معنی فقط به فتح کاف [ کَ ] ضبط کرده.

کمخاباف.

[کَ] (نف مرکب) اطلس باف. (ناظم الاطباء). آنکه کمخا بافد. و رجوع به کمخا شود.

کمخابافی.

[کَ] (حامص مرکب) شغل کمخاباف. اطلس بافی. (ناظم الاطباء). و رجوع به کمخا و کمخاباف شود.

کمخت.

[کُ مَ] (ص) به لغت زند و پازند بمعنی آمیخته و درهم باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مصحف گمخت = گمیخت (بدآمیخته) (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کمیخت شود.

کمخته.

[کُ مُ تِ] (اِ) سلهء روی زخم. رویهء سفت شدهء زخم و جراحت. طبقه ای از چرک و کثافت که روی پوست بدن بسته می شود. این کلمه با فعل بستن استعمال می شود: دست و پای فلان کس از بس حمام نرفته کمخته بسته است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کمخیان.

[ ] (اِخ) این کلمه در تاریخ بیهقی به صورتهای گوناگون و در مواضع مختلف از جمله در صفحات 403 و 557 و 562 از چاپ اول فیاض آمده و صورت صحیح آن دقیقاً معلوم نیست. فیاض در تعلیقات تاریخ بیهقی ص 700 آرد: این کلمه در این کتاب به صورتهای مختلف آمده: «کمخیان، کمجیان، کمنجیان. و در زین الاخبار، چاپ تهران کمجیان. و صحیح گویا صورت دومین است یعنی کمجیان به ضم کاف که نام طایفه ای بوده است ترک که در کنار رودی بنام «کم» مسکن داشته اند...» و رجوع به تعلیقات تاریخ بیهقی چ فیاض چ 1 ص 700 شود.

کمد.

[کَ / کَ مَ] (ع اِ) اندوه سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اندوهی صعب. حزن شدید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || اندوه نهانی. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حزن مکتوم. (اقرب الموارد) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دردمندی دل از اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بیماری دل از اندوه بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || برگشتگی رنگ و تیرگی آن و رفتگی صفای گونه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تغییر لون و بشدن صفا و آب آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمد.

[کَ مِ] (ع ص) سخت اندوهگین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه دل وی از اندوه سخت و نهانی بیمار باشد. کامد. کمید. (از اقرب الموارد).

کمد.

[کَ] (ع مص) کوفتن جامه را. (از منتهی الارب). کوفتن جامه را و دقاقی کردن آن را. (ناظم الاطباء): کمد القصار الثوب کمداً؛ کوفت آن را. (از اقرب الموارد).

کمد.

[کَ مَ ] (ع مص) دردمند گردیدن دل از اندوه. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندوهگین شدن. (زوزنی) (از ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || تیره شدن رنگ. (از ناظم الاطباء). || برگشتن صفای گونه. (از ناظم الاطباء). || فرسوده و کهنه شدن و تغییر یافتن رنگ جامه. (از اقرب الموارد). || تغییر رنگ یافتن چیزی. (از اقرب الموارد).

کمد.

[کُ مُ] (فرانسوی، اِ)(1) گنجه ای دارای کشو که در آن لباسها و اشیاء دیگر گذارند. (فرهنگ فارسی معین). گنجه. دولاب. دولابچه. اشکاف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمد بایگانی(2)؛ کمدی که در آن پرونده های اداری را بایگانی کنند. (فرهنگ فارسی معین).
- کمد جالباسی(3)؛ کمدی که در آن جامه ها را جای دهند. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Commode .(انگلیسی)
(2) - Filing cabinet .(انگلیسی)
(3) - Wardrobe

کمدار.

[کَ] (ص) بوجار و کسی که غله را پاک و پاکیزه می کند. (ناظم الاطباء).

کم دره.

[کُ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دشت سر است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 435 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کمدة.

[کُ مُدْ دَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب). نره و ذکر. (ناظم الاطباء).

کمدی.

[کُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) اثری نمایشی که دارای موضوع و نتیجهء شادی بخش و خنده آور باشد، مقابل تراژدی. کمدی اصطلاحی است که برای بیان نوعی از درام بکار می رود که مقصود اصلی آن تفریح تماشاکنندگان است. کمدی از طرفی مخالف تراژدی و از طرف دیگر مخالف لودگی و مسخرگی و تقلید است. کمدی به جهت آنکه به پایانی خوش آیند ختم می گردد از تراژدی متمایز می شود، و به جهت آنکه از هرگونه حرکات قهقهه آور و سخنان بسیار مضحک برکنار است، از هزل و مسخرگی مشخص می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Comedie.

کمدین.

[کُ مِ یَ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)هنرپیشه ای که در نمایشنامه های کمدی بازی کند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمدی شود.
(1) - Comedien.

کمر.

[کَ مَ] (اِ) معروف است که میان باشد. (برهان). میان را گویند. (فرهنگ رشیدی). میان. (ناظم الاطباء). ناحیه ای(1) از تنه که از بالا محدود به یک سطح افقی است که از کنار تحتانی دوازدهمین زوج دنده های قفسهء سینه می گذرد و از پایین محدود به سطحی افقی می شود که از تاج خاصره مرور می کند. ناحیهء کمری که معمولاً به نام کمر خوانده می شود، در قسمت جلو محدود به سطح داخلی تنه های مهرهء کمری است که در پشت امعاء و احشاء در ناحیهء شکم قرار دارند و از قسمت خارج یا خلف، عضلهء خارجی کمری و پوست بدن در این قسمت آن را محدود کرده است. (فرهنگ فارسی معین) :
آن سیل که دوش تا کمر بود
امشب بگذشت خواهد از دوش.سعدی.
کنون کوش کاب از کمر درگذشت
نه وقتی که سیلاب از سرگذشت.سعدی.
نشستم تا کمر در خون به اشک لاله گون خود
تو چون دشمن شدی من هم کمربستم به خون خود.
صائب.
- از کمر افتادن؛ در تداول بمعنی ناتوان و فرسوده شدن از کار یا جز آن. کمرباختن و رجوع به کمر باختن شود.
- جد به کمر زده؛ نفرینی است سیدی بد کاره را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- دامن بر کمر زدن؛ مصمم شدن. به جد آغاز کاری کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- شال کمر؛ شالی که بر میان بندند.
- کمر راست کردن؛ در تداول عامه، ثروت و قدرت بهم رساندن. (فرهنگ فارسی معین). فرج یافتن بعد از شدت.
- کمر راست کردن نتوانستن؛ نیروی بدست آوردن ثروت و قدرت را از دست دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- کمر زدن؛ در تداول عامه، انجام دادن (در مقام توهین گویند): نمازت را کمر بزن. (فرهنگ فارسی معین). نماز خواندن. عبادت کردن با لحن تحقیر و تمسخر یا تخفیف، این بچه ها نمی گذارند آدم این دو رکعت نماز را کمرش بزند. عوض اینکه هی نماز کمرت بزنی، مال مردم را بالا مکش! (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- || نوعی نفرین و دشنام است: این نماز خواندن کمرت بزند. (فرهنگ لغات عامیانه جمال زاده).
- کمر سیخ کردن؛ کنایه از کمر راست کردن و اندکی آرام گرفتن، از عالم نفس کردن. (آنندراج). کمر راست کردن. اندکی آرام گرفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
از نخستین نگهت مست و خرابم کردی
کمری سیخ نکردم که کبابم کردی.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- کمر غول را خم کردن؛ در تداول عامه، کاری مهم را انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- کمرکلفت؛ مقابل کمرباریک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).آنکه میانی قطور داشته باشد. و رجوع به کمر باریک شود.
- قرآن کمرت را [ یا بکمرت ] بزند؛ به کسی گویند که به قرآن سوگند دروغ خورد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- نمازش یا [ نمازت ] به کمرش یا [ به -کمرت ] بزند؛ به کسی گویند که نماز خود را بگزارد و در عین حال از مناهی و محرمات نپرهیزد. و رجوع به ترکیب کمر زدن شود.
|| آنچه بر میان بندند. (فرهنگ رشیدی). آنچه آن را یک دور بر میان بندند از ابریشم و زر و نقره، مانند حلقه و طوقی. (برهان). کمر که به میان بندند. (آنندراج). آنچه بر میان بندند. مِنطَقَه. (ناظم الاطباء). پهلوی، «کَمَر»(2)(کمربند). اوستا، «کمرا»(3) (کمربند) کردی، «کِمِر»(4) (کمربند) . افغانی، «کَمَر»(5) اُسّتی، «کمری»(6) (کمربند زنانه) (از حاشیهء برهان چ معین). کمربند. (فرهنگ فارسی معین). آنچه از چرم و امثال آن زینت دهند و بر میان بندند و میان را کمرگاه گویند. (انجمن آرا). دوال و جز آن که بر میان بندند. نطاق. منطقه. کمربند. میان بند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
با درفش کاویان و طاقدیس
زرّ مشت افشار و شاهانه کمر(7).
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
درآمد به کردار پیل دمان
به بازو کمان و کمر بر میان.فردوسی.
ده اسب گرانمایه با ساز زر
پرستنده پنجه به زرین کمر.فردوسی.
درم داد و دینار و تیغ و سپر
کرا بود در خور کلاه و کمر(8).فردوسی.
آن کمر باز کن بُتا ز میان
زین غم و وسوسه مرا برهان.فرخی.
هست بر نیست چون توانی بست
کمر تست هست و نیست میان.فرخی.
ز عشق آن بت سیمین میان زرّکمر
چو سرو بودم سیمین شدم چو زرین نال.
زینبی.
ده کنیزک ترک همه با حلی و حلل و اسبان و کمرها. (تاریخ سیستان). چهارهزار غلام سرایی در دو طرف سرای امارت به چند دسته بایستادند دو هزار با کلاه دو شاخ و کمرهای گران. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 290). دیلمان و همهء بزرگان درگاه و ولایت داران و حُجّاب با کلاههای دوشاخ و کمر زر بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص390). و طرازی سخت باریک و زنجیر بزرگ و کمری از هزار مثقال پیروزه در او نشانده. (تاریخ بیهقی ص150). و عادت چنان بودی که هر یکی کمر بالای جامه بستندی و آن را کمربندگی خواندندی. (فارسنامهء ابن البلخی).
زین پس کمری اگر بچنگ آرم
چون کلک کمر بر استخوان بندم.
مسعودسعد.
و میان کمر نیکوتر آید. (نوروزنامه).
از چو من هندوک حلقه بگوش
گر کله نیست کمر(9) باز مگیر.خاقانی.
گر گوهر جان خواهی هم در کمرت خواهم
ور دانهء دل خواهی هم در برت افشانم.
خاقانی.
کمر کن قدح را ز انگشت کو خود
کمرها ز پیروزهء کان نماید.خاقانی.
گردن گل منبر بلبل شده
زلف بنفشه کمر گل شده.نظامی.
کله لعل و قبا لعل و کمر لعل
رخش هم لعل بینی لعل در لعل.نظامی.
آسمان کافتاب از او اثری است
بر میان تو کمترین کمری است.نظامی.
بس کیسه که دوختند برجودش
صد حلقه بگوش چون کمر دارد.
کمال الدین اسماعیل.
پس بفرمودش که بر سازد ز زر
از سوار و طوق و خلخال و کمر.مولوی.
چه لطیف است قبا بر تن چون سرو روانت
آه اگر چون کمرم دست رسیدی به میانت.
سعدی.
صد پیرهن قبا کنم از خرمی اگر
بینم که دست من چو کمر در میان تست.
سعدی.
اگر میان تو گم گشت در میان کمر
دهانْت نیز نمی بینم آن کجا کردی.
میرخسرو (از آنندراج).
- کمر آفتاب؛ خطی که بر مرکز آفتاب گذرد همچو محور و دایره. (برهان). خطی که بر مرکز دایره گذرد همچنین محور دایره. (آنندراج). خطی که بر مرکز آفتاب گذرد همچو محور. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از کوه و تجویفات آن نوشته اند؛ (برهان) (از آنندراج). کوه و جوف و مغاره کوه. (ناظم الاطباء).
- کمر از میان باز کردن؛ کنایه است از اقدام به امری منصرف شدن و قطع نظر کردن :
سوار دلاور ز بیم زیان
بزودی کمر باز کرد از میان.فردوسی.
- کمر بر میان؛ کمربند بر میان بسته :
سوی مادر آمد کمر بر میان(10)
بسر برنهاده کلاه کیان.فردوسی.
- || آمادهء خدمت. کمر به خدمت بسته :
تو بنشین به آیین به تخت کیان
چو من پیشت آیم کمر برمیان.فردوسی.
- کمر بر میان بستن؛ بمعنی کمربند بر میان بستن. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
کمر از تار جان باید بر آن نازک میان بستن
که از هر رشتهء آن دسته ای گل می توان بستن.
کلیم (از آنندراج).
- کمر بر میان زدن؛ بمعنی کمربند بر میان بستن. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
زده بر میان گوهرآگین کمر
درآورده پولاد هندی به سر.
نظامی (از آنندراج).
- کمر بندگی؛ کمربندی که بر میان می بستند و نشانهء اطاعت و فرمانبرداری و آمادگی بخدمت بود : و عادت چنان بودی که هر یکی کمر بالای جامه بستندی و آن را کمربندگی خواندندی.(ابن البلخی).
- کمر دزد؛ آنکه کمربند دزدد. کمربند دزد :
و گرنه من دُر به تاراج ده
کمردزد را دانم از تاج ده.نظامی.
- کمر دوال؛ کمربند چرمی. (ناظم الاطباء).
- کمر رستم؛ بمعنی کمان رستم که قوس قزح باشد. (برهان) (آنندراج). آژفنداک و قوس قزح. (ناظم الاطباء). کمان رستم. قوس قزح. طوق بهار. ترسه. تیراژه. رخش. انطلیسون. آزفنداک. آفنداک. سریره. کمردون. سدکیس. قالیچه فاطمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمر زر؛ کمربند ساخته شده از زر : سلطان فرمود خلعتی نیکو راست کردند سخت فاخر تاش را کمر زر و کلاه دوشاخ... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 266). پیش آمد با خلعت قبای سیاه و کلاه دوشاخ و کمر زر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص156). غلامی سیصد... نزدیک به امیر ایستادند با جامه های فاخر و کلاههای دوشاخ و کمرهای زر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص290).
- کمرسان؛ مانند کمربند :
در میان آمد کمرسان گر چه باشد زلف او
گرچه باشد زلف او آمد کمرسان در میان.
سیدذوالفقار شراوانی.
- کمر سیم؛ کمرنقره. کمربند سیمین. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از برف. (فرهنگ فارسی معین) : و در آن صمیم دی(11) که کمر سیم بر میان وشاقان نبانی بسته بودند. (لباب الالباب، از فرهنگ فارسی معین).
- کمر وحدت؛ کمند وحدت. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) :
ز من تلاطم این بحر بی کنار مپرس
که خوشتر از کمر وحدت است گردابم.
صائب (از آنندراج).
- کمر هفت چشمه؛ کمر هفت جواهر مرصع به مناسبت هفت سیاره و این مخصوص سلاطین کیان بوده است. (آنندراج). کمربندی که به هفت گوهر قیمتی مرصع است (بمناسبت هفت سیاره). و آن مخصوص سلاطین بود. (فرهنگ فارسی معین) :
شه هفت کشور به رسم کیان
یکی هفت چشمه کمر بر میان.
نظامی (از آنندراج).
|| از ابیات ذیل چنین برمی آید که کمر مانند کلاه و تاج از لوازم سلطنت و فرمانروایی و نشان بزرگی و مقام بوده است :
به مردی رسد برکشد سر به ماه
کمر جوید و تاج و تخت و کلاه.فردوسی.
زدیبای زربفت و تاج و کمر
همان تخت زرین و زرین سپر.فردوسی.
که بر من زمانه کی آید به سر
که را باشد این تاج و تخت و کمر.فردوسی.
سه دیگر آنکه مرا از تو نیست هیچ دریغ
ز گنج و گوهر و پیل و سپاه و تاج و کمر.
فرخی.
این سر و تاج غزان و آن کت مهراج هند
این کله خان چین و آن کمر قیصری.عمعق.
آگاه نه زانکه شاه مرده ست
بادش کمر و کلاه برده ست.نظامی.
از رعیت بجای رسم و خراج
گه کمر خواستیّ و گاهی تاج.نظامی.
هر کلهی جای سرافکندگی است
هر کمر آلودهء صدبندگی است.نظامی.
|| در بیت زیر ظاهراً به معنی سرین آمده است :
چون موی میان داری چون کوه کمر داری
چون مشک زره داری چون لاله سپر داری.
فرخی.
|| میانهء کوه را نیز گویند که کمر کوه باشد. (برهان). پهلوی، «کمار»(12) «کمال»(13). اوستایی، «کمردهه»(14)، (سر). هوبشمان گوید ریشهء این کلمه واضح نیست. (از حاشیهء برهان چ معین). میانهء کوه. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). میانه و وسط کوه. (ناظم الاطباء) میان دامنه و قلهء کوه، مقابل تیغ و دامنه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تو چون غرم رفتستی اندر کمر
پر از داوری دل پر از کینه سر.فردوسی.
آن سپهبد که باد حملهء او
بگسلاند ز روی کوه کمر(15).فرخی.
تازان چون کبک دری در کمر
یازان چون سرو سهی در چمن.فرخی.
هر کجا باغی است برشد بانگ مرغان در چمن
هر کجا کوهی است برشد بانگ کبکان از کمر.
فرخی.
بشد تیر پنهان به سنگ اندرون
فتاد از کمر مرد بی جان نگون.اسدی.
رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ
ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.
(از لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص78).
شیر فلک از بیلک او برطرف کون
زانگونه گریزنده که آهو به کمربر.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی ص144).
کوه را زر چه سود بر کمرش
که شهان را زر ازدر کمر است.خاقانی.
از هیبت تو فتنه چو برجسته از کمر
وز صولت تو خصم چو خر مانده در خلاب
کمال الدین اسماعیل.
چو قطره قطرهء باران خرد بر کهسار
که سنگهای بزرگ از کمر بگردانند.سعدی.
ضرورت است که روزی به کوه رفته ز دستت
چنان بگرید سعدی که آب بر کمر(16) آید.
سعدی.
تو بر کرّهء توسنی در کمر
نگرتا نپیچد ز حکم توسر.(بوستان).
- کمر سنگ؛ میانهء سنگ. (از آنندراج). میانهء سنگ (کوه) (فرهنگ فارسی معین) :
در کمر سنگ میان دو کوه
آب گهرصفوت دریاشکوه.
امیرخسرو (از آنندراج).
- کمر کوه؛ معروف است که میان کوه باشد یعنی وسط کوه. (برهان). به اضافت بمعنی میانهء کوه و بدین معنی تنها کمر نیز آمده. (از آنندراج). میان و وسط کوه. (ناظم الاطباء). میانهء کوه. وسط جبل. (فرهنگ فارسی معین) :
به کمرهای کوه، مردان تاخت
تا بتازند رنگ را ز کمر.فرخی.
بر کمر کوهها ز شدت سرما
مرمر چون آب گشته آب چو مرمر.
مسعودسعد.
کمر کوه تا نشست من است
بر میان دو دست شد کمرم.مسعودسعد.
گه ز آهی کمر کوه ز هم بگشاییم
گه ز دودی به تن چرخ کمر بربندیم.
خاقانی.
کمر کوه کم است از کمر مور اینجا
ناامید از در رحمت مشو ای باده پرست.
حافظ.
- || کنایه از آفتاب عالمتاب؛ (برهان)(17)(ناظم الاطباء).
- || کنایه از آسمان چهارم. (برهان)(18) (از ناظم الاطباء).
- || کنایه از عیسی علیه السلام. (برهان)(19)(ناظم الاطباء).
|| کنایه از بیت المعمور. (برهان)(20) بیت المعمور یعنی خانه ای که در آسمان چهارم در مقابل مکه معظمه بنا شده. (ناظم الاطباء).
- کوه و کمر؛ کوه و میانه و وسط کوه. و رجوع به همین ترکیب ذیل کوه شود.
|| گریوه و پشته. (آنندراج). گریوهء میان کوه را گویند. (غیاث). || میانهء چیزی. (از آنندراج). میانه و وسط. (ناظم الاطباء) :
دست کمال بر کمر آسمان نشاند
آن گوهر ثمین که در این خاک توده بود.
خاقانی.
صبح نهد طوق زر بر کمر آسمان
آب کند دانه هضم در شکم آسیاب.خاقانی.
صبح پس شب رسید بر کمر آسمان
گل پس سبزه دمید از دهن مرغزار.خاقانی.
|| (ص) به معنی بلندهمت هم آمده است. (برهان). || (اِ) بلندی و ارتفاع. (ناظم الاطباء). بلندی که بالا رفتن بدان دشوار باشد. (انجمن آرا). || جناح لشکر. طاق و رَف. || قبه و گنبد. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس) || صاحب تاج العروس می گوید هر بنائی که در آن بندها و عقده ها باشد چون جسر و پل و آن لفظی فارسی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جسر هلالی شکل. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس) : و آن دروازه استوارترین دروازه هاست و کمر بزرگ دارد و درازای آن مقدار شصت گام است و زیر آن کمرخانه های بسیار است. (تاریخ بخارا، ص66) || سنگ. (از آنندراج). تخته سنگهایی که از کوه می غلطد خصوصاً آنهایی که معوج به شکل هلال می باشد. (ناظم الاطباء) :
سوار از سر پیل کردی گذر
بدان سان که از کوه غلطد کمر.
کلیم (از آنندراج).
|| عمارتی که پیشگاه وی گشاده باشد. || حصاری که ستوران و چارپایان را شبها در آن کنند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). و رجوع به کمرا شود. || از معنی کلمهء کمرا و نیز از بعض مرکبات کمر چون کمر دون به معنی قوس قزح و غیره نوعی خم و انحناء و دور در همهء آنها ملحوظ است، چنانکه در خود معنی کمر به دو معنی میان و میان بند نیز. و ابوریحان بیرونی در الجماهر گوید: و منها [ من اللاَلی ] المزنر و یسمی کمربست و ظنه قوم کمرپشت ای المعوج الظهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمر بست شود. || (پسوند) مزید مؤخر امکنه: سرخ کمر. یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) مجازاً، دیوار. سور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : قال شیرویه فی اخبار الفرس بلسانهم «سارو، جم کرد، دارا کمر بست، بهمن اسفندیار بسرآورد» معناه بنی الساروق جم و نطقه دارا ای سوره و عمل علیه سوراً و استتمه و احسنه بهمن بن اسفندیار... (معجم البلدان از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Lombe, Region lombaire (فرانسوی).
(2) - kamar.
(3) - kamara.
(4) - kemer.
(5) - komar.
(6) - kamari. (7) - به معنی سوم نیز مناسبت دارد.
(8) - به معنی دوم همین ترکیب نیز مناسبت دارد.
(9) - به معنی سوم نیز مناسبت دارد.
(10) - بمعنی دوم همین ترکیب نیز مناسبت دارد.
(11) - در فرهنگ فارسی معین: وی، و ظاهراً غلط چاپی است.
(12) - kamar.
(13) - kamal.
(14) - kemeredha. (15) - بمعنی کمربند نیز ایهام دارد.
(16) - به معنی اول یعنی میان هم مناسبت دارد.
(17) - در حاشیهء برهان، مصحح دکتر معین از قول سراج اللغات بنقل از فرهنگ نظام آورده: در برهان کنایه از آفتاب و آسمان چهارم و عیسی علیه السلام و بیت المعمور نیز آورده و این خالی از غرایب نیست.
(18) - در حاشیه برهان چ معین از قول سراج اللغات به نقل از فرهنگ آورده: در برهان کنایه از آفتاب آسمان چهارم و عیسی علیه السلام و بیت المعمور نیز آورده و خالی از غرایب نیست.
(19) - در حاشیه برهان، مصحح دکتر معین از قول سراج اللغات به نقل از فرهنگ آورده: در برهان کنایه از آفتاب آسمان چهارم و عیسی علیه السلام و بیت المعمور نیز آورده و خالی از غرایب نیست.
(20) - در حاشیه برهان، مصحح دکتر معین از قول سراج اللغات به نقل از فرهنگ آورده: در برهان کنایه از آفتاب آسمان چهارم و عیسی علیه السلام و بیت المعمور نیز آورده و خالی از غرایب نیست.

کمر.

[کَ] (ع مص) چیره شدن در بزرگی سر نره. (آنندراج). کمره کمراً؛ چیره شد او را در بزرگی سر نره. (منتهی الارب). چیره شد بر وی در بزرگی حشفه. (ناظم الاطباء).

کمر.

[کُ مُرر] (ع اِ) کُمُرَّة. نره. (منتهی الارب). نره و ذکر. (ناظم الاطباء) || (ص) بزرگ و کلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کمر.

[کَ مَ] (ع اِ) جِ کَمَرَة. سر نره، و منه المثل: الکمر اشباه الکمر؛ وقت تشبیه چیزی به چیزی گویند. (منتهی الارب). جِ کمرة. (ناظم الاطباء). و رجوع به کَمَرَة شود.

کمر.

[کِ] (ع اِ) غورهء خرما که در زمین رسیده و رطب شده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). غوره خرما که بر زمین افتاده و رسیده شده رطب گردد. (ناظم الاطباء).

کمر.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان خورش رستم است که در بخش شاهرود شهرستان هرو آباد واقع است و 161 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

کمر.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کمررود است که بخش نور شهرستان آمل واقع است و 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کمرآب.

[کَ مَ ] (اِخ) دهی از دهستان درو فرامان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمرآباد.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله گری است که در بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمرا.

[کَ] (اِ) جایی که چهارپایان شب آنجا باشند. (فرهنگ رشیدی). محوطه ای را گویند که شبها چهارپایان و ستوران را در آن کنند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). جایی را گویند مانند محوطه که شبها چهارپایان را در آنجا محفوظ از گرگ و دزد دارند. (آنندراج). حصاری که شبها چارپایان را در آن کنند. (ناظم الاطباء). گو گوسفندان بُوَد و به زبان ما انکرو خوانند. (نسخه ای دیگر از اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مغاک گوسفندان بود و به زبان ما انکر. (نسخه ای دیگر از اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شب گاه چهارپایان. سرایی یا خانه ای باشد که گوسفند در آنجا کنند. غول. نغل. شوغا. آغل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(1) :
با سهم تو آن را که حاسد تست
پیرایه کمند است و جلد(2) کمرا.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
چو گرگ ظلم را کشتی به زور بازوی عدلت
زانبوهی شده صحرای اقلیم تو چون کمرا.
عمعق (از آنندراج).
|| طاق بلند مانند طاق ایوان و طاق درگاه سلاطین و امرا. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری). طاق بلندی را نیز گویند مانند طاق درگاه سلاطین و امرا. (برهان). طاق و ایوان درگاه پادشاهان و امرا که غالباً محرابی و خمیده باشد. (آنندراج)(3). طاق بلند مانند طاق درگاه پادشاهان و امیران. (ناظم الاطباء). در اوراق مانوی (پهلوی)، «کمر»(4)(طاق، گنبد). یونانی «کمره»(5). ارمنی، «کمر»(6). فارسی از آرامی «کمرا»(7). (از حاشیهء برهان چ معین) :
گهی از گردش کیوان به گردون برزند کله
گهی از گردش گردون به کیوان بر برد کمرا.
ازرقی (از فرهنگ رشیدی).
از لحد گور تا به دوزخ تفسان(8)
راه شده طاق طاق و کمرا کمرا.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
|| زنار که مجوس و نصاری بر میان بندند (فرهنگ رشیدی). زناری که امّتان زردشت بر میان می بسته اند. (برهان). زنار که بر کمر بندند. (آنندراج). کمرای. کمربندی که زردشتیان و جز آنان بر کمر بندند. کستی. زنار. (فرهنگ فارسی معین). کمرا به این معنی مستعار از آرامی است و آرامی خود از کلمهء «کمر» فارسی مأخوذ است. (حاشیهء برهان چ معین) :
نه طرفه گر ز عشق روی آن بت
ببندم بر میان کمرای کفار.
خسروانی (از آنندراج).
بر کمرگاه تو از کستی جور است بتا
چه کشی بیهده کستی و چه بندی کمرا.
خسروی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کمرای شود. || بمعنی... چنبر و حلقه و زنار استعمال کرده اند. (آنندراج). || دیوار بلند را هم گفته اند. (برهان). دیوار مرتفع. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در یادداشت دیگری به خط مرحوم دهخدا، کمرا چنین معنی شده است: آنچه در آغل از فضول گاو و گوسفند تخته و سطبر شود و آن را به بعض لهجه ها امکرد می گفته اند و امروز در چهارمحال کَمَرَه گویند.
(2) - لغت فرس اسدی چ اقبال ص4: خلد، متن تصحیح مرحوم دهخدا است.
(3) - صاحب آنندراج افزوده: و ابراهیم زردشت در نامهء موسوم به زورهء خود در باب افلاک سخنان دارد یکی از آن این است که گفته: چرخ هفته یعنی هفت است و بالای آن کمرایی است که ستاره ایستاده در اوست یعنی ایوانی است که جای قرار ستارگان بی روش است یعنی ثوابت، بهر صورت به معنی طاق و ایوان... استعمال کرده اند.
(4) - qmr.
(5) - kamara.
(6) - kamar.
(7) - kamra. (8) - در آنندراج و انجمن آرا: تفان.

کمران.

[کَ مَ] (اِخ) جزیره ای است در یمن. (از معجم البلدان).

کمرای.

[کَ] (اِ) کمرا. (فرهنگ فارسی معین) :
چون تو کمر جنگ ببندی، ملک روم
کمرای ببرّد، بپرستد کمر تو.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کمرا (معنی سوم) شود.

کمر باختن.

[کَ مَ تَ] (مص مرکب) کمر شکستن و بی طاقت ماندن از بیم و غم. (غیاث). طاقت نیاوردن کمر و متحمل نشدن باری را. (آنندراج). طاقت نیاوردن کسی تحمل باری را. (فرهنگ فارسی معین) :
گران است بار فراق آن قدر
که کوه از کشیدن ببازد کمر.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
ز بار رشک ظهوری کمر ببازد کوه
تحملم ندهد کاش بار مفت من است.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم و آنندراج).

کمرباریک.

[کَ مَ] (ص مرکب)باریک میان: پیشخدمت کمرباریک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: ای آقای کمرباریک کوچه روشن کن خانه تاریک ، زنان به مزاح به مردی که در خانه ترشرویی کند و در بیرون خانه گشاده روی و خندان باشد گویند. (امثال و حکم، ج1 ص318).

کمربر.

[کَ مَ بُ] (اِ مرکب) در اصطلاح خیاطان، نوار باریک که به کمر دوزند، در جامهء زنان چون کمربندی بر جامه. میان بند گونه ای که به کمر جامه ای دوخته باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمربر شدن.

[کَ مَ بُ شُ دَ] (مص مرکب)بی حس شدن کمر از کثرت رفتن یاتعبی دیگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمر بر کمر.

[کَ مَ بَ کَ مَ] (ق مرکب) یعنی بلندی بر بلندی چه کمر به معنی بلندی هم آمده است. (برهان) (غیاث). بلندی بر بلندی. (ناظم الاطباء). کمرکوهی متصل به کمرکوهی دیگر. (فرهنگ فارسی معین) :
کمر بر کمر کوه بر کوه راند
گریوه گریوه جنیبت جهاند.
نظامی (از آنندراج).
کمر بر کمر گرد بر گرد کوه
یکی وادیی بود دریاشکوه.نظامی.
|| (ص مرکب) به معنی برابر نیز آمده. (غیاث). || متصل و باهم پیوسته. (آنندراج). و رجوع به کمردرکمر شود.

کمربست.

[کَ مَ بَ] (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) کمر بستن. (فرهنگ فارسی معین) :
کجا هوش ضحاک بر دست تست
گشاد جهان از کمربست تست.فردوسی.
و رجوع به کمربستن شود. || (اِ مرکب) محل بستن کمربند. کمرگاه. (فرهنگ فارسی معین) : مگر عوج بن عنق که آب زیر کمربست او بود. (تفسیر ابوالفتوح ج5 ص195). قتاده گفت از کمربست تا بند پای در بند و قیداند.(1) (تفسیر ابوالفتوح ج1 ص171). || قسمی مروارید که گویی او را کمری بر میان است و آن را به عربی مُزَنَّر گویند یعنی زنار بسته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و منها [ من الّلاَلی ] المزنر و یسمی کمربست. (الجماهر بیرونی ص126، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمر شود.
(1) - هاروت و ماروت.

کمر بستن.

[کَ مَ بَ تَ] (مص مرکب)کمربند بر میان بستن :
کمرش دیدی و شاهانه کمر بسته همی
دیده ای هیچ شهی بسته بدین زیب کمر.
فرخی.
راست گفتی سفندیارستی
بر نهاده کلاه و بسته کمر.فرخی.
ببسته سفالین کمر هفت هشت
فکنده به سر بر تنک معجری.منوچهری.
زین پس کمری اگر بچنگ آرم
چون کلک کمر بر استخوان بندم.
مسعودسعد.
حجت آن است که روزی کمری می بندد
ورنه مفهوم نگشتی که میانی دارد.سعدی.
- کمر بستن آب؛ کنایه از منجمد شدن و یخ بستن آب است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).
- کمر تنگ بستن؛ کمربند را محکم بستن. (فرهنگ فارسی معین).
|| کنایه از اختیار کردن و قوی دل شدن در کارها و اهتمام نمودن در آن کار باشد. (برهان) (از آنندراج). اهتمام نمودن در کاری و عازم شدن در کاری. (ناظم الاطباء). مهیا شدن. آماده گشتن. (فرهنگ فارسی معین). مهیا شدن. مصمم شدن. جازم و متشمر شدن. آماده و عازم و جازم شدن به کاری و عازم و جازم شدن بجای آوردن کاری را. عزم جزم کردن انجام دادن کاری را. به جد کاری ایستادن. آماده شدن انجام دادن فرمان کسی را. (از یادداشت هایی به خط مرحوم دهخدا) :
ترا دیدم اندر جهان چاره گر
تو بندی به فریاد هر کس کمر.فردوسی.
به خون برادر چه بندی کمر
چه سوزی دل پیرگشته پدر.فردوسی.
بر این کار اگر تو نبندی کمر
نه تن ماند ایدر نه بوم و نه بر.فردوسی.
روزگار تو به کام تو و در خدمت تو
بسته شاهان و بزرگان جهان جمله کمر.
فرخی.
آنکه او تا به سپه داری بربست کمر
کم شد از روی زمین نام و نشان رستم.
فرخی.
اگر گشاده میان بوده ام ز خدمت تو
نبسته بودم پیش مخالف تو کمر.فرخی.
چو ببستم کمر به عزم سفر
آگهی یافت سرو سیمین بر.مسعودسعد.
خورده قسم اختران به پاداشم
بسته کمر آسمان به پیکارم.مسعودسعد.
ای عزم سفر کرده و بسته کمر فتح
بگشاده فلک بر تو چپ و راست در فتح.
مسعودسعد.
تو کمربسته بر تخت سلیمان می دانک
دیو بر تخت سلیمان چو سلیمان نشود.
سنائی.
ای ماه اگر نداری بر جان من گزیر
ای ترک اگرنبستی بر خون من کمر.
سیدحسن غزنوی.
ایا بحکم حق از بهر کامرانی تو
به خدمت تو کمربسته آسمان محکم.
سوزنی.
دل را به غم تو باز بستیم
جان را کمر نیاز بستیم.خاقانی.
در کنف رعایت و اهتمام او آمدند و همه بندگی و مطاوعت او را کمر بستند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص43).
جبریل رسیده طوق در دست
کز بهر تو آسمان کمر بست.نظامی.
شکر ریخت مطرب به رامشگری
کمر بست ساقی به جان پروری.نظامی.
چون به هم صحبتیش پیوستم
به کله داریش کمربستم.نظامی.
چون هجر کمر بست به جنگ دل من
در دامن صبر دید چنگ دل من.
ابوالحسن طلحه (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
همیشه کلک تو از بهر آن کمر بسته ست
که تا نفایس(1) اهل هنر کند تقریر.
کمال الدین اسماعیل (از فرهنگ فارسی معین).
ای مرا تو مصطفی من چون عمر
از برای خدمتت بندم کمر.مولوی.
شنیدم که شبها زخدمت نخفت
چو مردان کمر بست و کرد آنچه گفت.
سعدی (بوستان).
خدمتت را هر که فرمایی کمر بندد به طوع
لیکن آن بهتر که فرمایی به خدمتکار خویش.
سعدی.
زنار بود آنچه همه عمر داشتم
الا کمر که پیش تو بستم به چاکری.سعدی.
مگر از هیأت شیرین تو می رفت حدیثی
نیشکر گفت کمر بسته ام اینک به غلامی.
سعدی.
مسند به باغ بر که به خدمت چو بندگان
استاده است سرو و کمر بسته است نی(2).
حافظ.
سبوکشان همه در بندگیش بسته کمر
ولی ز ترک کله چتر بر سحاب زده.حافظ.
نشستم تا کمر در خون به اشک لاله گون خود
تو چون دشمن شدی من هم کمربستم به خون خود
صائب.
- کمر بربستن؛ کمر بستن. کمربند بر میان بستن :
گوهر عالم تویی در بن دریا نشین
پیش خسان همچو کوه بیش کمر برمبند.
عطار.
پیداست از آن میان چو بربست کمر
تا من ز کمر چه طرف خواهم بربست.
حافظ.
و رجوع به معنی اول کمر بستن شود.
- کمر بر میان بستن؛ کمربند بر میان بستن :
تو سرو دیده ای که کمر بست بر میان
یا ماه چارده که به سر بر نهد کلاه.سعدی.
و رجوع به معنی اول کمر بستن شود.
- || آماده و عازم شدن :
به کین سیاوش کمر بر میان
ببست و بیامد چون شیرژیان.فردوسی.
سه دیگر سیاوش ز تخم کیان
کمر بست بی آرزو بر میان.فردوسی.
نبودند یازان به تخت کیان
همان بندگی را کمر بر میان
ببستند و زیشان بهی خواستند
همه دل به فرمان بیاراستند.فردوسی.
و کمر حسن ضیافت او بر میان بست. (سندبادنامه ص266). و رجوع به معنی دوم کمر بستن شود.
- کمر به کاری بستن؛ بدان کار مصمم شدن :
خیز و رها کن کمر گل زدست
کو کمر خویش به خون تو بست.نظامی.
- کمر تنگ بستن؛ کنایه از آمادهء مقابله با خطرها و مهالک شدن. (فرهنگ فارسی معین ذیل کمر) :
بفرمای تا من زتیمار اوی
ببندم کمر تنگ در کار اوی.فردوسی.
فریدون به خورشید بر برد سر
کمر تنگ بسته به کین پدر.فردوسی.
عنان تاب شد تاب فیروز جنگ
کمر بست بر کین بدخواه تنگ.
نظامی (از آنندراج).
ابروی دلفریب تو عیّارپیشه ای است
کز چین کمر به بردن دل تنگ بسته است.
صائب (از آنندراج).
- کمر حکم کسی بستن؛ مطیع او شدن. از او فرمانبرداری کردن :
خسروانش سزند غاشیه دار
کمر حکم او از آن بستند.خاقانی.
- کمر دربستن؛ کمر بستن. (فرهنگ فارسی معین). مصمم و آماده شدن انجام دادن کاری را :
مشو پرخواره چون کرمان در این گور
به کم خوردن کمردربند چون مور.نظامی.
گفت خدایگان را بقا باد، بنده با شیرویه کمردربندد. (سمک عیار، از فرهنگ فارسی معین).
- کمر دربستن از کسی؛ طرف بستن از او. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فایدتی حاصل کردن از او:
مرا گویی کز این آخر چه می جویی، چه می جویم
کمر تا از تو دربندم فقع تا از تو بگشایم.
انوری (یادداشت ایضاً).
- کمر در کاری بستن؛ آماده و مهیا شدن برای کاری. (آنندراج). آماده و مهیا شدن برای اجرای آن. (فرهنگ فارسی معین) :
آسمانها درشکست من کمرها بسته اند
چون نگه دارم من از نُه آسیا این دانه را.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از مقابل و برابر شدن در مقابله(3) و جنگ هم هست. (برهان) (آنندراج). مقابل شدن و برابر گشتن در مقاتله و جنگ با دشمن. (فرهنگ فارسی معین) :
کشاورز یا مردم پیشه ور
کسی کو به رزمت نبندد کمر(4).فردوسی.
کمر بندد(5) فلک در جنگ با تو
در اندازد به دشمن سنگ با تو.نظامی.
چه بندم(6) کمر در مصاف کسی
که دارم کمربسته چون او بسی.نظامی.
(1) - ن ل: معایش.
(2) - بمعنی اول نیز ایهام دارد.
(3) - ظ: مقاتله و در ناظم الاطباء هم مقاتله است.
(4) - به معنی دوم هم مناسبت دارد.
(5) - به معنی دوم هم مناسبت دارد.
(6) - به معنی دوم هم مناسبت دارد.

کمربسته.

[کَ مَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب، ق مرکب) کمربند بر میان بسته :
بزرگان سوی کاخ شاه آمدند
کمربسته و با کلاه آمدند.فردوسی.
|| به معنی مستعد و مهیا و آمادهء خدمت شده باشد. (برهان). کنایه از آماده و مهیا برای کاری. (آنندراج). مستعد. مهیا. آمادهء خدمت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
چو شب تیره شد نور با صدهزار
بیامد کمربستهء کارزار.فردوسی.
نگهدار آن مرز خوارزم باش
همیشه کمربستهء رزم باش.فردوسی.
بیامد کمربسته گیو دلیر
یکی بارکش بادپایی به زیر.فردوسی
چو رفتی برشه پرستنده باش
کمربسته فرمانش را بنده باش.نظامی.
نماند ضایع ار نیک است اگردون
کمربسته بدین کار است گردون.نظامی.
ز پولادخایان شمشیرزن
کمربسته بودی هزار انجمن.نظامی.
بادا همیشه بر سر عمرت کلاه بخت
در پیشت ایستاده کمربسته چاکران.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 835).
اجل روی زمین کاسمان به خدمت او
چو بنده ای است کمربسته پیش مولایی.
سعدی.
ملک را دو خورشیدطلعت غلام
به خدمت کمربسته بودی مدام.(بوستان).
- کمر بستهء عبودیت؛ مشغول خدمت و مواظب خدمت. (ناظم الاطباء).
|| نوکر و ملازم را نیز گویند. (برهان). خادم و نوکر، مأخوذ از معنی پیش است. (از آنندراج). نوکر. خدمتکار. ملازم. (فرهنگ فارسی معین). غلام. عبد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز درد و غمان رستگان توایم
به ایران کمربستگان توایم.فردوسی.
کمربستهء شهریاران بُوَد
به ایران پناه سواران بُوَد.فردوسی.
همه شهر یکسر پر از لشکرش
کمربستگان صف زده بر درش.فردوسی.
لشکر گفتند بنده ایم و کمربسته. (اسکندرنامه نسخهء قدیم سعید نفیسی).
هستند به بزم تو کمربسته قلم وار
بیجاده لبان طرب افزای تعب کاه.سوزنی.
کمربستهء زلف او مشک ناب
که زلفش کمربسته بر آفتاب.نظامی.
ای کمربستهء کلاه تو بخت
زنده دار جهان به تاج و به تخت.نظامی.
به هرجا که هستی کمر بسته ام
به خدمتگری با تو پیوسته ام.نظامی.
چه بندم کمر در مصاف کسی
که دارم کمربسته چون او بسی.نظامی.
هرکجا طلعت خورشیدرخی سایه فکند
بیدلی خسته کمربسته (1) چو جوزا برخاست.
سعدی.
|| منظور نظر پیغمبر یا امامی واقع شده. محل نظر و توجه پیامبر یا امامی شده. کسی که در خواب طرف توجه و مهر پیامبر یا امامی شده باشد، مثل نظر کرده؛ کمربستهء مرتضی علی، یعنی نظر کردهء آن حضرت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمر بسته بودن یا شدن؛ منظور نظر پیغمبر یا امامی واقع شدن.
(1) - به معنی حقیقی کمربسته یعنی کمربند بر میان بسته نیز ایهام دارد.

کمر بسته داشتن.

[کَ مَ بَ تَ / تِ تَ](مص مرکب) آماده و مهیا بودن. آمادهء کاری یا خدمتی بودن :
نه من کودکم گر تو هستی جوان
به کشتی کمر بسته دارم میان.فردوسی.
کمر بسته دارد به فرمان دیو
به گردون بر، از دست جورش غریو.
سعدی (بوستان).

کمربله.

[کَ مَ بَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمربن.

[کَ مَ بُ ] (اِخ) دهی از دهستان بالاخیابان است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمربن.

[کَ مَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان اوزرود است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمربند.

[کَ مَ بَ] (اِ مرکب)(1) چیزی را گویند که بر میان بندند. (برهان). میان بند. (غیاث). به معنی کمر است یعنی آنچه بر میان بندند. (آنندراج). هر آنچه بر میان بندند. منطقه. (ناظم الاطباء). تسمه ای از چرم، پارچه و جز آن که بر کمربندند. منطقه. (فرهنگ فارسی معین). میان بند. نطاق. منطقه. لام. کمر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گرفتم کمربند مرد دلیر
ز زین برگسستم به کردارشیر.فردوسی.
کمربند بگرفت و از پشت زین
برآورد و زد ناگهان بر زمین.فردوسی.
سپردیم نوبت کنون زال را
که شاید کمربند و کوپال را.فردوسی.
سپهبد برانگیخت شبرنگ زود
گرفتش کمربند و از زین ربود.
(گرشاسب نامه ص67).
و شغل درگاه همه بر حاجب غازی می رفت که سپاه سالار بود... و هر روز به درگاه آمدی... و چند حاجب با کلاه سیاه و با کمربند در پیش و غلامی سی در قفا. (تاریخ بیهقی چ 1 فیاض ص139).
از آن منسوج کورا دور داده ست
به چار ارکان کمربندی فتاده ست.نظامی.
گرفتی کمربند جنگ آزمای
و گر کوه بودی بکندی ز جای.(بوستان).
- کمربند جوزا؛ نطاق الجوزا. منطقة الجوزا. و آن حمایل صورت جبار است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمربند شانه ای؛ (در اصطلاح جانورشناسی و پزشکی) در انسان و دیگر پستانداران از دو استخوان کتف و ترقوه تشکیل یافته ولی در ذی فقاران سه استخوان کتف و غرابی و ترقوه متشکل گردیده است. (از فرهنگ فارسی معین).
- کمربند فتق؛ فتق بند. (فرهنگ فارسی معین).
|| کنایه از ملازم و نوکر و خدمتکار باشد. (برهان). چاکر. (غیاث). کنایه از غلام و تابع و خدمتگار شاهان و آن را کمردار نیز گویند. (آنندراج). نوکر. ملازم. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). غلام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کمربسته :
کس نبیند چو تو کمربندی
در جهان پیش هیچ تاجوری.
مسعودسعد.
جز کمربند زمین بوس تو نیست
هرکه بر روی زمین تا جور است.
سوزنی (ازآنندراج).
کمربندان به گردش دسته دسته
به دست هر یک از گل دسته دسته.نظامی.
طرفداران ز سقسین تا سمرقند
به نوبتگاه درگاهش کمربند.نظامی.
به داناییش هفت اختر شکرخند
به مولاییش نه گردون کمربند.نظامی.
سنانش را کمربندی به نهمت نیزهء خطی
کفش را گوش سوراخی به رغبت گوهر معدن.
احمدبن مؤید سمرقندی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به معنی سوم کمر بسته شود. || کنایه از محبوب. (آنندراج). کنایه از محبوب و معشوق. (فرهنگ فارسی معین) :
کمربند من آمد پیش من خنده زنان امشب
توقف کن که یک دم بنگرم پروین و جوزا را.
امیرخسرو (آنندراج).
|| همیان و کیسه ای که زر و سیم در آن می نهادند و برمیان می بستند :
مرد بی توشه کاوفتاد از پای
در کمربند او چه زر چه خزف.(گستان).
کمربند و دستش تهی بود و پاک
که زر برنشاندی به رویش چوتاک.
سعدی (بوستان).
|| در اشعار زیر از فردوسی ظاهراً بمعنی محل بستن کمر و نطاق یعنی میان و کمرگاه استعمال شده است :
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
که بگسست خفتان و پیوند اوی.فردوسی.
یکی نیزه زد بر کمربند شاه
که جنبید بر سرش رومی کلاه.فردوسی.
دریغ آن کمربند و آن گردگاه
دریغ آن کیی برز و بالای شاه.فردوسی.
|| (نف مرکب) به معنی فاعل هم آمده است که کمربندنده است. (از آنندراج) (برهان). کمربندنده. (ناظم الاطباء).
(1) - = بند کمر، اضافه مقلوب است مانند گلاب و کارخانه.

کمربندگی.

[کَ مَ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب) مستعد بودن و مهیا شدن برای خدمت. (ناظم الاطباء).

کمربندی.

[کَ مَ بَ] (حامص مرکب) کمر بستن. کمربند بر میان بستن :
به خرگه رو که از شاهان کمربندی فراگیری
بیا در خانه کز قاری قباپوشی بیاموزی.
نظام قاری.
|| آمادگی(1) برای خدمت. (ناظم الاطباء). خدمتگاری.
- کمربندی کردن؛ خدمت کردن :
چیست پاداش این خداوندی
حکم کن تا کنم کمربندی.نظامی.
مدتی هست کز هنرمندی
بر در شه کنم کمربندی.نظامی.
|| اراده کردن و مصصم شدن به انجام دادن کاری :
کمربندیت را بینم بخونم
کله داریت را دانم که چونم.نظامی.
|| (ص نسبی) منسوب به کمربند. (فرهنگ فارسی معین).
- خط کمربندی یک شهر؛ خطی مفروض که دور یک شهر تعیین کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در اصل: آمدگی.

کمربنه.

[کَ مَ بُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان سامن است که در شهرستان ملایر واقع است و 327 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمرپشت.

[کَ مَ پُ] (اِخ) دهی از دهستان راستوپی است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کمرتاب.

[کَ مَ] (اِ مرکب) یکی از فنون کشتی قدیم. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء بعد شود.

کمرتاب زدن.

[کَ مَ زَ دَ] (مص مرکب)(در کشتی) فن کمرتاب را بکار بردن. (فرهنگ فارسی معین) :
در مخالف که ترا گفت که سر خواب بزن
کوه اگر بر سرت افتاد کمرتاب بزن.
(فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به مادهء قبل شود.

کمرترکش.

[کَ مَ تَ کَ / کِ] (اِ مرکب)مثل کمر شمشیر، کمری است که ترکش را به تن بدان آویزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خورده ام تیر فلک باده بده تا سرمست
عقده در بند کمرترکش جوزا فکنم.حافظ.

کمرجه.

[کَ مَ جَ] (اِخ) از دیههای صغد است. (از معجم البلدان). از قرای سغد سمرقند است. (از انساب سمعانی).

کمرجی.

[کَ مَ جی ی] (ص نسبی)منسوب است به کمرجه که از قرای سغد سمرقند است. (از انساب سمعانی). منسوب است به کمرجه از قرای صغد. (از معجم البلدان).

کمرجی.

[کَ مَ جی ی] (اِخ) محمد بن احمدبن محمدالاسکاف المؤذن الصغدی الکمرجی راوی است و از محمد بن موسی الزکانی روایت کند و ابوسعید ادریسی از وی روایت کند. (از معجم البلدان).

کمرچین.

[کَ مَ] (اِ مرکب) جامه ای چین دار و این مخصوص هند است و در ولایت(1) این را عیب دانند چرا که لوطیان و رقاصان می پوشند. (آنندراج). قسمی از پوشاک که کمر وی چین دار است. (ناظم الاطباء). جامهء چین دار. (فرهنگ فارسی معین). نوعی قبای کوتاه دامن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
می کشد از بس درازی گیسوت در پای دل
زلف پرچینت کمرچینی است بر بالای دل.
سید اشرف (از آنندراج).
|| چینی که به کمر قبا دهند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - یعنی ایران.

کمرچینی.

[کَ مَ] (ص نسبی) مقابل قبادراز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمرخنجر.

[کَ مَ خَ جَ] (اِ مرکب)کمربندی که خنجر بر آن آویزند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمرترکش و کمرشمشیر شود.

کمرد.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان لواسان کوچک است که در بخش افجهء شهرستان تهران واقع است و 422 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کمرد.

[کَ رَ] (اِخ) دهی است به سمرقند. (منتهی الارب). نام قریه ای به سمرقند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (از انساب سمعانی) و رجوع به کمردی شود.

کمردار.

[کَ مَ] (نف مرکب) بمعنی خادم و ملازم و نوکر و خدمتکار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنایه از خادم و ملازم و خدمتگار. (از انجمن آرا) :
آبای علویند کمردار این خلف
راضی بدان که سایه بر آبا برافکند.خاقانی.
چرخ هارون کمردارش و چون هارونان
ز انجمش زنگله ها در کمر آویخته اند.
خاقانی.
قبا بسته کمرداران چون پیل
کمربندی زده مقدار ده میل.نظامی.

کمردرد.

[کَ مَ دَ] (اِ مرکب)(1) درد و ناراحتئی که در ناحیهء کمر عارض می شود(2). (فرهنگ فارسی معین). پشت درد. وجع الظهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - اضافه مقلوب (= درد کمر).
(2) - Rachialgie.

کمردرق.

[کَ مَ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان خورش رستم است که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 217 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کمر در کمر.

[کَ مَ دَ کَ مَ] (ق مرکب) کمر کوهی متصل به کمر کوهی دیگر. (فرهنگ فارسی معین) :
کمر در کمر کوهی از خاره سنگ
برآورد چون سبز مینا به رنگ.نظامی.
و رجوع به کمر بر کمر شود. || متصل و باهم پیوسته. (آنندراج). پیوسته بهم. متصل. بصف. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمر بر کمر شود.

کمر دزدیدن.

[کَ مَ دُ دی دَ] (مص مرکب) از عالم سر دزدیدن. (آنندراج). کنایه از خود را کنار کشیدن. سر دزدیدن. (فرهنگ فارسی معین). شانه از زیربار خالی کردن :
صبح بر خورشید می لرزد ز آه سرد ما
کوه می دزدد کمر در زیر بار درد ما.
صائب (از آنندراج).

کمردون.

[کَ مَ] (اِ مرکب) قوس قزح را گویند. (برهان) (آنندراج). قوس قزح و آژفنداک. (ناظم الاطباء). آژفنداک. آفنداک. ترسه. انطلیسون. تیراژه. کمر رستم. کمان رستم. طوق بهار. سریر. رخش. سدکیس. قالیچهء فاطمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمردی.

[کَ رَ دی ی] (ص نسبی) منسوب است به کمرد. (از انساب سمعانی). رجوع به کمرد شود.

کمررخت.

[کَ مَ رَ] (اِ مرکب) لگام آراسته و زینت کرده شده. (ناظم الاطباء).

کمررود.

[کُ مِ] (اِخ) یکی از دهستانهای ییلاقی بخش نور شهرستان آمل است. این دهستان در 10 الی 20 هزارگزی جنوب بلده در طول یک دره کوهستانی واقع است و هوایی سردسیر دارد. از چهار آبادی به نامهای کمر، بردون، سرآسب، بطاهر کلا تشکیل شده است و در حدود 2300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمررود.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم پایین است که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمرزرد.

[کَ مَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت است که در بخش فریمان شهرستان مشهد واقع است و 136 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمرزرد بالا.

[کَ مَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان است و در شهرستان مشهد واقع است و 181 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کمرزیب.

[کَ مَ] (اِ مرکب) چیزی که آرایش کمر بدان باشد چون کیش و تیردان و مانند آن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). هرچیز که برای زینت و آرایش کمر بکار برند. (ناظم الاطباء).

کمرسار.

[کَ مَ] (اِ مرکب) تنگ اسب که عبارت از بند اسب است. (آنندراج). تنگ اسب. بند اسب. (فرهنگ فارسی معین). || اِبزام. اِبزیم. ابزین. زبان مانندی که در کمربند باشد و در حلقه سر دیگر بند گردد. نر قلاب. زبانهء قلاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زبانه مانندی که در سر کمربند باشد و در حلقه سر دیگر بند گردد و سگک. (ناظم الاطباء).(1) الابزیم، زبانهء پیش بند یعنی کمرسار. (دهار). || ناحیت کمر؛ کمرسار کوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ناظم الاطباء کمرساز [ به زای معجمه ]آورده و ظاهراً درست نیست.

کمرساز.

[کَ مَ] (نف مرکب) سازندهء کمربند و تنگ. (ناظم الاطباء).

کمرسخت.

[کَ مَ سَ] (ص مرکب)ثابت رأی ستیزکار. (امثال و حکم ج 3 ص 1235) : عارض مردی کمرسخت بود، گفت معلوم است که شغل من عارضی است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 541).

کمر سخت کردن.

[کَ مَ سَ کَ دَ] (مص مرکب) استوار بستن کمربند بر میان. کمربند را محکم بر میان بستن انجام دادن کاری را :
برآمد چو خورشید بالای تخت
فلک در غلامی کمر کرده سخت.نظامی.

کمر شکستن.

[کَ مَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) مغلوب شدن. تاب و توانایی را از دست دادن. طاقت تحمل را از دست دادن. || مغلوب کردن. تاب و توان کسی را از بین بردن :
لطفت کمر عتاب بشکست
در پای فلک شباب بشکست.
ملاقاسم مشهدی (آنندراج).

کمرشکن.

[کَ مَ شِ کَ] (نف مرکب)کمرشکننده. آنچه که کمر شخص را بشکند. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از طاقت فرسا. بسیار سنگین. (فرهنگ فارسی معین). که تحمل آن صعب یا نامقدور باشد. شاق. سخت. فوق طاقت. خرج یا زیانی بگزاف: مخارج کمرشکن. غرامت کمرشکن. تنزیل پول در ایران کمر شکن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) نوعی تفنگ شکاری ته پر که با کشیدن ضامنی لولهء تفنگ در ناحیهء قنداق خم می شود و انتهای لولهء تفنگ بیرون می آید تا فشنگ تازه را در آن جای دهند و سپس بحالت اول درآورند تیراندازی را و غالباً تفنگ های کمرشکن دولول است.

کمرشمشیر.

[کَ مَ شَ] (اِ مرکب)(1) کمربندی که بر آن شمشیر می آویزند. (فرهنگ فارسی معین). کمری که شمشیر را بدان آویزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
و دوم صورت جبار، ای بزرگ منش، چون مردی است کمرشمشیر بسته. (التفهیم ص93).
بنات النعش کرد آهنگ بالا
به کردار کمرشمشیر هرقل.منوچهری.
عاشقی کو برمیان خویش بر بسته است جان
بسته است از زلف معشوقان کمرشمشیر تنگ.
منوچهری.
گروهی را کمرشمشیر زرین
در او یاقوت رمانی پدیدار.منوچهری.
کمرشمشیرهای زر نگارش
به گرد اندر شده زرین حصارش.نظامی.
فلک بند کمرشمشیر بادت
تن پیل و شکوه شیر بادت.نظامی.
(1) - = کمر شمشیر (باضافه) مانند: کمرترکش، کمرخنجر.

کمرفروش.

[کَ مَ فُ] (نف مرکب)کمرفروشنده. کسی که کمربند فروشد. (فرهنگ فارسی معین).

کمرقیه.

[کَ مَ قَ یَ / یِ] (اِخ) دهی از دهستان اجارود است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کمر کردن.

[کَ مَ کَ دَ] (مص مرکب) چون کمربند گرداگرد چیزی را احاطه کردن. با چیزی دور چیز دیگر را مانند کمربند احاطه کردن :
چو آن دید سیندخت بر پای جست
کمر کرد بر گردگاهش دو دست.فردوسی.
تا دستها کمر نکنی در میان دوست
بوسی به کام دل ندهی در دهان دوست.
سعدی.
|| کمربند کردن :
کمر کن سر زلف بر بندگیش
که فرخ بود بر تو فرخندگیش.نظامی.

کمرکش.

[کَ مَ کَ / کِ] (نف مرکب) مرد شجاع و دلیر و دلاور و بهادر و پهلوان باشد. (برهان). کنایه از مرد شجاع و دلاور و بهادر و پهلوان. (آنندراج). پهلوان و مرد شجاع و دلیر و بهادر. (ناظم الاطباء) :
کمرکشان سپه را جداجدا امروز
کمر برهنه به منزل شدی ز حلیهء زر.فرخی.
به چاشتگاه ملک با کمرکشان سپاه
برفت بر دم او جنگجوی و کینه گزار.فرخی.
|| (اِ مرکب) دامنهء کوه و تپه. (فرهنگ فارسی معین): کوه کمرکش، کوه کمربرکشیدهء بلند. (گنجینهء گنجوی ص330). کوه کمرکشیده و راست و سربالا که صعود بر آن غیرممکن است :
بر آن کوه کمرکش رفت چون باد
کمر دربست و زخم تیشه بگشاد.
نظامی (گنجینهء گنجوی ص 330).
|| وسط و میان چیزی از درازی آن: کمرکش کوچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در اصطلاح نجاران، باهوی میان کتیبه و کلاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمر کشیدن.

[کَ مَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عبارت از استوار بستن کمر به قصد غالب آمدن بر آن و ترقی نمودن از آن. (آنندراج). استوار بستن کمر به قصد غالب آمدن بر آن و افزون شدن از آن. (فرهنگ فارسی معین) :
کمر بر کلاه فریدون کشید(1)
سر تخت بر تاج گردون کشید.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به کمر و کمرکش در همین لغت نامه شود.
(1) - یعنی کمر را استوار بست بر این قصد که بر سر تاجی نهد که از آن شکست رونق کلاه فریدون شود. (آنندراج).

کمرگاه.

[کَ مَ] (اِ مرکب) میان و در این صورت کمر به معنی کمربند باشد که برمیان بندند. (آنندراج). محلی که کمربند و یا تنگ بر آن قرار می گیرد. (فرهنگ فارسی معین). آن بهر از تن، که کمر بدان بندند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر کمرگاه تو از کستی جور است بتا
چه کشی بیهده کستی و چه بندی کمرا.
خسروانی.
یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
ززین برگرفتش به کردار گوی.فردوسی.
بگویش که ما را بسان پلنگ
بسود از پی تو کمرگاه و چنگ.فردوسی.
فکند آن تن شاهزاده به خاک
به چنگال کردش کمرگاه چاک.فردوسی.
رگ باسلیق زدن و حجامت کمرگاه و استفراغ به حقنهء خسک و بابونه واکلیل الملک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و علاج بر وفق که آفتی از وی تولد نکند آن است که رگ باسلیق می زنند و بر پهنه و کمرگاه و بر روی ران حجامت می کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بهم بیامیزند و بر کمرگاه و بیغوله های روان می نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
عمر تو خواهم چو عمر نوح و اندر دست تو
ذوالفقاری از کمرگاه عدو برده کباب.
سوزنی.
بندگان شه کمند ازچرم شیران کرده اند
در کمرگاه پلنگان جهان افشانده اند.خاقانی.
لرزلرزان چو دزد گنج پرست
در کمرگاه او کشیدم دست.نظامی.
چولختی گذشت آمد آن پیل مست
کمرگاه زیبا عروسی به دست.نظامی.
مویت نهاده سر به کمرگاه تو مگر
آمد که با تو دست هوس در کمر کند.
سلمان ساوجی (از آنندراج).

کمرگپ.

[کَ مَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان ززوماهرو است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 402 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمرگر.

[کَ مَ گَ] (ص مرکب) آنکه کمر سازد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).آنکه از چرم و جز آن کمربند سازد و فروشد. و رجوع به کمرساز شود.

کمر گسستن.

[کَ مَ گُ سَ تَ] (مص مرکب) معروف و مرادف کمر گشادن. (آنندراج). کمر گشادن. (فرهنگ فارسی معین). گشادن کمربند از کمر :
غلط سنجان عامی دشمنانند
کمر در صحبت اغیار مگسل.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
- کمر کسی یا چیزی را گسستن؛ حشمت و قدرت وی را گرفتن. نشانهء بزرگی و مقام را از وی بازستدن :
قدر تو چرخ را ربوده کلاه
حلم تو کوه را گسسته کمر.
ظهیرفاریابی (از آنندراج).

کمر گشادن.

[کَ مَ گُ دَ] (مص مرکب)گشودن کمربند از کمر. (فرهنگ فارسی معین).
- کمر از میان کسی گشادن؛ کمربند او را باز کردن. (فرهنگ فارسی معین).
|| کنایه از ترک دادن و قطع نظر کردن باشد. (برهان) (از انجمن آرا). کمر گشودن. ترک کردن و قطع نظر نمودن. (ناظم الاطباء).
چو من زین ولایت گشادم کمر(1)
تو خواهی ستان افسر و خواه سر.
نظامی (از آنندراج).
حرص هیهات است بگشاید کمر(2) در زندگی
تا نفس چون مور داری دانه می باید کشید.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از ترک تردد کردن. (آنندراج). ترک تردد کردن. از رفت و آمد صرفنظر کردن. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از توقف نمودن و بازماندن از کاری هم هست. (برهان) (از انجمن آرا). توقف کردن. (ناظم الاطباء). بازماندن. (آنندراج) :
قبای ملک برازنده دید بر قد تو
نهاد فتنه کلاه از سر و کمر بگشاد.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
- کمر از میان کسی گشادن؛ کنایه از معزول کردن وی از کار. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). بازداشتن وی را از پرداختن کاری. وی را ازعمل و تصرف در کاری بازداشتن :
گشاده هیبت او از میان فتنه کمر
نهاده حشمت او بر سر زمانه کلاه.
انوری (از انجمن آرا).
|| تسلیم شدن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این بیت در آنندراج و فرهنگ فارسی معین شاهد معنی بعد آمده است.
(2) - این بیت در آنندراج شاهد معنی بعد آمده است.

کمر گشودن.

[کَ مَ گُ دَ] (مص مرکب)کمر گشادن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمر گشادن شود.

کمرگه.

[کَ مَ گَهْ] (اِ مرکب) کمرگاه. (فرهنگ فارسی معین) :
برآورد و زد تیغ بر گردنش
به دو نیمه شد تا کمرگه تنش.فردوسی.
دلاور بیفتاد و دامن زره
برآورد و زد بر کمرگه گره.فردوسی.
ستاره بین که فلک را جلاجل کمر است
که بر کمرگه گردون جلاجل است صواب.
خاقانی.
تیغ اگر برزدی به فرق سوار
تا کمرگه شکافتی چو خیار.
نظامی.
مویت از پس تا کمرگه خوشه ای بر خرمن است
زینهار آن خوشه پنهان کن که خرمن می بری.
سعدی.
کلالهء امل و زلف وصل خم درخم
کمرگه طرب ودست شوق مودرمو.
ملک قمی (از آنندراج).
و رجوع به کمرگاه شود.

کمرگیر.

[کَ مَ] (نف مرکب) کمرگیرنده. که کمر حریف گیرد و او را به زانو درآورد :
با چنین شیر کمرگیر کمر چون بندم
تا نبرد کمر عمر کمر باز کنم.خاقانی.

کمرود.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان راستوپی است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کمرة.

[کَ مَ رَ] (ع اِ) سر نره. ج، کَمَر و منه المثل: الکمر اشباه الکمر، وقت تشبیه چیزی به چیزی گویند. (از منتهی الارب) (از آنندراج). حشفه و سرنره. (ناظم الاطباء). سر شرم مرد. سر قضیب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || گاه بر همهء نره اطلاق می شود. (ناظم الاطباء). شرم مرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمرة.

[کُ مُرْ رَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب) (آنندراج). نره و ذَکَر. || (ص) بزرگ و کلان. || کلانْ نره. (ناظم الاطباء).

کمره.

[کَ مَ رَ / رِ] (اِ) کمر کوه. میانهء کوه. کمر. (فرهنگ فارسی معین).

کمره.

[کَ مَ رَ / رِ] (اِ) هر یک از محفظه هایی که در کشتی در جاهای مختلف نصب کنند، برای نگاهداری ابزار تا در مواقع لزوم بکار برده شود. (فرهنگ فارسی معین).

کمره.

[کَ رَ / رِ](1) (اِ) سرگین. (ناظم الاطباء). تپاله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ضبط این کلمه در یادداشتی از مرحوم دهخدا [ کَ مَ رَ ] است. ضبط متن از ناظم الاطباء است.

کمره.

[کَ مَ رَ / رِ] (اِخ) طایفه ای از ایل کلهر که دارای 50 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

کمره.

[کَ مَ رَ] (اِخ) از دیههای بخار است. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان).

کمره.

[کَ مَ رَ / رِ] (اِخ) از شمال محدود است به عراق عجم و ازمغرب به بروجرد و از مشرق به محلات و از جنوب به گلپایگان و به سه بلوک تقسیم می شود ازاین قرار: الف - خمین دارای پنجاه قریه و 35000 تن سکنه. ب - کله زن دارای 19 قریه و 10000 تن سکنه. ج - حمزه لو دارای 23 قریه و 11000 تن سکنه. مراتع کمره مهم و پشمهای مرغوب آن برای قالی بافی بکار می رود. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 406).

کمره.

[کَ مَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شیان است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 713 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمره.

[کَ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی است که در بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمره بالا.

[کَ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی است که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 618 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمره پایین.

[کَ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی است که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمره سیاوه.

[کَ مَ رِ سِ وِ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیوست که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمره سیاه.

[کَ مَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان چقلوندی است که در بخش سلسله شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد که از طایفهء چقلوندی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمره غربی.

[کَ مَ رِ غَ] (اِخ) دهی از دهستان شیان است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمره گره.

[کَ مَ رِ گَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 290 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمره گودرزی.

[کَ مَ رِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان بردسره که در بخش اشترینان بروجرد واقع است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمری.

[کَ مَ] (ص نسبی) منسوب به کمر. آنچه به کمر بندند: اسلحهء کمری. (فرهنگ فارسی معین). || کمر شکسته، چون از برداشتن بار سنگین کمر لتی بخورد گویند کمری باشد. (آنندراج). کسی که از حمل بار سنگین کمرش آسیب دیده. (فرهنگ فارسی معین). معیوب از کمر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز بار گنبد عمامه گشته ای کمری
ببین چه می کشی ای زاهد از زیاده سری.
مخلص کاشی (آنندراج).
گرچنین جلوه خرامان به بیابان آیی
کوه را می کند آن لنگر تمکین کمری.
محسن تأثیر(از آنندراج).
و رجوع به کمری شدن شود.

کمری.

[کِ مِرْ را](1) (ع ص) بزرگ سرنره. || کوتاه بالا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - ضبط کلمه در منتهی الارب بدین سان آمده است: کمری [ کُ مُ ر را ] کزمکی [ زِ مِ ک کا ] و در تاج العروس هم کزمکی. از این روی بر اساس ضبط زمکی، کمری [ کِ مِ ر را ] درست می نماید.

کمری.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 152 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمری.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ترک است که در شهرستان ملایر واقع است و 1390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کمری.

[کَ مَ ری ی] (ص نسبی) منسوب است به کمره که از دیههای بخار است. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان).

کمری.

[کَ مَ ری ی] (اِخ) ابویعقوب یوسف بن الفضل الکمری، راوی است و از عیسی بن موسی و جز او روایت کند و سهل بن شاذویه از وی روایت کند. (از معجم البلدان). و رجوع به مادهء قبل شود.

کمریا.

[کَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند ماهتاب را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هزوارش کمریا(1)، پهلوی، اغام (ایام)(2) به معنی «هنگام» و به معنی قمر (ماه) هم گرفته اند. (از حاشیه برهان چ معین).
(1) - k(a)mrya.
(2) - (eyam) egham.

کمری شدن.

[کَ مَ شُ دَ] (مص مرکب)شکستن یا سخت آسیب دیدن کمر. به یکی از فقرات پشت عیبی پیدا آمدن از گرانی بار برداشته. آسیبی سخت به کمر رسیدن که سپس راست نتواند ایستاد و باری نتواندبرد. ضعیف و ناتوان و سست شدن از کمر. منحرف شدن مهره های پشت از جای. از کمر سست و ضعیف و علیل و بیمار شدن. شکستن یا عیب ناک شدن از کمر. فالج و بی حس شدن کمر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجازاً، ناتوان و سست و مغلوب گردیدن: هزار کرد کمری می شود تا... تعبیری مثلی است یعنی بسی رنج باید برد تا ... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمری شود.

کمرینا.

[] (اِخ) در حدودالعالم چ دانشگاه ص171 و چاپ سید جلال الدین تهرانی این کلمه بدین صورت آمده که بظاهر همان «کفربیا» است. رجوع به کفربیا در همین لغت نامه شود.

کمز.

[کَ] (ع مص) به دست گرد کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کمز الشی ء کمزاً؛ آن رابا دو دست خویش جمع کرد تا مستدیر شد و این ممکن نیست مگر در چیزی به آب آغشته مانند خمیر و جز آن. (از اقرب الموارد).

کمز.

[کُ مَ] (ع اِ) جِ کُمزَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کمزه شود.

کمزار.

[کُ] (اِخ) شهرکی است از نواحی عمان بر ساحل دریا در میان دره و آب آن از چشمه های شیرین و روان تأمین می گردد. (از معجم البلدان).

کم زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) اظهار عجز کردن و خود را وقعی نگذاشتن. (آنندراج). اظهار عجز کردن. برای خود اهمیتی قایل نشدن. فروتنی کردن. تواضع نمودن. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر مردان عالم کم زنانند
ترا زان کم زدن آخر کمی کو.سنائی.
ای کم زده خورشید فلک بر رایت
عاجز شدگان زطبع گوهرزایت.
مجیرالدین بیلقانی.
زَهره نی مر زُهره را تا دم زند
عقل کلش چون ببیند کم زند.(مثنوی).
بیا ای مونس روزم نگفتم دوش در گوشت
که عشرت در کمی خندد تو کم زن تا بیفزایی.
مولوی.
با چنین زفتی چگونه کم زنی
با چنین وصلت به واصل کی رسی.مولوی.
کم زد آن ماه نو و بدر شد
تا نزنی کم نرهی از کمی.مولوی.
در کم زدن زیادتی آنها که دیده اند
چون شمع میکنند زبان در دهان گاز.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از ترک گرفتن و بد گفتن و حقیر و فرومایه شمردن. (آنندراج). کنایه از بد گفتن. حقیر و فرومایه شمردن. (فرهنگ فارسی معین) :
کم زنم هفت دِه خاکی را
دخل یک هفتهء دهقان چه کنم.خاقانی.
کان یکی یافتن دورا کم زن
پای برتارک دو عالم زن.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص53).
بین بد و نیک همه و دم مزن
صبر کسی را به جهان کم مزن.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| باختن در قمار. (فرهنگ نوادر لغات کلیات شمس چ فروزانفر) :
چشم تو هر دم به طعن گوید با چشم من
مهره به دست تو بود کم زده ای خون گری.
سنائی.
در این داوری هیچکس دم نزد
که در بازی کیمیا کم نزد.نظامی.
کانجا همه پاک باز باشند
ترسم که تو کم زنی بمانی.
مولوی (از فرهنگ نوادر و لغات کلیات شمس چ فروزانفر).
و رجوع به کم زده و کم زن شود.
|| در شواهد زیر بمعنی بازپس ماندن در انجام دادن امری. کوتاه آمدن. کم آمدن و عقب ماندن آمده است :
صبر کم می زند قدم این سوی
آب چشمم بگو که کم نزند.
امیرخسرو (از آنندراج).
در سفر خواجه بی غلامی نیست
بی می و نقل و کاس و جامی نیست...
تو که مردی، نمی کنی صبری
چه کنی بر زنان چنین جبری
خواجه چون بی غلام دم نزند
زن پاکیزه نیز کم نزند.
اوحدی (جام جم دیوان چ سعید نفیسی صص546 - 547).
|| کم کردن و کاستن و کوتاه کردن. (ناظم الاطباء).

کم زده.

[کَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) اظهار عجز کرده. (فرهنگ فارسی معین). || حقیر شمرده. فرومایه محسوب شده. (فرهنگ فارسی معین). ذلیل و خوار. (ناظم الاطباء). || شخصی را گویند که پیوسته در قمار نقش کم زند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کم زدن و کم زن شود. || کم بخت. (آنندراج). کم بخت. بی دولت. (فرهنگ فارسی معین). || آواره و سرگشته. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
طالع بد بود و بد اختر شدم
کم زدهء کوی قلندر شدم.
نظامی (از آنندراج)(1).
(1) - صاحب آنندراج این بیت را شاهد معنی کم بخت آورده و سپس گوید: بعضی در این بیت به معنی آواره و سرگشته گفته اند و این انسب است.

کم زن.

[کَ زَ] (نف مرکب) شخصی که خود را و کمالات خود را عظمی ندهد و سهل انگارد. (برهان) (آنندراج). آنکه خود و کمالات خود را وقعی و عظمی ندهد و سهل انگارد. (ناظم الاطباء). فروتن و متواضع. آنکه خود یا دیگری را کم انگارد :
اگر مردان عالم کم زنانند
ترا زان کم زدن آخر کمی کو.سنائی.
عاشقان را ز صبح و شام چه رنگ
کم زن عشق باش و گو کم صبح.خاقانی.
کم سخن گوییم و گر گوییم کم کس پی برد
باده افزون کن که ما با کم زنان برخاستیم.
مولوی.
در عالم کم زنان چه بینی
در خطهء دل چه جان فزایی.مولوی.
آید جواب این هر دو را از جانب پنهان سرا
کای عاشقان و کم زنان اینک سعادت در کمین.
مولوی.
|| کافر و منافق را نیز گفته اند. (برهان). منافق و ریاکار. کافر و گمراه و بیراه. (ناظم الاطباء).
- کم زده ای چند؛ کنایه از کفار و منافقان است. (برهان). چند کافران و منافقان و ریاکاران. (ناظم الاطباء) :
با دو سه در بند کمربند باش
کم زن این کم زده ای چند باش.نظامی.
|| شخصی که پیوسته در قمار نقش کم زند.
(برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
کم زنان نرد دغا باختن آغاز کنند
مهرهءچشم برامیدمششدر گیرند.
مجیرالدین بیلقانی.
از کم زنان دعوی مهرهء عجز باز نچینم. (مرزبان نامه).
|| بی دولت را گویند. (برهان) (آنندراج). بی دولت و کم بخت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
یکی بادپیمای کم زن بود
که از کینه با خویش دشمن بود.
لبیبی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کاهلی پیشه کردی ای کم زن
وای مردی که او کم است از زن.سنائی.
همانا که عشقم بر این کار داشت
چو من کم زنان(1) عشق بسیار داشت.نظامی.
با دو سه کم زن مشو آرام گیر
مقبل ایام شو و نام گیر.نظامی.
کزین کم زنی بود ناپاک رو
کلاهش به بازار و میزر گرو.(بوستان).
|| مدبر و صاحب تدبیر و رای(2) باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - وحید دستگردی این کلمه را در گنجینهء گنجوی، بی دولت و در شرفنامه ص 527، ترک کنندهء سیم و زر معنی کرده است.
(2) - ظاهراً این معنی بر اساسی نیست. گویا مدبر [ مُ بِ ] ، مدبر [ مُ دَ ب بِ ] خوانده شده است، و شاهدی هم در این معنی در دسترس نیست.

کم زنی.

[کَ زَ] (حامص مرکب) تواضع. خضوع. (فرهنگ فارسی معین). فروتنی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ترک علائق کردن و گسستن از دنیا :
ای شمس حقّ تبریز دل پیش آفتابت
در کم زنیّ مطلق از ذره کمتر آمد.مولوی.
راه تو نیست سعدیا کم زنی و مجردی
تا بخیال در بود پیری و پارساییت.سعدی.
رندیی کو سبب کم زنی من باشد
به ز زهدی که شود موجب پندار مرا.
اوحدی.
چون تواضع نکنم و کم زنی ننمایم. (افلاکی). امروز راهبی قصد کم زنی ما کرد تا، آن مسکنت از ما برباید... در کمی و کم زنی ما غالب شدیم چه آن تواضع و کم زنی و مسکنت از میراث حضرت محمدیان است. (افلاکی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمزة.

[کُ زَ] (ع اِ) یک لخت از خرما و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک توده از خرما و جز آن. (از اقرب الموارد). || پشته ای از ریگ و از خاک. ج، کُمَز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کمسار.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان شفت است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 1045 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کمسان.

[کَ] (اِ) نوعی پارچهء ابریشمین و دیبای سبز رنگ که اغلب مظله وچتر و سایبان و پرده و روپوش هودجهای ممتاز شاهانه را از آن می ساخته اند. (از فرهنگ فارسی معین). نوعی جامه یعنی پارچه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
درجها پرنفایس بحرین
تختها پربدایع کمسان.ابوالفرج رونی.
از پس باغ فرشها آورد
ابر نیسان ز بیرم(1) و کمسان.مسعودسعد.
به کمسان و نخ گفت این طرفه تر
که از یک گریبان برآید دوسر.نظام قاری.
و رجوع به ماده بعد شود.
- کمسان دوز؛ آنکه کمسان دوزد.
صورت دیوپلاس است و پری کمسان دوز
نیک و بدشال و حریرست بنزد احرار.
نظام قاری.
نقش آماج داشت کمسان دوز
تیر سوزن بر آن نشانه زدند.نظام قاری.
(1) - این کلمه در دیوان مسعودسعد چ رشید یاسمی «میرم» و در حاشیهء دیوان عثمان مختاری چ همائی (ص 393) «مبرم» آمده و این دو کلمه در فرهنگهای فارسی دیده نشد و به احتمال قریب به یقین صحیح کلمه «بیرم» است. و رجوع به بیرم در همین لغت نامه شود.

کمسان.

[کَ](1) (اِخ) نام قریه ای به مرو که غزان آن را در سال 548 خراب کردند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از دیههای مرو است در پنج فرسخی. (از انساب سمعانی). از دیههای مرو است. (از معجم البلدان). و چنانکه از ابیات ذیل برمی آید، کمسان در قدیم به دیبابافی و صنعتگری معروف بوده و دیبای آنجا چون دیبای ششتری و رومی شهرت داشته است :
برافکنند به هر کوه دیبه ششتر
بگسترند به هر دشت مفرش کمسان.
مسعودسعد.
چو خورشید درخشنده نهاده روی در مغرب
شده پیروزه گون گردون به سان دیبه کمسان.
مسعودسعد.
راغها را باغها در دیبه کمسان کشید
از پس آن کابرها در دیبه ششتر گرفت.
مسعودسعد.
بر همه دشت و کُه فراز و نشیب
فرش رومی است و حلهء کمسان.
مسعودسعد.
راست چو بشکست گل محفهء دیبا
گلبن ازو گشت چون مظلهء کمسان.
عثمان مختاری.
کسوت مدح تو پادشاه جوان بخت
پیر سخن بخیه زد به سوزن کمسان.سوزنی.
به سلک گوهر مدح تو پیر سوزنگر
کشیده رشته به سوفار سوزن کمسان.
سوزنی.
حکیم سوزنیا آن زمانه بر تو گذشت
که کوه آهن کندی به سوزن کمسان.
سوزنی.
و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - مرحوم دهخدا در دو یادداشت این کلمه را به فتح اول و در یادداشتی دیگر به ضم اول ضبط کرده اند.

کمست.

[کَ مَ](1) (اِ) نوعی از جواهر زبون کم قیمت و ارزان باشد. (برهان). نوعی از جواهر زبون کم بها که رنگش به سرخی مایل است و معرب آن جمست باشد. (آنندراج). یک نوع گوهری زبون و کم قیمت و ارزان. (ناظم الاطباء). صحیح آن گمست = جمست. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به گمست و جمست شود. || کنایه از مردم بداصل و نادان هم هست. (برهان). مردم بداصل و نادان. (ناظم الاطباء). || نوعی از پیاله و جام. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).
(1) - آنندراج بر وزن شکست ضبط کرده است.

کم سر.

[کُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 243 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کم سفید.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان جوزم و دهج است که در بخش شهربابک شهرستان یزد واقع است و 339 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کمسک.

[کَ مَ] (اِ) چیزی که از شیر و دوغ آمیخته سازند و شیراز نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). چیزی باشد که از شیر و دوغ آمیخته که آن را نان خورش کنند و به عربی شیراز(1) گویند. (برهان) (آنندراج). در مهذب الاسماء در معنی کریض «کمشک» با شین معجمه نوشته. (حاشیهبرهان چ معین).
(1) - رجوع به همین کلمه شود.

کمسیون.

[کُ سی یُ / کُ مِ یُ](فرانسوی، اِ) مأخوذ از کمیسیون(1) فرانسوی. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کمیسیون شود.
(1) - Commission.

کمش.

[کَ] (ع ص) مرد تیزرو و سبک و کافی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد سریع. (از اقرب الموارد). || اسب خردنره. (منتهی الارب) (آنندراج). اسب نریان خردنره. (ناظم الاطباء). || زن خردپستان. (منتهی الارب) (آنندراج). || مادیان خردپستان. (ناظم الاطباء). اسب خردپستان. (از اقرب الموارد).

کمش.

[کَ] (ع مص) بریدن اطراف چیزی را به شمشیر. || سپری گردیدن توشه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوعی از بستن پستان ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از بستن پستان ماده شتر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمشتکین جاندار.

[کُ مُ تَ] (اِخ) امیر سپهسالار... از اتابکان سلجوقی و اتابک خاص برکیارق بن ملکشاه بود. (از اخبار الدولة السلجوقیه ص75).

کمشچه.

[کُ مِ چِ] (اِخ) دهی از دهستان برخوار است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 1393 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کمشخانه لی.

[کُ مُ نَ] (اِخ) یا کمشخانلی و یا کمشخانوی. شیخ احمدبن مصطفی ملقب به ضیاءالدین کمشخانه لی نقشبندی مجدودی خالدی، به سال 1293 ه . ق. در مصر بود. او راست: جامع الاصول، رموزالاحادیث المشتمل علی انواع الاحادیث، روح العارفین و رشادالطالبین، العابرفی الانصار و المهاجر، لوامع العقول و مجموعة نجاة الغافلین و تحفة الطالبین. (از معجم المطبوعات ج2 ص1569). و رجوع به همین ماخذ شود.

کم شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) از تعداد چیزی کاسته شدن. کاستن. (فرهنگ فارسی معین). نقصان. (ترجمان القرآن). انتقاص. (زوزنی) (منتهی الارب). قلیل گشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به جای خشتچه گرشصت نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود بوی گنده از بغلت.عماره.
نه از لشکر ما کسی کم شده ست
نه این کشور از خون لمالم شده ست.
فردوسی.
از آن سی سواران یکی کم شود
به گاه شمردن همان سی بود.فردوسی.
هرچند همی مالد خمش نشود راست
هرچند همی شورد بویش نشود کم.
عنصری (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
زیرا که نیست از گل و از یاسمن کمی
تا کم شده ست آفت سرما ز گلستان.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ1 ص167).
افزون شود نشاط و از او رنج کم شود
بی رود و می نباشد یک روز یک زمان.
منوچهری.
به نزد پدر کم شدی سروبن
پدر بدگمان شد بدو زین سخن.
(گرشاسب نامه چ یغمایی ص37).
و آنکه فزون آمد اگر کم شود
چون به همه حال جهان را فناست.
ناصرخسرو.
آن بود مال که چون زو بدهی کم نشود
به ترازوی خرد سخته و بردست خمیر.
ناصرخسرو.
قیمت دانش نشود کم بدانک
خلق کنون جاهل و دون همت است.
ناصرخسرو.
کم شود مهر چو بسیار شود ناز بتا
ناز با عاشق بسیار مکن گو نکنم.
مسعودسعد.
ز کم خوارگی کم شود رنج مرد
نه بسیار ماند آنکه بسیار خورد.نظامی.
سستی دل شد فزون و خواب کم
سوزش چشم و دل پردرد و غم.مولوی.
سنگ بدگوهر اگر کاسهء زرین شکند
قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود.
(گلستان).
ز پنجه درم پنج اگر کم شود
دلت ریش سرپنجهء غم شود.(بوستان).
کم می نشود تشنگی دیدهء شوخم
با آنکه روان کرده ام از هرمژه جویی.
سعدی.
غنیمت دان چو می دانی که هر روز
ز عمر مانده روزی می شود کم.سعدی.
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
ز زهد همچو تویی یا زفسق همچو منی.
حافظ.
برات خوشدلی ما چه کم شدی یارب
گرش نشان امان از بد زمان بودی.حافظ.
بخوان به خوان نوالم که کم نخواهد شد
زکاسه لیسی درویش خوان نعمت شاه.
قاآنی.

کم شده.

[کَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)نقصان یافته و تلف شده و سپری. (ناظم الاطباء). و رجوع به کم شدن شود.

کمشور.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 455 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمشة.

[کَ مِ شَ] (ع ص) گوسپند کوتاه سرپستان یا خردپستان. (از منتهی الارب) (آنندراج): شاة کمشة(1)؛ گوسپند کوتاه سرپستان یا خرد پستان. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد: شاة کمیشة.

کم صلا.

[کَ صَ] (اِ مرکب) قاعده ای است مقرری که در آن حروف مهمله به ترتیب لف و نشر مرتب تغییر می دهند و معجمه به حال خود می گذارند و آن این است :
کم صلا(1) او حط له در سع
حرف منقوط را به جایش دع.
مثال از علی خراسانی:
وصل می گردد به قرب حرفها اسم اله(2)
قرب می جویم به او من از حساب کم صلا.
پس واو چون به الف و صاد با لام و لام با ها بدل شود اله پدید آید. (آنندراج). در اصطلاح علم بدیع، تغییر حروف مهمله به ترتیب لف و نشر مرتب و به حال خود گذاشتن حروف معجمه... (فرهنگ فارسی معین).
(1) - بظاهر باید چنین باشد: «کم»، «صلا»، «او»، «حط»، «له»، «در»، «سع» که کاف با میم، و صاد با لام، و الف با واو، وحاء با طاء، و لام با هاء و دال با راء، و سین با عین تبدیل گردد و بر همین اساس است که «وصل» به «اله» تبدیل می شود.
(2) - بظاهر باید چنین باشد: «کم»، «صلا»، «او»، «حط»، «له»، «در»، «سع» که کاف با میم، و صاد با لام، و الف با واو، وحاء با طاء، و لام با هاء و دال با راء و سین با عین تبدیل گردد و بر همین اساس است که «وصل» به «اله» تبدیل می شود.

کمع.

[کَ] (ع ص، اِ) بریدنْ دست و پای ستور را. || درآمدن در آب. || به دهان آب خوردن. || سست رفتن ستور. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمع.

[کِ] (ع مص) همخوابه. || زمین هموار پست میانه برآمده اطراف. || زمین پست مغاک پا سپرده. || قبا. || کرانهء وادی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || محل و جای باش، و گویند فلان فی کمعه؛ ای فی بیته و موضعه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمع.

[کَ مَ] (ع اِ) گره ران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمع.

[کَ مِ] (ع ص) مرد سست رای فرمانبر هر کس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمعرة.

[کَ عَ رَ] (ع مص) پیه ناک گردیدن کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمفه.

[کُ فِ] (اِخ) دهی از دهستان اندیکاست که در بخش قلعه زراس شهرستان اهواز واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کمق.

[کُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان گنجگاه است که در بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع است و 171 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کمک.

[کُ مَ] (ترکی، اِ) اعانت و مددکاری چه درکار و بار و چه در جنگ، از لغات ترکی نوشته شد. (غیاث) (آنندراج). مدد و اعانت و مددکاری چه در کار و بار و چه در جنگ. (ناظم الاطباء). کومک. مدد. یاری. مساعدت. معاضدت. دستیاری. مدد. یاری. یاوری. اعانت. (فرهنگ فارسی معین) :امیرزاده رستم در جواب گفت من بر حسب کمک آمده ام. (ظفرنامهء یزدی، ازفرهنگ فارسی معین).
- کمک راننده؛ کسی که به رانندهء اتومبیل یاری کند. شاگرد شوفر. ج، کمک رانندگان. (فرهنگ فارسی معین).
- کمک کار؛ مددکننده. یاری کننده. یاری کننده در کار.
- کمک کاری؛ مددکاری. عمل و حالت کمک کار. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کمک مالی؛ به وسیلهء مال و پول کسی را یاری کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کمکی؛ معاون و مددکار و دستگیر. (ناظم الاطباء).
|| فوجی که در جنگ برای اعانت تعیین کنند. (ناظم الاطباء). || دستیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمک.

[کَ مَ] (ص مصغر، ق)(1) کم. قلیل. (فرهنگ فارسی معین).
- کَمَکی؛ اندکی. (فرهنگ فارسی معین): کمکی حالش بهتر است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از کم (اندک) + کاف تصغیر.

کمک.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی است که در بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع است و 1100 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء سه کیلومتر واقع و کمک بالا و پائین نامیده می شوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8.)

کمک.

[کَ مَ ] (اِخ) دهی از دهستان شهرکی است که در بخش شیب آب شهرستان زابل واقع است و 1650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمکام.

[کَ] (اِ) دارویی است که آن را به عربی افواه الطیب و ضرو خوانند و آن نوعی از درخت بلوط است و در کوهستان یمن بسیار می باشد و صمغ آن را صمغ الکمکام خوانند و بعضی گویند پوست بیخ آن درخت و بعضی دیگر گویند کمکام صمغ آن درخت است. (برهان) (آنندراج). بنه. ضرو. (فرهنگ فارسی معین). و گویند کمکام برگ درخت صمغ ضرو است که کمکام خوانند. (ابن البیطار، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). برگ بطم، و بعضی گویند پوست بطم است و بعضی گویند علک بطم است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || صمغی است یا حسن لبه که شلم درخت ضرو است. (منتهی الارب). شکم(1) درخت ضرو و یا پوست آن درخت. (ناظم الاطباء). صمغ درخت بنه. مصطکی. صمغ الکمکام. (فرهنگ فارسی معین): صمغش را(2) کمکام خوانند و آن... مانند لادن خوشبوی است و در عطریات بکار دارند. (نزهة القلوب).
(1) - شلم صحیح است به معنی صمغ.
(2) - صمغ درخت ضرورا.

کمکام.

[کَ] (ع ص) کوتاه گرداندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمکامة.

[کَ مَ] (ع ص) مؤنث کمکام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء قبل شود.

کمکان.

[ ] (ص) کوه کن بود. (لغت فرس چ اقبال ص 397) :
به کوه اندرون گفت کمکان ما
بیاو بکن بگسلد جان ما.
رودکی (از لغت فرس ایضاً).

کمک خواستن.

[کُ مَ خوا / خا تَ](مص مرکب) مدد خواستن از کسی. (فرهنگ فارسی معین). کمک طلبیدن.

کم کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب) کاستن. مقابل افزودن و زیاد کردن. (فرهنگ فارسی معین). تقلیل. نقص. وَکس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که یک نیمه از عمر خود کم کنم
جهانی پر از نام رستم کنم.فردوسی.
نمودی خوار خود را و مرا چون خود زبون کردی
ترا هرچند گفتم کم کن این سودا فزون کردی.
فرخی.
هر کو ز مراد کم کند مرد شود
کم کن الف مراد تا مرد شوی.
خواجه عبدالله انصاری.
کم کن بر عندلیب و طاوس درنگ
کانجا همه بانگ آمد و اینجا همه رنگ.
(از کلیله و دمنه).
کجا خازن لشکر و گنج من
به رشوت مگر کم کند رنج من.نظامی.
گر آرایش نظم از او کم کنم
به کم مایه بیتش فراهم کنم.نظامی.
از آنم که بر سر نبشتی ز پیش
نه کم کردم ای بنده پرور نه بیش.(بوستان).
کسی با سگی نیکویی گُم نکرد
کجا گم شود خیر با نیک مرد.
(بوستان چ فروغی ص 262).
به مویی که کرد از نکوییش کم
نهادند حالی سرش در شکم.(بوستان).
|| منها کردن. وضع کردن. موضوع کردن. افکندن. انداختن. بیرون کردن از؛ صد تومان از این هزار تومان کم کنید می شود نهصد تومان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (در کُشتی) تنزل کردن، مقابل زیاد کردن. (فرهنگ فارسی معین) کم آوردن :
کرده کم از نگهت هر صنم گلبویی
زده زانو به زمین پیش تو هر آهویی.
(فرهنگ فارسی معین).

کمک طلبیدن.

[کُ مَ طَ لَ دَ] (مص مرکب) کمک خواستن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمک خواستن شود.

کمک فنر.

[کُ مَ فَ نَ] (اِ مرکب)(1) آلتی است که برای کمک کردن به فنرهای اتومبیل روی اسکلت آن نصب می شود. ساختمان آن به شکل پیستونی است که در داخل یک لوله حرکت می کند. در درون لوله مقداری روغن موجود است و کمک فنر هنگام باز شدن به سرعت بازمی گردد، ولی برای بسته شدن احتیاج به فشار زیاد دارد تا با تأنی بسته شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - = کمک فنر (به اضافه).

کمک کردن.

[کُ مَ کَ دَ] (مص مرکب)یاری دادن (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمک گرفتن.

[کُ مَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) یاری گرفتن. مدد حاصل کردن به مال و نیرو. یاری و مدد بدست آوردن از کسی. از حمایت کسی برخوردار شدن.

کم کلا.

[کُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دشت سراست که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کم کم.

[کُ کُ] (اِ صوت) صدا و آواز کندن نقب و چاه باشد و آن را کم کم نقاب گویند. (برهان). آواز کافتن نقب. (فرهنگ جهانگیری). آواز شکافتن زمین و نقب به کنج خانه. (آنندراج) (انجمن آرا). آواز شکافتن زمین و نقب. گم گم. (فرهنگ فارسی معین) :
به چارپارهء زنگی به باد هرزهء دزد
به بانگ زنگلِ نبّاش و کم کم (1) نقاب.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص56).
گنج پروردهء فقرند و کم کم شده لیک
کم کم کنج سراپردهء بالا شنوند.
خاقانی (از انجمن آرا).
|| آواز کفش. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ فارسی معین). || صدای در و مانند آن. (فرهنگ رشیدی). صدای در. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || صدای شمردن زر را نیز گفته اند و آن را کم کم آفتاب خوانند. (برهان).
- کم کم آفتاب؛ صدای شمردن زر. (ناظم الاطباء). صدای شمردن زر. (آنندراج). صدای شمردن پول (زر و سیم). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ن ل: گم گم.

کم کم.

[کُ کُ] (اِ) زعفران. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم هندی زعفران است. (فهرست مخزن الادویه). || ریگ روان. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمعنی ریگستان معرب قم گویند و معروف است. (آنندراج). || قمقمه و کوزه و ابریق. (ناظم الاطباء). آفتابه. فارسی است و قمقم نوعی آوند معرب آن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): قمقم، سبو و کم کم که آوندی است معرب است. (منتهی الارب).

کمکم.

[کُ کَ] (اِخ) بلادی است در اول ساحل دریا متصل به ارض چین و از قلمرو بلهر است. (از اخبار الصین و الهند ص12).

کم گرفتن.

[کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)کنایه از ترک دادن و واگذاشتن و ناشده انگاشتن باشد. (برهان). ترک دادن و ناشده انگاشتن. (فرهنگ رشیدی).
- کم گرفتن چیزی؛ او را نبوده شمردن. او را کالعدم فرض کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دی بد پدرم صدر خداوند وزیر
و امروز من و پدر ذلیلیم و اسیر
من بنده جوانم و جوانی کم گیر
یارب تو ببخشای براین عاجز پیر.
شمس الدین علی بن محمودبن المظفر (یادداشت ایضاً).
با عقیق لب او لعل بدخشان کم گیر
با گل عارض او لالهء نعمان کم گیر
سخن سرکشی سروسهی بیش مگوی
قد یارم نگر و سرو خرامان کم گیر.
بدر جاجرمی (یادداشت ایضاً).
و رجوع به کمِ چیزی گرفتن ذیل ترکیبهای کم شود.
- کم گرفتن کسی را؛ ترک کردن. واگذاشتن. نادیده انگاشتن: کم او گیر (به اضافه). (فرهنگ فارسی معین).
- || کم ارزش تلقی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || حقیر شمردن. کوچک دانستن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کم چیزی یا کسی گرفتن ذیل ترکیبهای کم شود.

کم گشتن.

[کَ گَ تَ] (مص مرکب) کم گردیدن. کم شدن :
کم نخواهد گشت دریا زین کرم
از کرم دریا نگردد بیش کم.مولوی.
ز قدر و شوکت سلطان نگشت چیزی کم
ز التفات به مهمان سرای دهقانی.(گلستان).
به مرگ خواجه فلان هیچ کم نگشت جهان
که قایم است مقامش نتیجهء قابل.سعدی.
و رجوع به کم شدن و کم گردیدن شود.

کمل.

[کُمْ مَ] (از ع، ص، اِ) جِ کامل. (ناظم الاطباء). || کامل. بزرگ. توضیح آنکه این کلمه در عربی هر چند وزناً نظیر دارد (رُکّع، سُجّد) ولی در قاموسهای عربی دیده نشده. اما در فارسی جمع آن بصورت کملین(1) مستعمل است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کملین شود.
(1) - مرحوم قزوینی در یادداشتهای خود در صحت کلمهء کملین تردید کرده اند. و رجوع به یادداشتهای قزوینی به کوشش ایرج فشار ج 6 ص 252 و 253 شود.

کمل.

[کَ مَ] (اِ) کُلَش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلش شود.

کمل.

[کَ مَ] (ع ص) تمام. یقال: اعطاء المال کملاً؛ ای کاملاً و کذا اعطه کملاً. (منتهی الارب). تمام. (آنندراج). تمام و کامل. (ناظم الاطباء). کامل. (اقرب الموارد).

کم لر.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاقات است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کملکان.

[کَ مَ] (اِ) جوی کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء). جوی خرد. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) (فرهنگ رشیدی). || قطرهء آب. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). و بعضی بمعنی قطرهء آب گفته اند. مولوی گوید :
می گریزی از پشه در کژدمی
می گریزی از کملکان در یمی(1).مولوی.
لیکن در لغت و مثالش اندکی تأمل است.
(فرهنگ رشیدی).
(1) - چنین است در انجمن آرا و آنندراج. لیکن در مثنوی چ کلالهء خاور (دفتر ششم ص412) مصراع دوم چنین آمده: می گریزی از یمی در بحرها. و در مثنوی چ علاءالدوله (ص649): از نمی تو می گریزی در یمی. و در مثنوی چ نیکلسن (دفتر ششم ص509): می گریزی در یمی تو از نمی. بنابراین تردید مؤلف فرهنگ رشیدی بجاست. و رجوع به حاشیهء برهان چ معین شود.

کملول.

[کُ] (ع اِ) گیاهی، به فارسی برغست و مچه است و بیشتر در اول ربیع در زمین نیکوخارزار و عوسجستان و کنار جوی روید، شبیه به اسفناج باریک ساق اندک تلخ و تندمزه و آن را قثاء بری و شجرالبهق نیز نامند. ملطف و جالی و جهت بهق و وضح و کلف اکلاً و طلاءً نافع تر و مجرب و صالح معده و جگر و موافق محرور و مبرود و با نمک مشتهی است. (منتهی الارب) (آنندراج). نام گیاهی است که به فارسی برغست و مچه نیز گویند، بورانی آن را خورند و یکی از اجزای سبزی صحرایی است. (ناظم الاطباء). نباتی است که به قثاء بری معروف است و شجرالبهق نامیده می شود. فارسی آن برغست است. (از اقرب الموارد). برغست. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به برغست شود.

کملة.

[کَ مَ لَ] (ع ص، اِ) جِ کامل، و گویند: هو کامل و هم کملة. (از منتهی الارب) (آنندراج). جِ کامل. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کمله.

[کَ لَ / لِ] (ص) به معنی ابله و احمق و نادان باشد. (برهان) (آنندراج). نادان و گول و احمق و ابله. (ناظم الاطباء).

کملی.

[کَ] (اِ) بافتهء پشمینهء درشت و خشن که فقرا و مردم فرومایه پوشند و در هند به همین نام خوانند و کنبلی نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). جامه و بافتهء پشمی بسیار درشت و خشن را گویند که فقرا و درویشان و مردم فرومایه پوشند و به زبان هندی نیز همین معنی دارد. (برهان). بافته ای باشد پشمینه بغایت درشت و خشن که فقرا و درویشان پوشند. (آنندراج). در زبان اردو، «کملی» (پتوی کوچک) و «کمل» به تشدید دوم = کمبل، (پتو). در سانسکریت، کمبلا(1) به معنی پتو و شمد پشمی است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
دراز کار بود گر به کسوت کملی
به تاج و تخت کند میل رای پیر و گدای.
رضی الدین نیشابوری (از آنندراج).
(1) - kambala.

کملیان.

[کُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کملین.

[کُمْ] (ع، ص، اِ) مردمان عالم و دانا و فاضل و حکیم و معمر. (از ناظم الاطباء). جِ کُمَّل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمل و یادداشتهای قزوینی ج6 ص252 - 253 شود.

کمم.

[کَ مَ] (اِخ) نام تالاب در کشمیر. (غیاث). نام تالابی در کشمیر. (ناظم الاطباء).

کم متصل.

[کَمْ مِ مُتْ تَ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کَمّ (اصطلاح منطق) شود.

کم منفصل.

[کَمْ مِ مُ فَ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کَمّ (اصطلاح منطق) شود.

کممة.

[کِ مَ مَ] (ع اِ) جِ کُمّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کُمّ شود.

کمناء .

[کُ مَ] (ع ص، اِ) جِ کمین، به معنی قوم پنهان نشیننده به قصد دشمن در جنگ. (آنندراج). جِ کمین. (اقرب الموارد).

کمنجة.

[کَ مَ جَ] (معرب، اِ) مأخوذ از کمانچهء فارسی که یک قسم سازی است. (ناظم الاطباء). از لغات دخیل است و آن آلت لهوی است از ذوات الاوتار. ربابة. (از اقرب الموارد).

کمند.

[کَ مَ] (اِ) ریسمانی باشد که در وقت جنگ در گردن خصم انداخته به خود کشند و گاهی شخصی یا چیزی را از جای بلند نیز بر آن انداخته به خود می کشند. (آنندراج)(1). دام و طنابی که در جنگ بر گردن دشمن انداخته به جانب خود کشند. (ناظم الاطباء). پهلوی: کَمَند، کردی: کَمَن (طناب با گره متحرک). دام و طنابی که در جنگ بر گردن دشمن یا در شکار بر گردن حیوان می انداختند و او را به جانب خود می کشیدند. (حاشیه برهان چ معین). ریسمانی محکم که هنگام جنگ آن را بر گردن و کمر دشمن اندازند و وی را به بند آورند و یا جانوران را بدان مقید کنند. (فرهنگ فارسی معین). وَهَق. بالاهنگ. پالاهنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
توسنی کردم ندانستم همی
کز کشیدن سخت تر گردد کمند.
رابعه بنت کعب قزداری.
با سهم تو آن را که حاسد تست
پیرایه کمند است و جلد کمرا.
منجیک (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به گاه سایه بر او بر تذرو خایه نهد
به گاه شیب بدرّد کمند رستم زال.
منجیک (ایضاً).
خدنگش بیشه بر شیران قفس کرد
کمندش دشت بر گوران خباکا.
دقیقی (یادداشت ایضاً).
چنان گشت آزاد سرو بلند
که بر گرد او بر نگشتی کمند.دقیقی.
چنین است کردار چرخ بلند
به دستی کلاه و به دیگر کمند.فردوسی.
همی تاخت سهراب چون پیل مست
کمندی به بازو کمانی به دست.فردوسی.
چو از دست رستم رها شد کمند
سر شهریار اندرآمد به بند.
فردوسی.
اژدهاکردار پیچان در کف رادش کمند
چون عصای موسی اندر کفّ موسی گشته مار.
فرخی (از حاشیهء برهان چ معین).
کمند رستم دستان نه بس باشد رکاب او
چنانچون گرز افریدون نه بس مسمار و مزراقش.
منوچهری.
و پیادگان بدان قوه به برج بررفتن گرفتند به کمندها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص111). روزی سیر کرد و قصد هرات داشت هشت شیر در یک روز بکشت و یکی را به کمند بگرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص513).
گر بخواهی بستن این بیهوش را
از خرد کن قید و از دانش کمند.
ناصرخسرو.
کم دید چشم من چو تو زیرا که چون کمند
همواره پر ز پیچ و پر از تاب و پرخمی.
ناصرخسرو.
گر کمندی تابد از خام طمع
زود بندد گردن شیران شگال.ناصرخسرو.
با کمر، نوشیروانی با کله، کیخسروی
با کمان، افراسیابی با کمند، اسفندیار.
امیر معزی (از آنندراج).
تعبد و تعفف در دفع شر، جوشنی عظیم است و در جذب خیر کمندی دراز. (کلیله و دمنه).
به عهد او که دایم باد عهدش
کمند ثروت آمال مال است.انوری.
خست به زخم حسام گردهء گردون تمام
بست به بند کمند گردن دهر استوار.خاقانی.
آن کمندش نگر از پشت سمندش گویی
که به هم رأس و ذنب با قمر آمیخته اند.
خاقانی.
گفتند اینک اینک کیخسرو زمانه
در زین سمند رستم در کف کمند زالش.
خاقانی.
به وقت اذان... بر مناره رفتم ناگاه کمندی به جانب من روان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص329). دستار من وقایهء جان من شد و عمامهء من در کمند بماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً).
کمندی چو ابروی طمغاچیان
به خم چون کمان گوشهء چاچیان.
نظامی (از آنندراج).
گوزن کوه اگر گردن فراز است
کمند چاره را بازو دراز است.نظامی.
خلاص بخش خدایا همه اسیران را
مگر کسی که اسیر کمند زیبایی است.
سعدی.
من بیچارهء گردن به کمند
چه کنم گر به رکابش نروم.سعدی.
چون نرود در پی صاحب کمند
آهوی بیچاره به گردن اسیر.سعدی.
سواره آمدی و صید خود کردی دل و تن هم
کمند عقل بگسستی لجام نفس توسن هم.
امیرخسرو (از آنندراج).
کمند صید بهرامی بیفکن جام جم بردار
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و نه گورش.
حافظ.
کشتنم را آن دو زلف چون کمند آمد سبب
هیچ مقصودی میسر نیست تا اسباب نیست.
کاتبی
برچین چو عنکبوت کمند فریب را
زنبوروار خانهء پرانگبین گذار.
صائب (از آنندراج).
به کف دارد کمند آسمان گیر
زمین از سایهء نازک نهالش.
صائب (از آنندراج).
ز پستی چه غم با امید بلند
ز خورشید با ذره پیچد کمند.
ظهوری (از آنندراج).
کنون بجست دگر پای بست می نشود
کمنددیده نیفتد دگر به خَمِّ کمند.
شیبانی کاشانی.
- کمند از فتراک نگشودن؛ کنایه است از پیوسته آماده و مجهز بودن برای جنگ :
میان را به کین برادر ببند
ز فتراک مگشای هرگز کمند.فردوسی.
- کمند افشاندن؛ کمند انداختن :
گر کمندی وقتی اندر حلق سگساران روم
سرکشان لشکر الب ارسلان افشانده اند.
خاقانی.
و رجوع به کمند انداختن شود.
- کمند پیچان یا پیچان کمند؛ کمندی که دارای پیچ و تاب باشد. کمند پر پیچ و تاب. و رجوع به پیچان شود.
- کمند جان ستان؛ کمندی که جان خصم را بگیرد. کمندی که با آن دشمن را مغلوب و گرفتار توان کرد :
خصم شد درهم شکسته چون کمند
کان کمند جان ستان آمد به رزم.خاقانی.
- کمند حلقه؛ کمندی که همچو حلقه باشد، و زلف هم که پر پیچ و شکن باشد شبیه کمند حلقه می شود :
می کند هر دم کمند حلقه از تار نگار
نیست سیری مردمان چشم او را از شکار.
صائب (از آنندراج).
- کمند حلقه کردن؛ کمند را به پیچ و تاب درآوردن. (از فرهنگ فارسی معین).
- || مستعد صید و پیکار بودن. (آنندراج) (غیاث) (از فرهنگ فارسی معین).
- به کمند آمدن؛ در کمند افتادن صید گریزپا. در اختیار قرار گرفتن. منقاد شدن. به دست آمدن :
دریاب دمی صحبت یاران که دگربار
چون رفت نیاید به کمند آن دم و ساعت.
سعدی.
- به کمند افتادن؛ گرفتار کمند شدن. دربند افتادن. (فرهنگ فارسی معین).
- به کمند کشیدن؛ گرفتار کمند کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || به اطاعت درآوردن. وادار به تسلیم کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- خم کمند؛ حلقه و پیچ و تاب کمند.
- || کنایه از خم زلف و گیسو که دور رخسار حلقه می زند. (فرهنگ فارسی معین).
- در کمند آمدن؛ گرفتار کمند شدن. به حلقهء کمند افتادن. به کمند آمدن. رام و مسخر شدن :
چو گرگ خبیث آمدت در کمند
بکش ورنه دل برکن از گوسفند.سعدی.
تو در کمند من آیی کدام دولت و بخت
من از تو روی بپیچم کدام صبر و قرار.
سعدی.
- در کمند آوردن؛ با کمند اسیر و گرفتار کردن. منقاد ساختن :
سر آنگه ببالین نهد هوشمند
که خوابش به قهر آورد در کمند.
سعدی (بوستان).
- زلف کمند؛ زلف مجعد همچون کمند. (فرهنگ فارسی معین). مویی بلند چون کمند.
- کمند در گردن کسی آوردن؛ وی را اسیر و گرفتار کردن :
من آن صید را کرده ام سربلند
منش باز در گردن آرم کمند.نظامی.
- کمنددیده؛ آنکه یک بار اسیر کمند شده. آنکه او را با کمند اسیر کرده باشند :
کنون بجست دگر پای بست می نشود
کمنددیده نیفتد دگر به خَمِّ کمند.
شیبانی کاشانی.
- کمند زدن بر سر کسی یا چیزی؛ وی را مهار کردن. او را مطیع و منقاد کردن :
بر سروپای زمانه یْ گذران مرد حکیم
بهتر از علم و ز طاعت نزند قید و کمند.
ناصرخسرو.
- کمند زلف؛ زلفی چون کمند پر پیچ و تاب و دراز :
دل را کمند زلفت از من کشان ببرده
در پیچ عنبرینت آن را نثار کرده.خاقانی.
بربود دلم کمند زلفت
حقا که مرا بدو گمانی است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص566).
گر بپیچم در کمند زلف تو
چون کمند از شرم رخ پیچان مشو.خاقانی.
- کمند ساختن از چیزی؛ از آن چون کمند استفاده کردن. آن را چون کمند به کار بردن :
ز حبل الله کمندی ساز بهر ابلق گیتی
شو اقرء باسم ربک خوان مخوان مدح قراخانی.
خاقانی.
- کمند ساختن چیزی را؛ آن را چون کمند پر پیچ و تاب و پر چین و شکن ساختن :
زلف تو گر به عادت خود را کمند سازد
مرغ از هوا درآرد مه ز آسمان بگیرد.
خاقانی.
-کمند شب پیکر؛ کمندی که چون شب سیاه و تیره باشد، کنایه از زلف :
زلف ساقی کمند شب پیکر
در گلوی دوپیکر اندازد.خاقانی.
- کمند عنبرین یا عنبرین کمند؛ کنایه از زلفی به عنبرآلوده. زلف خوشبوی :
ساقی آن عنبرین کمند امروز
در گلوگاه ساغر افشانده ست.نظامی.
- کمند فشاندن؛ کمند افشاندن. کمند انداختن :
گر چه در حلق سماکین افکنم
چون کمند امتحان خواهم فشاند.خاقانی.
و رجوع به کمند انداختن و ترکیب کمند افشاندن شود.
- کمند کیانی یا کیانی کمند؛ کمند منسوب به کیان :
چو رستم بدیدش کیانی کمند
بیفکند و سرش اندر آمد به بند.فردوسی.
- کمند گردیدن چیزی؛ به صورت کمند درآمدن آن :
جانا به خدا توان رسیدن
زلف تو اگر کمند گردد.خاقانی.
- کمند گزین؛ کمند برگزیده و خوب و مناسب :
بفرمای تا اسب و زین آورند
کمان و کمند گزین آورند.فردوسی.
- کمند مشکبوی؛ کمند عنبرین. کنایه از زلف به مشک آلودهء خوشبوی :
کجا بتوان سخن کردن ز رویش
چه گویم زآن کمند مشکبویش.نظامی.
- کمند مشکین یا مشکین کمند؛ کمند مشکبوی. گیسوانی چون مشک به رنگ و بوی. و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کمند معنبر؛ کمند عنبرین :
دل توسنی کجا کند آن را که طوق وار
در گردن دل است کمند معنبرش.خاقانی.
و رجوع به ترکیب کمند عنبرین شود.
- کمند وحدت؛ ریسمانی باشد از ابریشم و غیره که درویشان و صوفیان به وقت مراقبه گرد کمر و زانو پیچیده می نشینند. (از غیاث). چیزی باشد که از ریسمان یا ابریشم یا تسمهء چرمین سازند و فقرا در گلو اندازند و در کمر بندند و در بعضی اوقات در کمر و هر دو زانو انداخته بنشینند و در عرف هند گوط به کاف فارسی و واو مجهول و تای هندی خوانند. (آنندراج). ریسمانی از ابریشم و جز آن که صوفیان هنگام مراقبه گرد کمر و زانو پیچند. (ناظم الاطباء) :
تو صید عالم قدسی درین دشت
کمند وحدتی بر خویش افکن.
کلیم (از آنندراج).
به کنج خلوت غم همچو شیشهء نیمه
کمند وحدتی از اشک بر کمر دارم.
کلیم (از آنندراج).
نگین ملک بود این کف فراغت ما
مدار مرکز عالم، کمند وحدت ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- مثل کمند؛ گیسوان بلند. (امثال و حکم).
|| ریسمان و طناب و جلیز و جلبیز. || نردبان قلعه گیری. (ناظم الاطباء).
- کمند کردن؛ نردبانی طنابی بر دیوار گذاشته گرفتن چیزی. (ناظم الاطباء).
|| پیچ و تاب زلف. (ناظم الاطباء). زلف پر پیچ و تاب و بلند :
همی می(2) چکد گویی از روی او
عبیر است گویی همه موی او
از آن گنبد سیم سر بر زمین
فروهشته بر گل کمند کمین.فردوسی.
هر خم از جعد پریشان تو زندان دلی است
تا نگویی که اسیران کمند(3) تو کمند.سعدی.
خون می رود از جسم اسیران کمندش
یک روز نپرسد که کیانند و کدامان.سعدی.
|| در ابیات زیر از شاهنامه به معنی واحد اندازه گیری طول بکار رفته است :
ز بهر ستودانش کاخ بلند
بکردند بالای او ده کمند.فردوسی.
یکی باره از آب برکش بلند
بنش پهن و بالای او ده کمند.فردوسی.
درازا و پهنای آن ده کمند
به گرد اندرش طاقهای بلند.فردوسی.
ز هیزم یکی کوه بیند بلند
فزون است بالایش از ده کمند.فردوسی.
بفرمود تا سنگ خارا کنند
دو خانه بر او هر یکی ده کمند.فردوسی.
|| طویله، یعنی طنابی دراز که بر دو سر به زمین با میخ طویله استوار کرده و اسبها را بدان بندند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - و نیز صاحب آنندراج آرد: در اصل خمند بود زیرا که معنی خم و پیچ و انعطاف در او ظاهر است... و در بهار عجم نوشته کمند مبدل خمند مرکب از خم و ند که کلمهء نسبت است و به اسفندیار مخصوص و گلوفشار و آسمانگیر و تابدار از صفات اوست و با لفظ افکندن و انداختن و برچیدن و گشادن و گسستن و پاره کردن و پیچیدن مستعمل.
(2) - می [مَ / مِ] به معنی شراب و باده.
(3) - به معنی اول هم ایهام دارد.

کمند.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فیروز شهرستان دماوند است و 155 تن سکنه دارد. تنگهء سر نزاع که در 3هزارگزی شرق این ده واقع است، از نظر نظامی و دفاع از منطقهء سمنان قابل اهمیت است. دو امام زادهء قدیمی و قلعهء خرابه ای به نام رخ قلعه در این ده از بناهای قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کمند.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 178 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کمندافکن.

[کَ مَ اَ کَ] (نف مرکب)کمندافکننده. کمندانداز. آنکه کمند می اندازد. (ناظم الاطباء) :
بیامد دمان پیش گردآفرید
چو دخت کمندافکن او را بدید...فردوسی.
به رستم چنین گفت کای نامدار
کمندافکن و گرد و جنگی سوار.فردوسی.
به کردار دریا زمین بردمید
کمندافکن و گور شد ناپدید.فردوسی.
پری کی بود رودساز و غزل خوان
کمندافکن و اسب تاز و کمان ور.فرخی.
ناوک اندازی و زوبین فکن و سخت کمان
پهنه بازی و کمندافکنی و چوگان باز.فرخی.
رعد تبیره زن است برق کمندافکن است
وقت طرب کردن است می خور کت نوش باد.
منوچهری.
چو دست کمندافکنان روز کار
همه شاخها پر ز پیچنده مار.اسدی.
شهی که همچو سکندر سپهبدان دارد
سنان گذار و کمندافکن و خدنگ انداز.
سوزنی.
قصد کمین کرده کمندافکنی
سیم زره ساخته رویین تنی.نظامی.
کمندافکنانی که چون تند شیر
درآرند سرهای پیلان به زیر.نظامی.
و رجوع به کمند افکندن و کمندانداز شود.

کمند افکندن.

[کَ مَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کمند انداختن گرفتن انسان یا حیوانی را :
در گردن صفدران خزران
افکند کمند خیزران را.خاقانی.
کمندی کرده گیسوش از تن خویش
فکنده در کجا در گردن خویش.نظامی.
مرا کمند میفکن که خود گرفتارم
لویشه بر سر اسبان بدلگام کنند.سعدی.
با صید جان کمند نیفکنده کاکلش
تا دست اختیار مرا بر قفا نبست.
ظهوری (ازآنندراج).

کمندان.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 284 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمندان.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد است که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 299 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمندان.

[کَ مَ] (اِخ) از دیه های بزرگ ناحیت رودشت (ناحیت هشتم) از نواحی هشتگانه اصفهان است. (از نزهة القلوب چ لیدن ص50 و 51).

کمند انداختن.

[کَ مَ اَ تَ] (مص مرکب)دام افکندن و گرفتن انسان و یا حیوان فراری و گریزپای را. (ناظم الاطباء). کمند را رها کردن برای بند کردن دشمن یا شکار. (فرهنگ فارسی معین).
- کمند درانداختن؛ کمند انداختن :
کمند عدوبند را شهریار
درانداخت چون چنبر روزگار.
نظامی (از آنندراج ذیل کمند).
و رجوع به کمند افکندن شود.
|| پرتاب کردن کمند بر فراز دیوار یا کنگرهء قلعه و قصری به قصد بالا رفتن :
چه سود از دزدی آنگه توبه کردن
که نتوانی کمند انداخت بر کاخ.سعدی.
|| رسمی بوده است. چون عروسی را به خانه داماد می بردند، ستوربانان داماد یا عروس اسب یا چند اسب را به طنابی بسته و با آن تمام راه را می بستند و پس از گرفتن انعامی به عروس راه عبور می دادند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمندانداز.

[کَ مَ اَ] (نف مرکب)کمنداندازنده. آنکه کمند را برای اسیرکردن دشمن یا صید حیوان به سوی او بیندازد. کمندافکن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمندافکن شود.

کمنداندازی.

[کَ مَ اَ] (حامص مرکب)کمند انداختن از دست و ترک دادن آن را. (آنندراج). عمل کمندانداز :
صید مطلب نکند جز به کمنداندازی
هر که قطع نظر از عالم اسباب کند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
و رجوع به کمندانداز شود.

کمنددزد.

[کَ مَ دُ] (اِخ) دهی از دهستان نازیل است که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمنة.

[کُ نَ] (ع اِمص) تاریکی بینایی. (از تاج العروس ج7 ص322) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خارش و سرخی چشم. (از تاج العروس ج7 ص322) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). جرب و سرخی است در چشم و یا ورم پلکها و گویند خارشی است که پلک چشم را می گیرد و بدان سبب سرخ می گردد. (از اقرب الموارد). کمنه، بادی غلیظ باشد اندر پلک و خداوند این علت هرگاه که از خواب بیدار شود، پندارد که اندر چشم او خاک است یا ریگ. (ذخیره خوارزمشاهی) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمنی.

[کُ مُ] (اِخ) دهی از دهستان سمام است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 380 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کم و بیش.

[کَ مُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)اندک و بسیار. کم و زیاد. کمابیش. بیش و کم :
بی از آن کامد از او هیچ خطا از کم و بیش
سیزده سال کشید او ستم دهر ذمیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص383).
تو بنده ای گله از پادشه مکن حافظ
که شرط عشق نباشد شکایت از کم و بیش.
حافظ.
ز سنگ تفرقه خواهی که منحنی نشوی
مشو بسان ترازو تو در پی کم و بیش.
حافظ.
- کم و بیش آمدن؛ تفاوت یافتن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمابیش شود.
|| هست و نیست. بود و نبود :
کم و بیش من(1) پاک در دست تست
که روشن روان بادی و تندرست.فردوسی.
کم و بیش ایشان همه باز جست
همی بود تا رازها شد درست.فردوسی.
|| حال. وضع. چگونگی :
اگرچند فرزند من خویش تست
مرا غم ز بهر کم و بیش تست.فردوسی.
کس اندر نیارد شدن پیش اوی
چو گیرد شمار از کم و بیش اوی.فردوسی.
|| به مجاز، تغییر رأی. دگرگونی سخن. اختلاف سخن :
بدو گفت شنگل من از گفت خویش
نگردم نبینی ز من کمّ و بیش.فردوسی.
|| (ق مرکب) تخمیناً. تقریباً. کمابیش. در حدود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تا حدی :
هر آن گوهری کش بها خوار بود
کم و بیش هفتاد دینار بود.فردوسی.
همه راست گوید سخن کم(2) و بیش
نگردد به هر کار از آیین خویش.فردوسی.
هریکی تا به هفته ای کم و بیش
پای بیرون نهادی از حد خویش.نظامی.
دو هفته کم و بیش در کوه و دشت
به صیدافکنی راه را می نوشت.نظامی.
دو منزل کم و بیش نزدیک شاه
طویله فروبست و زد بارگاه.نظامی.
سیاهان چو شب رومیان چون چراغ
کم و بیش چون زاغ و چون چشم زاغ.
نظامی.
و رجوع به کمابیش و بیش و کم شود.
(1) - کیخسرو خطاب به گودرز.
(2) - به تشدید میم، یا بفتح واو.

کم و بیش گشتن.

[کَ مُ گَ تَ] (مص مرکب) کم و زیاد شدن :
چو روزی نخواهد کم و بیش گشت
نشاید به همت کم اندیش گشت.
امیرخسرو.
پس زانو منشین و غم بیهوده مخور
که ز غم خوردن تو رزق نگردد کم و بیش.
حافظ.

کمودت.

[کُ دَ] (از ع، اِمص) برگشتگی رنگ و تیرگی رنگ. (ناظم الاطباء). تیرگی. سیاهی کم و غیر مشرق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کم و زبانه.

[کُ مُ زَ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از: کم، مخفف و به معنی کام + زبانه؛ نر و لاس. (از اصطلاحات نجاری) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کام و زبانه. و رجوع به لاس و نر (معنی سوم) و نر و لاس شود.

کموس.

[کُ] (ع اِمص) ترش رویی. (منتهی الارب). ترش رویی و درشتی. (ناظم الاطباء): کمس کموساً؛ ترش روی گردید. این کلمه را صاغانی ذکر کرده و ازهری گفته است دربارهء آن از کلام عرب چیزی نیافتم. (از اقرب الموارد).

کموش.

[کَ] (ع ص) شاة کموش؛ گوسپند کوتاه سرپستان یا خردپستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کموش.

[کُ] (ص، اِ) کومش. مقنی. کاریزکن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کومش شود.

کموش.

[] (اِخ) (قهر و غلبه کننده) یکی از خدایان موآبیان است که قوم کموش بر آن مسمی بودند. (از قاموس کتاب مقدس). و رجوع به همین مأخذ شود.

کمول.

[کُ] (ع مص) کمال. انجام یافتن و تمام شدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). انجام یافتن و تمام شدن. (آنندراج). و رجوع به کمال شود.

کمون.

[کَمْ مو] (معرب، اِ) زیره. (دهار). زیره، معرب خامون. کرمانی و فارسی و شامی و نبطی بود... (از منتهی الارب) (از آنندراج). زیره. (ناظم الاطباء). معرب از «کومی نوم»(1) لاتینی. زیره. (فرهنگ فارسی معین). نباتی بری و بستانی است دارای دانه، و انواع بسیاری دارد از جمله کرمانی، سیاه و فارسی، زرد و شامی و نبطی و کمون معمولی، سفید است. (از اقرب الموارد). معرب از خامون یونانی است و به فارسی زیره نامند. بری و بستانی می باشد و هریک را اصناف مختلفه است: سیاه بری و بستانی را کمون کرمانی و زرد را فارسی و شامی و سفید را نبطی نامند و اخیر زیرهء سبز است و در اکثر امکنه می باشد و بری هر صنفی قویتر از بستانی و صنفی از بری سیاه می باشد و شبیه است به شونیز و قوی الحرارت است و از مطلق کمون مراد کرمانی است و به یونانی او را باسلیقون نامند و به معنی ملوکی است و بهترین اقسام کرمانی است و زبون ترین، سفید بستانی است، و قوتش تا هفت سال باقی می ماند و نبات آن از رازیانه کوچکتر و برگش مستدیر مانند شبت است... (از تحفهء حکیم مؤمن) :
سخن به نزد تو آوردن آن چنان باشد
که سوی خطهء کرمان کسی برد کمون.
ابن یمین.
و رجوع به زیره شود.
- کمون ارمنی؛ زیرهء رومی که کرویا نیز نامندش. (منتهی الارب). کرویا. (تاج العروس ج7 ص322) (اقرب الموارد). کرویا که زیرهء رومی نیز نامند. (ناظم الاطباء). قرنباد. (فرهنگ فارسی معین).
- کمون اسود؛ زیرهء کرمانی است و در بعضی بلاد شونیز را به این اسم می نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). سیاه دانه. توضیح آنکه در بعض مآخذ ازآن رو که کمون مرادف با زیرهء مطلق است کمون اسود را زیرهء سیاه معنی کرده اند. (فرهنگ فارسی معین).
- کمون اصغر؛ کمون فارسی است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از اقرب الموارد).
- کمون الجبل؛ بسبسه. تامشاورت. تامساورت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمون بری؛ کمون دشتی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمون دشتی شود.
- || سیاه دانه. (فرهنگ فارسی معین).
- کمون بری اسود؛ بهترین آن از کرمان بدست آید و از آن داروی بیخته ای بدست آورند که مشهور است. (از تاج العروس ج7 ص322).
- کمون حبشی؛ زیرهء بری شبیه به شونیز. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). شبیه به شونیز. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). کمون اسود بری است که تخم آن شبیه است در سیاهی به شونیز. (تحفهء حکیم مؤمن).
- کمون حلو؛ انیسون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به انیسون شود.
- کمون دشتی(2)؛ گیاهی است از تیرهء گواچها که پایاست و در اکثر زمینهای مزروعی است در آب و هواهای معتدل (از جمله ایران) می روید. این گیاه بسیار شبیه اسفند و دارای برگهای متقابل و نسبةً ضخیم است. گلهایش نارنجی رنگ و در قاعده سفیدند. بویی تند و مزه ای تلخ دارد و دانه هایش سیاه رنگ و ریز و شبیه زیره می باشد. کمون بری. عذبه. قرامن کیمیونی. (فرهنگ فارسی معین).
- کمون رومی؛ کرویا است. (تحفهء حکیم مؤمن). کرویا. زیرهء رومی. کمون ارمنی. (منتهی الارب). و رجوع به کرویا و کراویه شود.
- کمون فارسی؛ کمون اصفر است که اهل شیراز زیرهء سبز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به زیرهء سبز شود.
- کمون کرمانی؛ کمون اسود که به فارسی زیرهء سیاه نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به زیرهء سیاه شود.
- کمون کوهی(3)؛ گیاهی است از تیرهء چتریان که دارای برگهای مرکب شانه ای و گلهای کوچک سفیدرنگی است که به شکل چترهای انتهایی در بالای ساقه قرار دارند و آن در نواحی کوهستانی معتدل می روید. کمون الجبل. (فرهنگ فارسی معین).
- کمون ملوکی؛ نان خواه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به نان خواه شود.
- کمون نبطی؛ زیرهء سبز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- کمون هندی؛ شونیز است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Cuminum. , Fabagelle(لاتینی)
(2) - Zygophyllum .
(فرانسوی) fabago
.
(فرانسوی)
(3) - Fenouil des Alpes,
Meum

کمون.

[کُ] (ع مص) پوشیده شدن (از باب نصر و سمع). (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخفاء. تواری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). پنهان گشتن و پوشیده شدن (باب نصر). (ناظم الاطباء). یقال: کمن الغیظ فی صدر؛ پنهان شد خشم در سینه. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تاریک شدن بینایی و سرخی و خارش در چشم پدید آمدن. (از ناظم الاطباء): کمن الرجل و کمن مجهولاً کمونا؛ چشم آن مرد به کمنة مبتلا شد و کمنة تاریکی است در بینایی. (از اقرب الموارد). و رجوع به کُمنَة شود.

کمون.

[کُ] (ع اِمص) پوشیدگی و پنهانی. (ناظم الاطباء). پوشیدگی. خفاء. نهفتگی. مقابل بروز و ظهور. (فرهنگ فارسی معین) :استحالت نبیند بلکه کمون بیند. (دانشنامه، طبیعی ص41، از فرهنگ فارسی معین).
در فره دادن شنوده در کمون
حکمت لولا رجال مؤمنون.
(مثنوی چ رمضانی ص211).
حق ندارد خاصگان را در کمون
از می ابرار جز در یشربون.
(مثنوی چ رمضانی ص410).
|| (اصطلاح فلسفه) اصحاب کمون گویند: کمون عبارت از ظهور کامن است و مراد آنان از این جمله این است که همهء اشیاء به حال کمون موجود می باشند و حوادث عالم غیر از ظهور آنچه بوده و کامن است چیزی نیست و محال است که شی ء از لاشی ء بوجود آید، زیرا که لاشی ء معدوم محض است و منشأ و موضوع شی ء موجود نمی تواند باشد. پس کون و تکون عبارت است از ظهور از کمون و خفا. و بو و طعم و رنگ و غیره از خواص مزاج و ترکیب نیست بلکه کامن در عناصر است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سیدجعفر سجادی). || استتار چیزی از حس، چون خامه در شیر و روغن در کنجد پیش از ظهور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح پزشکی) نهفتگی. دوره ای که عوامل بیماری زا (میکروبها) در بدن بیمار بدون علائم ظاهری پیشروی کنند(1)و سپس علائم ظاهری آن بیماری آشکار می گردد.(2) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به نهفتگی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Periode d'incubation (2) - بیماری تیفوئید گاهی تا دو هفته بحالت کمون در بیماران دیده شده است. (از لاروس).

کمون.

[کَ] (ع ص) ناقة کمون؛ ناقه ای که آبستنی خود پنهان دارد. (منتهی الارب) (از آنندراج). ماده شتری که آبستنی خود پنهان دارد. (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

کمون.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) بخشی از تقسیمات کشوری فرانسه و آن معادل «بلوک» و «بخش» است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Commune.

کمونی.

[کَمْ مو] (اِ) یک قسم معجونی که جزء اعظم آن زیرهء کرمانی پرورده است. (ناظم الاطباء) : گندم پخته... نفخ عظیم آرد، باید که کمونی از پس بخورند. (الابنیه چ بهمنیار چ دانشگاه ص103). کمونی که اخلاط آن نرم کوفته و بیخته باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کَمّون شود.
- گوارش کمونی؛ جوارش و معجونی است که اصل و عمدهء اخلاطش کمون یعنی زیره باشد. (از الابنیه چ بهمنیار چ دانشگاه حاشیهء ص42) : از پس آن(1) اندکی زنجبیل مربا با گوارش کمونی بخورد تا مضرت نکند. (الابنیه ایضاً ص42). و رجوع به کمونی و کمون شود.
(1) - از پس خوردن باقلی تر.

کمونی.

[کَمْ مو] (ص نسبی) منسوب به کَمّون. (ناظم الاطباء).

کمونی.

[کَمْ مو] (اِ) زیره. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمون شود.

کمونی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به بنی کمونه است. (از انساب سمعانی).

کمونیزم.

[کُ مو / مُ] (فرانسوی، اِ)(1)کمونیسم. مسلک و طریقهء اشتراکی. شیوعیه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).نظام و مکتبی اجتماعی و مخالف رژیم سرمایه داری است. نخستین مرحلهء کمونیزم جامعهء سوسیالیسم است که زمینهء اقتصادی، صنعتی، اجتماعی و اخلاقی و ورود به مرحلهء کمونیزم را آماده می سازد. کمونیزم به شکل آرزو و آرمان از دوره های باستان ایجاد شده. در اجتماع ابتدایی ابزار ساده در مالکیت خصوصی نبوده و بهره کشی انسان از انسان پیدا نشده بود. در آن اجتماع، گروههای چندتنی به طور دسته جمعی و مشترک با هم شکار می کردند و به جمع آوری خوراک می پرداختند و در یک جا می زیستند. این اجتماع جای خود را به جامعهء بردگی داد. تئوری کمونیزم از کتاب «جمهوریت» افلاطون و «اوتوپی»(2) توماس مورو(3) و «سرزمین خورشید» کامپانلا(4) و «مجموعهء قوانین طبیعت»(5) مورلی(6) و «کتاب انقلاب» بابوف(7) منشأ گرفت. در قرن 19 م. رابرت آون(8) شکل کمونیستی بخصوصی در محیط کار خود بین کارگران برقرار کرد. در تاریخ نیز کم و بیش پیشوایانی با نظریهء کمابیش کمونیستی پیدا شده و خواسته اند تحول کمونیستی را حتی در اجتماع ملوک الطوایفی به وجود آورند که نمونهء بارز آن را به عنوان «جنبش مزدک» می توان در دورهء ساسانی دید. در دوران پیشرفت صنعت، کمونیزم از شکل آرزو و آرمان به شکل علمی درآمد. کمونیزم علمی از سال 40 قرن نوزدهم میلادی - هنگامی که مبارزات طبقاتی بین کارگران و سرمایه داران در کشورهای اروپا درگرفت - به میان آمد. مارکس و انگلز دو بنیانگذار نخستین سوسیالیسم و کمونیسم علمی هستند. آنان به همکاری هم «بیانیهء حزب کمونیست»(9) را نشر دادند. کارل مارکس در کتاب «سرمایه»(10) و انگلز در کتابهای «آنتی دورینگ»،(11) «سوسیالیسم آرمانی و سوسیالیسم علمی»(12) و دیگر کتابها و نوشته هایشان پایه های سوسیالیسم و کمونیزم علمی را ریختند. بنابراین مارکس و انگلز پایه گذاران و لنین تکامل دهندهء آن در شرایط دوران امپریالیسم می باشد. سه رکن اساسی کمونیزم عبارتند از: 1 - فلسفهء ماتریالیسم 2 - اقتصاد 3 - جامعه شناسی. در فلسفهء ماتریالیسم تکامل ماده و جهان مادی بحث می شود و تکامل آن مورد تحقیق قرار می گیرد. این قسمت از فلسفهء ماتریالیسم به «ماتریالیسم فلسفی» موسوم است. تطبیق ماتریالیسم فلسفی را در جامعه «ماتریالیسم تاریخی» می نامند و هر دو را با هم «ماتریالیسم دیالکتیک و ماتریالیسم تاریخی» می خوانند، زیرا منطق فلسفهء ماتریالیستی مبتنی بر اصول دیالکتیک می باشد. مارکس در کتاب «سرمایه» کمونیزم را «فرمانروایی حقیقی آزادی» نامیده. شعار اساسی جامعهء کمونیستی «از هر کس به اندازهء استعدادش و به هر کس به اندازه احتیاجش» می باشد. کمونیستها معتقدند که نظام سرمایه داری و امپریالیسم تغییر پیدا می کند و در مرحلهء اول جای آن را سوسیالیسم و در مرحلهء بعدی کمونیزم می گیرد. همگانی شدن کار، تمرکز و مالکیت مشترک وسایل و ابزار تولید پایه های مادی و ضروری برقراری سوسیالیسم است و از لحاظ ادارهء امور دولتی دیکتاتوری پرولتاریا را در این مرحله ضروری و اجباری می دانند. پیروان این مسلک بر آنند که در مرحلهء کمونیزم همه گونه فرق و امتیازات طبقاتی افراد انسان از یکدیگر، از جمله امتیاز در دانش، امتیاز بین شهر و ده و یا دهقانان و کارگران و روشنفکران جامعهء سوسیالیستی هم از بین می رود. (از فرهنگ فارسی معین).
,(همگانی) (فرانسوی)
(1) - Communisme .(لاتینی) Communis
(2) - Utopie.
(3) - Thomas Morus.
(4) - Campanella.
(5) - Code de la Nature.
(6) - Morrelly.
(7) - Babeuf.
(8) - Robert Owen.
(9) - Manifeste du parti Communiste.
(10) - Capital.
(11) - Anti - Duehring.
(12) - Socialisme utopique et Socialisme scientifique.

کمونیست.

[کُ مو / مُ] (فرانسوی، ص)(1)اشتراکی. شیوعی(2). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پیرو مسلک و عقیدهء کمونیزم. و رجوع به کمونیزم شود.
(1) - Communiste. (2) - در عربی معاصر، اشتراکی بر سوسیالیست و شیوعی بر کمونیست اطلاق شود.

کمونیسم.

[کُ مو / مُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به کمونیزم شود.

کموی.

[کَ وا] (ع ص) شب ماه روشن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمة.

[کُمْ مَ] (ع اِ) کلاه گرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عربی است، کلاه گرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمه.

[کُمْهْ] (ع اِ) ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج). قسمی از ماهی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمه.

[کَ مَهْ] (ع اِمص) کوری مادرزادی یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کمه.

[کَ مَهْ] (ع مص) نابینا و اکمه گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کور شدن. نابینا گردیدن. (فرهنگ فارسی معین). || شب کور گشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تاریک گشتن چشم کسی و فروگرفتن بینایی او را تاریکی و ناپدید کردن. || غبارناک گردیدن روز و فروپوشیدن گرد آفتاب آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). غبارناک گردیدن روز. (آنندراج). || برگردیدن رنگ کسی. || برگشتن عقل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نادان گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کمه.

[کَ مَ / مِ] (اِ) کامه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کامه (شیر و دوغ در هم جوشانیده) شود.

کمه.

[کُ مَ / مِ] (اِ) کلبه را گویند. (از سفرنامه شاه ایران(1) از آنندراج). کومه. کلبه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - منظور ناصرالدین شاه است.

کمه.

[] (اِخ) کمه و فاروق و سیرا شهرکی است [ از کورهء اصطخر ] و دیههای بزرگ و نواحی هوای آن سردسیر است معتدل و آبهای روان خوش دارد و میوه ها باشد از هر نوعی و نخجیرگاه است و همه آبادان است و به حومهء آن جامع و منبر است. (فارسنامهء ابن البلخی ص125). و رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ گای لیسترانج ص160، 164 و 165 شود.

کمه.

[کُ مِ] (اِخ) دهی از بخش سمیرم بالاست که در شهرستان شهرضا واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کمهاء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اکمه. (اقرب الموارد) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به اکمه شود.

کمهد.

[کُ هُ] (ع ص) بزرگ سر نره. (از منتهی الارب) (آنندراج). بزرگ حشفه. (ناظم الاطباء). || سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). حشفهء کلان. (ناظم الاطباء).

کمهدر.

[کُمْ مَ دَ] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب). سر نره و حشفه. (ناظم الاطباء).

کمهدة.

[کَ هُ دَ] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب). سر نره و حشفه. (ناظم الاطباء).

کمهر.

[کُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان کمهر و کاکان است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 761 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کمهر و کاکان.

[کُ مِ رُ] (اِخ) یکی از دهستانهای هشتگانهء بخش اردکان است که در شهرستان شیراز واقع است و حدود آن بدین شرح است: از شمال شهرستان آباده، از جنوب دهستان رودبشار، از مشرق دهستان کامفیروز و رود کر و از مغرب ناحیهء تل خسروی. این دهستان در شمال غربی بخش واقع است و هوای آن معتدل و نسبةً سرد و کوهستانی است. از 16 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و دارای 2900 تن سکنه است. قرای مهم آن عبارتند از: کمهر، اسفیان، منصورخانی. طوایف کشکولی بزرگ و کوچک از ایل قشقایی در این دهستان ییلاق می کنند و راه شوسهء شیراز به اردکان و تل خسروی از این دهستان کشیده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کمهری.

[کَ مُ] (اِ) نوعی از انگور. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کمهلة.

[کَ هَ لَ] (ع مص) فراهم آوردن جامه و استوار بستن آن جهت سفر. || گرد آوردن شتران. || منع کردن حق کسی را. گویند: کمهل علینا؛ ای منعنا حقنا. || پوشیدن سخن و تعمیه نمودن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمی.

[کَ](1) (حامص) معروف است که در مقابل بسیاری باشد. (برهان) (آنندراج). قلت. ضد کثرت و بسیاری. اندکی. (ناظم الاطباء). کم بودن. اندکی. قلت. مقابل افزونی و بسیاری و فراوانی. (فرهنگ فارسی معین). قلت. ندرت. شذوذ. نزارت. اندکی. مقابل بیشی و فزونی و بسیاری و کثرت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به بیشی نهاده ست مردم دو چشم
ز کمی بود دل پر از درد و خشم.فردوسی.
ز دستور و گنجور و از تاج و تخت
ز کمی و بیشی و از کام و بخت.فردوسی.
کمی نیست در بخشش دادگر
همی شادی آرای و انده مخور.فردوسی.
زیرا که نیست از گل و از یاسمن کمی
تا کم شده است آفت سرما ز گلستان.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ج 1 ص167).
از بیشی و کمی جهان تنگ مکن دل
با دهر مدارا کن و با خلق مواسا.
ناصرخسرو.
فزونی و کمی در او ره نیابد
که بد ز اعتدال مصور مصور.ناصرخسرو.
پدید آرد سخن در خلق عالم بیشی و کمی
چو فردا این سخنگویان برون آیند زین پشکم.
ناصرخسرو.
صدر جهان رسید به شادی و خرمی
در دوستان فزونی و در دشمنان کمی.
سوزنی.
- کمی کردن در چیزی؛ کوتاه آمدن در آن. قصور ورزیدن در آن :
چه گفت؟ گفت که ای در جفا نکرده کمی
چه گفت؟ گفت که ای در وفا نبوده تمام.
سوزنی.
- کمی گرفتن؛ کم شدن. اندک شدن. قلت یافتن :
ز خوردن نگیرد کمی آب اوی
بدین چیزها بازخر آبروی.فردوسی.
همت می دهد جام و هم آب سرد
شگفت آنکه کمی نگیرد ز خورد.فردوسی.
|| نقصان. (ناظم الاطباء). نقص. نقصان. کاستی. مقابل فضیلت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پستی. فرومایگی :
همت راستی و همت مردمی
سرشتت فزونی و دور از کمی.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هنر مردمی باشد و راستی
ز کژی بود کمّی و کاستی.فردوسی.
وزان پس براهام را خواند و گفت
که ای در کمی گشته با خاک جفت.
فردوسی.
از آسمان دو برج به شمسند نامزد
هر چند ازآن اوست همه ملک آسمان
از شمس آسمان چو کمی نیست مر ترا
کم زان بود که سازی دو شهر خانمان.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خورشید افتد در کمی از نور جان آدمی
کم پرس از نامحرمان آنجا که محرم کم زند.
مولوی.
- کمی آمدن؛ نقصان یافتن. کاهش یافتن :
ز گردون و از تیغها شد غمی
به زور اندر آمدش لختی کمی.فردوسی.
کمی نیاید در عمر پادشاهی اگر
کمینه بندهء او جاه یابد و اعزاز.سوزنی.
- کمی رسیدن به چیزی؛ نقصان وارد شدن بدان. راه یافتن کاهش بدان :
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان
کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال.
قطران.
- کمی کردن؛ کم و کوتاه شدن و ناقص شدن. (ناظم الاطباء).
|| حقارت : گفت یاران را بگوی تا به چشم کمی در مسافران نگاه نکنند. (تذکرة الاولیاء).
- کمی نمودن؛ اظهار تواضع و فروتنی و کوچکی کردن :
چون آن(2) سرفرازی نمود این(3) کمی
از آن دیو کردند از این آدمی.
سعدی (بوستان).
|| زیان و خسارت. || قصور. (ناظم الاطباء) :
تا دسترسی بود بر انواع معاصی
کردیم خدایا، کمی از ما کرم از تو.
پدر شیخ بهائی (از امثال و حکم ص1237).
|| (اِ) زایچه و طالع نامه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || کماة. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : کماة را به گرگان کمی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کماة و کمأة شود.
(1) - در شعر گاهی به ضرورت مشدد [ کَمْ می ]آید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شواهد اول و دوم و پنجم و ششم و هفتم معنی اول شود.
(2) - آتش.
(3) - خاک.

کمی.

[کَ] (اِ) مخفف کمین است که پنهان شدن به قصد شکار و غیره باشد. (برهان). مخفف کمین است که جای پنهان به قصد شکار و غیره باشد. (آنندراج). کمین بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال، ص523) (صحاح الفرس). کمینگاه. (ناظم الاطباء) :
ای حقهء نابسودهء مروارید
اژدها بر گذار تو به کمی.
خسروی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمی نهادن؛ کمین ساختن. دام نهادن :
ای سراپای معدن خرمی
چشم تو بر دلم نهاد کمی.
خسروی (لغت فرس اسدی چ اقبال ص523).
|| معده نیز بود. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص523).

کمی.

[کَمْ می] (ص نسبی) چندی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منسوب به کَمّ. (ناظم الاطباء). و رجوع به کم شود.

کمی.

[کَمْیْ] (ع مص) نهان داشتن گواهی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم متن اللغة). پنهان داشتن گواهی خود را. (ناظم الاطباء). پنهان داشتن گواهی خود را و گویند اختصاص به گواهی ندارد. (از اقرب الموارد). || فروپوشیدن خود را در زره و خود. (آنندراج)(1) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). پنهان کردن خود را در زره و خود. (ناظم الاطباء). || پنهان داشتن منزل را از مردم. (منتهی الارب)(2). || کشتن دلیر لشکر را. || آهنگ نمودن بر کاری، یقال: اکمی علی الامر؛ اذا عزم. (منتهی الارب).
(1) - این معنی در منتهی الارب نیامده است.
(2) - این معنی و دو معنی بعد در اقرب الموارد و معجم متن اللغة در ذیل اکماء (باب افعال) آمده است و در منتهی الارب نیز- چنانکه در متن آمده - مثالی که برای معنی آخر ذکر شده از باب افعال است.

کمی.

[کَ می ی] (ع ص) دلاور یا مرد با سلاح. ج، کُماة و اکماء. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شجاع و دلاور و با سلاح. (ناظم الاطباء). دلاور و دلیر که با سلاح باشد. (غیاث). دلاور. (نصاب). سلاح پوشیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).مرد با سلاح. دلاور مسلح. ج، کماة (کمات). (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کماة و کمات شود.

کمی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کندوان است که در بخش ترک شهرستان میانه واقع است و 229 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کمی آباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کلخوران است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 284 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کمیات.

[کَمْ می یا] (ع اِ) جِ کَمّیَّت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمیت شود.

کمی بیشی.

[کَ] (اِ مرکب) خلاصهء جمع بندی فرد حساب از زیادی و یا کمی. (ناظم الاطباء).

کمیت.

[کُ مَ / مِ] (ع اِ)(1) اسب نیک سرخ فش و دم سیاه، مذکر و مؤنث در وی یکسان است. ج، کُمت، کماتی (کزرابی) مثله شذوذاً. سیبویه گفت: از خلیل در بارهء کمیت سوال کردم. خلیل گفت: این کلمه بدان جهت مصغر شده است که نه سیاه خالص و نه سرخ خالص است بلکه بین سیاهی و سرخی است... و فرق کمیت و اشقر به یال و دم است. اگر یال و دم سرخ باشد، اشقر و اگر سیاه باشد، کمیت است. و گویند بعیر کمیت همانگونه که گویند فرس کمیت و ناقة کمیت ایضاً. (از منتهی الارب). اسب سرخ رنگ که به سیاهی زند و یال و دم او سیاه باشد. (آنندراج). اسب نیک سرخ فش و دم سیاه، مذکر و مؤنث در وی یکسان است. ج، کُمت. (ناظم الاطباء). کمیت از اسبان آن را گویند که سرخی آن با سیاهی غیرخالص آمیخته باشد و گفته شده است اسبی است که رنگ آن بین سیاهی و سرخی است و مذکر و مؤنث در آن یکسان است و گویند: مهر کمیت و مهرة کمیت... و آن تصغیر اکمت است به غیر قیاس. و از اصمعی است: گویند بعیر احمر، وقتی که به سرخی آن رنگ دیگر نیامیخته باشد و اگر به سرخی آن سیاهی آمیخته باشد، آن کمیت است و همچنان است ناقة کمیت. (از اقرب الموارد). اسب سرخ یال و دم سیاه را گویند. (برهان). اسبی که به سیاهی زند و یال و دم وی سیاه باشد. اسب بش (یال) و دنبال (دم) سیاه. هیگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدان زمان که بر ابطال تیره گون گردد
همه کمیت نماید ز خون سیاه سمند.
منجیک (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هم از داغ دیگر کمیتی به رنگ
تو گفتی ز دریا درآمد نهنگ.فردوسی.
آن کمیت گهری را که تو دادی به رهی
جز به شش میخ بر آن نعل نبندد نعال.
فرخی.
مرا در زیر ران اندر کمیتی
کشنده نی و سرکش نی و توسن.منوچهری.
کمیت سخن را ضمیر است میدان
سوارش چه چیز است جان سخندان.
ناصرخسرو.
کمیتت اندر تک گنبدی است اندر دور
حسامت اندر زخم آتشی است اندر تاب.
مسعودسعد.
کمیت رنجبردار بود. (نوروزنامهء منسوب به خیام چ اوستا ص96). امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه گفته است: دلاورترین اسبان کمیت است. (نوروزنامه، ایضاً ص97).
قاعدهء بزم ساز بر گل و نقل و نبید
کز سفرت سوده شد نعل کمیت و سمند.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
شاه را بین کعبه ای بر بوقبیس
چون کمیتش زیر ران آمد به رزم.خاقانی.
هست کمیتش سپهر جوزهری بر دمش
پاردم جوزهر چنبر ماهش سزد.خاقانی.
حذر واجب است از کمیتت مدام
که هم بدرکاب است و هم بدلگام.
نزاری قهستانی.
اگر بادپای است خنگ ملک
کمیت مرا نیز پا لنگ نیست.
سلطان اتسز (از امثال و حکم ص1237).
کمیتی که رنگش چو خرما بود
به سرما و گرما توانا بود.
؟ (از امثال و حکم ص1237).
- پیسه کمیت؛ از نامهای اسپان به زبان پارسی که رنجور و بدخو بود. (از نوروزنامهء منسوب به خیام چ اوستا ص96).
- کمیتش لنگ است؛ کم مایه است. در این کار تسلطی ندارد. (فرهنگ فارسی معین). قاصر است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمیت کسی در امری لنگ بودن؛ در آن کار ناقص و ناتمام و نارسا بودن. آن را ندانستن. از آن بهره ای نداشتن.
|| می سرخ سیاهی آمیز. (منتهی الارب). شراب لعل انگوری که به سیاهی زند. (غیاث) (آنندراج). شرابی که در آن سیاهی و سرخی باشد و گویند از نامهای شراب است زیرا که در آن رنگی از سرخی و سیاهی است. (از اقرب الموارد). شراب سرخی را گویند که به سیاهی زند. (برهان).
- کمیت نشاط؛ کنایه از شراب ارغوانی باشد. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - در المعرب جوالیقی ص295 آمده: و گروهی گویند از کُمَیتَه (صحیح: کمخت، حاشیهء همین صفحه) فارسی به معنی در هم آمیخته است چنانکه گویی در آن دو رنگ سیاهی و سرخی جمع آمده، و گویند مصغر اَکمَت است مانند زُهَیر از ازهر.

کمیت.

[کَمْ می یَ] (ع مص جعلی، اِمص)چندی. (غیاث) (آنندراج). چندی. کمیة. (فرهنگ فارسی معین). چندی. مقابل کیفیت؛ چونی، چگونگی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) مقدار چیزی که سنجیده شود یا پیموده شود یا شمرده شود. (غیاث) (آنندراج). مقدار. اندازه. تعداد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین): کمیت و مقدار دو لفظ مترادفند. (اساس الاقتباس از فرهنگ فارسی معین). || پیکر و هیکل. || ارزش و بها. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || (اصطلاح فلسفه و منطق) یکی از اعراض است دال بر چندی شی ء. مقابل کیفیت. (فرهنگ فارسی معین). کمیت و مقدار در لغت دو لفظ مترادفند دال بر آنچه لذاته قابل مساوات و لامساوات باشند به تطبیق وهمی یا وجودی. و لامساوات تفاوت بود. و بیان این رسم آن است که چیزهایی هست که قابل مساوات و لامساوات است، مانند سطوح و اجسام که ممکن باشد که گویند بعضی مساوی بعضی است و بعضی مساوی بعضی نیست بلکه بزرگتر است یا خردتر. و چیزهایی هست که قابل مساوات و لامساوات نباشند، مانند جواهر مفارقه که نتوان گفت که نفسی مساوی نفسی است یا بزرگتر یا خردتر از اوست. و آنچه قابل مساوات و لامساوات باشد هم دوگونه بود. بعضی بود که لذاته قابل مساوات و لامساوات باشد و بعضی باشد که لغیره بود مثلاً چون گویند: این زمین مساوی آن زمین است. اگر از علت آن پرسند که چرا چنین است؟ گویند به سبب آنکه این ده ذراع است و آن ده ذراع. و یا چون گویند: این جامه درازتر است از آن جامه. و اگر از علت پرسند، گویند: به سبب آنکه این ده ذراع است و آن هشت ذراع. سبب مساوات زمینها مساوات ده ذراع و ده ذراع نهاده باشند و سبب تفاوت جامه ها تفاوت ده ذراع و هشت ذراع. پس زمین و جامه قابل مساوات و تفاوت نه به ذات خوداند، بل به سبب آنکه ممسوحند به ذراعهایی معدود. و اگر گویند: چرا ده مساوی ده است و بیشتر از هشت، گویند به سبب آنکه آنجا دو ده اند و اینجا ده و هشت، و به ضرورت دو ده متساوی باشند و ده و هشت متفاوت پس اعداد قابل مساوات و لامساوات به ذات خوداند نه به سبب چیزی دیگر. و هم بر این قیاس در دیگر کمیات.
و از خواص کمیت آن است که قابل تقدیر بود لذاته، یعنی آن را مقدر توان کرد و به چیزی غیر او حاجت نبود در تقدیر او. و اما اجسام که مقدر شود به واسطهء کمیات مقدر شود، پس کم قابل تقدیر بود لذاته و غیر او به واسطهء او. و از لوازم کمیت آن بود که قابل تجزیه بود لذاته چندانکه خواهند. و از لوازم کمیت آن بود که تضاد بر او درنیاید و قابل اشد و اضعف نباشد. و این پنج لازم است بعضی خاص به کمیت و بعضی آنچه بهری مقولات را در آن شرکت باشد. و کمیت را دو گونه قسمت کنند: اول بر این نسق که گویند کمیت یا متصل باشد یا منفصل. متصل آن بود که اجزاء او را در وقت فرض تجزیه حدی مشترک باشد که بدایت یک قسم بود و نهایت دیگر قسم. و اتصال درین مقام دیگر است و به آن معنی که چیزی به چیز دیگرمتصل شود تا هر دو را ملاقات بر حدی مشترک حاصل شود، مانند اتصال سیاه به سپید در ابلق دیگر است. و متصل درین مقام فصل کم است و منفصل همچنین.
و منفصل آن بود که اجزاء او را حد مشترک نبود مانند هفت چون آن را به دو قسم کنند به سه و چهار، چه هیچ حد نباشد که نهایت یک قسم بود و بدایت دیگر. و مقدار در اصطلاح حکما کم متصل را گویند و کم متصل دو قسم بود: یا قارالذات و یا غیر قارالذات. و قارالذات آن بود که اجزایی که او را فرض کنند با هم موجود توان یافت. و غیر قارالذات آن بود که هرگاه که او را اجزاء فرض کنند در حال وجود یک جزو دیگر اجزاء موجود نبود. و کم متصل قارالذات سه نوع بود: خط، و او طول تنها بود و عرض و عمقش نبود. و سطح، و او را طول و عرض بود. و عمق نبود، و جسم، و او را طول و عرض و عمق بود، این جسم را جسم تعلیمی گویند و جسم را که نوع جوهر است جسم طبیعی و وقوع جسم بر هر دو به اشتراک محض بود و بعضی این جسم را ثخن گویند یا عمق یا سمک.
و اما کم متصل غیر قارالذات یک نوع بود، و آن زمان است. و کم منفصل هم یک نوع بود و آن عدد باشد. پس اقسام کم پنج باشد: خط و سطح و جسم و زمان و عدد. و نقطه که نهایت خط بود، و آن که نهایت زمان بود و واحد که جزو عدد و مبدأ عدد بود، هر چند متعلق باشد به این انواع، اما به ذات داخل نباشند در جنس کم، چه قابل تقدیر و تجزیه نباشند. و اما قسمت کم به وجه دوم چنان بود که گویند: کم ذووضع باشد یا غیرذی وضع و وضع به سه معنی به کار دارند: یکی هر چه قابل اشارت حسی بود، گویند آن را وضع است و به این معنی گویند نقطه را وضع باشد، و وحدت را وضع نبود، یعنی، نقطه قابل اشارات بود، و وحدت از آن روی که وحدت باشد نبود. دوم هر چه آن را وجودی قار بالفعل بود و اتصال و ترتیبی، چون اجزاء او را با یکدیگر نسبت دهند آن را وضع خوانند، مثلاً گویند: مربع را وضعی است که ضلع او با زاویهء او با ضلع بر چه نسبت باشد، و زاویهء او بر چه نسبت. و این وضع به حقیقت از مقولهء اضافت بود. سوم هر چه آن را اجزایی بود و اجزاء آن را با یکدیگر و با جهات عالم نسبتی بود و جمله را به سبب این نسبت هیأتی لازم شود، و این هیأت را وضع خوانند و این وضع خود مقوله ای است به انفراد چنانکه یاد کرده شود. و غرض در این موضع وضع است به معنی دوم که بعضی کمیات را عارض شود. پس کم ذووضع یا خط بود، یا سطح یا جسم، و غیرذی وضع، قارالذات بود یا نبود، اگر قارالذات بود، عدد بود. و اگر غیر قارالذات بود زمان بود. و عدد را وضع نیست به سبب آنکه اتصال ندارد. و زمان را به سبب آنکه قار نیست. و بدان که بعضی مقولات بعضی را عارض شوند، چنانکه اضافت اینجا کم را عارض شده است. چه وضع به این معنی از مقولهء اضافت است. و باشد که دو نوع از یک مقوله یکدیگر را عارض شوند، چنانکه کم متصل و منفصل که یکدیگر را عارض شوند. اما عروض اتصال منفصل را سبب تجزیهء واحد بود به اجزاء نامتناهی، مانند کمیات متصله و اما عروض انفصال کم متصل را، سبب شمردن آن شود به آحاد، مانند: ذرعان و ساعات و درجات فلکی و غیر آن. و قومی مکان را نوعی منفرد از کم متصل شمرده اند و قول را نوعی از کم منفصل غیر قارالذات و به حقیقت مکان از قبیل سطح است و قول از قبیل صوت و حرف که در کیفیات گفته آید، الا آنکه عدد حروف را عارض شده است. و همچنین قومی نقل را در کمیت شمرده اند و از باب کیفیت باشد. (اساس الاقتباس صص39 - 42).
- کمیت متصل؛ رجوع به کمیت (اصطلاح فلسفه و منطق) شود.
- کمیت منفصل؛ رجوع به کمیت (اصطلاح فلسفه و منطق) شود : و اما شمار کمیت منفصل است. (دانشنامه، از فرهنگ فارسی معین).

کمیت.

[کُ مَ] (اِخ) ابن زید الاسدی (60 - 126 ه .ق.) نام شاعری بوده از عرب. (برهان) (از آنندراج). شاعری از عرب و ابوسعید سکری و اصمعی و ابن السکیت و غیرهم اشعار او را گرد آورده اند. از شعرای مولدین است و در عمل خالدالقسری بود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شاعر بنی هاشم و از مردم کوفه بود و در دورهء بنی امیه شهرت یافت. عالم به ادب و لغت و اخبار و انساب عرب و از هواخواهان بنی هاشم بوده و آنان را بسیار مدح کرده است. مشهورترین اشعار او هاشمیات است و آن قصایدی است در ستایش بنی هاشم که به آلمانی نیز ترجمه شده است. و گویند شعر او بیش از پنج هزار بیت است. ابوعبیده گفته است: اگر بنی اسد را هیچ منقبتی نبود، کمیت آنان را بس بود. در وی خصالی بود که هیچ شاعر نداشت، خطیب بنی اسد و فقیه شیعه و سوارکاری دلیر و بخشنده و تیرانداز بود و در میان قومش کسی مهارت او را در تیراندازی نداشت. (از اعلام زرکلی) :
کو حطیئه کو امیه کو نصیب و کو کمیت
اخطل و بشار برد آن شاعر اهل یمن.
منوچهری.
چو بوشعیب و خلیل و چو قیس و عمرو و کمیت
به وزن و ذوق عروض و به نظم و نثر روی.
منوچهری.
و رجوع به معجم المطبوعات ج2 ص1570 شود.

کمیتک.

[کُ تَ] (اِخ) دهی از دهستان چادگان است که در بخش داران شهرستان فریدن واقع است و 1106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کمیتة.

[کَ تَ] (ع اِ) اصل چیزی: یقال اخذ بکمیتته؛ ای اصله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کمیته.

[کُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) اجتماع اعضاء انتخاب شده در یک مجمع یا مجلس است که برای مطالعه و بررسی امر خاصی صورت می گیرد. (از لاروس).
, Committee(فرانسوی)
(1) - Comite .(انگلیسی)

کمیته.

[کَ تِ] (اِخ) دهی از بخش ساردوئیه است که در شهرستان جیرفت واقع است و 640 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمیتی.

[کَمْ می یَ] (حامص) دارای کمیت بودن. (فرهنگ فارسی معین) : کمیتی و مانندگی یکی است به عرضی. (دانشنامه از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمیت شود.

کمیثرة.

[کُ مَ ثِ رَ](1) (ع اِمصغر) مصغر کمثری. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). مصغر کمثری، یعنی امرود کوچک. (ناظم الاطباء).
(1) - ناظم الاطباء به فتح «ث» ضبط کرده.

کمیثل.

[کَ مَ ثَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قصیر. (معجم متن اللغة).

کمیجان.

[کُ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان بزچلوست که در بخش وفس شهرستان اراک واقع است. این قصبه در 84 هزارگزی شمال اراک و 84 هزارگزی شرق همدان و در دامنهء شمالی کوهستان وفس واقع است و هوای سردسیر دارد. در حدود 40 باب دکان و 15 کارگاه کوزه گری دارد و ظروف سفالین آن به اکثر قراء شهرستان حمل می گردد. از نمایندهء ادارات دولتی بخشداری و نمایندهء بهداری در قصبه ساکن است. از آثار ابنیهء قدیم قلعهء خرابه ای کنار آبادی است که معروف به قلعه گبری یا چهارگزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کمیجیان.

[] (اِخ) به حدود ماوراءالنهر و حدود ختلان و چغانیان مردمانی اند دلاور و جنگی و دزدپیشه و خواستهء ایشان گوسپند است و برده. و ایشان را دهها و روستاهای بسیار است و هیچ شهر نیست. (از حدود العالم چ دانشگاه ص120).

کمیچ.

[کَ] (اِ)(1) این کلمه در فهرست ولف ص665 دشمن معنی شده و بر اساس نشانیی که داده است(2) در شاهنامهء چ بروخیم دیده نشد.
(1) - kamec.
(2) - 13b 1046.

کمیچه.

[کَ چَ / چِ] (اِ مصغر) کمان کوچک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || به معنی کمانچه است که ساز معروف و مشهور باشد. (برهان) (آنندراج). کمانچه که می نوازند. (ناظم الاطباء). کمانچه. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمانچه شود. || کرم شب تاب را نیز گویند که جانورکی است پرنده و شبها پایین تنهء او مانند شرارهء آتش می درخشد و به عربی یراع گویندش. (برهان) (از آنندراج). کرم شب تاب. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مگس شب تاب. آتشیزه. یراع. یراعه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمیچی.

[کَ] (ص نسبی) کسی که کمانچه و کمیچه می نوازد. (ناظم الاطباء). منسوب به کمیچه. کمانچه زن. کمانچه نواز. (از فرهنگ فارسی معین) :
یکی کرباس چرخی داده کآن را
نپوشد هیچ چنگی و کمیچی.
سوزنی (از انجمن آرا و آنندراج).(1)
|| (اِ) جانوری است در شب تیره روشن نماید و آن را شب تاب گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). و رجوع به کمیچه شود.
(1) - این کلمه در آنندراج و انجمن آرا، به معنی کمانچه و سازی معروف آمده و به بیت سوزنی استشهاد شده است. ولی از بیت سوزنی چنانکه در متن آمده کمانچه نواز استنباط می شود.

کمیخت.

[کُ] (ص) به زبان زند و پازند به معنی درهم آمیخته باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). صحیح گمیخت است. پهلوی، گمیختن(1) (مخلوط کردن). (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کمخت شود.
(1) - gomixtan.

کمید.

[کَ] (ع ص) اندوهگین و دردمنددل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کَمِد. کامِد. (اقرب الموارد). آنکه غم نهان دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمیدان.

[کُ] (اِخ) نام قم است و در ایران قدیم و هنگامی که مسلمانان آنجا را فتح کردند آن را به قم مختصر کردند. (از معجم البلدان) : چون اشعریان عرب به قم آمدند... در صحاری هفت ده خطه و منزل ساختند... و آن هفت ده ممجان و قزدان و مالون و [ جمر ]و سکن و جلنبادان و کمیدان است که الیوم قصبه و محلتهای قم است... از نامهای این هفت ده کمیدان اختیار کردند و مجموع این دیههای هفتگانه را کمیدان نام نهادند بعد از مدتی چند در این نام اقتصار کردند و چهار حرف از جملهء شش حرف کمیدان بینداختند و بر دو حرف اختصار کردند و گفتند کُم پس اِعراب دادند(1) و گفتند قم... (از تاریخ قم ص23). و رجوع به همان مأخذ ص63 شود.
(1) - یعنی معرَّب کردند. (از حاشیه تاریخ قم).

کمیدن.

[کَ دَ] (مص)(1) کم شدن. (آنندراج). کم شدن و ناقص گشتن. || برآمدن پلهء ترازو. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. مصدر جعلی است از: کم + یدن.

کمیر.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد که از طایفهء شیراوند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کمیز.

[کُ / کِ](1) (اِ) شاش را گویند و به عربی بول خوانند و با کاف فارسی نیز گفته اند.(2) (برهان). گمیز. (فرهنگ فارسی معین). بول و شاش و جمیز و مایعی که در مثانهء انسان و دیگر حیوانات فراهم می آید. (ناظم الاطباء). صحیح گمیز است اما حکیم مؤمن در تحفه در فصل «الکاف...» آورده و گوید: «کمیز اسم فارسی بول است». (حاشیه برهان چ معین). شاش را گویند(3). (انجمن آرا). شاش را گویند و به عربی بول خوانند... (آنندراج). سروری به کاف تازی دانسته(4). (انجمن آرا) :
چون کمیز شتر ز بازپسان
رنجه دارنده همچو خرمگسان.سنائی.
ای خمّ شکسته بر سر چاه کمیز
با سوزن سوفار درست سرتیز
مستیز که با او نه برآیی به ستیز
نی تو نه چو تو هزار زنارآویز.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
عدوی ناکست از بیم چون کمیز شتر
کند گریز سوی پس چو روی بنمایی.
مجیر بیلقانی.
آب چون آمیخت با بول و کمیز
گشت ز آمیزش مزاجش تلخ و تیز.
(مثنوی چ رمضانی ص228).
خر کمیز خر ببوید بر طریق
مشک چون عرضه کنم بر این فریق.
(مثنوی چ رمضانی ص294).
و رجوع به گمیز شود.
- کمیز انداختن؛ کمیز کردن. شاش کردن. (ناظم الاطباء).
- کمیز بشتاب؛ دیابیطس و دولاب. (ناظم الاطباء) (از اشینگاس).
- کمیز کردن؛ رجوع به گمیز کردن شود.
- کمیز منجمد؛ شنی که از راه بول دفع می گردد. (ناظم الاطباء).
- || سنگی که در مثانه تولید می شود. (ناظم الاطباء).
(1) - در انجمن آرا کَمیز بر وزن تمیز ضبط شده است.
(2) - رجوع به گمیز در همین لغت نامه شود.
(3) - این کلمه در انجمن آرا ذیل «نمایش شانزدهم در کاف تازی با میم» آمده است.
(4) - انجمن آرا این معنی را ذیل «گمیز» (نمایش دوازدهم در کاف پارسی با میم) آورده است.

کمیز.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 430 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کمیز.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان رودان است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کمیزاندن.

[کُ / کِ دَ] (مص) رجوع به گمیزاندن و گمیزانیدن شود.

کمیزانیدن.

[کُ / کِ دَ] (مص) رجوع به گمیزانیدن شود.

کمیزدان.

[کُ / کِ] (اِ مرکب) مثانه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آبدان. مثانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گمیزدان. (فرهنگ فارسی معین). || ظرفی که در آن شاش کنند. (ناظم الاطباء). ظرف شب. شاشدان. ظرفی که شبانگاه در آن شاشند. گلدان (ظرفی که مریض یا پیر در آن بول کند). آفتابه گلدان. مِبوَلَه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمیز راندن.

[کُ / کِ دَ] (مص مرکب)بول کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمیزگرفتگی.

[کُ / کِ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) حبس البول. عسرالبول. (ناظم الاطباء). تقطیرالبول. عسرالبول. (از اشتینگاس).

کمیزگرفته.

[کُ / کِ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مبتلا به حبس البول. (ناظم الاطباء). دچار عسرالبول. (از اشتینگاس).

کمیزیدن.

[کُ / کِ دَ] (مص) گمیزیدن. رجوع به گمیزیدن شود.

کمیژ.

[کُ] (اِ) کمیز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کمیز شود.

کمیژه.

[کَ ژَ / ژِ] (اِ) اسب کمیت سیاه دم. (ناظم الاطباء). اسب کهر سیاه دم. (از اشتینگاس).

کمیساریا.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) کمیسری. کلانتری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمیسری شود.
(1) - Commissariat.

کمیسر.

[کُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) مأمور. (فرهنگ فارسی معین). || کلانتر. (فرهنگ فارسی معین). کلانتر. رئیس کلانتری. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
(1) - Commissaire.

کمیسری.

[کُ سِ] (حامص)(1) کمیسر بودن. کلانتر بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمیسر شود. || (اِ مرکب) کلانتری. (فرهنگ فارسی معین). شعبه ای از شهربانی. و رجوع به کلانتری شود.
(1) - از: کمیسر (فرانسوی) + ی. در تداول مردم کمیسری [کُ مَ / مِ سَ] تلفظ شود.

کمیسیون.

[کُ یُن](1) (فرانسوی، اِ)(2)مأموریتی(3) که برای اجرای امری به کسی دهند. (فرهنگ فارسی معین). || مجمعی که جهت تحقیق و مطالعه در بارهء طرحی یا مسئله ای تشکیل گردد. (فرهنگ فارسی معین). || هر یک از شعب مجلس شورای ملی که از عده ای وکیلان تشکیل شود و به یکی از امور مملکتی رسیدگی کند: کمیسیون بودجه. کمیسیون فرهنگ. (فرهنگ فارسی معین) :
در کمیسیون خارجه بنویس
نام این بنده را به استادی.
بهار (از فرهنگ فارسی معین).
|| در تداول فارسی زبانان، دلالیی که بانک یا اشخاص برای اجرای معاملات کنند. (فرهنگ فارسی معین).
- حق کمیسیون؛ حق دلالی. حق العمل. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در تداول فارسی زبانان: کُمِسیون.
(2) - Commission. (3) - ظ: مزدی.

کمیسیون بازی.

[کُ یُنْ] (حامص مرکب) تشکیل کمیسیونهای متعدد و بی نتیجه برای حل مشکلی. (فرهنگ فارسی معین).

کمیسیونر.

[کُ یُ نِ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)کسی که حمل و نقل کالا یا خرید و فروش امتعه را به عهده گیرد. دلال. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Commissionnaire.

کمیش.

[کَ] (ع ص) مرد تیزرو و سبک و کافی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد تیزرو. (از اقرب الموارد). || اسب خردنره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مادیان خردپستان. (ناظم الاطباء). اسب خردپستان. (از اقرب الموارد). || زن خردپستان. (منتهی الارب) (آنندراج). || رجل کمیش الازار؛ مرد برچیده ازار. (منتهی الارب). مرد برچیده ازار و پاچه ورمالیده. (ناظم الاطباء). برچیده ازار و آن مثلی است در کوشش و عزیمت و آمادگی و اضافه کردن کمیش به ازار از باب مجاز است چنانکه گویند: عفیف الحجزه و نقی الحبیب. (از اقرب الموارد). برچیننده و استوارکنندهء ازار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مستعد و آماده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کمیشان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان است که در بخش بهشهر شهرستان ساری واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کمیشة.

[کَ شَ] (ع ص)(1) شاة کمیشة و شاة کموش؛ گوسفند کوتاه سر پستان یا خردپستان. (از اقرب الموارد) و رجوع به کَمِشَة شود.
(1) - در منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء: کمشة.

کمیع.

[کَ] (ع ص، اِ) همخوابه. (منتهی الارب) (آنندراج). همخوابه و ضجیع. (ناظم الاطباء). همخوابه و گویند: بات السیف کمیعی. (از اقرب الموارد).

کمیک.

[کُ] (فرانسوی، ص)(1) خنده آور. نشاط انگیز: نمایشنامهء کمیک. || هنرپیشه یا نویسندهء نمایشنامهء کمدی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Comique.

کمیل.

[کَ] (ع ص) تمام. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): رجل کمیل؛ مرد کامل و تمام. (ناظم الاطباء).

کمیل.

[کُ مَ] (ع اِ) از نامهای عرب است، کمیلة بالتاء مثله. (منتهی الارب) (آنندراج). از اعلام است. (ناظم الاطباء).

کمیل.

[کُ مَ] (اِخ) ابن زیاد نخعی. از اصحاب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام. (ناظم الاطباء). ابن زیادبن نهیک النخعی، تابعی و از ثقات اصحاب علی بن ابی طالب(ع) است. شریف و میان قوم خویش مطاع بود. در جنگ صفین همراه علی(ع) بود، در کوفه سکونت اختیار کرد و به وسیلهء حجاج کشته شد. احادیثی از او نقل شده است. (از اعلام زرکلی). صاحب سر علی بن ابی طالب(ع) است که بعض فرق صوفیه سلسلهء خرقهء خود را بدو منتهی کنند و دعای کمیل منسوب به اوست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به روضات الجنات ص537 شود.

کمیل.

[کُ مَ] (اِخ) دعای... نام دعائی از ادعیهء مأثوره است منسوب به کمیل بن زیاد النخعی که گویند از امیرالمؤمنین علی(ع) فراگرفته است و آغاز می شود به: اللهم انی اسئلک برحمتک التی وسعت کل شی ء... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مادهء قبل شود.

کمیم.

[کَ] (ع ص) پیچیده و ملفوف و تاه شده. (ناظم الاطباء).

کمیمثراة.

(1) [کُ مَ مِ] (ع اِ مصغر) مصغر کمثری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مصغر کمثری، یعنی امرود کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به کمیمثرة و کمیمثریة و کمثری شود.
(1) - در منتهی الارب با تای کشیده آمده یعنی کمیمثرات.

کمیمثرة.

[کُ مَ مِ رَ] (ع اِمصغر) مصغر کمثری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مصغر کمثری، یعنی امرود کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل و بعد شود.

کمیمثریة.

[کُ مَ مِ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر کمثری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مصغر کمثری، یعنی امرود کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل شود.

کمین.

[کَ] (ع اِ) قوم پنهان نشیننده به قصد دشمن در جنگ. (منتهی الارب). گروهی که در جنگ پنهان نشینند به قصد دشمن و منه: الکمین فی الحرب حیلة. (ناظم الاطباء). قومی که به خدعه در جنگ پنهان شوند و آن چنان است که در نهانگاهی که کس بر آن آگاه نباشد خود را مخفی کنند و در انتهاز پدیدار شدن طلیعهء سپاه دشمن باشند و بر ایشان تازند. (از اقرب الموارد). پنهان شونده در کارزار و جز آن. (غیاث). و رجوع به مادهء بعد شود. || دخل در امور به نوعی که مفهوم نگردد. (منتهی الارب). داخل در کار به نوعی که کسی دریافت نکند. (ناظم الاطباء). داخل در کار چنانکه کسی را بر آن آگاهی نباشد و گویند: هو فی ذلک الامر کمین. ج، کُمَناء. (از اقرب الموارد). || هذا امر فیه کمین؛ در این کار دغلی است که بدان آگاهی نیست. (از اقرب الموارد).

کمین.

[کَ] (از ع، اِمص)(1) پنهان شدن به قصد دشمن و ناگاه بدر آمدن. و صاحب قاموس گوید: کسی که پنهان نشیند به قصد کسی(2)، پس مأخوذ باشد از کمون، در این صورت صحیح بودن استعمال با لفظ کردن و گشادن و زدن و بردن و برآوردن و گرفتن که در فارسی مستعمل است بسیار مشکل می نماید و کمین گاه(3) درست می شود یعنی جایی که صاحب چنین حالت نشیند و به تازی قرموص خوانند. (آنندراج). پنهان شدن به قصد محاربه با دشمنان و ناگاه به درآمدن و جای پنهان شدن را کمین گاه گویند (انجمن آرا). پنهان شدن به قصد دشمن و شکار باشد چه جای پنهان شدن را کمین گاه و به عربی قرموص خوانند. (برهان). نهان شدن به قصد دشمن یا شکار و جای پنهان شدن را کمین گاه و به تازی قرموص خوانند، لیکن در قاموس گوید: کسی که پنهان نشیند به قصد کسی آن را کمین گویند. (فرهنگ رشیدی). پنهانی در جایی به قصد دشمن و یا شکار. (ناظم الاطباء). پنهان شدن به قصد دشمن یا صید و ناگاه به در آمدن. پنهان شدگی به قصد دشمن یا صید. (از فرهنگ فارسی معین) :
از ایشان شبیخون و از ما کمین
کشیدیم و جستیم هرگونه کین.فردوسی.
ور ایدون که ترسی همی از کمین
ز جنگ آوران و ز مردان کین.فردوسی.
نباید که ایمن شوی از کمین
سپه باشد آسوده در دشت کین.فردوسی.
صد قلعهء شاهانه را بر هم زدی بی کیمیا
صد لشکر مردانه را گردن شکستی بی کمین.
فرخی.
به تنی تنها صد لشکر جنگی شکند
بی شبیخون و حیل کردن و دستان و کمین.
فرخی.
از شبیخون و کمین ننگ آید او را روز جنگ
دوست دارد جنگ لیکن بی شبیخون و کمین.
فرخی.
راه از چپ وز راست بگرفت تا از کمین خللی نزاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص348).
چو پیروز گردی بترس از خدای
همان از کمین مر سپه را بپای.اسدی.
به زودی کشد بخت از آن خفته کین
چو بیداری او را بود در کمین.اسدی.
تو چرانی گوروار و شیر گیتی در کمین
شیر گیتی را همی فربه کنی چون گور تن.
ناصرخسرو.
حوادث و آفات عارضی در کمین. (کلیله و دمنه).
در کمین شکست دلهایی
دل فدای تو باد تا شکنی.خاقانی.
گلبن وصل ترا خار جفا در ره است
مهره چه بینی به کف مار نگر در کمین.
خاقانی.
روز از پی کمین چو سکندر کشد کمان
بر خیل شب هزیمت دارا برافکند.خاقانی.
یکی دُر جست و دریا در کمین یافت
یکی سرکه طلب کرد انگبین یافت.نظامی.
قصد کمین کرده کمندافکنی
سیم زره ساخته رویین تنی.نظامی.
هر صفت را که محو می کردند
صفتی نیز در کمین دیدم.
عطار (دیوان چ نفیسی ص 188).
کاین سه را خصم است بسیار و عدو
در کمینت ایستد چون داند او.مولوی.
تو کمان کشیده و در کمین که زنی به تیرم و من غمین
همهء غمم بود از همین که خدا نکرده خطا کنی.
هاتف.
- راه کسی را در کمین زدن؛ ناگهان بر او تاختن :
صد هزاران قرن پیشین را همین
مستی هستی بزد ره در کمین.مولوی.
- کمین به لشکر اعدا برافکندن؛ کمین گشادن. از نهانگاه بیرون آمدن و بر دشمن تاختن :
روز ارنه عکس تیغ ملک بوالمظفر است
پس چون کمین به لشکر اعدا برافکند.
خاقانی.
و رجوع به کمین گشادن شود.
- کمین چیزی یا کسی نشستن؛ در نهانگاه به انتظار او بودن: گربه کمین موش نشسته بود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کمین نشاندن؛ کسی را در نهانگاه قرار دادن، تاختن دشمن را : دوهزار سوار سلطانی ترکمان در خرماستانهاشان کمین نشاندند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص244).
|| (اِ) مجازاً، به معنی کمین گاه آمده چنانکه گویند: فلانی در کمین است. (از غیاث). محلی که در آن کمین کنند. کمین گاه. (فرهنگ فارسی معین) :
به جایی یکی بیشه دیدم به راه
نشانم ترا در کمین با سپاه.فردوسی.
امیر محمود پسر خلف با سواران سخت گزیده و مبارز و آسوده ناگاه از کمین برآمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص203).
من رستم کمان کشم اندر کمین شب
خوش باد خواب غفلت افراسیابشان.
خاقانی.
مردان دلاور از کمین به درجستند و دست یکان یکان بر کتف بستند. (گلستان).
- از کمین به در آمدن؛ از کمینگاه ناگاه خارج شدن. (فرهنگ فارسی معین). کمین گشادن. و رجوع به کمین گشادن شود.
- در کمین بودن؛ در جایی مراقب دشمن یا صید بودن. (فرهنگ فارسی معین). در کمینگاه بودن یا به قصد دشمن و شکار به انتظار فرصت بودن : مدتی متمادی می گذرد که در کمین این مرغان بوده ام. (انوار سهیلی از فرهنگ فارسی معین).
- در کمین نشستن؛ نشستن در جای پنهان به انتظار دشمن و یا شکار. (ناظم الاطباء). || دام. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگهای معتبر عربی به معنی مصدری به نظر نرسید.
(2) - رجوع به مادهء قبل شود.
(3) - رجوع به معنی بعد شود.

کمین.

[کَ] (ص عالی) به معنی کم و کمترین و کمینه آمده است. (آنندراج). به معنی کم و کمترین. (انجمن آرا). کمترین. (فرهنگ فارسی معین). کوچکترین. اقل :
زبرین چرخ فلک زیر کمین همت تست
نه عجب گر تو به قدر از همه عالم زبری.
فرخی.
گردون به امر و نهی کهین بندهء تو شد
گیتی به حل و عقد کمین چاکر تو باد.
مسعودسعد.
صدیک از آنکه تو به کمین شاعری دهی
از بلعمی به عمری نگرفت رودکی.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بیش از عدد آنکه بود ذرهء خورشید
بخشد به کمین بندهء خود در و لاَلی.سوزنی.
کمین بندهء اوست در روم قیصر
کهین چاکر اوست فغفور در چین.سوزنی.
کمین مولای تو صاحب کلاهان
به خاک پای تو سوگند شاهان.نظامی
بگذار که بندهء کمینم
تا در صف بندگان نشینم.سعدی (گلستان).
به لابه گفت شبی میر مجلس تو شوم
شدم به رغبت خویشش کمین غلام و نشد.
حافظ
|| به معنی فرومایه هم آمده. (آنندراج). فرومایه و دون و پست. (ناظم الاطباء). دون. پست. (فرهنگ فارسی معین). || ناقص و ناتمام. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || معیوب. || (اِ) انگشت کوچک. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - کهین به معنی انگشت کوچک است و ظاهراً ناظم الاطباء کهین را کمین خوانده است.

کمین.

[کُ] (ص نسبی)(1) مرد شکم بزرگ و شکم خواره را گویند زیرا که کم به معنی شکم است. || (اِ) بسحاق اطعمه به معنی شکنبهء گوسفند که گیپاپزان پزند و خورند و خرند، گفته و قطعهء سعدی را که در باب گل حمام گفته تضمین نموده. (آنندراج) (انجمن آرا). شکنبهء گوسفند که گیپاپزان پزند. (فرهنگ فارسی معین) :
صباحی در دکانی شیردانی
رسید از دست گیپایی به دستم
بدو گفتم که بریان یا کبابی
که از بوی دلاویز تو مستم
بگفتا پاره ای اشکنبه بودم
ولیکن با برنج و نان نشستم
کمال همنشین بر من اثر کرد
ولیکن آن کمینم من که هستم.
بسحاق اطعمه (از آنندراج و انجمن آرا).
(1) - از: کم (= شکم) + ین (نسبت).

کمین.

[کَ] (اِخ) نام محالی است در فارس به سه منزلی شیراز. (انجمن آرا) (آنندراج). نام یکی از دهستانهای هشتگانهء بخش زرقان شهرستان شیراز است و از سیزده آبادی تشکیل یافته و در حدود 5200 تن سکنه دارد و قراء مهم آن سعادت آباد و علی آباد و بوکان است و راه شوسهء شیراز به اصفهان از این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). شهرکی است به ناحیت پارس اندر میان کوه سردسیر، جایی با هوای درست و نعمت بسیار. (از حدود العالم چ دانشگاه ص135). کمین و فاروق دو شهر است و توابع بسیار دارد و هوای معتدل و آب روان و غله و میوهء بسیار... (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص124). بلوک کمین از سردسیرات فارس و میانهء شمال و مشرق شیراز است. درازای آن از ابتدای صحرای سرپنیران تا قوام آباد ده فرسخ و پهنای آن از اکبرآباد تا دولت آباد دو فرسخ و نیم. محدود است از جانب مشرق به بلوک قونقری و از طرف شمال به بلوک مشهد مرغاب و از سمت مغرب به بولک نایین و نواحی مرودشت و از جانب جنوب به نواحی ارسنجان و مرودشت. (فارسنامهء ناصری). و رجوع به نزهة القلوب ج3 ص136 و 188 شود.

کمین آور.

[کَ وَ] (نف مرکب) کمین دار. آنکه کمین می سازد و در کمین می نشیند. (ناظم الاطباء). خداوند کمین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمین و کمین آوردن شود.

کمین آوردن.

[کَ وَ دَ] (مص مرکب)کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
کنون گاه رزم است کین آورید
به ترکان سرکش کمین آورید.فردوسی.
کمین بر گذرگاه زنگ آورند
تنی چند زنگی بچنگ آورند.نظامی
و رجوع به کمین کردن شود.

کمین آوریدن.

[کَ وَ دَ] (مص مرکب)کمین آوردن. کمین کردن. و رجوع به کمین آوردن و کمین کردن شود.

کمین برگشادن.

[کَ بَ گُ دَ] (مص مرکب) کمین گشادن. از کمین بیرون آمدن و بر دشمن تاختن : خصمان چو آن بدیدند هزیمت دانستند و کمین ها برگشادند و سخت به جد درآمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص493).
شاخ خمیده چو کمان برکشید
سرما از کنج کمین برگشاد.مسعودسعد.
و رجوع به کمین گشادن شود.

کمینترن.

[کُ تِ] (اِخ)(1) اتحاد احزاب کمونیست کشورهای گوناگون جهان که در سال 1919 م. تأسیس شد و تا سال 1943 م. دایر بود. مؤسس کمینترن لنین بود و اولین کنگرهء آن از 2 تا 6 مارس 1919 م. به رهبری لنین تشکیل شد و بیانیه ای خطاب به احزاب کمونیستی و کارگری جهان صادر کرد که در آن همهء احزاب را به فعالیت در راه هماهنگی مبارزهء بین المللی کارگران و دیکتاتوری پرولتاریا و حکومت کارگری دعوت کرد. کمینترن از آغاز تشکیل خود تا پایانش هفت کنگره ترتیب داد که همه در مسکو منعقد شدند. این سازمان به علت اوضاعی که جنگ دوم جهانی پیش آورد در 15 ماه مه سال 1943 م. انحلال خود را اعلام داشت. (فرهنگ فارسی معین).
سوم کمونیستی = (روسی)
(1) - Komintern بین الملل

کمین دار.

[کَ] (نف مرکب) کمین ساز. آنکه در کمین نشیند. (آنندراج). کمین آور. (ناظم الاطباء). کمین کننده. (فرهنگ فارسی معین). آن دسته از لشکری که در کمین نشسته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کمین آور و کمین کننده شود.

کمین داشتن.

[کَ تَ] (مص مرکب)کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمین کردن شود.

کمین درگشادن.

[کَ دَ گُ دَ] (مص مرکب) کمین گشادن. کمین برگشادن :مبارزان و اعیان یاری دادند و کمین درگشادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص244). و رجوع به کمین گشادن شود.

کمین ذات.

[کَ] (ص مرکب) بدجنس. (ناظم الاطباء).

کمین زدن.

[کَ زَ دَ] (مص مرکب) کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
خاک در چرخ برین می زند
چرخ میان بسته کمین می زند.نظامی.
فتنه به گوشه های دو چشمت نهان شده ست
آفت به کنجهای دهانت کمین زده ست.
امیرخسرو (از آنندراج ذیل کمین).
و رجوع به کمین کردن شود.

کمین ساختن.

[کَ تَ] (مص مرکب)کمینگاه ساختن و به انتظار ماندن. (ناظم الاطباء). کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
کمین ساختم در پس پشت اوی
نماندم بجز باد در مشت اوی.فردوسی.
دمان باز و یوزان بر آهوبره
کمین ساخته بر که و بر دره.فردوسی.
که بر شاه ایران کمین ساختی
به پیوستگی در بد انداختی.فردوسی.
من کمین سازم گوش به حملهء من دارید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص587).
کنون گر سپهرم نسازد کمین
بگویم به فرمان شاه زمین.اسدی.
گر نتوانید کمین ساختن
این گل از این خم بدر انداختن...نظامی.
کمین سازند اگر بی وقت رانی
سر اندازند اگر بی وقت خوانی.نظامی.
و رجوع به کمین کردن شود.

کمین ساز.

[کَ] (نف مرکب) کمین دار. آنکه در کمین نشیند. (آنندراج). کمین کننده. (فرهنگ فارسی معین). کمین آور :
کمین سازان محنت برنشستند
یزک داران طاقت را شکستند.نظامی.
و رجوع به کمین دار و کمین کننده شود.

کمین سازی.

[کَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کمین ساز :
اجل بر جان کمین سازی نموده
قیامت را یکی بازی نموده.نظامی.
و رجوع به کمین ساز شود.

کمینفورم.

[کُ فُرْ] (اِخ)(1) اتحاد کمونیستی که در 15 ماه اکتبر سال 1947 بجای کمینترن تشکیل شد و دفتر سیاسی آن در بلگراد مستقر گردید. هدف کمینفورم برقراری اتحاد و همکاری بین احزاب کمونیستی جهان بود. این سازمان در ماه آوریل 1956 تعطیل شد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Informatsiyonnoye buyro Kommunisticeskix irabocix partii.
(دفتر اطلاعات بین المللی کمونیستی).

کمین کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)پنهان شدن به قصد کسی یا چیزی. (ناظم الاطباء). پنهان شدن به قصد دشمن یا صید و ناگاه بدر آمدن و بر او زدن. (فرهنگ فارسی معین). کمین ساختن. کمین زدن. کمین گرفتن :
چو بیژن همی کینه را راست کرد
به ایرانیان بر کمین خواست کرد.فردوسی.
چند جا کمین باید کرد با سواری دوهزار خویشتن را نمود و آویزشی قوی کرد پس پشت بداد تا ایشان آیند و... (تاریخ بیهقی چ ادیب، ص664).
اگر مرگ بر ما نکردی کمین
ز بس جانور تنگ بودی زمین.اسدی.
آن کیست کو به شاهی بر تو کند کمینی
وان کیست کو به مردی در تو کشد کمانی.
امیرمعزی (از آنندراج ذیل کمین).
از طرفی رخنهء دین می کنند
وز دگر اطراف کمین می کنند.نظامی.
ز فن آسمانم کمین کرده است
به کشتی مرا در زمین کرده است.
ملاطغرا (از آنندراج ذیل کمین).

کمین کننده.

[کَ کُ نَ دَ / دِ] (نف مرکب)آنکه به قصد دشمن یا صید در جایی پنهان شود و ناگاه بدر آید و بر او زند. (فرهنگ فارسی معین).

کمینگاه.

[کَ] (اِ مرکب) جایی که در آن به قصد دشمن و یا شکار پنهان شوند. (ناظم الاطباء). جایی که در آن کمین کنند. (فرهنگ فارسی معین). مکمن. نخیز. کمینگه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سپه را سراسر به قارن سپرد
کمینگاه بگزید سالار گرد.فردوسی.
برآریم گرد از کمینگاهشان
سرافشان کنیم از بر ماهشان.فردوسی.
کمینگاه را جای شایسته دید
سواران جنگی و بایسته دید.فردوسی.
برآورد شاه از کمینگاه سر
نبد تور را از دورویه گذر.فردوسی.
احمد جنگ می کرد و باز پس می رفت تا دانست که از کمینگاه بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص436). سواران آسوده از کمینگاه برآمدند و بوق بزدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب، ص436).
همیشه کمان بر زه آورده باش
بسیج کمینگاهها کرده باش.اسدی.
نمایش به من در کمینگاه تو
سرش بی تن آنگه ز من خواه تو.اسدی.
به تو دیده امروز بنهاده بود
به کین در کمینگاهت استاده بود.اسدی.
مکان نیستی تو نه دنیا نه دین را
کمینگاه ابلیس نحس لعینی.ناصرخسرو.
ناگه ز کمینگاه یک سخت کمانی
تیری ز قضا و قدر انداخت بر او راست.
ناصرخسرو.
سعد وقاص لفظ او بشنید
وآن کمینگاه کفر جمله برید.
سنائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بر کمینگاه فلک بردیم پی
شیرمردی در کمین جستیم نیست.خاقانی.
در بن دژ چون کمینگاه بلاست
از بصیرت دیده بان خواهم گزید.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص170).
بینش او دید کمینگاه کن
دانش او یافت گذرگاه کان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص343).
دزدی بدر آمد از کمینگاه
ریحان بشکست و ریخت بر راه.نظامی.
کمینگاه دزدان این مرحله
نشاید در او رخت کردن یله.نظامی.
چو خواهی بریدن به شب راهها
حذر کن نخست از کمینگاهها.
سعدی (بوستان).
مردان دلاور از کمینگاه برجستند. (گلستان سعدی).
در کمینگاه نظر با دل خویشم جنگ است
ز ابرو و غمزهء او تیر و کمانی به من آر.
حافظ.
راه عشق ار چه کمینگاه کمانداران است
هر که دانسته رود صرفه ز اعدا ببرد.حافظ.
و از آن جانب روباه هنوز نزدیک مرغان نارسیده زیرک از کمینگاه بیرون جست. (انوار سهیلی از فرهنگ فارسی معین).

کمین گر.

[کَ گَ] (ص مرکب) کمین ور. (ناظم الاطباء). و رجوع به کمین ور شود.

کمین گرفتن.

[کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
به لشکر چنین گفت شاه زمین
نباید که گیرند هرزه کمین.
فردوسی (از آنندراج ذیل کمین).
و رجوع به کمین کردن شود.

کمین گشادن.

[کَ گُ دَ] (مص مرکب) از کمین بیرون شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بیرون شدن از کمین و حمله ور گردیدن : خصمان کمین ها بگشادند و بسیار بکشتند و بگرفتند بسیار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص664). چون جنگ سخت شود و شما بوق و طبل و نعرهء نشابوریان بشنوید، کمینها بگشایید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص435). چندین جا کمین باید کرد با سواری دوهزار خویشتن را نمود و آویزش قوی کرد پس پشت بداد تا ایشان آیند و از کمین بگذرند آنگاه کمینها بگشایید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص664).
سپاه حق را چون دولت تو تعبیه کرد
کمین گشاد ز هر جانبی طلیعهء داد.
مسعودسعد.
کمین غدر که از مأمن گشایند جای گیرتر آید. (کلیله و دمنه).
بس دل که چرخ سای و ستاره فسای بود
چرخش کمین گشاد و ستاره کمان کشید.
خاقانی.
کمین گشادن دهر و کمان کشیدن چرخ
برای چیست ندانی برای کینهء من.خاقانی.
در روی من ز غمزه کمانها کشیده ای
بر جان من ز طره کمینها گشاده ای.خاقانی.
تا شیر مرغزاری نصرت کمین گشاد
چاره ز دست روبه محتال درگذشت.
خاقانی.
در کمان سپیدتوز، نهاد(1)
بر سیاه اژدها کمین بگشاد.
نظامی (هفت پیکر ص75).
کمان ابروی ترکان به تیر غمزهء جادو
گشاده بر دل عشاق مستمند کمین را.
سعدی.
فلک ز قوس قزح بر هوا کشید کمان
هوا ز برق جهان بر جهان گشاد کمین.
سلمان ساوجی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چنان حمله آرد به شیر عرین
که شیری بر آهو گشاید کمین.
ظفرنامهء یزدی (از فرهنگ فارسی معین).
بگشا کمین به فتنه بینگیز غمزه ای
درتاز رخش تازی و شبدیز غمزه ای.
طالب آملی (از آنندراج ذیل کمین).
|| کمین کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کمین کردن شود.
(1) - خدنگ را نهاد.

کمینگه.

[کَ گَهْ] (اِ مرکب) کمینگاه. (فرهنگ فارسی معین) :
دورویه چو لهاک و فرشیدورد
ز راه کمینگه گشادند گرد.فردوسی.
نهانی همی راه بی ره گرفت
به کردار شیران کمینگه گرفت.فردوسی.
بدان تا در آن بیشه ساران چو شیر
کمینگه کند با یلان دلیر.فردوسی.
همی تخت زرین کمینگه کنید
ز پیوستگی دست کوته کنید.فردوسی.
نهاد از کمینگه بر آن اژدها
کز او پیل جنگی نیابد رها.اسدی.
ز عدل شامل او بوی آن همی آید
که در کمینگه شیران مقام سازد رنگ.
ظهیرفاریابی.
خیزم که کمینگه فلک را
یک شیردل از نهان ببینم.
خاقانی.
شیرمردان که کمینگه سر زانو دارند
صیدگهشان بن دامان به خراسان یابم.
خاقانی.
به مأمنی رو و فرصت شمر غنیمت وقت
که در کمینگه عمرند قاطعان طریق.حافظ.
ز وصل روی جوانان تمتعی برگیر
که در کمینگه عمر است مکر عالم پیر.
حافظ.
در هر طرف ز خیل حوادث کمینگهی است
زان رو عنان گسسته دواند سوار عمر.
حافظ.
و رجوع به کمینگاه شود.

کمینگی.

[کَ نَ / نِ] (حامص مرکب)حقارت و پستی و دونی و فرومایگی و پست نژادی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کمین ور.

[کَ وَ] (ص مرکب) آنکه در کمین می نشیند. کمین گر. (ناظم الاطباء، ذیل کمین گر). کمین کننده :
طلایه به پیش اندرون چون قباد
کمین ور چو گرد تلیمان(1)نژاد.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص96).
(1) - ن ل: نریمان.

کمینه.

[کَ نَ / نِ] (ص عالی) کمتر باشد از هر چه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص454). به معنی کمتر و کمترین. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
خراج مملکتی تاج افسرش بوده ست
کمینه چیز وی آن تاج بود و آن افسر.
فرخی.
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.
عنصری (لغت فرس اسدی چ اقبال).
عمرش بادا هزار ساله به دولت
تا ز چه یاد آمد این شمار کمینه.سوزنی.
که از کلاه بسی مرد ناحفاظ به است
کمینه مقنعه ای کاندر او وفاداری است.
ظهیر فاریابی.
دویست نام عطا باشد و ادا پنجاه
کمینه غبن همین بس دگر همه بگذار.
کمال الدین اسماعیل.
کای کمینه بخششت ملک جهان
من چه گویم چون تو می دانی نهان.مولوی.
به جان او که گرم دسترس به جان بودی
کمینه پیشکش بندگانش آن بودی.حافظ.
و کمینه عقوبت او حرمان وجد و فقدان شهود. (انیس الطالبین ص10). هر که حق را بر غیر حق گزیند کمینه سعادت او این باشد. (انیس الطالبین ص128).
|| کوچکترین. خردترین :
مهتر کمینه بندهء او باشد آن شهی
کو را همی سجود کند چرخ چنبری.فرخی.
محمدبن حمدو گفت: کمینه سواران آن شهر ماییم و ما را یارگی نباشد که اندر پیش سواران ملک نیمروز به میدان اندر شویم. (تاریخ سیستان).
رخم سرخیل خوبان طراز است
کمینه خیلتاشم کبر و ناز است.نظامی.
و گر بالای مه باشد نشستم
شهنشه را کمینه زیردستم.نظامی.
بر این رقعه که شطرنج زیان است
کمینه بازیش بین الرخان است.نظامی.
سر درنیاورم به سلاطین روزگار
گر من ز بندگان تو باشم کمینه ای.سعدی.
مگر کمینهء آحاد بندگان سعدی
که سعیش از همه بیش است و حظش از همه کم.
سعدی.
فتاد در دل حافظ هوای چون تو شهی
کمینه ذرهء خاک در تو بودی کاج.حافظ.
|| فرومایه. (برهان) (آنندراج). فرومایه و دون و پست درجه و حقیر و خوار. (ناظم الاطباء). شخص کم اهمیت و اعتبار. فرومایه. حقیر. (فرهنگ فارسی معین) :
دهر است کمینه کاسه گردانی
از کیسهء او خطاست دریوزه.خاقانی.
گفتند خسته گشت فریدون و جان سپرد
زان تیر کز کمان کمینه کسی بجست.
خاقانی.
پنجم کمینه پیشه وری که به سعی بازو کفافی حاصل کند. (گلستان).
به قهر از او بستاند کمینه سرهنگی.
(گلستان).
گر در بهای بوسه لبت زر طلب کند
مشکل کشد کمان تو چون من کمینه ای.
اوحدی.
|| حداقل. دست کم(1). مقابل مهینه، بیشینه، حداکثر. (فرهنگ فارسی معین). دست کم. حداقل. لااقل. اقل مرتبه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کرد زندانیم به رنج و وبال
وین سخن را کمینه رفت دو سال.نظامی.
هر روز هفتاد حاجتش روا کنم کمینهء آن مغفرت و آمرزش. (ابوالفتوح رازی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و کمینهء او آن است که مرد کسی را دوست دارد بر ظلمی یا دشمنش دارد بر عدلی. (ابوالفتوح رازی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بزرگی را پرسیدم از سیرت اخوان صفا، گفت کمینه آنکه مراد خاطر یاران بر مصالح خویش مقدم دارد. (گلستان).
ز کعبه روی نشاید به ناامیدی تافت
کمینه آنکه بمیریم در بیابانش.سعدی.
گلی چو روی تو گر در چمن پدید آید
کمینه دیدهء سعدیش پیش خار کشم.سعدی.
- بر کمینه؛ حداقل. دست کم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو تو سیصد هزاران آزموده ست
اگر نه بیش باری بر کمینه.
ناصرخسرو (یادداشت ایضاً).
|| نویسنده و شاعر و گوینده به تواضع از خود چنین تعبیر آورد. (فرهنگ فارسی معین). در مذکر و مؤنث کمینه می آید و اینکه بعضی گمان می برند که مؤنث تنها مستعمل است غلط است، چه کلمه فارسی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : اگر مرحمت پادشاهانه این کمینه را مهلت بخشد تا بعد از تسکین غلوای خوف و هراس چون سلطان ماردین و دیگر حکام مواضع به درگاه گردون انتباه شتابد. (ظفرنامهء یزدی از فرهنگ فارسی معین). به اعتقاد این کمینه اگر ملک ری به تمامی جهت این دو بیت صله دهند هنوز بخیلی کرده باشند. (تذکرهء دولتشاه در ترجمهء احوال سلمان ساوجی). || فروتن. خاضع. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - Minimum

کمیة.

[کَمْ می یَ] (ع ص) مؤنث کَمّیّ. || (اِ) مقدار. ج، کمیات. (اقرب الموارد). کمیت. و رجوع به کمیت شود.

کمیهی.

[کُمْ مَ ها] (ع ص) سرگشته. یقال: ذهبت ابله کمیهی؛ ای رکبت رأسها و لاتدری این تتوجه. (منتهی الارب). سرگشته. یقال: ذهبت ابله کمیهی؛ ای لم یدر این ذهبت. (ناظم الاطباء). ذهبت ابله کمیهی، کذهبت عُمَّیهی؛ یعنی ندانست که شترش کجا رفت. (از اقرب الموارد).

کن.

[کَ] (نف مرخم) (مادهء مضارع از «کندن») کننده و از بیخ برآرنده و همیشه بطور ترکیب استعمال می شود مانند کوه کن یعنی کنندهء کوه و کسی که سنگ از کوه می کند و بیخ کن یعنی از ریشه برآرنده. (ناظم الاطباء). این کلمه در ترکیب با کلمات دیگر غالباً نعت فاعلی سازد چون: بنیان کن. چاه کن. خارکن. خانه کن. قبرکن. کان کن. کوه کن. گورکن و جز اینها که در این حالت کن به معنی کننده و برآورنده است. || (ن مف مرخم) گاه نعت مفعولی سازد چون: بنه کن (کوچ با همهء کسان، بنه کنده). جاکن (جاکن شدن دل، از جا کنده شدن دل). ریشه کن (ریشه کن شدن گیاه، از ریشه برآورده شدن آن) و غیره. || گاه اسم مکان برای وقوع فعلی سازد چون: جامه کن، رخت کن (هر دو به معنی بینهء حمام). کفش کن (محل کندن کفش در بقاع متبرکه). و رجوع به همین ترکیبها شود. || (مزید مؤخر امکنه) در: دجاکن.(1)خرکن. جرواتکن. خدیمنکن. آب کن. رسکن. ورکن. ماشتکن. کاشکن... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - این کلمه را مرحوم دهخدا بصورتی نوشته اند که حرف کاف هم مفتوح است و هم مکسور.

کن.

[کَ] (اِ) درخت. || جای درختناک و انبوه از درخت. || نیزهء ماهیگیری. || چنگال ماهیگیری. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء).

کن.

[کُ] (نف مرخم) (مادهء مضارع از «کردن») کننده و آنکه کاری را می کند مانند: در میان کن؛ یعنی آنکه در میان می آورد. (ناظم الاطباء). در ترکیب با کلمات دیگر صفت فاعلی سازد: آب بخش کن. آب خشک کن. آتش سرخ کن. بخاری پاک کن. تیغ تیزکن. جاده صاف کن. چائی صاف کن. چاقوتیزکن. چشم پرکن. خانه خراب کن. خفه کن (درسماور). دوده پاک کن. روغن داغ کن. زنده کن. سرخشک کن. سبزی پاک کن. شیشه پاک کن. کارکن. کارچاق کن. کاردتیزکن. گلوترکن. گوش پاک کن. لوله پاک کن. گزارش کن. ماهوت پاک کن. ماهی سرخ کن. مبال پاک کن. مدادپاک کن. مرکب خشک کن. نکوهش کن. نوازش کن. نیایش کن. ویران کن... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به همین ترکیبات شود.

کن.

[کُ] (ع فعل امر) صیغهء امر است به معنی شو(باش)، مشتق از کان یکون کوناً. و اشارت باشد به امر حق تعالی در روز ازل در باب پیدا شدن موجودات. (غیاث) (آنندراج). کلمهء امر از کان. بشو. (ناظم الاطباء). بباش: کن فیکون، بباش پس بباشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای جمع کرده مبدع کن در نهاد تو
هم سیرت ملائک و هم صورت ملوک.
ظهیر فاریابی (یادداشت ایضاً).
گر نیندی واقفان امر کن
در جهان رد گشته بودی این سخن.
مولوی (مثنوی چ خاور ص44).
رجوع به کن فیکون شود.
|| (اِ) یا کاف و نون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کنایه از عالم وجود و دنیا و دهر و مأخوذ از معنی اول(1) :
رهائی ده بستگان سخن
توانا کن ناتوانان کن.نظامی.
ز آفرینش نزاد مادرکن
هیچ فرزند خوبتر ز سخن.نظامی.
بدیشان نمودی ره از بدو کن
معادم به «من بعضها بعض» کن.
نزاری قهستانی (دستورنامه چ روسیه ص48).
رجوع به کاف و نون شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مراد امر حق تعالی در روز ازل.

کن.

[کُ] (اِ) مخفف کون است که نشستگاه باشد. عربان دبر خوانند. (برهان) (آنندراج). کون باشد. (اوبهی). کون و دبر. (ناظم الاطباء). کون بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص403) :
سبلت چو کن مرغ کن و کفت برآور
بنمای به سلطان کمر ساده و ایزار.
حقیقی (از لغت فرس چ اقبال ص403).
رجوع به کون شود.

کن.

[کِ] (اِ) به معنی بخیه باشد که خیاطان بر جامه و امثال آن زنند و آن را به عربی غرزه گویند. (برهان) (آنندراج). بخیه که آن را کله نیز گویند. (رشیدی). بخیه و آجیده ای که در جامه می زنند. (ناظم الاطباء). || در ترکی به معنی پس و عقب. (غیاث) (آنندراج). || پیلهء کرم ابریشم. || وسط. || حیاط خانه. (ناظم الاطباء).

کن.

[کَن ن] (ع مص) فراپوشیدن. (زوزنی). فروپوشیدن و نگه داشتن چیزی را از تاب آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || در نهفت داشتن. (زوزنی). پنهان داشتن چیزی را در دل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

کن.

[کِن ن] (ع اِ) پوشش هر چیزی و پردهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پردهء پوشش. (غیاث) (نصاب از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پوشش. (ترجمان القرآن). کنان. غطاء. پوشش. آنچه بپوشد چیزی را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سرای و خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیت. ج، اکنان و کنة. (اقرب الموارد). || شکاف در کوه. (ترجمان القرآن). || سایه و سایبان و چتر.(1) || پناهگاه. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || هر چیز که بدان چیزی را نگاه دارند. (منتهی الارب).
(1) - این معنی در منتهی الارب ذیل کلمهء کُنَّة آمده است. و رجوع به همین کلمه شود.

کن.

[کَ] (اِخ) مرکز بخشی است در شمال باختری تهران که در ابتدای درهء سولقان واقع است و در حدود 5200 تن سکنه دارد. بخش کن از 5 محله به نامهای سرآسیاب، اسماعیلیان، درقاضی، میان ده، بالون تشکیل می گردد و این محله ها و باغهای کن در قسمت خاور رودخانهء کن که از ارتفاعات شمالی سولقان سرچشمه می گیرد واقع است. و آب مزروعی این قصبه از زهاب همین رودخانه تأمین می شود. دارای بخشداری، ژاندارمری، بهداری، آمار، پست، محضر رسمی و دبستان و چندین مغازه و دکان است. بخش کن در سابق مهم بوده و از چهار دهستان کن و شمیران و ارنگه و لورا و شهرستانک تشکیل می گردید؛ که در اواخر سال 1326 ه .ش. دهستان شمیران تبدیل به بخش و دهستانهای ارنگه و لورا و شهرستانک ضمیمهء بخش کرج گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کنا.

[کُ / کَ] (اِ) زمین که به عربی ارض گویند. (برهان) (آنندراج). ارض و زمین. (ناظم الاطباء). زمین. (فرهنگ رشیدی). || زمین مرز را نیز گفته اند. و آن زمینی باشد که کنارهای آن را بلند ساخته باشند که در میان آن زراعت کنند و چیزها بکارند. (برهان) (آنندراج). مرز باشد. (جهانگیری). زمین که کناره های آن جهت کشت مرز بسته باشند. (ناظم الاطباء).

کنا.

[کِ] (اِ) به لغت زند و پازند ماهی را گویند و به زبان عربی حوت خوانند. (برهان) (آنندراج). حوت. ماهی. (ناظم الاطباء). هزوارش «کنا»(1)، پهلوی «ورک»(2) به معنی بره [ گوسفند ] است. اما هزوارش «کناره، کانارش»(3)، کنارس(4)، پهلوی «ماهیک»(5) (به معنی ماهی) است. پس «کنا» در متن مصحف «کناره» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - kona.
(2) - varrak.
(3) - k(e) nara, k(a)narsh
(4) - kanaras.
(5) - mahik.

کنائس.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کنیسه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مساجد و معابد ترسایان. (غیاث). و رجوع به کنیسة شود.

کنائن.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کَنَّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار) (ناظم الاطباء).

کناب.

[کِ] (ع اِ) سر شاخ خرما یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). سر شاخ و سر شاخ خرمابن. (ناظم الاطباء). || خوشهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کنابث.

[کُ بِ] (ع ص) کُنبُث. درشت و درترنجیده و زفت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد)

کنابد.

[کُ بِ] (ع ص) وجه کنابد؛ روی زشت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کنابد.

[کُ بَ] (اِخ) نام جایی و مقامی است و در آنجا کوهی است که گودرز سرلشکر کیخسرو آنجا فرودآمده بود و در آنجا بیژن، دو سه برادر پیران را به چند مصاف کشت بعد از آن ده پهلوان دیگر از تورانیان بر دست ده ایرانی کشته شدند و هم در آن روز گودرز پیران را در بالای کوه به قتل آورد و این جنگ را جنگ دوازده رخ گویند لیکن به یازده رخ شهرت دارد و معرب آن جنابد باشد. (برهان). نام شهری است در خراسان و کوه منسوب بدان شهر را نیز گویند و آن در اصل لغت گون آباد بود و گون به ترکی آفتاب را گویند و در قدیم الایام در آن محل فیمابین سپاه ایران و توران رزمی عظیم اتفاق افتاده جماعتی از دو سوی کشته شدند و بر آن مقرر شد که گودرز و پیران و ده مرد دیگر که کفو باشند با یکدیگر رزم آزمایند تا کار نیکو شود و باقی سپاه از جنگ آسوده باشند و چنین کردند همهء پهلوانان ایران بر اقران و اکفای خویش غالب و مظفر شدند و پیران سپه سالار افراسیاب نیز به دست گودرز کشته شد و این رزم را یازده رخ نام است و مقام ایرانیان کوه کنابد و محل تورانیان دشت ریبد بود. و کنابد را معرب کرده اند جنابد گویند و در آن ولایت دو قریه است یکی والوئی و دیگری را نموئی گویند و در قریهء نموئی نارونی است از غرائب اشجار عالم که... و کنابد قریب به بلاد تون و طبس است و در کاف فارسی نوشتن اصح است زیرا که مخفف گون آباد است. (انجمن آرا) (آنندراج). صحیح گنابد، گناباد(1) است که ناحیتی است در جنوب خراسان مرکب از 18 دیه و مرکز آن جویمند است. (حاشیه برهان قاطع چ معین) :
بیامد چو پیش کنابد رسید
بدان دامن کوه لشکر کشید.فردوسی.
یکی سوی کوه کنابد برفت
یکی سوی ریبد خرامید تفت.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1223).
ز کوه اندر آورد لشکر گروه
به هامون سپاه از پس و پشت کوه
چو پیران سپاه از کنابد براند
بروز اندرون روشنائی نماند.(2)
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1155).
ز ریبد زمین تا کنابد سپاه
در و دشت از ایشان کبود و سیاه.(3)
فردوسی (شاهنامه ایضاً).
سپاهش به کوه کنابد شود
به جنگ اندرون دست ما بد شود.
فردوسی (شاهنامه ایضاً ص1170).
و رجوع به گناباد شود.
(1) - گناباد کنونی خراسان ممکن است با «کنابد» شاهنامه که محل جنگ ایران و توران است تشابه اسمی داشته باشد. ولی یکی دانستن این دو بعید و درخور تأمل است. و در فهرست ولف هم این کلمه یعنی «کنابد» به معنی جای و مکان و برآمدگی زمین و کوه معنی شده است.
(2) - جنگ گیو در ویسه گرد، با پیران.
(3) - رزم خواستن هومان از گودرز.

کنابذ.

[کُ بِ] (ع ص) قبیح. (اقرب الموارد). رجل کنابذ؛ مرد درشت و زشت سطبرروی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کنابش.

[کَ بِ] (ع اِ) جِ کنبوش: کان دلالایبیع الکنابش. (دزی ج2 ص492). و رجوع به کنبوش در همین لغت نامه شود.

کنابل.

[کُ بِ] (ع ص) سخت و درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کنابیش.

[کَ] (ع اِ) جِ کنبوش: و تتخذ النساء بها من الصوف انواعاً من الکنابیش(1)لاتوجد فی غیرها. (از دزی ج2 ص492). کنابش. رجوع به کنابش و کنبوش در همین لغت نامه شود.
(1) - در ذیل اقرب الموارد (فائت الذیل ص547) آرد: و تتخذ بها النساء انواعاً من الکنابیش... (معجم البلدان یاقوت).

کنات.

[کُنْ نا] (ع ص، اِ) جِ کنة، کوتاه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج).

کناتب.

[کُ تِ] (ع ص) کُنتُب. کوتاه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

کناثب.

[کُ ثِ] (ع ص) کَنثَب. کُنثَب. درشت استوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کناثر.

[کُ ثِ] (ع ص) کُنثُر. گرداندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) سر کیر تا ختنه جای. (منتهی الارب) (آنندراج). حشفه. یعنی از سر ذکر تا ختنه جای. (ناظم الاطباء).

کناخن.

[] (ص) مخالف و ناهموار بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سراپای بعضی و بعضی کناخن (کذا)(1).
عمعق (یادداشت ایضاً).
در لسان العجم شعوری کیاکن را بنقل از مجمع به همین معنی آورده و گمان می کنم کیاخن شمس فخری(2) که به معنی ملائمی و همواری گرفته و صور دیگر در فرهنگها که به این کلمه داده اند همین کناخن حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی باشد. (یادداشت ایضاً).
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص400 این بیت عمعق شاهد کیاکن به معنی مخالف و ناهموار بدین صورت آمده است:
سراپای بعضی و بعضی کیاکن
چو اندر مغاک چغندر چغندر.
ولی در دیوان عمعق چ سعید نفیسی ص144 چنین است: هماوار بعضی و بعضی کیاکن...
(2) - در برهان کیاخن و گیاخن و در لغت فرس اسدی چ اقبال ص362 و فرهنگ رشیدی کیاخن به معنی آهستگی و نرمی و جز اینها آمده و بیت رودکی:
درنگ آر، ای سپهر چرخ وارا
کیاخن ترت باید کرد کارا.
به شاهد همین معنی نقل شده است و نیز در برهان و فرهنگ رشیدی کیاکن به معنی مخالف و ناهموار.... آمده است. و رجوع به همین کلمات شود.

کناد.

[کَ] (اِ) نام پرنده ای باشد که آن را مرغ الهی گویند و آن کبوتر صحرایی است و به عربی ورشان خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کناد.

[کَنْ نا] (ع ص) ناسپاس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کنادار.

[کَ] (اِ) قسمی از کفش و پااوزار. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

کنادث.

[کُ دِ] (ع ص) کُندُث. درشت سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

کنادر.

[کُ دِ] (ع ص) کُندُر. مرد کوتاه درشت سطبراندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ازاقرب الموارد). مرد زشت. (مهذب الاسماء). مرد کوتاه درشت و مرد سطبراندام. (ناظم الاطباء). || خر بزرگ جثه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کنار.

[کَ] (اِ) بن خوشهء خرما. (برهان) (ناظم الاطباء). و به این معنی با زای نقطه دار هم آمده است. (برهان). مصحف کناز. (حاشیه برهان چ معین). رجوع به کناز شود. || میوه ای باشد که آن را موز می گویند. (برهان). یک قسم میوه که موز نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کنار.

[کَ] (اِ) در اصطلاح صوفیه دریافتن اسرار توحید و دوام و مراقبه را گویند. کذا فی لطائف اللغات. (کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1561).

کنار.

[کَ / کِ] (اِ) نقیض میان. (برهان). کنارهء چیزی و گوشه و طرف. (غیاث). گوشه و طرف. (آنندراج). ضد میان و آن را کران نیز گویند. (انجمن آرا) :
برادر نداری نه خواهر نه زن
چو شاخ گلی بر کنار چمن.فردوسی.
پسر زاد ماهی که گفتیش مهر
فرود آمد اندر کنار سپهر.فردوسی.
|| جانب. طَرَف. جانب وحشی هر یک از دو پهلوی آدمی. حجر و آن زیر بغل تا کش باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کنف. پهلو :
تو مر بیژن خرد را در کنار(1)
بپرور نگه دارش از روزگار.
فردوسی.
خروش و ناله به من درفتاد و رنگین گشت
ز خون دیده ورا هر دو آستین و کنار.
فرخی.
شه روم خواهد که او همچو من
نهد پیش او بربطی بر کنار.فرخی.
خنیاگرانت فاخته و عندلیب را
بشکست نای در کف و طنبور در کنار.
منوچهری.
برخ دلبر از درد شد چون زریر
مژه ابر کرد و کنار آبگیر.اسدی.
هر که او مار پرورد به کنار
بگزد پرورنده را ناچار.مکتبی.
سوزنی دایهء اطفال مدیحت بادا
پرورش داده سخن را به کنار و آگوش.
سوزنی.
تا بر کنار دجله دوش آن آفت جان دیده ام
از خون کنارم دجله شد تا خود چرا آن دیده ام.
خاقانی.
غم داده دل از کنارشان(2) برد
وز دلشدگی قرارشان برد.نظامی.
ای آنکه عود داری در جیب و در کنار
یک عود را بسوز و دگر عود را بساز.
؟ (از صحاح الفرس).
پادشاهی پسر بمکتب داد
لوح سیمینْش در کنار نهاد.سعدی.
مجال من همین باشد که پنهان عشق او ورزم
کنار(3) و بوس و آغوشش چگویم چون نخواهد شد.
حافظ.
|| دامن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آن کس که مشت خویش ندیده ست پردرم
گر خدمتش کند ز گهر پر کند کنار.فرخی.
بسا کسا که بجز نام زر شنیده نبود
ز مجلس تو برون برد زر کنارکنار.فرخی.
هیچ شب نیست که از مجلس او
نبرد زائر او زر به کنار.فرخی.
لفظ او بشنو اگر گوهر همی جویی ازآنک
زیر هر حرفی ز لفظ او کناری گوهر است.
عنصری.
برآمد سپاه بخار از بحار
سوارانش پر دُرّ کرده کنار.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص199).
در باغ شو و کنار پر کن
از دانه و میوه و ریاحین.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص312 چ مینوی - محقق ص51).
کنار رحمتت گر بازگیری
بخرواران فروریزم غم دل.انوری.
اتفاقاً برفی عظیم افتاده بود و دشت و صحرا پنبه زار شده و کوه و کنار(4) از صحبت سرما چادر گازری در سر گرفته. (العراضه).
یا زر به هر دو دست کند خواجه در کنار
یا موج روزی افکندش مرده بر کنار(5)
سعدی.
|| آغوش. (برهان). بغل و آغوش. (غیاث) :
گر آهویی بیا و کنار منت حرم
آرام گیر با من و از من چنین مشم.خفاف.
همی بود بوس و کنار و نبید
مگر شیر کو گور را نشکرید.فردوسی.
جهانا بپروردیش در کنار(6)
وزان پس ندادی به جان زینهار.فردوسی.
گزیده بهم بزم دیدار یار
می و رود و شادی و بوس و کنار.فردوسی.
سه بوسه مرا بر تو وظیفه است ولیکن
آگاه نه ای کز پس هر بوسه کناریست.
فرخی.
از بوس و کنار تو اگر زشتی آید
هم پیش تو نیکو کنم او را به ستغفار.
فرخی.
من بی کنار، بوسه نخواهم ز هیچ ترک
از تو بتا به دیدن تو کردم اقتصار.فرخی.
از تو ما را نه کنار و نه پیام و نه سلام
مکن ای دوست که کیفر بری و درمانی.
منوچهری.
خوشا بهار تازه و بوس کنار یار
گر در کنار یار بود خوش بود بهار.
منوچهری.
بچه گونه گون خلق چندین هزار
کشان پروراند همی در کنار(7).اسدی.
بدان زن مانی ای ماه سمن بر
که باشد در کنارش کور دختر.اسدی.
دهر همی گویدم که بر سفرم
تنگ مکش سخت در کنار مرا.ناصرخسرو.
اقبال و بخت و دولت پیروز را
فرزند نازنینی پرورده بر کنار.سوزنی.
با صدر جهان به دوستی گویی
پرورده به یک کنار و پستانی.سوزنی.
هنگام گل رسید ز گلروی لعبتی
بر بوسه رام گشته محابا مکن کنار.
سوزنی.
خوش بر کنار گیر(8) و نشان بر کنار(9) خویش
مگذار کز کنار تو(10) گیرد دمی کنار(11).
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نظری خواستم از دور نه بوس و نه کنار
آخر از دولت عشق این قدرم بایستی.
خاقانی.
او خود آسود در کنار(12) پدر
انده ما برای مادر اوست.خاقانی.
حلی چون آفتاب و حله چون صبح از برافکنده
گرفتم در برش گفتم که ماهم در کنار است این.
خاقانی
امشب مگر بوقت نمی خواند این خروس
عشاق بس نکرده هنوز از کنار و بوس.
سعدی.
در آب دو دیده از تو غرقم
و امید لب و کنار دارم.سعدی.
بر بوی کنار تو شدم غرق و امید است
از موج سرشکم که رساند به کنارم.(13)حافظ.
گرچه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم گیر
تا سحرگه ز کنار تو جوان برخیزم.حافظ.
چو من شکسته ای را از پیش خود چه رانی
کم غایت توقع بوسی است یا کناری(14).
حافظ.
|| جانب و پهلو. (ناظم الاطباء). پهلو. نزد. نزدیک :
خروشان بزاری و دل سوگوار
یکی زر تابوتش اندر کنار.فردوسی.
یکی ساعت از وی نبودش قرار
در آغوش بودیش یا در کنار.(15)
شمسی (یوسف و زلیخا).
بر سر هر نرگسی ماهی تمام
شش ستاره بر کنار هر مهی.منوچهری.
سرو بالادار در پهلوی مورد
چون درازی در کنار کوتهی.منوچهری.
که سروت بود پیش و مه در کنار.اسدی.
بکن نیکی و در دریاش انداز
که روزی در کنارت(16) آورد باز.
(ویس و رامین).
گزین و بهین زنان جهان
کجا بود جز در کنار علی.ناصرخسرو.
خوش بر کنار گیر و نشان بر کنار(17) خویش
مگذار کز کنار تو گیرد دمی کنار.سوزنی.
چشم بد مردمت رسید که ناگاه
مردم چشم تو از کنار تو گم شد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص770).
نگر به یوسف کنعان که از کنار پدر(18)
سفر فتادش تا مصر و گشت مستثنا.
مولوی (کلیات شمس ج1 ص134).
قرص بزرگی از شیو پوستین بیرون کرد و پوشیده در کنار من نهاد. (انیس الطالبین بخاری).
- در کنار آوردن؛ در دسترس قرار دادن. در اختیار گذاشتن :
که هر روز یاقوت بار آورد
خرد بار آن در کنار آورد.فردوسی.
- در کنار کسی بودن؛ در اختیار او بودن. مطیع او بودن. در فرمان او بودن :
همیشه جهاندار یار تو باد
سر اختر اندر کنار تو باد.فردوسی.
- در کنار کسی نهادن چیزی را؛ در اختیار او قرار دادن آن را. در دسترس او قرار دادن آن را : هر چه مقصود و مراد و منتهای مرام عباد است در کنارش نه. (راحة الصدور راوندی).
- || در دست او نهادن. تحویل دادن آن چیز را به آن شخص : اگر باز آیم سزای تو بدهم و جزای تو در کنارت نهم. (ترجمه تاریخ یمینی چ 1 تهران ص345).
- کنار آمدن با کسی؛ با او صلح داشتن و آشتی کردن و اختلاف را از بین بردن. نوعی تصفیه حساب کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| انتها وآخر و حد و کران و کرانه. (ناظم الاطباء). کران. انتها. پایان. حد. انتهای هر چیز. حد نهائی :
تا هوا را پدید نیست کنار
تا فلک را پدید نیست کران.فرخی.
شاید که نیست نعمت و جاه ترا کران
زیرا که نیست همت و فضل ترا کنار.
فرخی.
بر آن سپاه خدایت همی مظفر کرد
که کس ندانست آن را همی کنار و شمار.
فرخی.
کنار باشد باران نوبهاری را
فضایل و هنرش را پدید نیست کنار.
فرخی.
احسان وفای تو بحدی است بس اندک
لیکن حسد و مکر تو بیحد و کنار است.
ناصرخسرو.
اندر میان دلها شاهیست مهر تو
بگرفته زین کنار جهان تا به آن کنار.
سوزنی.
بادند لشکر تو ز سیارگان فزون
بگرفته زین کنار جهان تا بدان کنار.
سوزنی.
ازآنکه من وزیر نیم زو بهم یقین
از فضل و مال بیحد و اندازه و کنار.
خاقانی.
- برکنار بودن؛ دور بودن. مصون بودن :
بودیم برکنار ز تیمار روزگار.انوری.
و رجوع به برکنار شود.
- برکنار کردن کسی از کار؛ دور کردن او را از آن کار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- برکنار ماندن؛ دور ماندن. دخالتی نداشتن.
- به کنار افکندن؛ دور انداختن. رها کردن :
مهر او تا زیم ز مصحف دل
چون ده آیت نیفکنم بکنار.خاقانی.
- کنار زدن؛ پس زدن. دور کردن: خاشاک را از روی آب کنار زد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| لب و ساحل. (ناظم الاطباء). ساحل. لب. کناره. شط. شاطی. کرانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کنار و ساحل دریا عموماً و کنار چشمه و جویبار خصوصاً :
ز ریدکان سرائی چو ژاله بر سر آب
بدان کنار فرستاد ریدکی سه چهار.
فرخی (یادداشت ایضاً).
همی کشید سپه تا به آب گنگ رسید
نه آب گنگ، که دریای ناپدیدکنار.فرخی.
مثال عشق خوبان همچو دریاست
کنار و قعر او هر دو نه پیداست.
(ویس و رامین).
و چون به کنار یمن رسیدند و... که مانده بود به دریا افکند و کشتی ها را آتش زد. (فارسنامهء ابن بلخی ص96).
همچو دریاست صحبت اشرار
که بود ایمنی او به کنار.مکتبی.
و کشتی دیدند بر لب دریا ایستاده بر آن کشتی نشستند چون به کناری رسیدند هر دو بیرون آمدند. (قصص الانبیاء ص124).
به دریا در منافع بی شمار است
اگر خواهی سلامت بر کنار است.سعدی.
پارسایی را دیدم بر کنار دریا که زخم پلنگ داشت و به هیچ دارو به نمی شد. (گلستان).
در این ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای بر کنار.سعدی.
در آبی که پیدا ندارد کنار
غرور شناور نیاید به کار.سعدی.
دریای عشق را به حقیقت کنار نیست
ور هست پیش اهل حقیقت کنار اوست.
سعدی.
این بگفت و پدر را وداع کرد و همچنین تا رسید بر کنار آبی. (گلستان).
- بر کنار افتادن؛ به ساحل رسیدن. در گوشه ای قرار گرفتن :
کشتی صبر من چو از غرقاب
نتوانست بر کنار افتاد.خاقانی.
... بیچاره متحیر بماند روزی دو، بلا و محنت کشید و سختی دید. سیم روز خوابش گریبان گرفت و در آب انداخت بعد شبان روزی دگر بر کنار افتاد. (گلستان).
- کنار خشک داشتن؛ کنایه از مفلس و تهیدست بودن. (آنندراج) :
وصل تو گران بهاست ای گوهر و ما
همچون دریا کنار خشکی داریم.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
|| گاهی این کلمه به آخر اسم مکان پیوندد و از ساحلی بودن محل حکایت کند چون: ارس کنار. فریدون کنار. بنده کنار. پیلسته کنار. زرکنار. دریاکنار. مرزکنار. ناتل کنار. لاش کنار. لش کنار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سوی. جهت. گوشه. کمین. جانب :
ای کاش آتشی ز کنار اندر آمدی
نی حسن تو گذاشتی و نی هوای ما.
خاقانی.
عنان از هر طرف برزد سواری
پری رویی رسید از هر کناری.نظامی.
|| جدا و بریده و جدایی و بریدگی و بدین معنی با لفظ کردن به صلهء از مستعمل است. || قلاب آهنی که قناره معرب آن است. (آنندراج).
(1) - گیو چون به توران رفتن می خواهد، فرزند خود بیژن را به پدر خویش گودرز می سپارد و می گوید... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - به معنی سینه و درون نیز ایهام دارد.
(3) - به معنی آغوش نیز ایهام دارد.
(4) - مراد کنار کوه = دامن کوه.
(5) - رجوع به کنار به معنی ساحل شود.
(6) - به معنی نزد و پهلو نیز ایهام دارد.
(7) - به معنی حجر (معنی دوم) نیز ایهام دارد.
(8) - رجوع به ترکیب کنار گرفتن (در آغوش گرفتن) شود.
(9) - به معنی جانب و پهلو نیز ایهام دارد.
(10) - رجوع به معنی کنار (پهلو، نزد) شود.
(11) - رجوع به کنار گرفتن (دوری کردن) شود.
(12) - به معنی نزد نیز ایهام دارد.
(13) - رجوع به کنار به معنی ساحل شود.
(14) - در فرهنگ فارسی معین این شعر شاهد معنی «در آغوش گرفتن» آمده است.
(15) - با آغوش فرق دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(16) - به معنی ساحل نیز ایهام دارد.
(17) - به معنی آغوش نیز ایهام دارد.
(18) - به معنی قبل نیز ایهام دارد.

کنار.

[کُ / کُنْ نا] (اِ) میوه ای باشد سرخ شبیه به عناب لیکن از عناب بزرگتر است و در هندوستان بسیار می باشد و شیرین و نازک می شود و به عربی آن را سدر می گویند و به هندی بیر خوانند. (برهان). بار درخت سدر فارسی است. (منتهی الارب). درختی است از تیرهء عنابها که برگهای آن را به جای صابون به کار می برند. (گیاه شناسی گل گلاب ص230). ثمره ای است خوش مزه به هند آن را بیر گویند. (غیاث). نام میوه ای است سرخ رنگ از قبیل عناب و آن را می خورند و به برگ آن درخت، موی می شویند و آن را سدر گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). اسم سدر است که به هندی بیر نامند. (فهرست مخزن الادویه). نبق. (دهار) (قاموس). نبق. نبقة. (دستور اللغة). غشو. ثمرالسدر. (اقرب الموارد). میوهء درخت سدر. (ناظم الاطباء). عتود. سدر. شجرالنبق. سدرة. سنجد گرجی. نبقه. بیر. گونه ای از ارجنگ. این نام را در اطراف خلیج فارس به زیزیفوس سپیناخریستی(1) دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیاهی(2)است از تیرهء عنابها که غالباً به صورت درختچه می باشد و ارتفاعش بین یک تا یک و نیم گز است شاخه هایش بی کرک و برگهایش کوچک و بیضوی و نوک تیزند و گلهائی به رنگ آبی دارد. میوه اش به اندازهء یک گوجهء کوچک و دارای میان بر خوراکی مطبوع و مأکول است. از تخم میان بر میوهء این گیاه تحت اثر آب نوعی شراب تهیه می گردد. برگهای کوبیدهء آن به نام «سدر» در استحمام مصرف می شود. گیاه مزبور در جنوب ایران (نواحی کازرون) به فراوانی می روید. سدر. منبل دارو. سنجد گرجی. شجرالنبق. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Zizifhus spina christi. .
(فرانسوی)
(2) - epine du Christ

کنارآب.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) مبال. آبخانه. مبرز. مستراح. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کنارآب رفتن؛ مستراح رفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنارآبادی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان چاه کوتاه بخش برازجان است که در شهرستان بوشهر واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنارات.

[کَنْ نا / کِنْ نا] (ع اِ) جِ کنارة [ کَنْ نا رَ / کِنْ نا رَ ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کنارة شود.

کنار اسماعیل.

[کُ اِ] (اِخ) دهی از دهستان دهو است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 1300 تن سکنه دارد و مزارع لاتی دان، رضایی، مقیاسی، بندبست و ازبند جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کنار بروژ.

[کَ بِ] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش صومای شهرستان ارومیه است که در جنوب خاوری بخش واقع است و از پانزده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 2150 تن سکنه دارد. و قراء مهم آن ایستی سو، زین دشت و چوره پائین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنارپیر.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب است که در بخش مرکزی شهرستان شوشتر واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنارپیر.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا است که در بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع است و 221 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنارتخته.

[کُ تَ تَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش خشت است که در شهرستان کازرون واقع است و در حدود 929 تن سکنه دارد. از ادارات دولتی بخشداری، ژاندارمری، پست و تلگراف به علاوه سی باب دکان و یک کاروانسرا در آن وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

کنارترشان.

[کُ تُ] (اِخ) دهی از دهستان دیر است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 124 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

کنار جستن.

[کَ / کِ جُ تَ] (مص مرکب)گوشه گرفتن. (آنندراج) :
کسی گیرد آرام دل در کنار
که از صحبت خلق جوید کنار.سعدی.
|| وداع کردن. || در بر کشیدن. (آنندراج).

کنارخیمه.

[کُ خِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان مالکی است که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 299 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

کناردان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش گاوبندی است که در شهرستان لار واقع است و 468 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کناردان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان هکان است که در بخش کوهک شهرستان جهرم واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

کنار رودخانه.

[کِ نِ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء گلپایگان و شامل 24 قریه است. مساحت آن ده فرسخ در ده فرسخ است و جمعیت آن در حدود 6100 تن است. مرکز آن سعیدآباد و حد شمالی کوه و حد شرقی جلگه و حد جنوبی جلگه و غربی آن رودخانه است و قراء مهم آن عبارت است از سعیدآباد، دره باغ، کلوچان و رباط محمود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). و رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان شود.

کنارروزی.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) کوکبی که دیده شود بر عشاء. (از مفاتیح). و بدین جای معنی پیدا شدن نیست زیرا که وقت پیدا شدن بهر شهری و بهر اقلیمی مخالف یکدیگر بود ولکن حدیست تشریق را نهاده و سپس ایشان را مُشَرّق خوانند و پارسیان گفتند کنارروزی. (التفهیم ص462). التشریق هو ان یری الکوکب فی المشرق یطلع قبل طلوع الشمس و التغریب ان یری فی المغرب یغرب بعد غروب الشمس. الکنارروزی الذی یری بالعشاء و الکنارشبی الذی یری صباحاً. (مفاتیح العلوم خوارزمی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنارشبی شود.

کنارسیاه.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان فرامرزان است که در بخش بستک شهرستان لار واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنارشبی.

[کَ / کِ شَ] (اِ مرکب) طلوع صبحی. کوکبی که دیده شود به صبح. (مفاتیح از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و این چیز است علویان را خاصه زیرا که بوقت فروشدن آفتاب همی برآیند اندر آن حال و اما پارسیان را کنارشبی خواندندی ولیکن این نام بر حالی فکندندی که هم علویان را بود و هم سفلیان را و آن تغریب است که او را هم کنارشبی خواندندی. و مغرب با وی یاد کردندی تا فرق بوده میان او و آن. (التفهیم ص463).

کنارشهر.

[کِ شَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش بردسکن شهرستان کاشمر است. از شمال به قسمتی از کوه سرخ بخش ششتمد شهرستان سبزوار، ازخاور به بخش خلیل آباد، از جنوب به کوه نمک، از باختر به دهستان کوه پایه و برکال محدود است. این دهستان از 47 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 23495 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنارکوه.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان لیراوی است که در بخش دیلم شهرستان بوشهر واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنار گذاشتن.

[کَ / کِ گُ تَ] (مص مرکب) بر کنار کردن. دور از دسترس قرار دادن.

کنارگرد.

[کِ گِ] (اِخ) دهی از دهستان فشافویه است که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و 328 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کنار گرفتن.

[کَ / کِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنار جستن. (آنندراج). دوری کردن. کناره گرفتن :
ز پیوند یاری چه گیری کنار
که سروت بود پیش و مه در کنار.اسدی.
مگذار کز کنار تو گیرد دمی کنار.سوزنی.
رجوع به کناره گرفتن شود. || چسبانیدن کسی را بخود از یکسوی بدن با افکندن یک دست به گردن یا پشت او. با یک دست کسی را به خود دوسانیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در آغوش گرفتن. بغل کردن. این ترکیب بیشتر با پیشوندهای در و اندر و جز اینها آید :
فرودآمد آنگه بشد پیش طوس
کنارش گرفت و برش داد بوس.فردوسی.
کنون من کرا گیرم اندر کنار
که خواهد بدن مر مرا غمگسار.فردوسی.
پدر با پسر یکدگر را کنار
گرفتند کرده غم از دل کنار.اسدی.
دهد دست و سر بوس گل را سمن
چو گیرد سمن را گل اندر کنار.ناصرخسرو.
گرفتم در کنارش روزگاری
کنون شاید کزو گیرم کناری.ناصرخسرو.
من خفته ز جهل و او همی برد
با ناز گرفته در کنارم.ناصرخسرو.
یعقوب و یوسف یکدیگر را کنار گرفتند. (قصص الانبیاء ص85). رحیمه برجست در کنارش گرفت و شادی کرد. (قصص الانبیاء ص140).
گه وداع بت من مرا کنار گرفت
بدان کنار دلم ساعتی قرار گرفت.مسعودسعد.
زان ترا خاک در کنار گرفت
که چو تو شاه در کنار نداشت.مسعودسعد.
عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ
که بوسه بر لب شمشیر آبدار دهد.
ظهیرالدین فاریابی.
خوش بر کنار گیر و نشان بر کنار خویش
مگذار کز کنار تو گیرد دمی کنار.سوزنی.
امین گفت زنهار پشت من به کنار گیر ساعتی که سرما یافته ام. (مجمل التواریخ و القصص). عایشه پشت وی [پیغمبر(ص)] را در کنار گرفت. (مجمل التوارخ والقصص).
دید مردی آنچنانش زارزار
آمد و بگرفت زودش در کنار.مولوی.
سر و چشمش ببوسید و در کنار گرفت. (گلستان چ یوسفی ص60).
مگر آن ماه را که دلبر تست
امشب اندر کنار گیری چست.سعدی.
بامدادان به حکم تبرک دستاری از سر و دیناری از کمر بگشادم و پیش مغنی بنهادم و در کنارش گرفتم و بسی شکر گفتم. (گلستان). رونق بازار حسنش شکسته متوقع که در کنارش گیرم، کناره گرفتم. (گلستان).

کنارگوشه.

[کِ شِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان است که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 766 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنارند.

[کُ رَ] (اِ) کنارنگ. (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.

کنارنگ.

[کُ / کَ رَ] (اِ) صاحب طرف بود و مرزبانش نیز گویند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صاحب طرف بود و به زبان پهلوی مرزبان را گویند زیرا که کنار را مرز خوانند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی از یادداشت ایضاً). والی و حاکم شحنهء ولایت و خداوند زمین باشد که او را مرزبان خوانند چه کنا به معنی زمین و رنگ به معنی والی و خداوند هم آمده است. (برهان) (از جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا). کنارند. (آنندراج). پهلوی «کنارنگ»(1)، به سریانی «قنارق»(2) و آن در عهد ساسانی عنوان مخصوص مرزبان ناحیهء «ابرشهر» است که کرسی آن نیشابور بود. (حاشیهء برهان چ معین). سپهبد و حاکم ملک و مرزبان. (اوبهی). کریستن سن در شرح مناصب لشکر آرد: ولی بعید به نظر می رسد که ریاست کل قوای جنگی ایران... به طور ارثی به اشخاص تعلق یافته باشد. می توان چنین حدس زد که در این جا (ریاست امور لشکری) مقصود یک مقام نظامی محدودتری است مثلاً کنارنگ. پروکوپیوس در کتاب اول بند 6 کانارکس که آن را معادل استراتگوس(3)بیزانسی دانسته است. میشل سریانی آن را کنرک ضبط کرده... به روایت پرکوپ این مقام در بعضی خانواده ها موروثی بوده است. کنارنگ عنوان مخصوص مرزبان ابرشهر (که کرسی آن نیشابور بود) بوده است که پیوسته در معرض هجوم قبائل وحشی قرار داشته... در عهد یزدگردم سوم... طوس را کنارنگ می خواندند... صاحبان فرهنگ فارسی جدید کنارنگ را به معنی حاکم ولایت نوشته اند. (از حاشیه ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص128) :
از این هر دو هرگز نگشتی جدا
کنارنگ بودند و او پادشا.فردوسی.
کنارنگ با پهلوانان جزین
ردان و بزرگان باآفرین.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص776).
کنارنگ با پهلوان هر که هست
همه داد جویند با زیردست.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
سهپبد کنارنگ گردان گرد
ده و دوهزار از یلان برشمرد.اسدی.
شکستم به تو هرکه بدخواه بود
به جنگ ار کنارنگ اگر شاه بود.اسدی.
(1) - kanarang.
(2) - qanaraq.
(3) - Strathegos.

کنارنگ.

[کُ رَ] (اِخ) مکانی در جلگهء نیشابور: آتش فرنبغ در ناحیه کنارنگ(1) واقع بوده است و [ هرتسفلد ] کنارنگ را جلگهء نیشابور می داند. (مزدیسنا چ دانشگاه ص222). رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن چ 2 ص189 شود.
(1) - در کتاب ایران در زمان ساسانیان: کنارنگان.

کنارنگ دل.

[کُ / کَ رَ دِ] (ص مرکب)قوی دل. (ناظم الاطباء). صاحب دل بزرگ. (از فهرست ولف) :
کدام است گرد کنارنگ دل
به مردی سیه کرده در جنگ دل.فردوسی.

کنارنگی.

[کُ / کَ رَ] (حامص) مقام مرزبانی. سرحدداری. حکومت. (از فهرست ولف) :
چو بی ارز را نام دادیم و ارز
کنارنگی و پیل و مردان و مرز.فردوسی.
به دیدار پیران و فرهنگیان
بزرگان که اند از کنارنگیان.فردوسی.
رجوع به ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص189 و مادهء بعد شود.

کنارنگیان.

[کُ رَ] (اِخ) خاندانی در خراسان در دوران سامانیان که بزرگ آنان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق طوسی بود. و رجوع به سبک شناسی بهار ج1، ص165 و 234 شود.

کنار نهادن.

[کَ / کِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) دور کردن. برکنار کردن. کنار گذاشتن. || به آغوش نهادن. به بر گرفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سر او نه به کنار و شکمش نرم بخار.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناروند.

[کُ وَ] (اِخ) دهی از دهستان درکوه است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 210 تن سکنه دارد و مردم آنجا از طایفه شیان بیرالوند می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنارة.

[کِنْ نا رَ] (ع اِ) پاره ای از کتان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کنار. پاره ای از جامهء کتان و این دخیل است. (از اقرب الموارد).

کنارة.

[کَنْ نا رَ / کِنْ نا رَ] (ع اِ) رباب یا دف یا طنبور. ج، کنارات. کَنانیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طبل یک روی. (مهذب الاسماء). عودها و دف ها و طبلها و طنبورها. شاید قلب کَران به معنی عود باشد. ج، کنارات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناره.

[کَ / کِ رَ / رِ](1) (اِ) کنار هر چیز. (برهان). به معنی کنار و مرادف آن است که به معنی گوشه و کنج است. (آنندراج). برابر با کرانه. پهلوی «کنارک»(2)، اوستائی «کرنه».(3)(از حاشیهء برهان چ معین). حاشیه. (زمخشری). گوشه. (فرهنگ فارسی معین) :
بازار پر طرائف و بر هر کناره ای
قیمتگران نشسته ستانندهء قیم.فرخی.
آید بر کشتگان هزار نظاره
پره کشند و بایستند کناره.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص165).
تو باشی در میان، ما در کناره
نباشد جز درودی بر نظاره.(ویس و رامین).
خوابت همی ببرد و من انگشت ازآن زدم
پیش تو بر کنارهء خوشبانگ باتره.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص384).
پیغام دادمش که نشانی بدان نشان
کز گاز بر کنارهء لعلت نشان ماست.خاقانی.
دیدش به کنارهء سرابی
افتاده خراب در خرابی.نظامی.
می برد به هر کناره ای دست
گه آبله سود و گه ورم بست.نظامی.
سینه ای فارغ از گریوهء دوش
گردنی ایمن از کنارهء گوش.نظامی.
بایزید گفت من می گویم که مرید من آن است که بر کنارهء(4) دوزخ بایستد و هرکرا بدوزخ برند دست او بگیرد و به بهشت فرستد. (تذکرة الاولیاء عطار).
ایمن مشو که رویت آیینه ای است روشن
تا کی چنین بماند در هر کناره(5) آهی.
سعدی.
|| کرانه. نهایت. (صحاح الفرس). انتها. پایان. آخر. حد :
بی طاعتی داد این جهان پر از نعیم بی مرش
و این بی کناره جانور گشتند بنده یکسرش.
ناصرخسرو.
بسی کردم گه و بیگه نظاره
ندیدم کار دنیا را کناره.ناصرخسرو.
درویش تست خلق به عمر ایراک
از عمر بی کناره تو قارونی.ناصرخسرو.
پای بند جفا چو چاره ندید
بحر اندیشه را کناره ندید.سعدی.
راهیست راه عشق که هیچش کناره نیست
آنجا جز آنکه جان بسپارند چاره نیست.
حافظ.
|| ساحل. (فرهنگستان). ساحل رود و دریا. (از فرهنگ فارسی معین) :
تو بر کنارهء دریای شور خیمه زده
شهان شراب زده بر کناره های شمر.فرخی.
خوارزمشاه به تعبیه براند چون فرسنگی کنارهء رود برفت آب پایاب داشت و مخوف بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص351). اندوهناک بر کنارهء آب نشست. (کلیله و دمنه).
ترا که درد نباشد ز درد ما چه تفاوت
تو حال تشنه چه دانی که بر کنارهء جویی.
سعدی.
بر کنارهء رود نیل پنبه کاشته بودیم. (گلستان). همچنین می رفت تا برسید به کنارهء آبی. (گلستان).
کشتی شکسته باد مخالف کناره دور
نز مردمی است پنجه که با ناخدا زنیم.
قاآنی.
|| جانب. طرف. کران. || جنب. پهلو. || بغل. آغوش. (فرهنگ فارسی معین). || هر یک از دو فرش کم عرض و دراز که به دو سوی میان قالی گسترند. کنارهء قالی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فرشی که در کنار اتاق گسترند. (فرهنگ فارسی معین) : کناره و سرانداز اعم از قالی یا نمد باید یک جور و میانفرش، که حتماً باید قالی باشد، ممکن بود، جور دیگر بشود. (تاریخ قاجاریه مستوفی از فرهنگ فارسی معین). || (ص) جدا. منفصل. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در برهان بر وزن هزاره و در آنندراج بر وزن نظاره، و این ضبط از فرهنگ فارسی معین است.
(2) - kanarak.
(3) - karana. (4) - به معنی چهارم نیز تواند بود.
(5) - به معنی چهارم نیز تواند بود.

کناره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) قلاب آهنی است که قصابان گوسفند کشته را بدان زده بر در دکان بیاویزند و معرب آن قناره است و به تعریب مشهور شده. (از انجمن آرا) (آنندراج). قلاب آهنین و معرب آن قناره در لغت هر چیزی را گویند که بر آن چیزها آویزند و در اصطلاح قلاب را خصوصاً قلابی که قصابان گوشت بر آن بند کنند. (برهان). قلاب آهنین. قناره معرب آن است. (رشیدی) (مهذب الاسما).

کناره بندی.

[کَ / کِ رَ / رِ بَ] (حامص مرکب) برآوردن کنار چیزی: کناره بندی رود؛ برآوردن کنار آن تا زمین های مجاور را فرونگیرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناره جستن.

[کَ / کِ رَ / رِ جُ تَ] (مص مرکب) دوری کردن. عزلت جستن :
نه قوتی که توانم کناره جستن از او
نه قدرتی که به شوخیش در کنار کشم.
سعدی.
عیسی به عزلت از همه عالم کناره جست
محبوبش آرزوی دل اندر کنار کرد.سعدی.

کناره جو.

[کَ / کِ رَ / رِ] (نف مرکب)کناره جوی. کناره جوینده. گوشه گیر. که دوری گزیند :
دل را به کنار جوی بردیم
وز یار کناره جوی شستیم.خاقانی.
با می به کنار جوی می باید بود
وز غصه کناره جوی می باید بود.حافظ.

کناره جویی.

[کَ / کِ رَ / رِ] (حامص مرکب) اعتزال. دوری کردن. انزوا گزیدن.

کناره شدن.

[کَ / کِ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) دور شدن. برکنار گردیدن : و هوشهنگ که چهارم بطن بود از فرزندان او، ولی عهد گردانید و به مرگ خویش کناره شد. (فارسنامهء ابن بلخی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مردن. (یادداشت ایضاً) :وبایی عظیم پدید آمد(1) پس هر کسی را عزیزی کناره می شد صورتی می ساخت مانند او. (فارسنامهء ابن بلخی). چون پدرش کناره شد در شکم مادر بود و تاج بر شکم مادرش نهادند. (فارسنامهء ابن بلخی). و نزدیک منذر رفت(2) و آنجا می بود تا پدرش کناره شد. (فارسنامهء ابن بلخی ص75).
(1) - به زمان طهمورث.
(2) - بهرام گور.

کناره شویی.

[کَ / کِ رَ / رِ] (حامص مرکب) پاک و منزه کردن اطراف :
چون بحر کنم کناره شویی
اما نه ز روی تلخ رویی.نظامی.

کناره کردن.

[کَ / کِ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) کناره گرفتن. عزلت گزیدن و دست کشیدن و بازگشتن و برگشتن. (ناظم الاطباء). دوری جستن. دوری نمودن. اعراض کردن :
و گر با سرشبان خلق صحبت کرد خواهی تو
کناره کرد بایدت ای پسر زین بی کناره رم.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص269).
کناره کند زو خردمند مردم
نگیرد مگر جاهل اندر کنارش.ناصرخسرو.
کردم کناره از طرب و بی نصیب ماند
این صدهزارساله عروس از کنار من.
ناصرخسرو.
امروز یکی هفته است کان ماه دوهفته
کرده ست کناره زپی بوس و کناری.سنایی.
خرسند شدن به یک نظاره
زآن به که ز من کند کناره.نظامی.
در روی پدر نظاره می کرد
نشناخت از او کناره می کرد.نظامی.
به دور لاله دماغ مرا علاج کنید
گر از میانهء بزم طرب کناره کنم.حافظ.

کناره کش.

[کَ / کِ رَ / رِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه از کاری کناره می گیرد و دوری می کند. (ناظم الاطباء). کناره گیر. و رجوع به مادهء بعد شود.

کناره کشی.

[کَ / کِ رَ / رِ کَ / کِ](حامص مرکب) عزلت گزیدن از کار. (ناظم الاطباء). کناره گیری. کناره گرفتن.

کناره گرد.

[کَ / کِ رَ / رِ گَ] (نف مرکب)آنکه در اطراف کار می ماند و داخل در آن نمی شود. (ناظم الاطباء). آنکه به اطراف گردد و در میان نیاید. (آنندراج) :
کناره گرد خطرهای بیکران دارد
میانه رو، ز دو جانب نگاهبان دارد.
صائب (از آنندراج).
-امثال: میانه خور و کناره گرد . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناره گرفتن.

[کَ / کِ رَ / رِ گِ رِ تَ](مص مرکب) دوری کردن. اعتزال. دوری جستن. انزوا گزیدن. دوری گرفتن :
کناره گیر از او کاین سوار تازانست
کسی کناره نگیرد سوار تازان را.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص9).
گر دوستیت جرم است آن جرم کرده آمد
از بهر این نگیرند از دوستان کناره.
رفیع مروزی.
گفت چرا بت می پرستید و بتان را خدا می دانید و از آفریدگار خویش کناره می گیرید. (قصص الانبیاء ص133).
تقدیر در این میانم انداخت
هر چند کناره می گرفتم.سعدی.
متوقع که در کنارش گیرم، کناره گرفتم. (گلستان سعدی کلیات چ مصفا ص92).
فخرالدوله از ایشان کناره گرفت و دوری جست. (تاریخ قم ص8).

کناره گزیدن.

[کَ / کِ رَ / رِ گُ دَ] (مص مرکب) انعزال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تقتر. اعتناز.تعزل. اعتزال. استعناز. (منتهی الارب). گوشه گرفتن. دوری جستن. کناره کردن.

کناره گیر.

[کَ / کِ رَ / رِ] (نف مرکب)معتزل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).که دوری گزیند. که گوشه گیرد و دوری کند.

کناره گیری.

[کَ / کِ رَ / رِ] (حامص مرکب) عزلت. اعتزال. گوشه گیری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناره نشین.

[کَ / کِ رَ / رِ نِ] (نف مرکب)گوشه نشین. انزواطلب. || ساحل نشین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناره نشینی.

[کَ / کِ رَ / رِ نِ] (حامص مرکب) انزواطلبی : خواست که بعد خراب البصره پای از میان کار کشیده دارد و دست به آغوش کناره نشینی و انزوا فراکند. (جهانگشای جوینی).

کناری.

[کُ] (اِ) به سریانی نبق است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کُنار شود.

کناری.

[کُ] (اِ) مأخوذ از هندی، گلابتون و رشتهء زر و سیم و زری. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کناری.

[کُ] (اِخ) قریه ای است چهار فرسنگی جنوبی کاکی. (فارسنامهء ناصری).

کنار یافتن.

[کَ / کِ تَ] (مص مرکب)دوری جستن. اعراض کردن. سر باززدن :
بدو گفت قیصر که ای شهریار
ز فرمان یزدان که یابد کنار.فردوسی.

کناری فروش.

[کُ فُ] (نف مرکب)گلابتون فروش. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنارین.

[کَ / کِ] (ص نسبی) منسوب به کنار. آخر و آخرین. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کناز.

[کِ] (ع ص) پر و آگنده گوشت سخت اندام. یقال: ناقة کناز و جاریة کناز. ج، کُنُز و کِناز (علی لفظ الواحد). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کناز.

[کَ] (اِ) بن خوشهء خرما باشد و آن را کاناز و کنز نیز گویند. (جهانگیری). بن و بیخ خوشهء خرما. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). کنز و کناز به معنی کاناز باشد یعنی بن خوشهء رطب. (صحاح الفرس).

کناز.

[کَ / کِ] (ع مص) درودن خرما را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گنجینه نهادن بهر سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذخیره نهادن خرما از بهر زمستان. (از اقرب الموارد).

کناز.

[کَنْ نا] (ع ص) جمع کنندهء طلا و نقره. (از اقرب الموارد).

کناز.

[کَنْ نا] (اِخ) ابن حصین، مکنی به ابی مرثد الغنوی. صحابی و او حلیف حمزة بن عبدالمطلب است. رجوع به ابومرثد و امتاع الاسماع ج1 ص52 و الاعلام زرکلی ج3 ص816 شود.

کنازه.

[کَ زِ] (اِخ) دهی از بخش نمین است که در 16هزارگزی شهرستان اردبیل واقع است و 232 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کناژ.

[کُ] (اِ) بیل باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص180). در لغتنامهء اسدی بیل ولی در دیگر فرهنگها نیست. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناس.

[کَنْ نا] (ع ص، اِ) آنکه خاشاک خانه روبد و آن را به فارسی هندوستان خاکروب گویند. (آنندراج) (غیاث). خاکروب. (مهذب الاسماء) (دهار). آنکه چاه مبرز پاک کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حلال خور. کسی که خاشاک و خاکروبه از خانه می برد. هاری. چندال. آنکه آبشتنگاه را پاک نموده و پلیدیهای آن را حمل می کند. (ناظم الاطباء) :
نشان هاضمه طباخ و نام دافعه کناس
کز اینها قوت افزاید برای قوت چار ارکان.
ناصرخسرو.
شغلم افزون ز شغل غواصی است
روزیم کم ز روزی کناس.مسعودسعد.
هر جمال و حمال و کناس و نخاس خواجه شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص352).
چو رویش از گلاب و عود تر شد
دل کناس از آن بیهوش تر شد.عطار.
اگر کناس نبود در ممالک
همه خلق اوفتند اندر مهالک.شبستری.
|| مجازاً، جلاد و گردن زننده. (از آنندراج) (غیاث). در هندوستان جلاد و گردن زننده را نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کناس.

[کِ] (ع مص) پنهان شدن آهو در خوابگاه خود و درآمدن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) خواب جای آهو در درخت، لانه یکنس الرمل حتی یصل. ج، کُنُس. اکنسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جای خواب کردن آهو و گوزن. (غیاث). خانهء آهو و گوزن. (دهار). خوابگاه آهو. جای آهو و گاو دشتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جای آهو و گوزن. (مهذب الاسماء) و رجوع به کنس شود.

کناسات.

[کُ] (ع اِ) جِ کناسة. (ناظم الاطباء). رجوع به کناسة شود.

کناسة.

[کُ سَ] (ع اِ) خاکروبه و خانه روبه. (منتهی الارب). خاکروبه و خانه روبه و آنچه به جاروب از جای رفته گردد. (آنندراج). خاشاک و آنچه به جاروب از جای رفته گردد. (غیاث). خاک رفته. (مهذب الاسماء). خاک روبه و آنچه از خانه روفته می شود. ج، کناسات. (ناظم الاطباء). روفتهء خانه. (دهار). سُفارَه. خاکروبه. خاک رفته. خانه روبه. دم جارو. حواقه. خاک وارفته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناسة.

[کُ سَ] (اِخ) محله ای به کوفه که در آن یوسف بن عمرالثقفی با زیدبن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب(ع) جنگید. (از معجم البلدان). نام محله ای به کوفه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به الموشح ص179 و کناسی شود.
- یوم الکناسة؛ لیوسف بن عمر، علی زید بن علی. (مجمع الامثال میدانی).

کناسی.

[کَنْ نا] (حامص) شغل کَنّاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شغل و عمل کناس. (ناظم الاطباء) :
اگر کنی ز برای یهود کنّاسی
وگر کنی ز برای مجوس گل کاری
درین دو کار کریه اینقدر کراهت نیست
وزین دو شغل خبیث آن مثابه دشواری
که در سلام فرومایگان صدرنشین
به روی سینه نهی دست و سر فرود آری.
امیدی تهرانی (از آتشکده آذر، ص217).

کناسی.

[کُ] (ص نسبی) نسبت است به کناسة و گمان می کنم که محله ای باشد در کوفه که محل خرید و فروش چارپایان است. (از الانساب سمعانی). و رجوع به کناسة شود.

کناسی کردن.

[کَنْ نا کَ دَ] (مص مرکب) چاه روبی کردن. زباله بیرون کشیدن :شرط نیست که هر که از پادشاهی درماند کناسی کند. (کیمیای سعادت).

کناش.

[کُنْ نا] (ع اِ) خلاصه(1). ملخص. تلخیص. اختصار. وجیزه: کناش فخر رازی. و شاید به معنی اصول باشد و شاید به معنی مطالبی بی سامان و بی ترتیب در کتابی نوشته باشد از کنشاء به معنی جعد. قطط. قبیح الوجه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجموعهء یادداشتهای طبی. رجوع به کنانیش شود.
(1) - Compendium.

کناشات.

[کُنْ نا] (ع اِ) رجوع به کناشة شود.

کناشة.

[کُنْ نا شَ] (ع اِ) بیخ که از آن شاخها برآید. ج، کناشات. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بیخ و اصلی که از آن شاخه ها و فرع ها روید. ج، کناشات. (ناظم الاطباء). اصول که از آن فروع منشعب شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کناص.

[کُ] (ع ص) کباص است یعنی قوی و توانا بر کار از شتر و خر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و این صحیح است و کباس تصحیف آن است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کناعر.

[کَ عِ] (ع اِ) جِ کنعرة. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کَنعَرَة شود.

کناغ.

[کَ] (اِ) کرم پیله باشد یعنی کرمی که ابریشم می تند. (برهان). کرم ابریشم. (رشیدی). کرم پیله. (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (جهانگیری) (الفاظ الادویه). پیله. نوغان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کناغ چند ضعیفی به خون دل بتند
به جمع آری کاین اطلس است و آن سیفور.
ظهیر فاریابی (از فرهنگ جهانگیری).
گرنه بهر خزانهء تو بود
نتند رشته از لعاب کناغ.
مجد همگر (از فرهنگ رشیدی).
|| تار ریسمان و تار ابریشم و تار عنکبوت. (برهان). تار ابریشم. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) (اوبهی) (الفاظ الادویه). تاری که از آن بیرم یا دیبا بافند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص234) :
ز سیمین فغی من چو زرین کناغ(1)
ز تابان مهی من چو سوزان چراغ.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال).
ز هول تاختن و کینه آختنش مرا
همی گداخته همچون کناغ و تاخته تن.
کسایی.
دل و دامن تنور کرد و غدیر
سرو و لاله کناغ کرد و زریر.(2)عنصری.
چو رامین را بدید از گوشهء بام
به راه افتاد با موبد بناکام
میانی چون کناغ پرنیانی
برو بسته کمربند کیانی.(ویس و رامین).
گلش گشته گل سرو زرین کناغ
چو پرّ حواصل شده پرّ زاغ.
اسدی (گرشاسب نامه ص127).
از مهر او کناغ فرازنده چون چنار
وز کین او چنار گدازنده چون کناغ.قطران.
ای بیماری سرو ترا کرده کناغ(3)
پس چنگ اجل نهاده بر جان تو داغ.
سنایی.
زآن گشاده ست مهرهء پشتش
که عصبهاش سست شد چو کناغ.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| به معنی طرف و جانب و کنار هم به نظر آمده است. (برهان). به معنی کنار و جانب نیز آمده... لیکن ظاهراً بدین معنی به فتح کاف آید چه مرادف کنار است. (فرهنگ رشیدی). طرف و کنار و جانب و کناره و حاشیه. (ناظم الاطباء). رشیدی گفته به معنی کنار و جانب است و استشهاد به این بیت اسدی کرده است... همانا سهو فرموده اسدی چنین فرموده...(4) (انجمن آرا) (آنندراج) :
میان آبگیری به پهنای باغ
شناور شده باغ از هر کناغ.
اسدی (از فرهنگ رشیدی).
(1) - به معنی اول نیز تواند بود.
(2) - کناغ به معنی تار و رشتهء ابریشم و مجازاً به معنی سست و بی دوام. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص140).
(3) - به معنی سست و ناتوان هم تواند بود.
(4) - میان آبگیری به پهنای راغ
شناور در آن آب هر گونه ماغ. (انجمن آرا).

کناف.

[کِ] (ع مص) یکدیگر را یارمندی کردن. (آنندراج). مکانفة. (ناظم الاطباء).

کنافث.

[کُ فِ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب) (آنندراج). کوتاه بالا و قصیر. (ناظم الاطباء).

کنافج.

[کُ فِ] (ع ص) بسیار از هر چیزی. || فربهء پرگوشت. || خوشهء پر از دانه ها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنافه.

[کَ / کُ فَ] (اِخ) گناوه. رجوع به حدودالعالم چ دانشگاه ص44 و 45 و 132 و گناوه و جنابه در همین لغت نامه شود.

کناک.

[کَ] (اِ) پیچش شکم و به عربی زحیر خوانند. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). بیماری زحیر. (بحر الجواهر). پیچش شکم. (ناظم الاطباء). اسهال پیچ (در لهجه خراسانیان). دل پیچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || درد شکم. (برهان) (ناظم الاطباء).

کنام.

[کُ] (اِ) آرامگاه و آشیانهء آدمی و سایر حیوانات چرنده و پرنده و دد و دام و سباع و بهایم. (برهان) (جهانگیری). محل و مکان و آرامگاه آدمی و حیوانات دیگر از درندگان و آشیانهء مرغ و پرندگان. (انجمن آرا) (آنندراج). آرامگاه آدمی و وحوش و آشیانهء مرغان. (فرهنگ رشیدی). آرامگاه و خانهء آدمی و آشیانهء بهائم و سباع و دد و همهء حیوانات چرنده و پرنده. (ناظم الاطباء). آرامگاه بهایم و آشیانهء مرغان صحرا. (غیاث). شبگاه شیر و دد و دام و مرغ باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص337). شبگاه و آرامگاه سباع و جوارح طیور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دریغ است ایران که ویران شود
کنام پلنگان و شیران شود.فردوسی.
همه بوم ایران تو ویران شمر
کنام پلنگان و شیران شمر.فردوسی.
چو یک پاس بگذشت درنده شیر
به پیش کنام خود آمد دلیر.فردوسی.
چنانکه میش کند بچه در نشیمن شیر
چنانه کبک نهد خایه در کنام عقاب.قطران.
در این بیشه زین بیش مگذار گام
که ببر بیان دارد آنجا کنام.اسدی.
صحن زمین کنام ستور سپاه تست
اوج سپهر ساق(1) ستون خیام تست.
ابوالفرج رونی.
من خاک خاک او که ز تبریز کوفه ساخت
خاکیست کاندر او اسدالله کند کنام.خاقانی.
ز عدل شامل او بوی آن همی آید
که در کمین گه شیران کنام سازد(2) رنگ.
ظهیرالدین فاریابی.
بسی وادی و غار ویران در او
کنام پلنگان و شیران در او.نظامی.
|| بیشه و جنگل. (برهان) (ناظم الاطباء). || چراگاه دواب. (برهان).(3) چراگاه. (فرهنگ رشیدی) (غیاث) (جهانگیری). چرانیدن شتر باشد گویند اشتر را به کنام بر یعنی، به چرا بر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص349) :
چنانکه اشتر ابله سوی کنام شده
ز مکر روبه وز زاغ و گرگ بی خبرا.(4)
رودکی (از لغت فرس ایضاً).
ما را آب چاه بباید خوردن و آب روان و یخ نیابیم و اشتران ایشان به کنام علف توانند شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص594).
تا بود لوک شب و ترکی روز
زیر این سبزهء گردون به کنام.
اثیرالدین اومانی.
|| آسایشگاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منزل و جایگاه اسیران که شاپور آن را بنا کرده. (از فهرست ولف) :
به اهواز کرد آن سوم شارسان
بدو اندرون کاخ و بیمارسان
کنام اسیرانش کردند نام
اسیر اندر او یافتی خواب و کام.فردوسی.
(1) - ن ل: سقف.
(2) - ن ل: کنام گیرد.
(3) - با تشدید ثانی نیز آمده است. (برهان).
(4) - قصه از کلیله و دمنه است و اینکه در لغت اسدی معنی کنام را چرانیدن گفته و به این شعر استشهاد کرده غلط است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنامگاه.

[کُ] (اِ مرکب) چراگاه دواب : و چهارصد گزی زمین... و به عهد ملک سعید اردشیر کنامگاه اسبان تازی او بود. (تاریخ طبرستان).

کنان.

[کَ] (نف، ق) از: کَن (کننده) + ان (پساوند بیان حالت). در حال کندن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به تک بادپایان زمین را کنان
در و دشت شد پر سر بی تنان.فردوسی.
خلق چندان جمع شد بر گور او
موکنان جامه دران در شور او.مولوی.

کنان.

[کَ](1) (ص) به معنی کهنه. (غیاث). به فارسی کهنه. (از آنندراج). و رجوع به کَنانَه شود.
(1) - در آنندراج به ضم اول [ کُ ] ضبط شده است.

کنان.

[کُ] (نف، ق) از: کُن (کننده) + ان (پساوند بیان حالت). در حال کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کننده و نماینده و همیشه به طور ترکیب استعمال می شود... (ناظم الاطباء). در ترکیب آید به معنی کننده و در حال کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیبهای آشتی کنان، اشارت کنان، بازی کنان، پرستش کنان، پرهیزکنان، تأمل کنان، تبسم کنان، تضرع کنان، تفاخرکنان، تفرج کنان، تواضع کنان، تماشاکنان، جلوه کنان، چالش کنان، حکایت کنان، خدمت کنان، خواهش کنان، رقص کنان، زاری کنان، ستایش کنان، سرفرازی کنان، سگالش کنان، شادی کنان، غلغل کنان، فریادکنان، فشافش کنان، کرشمه کنان، ملامت کنان، ندبه کنان، نصیحت کنان، نظاره کنان، نفرین کنان، نیایش کنان و جز اینها شود. || (پسوند) مزید مؤخر امکنه: بلکنان. کوزکنان. کاغذکنان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنان.

[کِ] (ع اِ) پوشش و پردهء هر چیزی. کِنّ. ج، اَکِنَّة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پوشش. (ترجمان القرآن) (دهار) (مهذب الاسماء) (غیاث).

کنان.

[کِ] (ع اِ) جِ کُنَّة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کنة(1) شود.
(1) - در منتهی الارب جِ کُنَّة، کُنّات آمده است.

کناندن.

[کُ دَ] (مص) کنانیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کنانیدن شود.

کنانگی.

[کَ نَ / نِ] (حامص) کهنگی. کهنه بودن :
من بندهء...ام و بندهء شراب
در هر دو نوع عیب نباشد کنانگی.
رضی الدین نیشابوری.
و رجوع به کنانه شود.

کنانة.

[کِ نَ] (ع اِ) کیش تیر که آن را ترکش گویند. (غیاث). تیردان چرمین بی چوب یا بر خلاف آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیردان. (دهار). شکا. شغا. جعبه. ترکش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنانة.

[کِ نَ] (اِخ) نام پسر خزیمه که پدر قبیله ای است از مضر و مولای صفیه بنت حی، زوج النبی صلی الله علیه و سلم که تابعی است. (منتهی الارب). ابن خزیمة بن مدر که از طایفهء مضربن عدنان جد جاهلی از سلسله نسب نبوی. فرزندان او بطن بزرگی از مضریه اند. (از الاعلام زرکلی ج3 ص817). و رجوع به الانساب سمعانی و صبح الاعشی ج1 ص350 شود.

کنانة.

[کِ نَ] (اِخ) ابن بشر تجیبی. وی در زمرهء کسانی بود که از مصر برای برکنار ساختن عثمان به مدینه آمد و در کشتن او هم شریک بود. معاویة بن ابی سفیان به خونخواهی عثمان او را گرفت و با ابن حذیفه و ابن عدیس در لد (به فلسطین) زندانی کرد سپس از زندان گریختند اما والی فلسطین آنها را گرفت و به قتل رسانید. (از الاعلام زرکلی ج3 ص817). رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص285 و تاریخ گزیده ص189 و 190 و عقدالفرید ج3 ص342 و ج5 ص49 و 54 شود.

کنانة.

[کِ نَ] (اِخ) ابن عبدیالیل ثقفی. مردی جاهلی و از اهل طائف (در حجاز) بود. وی در زمان خود رئیس قبیلهء ثقیف بود و اسلام را درک کرد و با هیئت نمایندگان ثقیف بعد از حصار طائف نزد پیغمبر(ص) رفت. همهء هیئت جز کنانة اسلام آوردند و او به بلاد روم روی آورد و در حدود سال 15 هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج3 ص817).

کنانة.

[کِ نَ] (اِخ) ابن عوف عذره از طایفهء کلب از قضاعه و جد جاهلی است. به فرزندان وی «کنانهء عذره» گویند. بنوعدی، بنوحبیب و بنوجناب از آنها هستند. (از الاعلام زرکلی ج3 ص817).

کنانه.

[کَ نَ / نِ] (ص) کهنه باشد که در مقابل نو است. (برهان). کهنه شده، ضد نو. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). کهنه، ضد نو و فرسوده. (ناظم الاطباء) :
هر روز بدار حرف شاهانه
از مال کنانه وز مال نو.سوزنی.
بخشد به مروت و نه اندیشد
از مال کنانه وز مال نو.سوزنی.
خود سال دگر چو نو شود سازد
از شعر کنانه دستمال نو.
سوزنی.
به روزگار تو نو شد ز سر جهان کهن
کنانه گر شود آن هم به روزگار تو باد.
کمال الدین اسماعیل.
سپاس و شکر تو از من عجب نباشد از آنک
که هر چه هست ز تست از نو و کنانهء من.
سیف اسفرنگ.

کنانی.

[کِ] (ص نسبی) انتساب جمعی از قبایل عرب. (الانساب سمعانی) (از لباب الانساب).

کنانی.

[کِ] (اِخ) رجوع به عبدالله بن عزیز در همین لغت نامه شود.

کنانی.

[کِ] (اِخ) عبدالعزیزبن یحیی بن عبدالعزیز الکنانی المکی. وی مردی فقیه و اهل مناظره و از شاگردان امام شافعی بود، وی به علت زشتروئی به غول ملقب شده بود. در ایام مأمون خلیفهء عباسی به بغداد رفت و بین او و بشرالمریشی مناظره ای در بارهء قرآن درگرفت. او را تصانیف متعددی از جمله الحیدة است. او در 240 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج2 ص530).

کنانیدن.

[کُ دَ] (مص) کردن فرمودن و ساختن فرمودن. (ناظم الاطباء). کردن فرمودن. به کردن واداشتن. به کردن داشتن دیگری را. به کاری داشتن. واداشتن به کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دستور دادن به دیگری تا کاری را انجام دهد. کردن فرمودن. (فرهنگ فارسی معین): اهرار؛ بانگ کنانیدن سگ را سرما و جز آن. (منتهی الارب). استخاره؛ بانگ کنانیدن صیاد آهو بره را تا مادر را نزدیک وی آرد و صید کند. (از منتهی الارب) : بر پیغامبری از پیغامبران که در آن زمان بودند وحی شد که بر فلان پادشاه بگوی که پیغامبری را برای رها کنانیدن بنی اسرائیل بفرستد. (از تفسیر بی نام مائه هفتم متعلق به عبدالعلی صدر الاشرافی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنانیر.

[کَ] (ع اِ) جِ کنارة [ کِ / کَنْ نا ]. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کنانیش.

[کَ] (ع اِ) جِ کناش. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :واریباسیوس صاحب الکنانیش طبیب بلیان الملک. (عیون الانباء ج1 ص103 از یادداشت ایضاً). رجوع به کناش شود.

کناوه کان.

[کُ وِ] (اِخ) دهی از دهستان شبانکاره است، که در بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنایات.

[کِ] (ع اِ) جِ کنایه و کنایت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). اسمهائی هستند که برای دلالت بر عدد مبهم وضع شده اند و آنها: کم، کذا، کیت و ذیت باشند... کنایات در فارسی عبارتند از: ضمیر، اسم اشاره، موصولات، مبهمات و ادوات استفهام... البته اینها را در قواعد عرب مبهمات نامند. (از فرهنگ علوم نقلی دکتر سجادی ص442).

کنایت.

[کِ یَ] (ع اِمص، اِ) کنایه. مقابل صراحت. کلامی که بر غیر موضوع له خود که از لوازم او باشد دلالت کند. ج، کنایات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پوشیده سخن گفتن و سخن پوشیده و به اصطلاح چیزی را به چیزی در ذهن تشبیه کرده اسم مشبه را نهی داشته نام مشبهٌبه مذکور ساختن. مثال آن:
لؤلؤ از نرگس فروباریده گل را آب داد
وز تگرگ روح پرور مالش عناب داد.
یعنی معشوق رنجیده شد و اشک از چشمانش فروباریده رخساره را آب داد و از دندان روح پرور، لب خود را مالش داد(1). (غیاث). کنایة. (فرهنگ فارسی معین) :
شد ولایت صریح من گفتم
ظاهر است این سخن کنایت نیست.
مسعودسعد.
مشورت دارند سرپوشیده خوب
در کنایت با غلط افکن مشوب.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور ص24).
تلقین و درس اهل نظر یک اشارت است
گفتم کنایتی و مکرر نمی کنم.حافظ.
رجوع به کنایة شود.
(1) - در این تعریف بین کنایه و استعاره خلط رخ داده است. و رجوع به کنایة شود.

کنایس.

[کَ یِ] (ع اِ) کنائس. جِ کنیسه. رجوع به کنیسه شود.

کنایة.

[کِ یَ] (ع مص) سخن که بر غیرموضوعٌله خود دلالت کند. گفتن یا لفظی گفتن و غیر مدلولٌ علیه آن را اراده کردن و یا سخن گفتن به لفظی که معنی حقیقی و مجازی آن هر دو برابر باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) سخن که بر غیر موضوعٌله خود دلالت کند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخنی که بر معنی غیرموضوع خود دلالت کند. (آنندراج). اصطلاح علماء نحو آن است که از چیزی معین به لفظی که در دلالت بر آن چیز صریح نباشد تعبیر کنند. (از اقرب الموارد). کنایه. کنایت. تعریض. گفتن چیزی و خواستن جز آن. گوشه کنایه گفتن. کنایه زدن. گوشه زدن. کلامی که مراد آن پوشیده است در استعمال، هر چند معنی آن به حسب لغت، آشکار و ظاهر است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). استعمال لفظ و ارادهء لازم معنی آن. به عبارت دیگر کنایه عبارت است از آنکه لفظی را استعمال کنند و بجای معنی اصلی آن یکی از لوازم آن معنی را اراده کنند. ذکر لازم و ارادهء ملزوم است یا عکس آن و آن بر سه قسم است: 1- آنکه مقصود از کنایه ذات باشد. 2- آنکه مقصود صفت ذات باشد، 3- آنکه مقصود اثبات صفتی برای موصوفی یا نفی صفتی از موصوفی باشد. و رجوع به هنجار گفتار ص199 - 305 شود. عبارت از لفظی است که از آن اراده شود لازم معنای آن یا جواز ارادهء معنی اصلی با آن یعنی هم معنی اصلی اراده شود و هم لازم آن. (فرهنگ علوم نقلی دکتر سجادی ص443). در اصطلاح نحویان، تعبیر از چیزی معین است به لفظی که بر آن چیز به صراحت دلالت نکند چنانکه گویند فلان آمد و مقصود از فلان، شخص معینی باشد لیکن به خاطر مبهم ماندن او بر شنوندگان نام او را صریحاً نگویند. || در نزد علمای بیان، لفظی است که در معنی موضوعٌله خود به کار رود لیکن ملزوم عقلی آن معنی مقصود باشد، نه نفس معنی. چنانکه گویند در خانهء فلان باز است، یعنی مهمان نواز باشد. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- کنایهء بعید؛ کنایه را به اعتبار مکنی عنه به کنایهء بعید و کنایهء قریب تقسیم می کنند. و کنایهء بعید آن است که انتقال از کنایه به مکنی عنه با چند واسطه یا به دشواری امکان یابد مانند «بیچاره را با این دمدمه در کوزهء فقاع کردند». در کوزهء فقاع کردن کنایه از، تحمیق و اغفال است زیرا نتیجهء نوشیدن فقاع مستی و نتیجهء مستی غلفت و بی خبری است. و همچنین است درین عبارت «دیو آز را در شیشه کرد». در شیشه کردن به معنی مخذول و منکوب کردن و کنایه از، عمل معروف ساحران است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به هنجار گفتار شود.
- کنایهء قریب؛ آن است که انتقال از کنایه به مکنی عنه بغیر واسطه و به سهولت دست دهد چنانکه در مثال: «این فصول با اشتر درازگردن و بالاکشیده بگفتند»(1) در اینجا ذکر درازگردن و بالا کشیده برای معنی اصلی آن نیست بلکه لازمهء آن دو، یعنی حمق است زیرا در عرف عام درازی گردن و بلندی قامت نشانهء حماقت است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به هنجار گفتار شود.
- کنایهء محضه؛ این اصطلاح بدیعی است و مراد لازم معنی باشد محضاً، چنانکه گویند کثیرالرماد و ارادهء جود و سخا نمایند. یا طویل النجاد یعنی آنکه بند شمشیرش بلند است و بلندی قامت خواهند... و بالجمله انتقال از لازم به ملزوم است بر خلاف مجاز که از ملزوم به لازم است. (فرهنگ علوم نقلی دکتر سجادی ص442). || فرهنگ نویسان کنایه را در مورد «مجاز» (هر کلمه ای که در غیر معنی اصلی به کار رود) بطور عموم به کار برند. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح دستور زبان فارسی) هر کلمه ای که معنی آن پوشیده و دانستن آن محتاج قرینه باشد. کنایه بر پنج نوع است: ضمیر، اسم اشاره، موصول، مبهمات، ادوات پرسش یا استفهام. هر یک از این انواع نیازمند کلمهء دیگری است که معنی آن را روشن و آشکار کند مانند مرجع برای ضمیر و مشارالیه برای اسم اشاره و تمیز برای مبهمات... توضیح اینکه اصطلاح کنایه (و جمع آن کنایات) متداول دستورنویسان فارسی است ولی از نظر فحص دقیق این مبحث با تقسیمات آن اساسی نیست و باید به ضمیر طبق معمول دستورنویسان زبانهای اروپایی (که با زبان فارسی از یک گروه اصلی هستند) فصلی جدا اختصاص داد و از بقیه در مباحث دیگر دستور بحث کرد. (از فرهنگ فارسی معین). || در تداول، کلمه ای یا جمله ای مبنی بر توهین و تعریض. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - شاهد از کلیله و دمنه است.

کنایه.

[کِ یَ / یِ] (از ع، اِ) کنایة. کنایت. رجوع به کنایت و مادهء قبل و ترکیبهای این کلمه شود.

کنایه آمیز.

[کِ یَ / یِ] (ن مف مرکب)کلمه یا عبارتی توأم با کنایه. (از فرهنگ فارسی معین). آمیخته با گوشه و کنایه. || کلمه یا عبارتی مبنی بر توهین و تعریض. (فرهنگ فارسی معین) : روی کلمهء کنایه آمیز «شوهرم» با لبخندی طنزآلود... تکیه کرد. (شوهر آهوخانم، از فرهنگ فارسی معین).

کنایه زدن.

[کِ یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب)گفتن عبارت کنایه آمیز. (آنندراج). گوشه زدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عبارت کنایه آمیز گفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
گفتی به من که تیغم از ابرو کنایه است
گر می زنی کنایه نگارا به من بزن.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

کنایه گفتن.

[کِ یَ / یِ گُ تَ] (مص مرکب) کلمه یا عبارتی کنایه آمیز ادا کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنایه شود.

کنایی.

[کُ] (حامص) کنندگی. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح فلسفه) فاعلیت. (فرهنگ فارسی معین) : جان مردمی گوهری است که او را نیز دو قوت است یکی قوت مر کنایی را و یکی قوت اندریافت را. (دانشنامه از فرهنگ فارسی معین).

کنایی.

[کِ] (ع ص نسبی) منسوب به کنایه (کنایت): تعبیرات کنایی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنایه شود.

کنئوس کورنلیوس سی پیو.

[کِ نِ کُرْ نِ یُ] (اِخ)(1) یکی از کنسولان روم بود که در سال 260 ق. م. بدان مقام رسید و در جنگی که با سپاهیان کارتاژ در حوالی جزائر لیپاری کرد شکست یافت و چون در سال 254 ق. م. بار دیگر به مقام کنسولی نائل گشت شکست گذشته را تلافی کرده، دویست کشتی از دشمن به غنیمت برد. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ).
(1) - Cneus Corn. Scipio.

کنب.

[کَ نَ] (اِ) گیاهی است که از آن ریسمان تابند و کاغذ هم سازند. (برهان) (ناظم الاطباء). کنف. کنو. طبری «کنب»(1)، معرب آن «قنب»، لاتینی «کنابیس»(2). (فرهنگ فارسی معین). || ریسمانی از گیاه معروف که به هندی سن گویند. (فرهنگ رشیدی). ریسمانی را گویند که از پوست نبات کتان(3) بتابند و در غایت استحکام باشد و آن را کنف نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). ریسمانی که از کنب(4) سازند. (فرهنگ فارسی معین). بند باشد و غل. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص31). طناب و رسنی که از کنب کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بعضی گویند ریسمانی است که آن را از پوست کتان می تابند و آن در نهایت استحکام می باشد. (برهان). ریسمان است که از پوست نبات کتان بافند و محکم است و کنف تبدیل آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). ریسمانی است که آن را از پوست کتان سازند. (غیاث). ریسمانی که از پوست و ریشهء کتان سازند. (ناظم الاطباء) :
زمانه کرد مرا مبتلا به گردش او
گهی به نای کلوته گهی به پای کنب.طیان.
طاهر دبیر را با چند تن... از ری بیاوردند خیل تاشان بی بند و بر در خیمهء بزرگ و سرای پرده بداشتند بر استران در کنبها، و امیر را آگاه کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص449).
بولهب با زن به پیشت می رود ای ناصبی
بنگر آنک زنش را در گردن افکنده کنب.
ناصرخسرو.
عهد غدیر خم زن بولهب نداشت
در گردن شماست شده سخت چون کنب.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص43).
دختر رز که تو بر طارم(5) تاکش دیدی
مدتی شد که در آونگ سرش در کنبست.
انوری.
همچو دزدان به کنب بسته آونگ(6) دراز
دزد نی چوب خورد کاج خورد، مسخره نی(7).
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| شاه دانه که تخم بنگ باشد. (برهان). گیاه بنگ که شاهدانه باشد. (انجمن آرا). برگ و تخم بنگ. (غیاث). گیاهی است که از برگ آن بنگ و چرس به دست آورند و تخم آن را شاهدانه گویند. (ناظم الاطباء). اسم فارسی شاهدانه. (فهرست مخزن الادویه). شاهدانه. (فرهنگ فارسی معین). قنب. شاهدانه. شهدانه. شهدانق. شهدانج. || ورق الخیال است که بنگ باشد. (برهان). اسم فارسی ورق الخیال است که به فارسی بنگ نامند. (فهرست مخزن الادویه). توسعاً بنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و عصارهء برگ شهدانج کنب و آن گویند سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب دوازدهم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
میزند بنگ صرف مرشد خوان
فارغ از نوشداروی عنبی است
گرچه الشیخ کالنبی گویند
کالنبی نیست شیخ ما کنبی است.
کمال خجندی (از یادداشت ایضاً).
(1) - kanab.
(2) - Cannabis. (3) - ظ : کنف و شاهدانه و کتان (که از الیاف هر سه گیاه در تهیهء ریسمان و بافتن پارچه استفاده کنند) خلطی روی داده است. رجوع به کتان و شاهدانه و کنف شود.
(4) - در فرهنگ فارسی معین این کنب به معنی شمارهء یک کتاب یعنی شاهدانه گرفته شده است.
(5) - ن ل: تارک.
(6) - ن ل: بسته و اورنگ دراز.
(7) - در لغز طبل.

کنب.

[کَ نَ] (ع مص) شوخگن گردیدن پای و سم ستور. (منتهی الارب) (آنندراج): کنب الرجل؛ ستبر شد پای آن و کنب الخف و الحافر کذلک. (ناظم الاطباء). || شوخ بستن دست از عمل یا خاص است مر دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستبر شدن دست از کار. (از اقرب الموارد). || (اِ) ستبری که بر پا و سپل و سم برآید یا ستبری مخصوص که از کار حاصل آید. (از اقرب الموارد). و در عربی چرک دست و پای که به سبب کار کردن به هم می رسد. (برهان). شوخ دست. (دهار). به عربی چرک دست و پا. (غیاث). پینه. ج، کُنْب. (از دزی ج2 ص491).

کنب.

[کَ نِ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کنب.

[کَمْبْ] (ع مص) گنجینه ساختن چیزی را در انبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

کنب.

[کَ نِ] (ع ص) سم شوخگین گردیده. (ناظم الاطباء).

کنب.

[کُمْبْ] (اِ) نوعی از خیار که آن را شنبر خیار خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). نوعی از خیار. (انجمن آرا) (آنندراج). اسم فارسی نوعی از قثاء است. (فهرست مخزن الادویه) :
کدک و کشک نهاده است و تغار لور و دوغ
قدحی کرده پر از کنگر و کنب خوش خوار.
بسحاق اطعمه (دیوان ص13).

کنب.

[کُمْبْ] (اِخ) شهر قم مرادف کم. (فرهنگ رشیدی). نام شهر قم است که نزدیک به کاشان باشد. (برهان). شهر قم. (انجمن آرا) :
تو بدان خدای بنگر که صد اعتقاد بخشد
ز چه سنی است مروی ز چه رافضی است کنبی.(1)
مولوی (از فرهنگ رشیدی).
(1) - در دیوان کبیر چ فروزانفر ج6 ص136 قنبی ضبط شده است.

کنب.

[کُ نُ] (اِخ) شهری است به ماوراءالنهر که لقبش اسروشنه است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنباته.

[] (اِخ) رجوع به کنبایه و حدود العالم چ دانشگاه ص27 و 66 شود.

کنبار.

[کِمْ] (ع اِ) رسن پوست نارجیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). لیف درخت نارجیل و از آن طناب کنند و بهترین نوع آن کنبار چینی است که رنگ سیاه دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ریسمان که از پوست نارجیل سازند. (ناظم الاطباء).

کنبار.

[] (اِخ) لقب عام ملوک نیشابور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترجمهء آثارالباقیه ابوریحان بیرونی ص135 شود.

کنبانی.

[کَمْ] (ص نسبی) نسبت است مر کنبانیه را و از آنجاست محمد بن قاسم بن محمد الاموی الجاحظی الکنبانی. (از معجم البلدان). و رجوع به کنبانیة شود.

کنبانیدن.

[کُمْ دَ] (مص) مایل کردن و کج کردن. (ناظم الاطباء). || جنبانیدن. ظاهراً به معنی هل دادن در تداول عامه و تنه زدن باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): تزایغ؛ سوی یکدیگر کنبانیدن. (منتهی الارب). مداغشه؛... کنبانیدن دیگران و به شتاب زدگی خوردن آب و کم خوردن. (منتهی الارب). ازاغه؛ کنبانیدن از راه. (منتهی الارب). رجوع به کنبیدن و گنبانیدن و جنبانیدن شود.

کنبانیه.

[کَمْ یَ] (اِخ) شهری به اسپانیا(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناحیه ای است در اندلس نزدیک قرطبه. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به دزی ج2 ص408 و قاموس الاعلام ترکی و قنبان و کنبانی درهمین لغت نامه شود.
(1) - Campina.

کنبانیه.

[کَمْ نی یَ] (اِخ) دزی در ذیل «النعال الکنبانیة» آرد: صندلهای هندی است مخصوصاً در شهر المنصوره ساخته می شد اما این نام از شهر «کمبای»(1)، کنبایه(2) گرفته شده است. (از دزی ج2 ص491). و رجوع به کنبایه شود.
(1) - Combaye. (2) - دزی کلمهء کمبای را «کنبایه» نوشته و در لاروس این کلمه یعنی «کمبای» بندری است به هندوستان (بمبئی) که در خلیج کمبای واقع است.

کنبایت.

[کَمْ یَ] (اِخ)(1) کنبایط. از بلاد مشهور و قدیم هند که در حدود هفتادهزار پاره ده و توابع داشت و از اقلیم دویم است. رجوع به نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص262 و 263 و تحقیق ماللنهد ص102 و تاریخ ادبیات براون ج3 ص434 و کنبایه شود.
(1) - Kanba'it.

کنباید.

[کَمْ یَ] (اِخ) رجوع به کنبایه شود.

کنبایط.

[کَمْ یَ] (اِخ) رجوع به کنبایت و کنبایه شود.

کنبایه.

[کَمْ یَ] (اِخ)(1) نام شهری است به هندوستان و از وی نعلین خیزد که به همهء جهان ببرند. (حدود العالم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در نخبة الدهر دمشقی این کلمه به صورت کنبایت و کنبایة(2) آمده در صفحهء 117 آرد: «و به کوهی از کوههای کنبایت چشمه ای است که آن را عین العتاب نامند هرکس که از آن بنوشد تمام موهایش می ریزد و موهای غیر سیاه از وی برآید...» و در صفحه 152 آرد: «... و هناک آخر حدود بحر فارس ثم یمر السواحل من طوران الی سیراف الی المند الی بلاد السند و مهران الی المنیبار الی کنبایة الی صومنات...» و باز در همین صفحه آرد: «... و یلی هذه القطعة قطعة من جنوب البحر الهندی تسمی بحر سرندیب و بحرالراهون... و یلی ذلک بشمال البحر قطعة تسمی بحر کنبایة منسوبة الی مدینة بساحل البحر الشمالی...». و رجوع به نخبة الدهر دمشقی چ لایپزیک ص117 و 152 و فهرست اعلام همین کتاب شود. در نزهة القلوب این کلمه به صورت کنبایط و در ذیل کنباید و کنبایت ضبط شده و چنین آرد: کنبایط و گجرات و مرغ و ماه از اقلیم دویم است... و گجرات و کنبایط هر یک هفتادهزار پاره ده و توابع دارد. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص262 - 263). و رجوع به ماللهند بیرونی ص102 و تاریخ ادبیات براون ج3 ص434 و کنبایت و کنبانیه شود.
(1) - در حدود العالم چ دانشگاه چ دکتر ستوده ص27 «کنباته» و ص66 «کبناته» و در ذیل هر دو صفحه «کنبایه» آمده و در غلطنامه هم اشاره ای بدین اختلاف نشده است.
(2) - Cambaie.

کنبت.

[کَمْ بَ / کِمْ بِ] (اِ) به معنی کبت است که زنبور عسل باشد و بزبان عربی نحل گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). نحل و کبت و زنبور عسل. (ناظم الاطباء). رجوع به کبت شود.

کنبث.

[کُمْ بُ] (ع ص) کُنابِث. کنبوث [ کُمْ ] . درشت و درترنجیده و زفت. (منتهی الارب) (آنندراج). درشت و درترنجیده و زفت و بخیل. منقبض. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). صلب و منقبض. (محیط المحیط).

کنبثة.

[کَمْ بَ ثَ] (ع مص) درترنجیدن. درشت و درترنجیده شدن و منقبض شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بخیل گشتن. (ناظم الاطباء).

کنب دان.

[کَ نَ] (اِ مرکب) کنب دانه. شاهدانه. شاهدانج : و طعام و گوشتهای بریان و مطنجنه و قلیهء خشک خورند با دارچینی و سعتر و مانند آن و شهدانج که کنب دان بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به کنب و مادهء بعد شود.

کنبدانه.

[کَ نَ نَ / نِ] (اِ مرکب) شاهدانه. (ناظم الاطباء).

کنبرة.

[کِمْ بِ رَ] (ع اِ) سر بینی بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد).

کنبزه.

[کُمْ بُ زَ / زِ] (اِ) کالک. سفج. سفجه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنبیزه و کمبزه و کمبوزه و کمبیزه شود.

کنبل.

[کُمْ بُ] (ع ص) سخت و درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط).

کنبل.

[کَمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه باشت و بابویی است که در بخش گچساران شهرستان بهبهان واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنبوث.

[کُمْ] (ع ص) کنبث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). درشت و درترنجیده و زفت و بخیل. (ناظم الاطباء). رجوع به کنبث و کنابث شود.

کنبور.

[کَمْ] (اِ) مکر و فریب و آدم بازی دادن. (برهان). مکر و فریب و حیله. (رشیدی) (جهانگیری) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء بعد شود.

کنبوره.

[کَمْ رَ] (اِ) مکر و دستان و فریبندگی باشد و مکاری و حیله وری. (برهان). کنبور. (از آنندراج) (رشیدی). مکر و فریب و حیله. (از ناظم الاطباء). تنبل. دستان. مکر. فریب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دستگاه او نداند که چه روی
تنبل و کنبوره و دستان اوی.رودکی.
من رهی آن نرگسک خردبرگ
برده به کنبوره دل از جای خویش.
شهید بلخی.
و رجوع به کنبور شود. || گفتگو و غوغا و تندی و غلبه. (آنندراج) (انجمن آرا)(1). گفت وگوی. (اوبهی). گفتگوی دراز. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
ز کنبوره نشنید آوای کس
گه از پیش تازان و گاهی ز پس.
فردوسی (از انجمن آرا).
|| سود خوردن. (برهان). ربا و سود خوردن. (ناظم الاطباء).
(1) - ذیل کنبور = کنبوره.

کنبوریدن.

[کَمْ دَ] (مص) مکاری کردن. فریفتن و فریب دادن و حیله وری نمودن. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مصدر کنبور است. (فرهنگ جهانگیری).

کنبوزه.

[] (اِ) بهار عجم و آنندراج آرند: «در جهانگیری و رشیدی به بای موحده و واو مجهول و زای معجمه مکر و فریب(1)...» :
طالب چو به معذرت بهم زد پوزه
ناچار ز بخل او گرفتم روزه
گل آمد و کنبورهء(2) چندی آورد
شهرستانی است پر گل و کنبوزه.
حکیم شفایی (از آنندراج و بهار عجم).
(1) - در جهانگیری و همچنین در فرهنگ رشیدی چ محمد عباسی ج2 ص1206 کنبوره آمده و ظاهراً مصنف بهارعجم و به تقلید او صاحب آنندراج تصحیف خوانی کرده اند. رجوع به کنبوره شود.
(2) - ظ. کنبوزه صورتی از کمبوزه و کنبیزه و کمبزه و ... است. و رجوع به کنبزه و کمبوزه شود. و در این صورت شاهد معنی مورد بحث نیست.

کنبوش.

[کُمْ] (ع اِ) گلیم سطبر که در زیر زین اسب قرار دهند. (از اقرب الموارد). از آلات رکوب است که در پشت کفل اسب اندازند و آن را انواع مختلف است که با نقره و یا زر و جز اینها آرایند و مخصوص قضات و اهل علم است. (از صبح الاعشی ج2 ص129). روپوشی که روی کفل اسبان سواری می گذارند.(1) ج، کنابیش: کنابیش الزرکش. (از دزی ج2 ص492).
(1) - Housse.

کنبوش.

[کَمْ] (ع اِ) پرده ای برای پوشانیدن صورت. ج، کنابش. کنابیش. (از دزی ج2 ص491). برقع که بدان روی پوشند. (از ذیل اقرب الموارد، فائت الذیل ص547). رجوع به کنابش و کنابیش شود.

کنبه.

[کَمْ بَ / بِ] (اِ) ریسمان خام. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کنب شود.

کن بهن.

[کِمْ بَ] (اِ مرکب) به معنی ون است و آن را به ترکی چتلاقوج و به عربی حبة الخضراء گویند. (برهان). بار درخت بنه که ون نیز گویند و به تازی حبة الخضراء است. (فهرست مخزن الادویه).

کنبیدن.

[کَمْ دَ] (مص) چیزی را از جای کشیدن و برآوردن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). چیزی از جای کشیدن. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا).

کنبیدن.

[کُمْ دَ] (مص) برجستن مرادف جنبیدن... و با کاف عجمی اصح است. (انجمن آرا) (آنندراج). برجستن و خیز کردن. (برهان). برجستن. (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). برجستن و خیز کردن و برآمدن. (ناظم الاطباء). || مایل شدن. منحرف گشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنبیزه.

[کُمْ زَ] (اِ) نوعی از خیار است که آن در وقت خامی شیرین و خوشمزه باشد و چون پخته شود یعنی برسد نمی تواندش خورد و بعضی گویند کمبیزه کالک است یعنی خربزهء نارسیده. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). خیاری که چون خام باشد شیرین بود و چون پخته شود نتوان خورد و این عبارت در برهان و رشیدی است و صحیح نیست و کنبیزه و کنبزه خربوزهء خام نارسیده نرم ناشده می خورند و خورش نان می کنند و آن را کالک گویند. (آنندراج) (انجمن آراء). کالک. خرچه سفچ. سفچه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنبزه(1) و کمبیزه و کمبوزه و کمبزه شود.
(1) - در تداول امروز komboze گویند. (از حاشیه برهان چ معین).

کنپوش.

[کُمْ] (اِ) برقع که بدان روی پوشند و عربی آن کنبوش و جمع عربی آن کنابیش است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کنبوش و کنابش و کنابیش در همین لغت نامه شود.

کنت.

[کَ] (ع مص) توانا و استوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنت.

[کَ] (ع اِ) نوعی از خرما. (از دزی ج2 ص492).

کنت.

[کَ نَ] (ع مص) درشت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کنت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) در قرون وسطی به فرمانده نظامی یک سرزمین اطلاق می گردید که به وسیلهء سلسلهء شارلمانی به وجود آمده و به تدریج به استقلال رسیدند و سپس عنوان نجبا گردید که از «مارکی» پایین تر و از «ویکنت» بالاتر بودند. (از لاروس). لقبی است که در فرنگستان به مردمان نجیب و شریف می دهند. (ناظم الاطباء).
(1) - Comte.

کنت.

[کِ] (اِخ)(1) قدیمی ترین قلمرو کشورهای هفتگانهء انگلوساکسون است که مرکز آن «کانتربوری» در انگلستان و شهرهای اصلی آن دوور(2)، فولکستن(3) و کانتربوری(4) است. (از لاروس).
(1) - Kent.
(2) - Douvres.
(3) - Folkestone.
(4) - Canterbury.

کنت.

[] (اِخ) حمدالله مستوفی این نام را در شمار بلاد مشهور ماوراءالنهر یاد می کند ولی یاقوت از آن نامی نمی برد و «کنب» را از شهرهای ماوراءالنهر می داند و ظاهراً یکی مصحف دیگری است(1) : و به جانب شهر کنت امیری با یک تومان لشکر روان شد. (جهانگشای جوینی چ قزوینی صص 69 - 70). و خبر او چون به سمع الوش ایدی رسید لشکر را بر هر دو طرف جیحون به چند جایگاه بداشت و به کشتی ها پل بستند و عراده ها بر کار کردند... چون به کنار بارجلیغ کنت(2) رسید... از آب برون آمد. (جهانگشای جوینی ص72).
(1) - رجوع به «کنب» در همین لغت نامه و نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص261 و معجم البلدان یاقوت شود.
(2) - و رجوع به «بارجلیغ کنت» در همین لغت نامه شود.

کنتأل.

[کُ تَءْلْ](1) (ع ص) از «ک ت ل»(2)کوتاه و نون زائد است. (منتهی الارب) (از تاج العروس ج8 ص94) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). کوتاه قامت. (آنندراج). کوتاه قامت و قصیر. (ناظم الاطباء).
(1) - این ضبط از منتهی الارب و تاج العروس است و در اقرب الموارد و متن اللغة و آنندراج و ناظم الاطباء به کسر اول [ کِ تَءْلْ ] ضبط شده است.
(2) - در معجم متن اللغة این کلمه در ذیل «ک ن ت» آمده است.

کنتأو.

[کِ تَءْوْ] (ع ص) از «ک ت ء»(1)رسن سخت و قوی. (از تاج العروس) (منتهی الارب). الجمل الشدید(2). (اقرب الموارد) (محیط المحیط) (از متن اللغة). ریسمان سخت و محکم. (ناظم الاطباء). || مرد کلان و انبوه ریش یا مرد نیکوریش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از تاج العروس) (از ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و تاج العروس ذیل «ک ت ء» و در متن اللغة ذیل «ک ن ت» آمده است.
(2) - در تاج العروس این کلمه «حبل الشدید» معنی شده و افزاید چنین است در نسخه ها با حای مهمله و سکون موحده و در بعضی «میم» به جای موحده و در بعضی «جمل» با جیم و میم و هکذا مضبوط فی الخلاصة و المشوف و غلط مِن ضبط خلاف ذلک. (تاج العروس ج1 ص106).

کنتأة.

[کِ تَ ءَ] (ع اِ) از «ک ت ء» گیاهی است مانند جرجیر(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و معجم متن اللغة و تاج العروس این معنی ذیل کَتأَة آمده است.

کنتب.

[کُ تُ] (ع ص) کُناتِب. کوتاه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کنتح.

[کَ تَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). گول و احمق. (آنندراج) (ناظم الاطباء). احمق. (اقرب الموارد).

کنت د گوبینو.

[کُ دُ گُ نُ] (اِخ) رجوع به گوبینو شود.

کنت د منت فر.

[کُ دُ مُ فُ] (اِخ)(1) رئیس پلیس به زمان ناصرالدین شاه. نمی دانم فرانسوی بود یا اطریشی(2). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). «... کنت دومونت فرت در سال 1296 ه .ق. قانون جامعی برای پلیس ایران تنظیم کرد و به تصویب شاه رسانید و مأمور اجرای آن شد او هوشمند و کاردان بود و پس از مدتی بر اثر کوشش در حراست شهر و نظم بخشیدن به امور، مورد توجه خاص شاه قرار گرفت چنانکه روزی ناصرالدین شاه به مناسبت شایستگی و کفایتی که بارها از او دیده بود این رباعی را گفت و به وی فرستاد :
اندیشه کنند(3) خیل رندان ز پلیس
یک جو نرود به خرج ایشان تلبیس
در کندهء کنت فرت خواهد فرسود(4)
در چرخ اگر خطا نماید(5) برجیس.
کنت... در شمال خیابان لاله زار جائی که امروز جزئی از آن به نام و یاد او چهارراه کنت نامیده می شود... با زن و دو پسر و یک دخترش نقل مکان کرد... کنت دومنت فرت از سال 1296 تا پایان عمرش در ایران ماند اما دوران ریاست نظمیهء او تا سال 1309 ه .ق. بیشتر دوام نیافت. کنت در زمان ناصرالدین شاه منصب امیرتومانی داشت و سالی سه هزار تومان حقوق و سهم علیق این منصب را می گرفت. (از مجلهء یغما شمارهء مسلسل 288 سال بیست و پنجم شمارهء 6 شهریور 1351)(6). و رجوع به المآثر و الآثار و تاریخ دوهزار و پانصد سالهء پلیس ایران و مجلهء یغما و مجلهء خواندنیها شمارهء 104 مورخ 21 شهریور 1351 شود.
(1) - در مجلهء یغما شماره 288 شهریورماه 1351 تحت عنوان «کنت دومونت فورت» نخستین رئیس پلیس ایران و همچنین در شمارهء 104 سال سی و دوم مجلهء خواندنیها مورخ 21 شهریور 1351 نام این شخص «کنت دومنت فورت» و «کنت دومونت فرت» آمده و در مجلهء یغما ضبط فرنگی آن بدین صورت«Cont deMonteforte» که بنابر قاعده، قسمت نخستین نام عنوان او باید«comte» باشد.
(2) - در دو مجلهء خواندنیها و یغما این شخص ایتالیائی و از مردم ناپل معرفی شده است. او پس از شکست خوردن فرانسوای دوم از گاریبالدی به اتریش پناه برد و با معرفی امپراتور اتریش به خدمت ناصرالدین شاه درآمد. وی در سال 1295 ه .ق. او را مأمور تشکیل سازمان نظمیهء ایران کرد.
(3) - اندیشه کنید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(4) - در کندهء کنت دمنت فر خواهد ماند. (یادداشت ایضاً).
(5) - اگر خطا بجنبد. (یادداشت ایضاً).
(6) - او در سال 1335 ه . ق. برابر با 1916 م. در تهران درگذشت و او را در دولاب بخاک سپردند.

کنترات.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) قرارداد. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فرهنگستان ایران «قرارداد» را به جای این کلمه پذیرفته است. رجوع به قرارداد و واژه های نو فرهنگستان ایران ص58 شود.
- کنترات بستن؛ قرارداد بستن. قرارداد با کسی یا مؤسسه ای بستن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Contrat.

کنترات چی.

[کُ] (ص مرکب، اِ مرکب)آنکه فروش جنس یا اجناسی را به ادارات دولتی و شرکتها مقاطعه کند. مقاطعه کار. پیمانکار: کنترات چی ارتش. (فرهنگ فارسی معین).

کنترات کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب)قرارداد بستن: ساختمان بیمارستان را کنترات کرد. (فرهنگ فارسی معین).

کنتراتی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به کنترات. این کلمه در سابق به گروهی از کارمندان دولت اطلاق می شد که بعدها کلمهء «پیمانی» را به جای آن برگزیدند.

کنترباس.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1)بزرگترین(2) و بم ترین آلات موسیقی، و آن از سازهای اصلی و شبیه ویولن و ویولن سل است، ولی انتهایش به زمین متکی است و نوازنده، آن را ایستاده می نوازد. (از فرهنگ فارسی معین). || نوعی از شیپور که صدای آن یک اکتاو از باس معمولی بم تر است. (از لاروس). رجوع به باس در همین لغت نامه شود.
(1) - Contrebasse. (2) - مراد بزرگترین آلات موسیقی زهی است که با آرشه (مضراب کمانی) نوازند.

کن ترک.

[کُ تَ رَ] (اِ مرکب) نوعی بیماری در کرم ابریشم که بن تن او ترکد و میرد. قسمی بیماری کرم ابریشم که شکاف و ترکی در اسفل تن وی پدید آید. بیماری کرم پیله را گویند که در مخرج سفلای وی ترکد. مرضی در کرم قز که از خوردن برگ تر (رطوبت دیده) زاید و قبل از تنیدن از ته می ترکد و می میرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنترل.

[کُ رُ / کُ تُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1)وارسی. بازبین. (فرهنگستان). وارسی. بازرسی. تفتیش: کنترل بلیطها. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Controle.

کنترلر.

[کُ رُ لُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)فرهنگستان ایران «بازبین» را به جای این کلمه اختیار کرده است و آن کسی است که کالا و جنس های تجارتی را رسیدگی کرده برابری آنها را با بارنامه تصدیق می نماید. || کسی که در راه آهن و تماشاخانه ها بلیط های فروخته شده را بازدید می نماید تا هر کسی مطابق ارزش بلیط در جای خود قرار گیرد. (واژه های نو فرهنگستان ایران). مفتش. ممیز بلیط های تئاتر و سینما و راه آهن و غیره(2). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Controleur. (2) - در فرهنگ فارسی معین این کلمه «کنترلور» ضبط شده است.

کنترل کردن.

[کُ رُ کَ دَ] (مص مرکب)نظارت کردن. تفتیش کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- خود را کنترل کردن؛ نظارت داشتن عقل شخص بر احساسات و اعمال وی. (فرهنگ فارسی معین).

کنتس.

[کُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) زن کنت یا بیوهء کنت. || زنی که مالک یک کنت نشین باشد. (از لاروس).
(1) - Comtesse.

کنتع.

[کُ تُ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب) (آنندراج). کوتاه و کوتاه قامت و قصیر. (ناظم الاطباء). قصیر. (از اقرب الموارد).

کنت کورث.

[کَ] (اِخ) کوین توس کورثیوس روفوس(1) مورخ رومی که زمان زندگانیش محققاً معلوم نیست ولی ظن قوی این است که در قرن اول میلادی می زیسته و کتابهای خود را در زمان کلاودیوس(2)امپراطور روم (41-54 م.) تألیف کرده. نوشته های او به تاریخ اسکندر کبیر معروف است. ده کتاب داشته ولی از آنها دو کتاب اولی، آخر کتاب پنجم و ابتدای کتاب ششم گم شده و از کتاب دهم جاهایی افتاده. در قرون بعد اشخاصی در صدد برآمده اند که کتابهای او را تکمیل کنند و خصوصاً فرین شمیوس(3) که از لاتین دانهای معروف بود؛ در این راه زحمات زیادی متحمل شد. کتابهای کنت کورث در قرون سابق خوانندهء زیاد داشت ولی حالا نوشته های این مورخ چندان طرف توجه نیست. زیرا به زیبایی توصیف و عبارت پردازی بیش از صحیح نویسی علاقه مند بود و معنی را فدای صورت کرده. منابع تاریخ او را باید این نوشته ها دانست:
1 - خاطره های بطلمیوس لاگاس(4) و بعض سرداران دیگر اسکندر که آریان هم از این منابع استفاده کرده ولی استفادهء او عاقلانه تر است.
2 - اختراعات و افسانه های اونس کریت(5) و کالیس تن(6) که بعد موضوع رمان تاریخی کلی تارخ(7) گردیده و کنت کورث مستقیماً یا به وسیلهء کتب دیگر از این رمان چیزهائی برداشته، معلوم است که مقصود او از این اقتباسات تفریح خوانندگان بوده نه تعلیم تاریخ. معایب این نویسنده علاوه بر آنچه گفته شد اینهاست:
1 - کنت کورث بر خلاف آریان از فن سوق الجیشی بی اطلاع است و از این جهت نوشته های او در مواردی مفهوم نیست.
2 - سنوات وقایع را ذکر نکرده و حتی فصول سال را مبهم نوشته بنابراین رشتهء وقایع ترتیب صحیحی ندارد و خود وقایع گاهی پیش و پس می شود.
3 - اطلاعات جغرافیایی اش ناقص است و چنین بنظر می آید که از هیئت هم بهره ای نداشته. (از تاریخ ایران باستان ص82). و رجوع به کورتیوس روفوس و فرهنگ ایران باستان ص271 و 300 شود.
(1) - Quinte Curce (Quintus
Curtius Rufus).
(2) - Claude
(3) - Freinchemius.
(4) - Ptolemee lagos.
(5) - Onescrite.
(6) - Callisthene. (7) - Clitarque (یکی از سرداران اسکندر).

کنتل.

[کِ تَ] (ع ص) کوتاه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کنتنی.

[کُ تُ] (ع ص) (از «ک ن ت») کنتی. درشت و کلان جثه توانا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به کُنتیّ شود. || (ص نسبی) (از «ک ون») پیرکلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کلانسال. (ناظم الاطباء). گویا این لفظ منسوب باشد به قول آنکه گفت: کنت فی شبابی کذا و کذا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کنتو.

[کِ نَ](1) (اِ) تخم بیدانجیر است و به عربی حب الخِروع خوانند. گرم و خشک است در دوم و مسهل بلغم باشد و قولنج را بگشاید. (برهان). تخم بیدانجیر است که مسهل بلغم است. (آنندراج) (انجمن آرا). کرچک و تخم بیدانجیر. (ناظم الاطباء). اسم فارسی حب الخروع است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - انجمن آرا و آنندراج به فتحتین ضبط کرده اند.

کنتور.

[کُ تُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) آلتی که مقدار مصرف برق، آب، گاز و غیره را در یک خانه یا یک مؤسسه تعیین کند: کنتور پنج آمپر. کنتور ده آمپر. (فرهنگ فارسی معین).
- کنتور ساعتی؛ کنتور برقی که مصرف برق را در ساعات شب و روز جداگانه تعیین نماید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Compteur.

کنتوری.

[کَ] (اِخ) اعجاز حسین بن مفتی محمدقلی نیشابوری. وی در میرتهه به دنیا آمده و نزد پدر خود تعلیم یافته و کتب بسیار جمع کرده است. او راست: شذور العقیان در تراجم اعیان. رسالهء مناظره با مولوی محمدخان لاهوری. کتاب قول السدید. کشف الحجب والاسفار عن اسماء الکتب والاصفار. (از معجم المطبوعات ج2 ص1571).

کنتوکی.

[کِ تُ] (اِخ)(1) یکی از ایالات متحدهء امریکای شمالی است که در جنوب اندیانا و اوهایو و در شمال تنسی واقع است و 2945000 تن سکنه دارد. مرکز آن شهر فرانکفورت(2) و شهر عمدهء آن لویسویل(3)است. زراعت گندم و مخصوصاً توتون این سرزمین که به وسیلهء می سی سی پی مشروب می گردد بسیار قابل ملاحظه است، و تقریباً یک سوم توتون ممالک متحدهء امریکا از این ایالت به دست می آید. همچنین تربیت اسب و گاو و گوسفند و خوک و غیره در این ناحیه رواج دارد. معادن زغال و نفت و گاز طبیعی و آبهای معدنی آن نیز قابل توجه است. (از لاروس).
(1) - Kentucky.
(2) - Frankfort.
(3) - Louisville.

کنتی.

[کُ تی ی] (ع ص) (از «ک ن ت») درشت و کلان جثه توانا. کنتنی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد): «و قد کنت کنتیاً فاصبحت عاجناً». (ابن بزرج از ذیل اقرب الموارد). || (ص نسبی) (از «ک ون») پیر کلان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کنتنی شود.

کنتی.

[کُ] (ع اِ) نوعی خرما. (از دزی ج2 ص492) و رجوع به کنت شود.

کنتیش.

[کَ] (ع اِ) نوعی از خرما. (از دزی ج2 ص492).

کنثاب.

[کِ] (ع اِ) ریگ فروریخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنثأو.

[کِ ثَءْوْ] (ع ص) (از «ک ث ء») رسن استوار. (منتهی الارب). ریسمان سخت و استوار. (ناظم الاطباء). || بزرگ ریش سخت انبوه یا ریش نیکو. (منتهی الارب). مرد ریش انبوه یا ریش نیکو. (ناظم الاطباء). رجوع به کنتأو شود.

کنثأة.

[کَ ثَ ءَ] (ع مص) (از «ک ث ء») دراز شدن و بسیار گردیدن ریش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد این معنی ذیل «ک ن ث ء» آمده است.

کنثب.

[کَ / کُ ثَ] (ع ص) درشت استوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به کُناثِب شود.

کنثح.

[کَ ثَ] (ع ص) گول. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گول و احمق. (ناظم الاطباء).

کنثر.

[کُ ثُ] (ع ص) گرداندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). المجتمع الخلق. (اقرب الموارد). || (اِ) سر کیر تا ختنه جای. (منتهی الارب). حشفه. (ناظم الاطباء). حشفهء مرد. (از ذیل اقرب الموارد).

کنثرة.

[کَ ثَ رَ] (ع اِ) کنثرة الحمار؛ پیش بینی خر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنثة.

[کُ ثَ] (ع اِ) (از «ک ن ث») نورده که از شاخ مورد و خلاف سازند و بر آن دستهء ریاحین بندند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نورده ای که از شاخه های مورد و یا بید سازند و بر آن دستهء گل و یا ریاحین گذارند. (ناظم الاطباء). و رجوع به کُثنَة شود.

کنج.

[کَ] (اِ) ملازه باشد و گوشت پاره ای است که از انتهای کام آویخته است. (برهان) (از فرهنگ رشیدی). ملازه باشد و آن زبان کوچک مشهور است یعنی گوشت پاره در منتهای کام آویخته. (آنندراج) (از انجمن آرا). ملازه. (جهانگیری) (ناظم الاطباء) :
همی تا دایه کنج و کام کردش
پدر فرزانه هرمز نام کردش.
نزاری قهستانی (از فرهنگ رشیدی).
|| انگشت کوچک پا. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || کشک را گویند و آن را به ترکی قروت خوانند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی کشک هم آمده است که دوغ خشک شده باشد و ترکان قروت خوانند. (برهان). دوغ خشک شده و کشک. (ناظم الاطباء). به معنی کشک «کَتَخ» است. (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ جهانگیری و برهان قاطع به معنی کشک نیز آورده که قروت گویند آن نیز سهو و خطاست و تصحیف خوانی کرده اند و آن کَتَخ است و در کتخ و کتخشیر گذشته که کشک و ماستینه است که از شیر و روغن پزند. رشیدی ملتفت شده. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به کتخ شود. || (ص) مردم احمق و خودستای و صاحب عجب و متکبر و به این معنی با جیم فارسی هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء). احمق معجب و متکبر و خودستا(1). (جهانگیری) :
همه با هیزان هیز و همه با کنجان کنج
همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ.
خسروانی (از فرهنگ جهانگیری).
|| برون کشیده. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - رشیدی آرد: «به معنی معجب و احمق به کسر کاف فارسی و یای مجهول و جیم فارسی است» لیکن در صحاح الفرس هم به همان معنی جهانگیری و برهان ضبط کرده و گوید: کنج مرد خویشتن بین و احمق است. (از حاشیهء برهان چ معین). صاحب انجمن آرا و آنندراج نیز ظاهراً به تقلید از رشیدی آرند به معنی معجب و احمق به کسر کاف فارسی باشد و یای مجهول و جیم پارسی و آن «گیج» خواهد بود. مردم بی هوش را گیج خوانند، حکیم خسروانی گفته: همه با میران میر و همه با گیجان گیج...

کنج.

[کُ] (اِ) چون گوشه باشد در جایی، بیغوله و بیغله نیز گویندش. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص59). گوشه و بیغوله و عربان زاویه خوانند. گوشهء خانه و جز آن. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). گوشه که وی را بیغوله و بیغاله نیز گویند. (اوبهی). زاویه. گوشه. سوک. بیغوله. بیغله. پیغله. پیغوله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گوشه و بیغولهء خانه و زاویه. (ناظم الاطباء). کردی «کونج»(1) (گوشه). (حاشیه برهان چ معین) :
شو بدان کنج(2) اندرون خمّی بجوی
زیر او سمجی است بیرون شو بدوی.
رودکی.
بیزارم از پیاله وز ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله کنجی گرفته تنها.
کسایی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز گیتی یکی کنج ما را بس است
که تخت مهی را جز از ما کس است.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1312).
همه دشت پر باده و نای بود
بهر کنج صد مجلس آرای بود.فردوسی.
اگر تندبادی بر آید ز کنج
به خاک افکند نارسیده ترنج.
فردوسی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص59).
کمینگاه کرد اندرون کنج کوه
بیامد سوی رزم خود با گروه.فردوسی.
طاوس بهاری را دنبال بکندند
پرش ببریدند و به کنجی بفکندند.
منوچهری.
نیست در این کنج ز بن(3) نیز گنج
نامدم اینجای زبهر منال...
نیز در این کنج مرا کس نبود
خویش و نه همسایه و نه عم و خال.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص252).
کار دنیا گر بر موجب عقلستی
مر مرا خیره در این کنج چه کارستی.
ناصرخسرو.
نشود کس به کنج خانه فقیه
کم بود مرغ خانگی را دیه.سنایی.
گنجی که بهر کنج نهان بود ز قارون
از خاک برآورد مر آن گنج نهان را.سنائی.
به یکی کنج در خزیدستم
وز همه دوستان شده یکسو.سوزنی.
تو آن مشنو که مرغ شوم خواهد جای ویران را
گرت کنج دل آباد است سوی کنج ویران شو.
خاقانی.
من به کنجی و حق به هفت اقلیم
مدد سحر ناب من رانده ست.خاقانی.
کنج امان نیست در این خاکدان
مغز وفا نیست در این استخوان.نظامی.
خفته بود او در یکی کنج خراب
چون بدیدندش بگفتندش شتاب.مولوی.
آنانکه به کنج عافیت بنشستند
دندان سگ و دهان مردم بستند.سعدی.
نان از برای کنج عبادت گرفته اند
صاحبدلان نه کنج عبادت برای نان.سعدی.
کنج بهتر عاقلان را چون سفیهان سر شوند
دار چون منبر شود دولت شود بی منبری.
سیف اسفرنگ.
دیدهء بدبین بپوشان ای کریم عیب پوش
زین دلیریها که من در کنج خلوت می کنم.
حافظ.
- کنج چشم؛ گوشهء درونی چشم. (ناظم الاطباء).
|| نقبی را نیز گویند که در زمین خانه کنده باشند. (برهان). نقبی که مانند خانه در زیر زمین کنند. (ناظم الاطباء). نقب. خندق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بزدم بر سر دیوار تو هر خاری
کنجکی گرد تو همچو دهن غاری.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
|| چین و شکنجی که در بدن و جامه و گلیم و پلاس و امثال آن افتد. (برهان). شکنج که در گلیم و جامه و امثال آن افتد. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). چین و شکنج را نامند که در بدن و جامه و گلیم و امثال آن افتد و آن را کنجک خوانند. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). چین و شکنی که بر جامه یا پیکر چیزی پیدا شود. (گنجینهء گنجوی ص328) :
چون زرد خیار کنج گردد
هم کالبد ترنج گردد.(گنجینهء گنجوی).
چه دلکش است بدامن سجیف و کنج درست
چه طرفه است بدان چاک جامه شیرازه.
نظام قاری (دیوان ص106).
|| (ص) کسی را گویند که دوتا شده باشد و چیزی همچو کوهان از پشتش برآمده باشد و او را به عربی احدب خوانند. (برهان). شخص گوژپشت که پشتش برآمده باشد و بتازی احدب گویند. (آنندراج) (رشیدی). گوژپشت. (اوبهی). گوژپشت. (مجمل اللغة). مردم کوژپشت و احدب. (ناظم الاطباء) :
به کنج خانه دارم یکی کنج
نشسته تند و افکنده فرو لنج.
سراج الدین راجی (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kunj. (2) - به معنی بعد نیز تواند بود.
(3) - در متن: «کنج و درین»، ولی در حواشی و ملاحظات بقلم مرحوم دهخدا ص654 (چ 1) چنین آمده: ظاهراً «کنج ز بن» یا «کنج دگر».

کنج.

[کِ] (ص) فیل بزرگ جثه و قوی هیکل مهیب و جنگی باشد. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). فیل بزرگ جثه و قوی هیکل و مهیب و دلاور و جنگی. (جهانگیری) :
سپاهی که از کوه تا کوه مرد
سپر در سپر بافته سرخ و زرد
ابا کوس و با نای و زوبین و سنج
ابا تازی اسبان و فیلان کنج.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).

کنجاب.

[کُ] (اِ مرکب) راه آب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : سگی دیوانه از کنجاب بیرون می آید و او را می گزد. (مزارات کرمان ص28).

کنجار.

[کُ] (اِ) نخاله و ثفل تخم کنجد و هر تخمی که روغن آن را کشیده باشند (برهان). کنجاره. کنجال. کنجاله. نخالهء کنجد و امثال آن که روغن آن را کشیده باشند و ثفل آن باقی مانده باشد. (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج). کنجاره. کُسبَه. (صحاح الفرس). کنجال. کسبه باشد از کنجد مغز بادام و جوز و غیره. (لغت فرس اسد چ اقبال ص151). کنجاره. (جهانگیری). در گناباد «کونجه واره»(1). (از حاشیه برهان چ معین). آنچه بر جای ماند از چیزی چون روغن آن بیرون کنند مانند کرچک و بزرک و کنجد و بادام و امثال آنها. کسبه. کنجال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کنجار داده اند و به تدبیر روغنند.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
(1) - konjavara

کنجارق.

[کُ رَ] (اِ) کُسب فارسی است و بعض عرب (اهل سواد) کسب را کسبج نامند و آن کنجارهء روغن است و ابومنصور گوید کسب معرب است و اصل آن «کُشب» فارسی است و شین قلب به سین شده است چنانکه شاهپور را سابور گویند... (از المعرب جوالیقی ص285). رجوع به کسب و کنجار و کنجاره در همین لغت نامه شود.

کنجاره.

[کُ رَ / رِ] (اِ) به معنی کنجار است که نخالهء کنجد و هر تخم که روغن آن را کشیده باشند. (برهان). نخالهء کنجد و امثال آن را گویند که روغن او را کشیده باشند. کنجار. (فرهنگ جهانگیری). کنجاله. نخالهء کنجد و امثال آن که روغن آن را کشیده باشند و ثفل آن باقی مانده باشد. (انجمن آرا). کسبه باشد. کنجار. (صحاح الفرس). ثفل مغزی بود که روغن او را کشیده باشند. (فرهنگ اسدی). آنچه بعد از کشیدن روغن ثفل کنجد و غیره ماند. (غیاث). کذب. عصاره. کنجال. کسب. کزب. شجر. ثفل مغزی که روغن آن را کشیده باشند. هر چیزی چون انگور و کنجد و کرچک و امثال آنها که کوفته یا فشرده و آب و یا روغن آن گرفته باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مغزک بادام بودی با زنخدان سپید
تا سیه کردی زنخدان را چو کنجاره شدی.
اورمزدی.
ز ما اینجا همی کنجاره باشد
چو روغن برگرفت از ما عصاره.
ناصرخسرو.
تو به مثل بی خرد و علم و زهد
راست چو کنجارهء بی روغنی.ناصرخسرو.
روغن و کنجاره به هم خوب نیست
ایشان کنجاره و من روغنم.ناصرخسرو.
شیر حیوان اهلی، خاصه که کنجاره و سبوس خورد گرانتر و غلیظ تر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و کنجارهء او درشتی پوست و خارش را ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کنجال.

[کُ] (اِ) کنجاره. (فرهنگ جهانگیری). به معنی کنجاره است که ثفل روغن کشیده باشد. (برهان) (آنندراج). نخاله و ثفل هر تخمی که روغن آن را گرفته باشند مانند تخم کنجد و بزرک و جز آن. (ناظم الاطباء) :
بس پند پذیرفتم و این شعر بگفتم
از من بدل خرما بس باشد کنجال.
ابوالعباس.
رجوع به کنجار و کنجاره و کنجاله شود.

کنجاله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) به معنی کنجال است که نخالهء کنجد و هر تخم روغن گرفته باشد. (برهان) :
سعد دین برد کاه آخور ما
نیمه ای کاه و نیمه کنجاله.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص369).
رجوع به کنجال و کنجار و کنجاره شود.

کنجد.

[کُ جِ / جَ] (اِ) تخمی است معروف که از آن روغن گیرند بهندی آنر تِل گویند. (آنندراج) (غیاث). سمسم. (منتهی الارب). اسم فارسی سمسم است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). جلجلان. سمسم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیاهی است از ردهء دولپه ایهای پیوسته گلبرگ که سردستهء تیرهء کنجدها می باشد. این گیاه یک ساله است و ارتفاعش بالغ بر یک متر است. قسمت فوقانی ساقه اش پوشیده از کرک می باشد ولی قسمتهای تحتانی آن عاری از کرک است. برگهایش در قسمت قاعده به طور متناوب و در قسمتهای انتهایی ساقه به طور متقابل قرار گرفته، پهنک برگها بیضوی و دراز و نوک تیز است و در قسمت قاعدهء ساقه پهن تر از قسمت انتهایی است. گلهای آن که به طور منفرد در کنارهء برگهای قسمت انتهایی ساقه قرار دارد، شامل قطعات پنج تایی پیوسته به هم می باشد ولی تعداد پرچمها چهار عدد است. میوه اش کپسولی و محتوی دانه های مسطح و بیضوی است. دانه های کنجد به سبب دارا بودن مواد روغن قابل استخراج، تنها قسمت مورد استفادهء گیاه است. سمسم. جلجلان. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است(1) یک ساله و پیوسته گلبرگ(2) که در تمام ادوار کهن برای بدست آوردن روغن از دانهء آن در آسیای استوایی کشت می شده است. (از لاروس) :
کنجدی گر دهد ترا گردون
دبه ای بنددت سبک بر کون.سنایی.
یک کنجدش نگنجد در سینه گنج توران
یک سنجدش نسنجد در دیده ملک بربر.
خاقانی.
همان کنجد ناشمرده فشاند
کزین بیش خواهم سپه بر تو راند.نظامی.
فروریخت کنجد به صحن سرای
طلب کرد مرغان کنجدربای.نظامی.
اگر لشکر از کنجد انگیخت شاه
مرا مرغ کنجدخور آمد سپاه.نظامی.
روزها باید که تا یک مشت کنجد زیر سنگ
ارده در خرما شود یا روغن اندر حلقچی.
بسحاق اطعمه.
.
(فرانسوی)
(1) - Sesame .
(فرانسوی)
(2) - Gamopetale

کنجدجان.

[کُ جِ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان جلگه که در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان واقع است و 3337 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنجد سیاه.

[کُ جِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است از تیرهء نعناعیان و از دستهء علف گربه ها که یک ساله است و دارای گلهای آبی و گاهی زرد است. از دانه های سیاه رنگ و ریز این گیاه روغن خشک شونده ای حاصل می شود که علاوه بر آنکه در برخی نقاط به مصرف تغذیه می رسد و در ساختن ورنی نیز از آن استفاده می کنند. گیاه مذکور در اکثر نقاط جهان (از جمله شمال و مغرب و جنوب ایران) می روید. (فرهنگ فارسی معین).

کنجدفروش.

[کُ جِ فُ] (نف مرکب)سمسمی. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). فروشندهء کنجد. که کنجد فروشد. و رجوع به کنجد شود.

کنجدک.

[کُ جِ دَ] (اِ) کلفه ای را گویند که بر روی مردم به هم می رسد یعنی روی مردم افشان می شود و آن را به عربی برش می گویند. (برهان) (آنندراج) (از جهانگیری). کلفی که بر روی افتد و به تازی برش گویند. (فرهنگ رشیدی). کک مک. برش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || خال. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). || نام صمغی است که آن را عنزروت خوانند و در دواهای چشم و ریشها و زخمها به کار برند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری). رجوع به کنجده شود. || پازهر. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی).

کنجدکار.

[کُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان زیلایی است که در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنجده.

[کُ جِ / جَ / جُ دَ / دِ] (اِ) به معنی کنجدک است که عنزروت باشد. (برهان). نام صمغی است که به عربی انزروت خوانند و کحل فارسی و کحل کرمانی و به شیرازی کدر و به هندی لایی و آن صمغ درخت خارداری است که آن را شایکه نامند و به بلندی دو زرع، برگ آن شبیه به برگ مورد و درخت کندر و منبت آن فارس و ترکستان و بهترین آن سفید مایل به زردی تازه آن است که در بالیدگی مانند کندر صغار و زودشکن باشد و طعم آن تلخ و شیرین و در دوای چشم به کار برند. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم فارسی اصفهانی انزروت است و نیز کنجدک اسم فارسی پادزهر است. (فهرست مخزن الادویه). کنجدک. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). گوزده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عنزروت. انزروت. صمغ درختی خارناک است و اندر ناحیهء پارس روید و اندر وی تلخی است. بهترین آن آن باشد که با زردی گراید. هر چه شب از درخت بترابد یا اندر سایه بود سپید بود و هر چه اندر آفتاب بود سرخ شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کلفهء رو یعنی خالهای سفید ریزه که بر روی و اندام آدمی افتد و بدن و رو را افشان کند. (برهان). کلفی که بر روی افتد که برش خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا). کک مک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پازهر. (برهان). در فرهنگ فخر قواس به معنی پازهر است. (انجمن آرا) (آنندراج). || خال. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کنجدک شود. || کنجاره. (ناظم الاطباء).

کنجده.

[کُ جَ دَ / دِ] (اِ) یکی از عیوب یاقوت است. بیرونی آرد: و خلط الحجاره و تسمی الحرملیات، و الحرمل هوالابیض و یسمی بالفارسیه کنجده. (الجماهر بیرونی ص38).

کنجدین.

[کُ جُ] (ص نسبی) منسوب به کنجد. از کنجده کرده. از کنجد. کنجددار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شمس دنیا تو فخر دین منی
فخر دنیا تو شمس دین منی
گر همه نیکوان(1) ترینه شوند
تو کبیتای کنجدین منی.طیان.
(1) - ن ل: ور همه ریدکان.

کنجر.

[کَ جَ] (ص) فیل بزرگ جثه و قوی هیکل جنگی را گویند. (برهان) (آنندراج) (از جهانگیری) (ناظم الاطباء). همان کنج یعنی فیل بزرگ جثه و ظاهراً به تصحیف خوانده اند. (فرهنگ رشیدی). مؤلف سراج اللغات گوید: این لفظ هندی است اما در شعر استادان دیده نشده و در سانسکریت کونجره(1) (هر چیز برجسته و ممتاز در نوع خود، فیل). (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kunjara.

کنجر.

[کَ جَ] (اِ) اسم فارسی خرشف است. (فهرست مخزن الادویه). به فارسی کنگر. (از دزی ج2 ص492). رجوع به کنگر شود.

کنجرزد.

[کَ جَ زَ] (اِ) کنگرزد و کنگری اسم فارسی نوعی از خرشف است. (از فهرست مخزن الادویه).

کنجرستاق.

[کُ جَ رُ] (اِخ) ناحیهء بزرگی است بین بادغیس و مرورود و از این ناحیه است بغشور و پنج ده. (از معجم البلدان) : و لشکر به پسر خویش ابوعلی دادن و او را بر صوب سیستان گسیل کردن تا مهم آن طرف به آخر رساند... و بادغیس کنجرستاق به زیادت در اعتداد او فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص78).

کنجر و پنجر.

[کِ جَ رُ پِ جَ] (اِ مرکب)نشکنج. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنجشک.

[کُ جِ] (اِ) طائر معروف. (غیاث) (آنندراج). عصفور و گنجشک. (ناظم الاطباء). سوادیه. (منتهی الارب). رجوع به گنجشک شود. || نام چوبی است در ساز. (غیاث) (آنندراج).

کنجشنج.

[کَ شُ] (اِ) معبر زیرزمینی. || کان و معدن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || نقب در زیر دیوار. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس) (از لسان العجم شعوری ج2 ص275 الف) :
به دیوار مستحکم صبر دل
کند دزد غم روز و شب کنجشنج.
ابوالمعالی (از لسان العجم شعوری ج2 ص275).
|| راه سرپوشیده. || گودال و خندق. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنجک.

[کُ جَ] (ص) هر چیز غریب و تازه و نو را گفته اند که دیدن آن مردم را خوش آید و به عربی طرفه گویند. (برهان). بسیار بدیع که آدمی را از دیدنش خوش آید. (انجمن آرا) (آنندراج). چیزی تازه که دیدنش خوش آید و بلکنجک یعنی بسیار بدیع. (رشیدی). طرفه و هر چیز غریب و تازه و نو که دیدن آن مردم را خوش آید. (ناظم الاطباء).

کنجک.

[کَ جَ] (اِ) نام درختی است که آن را پشه غال گویند. (برهان). درخت پشه. (انجمن آرا) (آنندراج). درخت پشه غال که از گونه های نارون است. (فرهنگ فارسی معین). نام درختی است که آن را سارشک دار و درخت پشه نیز خوانند. (جهانگیری). اسم فارسی شجرة البق است. (فهرست مخزن الادویه). درختی است که پشه غال نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کنجکاو.

[کُ] (نف مرکب) کنجکاونده. جساس. تفحص کننده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه کنجکاوی کند. متفحص. غوررس. (فرهنگ فارسی معین) :
ای بسا گنج آکنان کنجکاو
کان خیال اندیش را شد ریش گاو.مولوی.
روستائی شد در آخر سوی گاو
گاو را می جست شب آن کنجکاو.مولوی.
رجوع به مادهء بعد شود.

کنجکاوانه.

[کُ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور کنجکاو. متفحص وار: کنجکاوانه همه جا را وارسی کرد. (فرهنگ فارسی معین).

کنجکاو شدن.

[کُ شُ دَ] (مص مرکب)متفحص شدن. دقیق گشتن. (فرهنگ فارسی معین) : من چون خیلی چیزهای راست و دروغ راجع به بدرفتاری آلمانیها شنیده بودم کنجکاو شدم. (زنده به گور هدایت از فرهنگ فارسی معین).

کنجکاوی.

[کُ] (حامص مرکب) تفحص و تلاش و دقت و غور و امعان. (غیاث) (آنندراج). تفحص دقیق. غوررسی. (فرهنگ فارسی معین).

کنجکاوی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) تفحص و دقت کردن. جستجو کردن. غور و امعان کردن :
مدت سی سال کنجکاوی کردم
قول ارسطو و فکرهای فلاطون.
میرزا ابوالحسن جلوه.

کنجکث.

[] (اِخ) شهری است نزدیک فرنکث به ماوراءالنهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : کنجکث(1) دو شهری است میان رود و میان استیخن نهاده. (حدود العالم چ دانشگاه ص107).
(1) - گنجکث؟ (حاشیهء حدود العالم ص107).

کنج کنج.

[کِ کِ] (ص) کوچک و خرد. || (ق) اندک. || کم کم و بهره بهره. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و به این معنی با جیم فارسی (کنچ کنچ) هم گفته اند و به جای نون یاء حطی نیز به نظر آمده است (کیچ کیچ)(1). (برهان). و رجوع به کیچ کیچ شود.
(1) - مصحف کیج کیج. (دهخدا، از حاشیهء برهان چ معین).

کنجل.

[کُ جُ] (ص)(1) هر چیز درهم کشیده شده و چین و شکنج به هم رسانیده. || دست و پایی را گویند که انگشتان آن در هم کشیده شده باشد. || خمیر نانی که در تنور افتاده و در میان آتش پخته شده باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در خراسان konjol (به هم چپیده مثل نان کنجل و گوشت کنجل و آدم کنجل). و رجوع به کنجلک و کنج شود. (از حاشیهء برهان چ معین).

کنجلک.

[کُ جُ لَ](1) (اِ) چین و شکنج رو و اندام. (برهان) (ناظم الاطباء). چین و شکنج و آن را کنجک نیز گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). چین و شکنج. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (فرهنگ نظام) :
چهرهءشان دبّهء نم یافته
جای بجا کنجلک(2) و خم یافته(3).
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری و رشیدی).
(1) - در فرهنگ نظام [ کُ لُ ] ضبط داده شده است.
(2) - در این بیت کنجک نیز سماع شده. (فرهنگ رشیدی).
(3) - اگر چه به قانون عروض مصرع دوم درست است که ساکن دوم (جیم) در تقطیع ساقط می شود لیکن رشیدی گوید... کنجک مصغر کنج به معنی چین و شکنج است با فتح اول [ کَ ] در سبزوار خراسان به معنی چماله شدن و جمع کردن کسی است خود را از سرما. (فرهنگ نظام).

کنجلک.

[کُ جُ لَ / کُ لَ] (اِ) قالی و پلاس و امثال آن را گویند. (برهان). پلاس و قالی و جز آن. (ناظم الاطباء).

کنج لنج.

[کُ لُ] (اِ) چین و شکنج(1). (آنندراج).
(1) - شعوری این کلمه را از الفاظ اتباعی و معادل خرد و مرد و ترت و مرت دانسته است. و رجوع به لسان العجم شعوری ج2 ص275 شود.

کنجله.

[کُ جُ لَ / لِ] (ص) در هم فرورفته و پیچیده شده. در هم کشیده و چین و شکن به هم رسانیده. (فرهنگ فارسی معین).

کنجوس.

[کَ] (ص) ضد بخشنده است(1). (آنندراج).
(1) - صاحب آنندراج افزاید: «از فرهنگ ترکتازان هند نقل نمودم»، از این روی ظاهراً هندی است.

کنجوک خان.

[] (اِخ) دوازدهمین از اولوس جغتای به ماوراءالنهر. ظاهراً از 706 تا 708. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنجه.

[کُ / کَ جَ / جِ] (ص) کنچه. خر الاغی را گویند که زیر دهانش ورم کرده باشد. || خر الاغ دم بریده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خر دم بریده و به تازی ابتر گویند. (اوبهی). خر دم بریده. (حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی) (فرهنگ فارسی معین) :
ندانی ای به عقل اندر خر کنجه به نادانی
که با نر شیر برناید سترون گاو ترخانی.
غضایری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنجه.

[کَ جَ / جِ] (ص) فیل بزرگ جثه. (آنندراج) (انجمن آرا). کِنْج. کَنْجَر.

کنجه.

[کَ جَ] (اِخ) رجوع به گنجه شود.

کنجه.

[کِ جَ / جِ] (اِ) تکهء گوشت کوچکی که بر سیخ کشند یا قیمه کنند. (فرهنگ فارسی معین).
- کباب کنجه؛ کبابی که قطعات گوشت را بر سیخ کرده سرخ کنند. مقابل کوبیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قسمی کباب که عبارتست از قطعات گوشت کوچک به سیخ کشیده. (فرهنگ فارسی معین).

کنجه شدن.

[کِ جَ / جِ شُ دَ] (مص مرکب) جمع شدن گوشت در خود در اثر آتش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنجی.

[کَ] (اِ) نام پارچه ای است از ابریشم و کتان و رجوع به قطنی شود. (از دزی ج1 ص492).

کنجید.

[کُ] (اِ) کنجد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) : وقت کشتن کنجید را و آنچ با وی بکارند. (التفهیم از فرهنگ فارسی معین). و به بغداد جو را بجوشانند و آب او بپالایند و با روغن کنجید دیگرباره بجوشانند. (نوروزنامه). کنجید و زیره و قرطم به همهء رستاقها به هر جریبی پانزده درهم. (تاریخ قم ص119 و 112). و رجوع به کنجد در همین لغت نامه شود.

کنجیده.

[کُ دَ / دِ] (اِ) کنجاره است که ثفل روغن کشیده باشد عموماً و ثفل کنجد را گویند خصوصاً. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). کنجارهء کنجد. (جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). کنجده و نخاله و ثفل هر تخمی که روغن آن را گرفته باشند مانند تخم کنجد و بزرک و جز آن. (ناظم الاطباء). || خال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || گیاهی است از ردهء دولپه ایها بی گلبرگ که به صورت درختچه است و حدود 9/0 متر تا یک متر ارتفاع می یابد. دارای برگهای کوچک متقابل است. از این گیاه صمغی به نام انزروت استخراج می کنند که در تداوی زخمها به کار می رود. درخت انزروت. کنجده. کنجدک. (فرهنگ فارسی معین). نوعی درختچه که در نواحی گرم کرهء زمین می روید(1) و از آن صمغ نرمی به دست آورند که گاه در زخم بندیها به کار برند. (از لاروس).
.
(فرانسوی)
(1) - Sarcocollier

کنجینه.

[کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنچه.

[کُ / کَ چَ / چِ] (ص) کنجه. (برهان). خر دم بریده. (فرهنگ رشیدی). خر الاغ دم بریده. کنجه. (ناظم الاطباء). || بعضی گفته اند خری که زیر دهان او آماس کرده باشد. (فرهنگ رشیدی). خر الاغی که زیر دهانش آماس کرده. (ناظم الاطباء). خری باشد که زیر دهانش آماه(1) کرده باشد. (معیار جمالی شمس فخری چ کیا ص412) :
هرگز مثل زند کسی از وی حسود را
نسبت کند به عیسی کس هیچ کنچه را.
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی)
و رجوع به کنجه شود.
(1) - ن ل: آماس.

کنحب.

[کَ حَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ابن درید آن را ثبت نکرده است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

کنخ.

[کَ نَ] (اِ) دوغ خشک شده را گویند که کشک و قروت باشد. (برهان) (آنندراج). مصحف کتخ. (حاشیهء برهان چ معین). کشک و دوغ خشک شده. (ناظم الاطباء).

کنخان.

[] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع است و 225 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کنخبة.

[کَ خَ بَ] (ع مص) برهم آمیخته شدن کلام از خطا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اختلاط و برهم آمیختگی کلام. (ناظم الاطباء).

کنخت.

[کَ نَ] (اِ) جوهر باشد چنانکه گویند: شمشیر بی کنخت؛ یعنی شمشیر بی جوهر. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). جوهر شمشیر. (فرهنگ رشیدی). آبداری و تابانی: شمشیر بی کنخت؛ شمشیر بی جوهر که آبدار و تابان نباشد. (ناظم الاطباء) :
بر چهرهء عدوی تو شمشیر بی کنخت
با گوهر مرصع(1) و در کارزار لعل.
کلامی (از آنندراج).
(1) - ن ل: با کهربا مرصع...

کنخرس.

[کِ رُ] (یونانی، اِ)(1) کلمهء یونانی گاورس. جاورس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Kenchros, Millet.

کند.

[کَ] (اِ) شکر و معرب آن قند است. (برهان) (غیاث) (فرهنگ رشیدی). شکر و معرب آن قند باشد و آن را کاند نیز خوانند. (جهانگیری). شکر باشد. کندابه یعنی شربت و نوشابه نیز به همین معنی است... بالجمله قند معرب کند است. (انجمن آرا) (آنندراج). قند و قنده معرب آن است. (منتهی الارب). کنت. قند معرب از ریشهء ایرانی «کن»(1) (کندن). (از حاشیهء برهان چ معین) (از فرهنگ فارسی معین). قند و شکر. (ناظم الاطباء). قند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
امروز ز کندهای ابلوچ
پهلوی جوالها دریده.
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| به ترکی ده را گویند که در مقابل شهر است. (برهان). به ترکی مطلق ده را گویند که در مقابل شهر است. (برهان). به ترکی ده مطلق را گویند. (غیاث). || به زبان ماوراءالنهر مطلق شهر را گویند و کنت مرادف آن است. (فرهنگ رشیدی). به ترکی شهر را گویند و آن را کنت نیز خوانند و به تازی مدینه و مصر و بلد نامند. (جهانگیری). به ترکی دیه و شهر را کند و کنت گویند چنانکه تاشکند یعنی، دهی و شهری که از سنگ ساخته شده. (انجمن آرا) (آنندراج). شهر. قصبه و در لهجهء آذری ده. قریه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به معنی مکان و محل و شهر و به صورت پسوند در امکنهء ماوراءالنهر دیده می شود: اوزکند. بیکند. خواکند. سمرقند... یاقوت(2) در کلمهء «اوزکند» گوید: خبرت ان «کند» بلغة اهل تلک البلاد (ماوراءالنهر) معناه القریة، کمایقول اهل الشام «الکفرة». (حاشیهء برهان چ معین). ده. (ناظم الاطباء) :
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاچال.
بهرامی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (پسوند) مزید مؤخر امکنه در: اوزکند، بازکند، بیکند، تاشکند، سکلکند، شهرکند، فیروزکند، نوکند، هرکند، یوزکند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به هر یک از کلمات فوق شود. || (اِ) جراحت و ریش. (برهان) (غیاث) (رشیدی) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
نکند رحمت مطلق به بلا جان تو ویران
نکند والده ما را ز پی کند(3) حجامت.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری و رشیدی و فرهنگ فارسی معین).
|| گریز که از گریختن است. (برهان) (غیاث). به معنی گریز نیز آمده، چنانکه گویند فلانی کندی زد. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ فارسی معین). گریز و فرار. (ناظم الاطباء). || تبرتیشه. (ناظم الاطباء). || در مصطلحات نوشته که به اصطلاح تیراندازان کششی که بعد کشیدن کمان در حالت گشاد تیر کنند. (غیاث) (از آنندراج) :
آغوش می گشایی و خمیازه می کشی
دل صید ناوک غلط انداز کند تست.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
واله چو به اختیار نتوان
زد از سر کوی دوست کندی.
واله هروی (از آنندراج).
|| شکاف. معبر : من از دریای مغرب با چندین هزار سوار و فیل بیرون آمدم و نیز از ظلمات بیرون آمدم از کندی که او در میان دو کوه بکنده است بیرون نتوانم آمد. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (ن مف) کنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در ترکیبات به معنی کَندَه آید: آبکند. سیلابکند. (فرهنگ فارسی معین). || مخفف آکند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز خاک شمس فلک زر کند که تا گردد
ستام و کام و رکاب براق او زرکند.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
فردا که نهد سوار آفاق
بر ابلق چرخ زین زرکند.خاقانی.
و رجوع به زرکند در همین لغت نامه شود.
(1) - kan. (2) - صاحب معجم البلدان.
(3) - مرحوم دهخدا در حاشیهء صفحهء 398 نسخهء خطی فرهنگ جهانگیری کتابخانهء سازمان لغت نامه که شمارهء ثبت آن 201 است چنین یادداشت کرده اند: «حتماً کند نیست و کینه است بسوق ذوق و قراین که در همین بیت است».

کند.

[کُ] (ص) دلیر و پهلوان و مردانه و شجاع. (برهان) (ناظم الاطباء). پهلوان و دلاور که کندآور نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). پهلوان و دلیر و مردانه بود و آن را کندآور نیز خوانند. (جهانگیری). پهلوان جنگی که حریف و دشمن جنگی خود را کند آورد و عاجز کند و آن را کندآور گویند و کندی به معنی دلیری. (انجمن آرا) (آنندراج). «کوند»(1)، (شجاع، دلیر)، سانسکریت (پراکریت)، کونثا(2) (شجاع)، بلوچی، کونت(3)(شجاع، خشن، ابله). هرن و هوبشمان کندآور... را مرکب از همین کلمه دانسته اند و کندی(4) حاصل مصدر آن است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || فیلسوف و دانا و حکیم. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به کُندا شود. || نقیض تیز هم هست چنانکه گویند: این کارد کند است؛ یعنی تیز نیست. (برهان). ضد تیز. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری). ضد تیز، تند. (انجمن آرا) (آنندراج). هرچیز که تیز و تند نباشد. و شمشیر و کاردی که تیز و برنده نباشد. (ناظم الاطباء). دیربرنده. نابر که تیز نباشد. مقابل تیز. که تیزی آن بشده یا کم شده، چنانکه دندان با خوردن سرکه و امثال آن. که خوب نتواند جویدن. که خوب نبرد. آنکه به دشواری برد. کلیل (شمشیر و کارد و جز آن). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
زهی به هیبت تو کند شرک دندان را
زهی به حشمت تو تیز شرع را بازار.
وطواط.
ولی باید اندیشه را تیز و تند
برش برنیاید ز شمشیر کند.نظامی.
|| هر چیز بطی ء. (ناظم الاطباء). بطی ء. مقابل تند. ضد سریع. درنگی. دیررفتار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حسیر. (ترجمان القرآن). سست :
وگر کند باشد به پیش آمدن
ز کشور سوی شاه خویش آمدن.فردوسی.
خروشی برآورد چون پیل تند
فروماند کافور بر جای کند.فردوسی.
ایشان سوارانند و من پیاده و من با ایشان در پیادگی کند. (تاریخ بیهقی).
یکی پشته بر راه آن بود تند
که از رفتنش پایها بود کند.نظامی.
من در وفا و عهد چنان کند نیستم
کز دامن تو دست بدارم به تیغ تیز.سعدی.
از آن غازی بی هنر خون بریز
که در حمله کند است و در لقمه تیز.سعدی.
نباید سرد و خشک و کند بودن
بباید گرم و تر و تند بودن.کاتبی.
- کندگونه؛ بطی ء. سست.
- کندگونه شدن؛ بطی ء و سست شدن. از دست دادن جلدی و سرعت در رفتار. ناتوان شدن :
تیز بودیم و کندگونه شدیم
راست بودیم و باشگونه شدیم
خوب اگر سوی ما نگه نکند
گو مکن شو که ما نمونه شدیم.کسائی.
|| (اصطلاح موسیقی) قرار داشتن ضربه های میزانها در یک قطعهء طولانی و ممتد، مقابل تند. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح نقاشی و مینیاتور) خط کلفت. مقابل تند. (فرهنگ فارسی معین). || کودن. نادان. ابله. بی وقوف. (ناظم الاطباء). بلید. آنکه دیر دریابد. کودن. جامد. کورذهن. دیرفهم. دیریاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || هر چیز نارایج و پست قیمت که لایق فروش نباشد. (ناظم الاطباء). || (اِ) کنده ای که بر پای مجرمان و گریزپایان نهند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). بندی باشد چوبین که بر پای محبوسان نهند. (اوبهی). بندی باشد چوبی که بر پای محبوسان نهند. (لغت فرس اسدی). کنده که بر پای مجرمان نهند. (جهانگیری). کنده ای که بر پای گنهکاران و گریزپایان نهند و پای بند. (ناظم الاطباء). تیری که پای مسجون در آن نهند تا نتواند رفت. آلتی چوبین که پای بندی در آن نهند تا نتواند ایستادن و رفتن. تیری که بر آن جای پای کرده اند با میلی آهنین که به انتهای آن نیز قفلی هست تا پای در آن استوار ماند. تیری که در آن جای ساق تراشیده و رزه ای چند بر آن تعبیه کرده و ساق مجرم در آن نهند و میله ای از آهن از رزه ها درگذرانند تا مجرم رفتن نتواند. بخاو. زاولانه. پاوند. پابند. کنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
روز رزم از بیم او در دست و در پای عدو
کندها گردد رکیب و اژدها گردد عنان.
فرخی.
در هر دو دست رشتهء بندست چون عنان
بر هر دو پای حلقهء کندست چون رکاب.
مسعودسعد.
آن شراب حق، ختامش مشک ناب
باده را ختمش بود کند و عذاب.مولوی.
|| خصیه و آلت تناسل را نیز گفته اند و به این معنی با کاف فارسی (گند) هم آمده است و اصل آن است. (برهان). خصیه و گند و آلت تناسل. (ناظم الاطباء). خرزه بود. (اوبهی). و رجوع به گند شود.
(1) - kund.
(2) - kuntha.
(3) - kunt. (4) - رجوع به کندی شود.

کند.

[کَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کند.

[کُ نُ] (ع ص) ناسپاس. (منتهی الارب) (آنندراج). کافرنعمت. (از اقرب الموارد).

کند.

[کَ] (اِخ) از نواحی خجند است و به «کند بادام» معروف است به سبب فراوانی بادام آن که پوسته نازک دارد و با مالیدن دست مقشر شود. (از معجم البلدان). نام دهی است در ماوراءالنهر بر طریق کاشغر که بادام خوب از آنجا آورند. (برهان) (ناظم الاطباء). نام دهی است از خجند. (غیاث). دهی است از ده های خجند در راه کاشغر که بادام خوب در آن می شود کند بادام گویند. (فرهنگ رشیدی). دهی در راه کاشغر که بادام او مشهور است. (جهانگیری). یا کند بادام، از نواحی خجند است و معنای آن قریة اللوز است چه لوز (بادام)، بدان جای بسیار بود. (مراصد از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و از آنجاست سدیدالدین عمیدالملک کندی، ممدوح سوزنی. (یادداشت ایضاً) :
سدیدالدین عمیدالملک کندی
که شاخ نخل بخل از بیخ کندی.
سوزنی.
تو مغز کند بادامی و مادام
به مغز آرد بها بادام کندی.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
بادام دو چشم تو به عیاری و شوخی.
صدبار به هرلحظه در کند شکسته.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
نی چو دو چشم تو است گر بکنی نیم خیز(1)
زیر دو مشکین کمان نقش دو بادام کند.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
رجوع به کند بادام شود.
(1) - این مصراع در یادداشتی دیگر بدینسان آمده: «نی چو دو جزع تواند گر بقلم برکشی». و در فرهنگ رشیدی هم بدینسان نقل شده است: «کی چو دو جزع تواند گر بقلم برکشند». در فرهنگ جهانگیری چنین آمده:
نی چو دو لعل تو هست گر به قلم برکشی
زیر دو مشکین کمان نقش دو بادام کند.
و در دیوان سوزنی چ شاه حسینی این چنین آمده: نی چو دو لعل تو هست گر به دو نیمه کنی. و رجوع به دیوان سوزنی چ شاه حسینی ص161 شود.

کند.

[کُ] (اِخ) قریه ای است از قرای سمرقند. عالم و فقیه ابوالمحامدبن عبدالخالق بن عبدالوهاب بن حمزة بن سلمة کندی متوفی به سال 551 ه .ق. بدان منسوب است. (از معجم البلدان).

کند.

[] (اِخ) دهی از دهستان ارادان بخش گرمسار است، که در شهرستان دماوند واقع است و 577 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندا.

[کَ / کُ] (ص، اِ) حکیم و فیلسوف و دانا(1) و منجم. (برهان) (از ناظم الاطباء). دانا و حکیم. (آنندراج). فیلسوف و مهندس و دانا. (اوبهی). کاهن بود، اعنی آنکه چیزی از خود گوید. فیلسوف و دانا باشد. (صحاح الفرس چ طاعتی ص27). فیلسوف و دانا و جادو و صاحب رأی. (لغت نامهء اسدی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). با این مثال(2) که در صحاح الفرس یافتم در کلمهء وخشور محقق شد که کندا به معنی حکیم و فیلسوف است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اوراق مانوی (پهلوی)، «گندی»(3) (سحر، احکام نجوم). فارسی «کوندا»(4) (دانا، منجم، جادوگر، شجاع)، پهلوی، «کندای»(5)... (حاشیهء برهان چ معین) :
یکی حال از گذشته دی دگر زآن نامده فردا(6)
همی گویند پنداری که وخشورند یا کندا.
دقیقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
اگر جادوست از کارم بماند
وگر کنداست(7) از چارم بماند.
(ویس و رامین از یادداشت ایضاً).
چون از خواب بیدار شدم کندآن (کنداآن) قریش را بپرسیدم. گفتند اگر این خواب تو دیده ای، به عز و کرم و بزرگی مخصوص گشتی و به جایگاهی رسیدی که هیچ آدمی را آن بزرگی نبوده است. (تاریخ سیستان چ بهار ص50). و رجوع به کند و گندا در همین لغت نامه شود. || به معنی شجاع و دلیر و پهلوان هم هست. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). هوبشمان «کوندا»(8) را هم ریشهء «کند» به معنی شجاع می داند. رجوع به کنداگر و کنداور شود. و در این صورت «کندا» به معنی شجاعت و دلیری است. مرکب از: صفت کند (شجاع) + آ (سازندهء اسم معنی از صفت)، قیاس شود با درازا، ستبرا، روشنا... (حاشیهء برهان چ معین). مرحوم دهخدا در چندین یادداشت آرند: به این کلمه معنی حکیم داده اند به مناسبت آمدن آن با لفظ اندیشه در بیت عنصری(9). اگر شاهد منحصر به این بیت است کافی نیست چه به گمان می رسد این کلمه جزء اول کلمهء گندآور باشد و دل و اندیشه را به معنی شجاعت آورده است... در نظم و نثر شاهد دیگری ندیده ام(10)فقط جمال الدین عبدالرزاق همین معنی را از عنصری برده است و چون اطمینان به صحت معنی که در فرهنگها یافته، نکرده است در موردی نظیر مورد شعر عنصری به کار بسته است یعنی در عنصری متصف پیل است و در بیت جمال الدین بر مرکب که عادتاً مراد از آن اسب است. با اینکه کلمهء زیرک هم در صفت مرکب (اسب) هست ولی نیک روشن است که تکیه بر کتابهای لغت یعنی فرهنگهاست. و در مورد دیگر جز حیوان، جسارت استعمال آن را نکرده است (کذا). ... به گمان من کندا از مادهء کند و کندآور و کندآوری به معنی پهلوان و شجاع است چنانکه فرید احول در آن بیت گوید...(11) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پیلان ترا رفتن بادست و تن کوه
دندان نهنگ و دل و اندیشهء کندا.عنصری.
حصاری به ز خرسندی ندیدم خویشتن را من
حصاری جز همین نگرفت از این پیش ایچ کندائی(12).
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص458).
آفرین باد بر آن مرکب خوش رفتارت
که دل زیرک و اندیشهء کندا دارد.
جمال الدین عبدالرزاق.
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص8، این معنی ذیل «گندا» آمده است.
(2) - مراد بیتی از دقیقی است که شاهد اول همین معنی است. و نیز رجوع به معنی بعد شود.
(3) - gnd'yy
(4) - kunda
(5) - kanday (6) - این مصراع در گنج بازیافته ص78 و احوال و اشعار رودکی ج2 ص1286 بدینسان آمده: «یکی حال از گذشته دی یکی از نامده فردا». و در صحاح الفرس چ طاعتی ص119 به شاهد وخشور چنین نقل شده است: «یکی حال از گذشته دیگری از نامده فردا».
(7) - این کلمه در چاپ مینوی «اگر کید است» چاپ شده و من به قیاس «کندا» خوانده ام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(8) - kunda (9) - رجوع به شاهد اول همین معنی شود.
(10) - مرحوم دهخدا این یادداشت را پیش از دیدن بیتی از دقیقی (شاهد اول معنی اول) مرقوم فرمودند و پس از آن متوجه شدند که کندا به دو معنی به کار رفته، یعنی حکیم و فیلسوف هم آمده است.
(11) - مراد شاهد دوم همین معنی است.
(12) - این بیت در فرهنگ جهانگیری و یادداشتی از مرحوم دهخدا به فریدالدین احول نسبت داده شده است.

کندا.

(1) [کُ] (اِخ) نام نقاشی و مصوری بوده است. (برهان). اسم نقاشی است. (اوبهی). نام نقاشی. (ناظم الاطباء).
(1) - با کاف فارسی (گندا) هم درست است. (برهان).

کندار.

[کِ] (اِ) نوعی از ماهی است. (آنندراج). و رجوع به مادهء بعد شود.

کندارة.

[کِ رَ] (ع اِ) ماهی است کوهان دار. (منتهی الارب). یک قسم ماهی که دارای کوهان است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنداکند.

[کُ کُ] (ص مرکب، ق مرکب)بسیار کند :
شیر درد شکار، چابک و تند
مگس و عنکبوت، کنداکند.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| در حال کندی. و رجوع به کُند شود.

کنداگر.

[کُ / کَ گَ] (ص مرکب، اِ مرکب)به معنی کندا که حکیم و داناست. (از برهان). کندا. (آنندراج). حکیم و دانا. (ناظم الاطباء). از: «کندا» + «گر» (پسوند شغل و مبالغه) (حاشیهء برهان چ معین). منجم. حکیم. کندا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مرا این زن پیر چون مادر است
یکی چابک اندیش کنداگر است
به هر دم زند زین فروزنده هفت
بگوید که اندر ده و دو چه رفت.
اسدی (از یادداشت ایضاً).
سپهدار را بود کنداگری
بسی یافته دانش از هر دری
بدو گفته بد راز اختر نهان
که خیزد یکی شورش اندر جهان.
اسدی (از یادداشت ایضاً).
|| شجاع و دلیر و پهلوان باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). کندا. کنداور. (آنندراج). معرب این کلمه «کُنداکِر» به معنی شجاع و جسور است. (از اقرب الموارد). و بهر دو معنی رجوع به کندا و کندآور شود.

کنداگر.

[کَ گَ] (ص مرکب) نقار. کَندَه گَر. (مهذب الاسماء از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). هیکل تراش. مجسمه ساز. صاحب جهانگیری شاهدی(1) از فرخی آورده...(2) که بی شبهه «کنداگر» نقار است به قرینهء مانی صورتگر در مصراع اول و به قرینهء خود آزر که کارش بت تراشی یعنی نقاری بوده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا ذیل «کندا»). کنده گر و حکاک. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - ذیل «کنداگر» به معنی «کنداور».
(2) - رجوع به شاهد مادهء بعد (کنداگری) شود.

کنداگری.

[کَ گَ] (حامص مرکب) عمل کنداگر. نقاری. کنده گری. انتقار. نقر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حکاکی و کنده گری. (ناظم الاطباء) :
به صورتگری دست برده ز مانی
به کنداگری(1) گوی برده ز آزر.فرخی.
و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - در آنندراج: به کندآوری.

کنداگشسپ.

[کُ گُ شَ] (اِخ) نام سردار سپاه هرمز. (از فهرست ولف). نام یکی از سران سپاه بهرام چوبینه، در جنگ ساوه شاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به پشت سپه بود کنداگشسپ
کجا دم شیران گرفتی ز اسپ.فردوسی.

کندامویه.

[کُ یَ / یِ] (اِ مرکب) موی مادرزاد باشد یعنی مویی که چون طفل زاییده شود در بدن او باشد. (برهان) (آنندراج). مویی که چون طفل بزاید بر بدن او باشد. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا). موهایی که چون طفل زاییده شود در بدن وی باشد. (ناظم الاطباء): تزغیب؛ با کندامویه شدن. زغاب؛ کندامویه برآوردن. (تاج المصادر بیهقی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زغب. زغابه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پرهای زردرنگ خردی که در بدن چوزهء مرغ است. (ناظم الاطباء).

کندانه سر.

[] (اِخ) دهی از دهستان الموت بخش معلم کلایه است در شهرستان قزوین واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کنداو.

[کُ] (ص، اِ) کندا. کاهن : و بسیاری از این کنداو و فال گویان و زجر و کسانی که در شانه گوسفند نگرند. (مجمل التواریخ والقصص ص103). رجوع به کندا شود.

کندأو.

[کِ دَءْوْ] (ع ص) شتر درشت فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنداواله.

[کُ لَ / لِ] (ص) به معنی کندواله است. (فرهنگ جهانگیری). مرد بلندبالای قوی هیکل را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || مرد درشت اندام فربه نیز هست که مزلف بداندام باشد. (ناظم الاطباء). || بعضی امرد بزرگ ناهموار را گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به کنداوله و کندواله شود.

کنداور.

[کُ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)کندآور. به معنی «کنداگر» است که حکیم و دانا باشد(1). (برهان). حکیم و فیلسوف و دانا را گویند. (فرهنگ جهانگیری). کندا و کنداگر. دانا و حکیم. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). حکیم و دانا. (ناظم الاطباء) (از غیاث) :
سران بزرگ از همه کشوران
پزشکان دانا و کنداوران(2)
همه سوی شاه زمین آمدند
ببستند کشتی به دین آمدند...
ره بت پرستی پراکنده شد
به یزدان پرستی برآکنده شد.
دقیقی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1319).
|| مبارز و پهلوان. (برهان).(3) شجاع و دلیر و پهلوان. (فرهنگ جهانگیری). شجاع و دلیر و پهلوان. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). پهلوان و دلیر و جنگجو دلاور و مبارز. (ناظم الاطباء). مرد مردانه باشد. (نسخه ای از اسدی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مرد سپاهی و مردانه بود. (نسخه ای از اسدی از یادداشت ایضاً) :
چو گرگین و چون زنگهء شاوران
همه نامداران کندآوران.فردوسی.
که آنسو فراوان مرا لشکرند
بسی پهلوانان کندآورند.فردوسی.
بشد با دلیران و کندآوران
بمهمانی شاه هاماوران.فردوسی.
نه شمشیر کندآوران کند بود
که کین آوری ز اختر تند بود.
سعدی (کلیات چ فروغی ص324).
|| سپهسالار(4). (برهان) (ناظم الاطباء). این لغت در فرهنگها به صورت گندآور آمده است، بعضی فضلای معاصر صورت اخیر را صحیح دانسته اند. نولدکه و هرن و هوبشمان آن را با کاف تازی از ریشهء «کند» به معنی شجاع نقل کرده اند. ولف نیز در فهرست شاهنامه «کندآور» و «کندآوری» را با کاف تازی آورده است. بنابراین «کندآور» باید مرکب از کندا (شجاعت) + ور (پسوند اتصاف) باشد نه از کند (شجاع) + آور (آورنده) چه آور در کلمات مرکب از اسم آید: رزم آور. تناور. دلاور. رجوع کنید به آور و گندآور. (حاشیهء برهان چ معین). به همهء معانی رجوع به کندا و کنداگر و گندا و گنداور و آور در همین لغت نامه و مادهء بعد شود.
(1) - ظ. این معنی را از «کندا» استخراج کرده اند.
(2) - به معنی بعد هم تواند بود.
(3) - به معنی پهلوان با کاف فارسی (گندآور) هم گفته اند. (از برهان).
(4) - به معنی سپهسالار با کاف فارسی (گندآور) هم گفته اند. (برهان).

کنداوری.

[کُ وَ] (حامص مرکب)کندآوری. دلاوری و بهادری و مردانگی. (ناظم الاطباء). رشادت. دلاوری. (از فهرست ولف). عجب. تبختر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : ما گله همی کنیم از ابوسلمة بن حفص بن سلیمان که او کندآوری و کبر بر امیرالمؤمنین کند و خلیفتی وی به هیچ نمی شمرد. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). چون برفتی (پیغمبر ص) چنان به نیرو برفتی که گفتی پای از سنگ برمی گیرد و چنان رفتی که گفتی از فرازی به نشیب همی آید و چنان گرازان رفتی به کش و کندآوری. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی).
بدان تا ز فرزند من بگذری
بلندی گزینی و کندآوری.فردوسی.
ز یزدان بترسد گه داوری
نجوید بلندی و کندآوریفردوسی.
عجب نیست از رستم نامور
که دارد دلیری چو دستان پدر
که هنگام گردی و کندآوری
ز وی شیر خواهد همی یاوری.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای به ترک دین بگفته از سر ترکی و خشم
دل به سان چشم ترکان کرده از کندآوری.
سنایی.

کنداوله.

[کُ وِ لَ / لِ] (ص) مرد بلندبالای قوی هیکل. || امرد درشت اندام فربه. || مزلف بداندام. || امرد بزرگ ناهموار. (آنندراج). به همهء معانی، رجوع به کنداواله و کندواله شود.

کندایج.

[کُ یِ] (اِخ) قریه ای است از قراء اصفهان. از آنجاست ابوالعباس احمدبن عبدالله بن موسی کندایجی. (از لباب الانساب).

کندایجی.

[کُ یِ] (ص نسبی) نسبت است مر کندایج را که قریه ای است به اصفهان. (لباب الانساب) (الانساب سمعانی).

کند بادام.

[کَ] (اِخ) (به فتح کاف به ضبط یاقوت) و آن را کند نیز گویند و از آنجا بادام بسیار خیزد و معنای آن قریهء بادام است. (یاقوت از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تو مغز کند بادامی و مادام
به مغز آرد بها بادام کندی.سوزنی.
رجوع به کند شود.

کندبصر.

[کُ بَ صَ] (ص مرکب) کسی که بینایی چشمش اندک باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
نازک رقمان دست ندارند ز صنعت
گر ذوق تماشا نبود کندبصر را.
مخلص کاشانی (از بهار عجم).
رجوع به کندچشم شود.

کندبصری.

[کُ بَ صَ] (حامص مرکب)اندکی بینایی چشم. کندچشمی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کندچشمی شود.

کندبیان.

[کُ بَ] (ص مرکب) کسی که در بیان و تقریر کند است. (فرهنگ فارسی معین).

کندبیانی.

[کُ بَ] (حامص مرکب) کند بودن در بیان و تقریر. (فرهنگ فارسی معین).

کندپا.

[کُ] (ص مرکب) که پائی کند دارد. مقابل تیزتک :
کندپایم در حضور، اما زبان تیزم به مدح
تیزی شمشیر گویا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
دردا که بخت من چو زمین کندپای گشت
این کندپایی از فلک تیزگرد خاست.
خاقانی.
ایام سست رأی و قدر سخت گیر شد
اوهام کندپای و قدر تیزتاب شد.خاقانی.
چو مردانه رو باشی و تیزپای
به شکرانه با کندپایان(1) بپای.سعدی.
(1) - ن ل: کندپویان، که در این صورت شاهد این معنی نخواهد بود.

کندث.

[کُ دُ] (ع ص) کُنادِث. درشت سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کندجان.

[کُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اسکو است که در شهرستان تبریز واقع است و 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندجواب.

[کُ جَ] (ص مرکب) کسی که در پاسخ دیگران کند است. مقابل حاضرجواب. (فرهنگ فارسی معین). آنکه زود جواب ندهد :
خود می دهم انصاف ز حد رفت سؤالم
از تیززبانیم لبش کندجواب است.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

کندجوابی.

[کُ جَ] (حامص مرکب) کند بودن در پاسخ دیگران. مقابل حاضرجوابی. (فرهنگ فارسی معین).

کندجة.

[کَ دَ جَ] (ع اِ) چوب بزرگی که بناها در بنای دیوارها و طاقها، آن را به کار گیرند. این لغت مولده است. (از اقرب الموارد). کندجة البانی؛ در دیوار و اطاق لغت مولده است یا معرب کنده. (منتهی الارب). || مأخوذ از کندهء فارسی. حفره و گودال. (ناظم الاطباء).

کندچشم.

[کُ چَ] (ص مرکب) کندبصر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کندبصر شود.

کندچشمی.

[کُ چَ] (حامص مرکب)کندبصری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کندبصری شود.

کندخاطر.

[کُ طِ] (ص مرکب) بلید. کندذهن. دیرفهم.

کندخانه.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) سبد کوچک. || خوابگاه. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || رختخواب. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) دلگیر. || زبون و عاجز. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

کندد.

[کُ دُ] (اِ) جای خوابی که از چوب یا کلوخ برای باز سازند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || زنبورخانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنددست.

[کُ دَ] (ص مرکب) آنکه دستش در عمل کند باشد. مقابل تردست. (فرهنگ فارسی معین). آنکه دستی فرز و چالاک ندارد :
زنم تیشه خوش تیزدستانه بر پا
به طاقت تراشی ولی کنددستم.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

کنددستی.

[کُ دَ] (حامص مرکب) کند بودن دست شخص در عمل. مقابل تیزدستی. (فرهنگ فارسی معین).

کندذهن.

[کُ ذِ] (ص مرکب) کودن و کم هوش. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). دیریاب. دیرفهم. کودن. که درس دیر آموزد. بلید. کورذهن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مغفل. (منتهی الارب). و رجوع به کندذهنی شود.

کندذهنی.

[کُ ذِ] (حامص مرکب) کودنی و کم هوشی. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). بلادت.

کندر.

[کَ دَ] (اِ) شهر و مدینه. (برهان) (ناظم الاطباء). هر شهر عموماً. (آنندراج) (انجمن آرا) (رشیدی) :
بیابان بی آب و کوه شکسته
دوصد ره فزونست از شهر و کندر.
ناصرخسرو.

کندر.

[کَ دُ] (اِ) ظرفی که از گل سازند و گندم و نان در آن کنند(1). (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - کندو به این معنی است و در متن تصحیف شده است. (حاشیهء برهان چ معین).

کندر.

[کُ دُ] (اِ) صمغی است که آن را مصطکی خوانند و بعضی گویند مصطکی هم نوعی از کندر است و کندر لبان [ لوبان ] باشد. و بعضی گویند کندر درختی است شبیه به درخت پسته لیکن باری و میوه ای و تخمی ندارد. صمغ آن را به نام آن درخت خوانند و صمغ البطم همان است و آن شبیه به مصطکی است و طبیعت آن گرم باشد. (برهان). صمغی است مانند مصطکی که به عربی لبان گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) (رشیدی). صمغ درختی است مشابه به مصطکی. (غیاث). علک. مزدکی. کندور. (زمخشری). به عربی نوعی از علک است که به عربی لبان و به فارسی کندر نامند. (فهرست مخزن الادویه). لبان. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صمغی است که بر آتش ریزند و بوی خوش برآرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نوعی از صمغ است که قطع بلغم را نافع است. (منتهی الارب). یک نوع صمغی شبیه به مصطکی که نشواره و نشوره و به تازی لبان گویند. کندر رومی. مصطکی. (ناظم الاطباء). سانسکریت، «کوندورو»(1)، «کندوره»(2). یونانی، «خندرس»(3). صمغی است(4) خوشبو که از درخت کندر هندی به دست آورند و جهت استفاده از رایحهء مطبوعش آن را در آتش ریزند. کندر را از درختان دیگر از جمله درختان تیرهء کاج و صنوبر می توان به دست آورد ولی نوع مرغوب آن همان کندر هندی است که سرخ رنگ است و انواع دیگر کندرها سفیدرنگند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به خرده اوستا ص143 و کندرو شود.
- کندر حبشی؛ گونه ای کندر سفیدرنگ که از انواع سرو کوهی و عرعر حاصل می شود ولی به مرغوبی کندر هندی نیست. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کندر هندی شود. (ناظم الاطباء).
- کندر رومی؛ صمغی است که آن را علک رومی می گویند و مصطکی همان است. (برهان) (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه). مصطکی. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). و رجوع به مصطکی شود.
- کندر هندی(5)؛ درختی است از ردهء دولپه ایهای جداگلبرگ از تیرهء بورسراسه(6) که بومی هندوستان است و آن را از صمغی خوشبوی به نام کندر استخراج می کنند. لبان. لیبانون. شجرة اللبان. درخت کندر. عسلبند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - kunduru.
(2) - kundura.
(3) - Xondros. .
(فرانسوی)
(4) - Encens ,(لاتینی)
(5) - Boswellia carterii .
(فرانسوی) Oliban
.
(فرانسوی)
(6) - Burseracees

کندر.

[کَ دَ] (ع اِ)(1) نوعی از حساب نجوم است مر اهل روم را. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از حساب نجوم مر یونانیان را. (ناظم الاطباء). نوعی از حساب نجوم رومی، و یونانی این کلمه کنترون است. (از اقرب الموارد). || (ص) خر بزرگ جثه. (منتهی الارب) (آنندراج). گورخر درشت. (ناظم الاطباء).
(1) - گمان می کنم این کلمه مصحف کالانداریوم لاتینی باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندر.

[کُ دَ] (اِخ) نام پادشاه سقلاب که به یاری افراسیاب آمد. (ناظم الاطباء) :
ز سقلاب چون کندر شیرمرد
چو بیورد کاتی سپهر نبرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج4 ص919).

کندر.

[کُ دُ] (اِخ) شهرکی است از حدود کوهستان نشابور [ به خراسان ] با کشت و برز بسیار. (حدود العالم). قریه ای است از نواحی نیشابور از عمال طریثیت که به آن ترشیز نیز گفته می شود. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب). شهری بود در پشت شهر نیشابور مشتمل بر قرای متعدده که دویست و هشتاد و شش نوشته اند و نام آن کندر بوده و گفته اند بانی پشت در قدیم پشتاسب بوده که به کشتاسب مشهور است و ترسیس قصبه ای از آن می بوده که به ترشیز معروف است و از کندر مردم بزرگ برخاسته اند که از آن جمله ابونصر عمیدالملک کندری وزیر سلاطین سلاجقه بوده اند. (آنندراج) (انجمن آرا). شهری از شهرهای خراسان خصوصاً که وزیر ابونصرکندری از آنجاست. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری).

کندر.

[کُ دُ] (اِخ) دهی از دهستان عرب خانه است که در بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع است و 143 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کندر.

[کُ دُ] (اِخ) دهی از دهستان طراز است که در بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر واقع است و 2203 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

کندر.

[کُ دُ] (اِخ) دهی از دهستان القورات است که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 264 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کندر.

[کُ دُ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز است که در شهرستان بروجرد واقع است و 730 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کندر.

[کَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان منوجان است که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 1500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کندر.

[] (اِخ) دهی از دهستان ارنگهء بخش کرج است که در شهرستان تهران واقع است و 1340 تن سکنه دارد. مزرعهء چبال جزء این ده است و امامزاده ای به نام طاهر عبدالله دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندر.

[] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد است که در شهرستان قزوین واقع است و 866 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندر.

[کُ دَ] (اِخ) دهی از دهستان فلاور است که در بخش لردگان شهرستان شهرکرد واقع است و 257 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کندران.

[کُ دُ] (اِخ) قریه ای از قرای قاین طبس است و از اینجاست ابوالحسن علی بن محمد بن اسحاق بن ابراهیم کندرانی. (از لباب الانساب) (از معجم البلدان).

کندرانی.

[کُ دُ] (ص نسبی) نسبت است مر کندران را. (از لباب الانساب) (الانساب سمعانی).

کندرای.

[کُ] (ص مرکب) دیر تصمیم گیرنده. کندذهن. سست رأی. بی تدبیر :
اگر کندرایست در بندگی
ز جان داری افتد به خربندگی.سعدی.

کندرچه.

[کُ دُ چِ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرود واقع است و 310 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کندرسه.

[کُ دُ سِ] (اِخ)(1) آنتوان کاریتا مارکی دو... (1743-1794م.) ریاضی دان، فیلسوف، اقتصاددان و از مردان سرشناس کنوانسیون فرانسه و رئیس مجلس قانونگزاری بود. او برای فرار از مرگ با گیوتین خود را در زندان مسموم ساخت. چند اثر نقاشی قابل توجه از خود باقی گذاشت از آن جمله «طرح تاریخی تعالی روح بشر» و «مدائح اعضاء آکادمی» است که از کارهای مشهور او به شمار می آید. ایمانی قوی و علمی او را متقاعد می ساخت که بشریت شایان یک پیشرفت پایان ناپذیر است. وی به عضویت آکادمی فرانسه نائل گردید. (از لاروس).
(1) - Condorcet, Antoine-Caritat Marquis de.

کندرفتار.

[کُ رَ] (ص مرکب) کسی که رفتار سریع ندارد. کندرو :
سعدیا دعوی بی صدق به جایی نرسد
کندرفتار و به گفتار چنین سرتیزیم.سعدی.

کندرک.

[کُ دُ رَ] (اِ) صمغی باشد که آن را بجاوند و آن را علک خائیدنی هم می گویند و گویند مصطکی همانست. (برهان) (آنندراج). کندرو. مصطکی. (ناظم الاطباء).

کندرو.

[کُ] (اِ) مصطکی. (برهان) (رشیدی) (جهانگیری). کندر. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم هندی کندر است. (فهرست مخزن الادویه) :
به غلمهء طبقات طبق زنان سرای
به آبگینه و مازو و کندرو و گلاب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص55).
وقت انداختن بخور کندرو در آتش. (ترجمهء دیاتسارون ص8).
این کندرو به رنگ نداند ز کهربا
و آن زهر را به طعم نداند ز زنجبیل.
مولانا مطهر (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به کندر شود.

کندرو.

[کُ رَ / رُ] (نف مرکب) بطی ءالسیر. مقابل تندرو. دیررو. گران رو. آنکه کندرفتار بود. آنکه در کارها بطی ء بود :
بشد بخت ایرانیان کندرو
شد آن دادگستر جهاندیده زو.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص281).
چو جمشید را بخت شد کندرو
به تنگ آوریدش جهاندار نو.فردوسی.
کرا بخت خواهد شدن کندرو
سر نیزهء او شود خار و خو.فردوسی.
رخش با او لاغر و شبدیز با او کندرو
ورد با او ارجل و یحموم با او اژکهن.
منوچهری.

کندرو.

[کُ رَ] (اِخ) نام وزیر ضحاک. (برهان) (رشیدی) (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (از فهرست ولف) :
ورا کندرو خواندندی به نام
به کندی زدی پیش بیداد گام.فردوسی.
سخنها چو بشنید زو کندرو
بکرد آنچه گفتش جهاندار نو.فردوسی.
به کاخ اندر آمد روان کندرو
به ایوان یکی تاجور دید نو.فردوسی.

کندروج.

[کُ دَ] (اِ) کندروز. کندوی زنبور عسل. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص276) (از اشتینگاس).

کندرود.

[] (اِخ) دهی از بخش دستجرد است که در شهرستان قم واقع است و 408 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندرود.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان سیس است که در بخش شبستر شهرستان تبریز واقع است و 1396 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندرود.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 848 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کندروش.

[کَ دَ] (اِ) زمین پشته پشته. (برهان) (رشیدی) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شیب دار. (از فهرست ولف).

کندره.

[کَ دَ رَ / رِ] (اِ) مرغکی است که در آب نشیند و مکان و آشیان در آب سازد. (برهان) (آنندراج). یک قسم مرغ آبی کوچک. (ناظم الاطباء).

کندز.

[کُ دِ] (اِ مرکب) مخفف کهن دز است که قلعهء کهنه باشد. (برهان). مخفف کهن دژ است و کهن دژ به معنی قلعه و شهر قدیم است عموماً. (آنندراج) کهن دز و دژ و قلعهء کهنه. (ناظم الاطباء). || کوشک و بالاخانهء کهنه. (برهان).

کندز.

[کُ دُ] (اِخ) نام شهری بوده آبادکردهء جمشید و پای تخت فریدون هم بوده است و معرب آن قندز است. (برهان). مخفف «کهن دز» (دژ کهن) = قهندز = قندز (مخفف). «کندز» یعنی کهن دز و این دژ شهری باشد. رودکی (سمرقندی) گفت :
گه بر آن کندز بلند نشین
گه بر این بوستان و چشم گشای.
(لغت فرس ص182 از حاشیهء برهان چ معین).
و رجوع به کهندز و قهندژ شود.

کندز.

[کُ دِ] (اِخ) شهری بوده در توران، آبادکردهء فریدون و اکنون بیکند گویندش(1). (برهان). و رجوع به کُندُز شود.
(1) - در شاهنامه کندز (= بیکند) مقر حکومت افراسیاب است. رجوع به فهرست ولف شود. (حاشیهء برهان چ معین).

کندزبان.

[کُ زَ] (ص مرکب) کسی که زبانش به هنگام سخن گفتن کند باشد. الکن. (فرهنگ فارسی معین) :
کسی که ژاژ دراید به درگهی نشود
که چرب گویان آنجا شوند کندزبان.
فرخی (دیوان ص329).

کندزبانی.

[کُ زَ] (حامص مرکب) لکنت زبان. (فرهنگ فارسی معین).

کند زدن.

[کُ زَ دَ] (مص مرکب) برجستن و رم کردن. (آنندراج) :
واله چو به اختیار نتوان
زد از سر کوی دوست کندی
بنشینم و خون ز دیده ریزم
چون داغ ز جای برنخیزم.
واله هروی (از آنندراج).
ندارم قوتی ورنه چو تیری از کمان جسته
از این مهمان سرای بی حلاوت می زدم کندی.
ملاطغرا (از آنندراج).

کندس.

[کُ دُ] (اِ) بیخ گیاهی است. (آنندراج). بیخ گیاهی که درون آن زرد و برونش سیاه و مقیی ء و مسهل و سفوف آن را چو به بینی کشند عطسه آورد. (ناظم الاطباء). رجوع به کندش شود.

کندس.

[کِ دِ] (اِ) عکه و زاغچه. (ناظم الاطباء). رجوع به کندش شود.

کندسه.

[کُ دُ سَ / سِ] (اِ) چیزی است که آن را آذریون گویند و به شیرازی چوبک اشنان خوانند. (برهان) (آنندراج). آذریون و چوبک اشنان. (ناظم الاطباء).

کندش.

[کُ دُ] (ع اِ) عکه که مرغی است مانند زاغ. (از منتهی الارب) (آنندراج). عکه و زاغچه. (ناظم الاطباء). عکه. (دهار). عقعق. (اقرب الموارد). || مؤلف منتهی الارب نویسد: داروی معطر کندش است به (شین) و کندس بدین معنی لغتی پست است. - انتهی. نوعی از داروها. (دهار). || نام گیاهی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بیخ گیاهی است که کندس نیز گویند. (ناظم الاطباء). گیاهی است(1) از تیرهء سوسنیها و از دستهء سورنجانها که آن را خربق سفید نیز گویند. برگهایش متناوب و بیضوی و بسیار بزرگ با رگبرگهای متعدد است. گلهایش سفید مایل به زردی و گل آذینش خوشه ای است که در انتهای میوه اش مرکب از سه کپسول پیوسته به هم از قاعده است و در بالا از یکدیگر مجزا می شوند. خربق سفید. خربق ابیض. پلخم. کندس. (فرهنگ فارسی معین).
- جوهر کندش؛ در پزشکی آلکالوئیدی است به نام وراترین(2) که در کندش موجود است. توضیح اینکه در برخی مآخذ کندش را مرادف با چوبک اشنان نیز ذکر کرده اند(3). (فرهنگ فارسی معین).
,(لاتینی)
(1) - Veratrum album
(2) - Veratrine. (3) - رجوع به مادهء بعد ذیل معنی سوم شود.

کندش.

[کُ دِ](1) (اِ) گلولهء پنبه برزده را گویند که به جهت رشتن مهیا کرده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). بندش. غلولهء پنبهء برزده. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). سبیخه. (السامی). || چوبی را گویند که حلاجان پنبهء برزده را بر آن پیچند تا گلوله شود. (برهان)(2) (ناظم الاطباء). بیخ چوبی را گویند که ندافان پنبهء برزده بر آن پیچند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). || به معنی کندسه هم هست که چوبک اشنان باشد و معرب آن قندس است. (برهان). چوبک اشنان که خمیرهء شکر بدان سفید کنند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). بیخ نباتی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کندسه و چوبک اشنان. (ناظم الاطباء). بیخ نباتی است شبیه به کنگر و برگش مابین سرخی و سفیدی و در شام لباس پشمینه را با آن می شویند و ظاهر بیخ او مایل به سیاهی و درونش مایل به زردی و تندبوی و در سرطان می رسد. (از تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را [ کُ دِ / کَ دُ ]ضبط داده است. و رجوع به ذیل معنی دوم این کلمه شود.
(2) - به فتح اول و ضم سوم هم به نظر آمده است. (برهان).

کندشاپور.

[کُ](1) (اِخ) نام شهری. (ناظم الاطباء). جندشاپور. جندیشاپور. گندشاپور. (فهرست ولف) :
نشستنگهش کندشاپور بود
از ایران و از باختر دور بود.فردوسی.
و رجوع به گندی شاپور شود.
(1) - در ناظم الاطباء به فتح اول [ کَ ] ضبط داده شده است.

کند شدن.

[کُ شُ دَ] (مص مرکب) کند گردیدن. برنده نبودن. به مجاز، از کار افتادن :
یکی مرد بد تیز و دانا و تند
شده با زبانش دم تیغ کند.فردوسی.
گر چه بسیار بماند به نیام اندر تیغ
نشود کند و نگردد هنر تیغ نهان.فرخی.
تیغ نظامی که سرانداز شد
کند نشد گر چه کهن ساز شد.نظامی.
|| گرفته شدن صدا و آواز بر اثر بیماری و جز آن : و اگر آواز سخت کند شده باشد... و بیم خناق بود به فصد حاجت آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بر جای ماندن. از کار افتادن. سست شدن :
چو برخواند آن نامه را پهلوان
بپژمرد و شد کند و تیره روان.فردوسی.
تیره شود صورت پرنور او
کند شود کار روان و رواش.ناصرخسرو.
و علامت خاصهء لقوهء استرخایی، آن است که حاستها کند شود و پوست روی عضله ها نرم باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
طورگ دلاور نشد هیچ کند
عقاب نبردی برانگیخت تند.
اسدی (گرشاسب نامه ص48).
- کند شدن بازار؛ کنایه از کاسد شدن بازار. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص63). بی رونق شدن کار کسی :
برآشفت بهمن ز گفتار اوی
چنان کند شد تیز بازار اوی.فردوسی.
کند شد بازار تیغ وگر کسی گوید کسی
تیز خواهد کرد زین پس تیغ را باشد فسان.
خواجه سلمان (از آنندراج).
- کند شدن بینایی؛ کم شدن نور چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): اطلخمام؛ کند شدن بینائی. (منتهی الارب).
- کند شدن حرکت ماشین و جز آن؛ کاسته شدن سرعت آن.
- کند شدن دندان؛ از تیزی آن با ترشی و غیره کاسته شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دندان همه کند شد و چنگ همه سست
گشتند چو کفتار کنون از پی مردار.فرخی.
به چنگال و دندان جهان را گرفتی
ولیکن شدت کند چنگال و دندان.
ناصرخسرو.
اگر ز کین تو دندان خصم کند شود
عجب نباشد از آن عزم تند و خنجر تیز.
ظهیرالدین فاریابی.
او را دندان طمع از کرمان کند شد. (المضاف الی بدایع الازمان ص40).
- || به مجاز، در جواب ماندن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).خاموش شدن : همه کس را دندان به ترشی کند شود مگر قاضی را که به شیرینی. (گلستان).
- کند شدن زبان؛ از جواب بازماندن : ضعیف دل را در محاورت زبان کند شود. (کلیله و دمنه).
آه کامروز تبم تیز و زبان کند شده ست
تب ببندید و زبانم بگشائید همه.خاقانی.

کندشلو سرچشمه.

[] (اِخ) قریه ای است هفت فرسنگی میانهء شمال و مغرب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

کندعلیا.

[] (اِخ) دهی از دهستان لواسان کوچک است که در بخش افجهء شهرستان تهران واقع است و 777 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندفهم.

[کُ فَ] (ص مرکب) کندذهن. (آنندراج). کودن و بیهوش. (ناظم الاطباء). کندفهمنده. آنکه دیر مطالب را فهم کند. کندذهن. دیرفهم. (فرهنگ فارسی معین). بلید. کودن. بطی ءالانتقال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هر کجا تیزفهم و فرزانیست
بندهء کندفهم نادانیست.سنائی.

کندفهمی.

[کُ فَ] (حامص مرکب)بلادت. کودنی. کندی. غباوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عبش. (منتهی الارب). کودنی و بیهوشی و بی شعوری. (ناظم الاطباء). کندذهنی. دیرفهمی. (فرهنگ فارسی معین) : و کسلانی و بی نشاطی و فرامشتکاری و کندفهمی تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کندک.

[کَ دَ] (اِ) حفره: اُکرَه؛ کندکی که در آن آب جمع شود. (منتهی الارب). و رجوع به کندگ و کنده شود.

کندک.

[کُ دَ] (اِ) نان ریزه شده و پاره پاره. (برهان) (آنندراج). ریزه ریزه و پاره پارهء نان. (انجمن آرا). نان ریزه. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). نان ریزریز کرده. (ناظم الاطباء). || غوزه. جوزق. جوزقهء پنبه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به گندک شود.

کندکار.

[کُ] (ص مرکب) که کار کند کند. بطی ءالانتقال. بطی ءالعمل. مقابل تندکار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندکاری.

[کُ] (حامص مرکب) صفت کندکار. (دهخدا). عمل کندکار. رجوع به کندکار شود.

کند کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب) سست و ناتوان کردن. از کار انداختن :
تا آن جوان تیز و قوی را چو جادوان
این چرخ تیزگرد چنین کرد کند و پیر.
ناصرخسرو.
|| تیزی و حدّت چیزی را کاستن. برندگی چیزی را از بین بردن : بدین سبب است که سرکه دندان کند کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ترشی های چرخ ناشیرین
کند کرده است تیز دندانم.روحی ولوالجی.
تواضع کن ای دوست با خصم تند
که نرمی کند تیغ برنده کند.سعدی.

کندکلی.

[کَ دَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سرخس است. این دهستان از 16 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. مجموع جمعیت آن در حدود 8600 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کندکلی.

[کَ دَ] (اِخ) مرکز دهستان کندکلی است که در بخش سرخس شهرستان مشهد واقع است و 1200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کندکوت.

[کَ] (اِخ) کندهه. رجوع به همین کلمه شود.

کندکین.

[کَ] (اِخ) از قرای سغد است که در نیم فرسخی دبوسیه واقع شده است. (از معجم البلدان). از قرای دبوسیه از سغد سمرقند است. (از لباب الانساب).

کندکینی.

[کَ دَ] (ص نسبی) منسوب به کندکین است که از قرای سغد سمرقند می باشد. (الانساب سمعانی). منسوب به کندکین است که از قرای دبوسیه از سغد سمرقند است و از آنجاست ابوالحسن علی بن احمدبن الحسین بن ابی نصربن الاشعث کندکینی. (از لباب الانساب) (از معجم البلدان).

کندکیة.

[کُ دَ کی یَ] (معرب، ص نسبی، اِ)ثیاب الکندکیة؛ ظاهراً به قماشی اطلاق می شود که از کرکی سطبر بافته شده باشد. از «گُندَگی» فارسی که از «گُندَه» درست شده است. (از دزی ج2 ص492).

کندگ.

[کَ دَ] (اِ) خندق. مغاک. (ناظم الاطباء). کنده. رجوع به کنده شود.

کند گرداندن.

[کُ گَ دَ] (مص مرکب)از اثر انداختن. کم اثر و ضعیف گردانیدن. اکلال. (منتهی الارب) : و گاه باشد که با این همه لعوق چیزی که حس را کند گرداند و بی آگاهی افزاید... چون پوست خشخاش و تخم بنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

کند گردیدن.

[کُ گَ دَ] (مص مرکب)کند شدن. از برندگی افتادن :
هنر با خرد در دل مرد تند
چو تیغی که گردد به زنگار کند.فردوسی.

کند گشتن.

[کُ گَ تَ] (مص مرکب) نابُرا شدن. برندگی نداشتن. از برندگی افتادن :
خنجر فتنه چو گشت کند در ایام تو
حنجر خصم تو است خنجر او را فسان.
خاقانی.

کندگوش.

[کُ] (ص مرکب) کسی که گوش او کم شنو باشد، یعنی چیزی را بلند باید گفتن تا بشنود. (برهان) (از آنندراج). آنکه گوش وی کم شنود و تا بلند نگویند نشنود. (ناظم الاطباء) :
پریشیده عقل و پراکنده هوش
ز قول نصیحتگران کندگوش.سعدی.

کندگوشی.

[کُ] (حامص مرکب) کیفیت و حالت کندگوش. (فرهنگ فارسی معین).

کندگی.

[کَ دَ / دِ] (حامص) حک و قلم زنی. || تراشیدگی. || کافتگی. (ناظم الاطباء).

کندل.

[کَ دَ] (اِ)(1) گیاهی است از تیرهء چتریان به صورت درختچه با ارتفاع 2/1 تا 4/1 متر که در اکثر نقاط ایران می روید. ساقه اش ضخیم بی برگ و گلهایش سفید و میوه اش کوچک و بیضوی است. در مجاری ترشحی گیاه مذکور شیره ای جریان دارد که بر اثر گزش حشرات یا تولید زخم و خراش و شکافهایی که باد و عوامل دیگر در پوست ساقه اش ایجاد می کند به خارج ترشح می شود. و بعلاوه در ریشه های سه ساله تا چهارساله نیز مقدار زیادی از این صمغ وجود دارد که بر اثر گرمای ثابت زمین خودبخود از اطراف شکافهای ناحیهء یقه به خارج ترشح می شود. این صمغ را به نام صمغ آمونیاک می نامند و آن به صورت قطعات کوچک و نامنظم (به بزرگی 3/1 تا 5/3 سانتیمتر) یا به شکل تودهء حجیمی به رنگ زرد می باشد و بوی معطر و طعم گس و تلخ و مهوعی دارد. شجرالاشق. درخت اشه. درخت وشق. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به اشق و الزاق الذهب شود.
(1) - Diserneston gummiferum, Dorema .(لاتینی)
Doreme ammoniacum ammoniacum
.
(فرانسوی)

کندلاء .

[کَ دَ] (ع اِ) رجوع به کَندَلی شود.

کندلان.

[کُ دُ / دَ] (اِ) نوعی از خیمه را گویند و بعضی این لغت را ترکی می دانند. (برهان). خیمه ای بزرگ که در پیش درگاه ملوک بر پای دارند و این لغت را برخی ترکی می دانند. (آنندراج) (انجمن آرا). خیمه ای کلان و بزرگ که در پیش دروازهء پادشاه استاده کنند و این لفظ ترکی است. (غیاث). خیمه ای بزرگ که پیش ملوک ایستاده کنند و بعضی گویند ترکی است. (فرهنگ رشیدی). نوعی از خیمه و چادر. (ناظم الاطباء) :
باد فراش آسمانش تا زند
بارگاه و کندلان کوس و علم.
شرف الدین شفروه.
عصمت نهفته رخ به سراپرده ات مقیم
دولت گشاد رخت بقا زیر کندلان.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص قیح).
این یکی کندلان زد آن خیمه
فکر هرکس به قدر همت اوست.
نظام قاری (دیوان ص51).
منشور خرگه و تتق و چتر و سایبان
بر کندلان چرخ مدور نوشته اند.
نظام قاری (دیوان ص24).
ناگاه ز کندلان به در جست عمود
بر پای از آن میانه برخاست که من.
نظام قاری (دیوان ص124).

کندلان.

[کُ دِ / دُ] (اِخ) دهی از دهستان براآن است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 121 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). از قرای اصفهانست. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

کندلانی.

[کُ دُ] (ص نسبی) منسوب به کندلان است که از قرای اصفهان می باشد. (الانساب سمعانی). منسوب به کندلان است که از قرای اصفهان می باشد و از آنجاست ابوطالب احمدبن محمد بن احمدبن محمد بن یوسف بن دینار قرشی کندلانی الاصبهانی. (از لباب الانساب).

کندلج.

[کَ دَ لَ] (اِخ) دهی از حومهء بخش مرکزی شهرستان مرند است و 1850 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). قریه ای در 61 هزارگزی تبریز میان یام و مرند و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندله.

[کُ دُ لَ / لِ] (اِ) چیزی گره شده و یک جا جمع گشته. (برهان) (آنندراج). گندله و هر چیز گره شده و یک جا جمع گشته. (ناظم الاطباء). امروز با گاف پارسی «گُندُلُه» گویند. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گندله شود.

کندله.

[کُ دُ لَ / لِ / کُ دِ لِ] (اِ) کوزهء شکسته. در نزد اصفهانیان، و مردم قم تَنگِلِه گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندلی.

[کَ نَ دَ] (اِخ) حیدرآباد. روستائی در بخش حومهء شهرستان خوی. و رجوع به حیدرآباد شود.

کندلی.

[کَ دَ لا] (ع اِ) کندلاء. گیاهی است که به آب دریا روید، معروف به شوری(1). پوست آن زعفران رنگ است و بدان پوست پیرایند و صمغ آن جهت باه نافع و جید. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - معروف است به شَورَه. (از اقرب الموارد).

کندمان.

[کُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان گورگ سردشت است که در بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع است و 251 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندمان.

[کَ دُ] (اِخ) گندمان. رجوع به چارمحال و گندمان در همین لغت نامه شود.

کندمند.

[کَ مَ] (ص مرکب) عمارتی را گویند که خراب شده و از هم ریخته باشد. (برهان). از توابعند یعنی کنده شده و خراب گشته. (انجمن آرا) (آنندراج). بنای خراب شدهء ازهم ریخته. (ناظم الاطباء). خرابه و ویران. (از فهرست ولف). خراب شده و فروریخته. (فرهنگ فارسی معین) :
سمرقند کندمند بذینت کی افکند
از چاچ ته بهی همیشه ته خهی.
ابوالینبغی (از مسالک الممالک ابن خردادبه از فرهنگ فارسی معین).
وگرنه شود بوم ما کندمند
ز اسفندیار آن بد بدپسند.فردوسی.
دگر دید شهری همه کندمند
در آن شهر سهمین درختی بلند.اسدی.
رجوع به کند و مند شود. || پریشان و خراب. (فرهنگ فارسی معین) :
مادر بسیار فرزندی ولیک
خوار داریشان همیشه کندمند.
ناصرخسرو (از فرهنگ فارسی معین).

کندن.

[کَ دَ] (مص) حفر کردن زمین و مانند آن. (فرهنگ فارسی معین). حفر کردن و کافتن و کاویدن. (ناظم الاطباء). از: «کن» + «دن» (پسوند مصدری). پهلوی، کندن(1)، ایرانی باستان، «کن»(2) (کندن، حفر کردن)... پارسی باستان و اوستا «کن». پهلوی نیز، «کنتن»(3) (بندهش). هندی باستان، «کهن»(4)، «کهنتی»(5). کردی، «کنن»(6). افغانی، «کندل»(7). (حاشیهء برهان چ معین). حفر کردن، چنانکه زمین و چاه و گور را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مرد دینی رفت و آوردش کُنَند(8)
چون همی مهمان در من خواست کند.
رودکی.
چو بند روان بینی و رنج تن
به کانی که گوهر نیابی مکن.فردوسی.
از سیم چاه کندی و دامی همی نهی
بر طرف چاه از سر زلفین پرشکن.فرخی.
در زنخدان سمن، سیمین چاهی کندند
بر سر نرگس مخمور طلی پیوندند.
منوچهری.
و دیگر در بیابانها و منزلها رباط فرمودندی و چاههای آب کندندی. (نوروزنامه).
تخم کاینجا فکنی کشت تو آنجا دروند
جوی کامروز کنی آب تو فردا بینند.
خاقانی.
تا چند کنی کوهی کو را نبود گوهر
در کندن کوه آخر فرهاد نخواهی شد.
خاقانی.
و آن چه از بهر دیگران کندن
خویشتن را در آن چه افکندن.نظامی.
- کندن چاه و چاه کندن برای کسی؛ آن است که برای گرفتاری و در بند افکنی کسی مکر و فریبی به کار برد. (از آنندراج).
|| نقر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همه پیکرش گوهرآکنده بود
میان گهر نقشها کنده بود.فردوسی.
|| خلع چنانکه جامه را از تن. مقابل پوشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به این معنی بیشتر با مزید مقدم «بر» استعمال می شد. برآوردن. درآوردن. برکندن : یکی از شعرا پیش امیر دزدان برفت و ثنا بر او بگفت فرمود تا جامه ازو برکنند(9) و از ده به در کنند. (گلستان).
که چون عاریت برکنند از سرش
نماید کهن جامه ای در برش.
سعدی (بوستان چ فروغی ص329).
لایق سعدی نبود این خرقهء تقوی و زهد
ساقیا جامی بده وین خرقه از تن برکنش.
سعدی.
|| جدا کردن چیزی که متصل به چیزی دیگر است. (فرهنگ فارسی معین). جدا کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جدا کردن با قوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همی گوشت کند این از آن آن از این
همی گل شد از خون سراسر زمین.
فردوسی.
سر و گوش بگرفت و یالش دلیر
سر از تن بکندش به کردار شیر.فردوسی.
تهمتن به تیغ و به گرز و کمند
سران دلیران سراسر بکند.فردوسی.
بجوشید از دیدگان خون گرم
به دندان همی کند(10) از تنش چرم.عنصری.
رگها ببردشان ستخوانها بکندشان
پشت و سر و پهلو به هم اندر شکندشان.
منوچهری.
تا شکمشان ندرم تا سرشان برنکنم.
منوچهری
|| کشیدن و از بیخ برآوردن. (فرهنگ فارسی معین). از بیخ برآوردن و کشیدن و برکشیدن. (ناظم الاطباء). قلع. برآوردن و کشیدن و برکشیدن. (از ناظم الاطباء) قلع. برآوردن از ریشه چون دندان و درخت و جز آن. بیرون کردن. برآوردن. بیرون آوردن از بن. برآوردن گیاه یا موی و امثال آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خشم آمدش و هم آنگه گفت ویک
خواست کو را برکند(11) از دیده کیک.
رودکی (احوال و اشعار ج3 ص1088).
از بیخ بکند او و مرا خوار بینداخت
مانندهء خار خسک و خار خوانا.
ابوشکور (از لغت نامهء اسدی ص386).
وگرت خنده نیاید یکی کنند بیار
و یک دو بیتک از شعر من بکن به کنند.
ابوالعباس.
یا زندم یا کندم ریش پاک
یا دهدم کارد یکی بر کلال.حکاک.
بکند هر دو چشم خویش از بخل
همچو حلاج دانه را به وشنگ.منطقی.
که کشت آن چنین پیل نستوه را
که کند از زمین آهنین کوه را.فردوسی.
تبر داشت مردی همی کند خار
ز لشکر بشد نزد او شهریار.فردوسی.
بگسترد گرد زمین داد را
بکند از زمین بیخ بیداد را.فردوسی.
دو چیزیش برکن دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.لبیبی.
گفتم بلای من همه زین دیده و دلست
گفتا یکی از این دو بسوز و یکی بکن.
فرخی.
به نیزه کرگدن را برکند شاخ
به زوبین بشکند سیمرغ را پر.فرخی.
بر او جست عذرا چو شیر نژند
بزد دست و از پیش چشمش بکند.عنصری.
نوش خور شمشیر زن دینار ده ملکت ستان
داد کن بیداد کن دشمن فکن مسکین نواز.
منوچهری.
طاوس بهاری را دنبال بکندند.منوچهری.
از پای افاضل تو کنی خار زمانه.منوچهری.
از تیغ به بالا بکند موی به دونیم
وز چرخ به نیزه بکند کوکب سیار.
منوچهری.
بباید کندنش از بیخ و از بن
اگر بارش همه لعل و گهر بی.باباطاهر.
شاخ خوی بدتن گند است و زشت
بیخ خوی بد ز در کندن است.
ناصرخسرو (دیوان ص75).
خون بناحق نهال کندن اویست
دل ز نهان خدای کندن برکن.
ناصرخسرو (دیوان ص325).
خلق همه یکسره نهال خدایند
هیچ نه برکن(12) تو زین نهال و نه بشکن.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص335).
هرکس که شراب حسد و حقد تو نوشد
ساقی دهدش مژده به برکندن(13) شارب.
سوزنی.
یکی خارپای یتیمی بکند
به خواب اندرش دید صدر خجند.سعدی.
-امثال: من می گویم مو ندارد او می گوید بکن (14).(مجموعه امثال چ هند).
|| چیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چو باز را بکند(15) بازدار، مخلب و پر
به روز صید بر او کبک راه گیرد و چال.
شاه سار (از فرهنگ اسدی).
هر که زآن گل، گلی بخواهد کند
گویم آن گل، گل تو نیست مکن.فرخی.
سبزیها و دیگر چیزها که مزه را شایست همه را برباید کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص257). || خراب کردن. (فرهنگ فارسی معین). خراب کردن بنای عمارت و خیمه. (ناظم الاطباء). ویران کردن :
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاچال(16).
بهرامی.
دوبهره ز توران زمین کنده شد
بسا شهریار زمین بنده شد.فردوسی.
همی سوخت شهر و همی کند جای
هر آنجا که اندر نهادند پای.فردوسی.
قلعه ها کنده و بنشانده به هر شهر سپاه
جنگها کرده و بنموده به هر جای هنر.
فرخی (دیوان ص144).
علی خراسان و ماوراءالنهر و ری و جبال و گرگان و طبرستان و کرمان و سپاهان و خوارزم و نیمروز و سیستان بکند و بسوخت و آن ستد کز حد و شمار بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص423). این نواحی بکنند و بسوزند و بسیار بدنامی حاصل آید و سه هزار درم نیابند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص468). و دیوارها و شهرها کندن. (فارسنامهء ابن البلخی). جهودان را از بیت المقدس آواره گردانید و هیکل بکند و بعد از آن چهل سال بزیست. (فارسنامهء ابن البلخی ص52).
ماری تو که هر که را ببینی بزنی
یا بوم که هر کجا نشینی بکنی.سعدی.
-امثال: ظالم پای دیوار خود را می کند.
|| خوابانیدن چادرها برای بردن به منزل یعنی مرحلهء دیگر. برداشتن و برچیدن خیمه ها و چادرها. مقابل زدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آنگه سرادقی که ملک محرمش نبود
کندند از مدینه و در کربلا زدند.
محتشم کاشانی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| برداشتن برای جائی چنانکه کشتی یا کاروان. خطف. با تمام بنه و اثقال از جایی به جای دیگر شدن. چنانکه: کندن از بندری؛ حرکت کردن از آنجا. اقلاع. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : خدای تعالی چون آن فتح داده بود و شاه و لشکرگاه از آنجا برکنده بود(17)با باغ هفت اَبَز آمده بود. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
|| بریدن. قطع کردن. دور شدن :
پس حیلتی ندیدم جز کندن
از خانمان خویش به یکباره.خاقانی.
- دل کندن و دل برکندن از چیزی؛ دل برداشتن از آن. دل بریدن از آن. ترک گفتن و روی برگردانیدن از آن :
کنون جان و دل زین سرای سپنج
بکندم برآوردم از درد رنج.فردوسی.
دل بگردان زود و گرد او مگرد
سر بکش زین بدنشان و دل بکن.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص334).
خون بناحق نهال کندن اویست
دل ز نهال خدای کندن برکن.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص335).
از تو دل برنکنم تا دل و جانم باشد
می کشم جور تو تا جهد و توانم باشد.
سعدی.
|| گریختن. (آنندراج). رمیدن. (غیاث). گریختن و فرار کردن. (ناظم الاطباء). || بر هم شدن. (آنندراج). بر هم پیچیده شدن. (ناظم الاطباء). || پوست برآوردن و مقشر کردن و سلخ کردن. (ناظم الاطباء). سلخ. بازکردن پوست. بیرون کردن پوست از گوسپند کشته و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجروح کردن. خراشیدن. شخودن :
بگفت این و روی سیاوش بدید
دو رخ را بکند و فغان برکشید.فردوسی.
بکنند رخ به ناخن بگزند لب به دندان
همه ساحران بابل ز دو چشم شوخ و شنگش.
خاقانی.
|| بیرون دادن چنانکه جان را از تن: جان کندن. باد کندن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیبهای این معنی شود.
- آب کندن؛ آب انداختن چنانکه ماست دست خورده. بیرون دادن آب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- باد کندن؛ تیز دادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- جان برکندن؛ قبض روح کردن، چنانکه ملک الموت : گفت تو کیستی جواب داد که من ملک الموتم گفت چکار کنی گفت جان تو برکنم. (قصص الانبیاء ص133).
- جان کندن؛ مردن. جان دادن. جان از تن بیرون دادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
جان کنم چون به فواق آیم و لرزم چو چراغ
گر چو پروانه بسوزید سزائید همه.خاقانی.
- || احاطه شدن. (ناظم الاطباء).
- || گرفتار زحمت شدن. (ناظم الاطباء).
- کندن جان؛ مردن. جان دادن :
جان از ره کون کنی و سازی
در کندن جان کچول و کشمیر.سوزنی.
گفتنش کندن جان است و نوشتن غم دل
محنت خواندنش آن به که نیاری با یاد.
اثیرالدین اومانی.
- کندن جان از تن کسی؛ کشتن او را :
تو گفتی ز تن جان ترکان بکند.فردوسی.
(1) - kandan.
(2) - kan.
(3) - kantan.
(4) - khan.
(5) - khanati.
(6) - kenan.
(7) - kandal. (8) - ن ل: کلنگ.
(9) - رجوع به برکندن شود.
(10) - به معنی بعد هم تواند بود.
(11) - رجوع به «برکندن» شود.
(12) - رجوع به «برکندن» شود.
(13) - رجوع به «برکندن» شود.
(14) - در موردی گویند که فوق طاقت و توانایی کسی از او خواهند.
(15) - به معنی قبلی هم مناسبت دارد.
(16) - ن ل: کاخال.
(17) - رجوع به «برکندن» شود.

کندنظر.

[کُ نَ ظَ] (ص مرکب) مقابل تیزنظر. (آنندراج). کندبصر. کندچشم. (فرهنگ فارسی معین).

کندنظری.

[کُ نَ ظَ] (حامص مرکب)کندبصری. کندچشمی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کندنظر شود.

کندنه.

[کُ نِهْ] (نف مرکب) از: کُند (کنده) + نه (مخفف نهنده). که کند (پای بند) نهد. پای بندنهنده. که کنده بر پای نهد تا مانع فرار گردد :
میل کش چشم خیالات شو
کندنه پای خرابات شو.نظامی.
رجوع به کند شود.

کندنی.

[کَ دَ] (ص لیاقت) آنچه لایق کندن باشد: در مسجد نه کندنی است نه سوختنی. و رجوع به کندن شود.

کندو.

[کَ / کُ] (اِ) ظرفی را گویند مانند خم بزرگی که آن را از گل سازند و پر از غله کنند و معرب آن کندوج باشد. (برهان) (از جهانگیری). خم بزرگ که از گل سازند و در آن غله کنند. (غیاث). ظرف بزرگ گلین که در آن غله کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). کندوج معرب. (منتهی الارب) (دهار). آوندی از گل مانند خم بزرگ که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء). ظرفی گلین مانند خمی بزرگ که آن را پرغله کنند. کندوج. (فرهنگ فارسی معین). خمرهء گلین. کندور. کنور. کنوج. تاپو. کندوله. خم از گل ناپخته. کنده. چال. سیلو که برای نگاهداری غله می کردند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای زائران ز بر تو آکنده
هم کیسه های لاغر و هم کندو.فرخی.
اتابک هر جا که نشان مال مخالف بود برداشت و از ولایت مال قرار قانونی و دخل اقطاعات و کندوهای لشکری(1) برگرفت. (راحة الصدور راوندی چ اقبال ص356).
نه نان حنطه به کرسان نه آب گرم به خنب
نه گوشت در رمه دارم نه آرد در کندو.
نزاری قهستانی.
مبلغ بیست هزار جریب غله به جریب کبیر در انبارها و کندوها باقی و موجود بود. (ترجمهء محاسن اصفهان ص49). و به کندویی که در آن موضع بود در نهانخانه را مسدود کرد. (حبیب السیر جزو 3 ص324). || به معنی ظرفی یا جعبه ای که برای نگهداری زنبورهای عسل و عسل گرفتن از آنها سازند. (حاشیهء برهان چ معین). گاهی برای جای زنبوران عسل سازند که در آن جای کرده و عسل دهند. (انجمن آرا) (آنندراج). ظرفی از گل یا چوب یا چیز دیگر که منج انگبین در آن خانه گیرد و انگبین نهد. جایی که زنبوران عسل گرد آیند و انگبین نهند. حب النحل. کور. کواره. خلیه. منج آشیان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آوندی که در آن زنبوران عسل را نگاهداری کنند. (ناظم الاطباء). ظرفی یا جعبه ای چوبین یا حصیری که برای نگهداری زنبورهای عسل و عسل گرفتن از آنها سازند. (فرهنگ فارسی معین) :
نحلها بر کوه و کندو و شجر
می نهند از شهد انبار شکر.مولوی.
- نیلگون کندو؛ کنایه از آسمان است :
زین فاحشه گندپیر زاینده
بنشسته میان نیلگون کندو.ناصرخسرو.
(1) - معنی درست این کلمه دانسته نشد.

کندو.

[کُ] (اِ) غول بیابانی. (برهان). غول. (مهذب الاسماء). دیو جنگلی. (ناظم الاطباء).

کندو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم رود است که در شهرستان تویسرکان واقع است و 553 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کندواله.

[کُ لَ / لِ] (ص) مرد بلندبالای قوی هیکل. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چاکرانت به گه رزم و گه بزم بوند
کندواله چو تهمتن چو فلاطون کندا.
شهاب الدین عبدالله (از آنندراج).
|| پسر امرد بداندام و زشت و او را کرتله هم می گویند. (برهان). امرد قوی جثه که به اصفهان کرتله خوانند. (فرهنگ رشیدی). امرد قوی جثه و آن را کنداواله گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). امرد بداندام زشت. (ناظم الاطباء). رجوع به کنداواله شود.

کندوان.

[کَ دُ] (اِخ) گردنه ای است بین کرج و چالوس. تونلی به طول چهار کیلومتر در این گردنه احداث شده است که یکی از آثار عمرانی رضاشاه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کندوان.

[کَ دُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش ترک شهرستان میانه است که در شمال میانه و در دامنهء جنوبی کوه بترقوش (بزکش) واقع است و جمعیت آن 14890 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندوان.

[کَ دُ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان کندوان در بخش ترک شهرستان میانه و 502 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندوان.

[کَ دُ] (اِخ) دهی از دهستان نیر در بخش مرکزی شهرستان اردبیل است و 272 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندوج.

[کَ] (معرب، اِ) معرب است و آن ظرفی است مانند خم بزرگی که از گل سازند و در آن غله نگاه دارند. (منتهی الارب). ظرف بزرگ گلین که پر از غله کنند و به هندی کوطهی گویند و کندو، کندوک، کندوله نیز گویند. (آنندراج). آوند گلی که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء). کندو. (دهار) : خرمنی باشد ثلث وی به صدقه دادند و ثمن وی برای نفقه و تخم بازگرفتند و خمس باقی از بهر برزیگری بگذاشتند و سبع باقی در کندوج افکندند بیست کسری بماند اصل این خرمن چند بوده است. (یواقیت العلوم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کندو شود.

کندوچه.

[کُ چِ] (اِخ) دهی از دهستان گورگ سردشت است که در بخش شهرستان مهاباد واقع است و 123 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندوخانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) شان عسل. (آنندراج). کندوی زنبور عسل. (ناظم الاطباء). || ظرفی که در آن دوغ ریزند و به هم زنند تا مسکهء آن جدا گردد. (ناظم الاطباء). || سبد کوچک. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کندور.

[کُ] (اِ) کندر و مصطکی. (ناظم الاطباء). علک. کندر. مزدکی. (زمخشری).

کندور.

[] (اِ) کنور. کندو. کندوله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندوره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) سفرهء چرمین. (برهان) سفره باشد. (صحاح الفرس). سفره ای بزرگ که آن را دستار خوان می گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). دستار خوان. سفره. کندوری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پیش انداز و آن پارچه ای باشد که در پیش سفره و بر روی زانوی مردم بگسترانند تا چیزی از خوردنی بر زمین و دامن مردم نریزد و این رسم در ملک روم جاری است. (برهان) (ناظم الاطباء). || میز بزرگ. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || خوان کلان. (ناظم الاطباء). || کندو. کنور. کندوله. خم از گل کرده که غله در آن ریزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندوری.

[کَ] (اِ) مائده و سفره باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص153). آن ازار بود که در سفره بود و گروهی سفره گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص517). سفره و دستار خوان چرمی را گویند. (برهان). سفرهء بزرگ که آن را دستار خوان می گویند. (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). سفره بود به زبان خراسان. (حاشیهء فرهنگ اسدی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سفرهء چرمین که بر روی میز گسترانند. (ناظم الاطباء) :
گشاده در هر دو آزاده وار
میان کوی کندوری افکنده خوار.
بوشکور (از لغت فرس اسدی).
مردی بود [ حاجب بزرگ ] که از وی رادتر و فراخ کندوری و حوصله دارتر و جوانمردتر از او کم دیدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص156).
ای بر کنار گوشهء کندوری سخات
خوان هزارکاسهء نه چرخ ماحضر.
بدرالدین جاجرمی (از جهانگیری).
که دامنم بگرفته است و می کشد عشقی
چنانکه گرسنه گیرد کنار کندوری.مولوی.
جمله مهمانان در آن حیران شدند
انتظار دور کندوری بدند.مولوی.
|| بعضی پیش انداز را گفته اند یعنی پارچه ای که در پیش سفره و روی زانو اندازند به وقت چیزی خوردن. (برهان). پیش انداز و پارچه ای که در سر سفره و سر میز بر روی زانوها گسترند. (ناظم الاطباء). || جشنی که مخصوص شرافت حضرت فاطمه سلام الله علیها می گیرند و زنهای پرهیزگار باید در این جشن حاضر باشند و غذایی که در این روز طبخ می کنند نباید هیچ مردی آن را ببیند. || قسمی از کدو. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کندوز.

[کُ] (اِ) سوزن کلاف. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کندوس.

[کِ] (اِ) گیاهی است زهردار. (آنندراج). رجوع به کندوش شود.

کندوش.

[کَ] (اِ) راه سنگلاخ ناهموار و دشوارگذار. و رجوع به کنده ورش و کنده وش شود. || روزینه و مزد یک روزه. || مصطکی و سقز سفید. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

کندوش.

[کُ] (اِ) یک قسم گیاه زهردار. (از ناظم الاطباء) (اشتینگاس). رجوع به کندوس شود.

کندوک.

[کُ](1) (اِ) ظرفی باشد از گل مانند خم بزرگی که غله در آن کنند. و معرب آن کندوج است. (برهان) (آنندراج). آوند گلین فراخ که در آن غله ریخته نگه دارند. (ناظم الاطباء). کندو. (جهانگیری) :
ببیند سال قحط سخت درویش توانگر را
هم از گندم تهی کندوک و هم خالی ز نان کرسان.
حکیم نزاری (از جهانگیری).
(1) - این کلمه در فرهنگ نظام به فتح اول [ کَ ]و در فرهنگ فارسی معین به ضم و فتح اول [ کَ / کُ ] ضبط داده شده است.

کندوکاو.

[کَ دُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) وررفتن به چیزی. کنجکاوی کردن. ته و توی چیزی را درآوردن. اجزای چیزی را ناشیانه از یکدیگر جدا کردن. وقت خود را صرف تجزیه و شناختن اجزای چیزی کردن. (فرهنگ عامیانه جمالزاده). کِندُوکَو. کندن و کاویدن. کندوکو کردن؛ با چیزی مروسیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کندن. کاویدن. تفحص. تجسس. (فرهنگ فارسی معین). || سعی و کوشش. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کندوکو شود.

کندوکو.

[کَ دُ کَ / کُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کندوکاو. (فرهنگ فارسی معین).
- کندوکو کردن؛ وررفتن: دیشب تا صبح دزد پشت در کندوکو کرد که باز کند. این قدر با دندانها کندوکو مکن مینای روی آن می رود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کندوکاو و کاویدن شود.

کندوکوب.

[کَ دُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) کنایه از تشویش و بی قراری. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اضطراب و بی قراری. (فرهنگ رشیدی). کندن و کوفتن. (فرهنگ عامیانه جمالزداه) :
نه گفت اندر او کار کردی نه چوب
شب و روز از او خانه در کندوکوب.
سعدی.
در آن جماعت بی عاقبت در کندوکوب و رفت وروب آن ساحت دلپذیر تقصیر نکرده. (مجمل التواریخ گلستانه).
نشیند چو بر زانوی کندوکوب
فتد کوه پهلوی پوسیده چوب.
ظهوری (از آنندراج).

کندولان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان خورخوره است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کندوله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) به معنی کندوک است که خمی باشد از گل ساخته که غله در آن کنند. (برهان) (آنندراج). آوند شکسته، مانند خمره که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء). کندو تاپو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آن کس که بود ز درس حکمت خالی
بر گفتهء او نقیضه آرم حالی
گوید که خلأ نزد خرد هست محال
کندولهء من چیست ز گندم خالی.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به کندو و کندوک و کنور شود.
|| سفال که کوزه و کاسه و خم شکسته باشد. (برهان) (آنندراج). سفال شکسته. (ناظم الاطباء).

کندوله.

[کَ لَ] (اِخ) اسم طایفه ای است از ایلات کرد ایران و در کندولهء هلیلان سکنی دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص60).

کندوله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویه است که در شهرستان ارومیه واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کندوله.

[کَ لِ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان دینور از بخش حومه شهرستان کرمانشاه است و 3085 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کندوله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی است که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کند و مند.

[کَ دُ مَ] (ص مرکب، از اتباع)از قبیل توابعند یعنی خراب و ویران و کنده شده. (فرهنگ رشیدی) :
کدام باره که نفکند زنده پیل تو شاه
کنون رسوم دیار است و کندومند اطلال(1).
عنصری (دیوان چ قریب ص204).
رجوع به کندمند شود.
(1) - فرهنگ رشیدی این بیت را به غضایری نسبت داده است.

کند ویدستر.

[کُ دِ دَ تَ] (اِ مرکب) به معنی جند بیدستر است که آش بچه ها باشد. و جند بیدستر معرب آن است و گویند که آن خایهء سگ آبی است و او را قندز خوانند و از پوست او کلاه سازند. (برهان) (آنندراج). جند بیدستر. (ناظم الاطباء). رجوع به جند بیدستر و گند بیدستر و گند ویدستر شود.

کندة.

[کِ دَ] (ع اِ) پاره ای از کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطعه ای از کوه. (از اقرب الموارد).

کندة.

[کِ دَ] (اِخ) نام قبیله ای است از عرب. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب). نام قبیله ای از تازیان یمن. (ناظم الاطباء). نام پدر قبیله ای یا تیره ای است از یمن و او کندة بن ثور بوده است. قبیلهء کنده در جنوب شبه جزیرهء عربستان سکونت کردند سپس گروهی از آنجا به دیگر بلاد هجرت نمودند.

کنده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) صفت مفعولی از «کندن» (حفر کردن. برآوردن خاک زمین را چنانکه گودالی یا دخمه ای یا خانه ای و مانند آن آماده گردد) : و آنجا [ به سمنگان در خراسان ] کوههاست از سنگ سپید چون رخام، و اندر وی خانه های کنده است و مجلسها و کوشکها و بت خانه هاست و آخر اسبان با همه آلتی که مر کوشکها را بباید. (حدود العالم چ دانشگاه ص100). || (اِ) جوی و گوی را گویند که بر گرد حصار و قلعه و لشکرگاه کنند تا مانع آمدن دشمن گردد و معرب آن خندق است. (برهان) (زمخشری) (دهار). خندق. (غیاث). آنچه گرداگرد قلعه بکنند. خندق. (فرهنگ رشیدی). خندقی باشد که گرد باروها کنده باشند. (صحاح الفرس). گوی باشد که بر گرد قلعه و حصار و لشکرگاه بکنند تا مانع درآمدن دشمن شود و معرب آن خندق باشد. (جهانگیری). آنچه گرداگرد قلعه بکنند. خندق معرب آن است. (فرهنگ رشیدی). خندق و جوی و گوی که بر گرد حصار قلعه و لشکرگاه کنند تا مانع از آمدن دشمن گردد. و هر گو مصنوعی که مانع از عبور سوار و پیاده باشد. (ناظم الاطباء) ...و عرب کنده را معرب کرده خندق خواند.(1)(انجمن آرا) (آنندراج). پهلوی «کندک»(2). (حاشیهء برهان چ معین) : با فیروز برنیامد و سپاه او را با سپاه عجم طاقت ندارد پس از پشت لشکرگاه خویش کنده ای کرد بزرگ و به بالا ده ارش و... (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). پس همی بود اردشیر تا مهر ماه بگذشت پس لشکر برگرفت به دشت هرمزجان شد و آنجا فرودآمد گردبرگرد خویش کنده ای کرد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
بره کنده پیش و پس اندر سپاه
پس کنده با لشکر و پیل شاه.فردوسی.
به پیش سپه کنده ای ساختند
به شبگیر آب اندرانداختند.فردوسی.
به لشکر بفرمود پس شهریار
یکی کنده کردن به گرد حصار.فردوسی.
میان سنگ یکی کنده کند گرد حصار
نه زآن عمل که بود کارکردهای بشر.فرخی.
آنجا که کنده(3) باشد تلّی شود چون کوه
آنجا که قلعه باشد قعری شود چو یم.
فرخی.
به گردش کنده ای پر زهر جان گیر
سوی کنده جهانی مرد چون شیر.
(ویس و رامین).
بگرد سپه سربسر کنده کن
طلایه ز هر سو پراکنده کن.اسدی.
ز پیرامن دژ یکی کنده ساخت
ز هر جوی تند آب در وی بتاخت.اسدی.
با ما پیاده بسیار بود کنده ها کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص578). و صالح حصار گرفت و پیرامن خویش کنده ای کرد. (تاریخ سیستان). و صالح بفرمود گرد نیشابور کنده کردند و باز از کنده بیرون آمد و رافع به سبزوار بود و آنجا حرب کردند. (تاریخ سیستان). || مطلق گودال و حفره. (فرهنگ رشیدی). گودال. (ناظم الاطباء). زمین گود. مقابل رش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هر چه بخواهد بده که گنده زبان است
دیو رمنده نه کنده دانه و نه رش(4).
منجیک (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
فروریخت ارزیز مرد جوان
به کنده درون کرم شد ناتوان
طراقی برآمد ز حلقوم اوی
که لرزان شد آن کنده و بوم اوی(5).
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج4 ص1718).
یکی کنده ای زیر باره درون
بکنده نهادند زیرش ستون.
فردوسی.
بگذرند از رودهای ژرف چون موسی ز نیل
برشوند از کنده چون شاهین به دیوار حصار.
فرخی.
این گور تو چنانکه رسول خدای گفت
یا روضهء بهشت است یا کندهء سعیر.
ناصرخسرو.
و خشنواز کنده ای ساخت و سرش به خاشاک بپوشانید و فیروز در کنده افتاد کشته شد. (مجمل التواریخ و القصص). عاقبت سخن به اتفاق قرار گرفت بر بنایی به حدود زندرود و در آن زمان دیار اصفهان دیه هایی بود پراکنده و شهرهای خراب و کنده(6) و اطلال باطل و رسوم مدروس.(7) (ترجمهء محاسن اصفهان). || راههای زیرزمینی است و هنوز هم در زبانها معمول است. (حاشیهء هفت پیکر چ وحید چ 2 ص227) :
و آن صدا را به گرد بارو جست
کند چون جای کنده بود درست.
نظامی (هفت پیکر ایضاً).
|| زیرزمین که در صحرا به جهت مسافران کنده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). خانه ای که در زیر زمین و دامنهء کوه برای منزل زمستانی مسافران و... کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). موضعی که در زیر زمین کنده باشند در بیابان برای مسافران و «بوم کند» نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). || جایی که در دامن کوه به جهت گوسفندان کنده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). مقامی باشد که در بیابان کرده باشند تا مردم و چهارپایان در آنجا باشند به شب. (صحاح الفرس). خانه ای که در زیر زمین و دامنهء کوه برای... و حفظ گاو و گوسفند از برف و سرما کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). || (ن مف) درآورده شده و از بیخ برآمده. ویران. از بن برآمده :
پر کنده چنگ و چنگل ریخته
خاک گشته باد خاکش بیخته.رودکی.
کنون کنده و سوخته خانه هاشان
همه باز برده به تابوت و زنبر.رودکی.
جهان همیشه بدو شاد و چشم روشن باد
کسی که دُرّ نخواهدش کنده بادش(8) کاک.
بوالمثل.
- بکنده؛ نقرشده. حکاکی شده : و به بالین مرده لوحی دیدند از زر و به وی برنوشته بکنده، آن لوح را برداشتند و خواستند که بیرون آیند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
- کنده پر؛ آنکه پرش کنده شده باشد. بدون پر :
مرغ صراحی کنده پر برداشته یک نیمه سر
وز نیم منقار دگر یاقوت حمرا ریخته.
خاقانی.
نای چو زاغ کنده پر نغزنوا چو بلبلان
زاغ که بلبلی کند طرفه نوای نو زند.
خاقانی.
- کنده خایه؛ آنکه خایهء او را برآورده باشند. خصی. (فرهنگ فارسی معین). اخته و خایه برآورده. (ناظم الاطباء). خصی کنده شده. (آنندراج).
|| حکاکی شده. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) امرد. مفعول. (فرهنگ فارسی معین). که در معنی مخنث شعرا و مترسلین می آورند ظاهراً به فتح کاف تازی و فتح دال مهمله است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). توضیح اینکه بعض فرهنگ نویسان «کنده» را به ضم کاف آورده به معنی امرد قوی جثه گرفته اند(9). اولاً بیت ذیل(10) که در المعجم چ 1 ص345 آمده... مؤید مفتوح بودن آن است، ثانیاً از بیت رکن مکرانی(11) برمی آید که مراد قوی جثه و درشت اندام نیست و این معنی را از مضموم خواندن کلمه استنباط کرده اند. (فرهنگ فارسی معین) :
گویند ز زر ترا بود خرسندی
خرسند شوی چون دل از او برکندی
زر کندهء کان بی وفای دهر است
بر کندهء بی وفا چرا دل بندی.
حاجی شمس الدین بجه البستی (از لباب الالباب ج1 ص287).
بر تخت زر آن را نهد امروز فلک
کو همچو نگین ساده بود یا کنده(12).
؟ (از فرهنگ فارسی معین از المعجم ص345).
اوست قواده هر کجا در دهر
کنده ای خوب و قحبه ای زیباست.
رکن مکرانی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به مادهء بعد شود. || (اِ) در بیت زیر از ابوشکور(13) مرحوم دهخدا «کنده» را با علامت سؤال یعنی با تردید «کده» معنی کرده اند :
بخواست آتش و آن کنده(14) را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند نه تخت و نه تاج و نه کاچال.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به معنی بعد و کده شود.
|| (پسوند) مزید مؤخر امکنه است چون: آلوکنده. بکنده. جفاکنده. حاجی کنده. خمیرکنده. وزنی کنده. ری کنده. شکرکنده. سمسکنده. شهریارکنده. علی کنده. فیروزکنده. کارکنده. کوسرکنده. لوس کنده. مری کنده. منصورکنده. نوکنده. ری کنده. هلی کنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود.
(2) - kandak. (3) - به معنی بعد نیز تواند بود.
(4) - این بیت در لغت فرس اسدی شاهد «کنده و رش» آمده. رجوع به همین کلمه شود.
(5) - در داستان کرم هفتواد و کشتن اردشیر آن کرم را.
(6) - به معنی ویران نیز تواند بود.
(7) - و کانت دیار اصفهان زمانئذ قری متفرقة و مداین متمزقة و منادح متخرقة. (محاسن اصفهان چ سید جلال الدین طهرانی ص9).
(8) - ن ل: بادا.
(9) - رجوع به مادهء بعد شود.
(10) - رجوع به شاهد دوم این معنی شود.
(11) - رجوع به شاهد سوم این معنی شود.
(12) - به معنی قبل هم مناسبت دارد.
(13) - در لغت فرس اسدی چ اقبال این بیت به نام بهرامی آمده است.
(14) - ن ل: کند. و رجوع به کند شود.

کنده.

[کُ دَ / دِ] (اِ) هر چوب گندهء بزرگ را گویند عموماً. (برهان). هر چوب سطبر و بزرگ. (غیاث). چوب بزرگ و سطبر. (انجمن آرا) (آنندراج). مطلق چوب کنده را نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). هر چوب بزرگ گنده و تنهء درخت. (ناظم الاطباء). چوب بزرگ عموماً. هیزم. هیمه. (فرهنگ فارسی معین). پاره ای از تنهء درخت یا شاخهای قوی آن. هیمه ای که از قطعات بزرگ دارها چون چنار و تبریزی و جز آن کنند. هر یک از قطعات یک زرعی و بلندتر، از تنهء درختی. هر یک از قطعات بریدهء تنه داری. قطعه ای به درازای گزی و بیشتر که از تنهء درختی بریده باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تبر از زر و سیم باید ساخت
تا شود کارگر بر آن کنده(1).سوزنی.
قدی چو قامت کیر و سری چون کندهء گوز
لبی چو شفتهء آلو رخی چو پردهء نار.سوزنی.
که بهتر گشته گیرم ای خردمند
شکسته بار دیگر کنده ای چند.
عطار (اسرارنامه).
- کندهء استاد؛ (در نجاری) چوبی به شکل استوانه که در حکم میز کار است و در وسط آن میخ قطوری به نام «میخ کنده» کوبیده شده، در دور میخ تخته ای مستطیل شکل که وسط آن سوراخ است، به طور آزاد حرکت می کند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کندهء شاگرد شود.
- کندهء دوزخ؛ پیری بدخوی و بدکاره. پیری فربه و بدطینت. پیری کلان و بدخواه. مردی یا زنی پیر و ثروتمند با آز و حرص و امساکی بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کندهء شاگرد؛ (در خاتم کاری) نظیر کندهء استاد است ولی میخ و تخته ندارد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کندهء استاد شود.
- کندهء هیزم؛ تنهء درخت گنده. (فرهنگ عامیانه جمالزاده) :
مگر بیمار شد آن تنگدستی
که دائم کندهء هیزم شکستی.
عطار (اسرارنامه).
-امثال: دود از کنده برمیخیزد ، نظیر: که بهتر کند کار تیغ کهن. و رجوع به امثال و حکم دهخدا ج2 ص833 شود.
|| قسمت پایین درخت. (فرهنگستان) (فرهنگ فارسی معین). آنچه بر جای ماند از درخت آنگاه که آن را میان بر، یا کف بر کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ریشه. قسمتی از تنهء درخت که در زیر زمین پنهان است و ریشه از آن منشعب می شود. البته بیشتر هنگامی به این قسمت از درخت یا هیزم کنده می گویند که کهن و سطبر شده باشد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || کندهء قصابان. (برهان). چوبی که قصاب گوشت بر آن قیمه کند. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). کفجول و چوب گنده ای که قصابان به روی آن استخوان را با ساطور خرد کنند. (ناظم الاطباء) :
دلی به سینه ز زخم جفای او دارم
به رنگ کنده که در پیش دست قصاب است.
وحید (از آنندراج).
|| تختهء کفشگران. (ناظم الاطباء). چوبی استوانه شکل و به نسبت قطور و به بلندی نیم گز که کفاشان چرم را بر آن گذارند و با مشته (آلتی فلزی) آن را کوبند تا صاف شود و به حداکثر وسعت خود برسد: جیاة؛ کندهء کفش دوزی. فرزوم؛ کندهء موزه دوزان. (منتهی الارب). || چوبی که بر پای گناهکاران و مجرمان گذارند خصوصاً. (برهان). چوب کلان سوراخ دار که پای مجرمان به سوراخ داخل کرده به میخ بند نمایند. (غیاث). چوبی که در پای مجرمان و دزدان نهند که محبوس باشند و آنچه بر گردن نهند دوشاخه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). بندی بود چوبین که بر پای محبوسان گنه کار نهند. (از صحاح الفرس) (اوبهی). چوبی که بر پای مجرمان نهند. (فرهنگ رشیدی). چوبی را خوانند که سوراخ کرده پای مجرمان و گناهکاران را در آنجا مضبوط سازند. (جهانگیری). چوب بزرگی که پای مجرمان و گنهکاران را در آن گذارند. پای بند چوبین که بر پای اسیران و گریزپایان نهند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). اسبابی است که از برای ضبط و محافظه و رنج دادن اسیران در کار بود. و بدینطور است که چوبی را طولاً بریده به دو نیمهء متساوی قطع نموده در هر یک از آنها دو سوراخ به شکل نیم دایره ای بریده که چون در برابر یک دیگر آورده شود دایره ای تشکیل دهند و از آن پس شخص مقصر را در جلوی آن قطعهء زیرین نشانیده ساقهایش را در نیم دایرهء آن گذارند و بعد از آن قطعه زبرین را بر بالای آن گذارند و محکم کنند و ساقهای مقصر در نهایت استحکام در میان آن دایره که از هر دو قطعه متشکل می شود می ماند. و گاهی سوراخها را مخصوصاً دور از یکدیگر قرار می دادند که بدین واسطه اسباب عذاب مقصر بیشتر فراهم شود. (قاموس کتاب مقدس) :
روز رزم از بیم او در دست و در پای عدو
کنده ها گردد رکاب و اژدها گردد عنان.
فرخی.
تا روزی بهر دفع بی نوایی به اسم گدایی مرا بر در زندان آوردند و برای کدیه و دریوزه بر پای کردند. کنده ای بر پای و خرقه ای در بر و کلاه ژنده ای بر سر. (مقامات حمیدی).
افسوس که در کنده بخواهد سودن
پایی که دوشاخه بود صد گردن را.
مهستی (از آنندراج).
پای در کنده دست در زنجیر
اینچنین کس وَزَر بود نه وزیر.نظامی.
خواهم که بدین درنده ای چند
از کندهء خویش بردرم بند.نظامی.
سوی شادروان دولت تاختند
کنده و زنجیر را انداختند.
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و نامداران زندیه که مجموع پانزده کس بودند با کنده و دو شاخهء خان افغان به علم خان سپرده. (مجمل التواریخ گلستانه).
در کندهء «کنت د منت فر»(2) خواهد ماند
در چرخ اگر خطا بجنبد برجیس.
ناصرالدین شاه قاجار (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کنده بر پای کسی نهادن؛ پای بند چوبین بر پای او بستن. (فرهنگ فارسی معین) : دادمه را محبوس کردند و کنده بر پای نهادند. (مرزبان نامه از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب «کنده نهادن» شود.
- کندهء پولاد؛ پای بند آهنین :
بر پایشان چو کندهء پولاد شد رکاب
بر دستشان چو حلقهء زنجیر شد عنان.
معزی (از فرهنگ فارسی معین).
- کنده کردن؛ بر پای مجرم و متهم و غیره کنده نهادن. (فرهنگ فارسی معین) : مشارالیه به میانهء گرایلی رفته، علی خان را کنده و دوشاخه کرده... (عالم آرای عباسی از فرهنگ فارسی معین).
- کنده نهادن؛ کنده کردن. کنده بر پای کسی نهادن :
شه کنده نهاد سرو سیمین تن را
زین واقعه شیون است مرد و زن را.
مهستی (از آنندراج).
|| فنی از کشتی. (غیاث). نیز نام یکی از فنون کشتی است و هرگاه مراد معنی اخیر باشد با فعل کشیدن (کنده کشیدن) استعمال می شود. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). از فنون توی خاک است و آن چنان است که حریف در پشت سر کسی که روی زمین نشسته (به خاک رفته) قرار می گیرد و بعد با یک دست، پای تاشدهء حریف را گرفته، با دست دیگر که از پشت کمر می آورد دستها را به هم محکم کرده طرف مقابل را از جا بلند نموده پس از یک تاب دادن دور سر او را به زمین می کوبد بدل این فن آن است که طرف مقابل با دست راست مچهای حریف را نگه می دارد. این فن بر دو نوع است: کندهء اسلامبولی. کندهء ساده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیبهای این معنی و کندهء اسلامبولی و کندهء ساده شود.
- بر دو کنده نشستن؛ دو زانو نشستن، یا تکیه کردن بر روی دو کنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کندهء اسلامبولی؛ آن است که حریف این فن را (فن کنده را) ایستاده انجام می دهد. (فرهنگ فارسی معین).
- کنده بالا کشیدن؛ به کار بردن فن «کنده» در کشتی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کنده کشیدن شود.
- کندهء خورجین تکان؛ کندهء یک چاک. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). رجوع به کندهء یک چاک شود.
- کندهء زانو؛ برجستگی سر زانو. (فرهنگ فارسی معین). برآمدگی که میان ران و ساق پای است از برون سوی قدام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کاسهء زانو. آئینهء زانو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کنده زدن؛ سرزانو را بر زمین گذاشتن. (فرهنگ فارسی معین).
- کندهء ساده؛ در این فن حریف یک زانوی خود را روی زمین ستون کرده کشتی گیر را دور سر می چرخاند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنده کردن شود.
- کنده کردن؛ نام داوی است از کشتی و آن پای خود را در پای حریف بند کرده زور بر سینهء حریف آوردن است. (فرهنگ فارسی معین) (از غیاث) (از آنندراج) :
خصم را کنده چو کردی ز غمش فارغ ساز
دست را بر شکمش بند و به دورش انداز!. (گل کشتی از فرهنگ فارسی معین).
- کندهء کسی را بالا کشیدن؛ موفق شدن در اجرای اعمال شهوی نسبت به وی: کندهء... را بالا کشید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب کنده کشیدن شود.
- کنده کشیدن؛ عمل به کار بردن فن «کنده» در کشتی. کنده بالا کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
کنده اش را بکش و بر سر خاکش انداز
بعد از آن شد مخالف کش و پاکش انداز!.
(گل کشتی از فرهنگ فارسی ایضاً).
- || علاوه بر کشتی و به کاربردن فن «کنده»، کنایه از درآوردن ته چیزی و به انتها رسانیدن آن. تمام کردن خوراک و غذا نیز مستعمل است. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). و رجوع به ترکیبهای قبل و بعد شود.
- || می توان کنایه از عمل مباشرت دانست و آن در صورتی است که شخص در پی کامجویی از کسی باشد و مدتها در این راه وقت صرف کرده باشد چون مطلوب خود را حاصل کرد می گوید: «بالاخره کندهء فلان کس را کشیدم». یا «بالاخره رندان کندهء فلان کس را کشیدند». (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). و رجوع به ترکیب «کندهء کسی را بالا کشیدن» شود.
- کندهء یزدی بند؛ کندهء یک چاک. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). داوی از کشتی منسوب به پهلوان یزدی بزرگ. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تاریخ ورزش باستان تألیف پرتو بیضائی شود.
- کندهء یک چاک؛ نام فنی است در کشتی. کنده انواع مختلف دارد، از قبیل کندهء یزدی بند، کندهء خورجین تکان، کندهء یک چاک. (از فرهنگ عامیانه جمالزاده). و رجوع به ترکیبهای قبل شود.
|| بند ابریشمی که بدان بالهای باز را هنگام مسافرت بسته و طوق و دوالهای زنگ را به پایهای وی می بندند. و نیز قفسی که در آن باز را نگاهداری می کنند. (ناظم الاطباء) :
جان چو باز و تن مر او را کنده ای
پای بسته برشکسته بنده ای.مولوی.
|| (ص) پسر امرد قوی جثه. (برهان). امرد قوی جثه درشت پیکر. (انجمن آرا) (آنندراج). امرد قوی جثه. (رشیدی). امردی باشد(3). (صحاح الفرس). مخنث. پسر بدکاره(4). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و این کنده مخفف کون ده است واو آن حذف شده(5). (انجمن آرا) (آنندراج) :
از قحبه و کنده خانهء احمد طی
ماند بزغاروی در کندهء ری.منجیک.
خواجهء ما ز بهر کنده پسر
کرد از خایهء شتر گلوند.طیان.
آنکه ز حمدان خوشگوار و لطیفش
کنده و شلف آرزو برند و خرانبار.سوزنی.
کنده ای را لوطئی در خانه برد
سرنگون افکند و در وی می فشرد.
مولوی (از آنندراج).
آیبک به زور بازوی خود مغرور بود و امراء بزرگ(6) خطاب «کنده» و «مواجر» کردی. (بدایع الازمان فی وقایع کرمان از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به گنده شود. || (اِ) غول بیابانی. (برهان) (فرهنگ رشیدی). غول بیابانی و آن را به جهت عظیم جثه بودن به این نام خوانده اند و اگر به کاف فارسی گویند درست باشد چرا که گنده به معنی سطبر و قوی هیکل است. غول موهوم نیز باید چنین تصور و توهم شده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). || قنداغ تفنگ. (ناظم الاطباء). || کارد گاوآهن. (فرهنگ فارسی معین). || چرخ کوزه گر و سفالگر. || طویله و اصطبل. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی امرد هم تواند بود.
(2) - رئیس پلیس دوران ناصری. رجوع به همین کلمه شود.
(3) - در صحاح به فتح [ کَ دَ ] ضبط شده است.
(4) - به این معنی بعضی با کاف مضموم فارسی و فتح دال و برخی بضم کاف تازی و کسر دال می خوانند در معنی پسر بدکاره که هیچیک صحیح نیست و کلمه بفتح کاف تازی و فتح دال مهمله است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(5) - ظ : درست نیست.
(6) - ظ : «را» حذف شده است.

کنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان دیکله است که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 237 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان خروسلو است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 589 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان لوزان است که در بخش کوهمره لوزان شهرستان کازرون واقع است و 432 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنده.

[کَ دَ] (اِخ) ناحیه ای است به خجند که زنانش به حسن و جمال موصوف اند. (منتهی الارب) :
الاهل الی اکناف کوفة عودة
تبل غلیل الشوق قبل مماتی
و هل اغتدی بین الکناس و کندة
اسح علی تلک الربی عبراتی.
(از تاریخ جهانگشا ج2 ص23).

کنده.

[کُ دَ] (اِخ) دهی است به سمرقند. (منتهی الارب). نام قریه ای به سمرقند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان پشت آربابا است که در بخش بانه شهرستان سقز واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کنده پیر.

[کَ دَ / دِ] (ص مرکب) زن پیر و پیره زال. (ناظم الاطباء). رجوع به گنده پیر و المعرب جوالیقی ص272 شود.

کندهء چهاربند.

[کُ دَ / دِ یِ چَ بَ](1)(ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیاست به اعتبار چهار عنصر. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). دنیا. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء این کلمه به صورت ترکیب و ذیل کلمهء کنده [کَ دَ / دِ] و در برهان مستقل و بدون ضبط حرکات و در فرهنگ فارسی معین ذیل کُندَه و به صورت ترکیب آمده است.

کنده خالو.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان کاریزنو است که در بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع است و 201 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کندهر.

[کَ دَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان هرسم است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 1500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنده روی.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) سفرهء روی میز. || دستمال. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). رجوع به کندوری شود.

کنده سور.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان میرده است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنده شدن.

[کُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) بند شدن. (غیاث) (آنندراج) :
کنده(1) شده پای و میان گشته کوز
سوختهء روغن خویشی هنوز.نظامی.
(1) - ن ل: لنگ شده. در این صورت شاهد معنی نخواهد بود. و رجوع به مخزن الاسرار نظامی چ وحید ص115 شود.

کنده شکن.

[کُ دَ / دِ شِ کَ] (نف مرکب)آنکه کندهء هیزم شکند. آنکه با تبر کنده را به قطعات کوچکتری درآورد سوختن را. || (اِ مرکب) دارکوب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنده کار.

[کَ دَ / دِ] (ص مرکب) شخصی را گویند که در مس و برنج و چوب تخته و امثال آن کنده کاری کند یعنی صورت چیزی بکند و نقش نماید و به عربی آن را منبت گویند. (انجمن آرا). کسی که در برنج و چوب و مس و تخته و نگین و مانند آن نقشها کند و این عمل را کنده کاری و کنده گری گویند. (آنندراج). حکاک و قلمزن. (ناظم الاطباء). آنکه بر روی فلزات، چوب و غیره حکاکی کند. حکاک. کنده گر. (فرهنگ فارسی معین) :
خانهء خصمت که از تنگی نگین داری بود
دست بنا کرده در وی کار کلک کنده کار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
مانند نگین خانه بود خانهء من
از جور سپهر کنده کار تن خود.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
عجب دارم از کنده کار قدح
که برداشت دست از کنار قدح.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| (ن مف مرکب) هر چیز قلم زده شده و حکاکی شده مانند قبضهء شمشیر و نگین. (ناظم الاطباء). کنده کاری شده. و رجوع به مادهء بعد شود.

کنده کاری.

[کَ دَ / دِ] (حامص مرکب)نقشها که به زر و چوب و سنگ و امثال آن کنند. (غیاث). کنده گری. حکاکی. (فرهنگ فارسی معین). عمل کنده کار. (از آنندراج). حکاکی. (ناظم الاطباء). نقش کندن بر ظروف و آلات فلزی. عمل کندن اشکال در اوانی و ظروف و دیگر چیزهای فلزین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || منبت کاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین).

کنده کولان.

[کُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 119 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنده گر.

[کَ دَ / دِ گَ] (ص مرکب) به معنی کنده کار است یعنی شخصی که در مس و برنج و چوب و تخته و امثال آن نقش ها کند. (برهان). آنکه بر چوب و زر و جز آن نقش کند و به هندی کندن گر گویند. (فرهنگ رشیدی). نقار. (مهذب الاسماء). کنده کار. (آنندراج). کسی که در روی مس و برنج و عقیق و جز آن قلم زنی کند و حکاکی نماید و کنده کار و حکاک. (ناظم الاطباء) : و کنده گر را نقار گویند. (تفسیر ابوالفتوح).

کنده گری.

[کَ دَ / دِ گَ] (حامص مرکب)نقر. نقاری. کنداگری. عمل کنده گر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): نحت؛ کنده گری کردن در چوب. (منتهی الارب).حکاکی و قلم زنی. (ناظم الاطباء). کنده کاری : گفت چه کار دانی گفت درودگری دانم و نقاشم و کنده گری و آهنگری نیز دانم. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). به اسطخر پارس کوهی است که آن را کوه نقشت گویند که همه صورتها و کنده گریها از سنگ خارا کرده اند. (فارسنامهء ابن البلخی). و بر سر آن دکه از سنگ خارا سپید به خرط کرده چنانکه از چوب و مانند آن به کنده گری و نقاشی نتوان کرد. (فارسنامهء ابن البلخی).
نقشبندان کن، به کنده گری
بر درت کرده عمرخود سپری.
اوحدی (از فرهنگ رشیدی).
- کنده گری کردن؛ حکاکی کردن و قلم زنی نمودن. (ناظم الاطباء).

کندهلان.

[کَ هِ] (اِخ) دهی از دهستان ترک است که در شهرستان ملایر واقع است و 645 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنده و رش.

[کَ دَ / دِ وَ رَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) فراز و نشیب بود که پشته پشته باشد اگر چه دشت بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص221). پستی و بلندی. نشیب و فراز. زمین پشته پشته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنده (به معنی مطلق گودال) و نیز رجوع به رش شود.

کنده وش.

[کَ دَ / دِ وَ] (اِ مرکب) راه سنگلاخ. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). و رجوع به مادهء قبل شود.

کندهه.

[] (اِخ) کندکوت(1). قلعه ای از شمال شرقی جزیرهء کوچ و این همان حصاری است که بهیم فرمانروای شهر «انهلواره» یا «نهرواله» چون خبر هجوم لشکر محمود را شنید بدانجا گریخت. سلطان محمود پس از انهلواره به شهر «مندهیر» که بیست و چهار هزار گز با کندهه فاصله داشت رفت و چون این شهر را مسخر ساخت به سوی سومنات راند. (از هشت مقالهء فلسفی ص8) :
حصار کندهه(2) را از بهیم خالی کرد
بهیم را به جهان آن حصار بود مقر.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص72).
و رجوع به هشت مقالهء فلسفی شود.
(1) - Kanthkot. (2) - ن ل: کهتمه.

کنده ها.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان دالایی است که در بخش خمین شهرستان محلات واقع است و 441 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کندی.

[کَ] (اِ) گلی باشد سفید و مایل به زردی و به درازی نیم گز شود و به غایت خوشبوی باشد و درخت و طلع آن شبیه به درخت و طلع خرما است. و این گل در بلاد عرب و گرمسیر شیراز و هندوستان بسیار است. و آن را به عربی کاذی و به هندی کیوره خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). نام گل سفید که در هندی کیوره و به عربی کاذی خوانند و کنده نیز آمده است. (فرهنگ رشیدی). نام گلی است سفید که به هندی کیوره گویند و به عربی کاذی، درخت و طلع آن شبیه به درخت و شکوفهء خرما است. و این گل در عربستان بسیار شود و در فارس نیز بسیار به هم رسد. (انجمن آرا) (آنندراج). رستنی سفید خوشبوی که درخت آن مانا به درخت خرمایی باشد و در بلاد گرمسیری عمل می آید و به تازی کاذی نامند. (ناظم الاطباء).

کندی.

[کُ] (حامص) کند بودن. آهستگی. بط ء. مقابل تندی و سرعت. (فرهنگ فارسی معین). مقابل تندی. درنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ورا کندرو خواندندی به نام
به کندی زدی پیش بیداد گام.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
سخنها شنیدی تو پاسخ گزار
که کندی نه خوب آید از شهریار.فردوسی.
ز من بر دل آزار و تندی مدار
به کین خواستن هیچ کندی مدار.فردوسی.
بگفت آزادگانش را به تندی
که از جنگ آوران زشت است کندی.
(ویس و رامین).
|| کلالت. کلول (در شمشیر و جز آن). مقابل تیزی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نابرائی. (فرهنگ فارسی معین) : آن شمشیر دولتی که کندی و ایستادگی نمی داند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص313).
- کندی دندان؛ حالتی که در دندانها پدید آید از خوردن چیزی ترش. (ناظم الاطباء).
|| خدارت و سستی. (ناظم الاطباء). ضعف. ناتوانی :
پس از پنجه نباشد تندرستی
بصر کندی پذیرد پای سستی.نظامی.
- کندی بصر؛ کم شدن بینایی چشم. ضعف بینائی.
- کندی بینایی؛ متش. (منتهی الارب). تاریکی چشم. (ناظم الاطباء).
|| نرمی. خلاف خشونت. ضد تندی :
ز مهر دل شود تیزیش کندی
نیارد کرد با معشوق تندی.(ویس و رامین).
|| بلادت. کندفهمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).حماقت. (ناظم الاطباء).

کندی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب است به کند، از قراء سمرقند. (لباب الانساب) (الانساب سمعانی).

کندی.

[کِ] (ص نسبی) منسوب به کندة که از قبایل مشهور یمن باشد. (لباب الانساب) (الانساب سمعانی).

کندی.

[] (اِخ) ابونصر. در «ابونصر» به این کلمه ارجاع شده و ظاهراً کندری صحیح است. رجوع به عمیدالملک کندری شود.

کندی.

[کِ نِ] (اِخ)(1) جان فیتز جرالد. سی و ششمین رئیس جمهور کشور ایالات متحدهء آمریکای شمالی (1917 - 1963 م.). وی در 1946 به نمایندگی حزب دموکرات انتخاب شد و سه دوره نمایندهء مجلس بود. آنگاه در سال 1952 سناتور گردید و در سال 1956 نامزد معاونت ریاست جمهوری شد و در سال 1960 به ریاست جمهوری برگزیده شد و در سال 1963 به قتل رسید. او راست: چرا انگلستان به خواب رفت. سیمای شجاعان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kennedy, John Fitzgerald.

کندی.

[کِ] (اِخ) شریح بن حارث الکندی. قاضی بود نام پدرش کندی. عادل ترین قضاة بود و معاصر رسول علیه الصلوة و السلام اما او را ندید. عمرش صدوبیست سال. قرب هفتاد سال قضا کرد و خلاف از او نیامد. (تاریخ گزیده ص248).

کندی.

[کِ] (اِخ) علی بن مظفربن ابراهیم کندی (640-716 ه .ق.). وی مردی ادیب، متفنن، عارف به حدیث و قراآت بوده است و در دمشق درگذشته. او راست: «التذکرة الکندیه» و همچنین او را اشعاری است. (از اعلام زرکلی ج2 ص700).

کندی.

[کِ] (اِخ) محمد بن یوسف بن یعقوب مکنی به ابوعمر از بنی کندة (283-350 ه .ق). او مورخ و در تاریخ مصر و مردم آن و اعمال و ثغور آن اعلم ناس بود و در حدیث و انساب هم مطلع بود او در مصر متولد شد و در همانجا هم درگذشت. او راست: «تسمیة ولاة مصر»، «اخبار قضاة مصر»، «سیرهء مروان بن الجعد»، و کتاب «موالی». (از اعلام زرکلی). و رجوع به معجم المطبوعات شود.

کندی.

[کِ] (اِخ) یعقوب بن اسحاق الکندی، مکنی به ابویوسف. نخستین فیلسوف عرب و او به تمام علوم قدیم دانا بوده و فیلسوف عرب نامیده شده است و در فلسفه و منطق و حساب و هندسه و موسیقی و نجوم و طب و احکام نجوم کتب بسیار داشته. وفات او در حدود 260 ه .ق. (873 م.) اتفاق افتاده است. او راست: اختصار قاطیغوریاس ارسطو. اختصار باری ارمیناس. تفسیر انالوطیقای اولی ارسطو. شرح انالوطیقای ثانی ارسطو. تفسیر کتاب سوفسطیقای ارسطو. اختصاری از بوطیقای ارسطو. تفسیر ثولوجیای ارسطو(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از فرزندان ملوک کندة بود که در بصره بزرگ شد سپس به بغداد انتقال یافت و به تحصیل پرداخت و در طب و فلسفه و موسیقی و هندسه و فلکیات مشهور گردید، و کتابهای فراوانی تألیف و ترجمه و شرح کرد که عدد آنها از سیصد متجاوز است. متوکل عباسی کتابهای او را ضبط کرد و سپس به وی مسترد داشت و در نزد مأمون و معتصم منزلتی عظیم داشت. او راست: «رسالة فی التنجیم»، «اختیارات الایام»، «تحاویل السنین»، «الهیات ارسطو»، «رسالة فی الموسیقی»، «الادویة المرکبة»، «المد و الجزر» و «ذات الشعبین». (از اعلام زرکلی). و رجوع به یعقوب بن اسحاق بن صباح و نیز رجوع به تاریخ علوم عقلی دکتر صفا و فهرست ابن الندیم و تتمهء صوان الحکمه و تاریخ الحکما ابن قفطی و الموشح و عیون الانباء و عیون الاخبار و التفهیم و ضحی الاسلام و فلسفه های بزرگ، ترجمهء احمد آرام ص61 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - این کتاب را به غلط به ارسطو نسبت داده اند. رجوع به ثولوجیا شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کندیاک.

[کُ] (اِخ)(1) اتین بونو دو کندیاک. فیلسوف فرانسوی که در گرنوبل(2) به سال 1715 م. متولد شد و به سال 1780 درگذشت. وی مؤسس مکتب «سانسوآلیسم»(3) می باشد. این مکتب تمایلات و احساسات را اساس کلیهء فعالیتهای روحی می داند. مهمترین آثار وی عبارتند از: «رسالهء احساسات»(4) و «رساله ای در منشأ علم انسان». وی به عضویت آکادمی فرانسه برگزیده شد. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به روانشناسی پرورشی دکتر سیاسی ص464 شود.
(1) - Condillac, Etienne Bonnot de.
(2) - Grenoble.
(3) - Sensualisme.
(4) - Traite des sensations.

کندیدن.

[کَ دَ] (مص) کندن. (آنندراج). کندن و کندن فرمودن. (ناظم الاطباء). کندن فرمودن. به کندن واداشتن. (فرهنگ فارسی معین): عبط، اعتباط؛ کندیدن جای ناکنده را. (منتهی الارب). || بیرون آوردن. خارج کردن. درآوردن. (از فهرست ولف). کندن. (فرهنگ فارسی معین) :
چو بهرام برخاست از خوابگاه
برآمد بر او یکی نیکخواه
که کبروی را چشم روشن کلاغ
ز مستی بکندید در پیش(1) زاغ.فردوسی.
این ساعت گردنتان زدمی و بیختان کندیدمی. (ترجمهء اعثم کوفی ص68). میخها را می کندیدند... و کندید میخها را. (کشاف اصطلاحات الفنون از فرهنگ فارسی معین).
(1) - چنین است در نسخهء «C» (کلکته). و رجوع به ذیل شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج7 ص2133 و فهرست ولف ص667 شود.

کندیده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف) کنده. (فرهنگ فارسی معین). کنده شده: ظلم الارض؛ کند زمین را در غیر جای کندیده. (منتهی الارب از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || واداشته به کندن. (فرهنگ فارسی معین) : زاب نام پادشاهی است از پادشاهان فرس که این همه انهار کندیدهء اوست. (منتهی الارب از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به منتهی الارب ذیل «زوب» شود.

کن دیده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی گرمسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کندیر.

[کِ] (ع ص) خر درشت سطبراندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کندیرة.

[کِ رَ](1) (ع اِمص) درشتی و ستبری و غلظت و ضخامت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: انه لذو کندیرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - صاحب منتهی الارب آرد: کندیرة بالفتح ایضاً ای ذوغلظ و ضخامة او الفتح لحن.

کندیکت.

[کُ کَ] (اِخ) قریه ای است از قراء نواحی سمرقند. (لباب الانساب).

کندیکتی.

[کُ کَ] (ص نسبی) منسوب است به کندیکت که از قراء سمرقند است و از آنجاست عمر بن سعیدبن عبدالرحیم بن احمد اصم کندیکتی سمرقندی. (لباب الانساب).

کندی کردن.

[کُ کَ دَ] (مص مرکب)سستی کردن. کاهلی کردن. تنبلی کردن :
کندی مکن بکن چو خردمندان
صفرای جهل را به خرد تسکین.
ناصرخسرو.
ور خاطرم به جایی کندی کند
او را به دست فکرت سوهان کنم.
ناصرخسرو (دیوان ص304).
بدین مهلت که دادستت مشو از فکر او ایمن
بترس از آتش تیزش مکن در طاعتش کندی.
ناصرخسرو.
دگر ره بانگ زد بر خود به تندی
که با دولت نشاید کرد کندی.نظامی.

کندیل.

[کِ] (اِ) چیزی است حلقه دار که از ریسمان سازند چون حلقه اش در گلوی کسی بند کنند فوراً جانش برمی آید. (آنندراج). کمندی که بدان خفه می کنند. (ناظم الاطباء).

کندیل کردن.

[کِ کَ دَ] (مص مرکب)هر گاه چیزی از کسی به زور و عنف بستانند گویند: کندیلش کردیم. (آنندراج). به قوت گرفتن. || قتل کردن و کشتن. (از آنندراج). کسی را خفه کردن. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || فشار وارد آوردن. (ناظم الاطباء).

کنذر.

[کَ ذَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش نطنز است که در شهرستان کاشان واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنر.

[کَ نَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل کنار پارسی دانسته و آن را حاشیهء شال کشمیر معنی کرده است. و رجوع به دزی ج2 ص492 شود.

کنرار.

[کُ] (اِخ)(1) والنتین. ادیب فرانسوی که در پاریس متولد شد و در همانجا درگذشت (1603 - 1675 م.). او در خانهء خود اولین بار نخستین اعضای آکادمی فرانسه را گرد هم آورد. و در سال 1635 م. آنگاه که این جمعیت به وسیلهء نامه هایی تشکیلات خود را اعلام داشت کنرار به سردبیری دائمی آکادمی فرانسه انتخاب گردید. او همچنین مشاور محرمانهء پادشاه هم بود. او در ایام حیاتش فقط به خواندن متون و استخراج آنها پرداخت و تقریباً چیزی انتشار نداد. از او نامه ها و خاطراتی باقی ماند نوشته های او در چهل و دو مجلد در کتابخانهء آرسنال محفوظ ماند. «بوالو» در بارهء وی گفته: «من سکوت احتیاط آمیز کنرار را سرمشق خود قرار می دهم». (از لاروس).
(1) - Conrart, Valentin.

کنز.

[کَ نَ] (اِ)(1) بن و بیخ خوشهء خرما یعنی جایی که به درخت چسبیده است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کاناز و کناز. (انجمن آرا). کاناز و کناز؛ یعنی بن خوشهء خرما. (فرهنگ رشیدی). کاناز. (اوبهی).
(1) - در لغت فرس اسدی چ پاول هورن ص38 کنز و کاناز خوشهء رطب معنی شده و بیت زیر از فرالاوی هم شاهد آن آمده است :
دلا کشیدن باید عتاب و ناز بتان
رطب نباشد بی خار و کنز پربارا.
و با توجه به اینکه «رطب بی خار» نباشد باید قسمت آخر مصراع هم نظیر قسمت اول باشد و همچنین خوشهء خرما کَنَز است نه کَنز، پس احتمال قریب به یقین می رود که در این بیت کَنز به معنی گنج باشد و چنانکه در ذیل «رطب» لغتنامه آمده، باید مصراع دوم این بیت چنین باشد: «رطب نباشد بی خار و کنز بی مارا». و رجوع به رطب شود.

کنز.

[کَ] (ع اِ)(1) گنج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و فی الحدیث: کل مال لاتودّی زکوته فهو کنز. (منتهی الارب) (آنندراج). گنج و خزانه. (غیاث). ج، کنوز. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مال قرار داده شده در خاک. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). || زر و سیم. || آنچه بدان مال را نگاه دارند و فراهم آورند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - صاحب المعرب این کلمه را معرب از فارسی دانسته و احمد محمد شاکر مصحح این کتاب در ذیل آورد: این نظر خطاست و این کلمه از الفاظ قرآنیه است. رجوع به المعرب جوالیقی چ قاهره ص297 شود.

کنز.

[کَ] (ع مص) گنج نهادن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (از ناظم الاطباء). جمع کردن و برگزیدن و در خاک کردن مال را. (از اقرب الموارد). || خلانیدن نیزه در زمین. || فروبردن هر چیز در آوند یا در زمین. || درودن خرما را و گنجینه نهادن بهر سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنز.

[کُ نُ] (ع اِ) جِ کِناز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کناز شود.

کنزا.

[کَ] (اِ) عاقل و دانا و فیلسوف.(1) (ناظم الاطباء). عاقل و دانا و ذوفنون. (لسان العجم شعوری ج2 ص230). || گیاه و گلی که به خودی خود روید. گیاه خودرو. (ناظم الاطباء) (از لسان العجم شعوری ج2 ص230).
(1) - ظ : بدین معنی تصحیف کندا است. و رجوع به کند و کندا شود.

کنزق.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان ایردموسی است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 1131 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنزنق.

[کَ زَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان رودمات است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است و 323 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنس.

[کَ] (ع مص) روفتن خانه را. (منتهی الارب) (آنندراج). روفتن خانه را با جاروب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از دزی ج2 ص493). خانه رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (المصادر زوزنی).

کنس.

[کُ نُ] (اِ) ازگیل است که در گیلان و مازندران، کنس و کونوس و کنوس می خوانند. (جنگل شناسی ساعی ج2 ص234). و رجوع به ازگیل شود.

کنس.

[کُنْ نَ] (ع ص، اِ) ستاره های سیاره بدان جهت که همچو آهو به مغیب درآید یا همگی ستاره به حکم آنکه به شب آشکار شود به روز پوشیده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ستارگان متحیره. (ترجمان القرآن) : الجوار الکنس. (قرآن 81/16). جِ کانس. و آن پنج ستاره است محترقة: زحل، مشتری، مریخ، عطارد و زهره، سیارگان جز شمس و قمر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || فرشتگان. || گاوان وحشی. || آهوان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنس.

[کُ نُ] (ع اِ) جِ کِناس. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کناس شود.

کنس.

[کِ نِ] (ص) شخص لئیم و ممسک. کسی که از خرج کردن پول خودداری می کند. خسیس. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). آنکه صرف کردن مال برای او دشوار است. که عطا یا رد مال دیگران بر وی سخت گران و صعب باشد. سخت لئیم. سخت خسیس. بالئامت. سخت پول دوست. که به سختی از او پول توان گرفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خسیس. ممسک. (فرهنگ فارسی معین).

کنس پا.

[کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان اهلم رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنست.

[کَ نَ](1) (اِ) آتشکده و آتشخانه. (برهان) (آنندراج). آتشکده را نامند و آن را کنشت نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). آتشکده. (ناظم الاطباء) :
تویی معبود در کعبه و کنستم
تویی مقصود در بالا و پستم.
مولوی (از جهانگیری).
رجوع به کنشت شود.
(1) - در ناظم الاطباء [ کَ نَ / کُ نِ ] ضبط داده شده است.

کنستانت اول.

[کُ تِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) رجوع به «قسطنطین» شود.
.
(1) - Constant l

کنستانت دوم.

[کُ تِ دُوْ وُ] (اِخ)(1)(630-668 م) امپراطور روم شرقی از 641 تا 668 م. (از لاروس).
(1) - Constant II.

کنستانتین.

[کُ] (اِخ)(1) پاپ (708 - 715 م.). (از لاروس).
(1) - Constantin.

کنستانتین.

[کُ] (اِخ) رجوع به قسطنطین و کنستانت اول شود.

کنستانتین.

[کُ] (اِخ)(1) کنستانتین اول پادشاه یونان متولد 1868 م. در آتن و متوفی 1923. وی در سال 1913 به جانشینی پدرش ژرژ اول به سلطنت رسید و در سال 1917 تبعید شد در سال 1920 دوباره پادشاه گردید و در سال 1922 از سلطنت کناره گرفت. (از لاروس).
.
(1) - Costantin I

کنستانتین کبیر.

[کُ نِ کَ] (اِخ)(1) رجوع به قسطنطین شود.
le Grand.
(1) - Constantin I

کنستانتینوپل.

[کُ نُ] (اِخ)(1) رجوع به استانبول و قسطنطنیه شود.
(1) - Constantinople.

کنستانس اول.

[کُ سِ اَوْ وَ] (اِخ)(1)امپراطور روم (متولد حدود 225 فوت 306 م.) وی از سال 305 تا 306 امپراطور روم بود و بنیانگذار «فلاوین ها»(2) و پدر کنستانتین اول است. (از لاروس).
(1) - Constance.
(2) - Flaviens.

کنستانس دوم.

[کُ سِ دُوْ وُ] (اِخ) پسر کنستانتین اول (317 - 361 م.). وی از سال 351 تا 361 امپراطور روم بود و مانند پدرش مسیحیت را در روم گسترش داده و از آن جانبداری کرد. (از لاروس).

کنستانس سوم.

[کُ سِ سِوْ وُ] (اِخ)فلاویوس کنستانتین(1). امپراطور روم و همکار هونوریوس. فوت 421 م. (از لاروس).
(1) - Flavius Constantin.

کنستو.

[کَ نَ] (اِ) اشنان باشد و آن گیاهی است که با بیخ آن جامه شویند و بعضی گویند کنستو، رستنیی باشد شبیه به اشنان و آن بیشتر در ولایت یمن و فرغانه روید و به عربی محلب خوانند. (برهان) (آنندراج). کنشتو. کنشتوک. نوعی اشنان. (فرهنگ فارسی معین). نباتی است که به بیخ آن جامه بشویند و آن را اشنان نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از اوبهی). اشنان و یا گیاهی است شبیه با اشنان که بدان جامه شویند. (ناظم الاطباء) :
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو به اشنان و کنستو(1).
شهید بلخی (از کتاب احوال و اشعار رودکی ص1231).
|| درختچهء پیوند مریم و نوعی آلبالوی تلخ است که از دانه های آن جهت دفع کرمهای روده استفاده کنند. محلب(2). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این کلمه در لغت فرس اسدی کنشتو ضبط شده است. و رجوع به کنشتو شود.
.(لاتینی)
(2) - Pruns mahaleb

کنسح.

[کِ سِ] (ع اِ) کنسیح. اصل. (اقرب الموارد). اصل و ریشه و نژاد. (ناظم الاطباء).

کنسرت.

[کُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) هم آهنگی صداهای ابزارهای موسیقی. هماهنگی صداها و سازها. (فرهنگ فارسی معین). || قطعهء موزیکال که با ارکستر نواخته شود. قطعه ای موسیقی که با ابزارهای مختلف موسیقی هماهنگ نواخته شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Concert.

کنسرتو.

[کُ سِ تُ] (ایتالیائی، اِ)(1) همراهی یک یا دو یا سه ساز که وظیفهء اصلی را عهده دارند با ارکستر سمفونیک. کنسرتو با سمفونی فرقی چندان ندارد و دارای همان شکل سونات است. سازهایی که اکنون معمولاً در کنسرتو وظیفهء تک نواز را به عهده می گیرند عبارتند از پیانو، ویولن، قره نی، چنگ و ویولن سل. در کنسرتو قطعاتی به نام «کادانس» وجود دارد که ساز تک نواز (سولیست) بدون آنکه ارکستر وی را همراهی کند آنها را می نوازد، و این بیشتر برای نشان دادن هنر نوازندگی و مهارت اوست. گاهی به جای ارکستر سمفونیک ممکن است ارکستر سازهای زهی یا بادی در کنسرتو با ساز تک نواز همراهی کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Concerto.

کنسرسیوم.

[کُ سُ یُمْ] (فرانسوی، اِ)(1)شرکتی بزرگ متشکل از چند شرکت که برای انحصار متاعی یا بهره برداری از معدنی و مانند آن تشکیل شود: کنسرسیوم پنبه. کنسرسیوم زغال سنگ. کنسرسیوم نفت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Consortium.

کنسرو.

[کُ سِرْوْ] (فرانسوی، اِ)(1) مادهء خوراکی که آن را به صورت استریلیزه در قوطی یا محفظه ای کاملاً مسدود نگهداری کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Conserve.

کنسرواتوار.

[کُ سِرْ] (فرانسوی، اِ)(1)مدرسه ای که در آنجا موسیقی، تئاتر و هنرهای نمایشی را تدریس کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Conservatoire.

کنسستان.

[کُ سِ] (اِخ) دهی از دهستان سنگر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت است و 1015 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کن سفید.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کن سفید.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنسک.

[کَ نِ](1) (ص) مرد تنگ چشم و نان کور و به تازی بخیل و ممسک است. (آنندراج). ممسک. بخیل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کنس شود.
(1) - در فرهنگ فارسی معین کِنِسک ضبط داده شده است.

کنسوس.

[کُ] (اِخ)(1) از جمله خدایان قدیم روم که مردم را به طریق صواب هدایت می کرد، و رومیان زنان سابین را در عیدی که برای خدای مزبور اقامه شده بود ربودند. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Consus.

کنسول.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) مأموری که کار رسمی او حمایت هم میهنان خود و حفظ منافع آنها در کشور بیگانه می باشد (قنسول). (فرهنگستان). قنسول. نمایندهء یک دولت در شهری از کشور بیگانه که موظف است هم میهنانش را تحت حمایت بگیرد و اطلاعات سیاسی و اقتصادی را به دولت خود برساند. در عهد قاجاریه و اوایل دورهء پهلوی این کلمه به صورت قنسول مستعمل بوده و فرهنگستان کنسول را جانشین آن کرد. (فرهنگ فارسی معین). || در روم قدیم عامل دولتی که از طرف مردم برای یک سال انتخاب می شد و با یکی از همکارانش مشترکاً قدرت عالی کشور را در دست می گرفتند. (از لاروس). || عنوانی که در قرون وسطی به بعض عمال بلدی اطلاق می شد (مخصوصاً در جنوب فرانسه). (فرهنگ فارسی معین). || عنوان هر یک از سه عامل جمهوری فرانسه، از سال هشتم جمهوری تا آغاز امپراطوری (1799 - 1804 م.). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Consul.

کنسول خانه.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) محل کنسول. کنسول گری. و رجوع به مادهء بعد شود.

کنسولگری.

[کُ گَ] (اِ مرکب) اداره ای که کنسول یا کارمندانش در آن به کار مشغولند. قنسولگری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنسول (معنی اول) شود.

کنسولیار.

[کُ] (اِ مرکب) معاون کنسول. ویس قنسول. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنسول به معنی اول شود.

کنسی.

[کِ نِ] (حامص) امساک. بخل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنس شود.

کنش.

[کُ نِ] (اِمص، اِ) کردار، خواه کردار نیک باشد و خواه کردار بد. (برهان). کردار و عمل. (غیاث) (از انجمن آرا). کردار، چنانکه گویند: «بدکنش» یعنی، بدکردار. (فرهنگ رشیدی). کردار. (فرهنگ جهانگیری). کنشت. کار و عمل. (آنندراج). فعل. (فرهنگستان). فعل. (دانشنامهء علایی ص17). کردن. فعل و عمل و کار و کردار. (ناظم الاطباء). اسم از کردن. عمل کردن. اسم مصدر کردن. فعل. عمل. مصدر دوم کردن. کردار. کرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پهلوی و پازند، «کونیشن»(1). اسم مصدر، از: کن (کردن) + ش (اسم مصدر). (از حاشیه برهان چ معین). کنشت. کردار. عمل. (فرهنگ فارسی معین) :
معجز پیغمبر مکی تویی
به کنش و به منش و به گوشت.
محمدبن مخلد سگزی (از تاریخ سیستان ص214).
نشانه شد روانت سرزنش را
چو بگزید از کنشها این کنش را.
(ویس و رامین).
هنرهای تو پیداتر ز خورشید
کنشهای تو زیباتر ز امید
کنشهایی کزو بینیم هموار
بود بر حکم و بر فرمان دادار.
(ویس و رامین).
و این به حول قوت و کنش من است. (فارسنامهء ابن البلخی ص33).
غرض آن بد او را بدانسان کنش
که از ما نباشد بدو سرزنش.
شمسی (یوسف و زلیخا).
آنچه در عالم هست به دو قسم منقسم شود بخشش و کنش و مراد او تقدیر است و فعل و هر یک بر آن دیگر مقدر است و بعد از آن در موارد تکلیف سخن گزار(2) گشت و به سه قسم تقسیم کرد: منش و گویش و کنش. (ترجمهء ملل و نحل شهرستانی چ نائینی ص253).
ندارد به آن حسن و فعل و کنش
کسی بیش از این طاقت سرزنش.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- بدکنش؛ بدکار. بدکردار. بدفعل. و رجوع به همین ماده شود.
- خوش کنش؛ مقابل بدکنش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- نیکوکنش؛ نیکوکردار. و رجوع به همین ماده شود
- نیکی کنش؛ نیکوکنش.
|| رسم و عادت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || یکی از اعراض. ان یفعل. (فرهنگ فارسی معین) : یکی کنش که به تازی «ان یفعل» گویند. (دانشنامه از فرهنگ فارسی معین). || خوی. || روش و طریقه. || ترتیب. || وضع. || گناهکاری و عصیان. (ناظم الاطباء). || حالی است که اندک اندک از گوهری ظاهر می شود در گوهری چنانکه هیچ دو حال از آن اثر با هم موجود نباشد بلکه یکی نیست همی شود و دیگری هستی می یابد. (مصنفات باباافضل رسالهء 2 ص23) (فرهنگ فارسی معین). || مخفف کنشت است که آتشکده و معبد یهودان باشد. (برهان). کنیسه. (غیاث). معبد ترسایان و یهودان و آتشکده. (ناظم الاطباء) :
در بتکده تا خیال معشوقه رواست
رفتن به طواف کعبه از عین خطاست
گر کعبه از او بوی ندارد کنش است
با بوی وصال او کنش کعبهء ماست.
مولوی (از انجمن آرا)(3).
و رجوع به کنشت و کنش و کنست و کنیسه شود.
(1) - kunishn. (2) - در متن: سخن گذار.
(3) - ذیل کنشت.

کنش.

[کَ نِ] (اِمص) کندن. کندگی. برکشیدگی و از بیخ برآوردگی. (ناظم الاطباء). || کینه. (غیاث).

کنش.

[کَ] (ع مص) رشتهء گلیم بافتن. (منتهی الارب). تافتن رشتهء گلیم. (ناظم الاطباء). تافتن اطراف گلیم را. (از اقرب الموارد). || نرم ساختن مسواک درشت را. (منتهی الارب). نرم کردن مسواک خشن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنشا.

[کُ نِ] (اِ) تیرک زدن اعضاء به سبب دردمندی. (فرهنگ رشیدی). رجوع به کنشک شود.

کنشاء .

[کِ] (ع ص) مرد مرغول موی و زشت روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنشت.

[کُ / کِ نِ](1) (اِ) به معنی آتشکده است و معبد یهودان. (برهان) (از ناظم الاطباء). آتشکدهء پارسیان و محل عبادت آنان بوده چنانکه مسجد و مکه در میان مسلمانان قبله و معبد است. (انجمن آرا) (آنندراج). آتشکده را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). بتخانه، و در رشیدی آتشکده و در برهان... به معنی معبد یهود و در سراج نیز... عبادتخانهء کفار. (غیاث). معبد یهودان خصوصاً و عبادتگاه کافران عموماً. (فرهنگ فارسی معین). در پهلوی «کنشیا»(2) (مجمع) عبری «کنسث»(3)(جامعه)، آرامی «کنوشتا» (کنیسه). (از حاشیه برهان چ معین). نیازشگاه یهودان(4). (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کنیسه(5). نمازخانه. کلیسا. کلیسیا. کلیسه. مقابل مسجد. نمازگاه. (یادداشت ایضاً) : مشتری دلالت دارد بر مزگت ها و منبرها و کنشت و کلیسا. (التفهیم).
ز سرگین و دستار و زربفت و خشت
همی گفت با سفله مرد کنشت.فردوسی.
پدر دیر او بود و مادر کنشت
نگهبان و جویندهء خوب و زشت.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص2385).
مست را مسجد و کنشت یکیست
نیست را دوزخ و بهشت یکیست.سنائی.
اگر رأی جهان آرای فیروزی مرا فیروزی اقطاع مابین الحصنین فرموده بنای کنشتی و سرایی اطلاق فرماید در جهانداری و بختیاری همانا کمال عاطفت افزاید. (ترجمهء محاسن اصفهان ص19). جهودان را کنشت است و ترسایان را کلیسیا و گبرکان را آتشگاه. (تاریخ سیستان). و در شارستان مرو کنشتی بنا کرد و آن کنشت به نزدیک بنی اسرائیل بنای بزرگوار بود. (تاریخ بیهق ص22).
به دست آز مده دل که بهر فرش کنشت
ز بام کعبه ندزدند مکیان دیبا.خاقانی.
دوزخی افتاده به جای بهشت
قیصر آن قصر شده در کنشت.نظامی.
به عقیدت جهود کینه سرشت
مار نیرنگ و اژدهای کنشت.نظامی.
کنشت و کلیسا خراب کردند. (کتاب النقض ص510).
وان دگر بهر ترهب در کنشت
وان دگر بهر حریفی سوی کشت.مولوی.
هین چه راحت بود زان آواز زشت
کو فتاد از وی به ناگه در کنشت.
مولوی (مثنوی چ خاور ص336).
ترا آسمان خط به مسجد نوشت
مزن طعنه بر دیگری در کنشت.سعدی.
همه کس طالب یار است چه هشیار و چه مست
همه جا خانهء عشق است چه مسجد چه کنشت.
حافظ.
محراب یهود اگر کنشت است
او را چه گنه که سرنوشت است.
امیرحسینی.
برسم هنگام بندگی به جای آوردن ایستاده بود در کنشت رسید وقت انداختن بخور کندور در آتش. (ترجمهء دیاتسارون ص8 از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جای بستن خوکان. (برهان) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (ناظم الاطباء). در برهان گفته معبد یهودان و جای بستن خوکان و این عبارتی سخیف است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
به نیم گرده بروبی به ریش بیست کنشت
به صد کلیچه سبال تو شوله روب نرفت.
عماره (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج3 ص1195)(6).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به کسر و ضم اول ضبط داده شده و در حاشیهء برهان فتح اول را صحیح دانسته است. ولی مرحوم دهخدا این کلمه را در همهء یادداشتهای خود به کسر اول ضبط کرده اند.
(2) - kanashya.
(3) - keneseth. (4) - در نسخهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص51: نیایشگاه یهودان باشد.
(5) - کنیسهء یهود. ج، کنائس و آن معرب است و اصل آن کنشت. (از ذیل المعرب جوالیقی ص81). و رجوع به کنیسه شود.
(6) - معنی جای خوکان را متأخران از گفتهء شاعران استخراج کرده اند و شعر عماره به این معنی نیست.

کنشت.

[کُ نِ] (اِمص) کردار. چنانکه گویند: «بدکنشت»؛ یعنی بدکردار. (از برهان) (ناظم الاطباء). بدین معنی به ضم اول معادل «کُنِش». (از حاشیه برهان چ معین) :
به گفتار گرسیوز بدکنشت
نبودی درختی ز کینه به کشت.
فردوسی.
و رجوع به کُنِش و بدکنشت شود.

کنشت.

[کِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان پایروند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنشتو.

[کَ نَ] (اِ) غوره باشد که انگور نارسیده است و به عربی حصرم خوانند. (برهان). غوره را گویند و آن را به تازی حصرم خوانند. (فرهنگ جهانگیری). اسم فارسی حصرم است. (فهرست مخزن الادویه). غورهء انگور. (ناظم الاطباء). کنشو. انگور نارسیده. غوره. (فرهنگ فارسی معین) :
برفتم به رز تا بیارم کنشتو
چو سیب و چو غوره چو امرود و آلو.
علی قرط (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| گیاهی که بدان جامه شویند. (برهان). نباتی است به تازی محلب گویند. (فرهنگ اسدی). نباتی است که در یمن و فرغانه روید و آن را محلب خوانند. (صحاح الفرس). گیاهی است که از بیخ آن جامه شویند و اشنان گویند و به عربی محلب خوانند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) :
تا کی دوم از گرد در تو
کاندر تو نمی بینم چربو
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو به اشنان و کنشتو.
شهید بلخی (از لغت فرس اسدی).
رجوع به کنستو شود. || خاشاک. (ناظم الاطباء).

کنشتوک.

[کَ نَ] (اِ) به معنی کنشتو و آن گیاهی باشد که بدان جامه شویند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
تو خوش بنشین که اعدای تو شستند
ز ملکت دل به صابون کنشتوک.
فخری اصفهانی (از آنندراج).

کنشته.

[کِ نِ تَ / تِ] (اِ) کنشت : که گبر و ترسا و جهود و بت پرست روا نمی دارد که آتشکده و کلیسیا و کنشته و بتخانه را رنجی رسد. (راحة الصدور راوندی).

کنشتی.

[کِ نِ] (ص نسبی) منسوب به کنشت :
بتی رخسار او همرنگ یاقوت
میی بر گونهء جامهء کنشتی.
دقیقی (از احوال و اشعار رودکی ج3 ص1277).
سخن دوزخی را بهشتی کند
سخن مزگتی را کنشتی کند.
(از فرهنگ اسدی چ اقبال ص51).
از چه سعید افتاد وز چه شقی شد
عابد محرابی و کشیش کنشتی.ناصرخسرو.
راهیست اینکه همبر باشد درو برفتن
درویش با توانگر با مزگتی کنشتی.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص471).
مراد از از مردمی آزادمردیست
چه مرد مسجدی و چه کنشتی.سنایی.

کنشک.

[کِ نِ] (اِ) تیر(1) زدن اعضا به سبب دردمندی(2) و آن را به عربی وجع خوانند. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - تیرک. (آنندراج).
(2) - در فرهنگ رشیدی این معنی ذیل «کنشا» آمده. و رجوع به «کنشا» شود.

کنشکین.

[] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع است و 1062 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کنشگار.

[کُ نِ] (ص مرکب) عامل و کارکن. (انجمن آرا) (آنندراج). کارگر و عامل و کارکن و کارگزار و آنکه کار می کند و اجرای عملی می نماید. (ناظم الاطباء).

کنشمند.

[کُ نِ مَ] (ص مرکب) خداوند کردار و صاحب عمل و آن را کنور نیز گویند یعنی کننده و فاعل و این لغت از دساتیر است. (انجمن آرا) (آنندراج). کنشگار. (ناظم الاطباء).

کنشن.

[کُ نِ] (اِمص) به معنی کنش است که کردار نیک و بد باشد. (برهان) (آنندراج). به معنی کنش است. (فرهنگ جهانگیری). کنش. کردار. (از فرهنگ رشیدی). شغل و کار و کردار. (ناظم الاطباء). لغت پهلوی است: «کونیشن»(1)، کنش. (از حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کنش شود. || (اِ) به معنی کنشت هم آمده است که آتشکدهء گبران و معبد جهودان باشد. (برهان). آتشکده و معبد یهودان. (ناظم الاطباء). || جای خوکان باشد. (برهان) (آنندراج). جای نگاه داشتن خوکان. (ناظم الاطباء). و به همهء معانی رجوع به کنشت شود.
(1) - kunishn.

کنشو.

[کَ] (اِ) به معنی غوره که انگور خام است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری). رجوع به کنشتو شود.

کنش و واکنش.

[کُ نِ شُ کُ نِ] (ترکیب عطفی) عمل و عکس العمل(1). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به «کنش» و «عکس العمل» شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Action et reaction

کنظ.

[کَ] (ع مص) دشوار شدن کار. || اندوه گین نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

کنظة.

[کُ ظَ] (ع اِمص) سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فشارش. (منتهی الارب) (آنندراج). ضغطه و فشار. (ناظم الاطباء). || تنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

کنع.

[کَ نَ] (ع مص) درکشیدن و خشک گردیدن انگشتان: کنع اصابعه کنعاً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). با هم آمدن انگشت. (تاج المصادر بیهقی). || همیشگی ورزیدن و لازم گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لزوم و دوام. (از اقرب الموارد). || بر زمین نگونسار افکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کنع.

[کَ نِ] (ع ص) پیر درترنجیده اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درکشیده و خشک شده. (ناظم الاطباء). || نگونسار بر زمین افکنده شده. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل شود.

کنع.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکنع. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به اکنع شود.

کنع.

[کِ] (ع اِ) سه یک آخر شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اصل آن «عِنک». (نشوء اللغه ص17). و رجوع به همین کتاب ص17 و 21 شود. || آبی که در نزدیکی کوه باقی مانده باشد. (از اقرب الموارد).

کنعال.

[کَ] (ص) بازی که سر و بدن خود را بلند کند چون شکار خود را بیند. || مردی که از پی زنان بلند شود. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس) (از فرهنگ شعوری ج2 ص250). || آزمند طعمه و شکار. (ناظم الاطباء). اشتینگاس نوشته به کنغال و کنفال و کیفال مراجعه شود.

کنعان.

[کَ] (اِخ) ناحیه ای در عراق (در استان دیالی) نام آن مهروز بوده است. عتبة بن ابی وقاص بعد از جنگ جلولا (637 م.) به صلح آن را گرفت. (از المنجد).

کنعان.

[کَ] (اِخ) نام شهری است که مسکن یعقوب و مولد یوسف(ع) بوده است. (برهان) (آنندراج). نام شهری که یعقوب در آن مسکن داشت. (ناظم الاطباء). زمین کنعان زمینی است که ذریهء کنعان در آنجا سکونت گزیدند. حد آن از جانب شمال از طریق حماة به شمال لبنان و از سوی مشرق دشت سوریه و دشت العرب به طرف جنوب، ولی از سوی مغرب تماماً به ساحل دریای متوسط امتداد نمی یافت چه هنوز مردم فلسطین در آن باقی بودند (سفر پیدایش 10:15) (کتاب صفنیا 2:5) و پس از آنکه بنی اسرائیل اراضی کنعان را تسخیر کردند نام کنعان به زمین اسرائیل (اول سموئیل 13:19) و زمین مقدس (کتاب زکریا 2:12) و زمین موعود (رسالهء عبرانیان 11:9) و زمین عبرانیان (پیدایش 40:15) مبدل گردید. (از قاموس کتاب مقدس). سرزمینی که اولاد کنعان پس از بیرون شدن از مصر بدانجا رفتند :
مرا دل گفت گنج فقر داری در جهان منگر
نعیم مصردیده کس چه باید قحط کنعانش.
خاقانی.
ناقهء کنعان دهد خساست بغداد
آهوی مشک آید از فضای صفاهان.
خاقانی(1).
نخل بندی دانم ولی نه در بستان و شاهدی فروشم ولیکن نه در کنعان. (گلستان).
ز مصرش بوی پیراهن شنیدی
چرا در چاه کنعانش ندیدی.
سعدی (گلستان).
نشان یوسف گم کرده می دهد یعقوب
مگر ز مصر به کنعان بشیر می آید.سعدی.
یوسف گم گشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبهء احزان شود روزی گلستان غم مخور.
حافظ.
و رجوع به مادهء بعد و معجم البلدان و قاموس کتاب مقدس شود.
(1) - ن ل: فاقهء کنعان دهد خساست بغداد
نعمت مصر آورد سخای صفاهان.
خاقانی (چ سجادی ص355).

کنعان.

[کَ] (اِخ) نام پسر نوح(ع) است. (برهان) (آنندراج). نام پسر سام بن نوح.(1)(ناظم الاطباء). (حلیم و بردبار) پسر چهارمین حام است (سفر پیدایش 10:6) (اول تواریخ ایام 1:8) وی جد قبایل و طوایفی است که در اراضی غربی اردن سکونت می داشتند و حضرت نوح حام را که جد کنعانیان است لعنت نمود زیرا که هتک احترام پدر خود را نموده از وی حیا نکرد (سفر پیدایش 9:20 - 25) از این روی تمام قوم کنعانیان این لعنت را بر خود برداشت نمودند چه که در ایام افتتاح فلسطین اسرائیلیان اکثر ایشان را به قتل رسانیدند و مابقی را طوق عبودیت بر گردن نهادند. (از قاموس کتاب مقدس). ابن کلبی گوید که او پسر نوح است ولی ازهری گوید که او پسر سام بن نوح است و این درست است. (از معجم البلدان). و رجوع به معجم البلدان و کنعانیون شود.
(1) - در روایات اسلامی کنعان پسر نوح محسوب شده که عصیان کرد. رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص184 به بعد و تفسیر ابوالفتوح چ 1 ج3 ص73 به بعد شود. و نیز کنعان دومی قائل شده اند که پسر کوش از فرزندان حام و پدر نمرود بوده. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص187 و 189 شود. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مادهء بعد شود.

کنعان.

[کَ] (اِخ) نام پدر نمرود علیه اللعنة. (برهان) (آنندراج). نام پدر نمرود. (ناظم الاطباء). و رجوع به پاورقی مادهء قبل شود.

کنعانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به شهر کنعان. (ناظم الاطباء) :
ماه کنعانی من مسند مصر آن تو شد
وقت آن است که بدرود کنی زندان را.حافظ.
یوسفت نام نهادند و به گرگت دادند
مرگ گرگ تو شد ای یوسف کنعانی من.
پروین اعتصامی.

کنعانیان.

[کَ] (اِخ) کنعانیون. رجوع به کنعانیون شود.

کنعانیون.

[کَ نی یو] (اِخ) منسوب به کنعان و اینان به لغتی نزدیک به لغت عرب سخن گویند. (از معجم البلدان). گروهی از نسل کنعان بن سام بن نوح که به لغتی مشابه لغت عرب سخن می گفتند. (از ناظم الاطباء). قبائل سامی که نخست بر ساحل خلیج فارس پیدا شدند سپس به سوریه رفتند. گروهی آنجا ساکن شدند و به زراعت و گله داری پرداختند و گروهی دیگر بر ساحل دریای روم (مدیترانه) مستقر گردیدند و فنیقی ها که به تجارت و صناعت و دریانوردی پرداختند از این دسته اند. (از اعلام المنجد). و رجوع به کنعان شود.

کنعت.

[کَ عَ] (ع اِ) کنعد. آزادماهی. (مسالک، شرح شرایع حلی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع کنعة شود.

کنعد.

[کَ عَ] (ع اِ) نوعی از سمک. (مهذب الاسماء). ماهیی است دریایی. (منتهی الارب) (آنندراج). یک نوع ماهی دریایی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کنعت شود.

کنعرة.

[کَ عَ رَ] (ع ص) شتر ماده بزرگ هیکل کلان جثه. ج، کناعر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنغ.

[کِ] (اِ) چرک کنج و گوشه های چشم. (برهان) (آنندراج). چرک گوشه و کنج چشم. (ناظم الاطباء). مصحف «کیغ» = کیخ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به همین دو کلمه شود.

کنغال.

[کُ] (اِ) پنهان و خفیه دیدن دوستان. (برهان). کنغاله. (فرهنگ فارسی معین). دیدار دوستان در پنهانی و به طور خفیه. (ناظم الاطباء). (از: کنک + آل) جماش. آنکه پنهانک دوست را بیند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به این معنی ظاهراً مصحف کیغال است که در لغت فرس آمده. رجوع به کنغاله شود. مؤلف فرهنگ رشیدی «کیغال» را مصحف «کنغال» می داند. (از حاشیه برهان چ معین). و رجوع به مادهء بعد و کیغال شود.

کنغال.

[کِ](1) (ص) کنغاله. (فرهنگ فارسی معین). امردباز و غلام باره و در اصل کنک غال بود یعنی امرد را می غلطاند. (فرهنگ رشیدی). کنک به معنی امرد کنده است و غالیدن غلطانیدن و کنک غال غلطاننده و زیر و بالاکنندهء کنک، یعنی امردباز و لوطی. کاف دوم کنک محذوف شده کنغال و کنغاله ماند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ز احتساب نفاذت مؤذنست و امام
کسی که بوده از این پیش فاسق و کنغال.
؟ (از فرهنگ رشیدی).
|| زن جوان بدعمل و زشت کردار. (ناظم الاطباء). کنغال به معنی قحبه(2) غلط است. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به کنغالگی شود.
(1) - در فرهنگ فارسی معین به فتح اول [ کَ ]ضبط داده شده است.
(2) - این معنی در برهان ذیل کنغاله آمده و به ظاهر نظر مؤلف فرهنگ رشیدی هم همان باید باشد. و رجوع به کنغاله شود.

کنغالگی.

[کَ لَ] (حامص) فاحشگی. روسپی گری. (فرهنگ فارسی معین) :
کنون کان ماه را ایزد به من داد
نخواهم کو بود در ماه آباد
که آنجا پیر و برنا شادخوارند
همه کنغالگی(1) را جان سپارند(2).
(ویس و رامین از فرهنگ فارسی معین).
|| غلام بارگی و شاهدبازی. (فرهنگ رشیدی). امردبازی و شاهدبازی. (انجمن آرا) (آنندراج). کنغالگی به معنی خواستگاری(3) غلط است. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آراء) (از آنندراج). و رجوع به کنغال و کنغاله و کیغال و کیغالگی شود. || جماشی. صفت کنغال. به پنهانی دوست را دیدن(4). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به کنغالگی(5) رفته از پنجهیر
رمیده ازو مرغک گرمسیر.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به کنغال شود.
(1) - در ویس و رامین چ مینوی ص47 و همچنین در ویس و رامین چ محجوب ص36 «زن بارگی» آمده که در این صورت شاهد این معنی نخواهد بود.
(2) - در فرهنگ رشیدی و به تبع آن در انجمن آرا و آنندراج این بیت شاهد معنی بعد آمده است.
(3) - این معنی در برهان ذیل کنغاله آمده و ظاهراً نظر مؤلف فرهنگ رشیدی هم همانست. و رجوع به معنی اول کنغاله شود.
(4) - این معنی در لغت فرس اسدی چ اقبال ص330 و لغت فرس چ دبیرسیاقی ص122 ذیل کیغال آمده است.
(5) - ن ل: کیغالگی. رجوع به کیغالگی و لغت فرس اسدی شود.

کنغاله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) خواستن و خواستگاری کردن باشد عموماً و زن خواستن باشد خصوصاً. (برهان). خواستگاری و خواستگاری زن. (ناظم الاطباء). کنغال. در برهان گفته به فتح بر وزن بنگاله به معنی خواستن و خواستگاری(1) و... او اقتفا به جهانگیری کرده و جهانگیری در تحقیق معانی مسامحه... نموده. (انجمن آرا) (آنندراج). || درخواست و طلب. (ناظم الاطباء). || (ص) زن فاحشه و قحبه را نیز گویند. (برهان). کنغال در برهان گفته... زن فاحشه و قحبه.(2) (انجمن آرا) (آنندراج). روسپی و فاحشه و قحبه. (ناظم الاطباء). کنغال. از: کن = کنیز + غاله (پساوند تصغیر). فاحشه. روسپی. و رجوع به کنغالگی شود. (فرهنگ فارسی معین). || بخیل و ممسک. (برهان). بخیل و لئیم و ممسک. (ناظم الاطباء). در برهان گفته... بخیل و ممسک. (انجمن آرا) (آنندراج). || جماش. آنک پنهانک دوست را بیند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بهادر و پهلوان. (ناظم الاطباء). || (اِ) بخیلی. (برهان). || بخل. (ناظم الاطباء). || قحبگی. (برهان) (ناظم الاطباء). || زنا و زناکاری. || طمع و حرص. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به معنی دوم کنغالگی شود.
(2) - رجوع به معنی قبل شود.

کنف.

[کَ نَ] (اِ) ریسمان را گویند که از پوست کتان تابند و آن به غایت محکم و مضبوط می باشد. (برهان). همان کنب است... یعنی ریسمان که از پوست کتان ببافند. (انجمن آرا). همان کنب به معنی ریسمان. (غیاث). ریسمان که از پوست کتان تابند و به غایت محکم باشد. (ناظم الاطباء). ریسمانی را گویند که از پوست کتان تابند و آن به غایت مضبوط می باشد و این همان کنب است. (آنندراج) :
وعده ای می ننهم هین من و قتال و کنف
مهلتی می ندهم هین من و جلاد و دوال.
انوری (از انجمن آرا).
|| کنب و شاهدانه. (ناظم الاطباء). گیاهی است(1) از تیرهء پنیرکیان که مانند کتان از الیاف آن جهت تهیهء طناب و گونی و پارچه های ضخیم استفاده می کنند. کنب. شاهدانهء مصری. شاهدانهء صحرایی. ثیل بلدی. قنب بری. (فرهنگ فارسی معین). ظاهراً کنب بری یا شهدانج بری را گویند و از الیاف آن طناب و جامه های سطبر و درشت کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیاهی است از تیرهء پنیرکیان با رشته های بافتنی (برای طناب و پارچه های ضخیم). (از گیاه شناسی گل گلاب چ 3 ص238). شهدانه. شاهدانه. شهدانق. شهدانج. کنب. قنب. گیاه لیفی معروف. علفی که از آن گونی و کتان خشن بافند و قسمی از آن(2) که بنگ کنف گویند شاهدانه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کنف آبی؛ گیاهی است(3) یک ساله از تیرهء مرکبان به ارتفاع 15 تا 16 سانتیمتر و گاهی یک متر که در دشتها و نواحی کوهستانی همهء نقاط اروپا و ایران می روید. برگهایش متقابل و منقسم به 3 تا 5 قطعهء دندانه دار است. نهنج آن شامل گلهای لوله ای زردرنگ و برگه های برگ مانند است. ثیل مائی. دودندان. (فرهنگ فارسی معین). کنف هندی؛ گیاهی است به نام شاهدانه. (فرهنگ فارسی معین).
, Canebas(لاتینی)
(1) - Hibiscus .
(فرانسوی) cannabinus
.
(فرانسوی)
(2) - Jute , Bident(لاتینی)
(3) - Bidens tripartita .
(فرانسوی)

کنف.

[کَ نَ] (ع اِ) کرانه و جانب و ناحیه و طرف. (برهان). جانب و کناره. (غیاث). کرانه و جانب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جانب. (اقرب الموارد) :
هم ز حق ترجیح یابد یک طرف
زآن دو یک را برگزیند زان کنف.مولوی.
|| بال مرغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از برهان) (از اقرب الموارد). ج، اکناف. (از اقرب الموارد). || حفظ: یقال انت فی کنف الله؛ ای فی حرزه و ستره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). حفظ. (آنندراج). پناه. (غیاث). حرز و حمایت و ستر و پناه نگاه داشتن. (برهان) :
ای خیل ادب صف زده اندر کنف تو(1)
ای علم زده بر در فضل تو معسکر.
ناصرخسرو.
مقصود جان تست جهان را که جان تو
زاین رو همیشه در کنف زینهار باد.
مسعودسعد.
تا جان خلق در کنف تن بود عزیز
جان و تن تو در کنف کردگار باد.
مسعودسعد.
بداری همی در کنف خلق را
جهاندار دارادت اندر کنف.
مسعودسعد (دیوان ص413).
کبک با باز کند شادی در دولت تو
آهو از شیر خورد در کنف عدل تو شیر.
معزی.
و خلایق اقالیم عالم را در کنف رعایت و حمایت او آورده. (کلیله و دمنه).
جان در کنف شاه است از حادثه نهراسد
عیسی زبر چرخ است از دار نیندیشد.
خاقانی.
در کنف صدر تو است رخت فضایل مقیم
با شرف قدر تست بخت افاضل به کار.
خاقانی.
در کنف درع تو جولان زند
بر سر درع تو که پیکان زند.نظامی.
آرام یافت در حرم امن وحش و طیر
و آسوده گشت در کنف عدل انس و جان.
(از ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص152).
در ضمان نصرت و کنف قدرت روی با غزنه نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص275). او را در کنف رعایت و حیاطت خویش می داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص347).
جود پیدا و وجود از نظر خلق نهان
نام در عالم و خود در کنف سر خدای.
سعدی.
|| سایه. (منتهی الارب) (آنندراج). ظل. (برهان) (اقرب الموارد).
(1) - کنف در این شاهد و شواهد دیگر به معنی ظل و سایه هم تواند بود. و رجوع به معنی بعد شود.

کنف.

[کَ] (ع مص) دست بر سر پیمانه نهادن وقت پیمودن، تا بگیرد گندم و جز آن. (منتهی الارب). دست بر سر پیمانه نهادن کیال وقت پیمودن تا بگیرد گندم و جز آن. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراز گرفتن و احاطه کردن و نگاه داشتن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نگاه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || یاری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). یاری کردن. (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || کنیف ساختن چیزی را. || کنیف ساختن جهت سرای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || حظیره و جای خواب ساختن برای شتران و غیره(1). (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة).
(1) - این معنی در منتهی الارب ذیل «کَنَف» آمده است.

کنف.

[کُ نُ] (ع ص، اِ) جِ کَنوف و کنیف. (ناظم الاطباء). جِ کَنیف. (اقرب الموارد). جِ کنیف. مستراحها. مبالها. (فرهنگ فارسی معین) : «و این نام غایط از آن افتاد که عرب را کنف نبود در جدران، در زمان اول به صحرا می شدند...». (کشف الاسرار ج2 ص518 از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء بعد شود.

کنف.

[کُ] (ع اِ) جِ کَنوف و کَنیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به کُنُف و کَنیف شود.

کنف.

[کِ] (ع اِ) توشه دان شبان که در آن آلات خود را نگاه دارد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کیسهء رخت ریزه و ردی تاجر. (منتهی الارب) (آنندراج). کیسه ای که تاجر رخت و متاع اسقاط و ردی ء خود را در آن نهد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنف.

[کِ نِ] (ص) (در تداول عامه) شرم زده و افسرده. وجههء خود را از دست داده: «دختر یک باره کنف شد و احساس حقارت شدیدی کرد». (فرهنگ فارسی معین). || دارای چین و چروک و کثیف شده (پارچه و مانند آن). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کنفت شود.

کنفت.

[کِ نِ] (ص) سرشکسته و خوار و خفیف و دمق شده. اصلاً این صفت برای غیرذی روح و به معنی کثیف است: پارچهء کنفت، کاغذ کنفت، کتاب کنفت. اما بعد بر سبیل توسع برای انسان نیز به کار رفته است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). کنف. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کنف و کنفت شدن و کنفت کردن شود.

کنفت شدن.

[کِ نِ شُ دَ] (مص مرکب) از تازگی و طراوت افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : از دور که روی تخت دراز کشیده بود (سوسن) مانند مجسمهء ظریف و شکننده ای به نظر می آمد که انسان جرأت نمی کرد او را لمس بکند از ترس اینکه مبادا کنفت و پژمرده شود. (سایه روشن صادق هدایت از فرهنگ فارسی معین). دارای چین و چروک و کثیف شدن پارچه و مانند آن. (فرهنگ فارسی معین). || بی آبرو شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شرم زده و افسرده گشتن. وجههء خود را از دست دادن. و رجوع به کنف و کنفت شود.

کنفت کردن.

[کِ نِ کَ دَ] (مص مرکب)از سکه انداختن. از سکه و صورت انداختن. به صورت مطلوبِ چیزی، زیان وارد آوردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چیزی را کثیف و دستمالی کردن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || کسی را خوار و خفیف و سرشکسته و بی آبرو کردن و او را در برابر دیگران خجالت دادن به وسایل مختلف از قبیل زورآزمائی کردن با او، به رخ کشیدن کارهای خلاف و فاش کردن اسرار پنهانی او و غیره. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کنفته کاری.

[کِ نِ تَ / تِ] (حامص مرکب) کثافت کاری. دله کاری. اشتغال به مشاغل پست و دله کاری. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کنفت و دیگر ترکیبات این کلمه شود.

کنفث.

[کُ فُ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنفدراسیون.

[کُ فِ دِ یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1) اتحاد چند ناحیه که جمعاً دولتی واحد تشکیل دهند اما هر یک در داخل اتحادیه استقلال داخلی و خودمختاری دارند، چنانکه کشور سویس را که از 22 کانتون تشکیل گردیده کنفدراسیون هلونیک نامند. || اتحادیه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Confederation.

کنفرانس.

[کُ فِ] (فرانسوی، اِ)(1) اجتماع گروهی از متخصصان فن برای شور و بحث در مسائل فنی. || اجتماع سیاستمداران، رؤسای دول، وزیران، به منظور حل یک مسأله سیاسی، داخلی یا بین المللی. || خطابهء ادبی، علمی و غیره. سخنرانی. (فرهنگ فارسی معین). سخنرانی. (فرهنگستان) :
همین فردا شود غوغا پدیدار
بزور کنفرانس و نطق و اشعار.بهار.
(1) - Conference.

کنفرانس دادن.

[کُ فِ دَ] (مص مرکب)ایراد خطابه. سخنرانی کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کنفرة.

[کِ فِ رَ] (ع اِ) پردهء بینی و سر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کنف زار.

[کَ نَ] (اِ مرکب) محلی که کنف بسیار در آن روید (در گیلان و مازندران معمول است). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کن فکان.

[کُ فَ] (ع جملهء فعلیه، اِ مرکب)شو پس شد، مراد از عالم موجودات. (غیاث) (آنندراج). کُن فَیَکون عالم موجودات را گویند. (ناظم الاطباء) :
یارب کدام روز مبارک بنا نهاد
معمار آفرینش و بانی کن فکان.
؟ (از ترجمهء محاسن اصفهان ص9).
حق قدم بر وی نهد از لامکان
آنگه او ساکن شود در کن فکان.مولوی.
|| در بیت زیر مقصود امر باری تعالی است. کن فیکون :
امر ملک الملوک مغرب
هم رتبت کن فکان بینم.خاقانی.
و رجوع به کن فیکون شود.

کنفلیل.

[کَ فَ] (ع ص) ریش پهن بزرگ. (برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری). ریش دراز. (فرهنگ رشیدی): رجل کنفلیل اللحیة، مرد سطبر و انبوه ریش. لحیة کنفلیلة؛ ریش انبوه سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کنفلیلة.

[کَ فَ لَ] (ع ص) کنفلیل. رجوع به مادهء قبل شود.

کنفوسیوس.

[کُ] (اِخ)(1) مشهورترین فیلسوف چین (؟ 551 - ؟ 479 ق. م.) و پایه گذار یک سیستم اخلاقی مستحسن بود. او وفاداری به آداب و رسوم ملی و خانوادگی را در درجهء اول اهمیت قرار می داد. (از لاروس). نامی ترین فیلسوف و دانشمند چینی. وی موجد طریقهء اخلاقی بسیار عالی بود که اساس آن بر صمیمیت نسبت به سنن ملی و قومی و خانوادگی است. این دانشمند در چین به مقام رهبر دینی رسید... چینیان کنفوسیوس را راهنما و آموزگار و روشنفکر می شناسند. او در جواب یکی از شاگردان خود که از زندگی پس از مرگ سؤال کرده بود پاسخ داد «ما هنوز در بارهء زندگی چیزی نمی دانیم، چگونه می توانیم دوران پس از مرگ را بشناسیم». بنابراین پیروان وی کوشش کرده اند به کمک تعالیم رهبر روحانی خود در معمای حیات غور کنند از این جهت هیچ آیینی مانند کنفوسیوس برای دنیا و زندگی ارزش و اهمیت قائل نشده و در فلسفهء زندگی عمیق نگردیده. پایهء تعالیم او روی پنج رابطه بنا شده که عبارتند از: رابطهء بین کارفرما و کارگر، پدر و پسر، زن و شوهر، برادر بزرگتر و برادر کوچکتر، دوست بزرگتر و دوست کوچکتر. بر اساس تعالیم کنفوسیوس دو نوع روح در جهان وجود دارد: ارواح مفید و خیرخواه به نام «شن» و ارواح مضر و بدخواه به نام «کوئی». این دو نوع روح سبب خوشبختی ها و بدبختیهای انسان هستند و بدون در نظر گرفتن آنها و نصیحت راهنمایان که اساس فلسفهء تطهیرکنندهء «فنگ شوی» (باد و آب) می باشد هیچ ازدواج و تولدی نباید جشن گرفته شود و هیچ قبری نباید حفر گردد و هیچ بنایی نباید ساخته شود زیرا ممکن است ارواح خبیثه در آنها دخالت کنند. وی می گوید: «خوشحالی را در کوه و خط مشی زندگی را در رودخانه پیدا کنید». پیروان کنفوسیوس در چین، برمه، کره، فرمز و دیگر مناطق اطراف چین به چهارصد میلیون تن بالغ می شوند. (فرهنگ فارسی معین).
,(فرانسوی)
(1) - Confucius .(چینی) Koung fou tseu

کنفة.

[کَ نَ فَ] (ع اِ) ناحیه و کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کنفة الابل. ناحیتها و جانبها. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کن فیکون.

[کُ فَ یَ] (ع جملهء فعلیه، اِ مرکب) کنایه از عالم موجودات. (آنندراج) (غیاث). کن فکان. (از ناظم الاطباء) :
کجا شد آنکه بر از خاک پاک کن فیکون
نه طعنهء پدرش بد نه مایهء مادر.ناصرخسرو.
چو درنوردد فراش امر کن فیکون
سرای پردهء سیماب رنگ آینه گون.
جمال الدین عبدالرزاق.
قضای کن فیکون است حکم بار خدای
بدین سخن سخنی در نمی توان افزود.سعدی.
و رجوع به کن فکان شود.
- کن فیکون شدن یا کردن؛ از بیخ و بن ویران و زیر و زبر شدن یا کردن. مأخوذ از قرآن بر خلاف معنی آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زیر و رو شدن. درب و داغون کردن. اساس کاری را به کلی در هم ریختن و آن را از بین بردن یا به صورت دیگر درآوردن: این زلزله شهر نهاوند را کن فیکون کرد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کنک.

[کَ نَ / کِ نَ / کِ نِ] (اِ) نوعی از گیاه باشد که از آن ریسمان تابند. (برهان) (ناظم الاطباء). || (ص) بخیل و خسیس. (برهان). در شیراز مرد لئیم و خسیس و بی همت. (آنندراج). خسیس و بخیل و تنگدست. (ناظم الاطباء). || گردکانی که مغز آن به دشواری برآید. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). جوز و گردکانی که مغز آن به دشواری برآید. (آنندراج)(1) (انجمن آرا) :
با نان و پنیر خود قناعت می کن
تا بازرهی ز جور گردوی کنک.
ابواسحاق اطعمه (از آنندراج).
باز میویز فراوان به تنقل می خور
آن زمان از سر گردوی کنک مغز برآر.
ابواسحاق اطعمه (از آنندراج).
(1) - در آنندراج و رشیدی و انجمن آرا بکسر اول و فتح ثانی کِنَک ضبط داده اند.

کنک.

[کُ نُ] (اِ) قنق. بخور. لبان. کندر. (از دزی ج2 ص495).

کنکاج.

[کِ / کَ] (ترکی - مغولی، اِ)کنگاج. کنگاش. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). رجوع به کنگاج و ترکیبهای آن شود.

کنکان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شیب کوه(1) است که در بخش مرکزی شهرستان فسا واقع شده است و دارای 550 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).
(1) - قصبهء این دهستان زاهدان است.

کنکبار.

[کُ کُ] (اِخ)(1) پیرنیا این کلمه را نام قدیم کنگاور دانسته است. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص151 و کنگاور در همین لغت نامه شود.
(1) - Konkobar.

کن کت.

[کَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان که در شهرستان خرم آباد واقع شده است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنکر.

[] (اِ) رجوع به کنگر و لغت فرس اسدی چ اقبال ص163 شود.

کنکر.

[کِ کِ] (اِخ) لقب ابوخالد وردان کابلی. رجوع به ابوخالد کابلی در همین لغت نامه و نامهء دانشوران ج1 ص90 شود.

کنکری.

[کِ کِ] (اِ) کِنگِری. رجوع به همین کلمه و زنبوره شود.

کنکریان.

[کَ کَ] (اِخ) خاندانی دیلمی که نخست در طارم به فرمانروائی پرداختند و سپس به آذربایجان و اران و ارمنستان و زنجان و ابهر و سهرورد نیز دست یافتند و بیشتر دیلمستان در تصرف ایشان بود. نخستین کسی که از این خاندان شناخته شده محمد بن مسافر است. افراد معروف این خاندان از این قرارند: 1- محمد بن مسافر. 2- وهسودان بن محمد 3- نوح بن وهسودان 4- جستان بن نوح 5- ابراهیم بن مرزبان بن اسماعیل بن وهسودان. وی در سال 387 ه .ق. بر زنجان و ابهر و سهرورد و طارم دست یافت و در 420 میان او و مسعود غزنوی جنگهایی رخ داد. 6- جستان بن ابراهیم (در حدود 430). 7- مسافر (در حدود 456). کنکریان چون با خاندان بویه که شیعه بودند دشمنی پیدا کرده و از خلیفهء بغداد که اختیارش به دست آل بویه بود روگردان بودند، از مذاهب سنی و شیعه هر دو منحرف شده آیین باطنی را پذیرفتند و سکه به نام آنان زدند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شهریاران گمنام شود.

کنکلاج.

[کُ کُ] (ص) رجوع به گُنگُلاج شود.

کنکلک.

[کُ کَ لَ] (مغولی، اِ) پیراهن و پوشاکی که ملصق ببدن باشد و بتازی شعار گویند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). به مغولی پیراهن را گویند. (آنندراج). رجوع به کنگلک شود.

کنکلة.

[کَ کَ لَ] (ع اِ) نام ابزاری از موسیقی است که در میان مسیحیان استعمال دارد. مرادف دایره. دف. (از دزی ج2 ص495).

کنکن.

[کَ کَ] (نف مرکب) کان کن. (ناظم الاطباء). || چاه کن. (ناظم الاطباء). مقنی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنکنة.

[کَ کَ نَ] (ع مص) گریختن. || کاهلی کردن. || در خانه نشستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کنکور.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) مسابقه (مخصوصاً برای ورود به دانشگاه یا مؤسسه ای دیگر). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Concours.

کن کوزان.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنکوس.

[کَ] (اِ) جن. (ناظم الاطباء). جنی. (از اشتینگاس). || دیو. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنکهء هندی.

[کَ نَ کَ یِ هِ] (اِخ) اسم او را «منکه» نیز نوشته اند و حتی برخی مانند ابن ابی اصیبعه «کنکه» و «منکه» را دو تن ذکر کرده و از کتب منسوب به کنکه قسمتی را به نخستین و دسته ای را به دومین نسبت داده اند. لیکن این هر دو اسم یک تن و اصح ضبطها نیز کنکه است که قابل انطباق بر اسم هندی(1)می باشد. وی از منجمان و پزشکان گندی شاپور و از کسانی است که به مباشرت مترجمان، کتبی را به فارسی یا عربی درمی آورد. کنکه در قرن دوم و اوائل قرن سوم هجری می زیست. وی به فرمان هارون الرشید به بغداد خوانده شد و در خدمت خلیفه وظیفه و راتبهء خاص داشت و از آل برمک نیز برخوردار بود. کنکه چند کتاب طبی و نجومی را به مباشرت مترجمان از هندی به پهلوی یا به عربی درآورد و از آن جمله است «کتاب السموم» منسوب به «شاناق» یکی از دانشمندان و اطباء قدیم هند. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی صص87 - 88). قاضی ساعد اندلسی از کتاب الوف ابومعشر بلخی آرد که کنکه در علم نجوم مقدم همهء علمای هند در قرون قدیمه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). او راست: کتاب نمودار در اعمار و کتاب اسرارالموالید و کتاب القرانات الکبیر و کتاب القرانات الصغیر. (ابن الندیم). مؤلف کشف الظنون آرد، کنکة الهندی از قدمای منجمین است و اسرار الموالید از اوست. (کشف الظنون ج1 ص84). و رجوع به تاریخ الحکماء ابن قفطی و فهرست ابن الندیم و عیون الانباء ج2 ص32 شود.
(1) - kanaka.

کنکینا.

[کِ] (اِ) درخت بزرگی از محصولات آمریکا که پوست آن را در طب مانند مقویات و جهت دفع تب بسیار استعمال می کنند و پوست این درخت را نیز کنکینا و پوست گنه گنه نیز نامند. (ناظم الاطباء). کینکینا(1)کلمهء اسپانیولی مأخوذ از زبان ساکنان کشور «پرو»(2) از درختان بومی «پرو» و سرزمینهای اطراف آن است و مخصوصاً به واسطهء کنین سرشاری که در پوست آن وجود دارد، در اندونزی کشت می شود. (از لاروس). و رجوع به کینین و گنه گنه در همین لغت نامه و کارآموزی داروسازی ص188 شود.
(1) - Quinquina.
(2) - Perou.

کنگ.

[کَ] (اِ) به معنی بال است یعنی سرانگشتان دست آدمی تا دوش. (برهان) (فرهنگ رشیدی). بازوی انسان. (غیاث). بال باشد و آن از سر انگشتان است تا بازو و کتف. (انجمن آرا) (از جهانگیری). بال آدمی یعنی از سرانگشتان تا دوش. (ناظم الاطباء). || از جانوران پرنده، جناح. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (جهانگیری). بال مرغ. جناح و بال پرندگان. (ناظم الاطباء) :
آن خسیس از نهایت خست
کنگ کنجشککی بکس ندهد.
؟ (از فرهنگ رشیدی).
|| از درختان، به معنی شاخ باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (جهانگیری). شاخ درخت. (غیاث) (ناظم الاطباء). || مجازاً به معنی شاخ نبات (خوردنی). (حاشیه برهان چ معین) :
بر کنگ نبات آنکه در این شیشه کره بست
در نقش هم او صورت قرصک که و مه بست.
بسحاق اطعمه (از حاشیهء برهان ایضاً).

کنگ.

[کُ] (ص) مرد سطبر و قوی هیکل. (برهان) (جهانگیری). فربه و قوی هیکل. (غیاث). مرد قوی هیکل. (فرهنگ رشیدی). مردمان قوی هیکل. (انجمن آرا). مرد شناور استوارخلقت بزرگ جثه. (ناظم الاطباء). پسر جوان(1). (از فهرست ولف) :
همان(2) کنگ مردان(3) چو شیر یله
ابا طوق زرین و مشکین کله.
فردوسی (از انجمن آرا).
|| امرد و جوان شوخ و گستاخ.(4) (ناظم الاطباء). || (اِ) بیخ و بن خوشهء خرما. (برهان) (ناظم الاطباء). خوشهء خرما. (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری): بُسر؛ کنگ خرما. (ملخص اللغات حسن خطیب).
(1) - Jungling. (2) - در فرهنگ فارسی معین ذیل «کنگ مرد»: همه کنگ مردان.
(3) - ن ل: همان گیل مردم. رجوع به شاهنامهء چ بروخیم ج1 ص125 شود، که در این صورت شاهد معنی نخواهد بود.
(4) - این معنی در برهان و دیگر کتابهای لغت ذیل کِنگ آمده است. و رجوع به مادهء بعد شود.

کنگ.

[کِ] (ص) پسر امرد درشت قوی جثه. (برهان). امرد قوی جثه. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). پسر امرد بی اندام و بدشکل بزرگ جثه. (ناظم الاطباء). امرد بزرگ و قوی تن. امرد بزرگ و قوی قالب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
داری کنگی کلندره که شب و روز
خواجهء ما را ز کیر دارد خشنود.
منجیک (از یادداشت ایضاً).
کنگی بلندبینی کنگی بلندپای(1)
محکم سطبر ساقی زین گردساعدی.
عنصری (از یادداشت ایضاً)(2).
بل نه رجالند که رحال رجالند
کنگ نگوید که نه رجال رحالیم.
ناصرخسرو.
هر یکی با دو کنگ سبزارنگ
سر از آن کور چار چون خرچنگ.
سنایی (از انجمن آرا).
قاضی تو اگر پند برادر بپذیری
گیری ز طلب کردن این کنگ کناره.انوری.
من سوزنیم کنگ نر و دیوانه
بندم در کون هر دو با یک خانه.سوزنی.
منم کلوک خرافسار و کنگ خشک سپوز.
سوزنی.
فارغ است از خشت و از پیکار خشت
واز چو تو مادرفروش کنگ زشت.مولوی.
کنگ زفتی کودکی را یافت خرد
زرد شد کودک ز بیم قصد مرد.مولوی.
شمع را هنگام خلوت زود کشت
ماند هندو با چنان کنگ درشت.مولوی.
گه گریبانم بگیرد قحبه ای
گاه کنگی بشکند دندان من.
سعدی (از حاشیهء برهان چ معین).
و رجوع به گنگ شود. || مرد پست و عوام. (ناظم الاطباء). || زبان آور. (برهان) (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (جهانگیری). زبان آور و پرگو. (ناظم الاطباء). || تنگ چشم و خسیس. (برهان). || بی حیا. (برهان) (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (جهانگیری). گستاخ و بی حیا. (ناظم الاطباء) :
هر چند که کنگیم و کلوکیم و لکامیم.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| هم نشین و مصاحب. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: گنگی پلیدبینی گنگی پلیدپای. رجوع به گنگ شود.
(2) - در یادداشتی دیگر این بیت به عسجدی نسبت داده شده است.

کنگ.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شاندیز است که در بخش طرقبهء شهرستان مشهد واقع است و 2057 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنگ.

[کُ] (اِخ) نام بندری است از بنادر. (برهان). بندر کنگ یکی از بنادر خلیج فارس است و قریب 4000 تن سکنه دارد. (جغرافیای طبیعی کیهان ص109). بندری است از بنادر فارس که آن را کنگان گویند و آن را دیده ام از بنادر قدیم است مقدم بر بوشهر و سایر بنادر بوده، بوشهر در یمین و عسلویه در یسار آن و اقع شده و شیخ جباره عرب تمیمی حاکم آن بوده است. (انجمن آرای ناصری). نام بندری است. (ناظم الاطباء). رجوع به کنگان شود.

کنگاج.

[کِ / کَ] (ترکی - مغولی، اِ)مشورت باشد یعنی به واسطهء کاری و مهمی با شخصی صلاح بینند و مشورت کنند. (برهان). به معنی کنگاش. به عربی مشورت گویند. (فرهنگ رشیدی). صلاح و پند و نصیحت و مشورت و تدبیر. (ناظم الاطباء). کَنگاش. و رجوع به کنگاش شود :حسام الدین را بخواند که عزیمت بغداد مصمم است و به کنگاج تو احتیاج است. (تاریخ رشیدی). نوروز و قتلغشاه و غیره به کنگاج خلوتی ساختند. (تاریخ غازانی از فرهنگ فارسی معین)... در غوطهء کنگاج افتادند نتیجهء مشورت آن بود که... (تاریخ سلاجقهء کرمان). و رجوع به کنکاج و کنکاس و کنگاش و ترکیبهای زیر شود.
- کنگاج رفتن؛ مشورت کردن : و فرمود که با شما کنگاج می رود که به کدام راه اولیتر است. (جهانگشای جوینی). اگر سر مویی از آن نگردد و نقصان بدان راه یابد اساس امور اختلال پذیرد و جماعتی را که کنگاج رفته است از دست برگیرند. (جهانگشای جوینی).
در این مصالحه کنگاج رفت با اصحاب
به جمع گفتند القصه سوی خانه گرای.
نزاری قهستانی (از جهانگیری ج2 ص1881).
- کنگاج کردن؛ مشورت کردن. مصلحت دیدن : کنگاج کردند و اتفاق نمودند که سابق را در قبض آرند و هلاک کنند. (تاریخ سلاجقهء کرمان). این سه امیر محتشم که لشکرکش بودند و غلام مؤیدالدین ریحان کنگاج کردند. (تاریخ سلاجقهء کرمان). بعد از آن خواجه نصیرالدین طوسی را طلب فرمود و با وی کنگاج کرد. (تاریخ رشیدی). و در عموم قضایا با دوقوزخاتون مشورت و کنگاج کن. (تاریخ رشیدی).
حکم قضا در جهان نفاذ نیابد
تا نکند با نفاذ امر تو کنگاج.
خواجوی کرمانی.
پس امراء غز و معارف کنگاج کردند. (المضاف الی بدایع الازمان ص41).

کنگاج.

[کَ](1) (اِ) سرطان و خرچنگ. (برهان). سرطان. (ناظم الاطباء) (از بحر الجواهر).
(1) - بدین معنی در سنگلاخ لنگج است و به لام نه با کاف، و ترکی است. و رجوع به سنگلاخ ورق 317 شود.

کنگار.

[کَ / کُ] (اِ) ماری را گویند که تازه پوست افکنده باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). ماری که تازه پوست افکنده باشد. (ناظم الاطباء).

کنگاس.

[کَ / کِ] (ترکی - مغولی، اِ)صلاح و مصلحت و تدبیر. (ناظم الاطباء) (از برهان). || خرچنگ. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء بعد شود.

کنگاش.

[کِ / کَ] (ترکی - مغولی، اِ)کنگاج است که صلاح و مصلحت و مشورت باشد و به این معنی با سین بی نقطه (کنگاس) هم آمده است. (برهان). کنگاج. (از آنندراج). مشورت و صلاح پرسی و این لفظ ترکی است. (غیاث). صلاح و مصلحت و تدبیر و مشورت در کار مهم. از کسی رأی و تدبیر خواستن. (ناظم الاطباء). مشورت و در صراح ترجمهء شوری. (از فرهنگ جهانگیری). کنگاج. کنکاش. کنکاج. کنیکاش. کنیگاش. شور. مشورت. (فرهنگ فارسی معین). || خرچنگ را نیز گویند که سرطان باشد. (برهان).

کنگاش خواستن.

[کِ / کَ خوا / خا تَ](مص مرکب) صلاح خواستن و رأی و تدبیر نمودن. (ناظم الاطباء).

کنگاش کردن.

[کِ / کَ کَ دَ] (مص مرکب) مشورت کردن و تدبیر خواستن. (ناظم الاطباء). موارعة. مشاوره. مصلحت اندیشی. سگالش کردن. مشورت. شور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هیچ رخصت نمی دهد عقلم
هرچه با وی همی کنم کنگاش.
(از انجمن آرای ناصری).

کنگاله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) کنغاله. (فرهنگ جهانگیری). به معنی کنغاله است که خواستن و خواستگاری کردن باشد. (برهان) (آنندراج). کنغاله و خواستگاری و خواستگاری زن و زن خواستن. (ناظم الاطباء). و رجوع به کنغاله شود. || (ص) زن فاحشه و قحبه. (برهان) (آنندراج). روسپی و فاحشه و قحبه. (ناظم الاطباء). || ممسک و بخیل. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کنغاله شود.

کنگان.

[کَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای هفت گانهء شهرستان بوشهر است و حدود آن به قرار زیر است: از شمال به بخش مرکزی و قیر و کارزین شهرستان فیروزآباد. از خاور به بخش بستک شهرستان لار. از باختر به بخش خورموج. از جنوب به خلیج فارس و بخش گاوبندی از شهرستان لار. این بخش از 9 دهستان: ثلاث، مالکی، تمیمی، وراوی، آل حرم، جم، گله دار، علامرودشت و تراکمه تشکیل شده ومجموع قرای و قصبات آن 175 و جمعیت آن در حدود 43500 تن است. مرکز بخش قصبه و بندر کنگان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنگان.

[کَ] (اِخ) مرکز بخش کنگان شهرستان بوشهر است و مختصات جغرافیایی آن عبارتند از: طول 52 درجه و 5 دقیقه از گرینویچ. عرض 27 درجه و 50 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا به طور متوسط 6 متر است. جمعیت قصبه 2900 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنگاور.

[کَ وَ] (اِخ) نام شهری بود میان همدان و کرمانشاهان و آن را عرب وقتی قصراللصوص نام کرده که دزدگاه شده بود و در زمان پرویز بس آباد بود و در آن قصری بود از قصور پرویز که یکصد ذرع ارتفاع داشت و عمارت آن تمامی از سنگ بود. چنانکه یک پارچه سنگ به نظر می آمده است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). یکی از بخشهای شهرستان کرمانشاهان است. این بخش در شمال خاوری شهرستان واقع شده و در حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال بخش اسدآباد از شهرستان همدان. از طرف خاور شهرستان تویسرکان. از طرف جنوب دهستان خزل شهرستان نهاوند. از طرف باختر بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. قراء مهم بخش در چهار دره به شرح زیر واقع شده است: 1- درهء خرم رود. 2- درهء سراب فش. 3- دره قره گزلو. 4- درهء سریان. بخش کنگاور از نظر تقسیمات بخشداری چهار دهستان به ترتیب از یک الی چهار تشکیل شده است. جمع قراء بزرگ و کوچک بخش 65 آبادی است. جمعیت آن در حدود 22هزار تن است. دیگر قراء مهم بخش عبارتند از: فش، گودین، قارلق، سلطان آباد، قزوینه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنگاور.

[کَ وَ] (اِخ) مرکز بخش کنگاور و در 96هزارگزی کرمانشاهان و 90هزارگزی همدان کنار راه شوسهء روی تپه واقع شده است. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 47 درجه و 57 دقیقه، عرض 34 درجه و 30 دقیقه و ارتفاع آن از سطح دریا 1467 گز است. کنگاور یکی از آبادیهای قدیم کشور بوده که اکنون نیز آثار ابنیهء باستانی آن از قبیل ستون و سرستون دو قسمت جنوبی قصبه، در محلهء معروف به گچ کن و امام زاده دیده می شود. سکنهء شهر در حدود 6000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). و رجوع به ایران باستان ص151 و جغرافیای غرب ایران ص73 و 74 و 225 و 269 و 270 شود.

کنگاور کهنه.

[کَ وَ کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان خزل است که در شهرستان نهاوند واقع است و 608 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنگ بالا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است و 601 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنگ پائین.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است و 941 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنگ دز.

[کَ دِ] (اِخ) رجوع به گنگ دژ شود.

کنگ دژ.

[کَ دِ] (اِخ) رجوع به گنگ دژ شود.

کنگر.

[کَ گَ] (اِ) رستنیی باشد معروف و آن بیشتر در کوهستان روید و کناره های برگ آن خارناک می باشد و آن را پزند و با ماست خورند. قوت باه دهد و عرق را خوشبوی کند و به عربی حرشف و جناح البیش خوانند. (به کسر بای ابجد) و شوکة الدمن هم می گویند. و تخم آن را حب العزیز و حب الزلم و فلفل السودان خوانند. (برهان). رستنیی باشد معروف کناره های آن خاردار و آن را پخته با ماست بخورند. (آنندراج). گیاه معروف که در پایه های کوه روید و کناره های آن خارناک بوده و آن را با ماست آمیخته خورند و کنگرماست گویند. (فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری). حرشف. (مفاتیح). جناح النسر. حرشف و صمغ آن کنگرزد است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حرشف بستانی(1). (ابن بیطار از یادداشت ایضاً) و حرشف که به پارسی کنگر گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). او را به تازی حرشف گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). گیاهی است(2) از تیرهء مرکبان و از دستهء لوله گلی ها. این گیاه در حقیقت یکی از گونه های خار تاتاری می باشد. گیاهی است علفی و پایا با برگهای متناوب و خاردار و بریده، گلهای آن صورتی رنگ و شبیه گلهای خار تاتاری است. کنگر علفی است خودرو و در صحاری خشک و لم یزرع آسیا (از جمله ایران) و آفریقا می روید. برگهای تازهء این گیاه را در اغذیه به کار می برند و مخصوصاً از آنها خورش لذیذی تهیه می کنند. گندل. جندل. کویب. کعیب. کعوب. عقوب. کنگر معمولی. توضیح اینکه غالباً این گیاه را با کنگر فرنگی اشتباه می کنند. (از فرهنگ فارسی معین) :
که داند قدر سنبل تا نبیند
برسته همبرش سعدان و کنگر.ناصرخسرو.
کنگر چو برآورد سر از خاک زمین گفت
خرما نتوان خورد از این خار که کشتیم.
بسحاق اطعمه (دیوان ص13).
کدک و کشک نهاده است و تغار لور و دوغ قدحی کرده پر از کنگر و کنب خوشخوار.
بسحاق اطعمه.
- کنگر بری؛ هیشر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کنگر بستانی؛ کنگر فرنگی. (فرهنگ فارسی معین).
- کنگر تر؛ اسم فارسی حرشف رطب است. (فهرست مخزن الاودیه).
- کنگر خر(3)؛ گیاهی است از تیرهء مرکبان و از دستهء خار تاتاریها که پایاست و دارای ساقهء برافراشته می باشد و در حقیقت جزو گیاهان علفی با رشد زیاد محسوب است. ساقه اش نسبتاً محکم و پرخار و برگهایش نیز پرخارند. گلهایش قرمز متمایل به بنفش و گاهی دارای لکه های سفید است و به تعداد زیاد در انتهای متفرعات ساقه قرار دارند، و به شکل گلوله های پرخار می باشد. گیاه مزبور در اکثر صحاری لم یزرع و معتدل و کنار جاده ها به فراوانی می روید. شکاعی. طوبه. کافیلو. کنگر فرنگی وحشی. (فرهنگ فارسی معین). اسم فارسی بادآورد است. (فهرست مخزن الادویه).
- کنگر فرنگی(4)؛ گیاهی است از تیرهء مرکبان که پایاست و دارای ساقهء راست و شیاردار می باشد. منشأ نخستین این گیاه را نواحی بحرالروم (مدیترانه) ذکر کرده اند ولی امروزه به منظور تغذیه و استفاده های دارویی در اکثر نقاط کشت می شود. ریشهء آن حجیم و برگهایش بسیار بزرگ و منقسم و دندانه دار است. سطح فوقانی پهنک برگهایش سبزرنگ ولی سطح تحتانی آنها به علت دارا بودن تارهای سفیدرنگ و فراوان پوشیده از کرک به نظر می آید. نهنج آن بزرگ و شامل گلهای لوله ای و برگه های مختلف الشکل می باشد. گلهایش بنفش و زیبا و میوه اش به رنگ قهوه ای تیره و شفاف و دارای تارهای سفید و متعدد در قسمت انتهایی است. قسمت قابل استفادهء غذایی این گیاه بیشتر نهنج ضخیم و گوشت دار و برگه های اطراف نهنج است ولی از لحاظ مصرف دارویی برگ و ساقهء آن مورد توجه است. حرشف. انگینار. انگنار. قناریه. توضیح اینکه این گیاه در ایران کشت نمی شود ولی در بسیاری از مأخذ آن را با کنگر معمولی (کنگر) که یکی از گونه های خار تاتاری است اشتباه کرده اند. به قول المآثر و الآثار ص100 «کنگر فرنگی» در عهد ناصرالدین شاه قاجار (نیمهء دوم قرن 13 ه .ق.) به ایران وارد شده. (فرهنگ فارسی معین).
- کنگر فرنگی وحشی(5)؛ کنگر خر. گیاهی است از تیرهء مرکبان که در حقیقت گونهء خودروی کنگر فرنگی است. ارتفاعش بین 30 تا 40 سانتیمتر و ساقه اش دارای انشعابات بسیار است. این گیاه در افریقای شمالی و اروپا و آسیای غربی به فراوانی می روید. خرشوف بری. زندالعبد. انگنار وحشی. کارلینا. (فرهنگ فارسی معین).
- کنگر کوهی؛ کنگر. (فرهنگ فارسی معین).
- کنگر معمولی؛ کنگر. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: کنگر خورده لنگر انداخته ؛ به مزاح، در جائی یا نزد کسی طویل و مدید متوقف مانده است. (امثال و حکم ج3 ص1239).
|| تعصب. (برهان) (اوبهی) (ناظم الاطباء). خصومت و تعصب(6). (لغت فرس اسدی چ اقبال ص163) :
باز کژ مردم به کنگرش(7) اندرآ
چون از او سود است مر شادی ترا.رودکی.
|| خصومت. (برهان) (فرهنگ اسدی) (اوبهی). خصومت و سرکشی. (ناظم الاطباء). || تمرد و سرکشی. (ناظم الاطباء).
(1) - Artichaut cultive. , Gundelie(لاتینی)
(2) - Gundelia .
(فرانسوی) tournefortii
, Onoporde(لاتینی)
(3) - Chardon .
(فرانسوی) acanthe
, Artichaut(لاتینی)
(4) - Cynara .
(فرانسوی) scolymus
, Carline(لاتینی)
(5) - Carlina vulgaris .
(فرانسوی)
(6) - ذیل «کنگر».
(7) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص163 «کنکرش»، و شاهد همین کلمه آمده است.

کنگر.

[کُ گُ] (اِ) قسمی از گدایان باشند که شاخی و شانهء گوسفندی به دست گیرند و بر در خانه ها و دکانهای مردم آیند و آن شاخ را بر آن شانه مالند به عنوانی که از آن صدای غرغری ظاهر شود و چیزی طلبند اگر احیاناً در دادن اهمالی واقع شود کاردی بر اعضای خود زده مجروح سازند و بعضی کارد را به دست فرزندان خود دهند تا آنها این کار کنند و این قسم گدایان را «شاخ شانه کش» گویند. (برهان). قسمی از گدایان که شاخ گوسفند بر دستی و شانهء گوسفند بر دست دیگر و آن شانه را به آن شاخ کشند تا صدای ناخوش برآید و صاحب خانه یا دکان به آنها چیزی دهد و اگر در دادن تقصیر کنند کارد کشیده اعضای خود را ببرند تا او ناچار شده به ایشان چیزی داده روانه نماید و این گدایان را شاخ شانه گویند. (آنندراج). قسمی از گدایان که شاخ شانه نیز گویند زیرا که شاخ گوسفند در دستی و شانهء گوسفند در دست دیگر گیرند و بر در خانهء مردم یا پیش دکان ایستاده آن شانه را بر آن شاخ زنند چنانکه از آن آوازی ظاهر شود که مردمان چیزی دهند و اگر اهمالی شود کارد کشیده اعضای خود ببرند و اغلب کارد به دست پسران امرد خود دهند که این کار کنند تا صاحب خانه و دکان لاعلاج شده چیزی به آنها دهند، و اکنون کسی را که از کسی حاجتی خواهد و میسر نگردد گوید که اگر حاجت من برنیاری خود را خواهم کشت به طریق تمثیل گویند که شاخ و شانه می کشد. (فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری). || بوم و آن پرنده ای است به نحوست و شآمت مشهور. (برهان) (جهانگیری). بوم و جغد. (آنندراج). جغد که به عربی بوم گویند. (فرهنگ رشیدی). به زبان آذری جغد. (صحاح الفرس). جغد. کوچ. (لغت فرس اسدی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نه چو طاوس مجلس آرا شو
نه به ویران وطن چو کنگر کن.
ابن یمین (از فرهنگ رشیدی).
|| شاخ درخت نورسته. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). شاخ نورسته. (فرهنگ رشیدی). شاخ نورستهء درخت. (ناظم الاطباء). || هر کنگره ای را نیز گویند خواه کنگرهء حلقه باشد و خواه کنگرهء خانه و چیزهای دیگر. (برهان). شهر و حصار. (آنندراج). کنگره که بالای عمارت سازند. (غیاث). کنگره. (فرهنگ رشیدی). کنگره. شرفه. (زمخشری). کنگرهء قلعه و دیوار و دیگر چیزها. (ناظم الاطباء) :
به تیر از دور بربایی ز بارهء آهنین کنگر
به باد حمله برگیری(1) ز کوه بیستون قله.
فرخی.
- کنگر کبریا؛ کنایه از نهایت جبروت است از راه عروج. (برهان). نهایت جبروت. (ناظم الاطباء). رجوع به کنگرهء کبریا شود. || (ص) بی حیا و شطاح. (برهان) (جهانگیری). بی حیا. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). شطاح و بی حیا و بی شرم. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: بستانی.

کنگر.

[کِ گِ] (اِ) نام سازی است و آن را بیشتر مردم هندوستان نوازند و آن را کنگری گویند. (برهان) (جهانگیری). نام سازی است که در هندوستان غالباً نوازند. (آنندراج). نام سازی است که آن را کنگره و کنگری نیز گویند و اهل هند نوازند. (فرهنگ رشیدی). سازی است که در هندوستان متداول است و آن مرکب است از چوبی بلند که بر آن دو تار بسته است و بر هر طرف چوب کدویی نصب شده. (فرهنگ فارسی معین). نام یک نوع سازی مر اهالی هند را که کنگره نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
رگ جانم چو کنگر می نوازد
نه ظاهر، بلکه در سر می نوازد.
روزبهان پارسی (از فرهنگ رشیدی).
- کنگر زدن؛ نواختن آن را :
خواهی که شوی قبول ارباب زمن
کنگ آور و کنگری کن و کنگر زن.
عبید زاکانی (دیوان چ استانبول ص3).

کنگر.

[کُ گُ] (اِخ) دهی از دهستان کوکلان است که در بخش مرکزی شهرستان گنبدکاوس واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنگران.

[کَ گَ] (اِ) جغد و بوم. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). و رجوع به کُنگُر شود. || غله ای که دوسر نیز گویند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنگرزد.

[کَ گَ زِ / زَ] (اِ مرکب) صمغ کنگر است و آن را کنگری هم می گویند خوردن آن به آسانی قی و استفراغ آورد به عربی صمغ الحرشف و تراب القی خوانند. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی صمغ الحرشف است که به فارسی کنگرزد نامند. (از تحفهء حکیم مؤمن). کنگر + زد = ژد (صمغ). صمغ مترشح از کنگر(1) که اثر قی آور شدید دارد. تراب القی. تریاک برگردان. صمغ کنگر. کنگری. (فرهنگ فارسی معین). صمغ کنگر که کنگری نیز گویند. (ناظم الاطباء). آن را کنگری و تراب القی نیز گویند و آن صمغ کنگر است. (الفاظ الادویه). یا صمغ کنگرزد، صمغ عکوب است. تراب القی. صمغ الحرشف. لکلرک این کلمه را در شرح کلمه جوزالقی معادل گوم دارتیشو(2) آورده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). او را به تازی حرشف گویند. صمغ کنگر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - Resine de gundelie.
(2) - Gomme d'artichaut.

کنگرزه.

[کَ گَ رَ زِ] (اِخ) دهی از دهستان سگوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنگر کندن.

[کَ گَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از کار بی منفعت بسیار مشقت بی حاصل پرآزار و تعب کردن باشد. (برهان) (آنندراج). محنت بی حاصل و بیهوده کشیدن. (ناظم الاطباء). کار بی منفعت و پرمشقت کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کنگرلو.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان لکستان است که در بخش سلماس شهرستان خوی واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنگرلو.

[کَ گَ] (اِخ) کنگلو. دهی از دهستان اوجان است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 253 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنگرلو.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کنگره.

[کِ گِ رَ / رِ] (اِ) به معنی کنگر است که سازی باشد که مردم هندوستان نوازند و آن چوبی است که بر آن دو تار فولادی کشیده اند و بر زیر هر دو سر آن چوب دو کدو نصب کرده اند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). رجوع به کنگر و کنگری شود.

کنگره.

[کُ گُ رَ / رِ] (اِ) بلندیهای هر چیز را گویند عموماً و آنچه بر سر دیوار حصار و قلعه و دیوارهای دیگر سازند خصوصاً و عربان شرفه خوانند. (برهان) (آنندراج). شرفهء دیوار و منظره و کوشک و برج. (صحاح الفرس). شرفة. (دهار). شرفه و برآمدگیهای محرابی شکلی که بر بالای دیوار شهر و حصار سازند و دندانه های بالای دیوارها و بلندیهای هر چیزی. (ناظم الاطباء) : فرمودش تا بر چهار حد شارستان بنای خانه ها سازند مر غله را و سلاح را و کنگره ها را باز آبادان کنند و دری آهنین نهند. (ترجمهء تاریخ طبری).
آن روز نخستین که ملک جامه بپوشید
بر کنگرهء کوشک بدم همچو غلیواچ.
ابوالعباس (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص68).
از فروغش شب تاری شده مر نقش نگین
ز سر کنگره برخواند مرد کلکا.ابوالعباس.
به حلقه درآمد سر کنگره
برآمد ز بن تا به سر یکسره.فردوسی.
کمندی بدان کنگره در ببست
گره زد برو چند بپسود دست.فردوسی.
فروهشت گیسو بدان کنگره
بدل گفت زال این کمندی سره.فردوسی.
بزرگ شهری و در شهرکاخهای بزرگ
رسیده کنگرهء کاخها به دوپیکر.فرخی.
خشت او از کوه برگیرد همی تیغ بلند
ناوک او کنگره برباید از برج حصار.فرخی.
چون صفیری بزند کبک دری در هزمان
بزند لقلق بر کنگره بر ناقوسی.منوچهری.
هر یک از دندانه های حصار و باره و دیواری و چندانکه کنگرهء قلعه ارک بود از هر کنگره جوشن سواری و خودی و... نهاده بودند. (تاریخ سیستان).
ره کوشک یکسر ز ساده رخام
زمین مرمر و کنگره عود خام.اسدی.
معلق بدو چارصد کنگره
ز جزع و بلور و گهر یکسره.اسدی.
هر وقت که بر تو دست یابم سرت ببرم و بر کنگرهء قلعه نهم. (اسکندرنامهء نسخه سعید نفیسی). و دوازده کنگره از ایوان کسری درافتاد و دریای ساوه خشک شد. (فارسنامهء ابن البلخی صص 96 - 97). و بالای دیوار آن بهشت سیصد گز برآوردند و خشتی از سیم و خشتی از زر و کنگره ها از مروارید و مرجان. (قصص الانبیاء). و از این رکن تا بدان رکن هفتاد کنگره بود. (قصص الانبیاء).
چون می فروکشد سر سروت فلک بچاه
تو بر فلک همی چه کشی طرف کنگره.
ناصرخسرو.
و کنگره های ایوان کسری بیفتاد. (مجمل التواریخ).
آن قصر که با چرخ همی زد پهلو
بر درگه او شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگره اش فاخته ای
بنشسته همی گفت که کوکو کوکو.
خیام (چ فروغی ص108).
کنگرهء قلعهء اسلام را
نیست به از خامهء تو دیده بان.خاقانی.
خروس کنگرهء عقل پر بکوفت چو دید
که در شب امل من سپیده شد پیدا.خاقانی.
از او شخصی فروافتد گران سنگ
ز بیم جان زند در کنگره چنگ.نظامی.
هم آخر کار کو بی تاب گردد
هم او هم کنگره پرتاب گردد.نظامی.
چون به صورت آمد آن نور سره
شد عدو چون سایه های کنگره.مولوی.
کنگره ویران کنید از منجنیق
تا رود فرق از میان این فریق.مولوی.
چون مرغ بر این کنگره تا کی بتوان بود
یک روز نگه کن که در این کنگره خشتیم.
سعدی.
گر بی تو بود جنت بر کنگره بنشینم
ور با تو بود دوزخ در سلسه آویزم.
سعدی.
سعدیا کنگرهء وصل بلند است ولیک
تا سر اندرننهی دست بدانجا نرسد.سعدی.
ترا ز کنگرهء عرش می زنند صفیر
ندانمت که در این دامگه چه افتاده ست.
حافظ.
|| پر بالای خود. || زینتهای بالای تاج. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنگره.

[کُ گِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) مجمعی از سران دول، نمایندگان ممالک یا دانشمندان که در بارهء مسائل سیاسی، اقتصادی، علمی و غیره بحث کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Congres.

کنگره دار.

[کُ گُ رَ / رِ] (نف مرکب)شرفه دار. (ناظم الاطباء): شَرفاء؛ خانهء کنگره دار. (از منتهی الارب).

کنگره زن.

[کِ گِ رَ / رِ زَ] (نف مرکب)ساززن. مطرب. نواگر : با شیخان و نومالان و فالگیران و مرده شویان و کنگره زنان و شطرنج بازان و دولتخوردگان و بازماندگان خاندانهای قدیم و دیگر فلک زدگان صحبت مدارید. (عبید زاکانی). رجوع به کنگر و کنگره شود.

کنگری.

[کَ گَ] (اِ مرکب) صمغ کنگر را گویند و آن را کنگرزد نیز خوانند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). صمغ کنگر که کنگرزد نیز گویند و خوردن آن به آسانی قی آورد. (ناظم الاطباء).

کنگری.

[کَ گَ] (ص نسبی) منسوب به کنگر. (فرهنگ فارسی معین).

کنگری.

[کُ گُ] (ص نسبی) منسوب به کُنگُر. (فرهنگ فارسی معین) :
تو مردم کریمی من کنگری گدایم
ترسم ملول گردی با این کرم ز کنگر.
فرخی (از فرهنگ فارسی ایضاً).
رجوع به کنگر شود.

کنگری.

[کِ گِ] (اِ)(1) به معنی کنگره است که سازی باشد که هندوان نوازند. (برهان) (آنندراج). کنگره و سازی مر هندیان را. (ناظم الاطباء). زنبوره. و رجوع به زنبوره در همین لغت نامه شود. || نوعی از بربط. (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در همین لغت نامه ذیل «آهنگ» (کنکری) چاپ شده است.

کنگریز.

[کَ] (اِخ) تیره ای از عرب هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص73).

کنگرین.

[] (اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنگ زیتون.

[کَ گِ زِ / زَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کنگش.

[کِ گَ] (ترکی - مغولی، اِ) مخفف کنگاش. (غیاث) (آنندراج). رجوع به کنگاش شود.

کنگلک.

[کُ گَ لَ](1) (مغولی، اِ) پیراهن. قمیص. (فرهنگ فارسی معین) :
گل کنگلک به دست حسد چاک می زند
برتو چو دید زینت ترلیک زرکشی.
وصاف الحضرة (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کنکلک شود.
(1) - «درفر» این کلمه را [ کُ لُ ] konglokضبط داده و پیراهن و روپوش معنی کرده است.

کنگلو.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان راستوپی است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنگ مرد.

[کُ مَ] (ص مرکب) مرد ستبر و قوی هیکل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کُنگ در همین لغت نامه شود.

کنگو.

[کُ گُ] (اِخ)(1) جمهوری دمکراتیک کنگو یا «کنگو کینشازا» که در گذشته به نام کنگوی بلژیک شهرت داشت. یکی از کشورهای آفریقای استوایی است و قسمت اعظم حوزهء رود کنگو را شامل می گردد و 2345000 کیلومتر مربع وسعت و 16353000 تن سکنه دارد. پایتخت آن کینشازا و زبان رسمی آنجا فرانسه است. زراعت قهوه و کتان در آن سرزمین رواج دارد و معادن طلا و روی و منگنز و قلع و مخصوصاً اورانیوم و الماس و مس آن خاصه در کاتانگا حائز اهمیت بسزائی است. کنگوی بلژیک به وسیلهء لئوپلد دوم تأسیس گردید. این سرزمین تا سال 1960 م. از مستعمرات بلژیک بود و پس از استقلال ماجرای پرسروصدای پاتریس لومومبا نخست وزیر این کشور به وجود آمد و لومومبا به وسیلهء رئیس جمهور «ژوزف کازاووبا» از کار بر کنار گردید و سپس در سال 1961 به قتل رسید. موئیز چومبه با تجزیهء قسمت کاتانگا از کشور مدتی در این قسمت حکمروائی کرد ولی در سال 1963 با میانجی گری سازمان ملل این تجزیه طلبی از بین رفت و از سال 1964 تا 1965 چومبه در رأس حکومت کنگو قرار گرفت. و سپس به وسیلهء کودتای ژنرال موبوتو بر کنار گردید. (از لاروس).
(1) - Congo.

کنگو.

[کُ گُ] (اِخ) جمهوری کنگو یا «کنگو برازاویل» یکی از کشورهای آفریقای استوایی است که در سال 1960 م. استقلال یافت و 342000 کیلومتر مربع وسعت و 860000 تن سکنه دارد. پایتخت آن برازاویل و زبان رسمی آنجا فرانسوی است. زراعت قهوه، نیشکر و کتان رواج دارد و معادن آن فراوان است، از آن جمله طلا و الماس و سرب و قلع و نفت حائز اهمیتند. این سرزمین در گذشته جزو مستعمرات فرانسه بود. (از لاروس).

کنگو.

[کُ گُ] (اِخ) رودی است در قارهء آفریقا که از نواحی «دریاچهء بزرگ» سرچشمه می گیرد و «لوآلبا» نامیده می شود. این رود پس از آنکه در مسیر خود قوس بزرگی به وجود می آورد از سمت راست رودهای «اوبانگی» و «سنگها» و از سمت چپ رود «کاسائی» بدان متصل می گردند و «کیزانگائی» و «کینشازا» و «برازاویل» را مشروب می سازد و سپس به اقیانوس اطلس می ریزد. (از لاروس).

کنگور.

[کِ گَ وَ] (اِخ) رجوع به کنگاور و نزهة القلوب ص108، 165 و 171 و مجمل التواریخ صص 72 - 81 و 396 شود.

کنگوش.

[کَ] (اِ) جن و دیو.(1) (آنندراج).
(1) - جانسون این کلمه را «کنکوس» و معادل آن را Ademonدانسته است به معنی دیو و جن و شیطان و روح پلید.

کنگه.

[کَ گِ] (اِ) نامی است که در گیلان و تنکابن به درخت «آلاش» دهند و در گرگان «منزول» و در آستارا «هس» و در اطراف رشت «خج» نامند. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص277). و رجوع به آلاش و هس شود.

کن مکن.

[کُ مَ کُ] (اِ مرکب) (مأخوذ از صیغهء امر و نهی) امر و نهی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). امر و نهی که حکومت عبارت از آن است. (غیاث) :
دین چو به دنیا نتوانی خرید
کن مکن دیو نباید شنید.نظامی.
کش مکش جور در اعضا هنوز
کن مکن عدل نه پیدا هنوز.نظامی.
و رجوع به لاتفعل در همین لغت نامه شود.
|| (ص مرکب) مردم مترددخاطر. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسی که در امور مردد باشد. (فرهنگ فارسی معین). || پادشاه و صاحب حکم. (برهان). پادشاه و صاحب حکومت. (آنندراج). پادشاه دارای حکم. (ناظم الاطباء). صاحب حکم نافذ. (فرهنگ فارسی معین).

کنمة.

[کَ مَ] (ع اِ) زخم و جراحت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنند.

[کَ نَنْ] (اِ) افزاری باشد که چاه کنان و گل کاران بدان زمین کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || بیلی را نیز گفته اند که سر آن خمیده باشد و برزیگران کار فرمایند. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). بیلی که سر آن کج باشد (خمیده) و برزگران دارند و ظاهراً کلند است. (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). بیلی باشد سر اندرچفته، برزگران دارند و به ماوراءالنهر بیشتر بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص90). بیلی باشد سرچفته که برزگران دارند و آن را به زبان تازی معول خوانند. (اوبهی). کلند. کلنگ. آلتی با سری آهنین و دستهء چوبین به سه چهار بزرگی تیشه که بدان زمین کنند و امروز کلنگ گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): العزق؛ شکافتن زمین به کنند. (تاج المصادر بیهقی) :
مرد دینی رفت و آوردش کنند
چون همی مهمان در من خواست کند.
رودکی (از لغت فرس چ اقبال ص9).
وگرت خنده نیاید یکی کنند بیار
و یک دو بیتک از این شعر من بکن به کنند.
ابوالعباس (از لغت فرس ایضاً).
برگیر کنند و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.
خجسته (از لغت فرس ایضاً).
آنچه ببخشید اگر گنج نهادی زمین
گشتی تا پشت گاو کنده به روئین کنند.
سوزنی.

کنندگی.

[کُ نَنْ دَ / دِ] (حامص) حالت و کیفیت کننده. فاعلیت. (فرهنگ فارسی معین) : و اما کننده، نه علتی وی از بهر کنندگی است. (دانشنامه از فرهنگ فارسی ایضاً).

کننده.

[کَ نَنْ دَ / دِ] (نف) اسم فاعل از کندن. کاونده و کلنگ دار و آنکه جایی را بکند. (ناظم الاطباء). حفرکننده. حفار. (فرهنگ فارسی معین) :
کننده تبر زد همی از برش
پدید آمد از دور جای درش.فردوسی.
محمود بفرمود تا کننده و تیشه و بیل آوردند و بر دیواری که به جانب مشرق است دری پنجمین بکندند. (چهارمقاله از فرهنگ فارسی معین).
بیاد لعل او فرهاد جان کن
کننده کوه را چون مرد کان کن.نظامی.
|| از جای برآورنده. (فرهنگ فارسی معین).
- کنندهء در خیبر؛ کنایه از حضرت علی. (غیاث) (آنندراج). علی علیه السلام. (فرهنگ فارسی معین) :
مردی ز کنندهء در خیبر پرس
اسرار کرم ز خواجهء قنبر پرس.
(منسوب به حافظ).

کننده.

[کُ نَنْ دَ / دِ] (نف) اسم فاعل از کردن. فاعل و عامل و گماشته. کارگزار و نماینده. سازنده. (ناظم الاطباء). ترجمهء عامل. (آنندراج). عامل. سازنده. انجام دهنده. (فرهنگ فارسی معین) : و این کنندهء این خانه را آشکار کند. (تاریخ سیستان). || (اصطلاح فلسفه) فاعل. علت محدثه : کنندهء چیز آن بود که هستی چیز را به جای آورد. (دانشنامه ص69 از فرهنگ فارسی معین).

کنو.

[کَ نَوْ / کَ نو] (اِ) بنگ را گویند و به عربی ورق الخیال خوانند. (برهان). کنب و کنف است که بنگ باشد و تخم آن را کنودانه و شاه دانه گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از جهانگیری). کنب. (فرهنگ رشیدی). اسم فارسی ورق الخیال است. (فهرست مخزن الادویه). بنگ. (ناظم الاطباء). کنب. کنف. قنب (معرب). رجوع به کنف شود. (فرهنگ فارسی معین): الابق؛ رسن که از پوست کنو است. (مهذب الاسماء). رجوع به کنف شود.

کنو.

[کُ نُو] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سروستان است که در شهرستان شیراز واقع است و 330 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کنوب.

[کُ] (ع مص) درشت گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بی نیاز گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). بی نیاز گشتن بعد از فقر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنود.

[کَ] (ع ص) ناسپاس. (غیاث) (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). ناسپاس. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (دهار). حق نشناس. آنکه کفران نعمت کند. نمک کور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناسپاس. حق نشناس. کافرنعمت. (فرهنگ فارسی معین) : سلطان از آن فتح با فوات مقصود و افلات کافر کنود لذتی نیافت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص418 و چ قویم ص246). ایزد تعالی مورد انعام خداوند خواجهء جهان را از درود ناسپاسان کفور و حق ناشناسان کنود آسوده داراد. (مرزبان نامه از فرهنگ فارسی معین).
حمله آرند از عدم سوی وجود
در قیامت هم شکور و هم کنود.مولوی.
هر که بر خود نشناسد کرم بار خدای
دولتش دیر نماند که کفور است و کنود.
سعدی.
|| کافر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || نکوهنده خدای را. (منتهی الارب) (آنندراج). نکوهندهء پروردگار خود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (فرهنگ فارسی معین). || نافرمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عاصی. (از اقرب الموارد). عصیان کننده. عاصی. (فرهنگ فارسی معین). || تنهاخورنده و بازدارنده عطای خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زنندهء غلام را. (از منتهی الارب) (آنندراج). کسی که بندهء خود را زند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زمینی که در او گیاه نروید. (غیاث). زمین که نرویاند چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). زمینی که در او نبات نبود. (مهذب الاسماء). || زن ناسپاس دوستی و مواصلت. (منتهی الارب) (آنندراج). زن ناسپاس مودت و مواصلت. (ناظم الاطباء). زن ناسپاس دوستی و مواصلت با زوج خود. و در تعریفات کسی که مصائب را برشمارد و مواهب را فراموش کند. (از اقرب الموارد). || در شریعت عبارتست از تارک فرائض و واجبات الهی و در طریقت از تارک فضائل، و در حقیقت کنایتست از کسی که اراده کند چیزی را که اراده نکرده است آن را حق تعالی. و این هر سه معنی از این آیت متخذ است: ان الانسان لربه لکنود.(1) (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - قرآن 100/6.

کنود.

[کُ] (ع مص) ناسپاسی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) ناسپاسی. (غیاث). ناسپاسی و حق ناسپاسی. (فرهنگ فارسی معین) : جزاء جحود سزای کفر و کنود او تا ابدالاَبدین بدو می رسانند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ شعار ص277).

کنودان.

[کَ نَوْ / کَ نو] (اِ مرکب) از: کنو + دان (دانه) = کنودانه. (حاشیهء برهان چ معین). شاهدانه که تخم بنگ است. (برهان) (آنندراج). شهدانه. (فهرست مخزن الادویه). کنودانه. (ناظم الاطباء). رجوع به کنودانه شود.

کنودانه.

[کَ نَوْ / کَ نو نَ / نِ] (اِ مرکب)کنودان که شاهدانه باشد و آن تخم بنگ است. (برهان) (آنندراج). تخم آن [ کنب ] که شاهدانه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). حب الفتیان. (مهذب الاسماء). کنودان. رجوع به همین کلمه شود.

کنور.

[کَ] (اِ) کندوله بود یعنی تنباک(1) غله. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص138). ظرفی را گویند که مانند خم بزرگی از گل ساخته که غله در آن کنند. (برهان). همان کندو. (فرهنگ رشیدی). خنور. است که غله در آن کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). سبدی که در آن نان گذارند و یا غله ریزند و نیز خمرهء بزرگی گلین که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء). کندوله و آن چیزی است از گل و سرگین سازند تا گندم در او کنند. (اوبهی). کندو. (جهانگیری). کنور و کندور ظرفی باشد بزرگ مانند خم که از گل و سرگین کنند و غله در آن ریزند و به بعض از زبانها کندوله گویند و به ولایت آذربایجان کندو خوانند. (صحاح الفرس) :
از تو دارم هر چه در خانه خنور
وز تو دارم آرد گندم(2) در کنور.
رودکی (از لغت فرس چ اقبال ص138).
هر چه بودم به خانه خم و کنور
و آنچه از گونه گون قماش و خنور.
طیان (از لغت فرس ایضاً).
و رجوع به کنون شود.
(1) - ظ: «تبوراک». رجوع به ذیل لغت فرس اسدی چ اقبال ص138 و بتوراک و تبوراک در همین لغتنامه شود.
(2) - در فرهنگ رشیدی و حاشیهء برهان چ معین: وز تو دارم نیز غله ...

کنور.

[کَ / کِ](1) (اِ) مکر و فریب و مردم بازی دادن هم هست. (برهان).کنبور است. (فرهنگ جهانگیری). مکر و فریب و حیله. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ جهانگیری فقط به فتح اول آمده است.

کنور.

[کُ / کَ] (اِ) رعد برادر برق. (برهان). رعد. (فرهنگ رشیدی). رعد باشد و آن را «تندر» و «تندور» و... گویند. (جهانگیری). رعد باشد که آن را تندر و تندور و آسمان غریو و آسمان غرش نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). تندر و رعد. (ناظم الاطباء) :
بلرزید صحرا و کوه از کنور
تو گفتی که برق آتشی زد به طور.
فرقدی (از فرهنگ رشیدی).

کنور.

[کُنْ وَ] (ص) کننده که فاعل باشد و دساتیری است. (از انجمن آرا) (آنندراج). کننده و عامل و فاعل. (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

کنوره.

[کِ / کَ رَ / رِ] (ص) فریبنده و مردم بازی دهنده. (برهان) (آنندراج). فریبنده و حیله کننده و غدرنماینده. (ناظم الاطباء).

کنوریدن.

[کَ / کِ دَ] (مص) آدم بازی دادن و فریفتن مردم. (برهان) (آنندراج). فریب دادن. (انجمن آرا). فریفتن و مکر کردن. (ناظم الاطباء).

کنوز.

[کُ] (ع اِ) جِ کنز که معرب گنج است. (غیاث) (آنندراج). جِ کنز. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کنز شود.

کنوزه.

[کَ / کُ / کِ زَ / زِ] (اِ) پنبهء برزده و حلاجی کرده. (برهان) (آنندراج). پنبهء نرم. (فرهنگ رشیدی). پنبهء نرم و آن را کنوزه نیز گویند و به ضم کاف اصح است چه کنوزه بوده یعنی؛ کمان زده چه بزه به لغت دری و تبری به معنی زده آمده است. (انجمن آرا). پنبهء زده و حلاجی کرده. (ناظم الاطباء).

کنوس.

[کُ] (اِ) کُنُس. کونوس. ازگیل. رجوع به ازگیل در همین لغت نامه و درختان جنگلی ایران و جنگل شناسی ساعی شود.
- کنوس طبری؛ به لغت تبرستان اسم نوع زعرور است و به ترکی ازگل خوانند و لذیذتر از زعرور است. (انجمن آرا) (آنندراج). اسم نوع کبیر زعرور است. (الفاظ الادویه).

کنوس.

[کُ] (ع مص) پنهان شدن آهو در خوابگاه خود و درآمدن در آن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). در آشیان شدن آهو. (ترجمان القرآن) (دهار). در آشیان شدن آهو و گوزن و بز کوهی. (تاج المصادر بیهقی).

کنوش.

[کُ] (اِ) درخت سرو. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کنوع.

[کُ] (ع مص) فراهم آمدن و منقبض گردیدن و ترنجیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). با هم آمدن اعضا. (تاج المصادر بیهقی). || آزمند و حریص گشتن. (آنندراج): کنع فی الامر؛ آزمند و حریص گشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کنع الرجل فی الشی ء؛ طمع کرد آن مرد در آن چیز. (ناظم الاطباء). || چفسیدن مشک در جامه. (منتهی الارب) (از آنندراج). چسبیدن مشک به جامه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گریختن از کار و بددل شدن. (آنندراج): کنع عن الامر؛ گریخت از آن و بددل شد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زدن بر انگشتها چندانکه خشگ گرداند آب را. || سوگند خوردن به خدای برتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروتنی و نرمی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فروتنی کردن و نرمی نمودن. (ناظم الاطباء). فروتنی نمودن. (تاج المصادر بیهقی). نزدیکی به خواری و تذلل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به غروب مایل شدن ستاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر فراهم آوردن مرغ وقت فرود آمدن از هوا. (از منتهی الارب) (آنندراج). فراهم آوردن عقاب پرها را وقت فرود آمدن از هوا. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نزدیک آمدن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). نزدیک آمدن. (تاج المصادر بیهقی).

کنوف.

[کَ] (ع ص) ناقة کنوف؛ ناقه ای که در جانب و ناحیهء شتر راه رود. یا ناقه ای که یک سو شود و چون آن را سردی رسد در ناحیهء شتر فروخوابد. ج، کُنف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || غنم کنوف؛ گوسپند که دور دور باشد و با گله نرود و یا گوسپندی که بر آبستنی نر برجهد بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنوگرد.

[کَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان است که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کن و مکن.

[کُ وَ / کُ نُ مَ کُ] (جملهء فعلیه، امر و نهی) انجام بده و انجام مده. با افعل و لاتفعل قیاس شود :
لاتفعل و افعل نکند چندان سود
چون با عجمی کن و مکن باید گفت.
؟ (از مرصاد العباد).
خلق را از راه وعظ، کن و مکن می فرماید و گاه به زبان اهل حله ثنا می سراید. (مقامات حمیدی از آنندراج ذیل کله). و رجوع به کن مکن شود.

کنون.

[کَ] (اِ) کندو باشد و آن ظرفی است بزرگ از گل ساخته که غله در آن کنند. (برهان) (آنندراج). کندو. (فرهنگ رشیدی). تبدیل کنور به معنی کندوست(1). (انجمن آرا) (آنندراج). کندو و خنور گلی که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء) :
نیست ما را مشت گندم در کنون
باز دیناری به کیسه اندرون.
علی فرقدی (از فرهنگ رشیدی).
(1) - ذیل کنور.

کنون.

[کُ] (ق) به معنی اکنون آمده یعنی این زمان و حالا و الحال و الان و از «کنون» گاهی کاف را حذف نموده «نون» گویند... و گاهی «نون» را حذف کنند و الف بر «کنون» بیفزایند و «اکون» گویند و در خوارزم بسیار شنیده ام. (انجمن آرا) (از آنندراج). اکنون و حالا و الحال و این زمان. (ناظم الاطباء). اکنون = نون. (فرهنگ فارسی معین) :
ای مج کنون تو شعر من از بر کن و بخوان
از من دل و سگالش و از تو تن و زبان.
رودکی.
کنون کنده و سوخته خانه هاشان
همه بازبرده به تابوت و زنبر.رودکی.
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کو چه شده است شادی و سوک.
رودکی.
چنانکه خامه ز شنگرف برکشد نقاش
کنون شود مژهء من ز خون دیده خضاب.
خسروانی.
و کنون باز ترا برگ همی خشک شود
بیم آن است مرا بشک بخواهد ز دنا.
بلعباس عباسی.
می تند گرد سرای و در تو غنده کنون
باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان.کسایی.
کنون گران شدم و سرد و نانورد شدم
از آن سبب که به خیری همی بپوشم ورد.
کسایی.
بیلفغده باید کنون چاره نیست
بیلفنجم و چارهء من یکی است.
بوشکور (از گنج بازیافته ص23).
جهان شده فرتوت چو پاغنده سر و گیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شد جماش.
بوشعیب (از لغت فرس چ اقبال ص467).
سرآمد کنون قصهء یزدگرد
به ماه سفندارمذ روز ارد.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص2600)
کنون گر به رزمند یاران من
به بزم اندرون غمگساران من
یکی نامجوی و دگر شادروز
مرا بخت بر گنبد افشاند گوز.فردوسی.
ایا بلایه اگر کارکرد پنهان بود
کنون توانی باری خشوک پنهان کرد.
منجیک.
یکی تلنگ بخواهم زدن به شعر کنون
که طرفه باشد از شاعران خاص تلنگ.
روزبه.
آن ذوفنی که تا به کنون هیچ ذوفنون
هرگز به او به کار نبرده ست هیچ فن.فرخی.
در باغ کنون حریرپوشان بینی
بر کوه صف گهرفروشان بینی.منوچهری.
تاکنون کارها سخت ناپسندیده رفته است و هر کسی به کار خود مشغول بوده. (تاریخ بیهقی).
یار تو زیر خاک مور و مگس
چشم بگشا ببین کنون پیداست.
رودکی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص185).
سزا آن بدی کز نخستین کنون
مرا کردی اندر هنر آزمون.اسدی.
زان جمال و بها که بود ترا
نیست با تو کنون قلیل و کثیر.ناصرخسرو.
نه افضلم تو خوانده ای به بزم خود نشانده ای
کنون ز پیش رانده ای تو دانی و خدای تو.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص657).
خراب است آن جهان کاول تو دیدی
اساس نو کنون نتوان نهادن.خاقانی.
چو آمد کنون ناتوانی پدید
به دیگر کده رخت باید کشید.نظامی.
کنون عمریست کین مرغ سخن سنج
به شکر نعمت ما می برد رنج.نظامی.
کنونم آب حیاتی به حلق تشنه فروکن
نه آنگهی که بمیرم به آب دیده بشویی.
سعدی.
رجوع به اکنون شود.

کنونه.

[کُ نَ / نِ] (ق) حال و حالت است، اگر گویند چه کنونه داری؟ مراد آن است که چه حال و حالت داری، یعنی الاَن در چه خیالی؟ (انجمن آرا) (آنندراج). حالت و کیفیت و چگونگی. و چون چیزی از مطلبی که بیان می کنند باقی مانده می گویند کنونه فروماند و در احوالپرسی می گویند کنونه چه داری. (ناظم الاطباء).

کنونی.

[کُ] (ص نسبی) حالیه و زمان حال. (آنندراج). حالایی و کنونی. (ناظم الاطباء). فعلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). منسوب به کنون. متعلق به زمان حاضر. اکنونی. فعلی: «وضع کنونی مردم تهران». (فرهنگ فارسی معین).

کن و واکن.

[کَ وَ کَ / کَ نُ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) جامه ای شبیه شور و واشور: «کن و واکن ندارد»؛ تنها جامه او آن است که به بر دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنوة.

[کُ / کَ وَ] (ع اِ) لفظی که بدان شخصی را خوانند. (از منتهی الارب) (آنندراج). کنیه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کنیه شود.

کنویس.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان است که در بخش حومهء وارادک شهرستان مشهد واقع و 1366 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کنة.

[کُنْ نَ] (ع اِ) کنه. سایبان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیچه یعنی پوشش بالای در خانه یا سایبان بالای در. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خانهء خرد اندرون خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چوبی باشد پهنا که هر دو طرف آن در دیوار کرده بر آن متاع خانه نهند. ج، کُنّات. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رفّ. ج، کِنان. کنات. (از اقرب الموارد).

کنه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) جانوری که بر بدن گوسفند و شتر و گاو و خر و سگ امثال اینها چسبد و مانند شپش خون خورد و به عربی قراد گویندش و اگر خون او را در شراب داخل کنند و خورند در دم مستی آرد. (برهان) (آنندراج) (از غیاث).(1) جانورکی که بر بدن گوسپند و شتر و گاو و خر و سگ و مرغ و جز آن چسبد و به تازی قراد گویند. (ناظم الاطباء). جانوری خرد باشد که در چهارپا افتد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص487). قراد. (بحر الجواهر) (منتهی الارب). طلح. (منتهی الارب). جانوری است خرد که بر چهارپایان افتد چون گوسفند و شتر و امثال آن. جانورکی است خرد به اندازهء لپه و گاه بزرگتر چون نیمهء لوبیایی که از تن حیوان چون مرغ و شتر و گاو و گوسفند خون مکد و البته در علم آن به انواعی باشد. نام انواعی از حشرات خرد به اندازهء لپه و ماش تا لپهء نخودی درشت که بر تن گوسفند و اشتر و آدمی و دیگر جانوران چسبد و خون مکد و جای نیش آن برآماسد و درد کند و باشد که جانوری یا آدمی را سخت مسموم سازد با مدتی دراز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جانوری است(2) از شاخهء بندپایان از ردهء عنکبوتان و از دستهء کنه ها(3). کنه ها اکثر طفیلی پستانداران از قبیل دامها و سگ و گربه و انسان می شوند و از خون آنها تغذیه می کنند. کنهء سگ(4) شبیه دانهء کرچک است و بر روی پوست سگ و دیگر پستانداران محکم می چسبد و از خون حیوان تغذیه می نماید و بدنش بسیار حجیم می شود و به انسان نیز حمله می کند. کنهء پرندگان(5) که معمولاً بر روی پوست پرندگان استقرار می یابد و خون آنها را می مکد به انسان نیز حمله می کند. نوعی از کنه ها به نام غریب گز(6)در کاروانسراها و اماکن عمومی قدیمی فراوان است و گزش آن انسان را دچار تب راجعه می کند. جلم. قراد. کنه ها(7) راستهء مشخص از ردهء عنکبوتیان و از شاخهء بندپاییان که اکثر جانوران آن خطرناک و طفیلی دیگر پستانداران (از جمله انسان) می شوند و سبب بروز و اشاعهء امراض ساری و عفونی از قبیل تب راجعه و جرب می گردند. کنه ها دارای قدی کوچک می باشند و بدنشان فقط از یک قطعه ساخته شده و اثر بندبندی در خارج نمایان نیست و سفالوتوراکس و شکم فقط به وسیلهء شیاری از هم جدا شده که حرکاتی در آن بند صورت نمی گیرد. نوع زندگی کنه ها متغیر است. بعضی از طعمه های زنده تغذیه می کنند و برخی از مواد آلی و گروهی بسیار انگلی هستند و از خون پستانداران و انسان تغذیه می نمایند. (فرهنگ فارسی معین) :
زندگانیت باد الف سنه
چشم دشمنت برکناد کنه.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص487).
|| در تداول عامه، کسی که به اصرار به کسان متوسل شود و تا کارش را انجام ندهند آنان را رها نکند: عجب کنه ای است. (فرهنگ فارسی معین).
- مثل کنه چسبیدن؛ سماجت به خرج دادن. اصرار و ابرام بسیار کردن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در غیاث به ضمتین ضبط شده است.
.
(فرانسوی)
(2) - Arthropodes .
(فرانسوی)
(3) - Acariens .(لاتینی)
(4) - Ixodes ricinus .
(فرانسوی)
(5) - Argas .(لاتینی)
(6) - Ornithodoros tholosani .
(فرانسوی)
(7) - Acariens

کنه.

[کَنْ نَ / نِ] (اِ) پلیته چراغ بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص507). فتیلهء چراغ. پلیته. (فرهنگ فارسی معین) :
کنه را در چراغ کرد سبک
پس در او کرد اندکی روغن.
رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص507).

کنه.

[کُنْهْ] (ع اِ) گوهر هر چیزی و پایان آن و اندازه و هنگام و وجه و روی آن و از این فعلی مشتق نمی شود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: عرفته کنه المعرفة؛ شناختم آن را به حقیقت شناسائی. و ان کلام المرء فی غیر کنهه؛ ای فی غیر وقته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در عربی به معنی پایان چیزی و وقت کار و حقیقت چیزی. (غیاث). || (اصطلاح فلسفه) به معنی نهایت آمده است، کنه ذات یعنی حقیقت و واقعیت ذات آنطور که هست چنانکه گفته شده است: «کنه وجود خدا خرد کجا برد پی»؛ یعنی ذات حق را آنطور که هست به نهایت وجودی او، و اینکه در واقع چیست و ماهیت و حقیقت او را خرد درنیابد. و گویند معرفت به کنه و حقیقت و ذات را اراده کند یعنی معرفت و علم به ذات «اکتناء کردن» در اشیاء یعنی دقت و بررسی در کنه و حقیقت اشیاء. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی دکتر سجادی ص265) :
خرد حیران شده از کنه ذاتش
منزه دان ز اجرام و جهاتش.ناصرخسرو.
سلطان یمین الدوله محمود در این واقعات اثرها نمود که افهام و اوهام از کنه آن قاصر آید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 ص23).
توان در بلاغت به سحبان رسید
نه در کنه بی چون سبحان رسید.سعدی.
جهان متفق بر الهیتش
فرومانده در کنه ماهیتش.سعدی.
- کنه کار؛ پایان کار. (ناظم الاطباء).
- کنه مطلب؛ حقیقت آن. (ناظم الاطباء).

کنة.

[کَنْ نَ] (ع اِ) زن پسر یا زن برادر. ج، کَنائِن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از دهار) (مهذب الاسماء).

کنة.

[کِنْ نَ] (ع اِ) کِنّ. پوشش هر چیزی و پردهء آن. ج، اَکنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هر چیزی که بدان چیزی را نگاه دارند و هر چه بدان چیزی را بپوشانند و پرده و چتر و سایبان. (ناظم الاطباء). || سرای و خانه. (از منتهی الارب). || سپیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنه.

[کَنْ نَ] (اِخ) کلنه. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به کلنه در همین لغت نامه و ایران باستان ج1 ص445 شود.

کنهان.

[کَ] (ع اِ) گیاهی است برگش شبیه برگ بن، نیک دورکنندهء کژدم. گویند اگر برگش بر عقرب افکنند در حال بمیرد.خوردن برگش مسخن جگر و سپرز و دماغ و بدن. (منتهی الارب). اسم نبطی نباتی است مثل درخت کوچکی، برگش در رنگ و حدت شبیه به برگ سقز و در بوی مانند بوی دود و شاخهای او از یک ساق سطبر رسته و نرم تر از درخت حبة الخضرا. در سیم گرم و خشک و بوئیدن او مسخن معده و جگر و معین هاضم و بالخاصیة در جایی که دود آن باشد عقرب در آنجا نمی باشد و اگر برگ او را بر عقرب بپاشند در حال بمیرد و مضر سقل و محرق خلط و قدر شربتش یک درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است که برگ آن مانند برگ بنه است. (ناظم الاطباء).

کنهبل.

[کَ نَ بَ / بُ](1) (ع اِ) درخت کنهبل. عض [ عِ / عُض ض ]. پاره درختی است بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). نام درختی است در بادیه. (مهذب الاسماء). درخت بادیه. (نزهت القلوب). قسمی از عضاة است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).نام درختی کلان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): یکب علی الاذقان دوح الکنهبل. (اقرب الموارد). || جو بزرگ خوشه. (منتهی الارب) (آنندراج). کهبل مثله. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم دهخدا کِنِهبِل ضبط داده اند.

کنهدر.

[کَ نَ دَ] (ع اِ) آنچه بر آن خشت خام و انگور و جز آن بار کرده از جایی برند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آلتی که بدان شیر و انگور و امثال آنها را حمل کنند و به عکنة معروف است. (از اقرب الموارد).

کنهدل.

[کَنَ دَ] (ع ص) دفزک و سطبر. (از منتهی الارب) (آنندراج). ستبر. دفزک. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت رست و شدید. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت رست و درشت. (ناظم الاطباء). صلب و شدید. (اقرب الموارد).

کنهر.

[کَ نَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان بیونیج است که در بخش کرند شهرستان شاه آباد واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کنهزه.

[کَ هَ زَ / زِ] (اِ) کشواکش و خمیازه باشد که مردم را پیش از آمدن تب واقع شود و آن را به عربی تمطی گویند. (برهان) (آنندراج). تمطی و کشواکش، مثل آن حالتی که پیش از آمدن تب پدید آید. (ناظم الاطباء).

کنهفة.

[کَ هَ فَ] (ع مص) درگذشتن از کسی و شتابی کردن. (منتهی الارب). گذشتن از کسی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنهور.

[کَ نَ وَ] (ع اِ) ابرپاره شبیه به کوه یا ابر برهم نشسته. || (ص) مرد سطبراندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنهورة.

[کَ نَ وَ رَ] (ع ص) ناقهء بزرگ جثه. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر بزرگ جثه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتر مادهء کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر کلانسال. (ناظم الاطباء).

کنی.

[کُ نا] (ع اِ) جِ کُنیَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کنیة شود.
- کنی الرؤیا؛ مثلهایی است که فرشتهء رؤیا زند و آن کنایه از امور بزرگ و مهم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کنی.

[کَ نی ی] (ع ص، اِ) هم کنیت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هم کنیت. ج، اکنیاء. (مهذب الاسماء). یقال: فلان کنی فلان؛ فلان هم کنیهء فلان است یعنی کنیهء هر دو یکی است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

کنیا.

[کَ] (اِ) به لغت ژند و پاژند نی میان خالی را گویند که کلک باشد. (برهان) (آنندراج). لغت زند و پازند، میان خالی و کاواک. (ناظم الاطباء). هزوارش، کنیا(1) و گنیا(2). پهلوی، نذ(3) (نی). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kanya.
(2) - ganya.
(3) - nadh.

کنیاک.

[کُ] (اِخ)(1) مرکز ناحیه ای است در ایالت شارانت فرانسه و بر کنار رود شارانت واقع است و 21100 تن سکنه دارد. این ناحیه دارای 7 بلوک و 100 دهکده و 83000 تن سکنه است و محصول عمدهء آن مشروبات الکلی و عرق(2) است. (از لاروس).
(1) - Cognac. (2) - رجوع به مادهء بعد شود.

کنیاک.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی مشروب الکلی گرانبها، به مناسبت آنکه در «کنیاک» ساخت می شده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - Cognac.

کنیاک خوری.

[کُ خوَ / خُ] (اِ مرکب)ظرف خاص برای خوردن کنیاک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنیاک شود.

کنیب.

[کَ] (ع ص) درخت خشک یا شکسته خار. (منتهی الارب) (آنندراج). (از اقرب الموارد). درخت خشک شده و درختی که خار آن شکسته باشد. (ناظم الاطباء).

کنیت.

[کُ یَ] (ع اِ) کنیة. کنیه. نامی که در اول آن کلمهء «ابو»، «ابا»، «ابی» (پدر)، «ام» (مادر)، «ابن» (پسر)، «بنت» (دختر) باشد، مانند ابوالحسن، اباالقاسم، ابی بکر، ام کلثوم، ابن حاجب، بنت الکرم. (فرهنگ فارسی معین). نامی که در اول آن لفظ «اب» باشد به نصب یا به جر یا به رفع یا لفظ «ام» باشد یا «ابن» یا «بنت» چون: ابوالحسن و ابی بکر و ابوهریره و ام الکتاب و ام کلثوم و ابن حاجب و ابن السبیل و بنت الکرم به معنی؛ شراب انگوری و بنت الصدر به معنی؛ اندیشه. (غیاث). و در عربی نامی را گویند که در اول آن «اب» یا «ام» باشد همچون ابوالمعالی و ام کلثوم. (برهان). و گاه کنیت به نام پدر یا مادر دهند به علت شرافت پدر یا مادر. چنانکه حسین بن علی علیه السلام را یا ابن بنت رسول الله خطاب می کردند و به عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر، ابن عباس و ابن عمر می گفتند و آن بر دو گونه است؛ کنیت معتاد و آن کنیتی است که کسی را دهند به نام فرزند یا فرزندان او چون ابوالبشر در کنیت آدم و ابوالقاسم در کنیت رسول (ص) و ابوالحسن در کنیت علی بن ابی طالب علیه السلام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای بوالفرخج ساده همیدون همه فرخج
نامت فرخج و کنیت ملعونت بوالفرج.
لبیبی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به نام و کنیتت آراسته باد
ستایشگاه شعر و خطبه تا حشر.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
هر مدیحی کو بجز بر کنیت و بر نام اوست
خود نه پیوندش به یکدیگر فراز آید نه ساز.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص44).
اسب وی به کنیت خواستند و به تعجیل مرتب کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص380).
به نام آدم و کنیت ابوالبشر بد(1) او
که او ز روی زمینست از اوست اصل بشر.
ناصرخسرو.
بر نگین خاتم او تا ابد
کنیت شاه اخستان باد از ظفر.خاقانی.
حرز امت محمد آنکه ز حلم
کنیتش دهر بوتراب کند.خاقانی.
به عهد مفتی عالم درخت جاه و جلال
به نام و کنیت او برگ و بار می سازد.
خاقانی.
نخستین مرغ بودم من در این باغ
گرم بلبل کنی کنیت وگر زاغ.نظامی.
کنیت سعدی فروشستم ز دیوان وجود
پس قدم در حضرت بی چون مولایی زدم.
سعدی (کلیات چ مصفا ص792).
و رجوع به کنیه و کنیة شود.
|| گاهی لفظ کنیت در فارسی به معنی مطلق لقب هم مستعمل می شود. (غیاث) (آنندراج).
(1) - ظ: «بر او». رجوع به حواشی دیوان ناصرخسرو شود.

کنیت.

[کَ] (ع ص) سقاء کنیت؛ مشک بسیار آبگیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنیج کلا.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان راستوپی است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی و یک هزار گزی باختر زیرآب واقع است و 2600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنید.

[] (ص) رجوع به کیاده شود.

کنیدر.

[کَ نَ دَ / کُ نَ دِ] (ع ص) درشت و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کنیدن.

[کُ دَ] (مص) انفعال. (دانشنامهء علایی). کردن پذیرفتن : در یکی کنش که بتازی ان یفعل گویند و یکی بکنیدن که بتازی ینفعل خوانند. (دانشنامه ص29 از فرهنگ فارسی معین).

کنیدوس.

(اِخ)(1) یکی از بلاد قدیم آسیای صغیر در ناحیه دریس بوده است. (اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ ترجمهء نصرالله فلسفی). یکی از شهرهای باستانی کاری(2)است که مستعمرهء لاسدمونیها و مختص ونوس بود. (از لاروس). و رجوع به یسنا ج1 ص81 و 82 و 92 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Cnidus, Cnide (کشوری باستانی در آسیای
(2) - Carie صغیر).

کنیر.

[کَ] (ص) کاهل. (جهانگیری). شخص تنبل و غافل. (ناظم الاطباء). || بسیارخوار. (جهانگیری). پرخوار و شکم پرست. (ناظم الاطباء).

کنیر.

[] (اِ) طنابی که از الیاف پوست نارجیل کنند و کشتی ها را بدان بندند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنیز.

[کَ] (اِ) پرستار و خدمتکار زنان باشد و به عربی جاریه خوانند. (برهان). زن مملوکه و پرستار زنان. (غیاث). خادمه و آن را برای تصغیر کنیزک گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). اَمه. مولاة. مقابل غلام. عبد. مولی. بنده. زن که بخرند خدمت را. صیغه. جاریه. داه. دده. بردهء مادینه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ترنی. (منتهی الارب). برده ای که دختر یا زن باشد و داه و لاچین و خدمتکار و پرستار زنانه و جاریه. (ناظم الاطباء). اوستا، «کنیا، کینین، کینیکا»(1) (دختر جوان). پهلوی، کنیک(2). هندی باستان، «کنیه، کنیه»(3). و این کلمه مرکب است از: کن (زن) + ییز (پسوند تصغیر) = یزه (دوشیزه). با پهلوی، پازند «کنیچک»(4) قیاس شود. امروزه به معنی زن است و مجازاً به معنی پرستار استعمال می شود. (از حاشیه برهان چ معین) :
از آن سوی رودان کنیزان بدند
ز دستان همه داستانها زدند.فردوسی.
کنیزان مانند تابنده ماه
غلامان چینی همه با کلاه.فردوسی.
وزان قندهاری دلارا کنیز
سخن راند کو درخور تست نیز.فردوسی.
بسیار جامهء پوشیدنی و هم کنیزان را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص236). مهد را آنجا فرودآوردند با بسیار زنان چون... و ددگان و خدمت کاران زنان و خادمان و کنیزان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص401).
شکرلب با کنیزان نیز می ساخت
کنیزانه بدیشان نرد می باخت.نظامی.
بدان مشکوی مشک آگین فرودآی
کنیزان را نگین شاه بنمای.نظامی.
وزان خوبان چو در ره پای بفشرد
کنیزی چند را با خویشتن برد.نظامی.
-امثال: مگر ما از کنیزیم شما از خانم.
مثل کنیز حاج باقر . مثل کنیز ملاباقر؛ در مورد کسی گفته می شود که مدام ناله و شکایت می کند و از بدی اوضاع گله می کند.
دستت چو نمی رسد به بی بی دریاب کنیز مطبخی را در موردی به کار برند که به حداقل ممکن باید ساخت.
|| دختر بکر. دوشیزه. (برهان) (از غیاث) (از ناظم الاطباء). دختر بکر را خوانند. (جهانگیری). صاحب جهانگیری گفته به معنی دختر بکر است، فردوسی راست...(5) از این شاهد جهانگیری بکارت ثابت نمی شود. شاید از دختر به معنی بکر قیاس کرده. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - kanya, kainin, kainika.
(2) - kanik.
(3) - Kanya, kanya.
(4) - kanicak. (5) - رجوع به معنی دوم کنیزک (شاهد فردوسی) شود.

کنیز.

[کَ / کُ] (اِ) بن و بیخ خوشهء خرما و رطب. (برهان) (ناظم الاطباء). کاناز. کناز. کنز. بن و بیخ خوشهء خرما. (فرهنگ فارسی معین).

کنیز.

[کَ] (ع اِ) خرما که جهت زمستان در زنبیل و جز آن ذخیره سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کنیزدبة.

[کُ نَ دُبْ بَ] (اِخ) به حذاقت در ساختن آهنگ شهرت یافت و آهنگهائی وضع کرد که در میان مردم رواج یافت و در مجالس المقتدر خلیفهء عباسی حاضر می شد. وی به سال 306 ه .ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

کنیزک.

[کَ زَ] (اِ مصغر) کاف آخر این لفظ جزو کلمه نیست بلکه برای تصغیر یا تحقیر است. (غیاث). مصغر کنیز یعنی کنیز خردسال. (ناظم الاطباء). پهلوی، پازند کنیچک(1)؛ زن خرد. پرستار زن. دخترک یا زنکی که برده باشد. کنیز. (فرهنگ فارسی معین). فتاة. (ترجمان القرآن) (دهار). داه. پرستار. (صحاح الفرس). اَمَه. زن زرخرید. جاریه. عقداء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به مشکوی زرین ده و دوهزار
کنیزک به کردار خرم بهار.فردوسی.
بیاورد رومی کنیزک چهل
همه ازدر کام و آرام دل.فردوسی.
غلام و کنیزک ببر هم دویست
بگویش که با تو مرا جنگ نیست.فردوسی.
هدهد چو کنیزکیست دوشیزه
با زلف ایاز و دیدهء فخری.منوچهری.
این خاتون را عادت بود که سلطان محمود را غلامی نادر و کنیزکی دوشیزهء نادره هر سالی فرستادی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص253). این بوالقاسم کنیزک پروردی و نزدیک امیرنصر آوردی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص365). چند کنیزک آورده بود وقتی امیرنصر بوالقاسم را دستاری داد. (تاریخ بیهقی ایضاً). کنیزک گفت تا این مرد مرا خریده است من پیش وی چراغ ندیده ام. (تاریخ بیهقی ایضاً ص524). ای کنیزک گناه مهتر تو بزرگوارتر از آن است که آمرزش توان کرد. (نوروزنامه). بزرگان چون با زنی یا کنیزکی نزدیکی خواستندی کردن کمر زرین بر میان بستندی. (نوروزنامه). ده تخت جامهء مرتفع از هر لونی و ده کنیزک و هیفده غلام. (تاریخ بخارا). و از جمله اسباب و تجمل او دوازده هزار کنیزک در سراهای او بودند. (فارسنامه ابن البلخی ص103). بر کنیزک بس نمی آمد که حجاب حیا از میان برداشته بود. (کلیله و دمنه). آن زن کنیزکان داشت. (کلیله و دمنه). چرا عبا می پوشی و برد نمی پوشی یا چرا کنیزک می خواهی و زن نمی خواهی. (کتاب النقض ص441).
سرو بود او، کنیزکان چمنش
او گل سرخ و آن بتان سمنش.نظامی.
با کنیزک گفت هان رو مرغ وار
طشت را از خانه برگیر و بیار.مولوی.
از طعمه های لطیف خوردن گرفت و کسوتهای نظیف پوشیدن و در جمال غلام و کنیزک نظر کردن. (گلستان). یکی را از ملوک کنیزکی چینی آوردند خواست که در حالت مستی با وی جمع آید. (گلستان). ملک را این لطیفه پسند آمد و گفت اکنون سیاه را بتو بخشیدم کنیزک را چه کنم. (گلستان). رجوع به کنیز معنی اول شود.
- کنیزک فراش؛ صیغه و کنیزی که به جای زن شخص باشد. (ناظم الاطباء).
|| دخترک. (فرهنگ فارسی معین). دختر بکر و دوشیزه. (ناظم الاطباء). دختر. دوشیزه. عذراء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و از همهء این ناحیت مردان و کنیزکان و غلامان آراسته به بازار آیند [ به جبل قارن در قصبهء پریم به روز بازار ] و با یکدیگر مزاح کنند و بازی کنند و رود زنند و دوستی گیرند. (حدود العالم از یادداشت ایضاً). و رسم این ناحیت [ قارن ] چنان است که هر مردی کنیزکی را دوست دارد او را بفریبد و ببرد و سه روز بدارد هر چون که خواهد. آنگه به بر پدر کنیزک کس فرستد تا او را بزنی بوی دهد. (حدود العالم از یادداشت ایضاً).
یکی دختری دید برسان ماه
فروهشته از چرخ دلوی به چاه...
کنیزک ز برنا بپیچید روی
بشد دور بنشست در پیش جوی...
کنیزک چو او دلو را برکشید
بیامد به مهر آفرین گسترید...
کنیزک بدو گفت کای شهریار
هر آنگه که یابم به جان زینهار...
بگویم همه پیش تو از نژاد
چو یابم ز خشم شهنشاه داد...
کنیزک بدو گفت کز راه داد
منم دختر مهرک نوشزاد(2).فردوسی.
(1) - kanicak. (2) - این بیت شاهد فرهنگ جهانگیری در معنی کنیز (= دختر بکر) است. و رجوع به کنیز (معنی دوم) شود.

کنیزک بازی.

[کَ زَ] (حامص مرکب)معاشرت با زنان. مشغول شدن با آنان : چون پادشاهی بر وی قرار گرفت سر در نشاط و شراب و کنیزک بازی و تنعم نهاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص78).

کنیزک زاده.

[کَ زَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) فرزند شخص از کنیز و داه. (ناظم الاطباء). اَنقَس. (منتهی الارب).

کنیزک فروش.

[کَ زَ فُ] (نف مرکب) که کنیزک فروشد. که کنیز فروشد. فروشندهء بردهء مادینه :
شاه بس کز کنیزکان شد دور
به کنیزک فروش شد مشهور.نظامی.

کنیزنواز.

[کَ نَ] (نف مرکب) نوازندهء کنیز. که کنیزکان را نوازد و پرورد :
گفته بودندش آن دو مایهء ناز
قصهء خواجهء کنیزنواز.نظامی.

کنیس.

[] (اِ) جامهء زربفت. (مهذب الاسماء) : از ناحیت کومش به دیلمان جامه های کنیس خیزد. (حدود العالم چ دانشگاه ص146).

کنیس.

[کَ] (معرب، اِ) کنشت. کنیسه. معبد یهود. (فرهنگ فارسی معین) :
ای هزاران کعبه پنهان در کنیس
ای غلط انداز عفریت و بکیس.مولوی.
و رجوع به مادهء بعد و کنشت شود.

کنیسه.

[کَ / کِ سَ / سِ] (معرب، اِ) معبد گبران. (برهان). معبد گبران و ترسایان. (غیاث). کلیسای ترسایان یا جهودان. (منتهی الارب) (از آنندراج). کنشت جهودان. ج، کنایس. (مهذب الاسماء). کنشت. (دهار). کلیسا. کلیسه. کلیسیا. معبد نصاری. معرب کنشت. نمازگاه. نمازخانه. ج، کنائس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کنیسه در عربی(1) معبد یهود و نصاری و کفار را گفته اند. و امروزه در عربی معبد یهود را «کنیس» و معبد نصاری را «کنیسة» و معبد مسلمانان را «جامع» و «مسجد» و معبد بت پرستان را «هیکل» گویند. هدایت گوید: «کنیسه» معبد یهود و نصاری است پس آنچه صاحب برهان معبد گبران گفته خطای فاحش است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) : و در شهر«رها» یکی کنیسه است که اندر همهء جهان کنیسه ای از آن بزرگتر و آبادان تر و عجب تر نیست و اندر وی رهبانانند. (حدود العالم).
کنیسهء مریمستی چرخ گفتی پر ز گوهرها
نجوم ایدون چو رهبانان ثریا چون چلیپایی.
ناصرخسرو.
گر کعبه را محرم نیم مرد کنیسه هم نیم
ور بابت زمزم نیم مرد خمستان نیستم.
خاقانی.
خطاب حاکم عادل مثال باران است
چه بر حدیقهء سلطان چه بر کنیسهء عام.
سعدی.
رجوع به کلیسا و کلیسیا شود. || زن خوب منظر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). زن خوب روی. (ناظم الاطباء). || دو چوب که بر پالان نصب کنند و به روی آنها پارچه کشند تا بر سوار سایه اندازد و آن را بپوشاند. شبه هودجی که بر محمل بندند. ج، کنائس. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - رجوع به المعرب جوالیقی ص81 و نشوء اللغه ص 69 شود.

کنیش.

[کُ] (اِمص) کردار است، خواه کردار نیک باشد خواه کردار بد. (برهان) (آنندراج). کنش و کردار خواه بد باشد و یا نیک. (ناظم الاطباء). کنش. با بخشش = بخشیش مقایسه شود. (فرهنگ فارسی معین).

کنیع.

[کَ] (ع ص) شکسته دست. || مائل از راه. || (اِ) گرسنگی سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کنیف.

[کَ] (اِ) ظرفی سفالین شبیه به گلدان که درون آن لعاب داده شده است و در گهواره می گذارند تا ادرار کودک در راه «لله» در آن جمع شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). ظرفی سفالین که بر گهواره نهند بول و غائط کودک را. ظرفی سفالین که به زیر گاهواره پیوندند تا فضول شیرخواره در آن ریزد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
طفلی به گاهواره کنیفی به زیر آن
بندی ز گاهواره فروبسته بر وتد.
ادیب الممالک فراهانی (دیوان ص143).

کنیف.

[کَ] (ص) کِنِف. کنفت. (فرهنگ فارسی معین) :
صفت صنعتش کثیف و کنیف(1)
وقت و ذوقش بدل رکیک و ضعیف.
حدیقه (از فرهنگ فارسی ایضاً).
(1) - ظ. این کلمه شاهد معنی دوم کنیف (ع اِ) است و با کنفت فارسی ارتباطی ندارد. و رجوع به مادهء بعد شود.

کنیف.

[کَ] (ع ص، اِ) پوشش. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). پوشش پرده. (فرهنگ فارسی معین). || نهانخانه و خلاجای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نهانخانه. مستراح. (فرهنگ فارسی معین). || پوشنده و پنهان کنندهء هر چه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سپر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || جای دست و روی شستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آب خانه. (مهذب الاسماء). || حظیرهء شتر که از درخت و شاخ سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). حظیره ای که برای شتران از درخت و شاخه های آن سازند. (ناظم الاطباء). سایبانی از شاخه های درخت برای مواشی. (فرهنگ فارسی معین). || خرمابن که بعد بریدن به مقدار دست برآید و بدان ریش سیاه را تشبیه دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، کُنف. (منتهی الارب).

کنیم.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه سورتجی است که در بخش دودانگهء شهرستان شاهی واقع است و 665 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کنین.

[کَ] (ع ص) پوشیده و پنهان و مخفی. (ناظم الاطباء). مستور. (اقرب الموارد). نهفته. مکنون. پوشیده. نهان. پنهان داشته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کنین.

[کِ] (فرانسوی، اِ) مادهء شبه قلیایی تلخی که از کنکینا (پوست گنه گنه) استخراج می کنند. املاح کنین بخصوص سولفات و کلوریدات آن را در دفع تبهای نوبه ای استعمال می نمایند. (ناظم الاطباء). فرانسوی کینین(1). رجوع به کینین و گنه گنه شود.
(1) - Quinine.

کنیة.

[کُ / کِ یَ] (ع اِ) لفظی که بدان شخصی را خوانند... یقال: «ابوفلان» کنیته. و کذا«ام فلان»... ج، کُنی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نامی است که به شخص دهند تعظیم را مانند ابوحفص و ابوالحسن و یا اینکه نشانی برای او باشد و در نزد علمای نحو نوعی عَلَم است که به لفظ اب یا ابن یا ام یا بنت مُصَدّر باشد. ج، کُنی. کِنی. (از اقرب الموارد). هر اسمی که مصدر به اب و ام و ابن و بنت و اخ و اخت باشد. (ناظم الاطباء). قسمی از علم است و آن عبارت است از لفظی که مصدّر باشد به لفظ اب یا ابن یا ام یا بنت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). نامی که در اول آن لفظ اب باشد به نصب یا به جر یا به رفع یا لفظ ام باشد یا ابن یا بنت چون ابوالحسن و ابی بکر و اباهریره و ام الکتاب و ام کلثوم و ابن حاجب ابن السبیل و بنت الکرم به معنی شراب انگوری و بنت الصدر به معنی اندیشه. (آنندراج). و رجوع به کنیت شود.

کنیه.

[کُ / کِ یَ / یِ] (ع اِ) کنیت. کنیة. و رجوع به کنیت و مادهء بعد شود.

کو.

[کَ / کُ] (ص) زیرک و عاقل. (برهان). زیرک و خردمند. (آنندراج). زیرک و خردمند و با وقوف و هوشیار. (ناظم الاطباء). زیرک و هوشیار. (فرهنگ فارسی معین) :
کو نبود آنکه دن پرستد هرگز
دن که پرستد مگر که جاهل و کودن(1).
ناصرخسرو.
|| (اِ) توانایی و قدرت. || قامت و قد و اندام. (ناظم الاطباء).
(1) - رشیدی این بیت ناصرخسرو را شاهد آورده و در دیوان ناصرخسرو چ تهران ص336 «گو» آمده ولی چون «کودن» در مصراع دوم آمده ظاهراً گوینده خواسته است آن را به دو جزء «کو» و «دن» در مصراع اول بیاورد، بنابراین به احتمال قوی در شعر مزبور [ کو ] با کاف تازی است. (از حاشیه برهان چ معین) (فرهنگ فارسی معین).

کو.

(اِ) راه فراخ و بزرگ را گویند که شاهراه باشد. (برهان). شاهراه. (ناظم الاطباء). || کوی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مخفف کوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). محله. (غیاث) :
آن سگی در کو گدایی کور دید
حمله می آورد و دلقش می درید.مولوی.
دگر روز شد گرد هر کو دوان
عسل بر سر و سرکه بر ابروان.سعدی.
- کوبه کو؛ محله به محله. کوی به کوی. (فرهنگ فارسی معین) :
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو
طالب مردی دوانم کو به کو.مولوی.
وقت اندیشه دل او رزم جو
وقت ضربت می گریزد کو به کو.مولوی.
ای بگشته زین طلب تو کو به کو
چند گویی آن گلستان کو و کو.مولوی.
سگ ز پی جیفه رفت در به در و کو به کو
گر به سگی قائمی جیفهء دنیا طلب.
وحشی (از فرهنگ فارسی معین).
|| راه کوچک و تنگ. (برهان) (ناظم الاطباء). کوچه. (غیاث) :
نیزه بازی اندرین کوهای تنگ(1)
نیزه بازان را همی آرد به ننگ.مولوی.
|| چارراه. || بازارجای. || میدان. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی قبل هم تواند بود.

کو.

(موصول + ضمیر)(1) مخفف که او. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که او. که وی. (فرهنگ فارسی معین) :
راهی کو راست است بگزین ای دوست
دور شو از راه بی کرانه و ترفنج.رودکی.
خشم آمدش و هم آنگه گفت ویک
خواست کو را برکند از دیده کیک.
رودکی (احوال و اشعار ص1088).
رودکی چنگ برگرفت و نواخت
باده انداز کو سرود انداخت.رودکی.
پنداشت همی حاسد کو بازنیاید
بازآمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.رودکی.
دلی کو پر از زوغ هجران بود
ورا وصل معشوق درمان بود.بوشکور.
نفرین کنم ز درد فعال زمانه را
کو داد کبر و مرتبت این کو نشانه را.
شاکر بخاری.
کسی کو را تو بینی درد سرفه
بفرمایش تو آب دوغ و خرفه.
طیان (از لغت فرس اسدی).
از آن کردار کو مردم رباید
عقاب تیز نرباید خشین سار.دقیقی.
به دادار کو این جهان آفرید
سپهر و دد و دام و جان آفرید.فردوسی.
به ایرانیان گفت رستم کجاست
که گویند کو روز جنگ اژدهاست.فردوسی.
پسر کو ز راه پدر بگذرد
دلیرش ز پشت پدر نشمرد.فردوسی.
چو مرغ دانا کو گیرد از حباری سر
به گرد دنب نگردد بترسد از پیخال.
زینبی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص319).
که حسد هست دشمن ریمن
کیست کو نیست دشمن دشمن.عنصری.
جهانداری که هرگه کو برآرد تیغ هندی را
زبانی را به دوزخ در به پیچد ساق بر ساقش.
منوچهری.
گفتم که ارمنی است مگر خواجه بوالعمید
کو نان گندمین نخورد جز که سنگله.
بوذر (از لغت فرس).
هر آن کو زاغ باشد رهنمایش
به گورستان بود پیوسته جایش.
(ویس و رامین).
نه جایی تهی گفتن از وی رواست
نه دیدار کردن توان کو کجاست.اسدی.
هر آن کو به نیکی نهان و آشکار
دهد پند و او خود بود زشت کار
چو شمعی بود کو کم و بیش را
دهد نور و سوزد تن خویش را.اسدی.
هر آن کو مهیا بود دولتی را
اگر او نجوید بجویدش دولت.
مظفر کوبانی دبیر ملکشاه.
ای فلک زودگرد وای بر آن
کو به تو ای فتنه جوی مفتون شد.
ناصرخسرو.
جز بدی نارد درخت جهل چیزی برگ و بار
برکنش زود از دلت زان پیش کو بالا کند.
ناصرخسرو.
بند کو برنهد تو تاج شمر
ور پلاست دهد دواج شمر.سنائی.
آن چنان مهر کو کند پیوند
مادران را کجاست بر فرزند.سنائی.
پس زبانی که راز مطلق گفت
بود حلاج کو اناالحق گفت.سنائی.
این است همان درگه کو را ز شهان بودی
دیلم ملک بابل هندو شه ترکستان.خاقانی.
بسا فرزانه را کو شیرزاده ست
فریب خاکیان بر باد داده ست.نظامی.
یکی عذر است کو در پادشاهی
صفت دارد ز درگاه الهی.نظامی.
خیز و رها کن کمر گل ز دست
کو کمر خویش به خون تو بست.نظامی.
هر کو به غذی مغز شتر خورده نباشد
آلت زپی شیشه زدودن تبر آرد؟
اثیرالدین اخسیکتی.
هرکو نریخت خون و نشد جان شکر چو باز
بر دستگاه پایهء سلطان نمی رسد.
جمال الدین اصفهانی.
هر کو چو روزگار ره غدر می رود
از روزگار هم بستاند سزای خویش.
کمال الدین اصفهانی.
عهد کردند آن همه کو سرور است
هم در این ره پیشرو هم رهبر است.
عطار (منطق الطیر).
هرکه او از خلق کلی مرده نیست
مرده او کو محرم این پرده نیست.
عطار (منطق الطیر).
دوستی دیگر گزین این بار تو
کو نمیرد هم نمیری زار تو.
عطار (منطق الطیر).
خوش بود پیغامهای کردگار
کو ز سر تا پای باشد پایدار.مولوی.
از قیاسش خنده آمد خلق را
کو چو خود پنداشت صاحب دلق را.
مولوی.
گفت پیغمبر که هرکو سر نهفت
زود گردد با مراد خویش جفت.مولوی.
در درد سرم زین دل سوداپیشه
کو را نبود بجز تمنا پیشه.عبید زاکانی.
زین گونه که این شمع روان می سوزد
گویی ز فراق دوستان می سوزد
گر گریه کنیم هر دو با هم شاید
کورا و مرا رشتهء جان می سوزد.
عبید زاکانی.
دلی کو عاشق رویت نباشد
همیشه غرق در خون جگر باد.حافظ.
در ازل هرکو به فیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود.حافظ.
گفتم که نوش لعلت ما را به آرزو کشت
گفتا تو بندگی کن کو بنده پرور آید.حافظ.
دوای درد عاشق را کسی کو سهل پندارد
ز مکر(2) آنان که در تدبیر درمانند درمانند.
حافظ.
- هر آنکو؛ هر آنکه او. و رجوع به هر آنکو شود.
- هرکو؛ هر که او. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به هرکو شود.
(1) - مرکب از «ک» = که (موصول) + «و» = او (ضمیر)؛ که او.
(2) - ن ل: فکر. در نسخه چ قزوینی و غنی (ص131) نیز «فکر» است.

کو.

(ق، ادات پرسش) کجاست؟ (فرهنگ فارسی معین). در چه جاست؟ اَینَ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پهلوی، کو(1) (=کجا). اوستایی، کو. فرق میان کو و کجا این است که بعد از کجا کلمهء «است» و «هست» آید ولی کو بدون آنها استعمال شود و دیگر آنکه استعمال کجا عام است و کو مخصوص مفرد مغایب است و «من کو» و «شما کو» و غیر آن صحیح نیست. (از حاشیهء برهان چ معین). «کو» مانند «کجا» در مکان استعمال شود. ولی فرق میان «کو» و «کجا» از این قرار است: الف - «کو» معمولاً به جای جملهء فعلیه بکار می رود؛ کتاب کو؟ حسن کو؟ اما «کجا» غالباً با فعل آید؛ کتاب کجاست؟ حسن کجا بود؟ ولی گاه جایز است که فعل «کجا» حذف شود... :
ما کجا تو کجا ای از شرمت
دختر رز نشسته برقع پوش.هاتف اصفهانی.
ب - «کو» برای سوم شخص (مفرد و جمع) استعمال شود؛ او کو؟ جمشید کو؟ علی و حسن و جعفر کو؟ (در متون، سوم شخص جمع دیده نشده ولی در تداول استعمال می شود). «کجا» برای هر سه شخص (مفرد و جمع) به کار رود؛ من کجایم، تو کجایی، او کجاست. ما کجاییم، شما کجایید، ایشان کجایند. (فرهنگ فارسی معین) :
رسول کو و مهاجر کجا و کو انصار
کجا صحابهء اخیار و تابع اخیر.ناصرخسرو.
مرغی دیدم نشسته بر بارهء طوس
در پیش نهاد کلهء کیکاوس
با کله همی گفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا نالهء کوس.
(منسوب به خیام).
در کارگه کوزه گری رفتم دوش
دیدم دوهزار کوزه گویا و خموش
هر یک به زبان حال با من گفتند
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش.خیام.
از آمدن و رفتن ما سودی کو؟
وز تار وجود عمر ما پودی کو؟
در چنبر چرخ، جان چندین پاکان
می سوزد و خاک می شود، دودی کو؟خیام.
کس نگفته صفات مبدع هو
چند و چون و چرا چه و کی و کو.سنائی.
گفت بابا نصیبهء من کو؟
گفتش ای پور در خزانهء هو.سنائی.
فاخته غایب است گوید کو
تواگر حاضری چه گویی هو؟سنائی.
نان نیارم خریدن از بازار
ور بیارم بهای نانم کو؟سوزنی.
آن جام جم پرورد کو آن شاهد رخ زرد کو
آن عیسی هر درد کو تریاق بیمار آمده.
خاقانی.
پرویز کنون گم شد زان گمشده کمتر گو
زرین تره کو بر خوان رو کم ترکوا برخوان.
خاقانی.
پناه و پشت شاهان عجم کو؟
سپهسالار شمشیر و علم کو؟نظامی.
در ره آن عشق دل گرمیت کو؟
وآن همه شوخی و بی شرمیت کو؟
عطار (منطق الطیر).
کان یکی گفت انگبین دارم بسی
می فروشم سخت ارزان کو کسی؟
عطار (منطق الطیر).
آن مخنث دید ماری را عظیم
جست همچون باد بر بامی ز بیم
گوییا جست آن زمان از زیر تیغ
گفت کو مردی و سنگی ای دریغ!
عطار (منطق الطیر).
کانکه دزدید اسب ما را کو و کیست
اینکه زیر ران تست ای خواجه چیست؟
مولوی.
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو
طالب مردی دوانم کوبکو.مولوی.
پرس پرسان کاین مؤذن کو کجاست؟
که صدای بانگ او راحت فزاست.مولوی.
کو دشمن شوخ چشم ناپاک
تا عیب مرا به من نماید.سعدی.
پیل کو تا کتف و بازوی گردان بیند
شیر کو تا کف و سرپنجهء مردان بیند.
سعدی.
آن روزگار کو که مرا بخت رام بود
کارم چو روزگار خرد بانظام بود.
امامی هروی.
گلبن عیش می دمد ساقی گلعذار کو؟
باد بهار می وزد بادهء خوشگوار کو؟حافظ.
مجلس بزم عیش را غالیهء مراد نیست
ای دم صبح خوش نفس نافهء زلف یار کو؟
حافظ.
هر گل نو ز گلرخی یاد همی کند ولی
گوش سخن شنو کجا دیدهء اعتبار کو؟حافظ.
پروین به کجروان سخن از راستی چه سود
کو در زمانه آنکه نرنجد ز حرف راست.
پروین اعتصامی.
|| کجا. (از فرهنگ فارسی معین) :
کو شد آن دعوی دوازده فن
وآن همه مردی، این نه مرد و نه زن!
نظامی (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - ku.

کو.

[کَوو] (ع اِ) روزن خانه. کوة [ کَوْ وَ / کُوْ وَ ]. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و این مذکر است. فیقال: هوالکو. (از اقرب الموارد). مذکر آید. (ناظم الاطباء). یا تذکیر جهت روزن کلان است و تأنیث(1) جهت روزن خرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کوة شود.
(1) - یعنی کَوَّة.

کوآکسار.

(1) (اِخ) هرودت نام پادشاه معروف ماد، هووخشتر را کوآکسار نقل کرده است ولی از کتیبهء بیستون معلوم است که هووخشتر بوده. (از ایران باستان ج1 ص180). رجوع به هووخشتر شود.
(1) - Kyaxer، یونانیها اپیسلون یا ایگرگ را مانند Uفرانسوی تلفظ می کردند، ولی ممدود بود. (حاشیه تاریخ ایران باستان).

کوء .

[کَوْءْ] (ع مص) ترسیدن و بددل شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کواء .

[کِ] (ع اِ) جِ کوة [ کَوْ وَ / کُوْ وَ ]. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کوة شود.

کواء .

[کَوْ وا] (ع ص) مرد پلید نیک دشنام دهنده مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شتام. بدزبان. دارای زبان تلخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- ابوالکواء؛ کنیت عربان است. (منتهی الارب). از کنیه های عرب. (از اقرب الموارد).
|| آنکه داغ زدن حرفهء اوست. (از معجم متن اللغة). داغ نه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). داغ زن.

کوائر.

[کَ ءِ] (ع اِ) جِ کوارة [ کِ / کُ رَ ]. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کوارة شود.

کوائف.

[کَ ءِ] (ع اِ) کیفیتها. (آنندراج). مختصات. (ناظم الاطباء).

کواب.

[کَوْ وا] (ع ص) چلیک ساز. بشکه ساز. (دزی ج2).

کوابح.

[کَ بِ] (ع ص، اِ) جِ کابح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کابح شود.

کوابیس.

[کَ] (ع اِ) جِ کابوس. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کابوس شود.

کوات.

[کَوْ وا] (ع اِ) جِ کوة [ کَوْ وَ / کُوْ وَ ]. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کوة شود.

کوات.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتچی بخش چهاردانگه است که در شهرستان ساری واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کواتل.

[کَ تِ] (اِخ) منزلی است به راه رقه. (منتهی الارب). نام منزلگاهی در راه رقه. (ناظم الاطباء). از نواحی سرزمین ذبیان بعد از سرزمین کلب. (از معجم البلدان).

کواتور.

(فرانسوی یا لاتینی، اِ)(1) (به معنی چهار) قطعه ای موسیقی مرکب از چهار جزو خواندنی یا نواختنی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Quatuor.

کواثب.

[کَ ثِ] (ع اِ) جِ کاثبة. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). رجوع به کاثبة شود.

کواثل.

[کَ ثِ] (ع اِ) جِ کوثل. (معجم البلدان). رجوع به کوثل شود.

کواثل.

[کَ ثِ] (اِخ) نام زمینی. (ناظم الاطباء). زمینی است. این کلمه تصحیف کواتل که در پیش مذکور شد، نیست. (از منتهی الارب). موضعی است در اطراف شام، خالد به هنگامی که قصد شام کرد از این موضع گذشت. (از معجم البلدان).

کواح.

[کِ] (ع ص) نیکوسیاست. (منتهی الارب) (آنندراج). نیکو سیاست کنندهء ستور. (ناظم الاطباء).

کواحص.

[کَ حِ] (ع ص، اِ) جِ کاحص. (منتهی الارب). جِ کاحصة. (اقرب الموارد). جِ کاحص و کاحصة. (ناظم الاطباء).
- اطلال کواحص؛ آثار خانهء محو و ناپدید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و رجوع به کاحص و کاحصة شود.

کواد.

[کُ] (اِخ) قباد معرب آن است. (آنندراج). صورت اصلی و نخستین غباد و قباد است. و رجوع به غباد و قباد شود.

کوادرات.

(روسی، اِ)(1) گوادرات. قطعات مکعب مستطیل سربی به ابعاد مختلف که برای پر کردن جای خالی در سطور چیده شده وتنظیم سطر حاوی حروف به کار می رود. (فرهنگ فارسی معین ذیل گوادرات). || واحد اندازهء فواصل بین حروف معادل 48 پُند.(2)(فرهنگ فارسی معین ایضاً).
.(مربع سربی)
(1) - Kvadrat
(2) - Pond.

کوادریگا.

(لاتینی، اِ)(1) قسمی ارابهء چهاراسبهء رومیان قدیم که فاتحان را بر آن می نشاندند و به روم درمی آوردند و این ارابه چهار اسب پهلو به پهلو بستهء سپید داشت. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
, Quadrige(لاتینی)
(1) - Quadriga .
(فرانسوی)

کوادس.

[کَ دِ] (ع اِ) جِ کادس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کادس شود.

کوادن.

[کَ دِ] (ع اِ) جِ کودن و کَودَنیّ. (اقرب الموارد). جِ کودن. (معجم متن اللغة). رجوع به کودن و کودنی شود.

کواده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) چوب آستان در خانه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چوب زیرین در که فرودین نیز گویند، ضد بلندین. (فرهنگ رشیدی). چوب زیر در. (شرفنامهء منیری). || چوبی که پاشنهء در بر آن گردد. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

کواذ.

[کُ] (اِخ) کواد. غباد. قباد. رجوع به این سه کلمه شود.

کواذب.

[کَ ذِ] (ع ص، اِ) جِ کاذبة. (از اقرب الموارد). جِ کاذب. (ناظم الاطباء). رجوع به کاذب و کاذبة شود.

کواذخره.

[کُ خُرْ رَ] (اِخ) از شهرهای معروف ایران قدیم در پارس و شهر کارزین کرسی نشین آن بود و قباد پدر انوشروان آن را بنا کرده بود. قبادخره. (از یشتها ج2 ص311).

کوار.

[کَ / کُ] (اِ) سبدی بود بزرگ که باغبانان دارند. (لغت فرس اسدی). سبدی که میوه و انگور و چیزهای دیگر در آن کنند و بر پشت گیرند و از جایی به جایی برند و دو عدد آن را بر یک خر الاغ بار کنند و آن را به عربی دوخله خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کواره :
کوارت بیارم که ورزد شیار [ کذا ]
نگویم که خاک آور اندر کوار.
اسدی (از لغت فرس).
آن چنان بادی که کمتر چاکرت
زر به دامن بخشد و لعل از کوار.
شمس فخری.
و رجوع به کواره شود.

کوار.

[کَ] (اِ) گندنا و آن سبزیی باشد خوردنی. (برهان). گندنا و کراث. (ناظم الاطباء). گندنا. (آنندراج). کراث. (فهرست مخزن الادویه). کردی، کور(1). گیلکی، کوار(2). (حاشیهء برهان چ معین). تره. سبزی خوردنی. (فرهنگ فارسی معین). || ابری که در شبهای تابستان کله بندد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - kavar.
(2) - kavar.

کوار.

[کَ / کُ] (اِخ) شهرکی است خوش و خرم و نواحی بسیار دارد و درختستانی عظیم است چنانکه میوه ها را قیمتی نباشد و همهء میوه ها آنجا بغایت نیکوست خاصه انار که مانند انار طهرانی است و آبی نیکو و بادام بسیار، و بیشترین حوایج شیراز و آن حدود از آنجا آورند و غلهء بسیار خیزد و کرباس و حصیر، و هوای آن سرد و معتدل است و آب آنجا از رود ثکان(1) است و در آن حدود نخجیر بسیار باشد. (فارسنامه ابن البلخی). نام قصبه ای از مضافات شیراز. (برهان). یکی از دهستانهای سه گانهء بخش سروستان شهرستان شیراز. از شمال به دهستان قره باغ و دریاچهء مهارلو، از مشرق به دهستان حومهء سروستان، از جنوب به دهستان فرمشکان و از مغرب به ارتفاعات و دهستان سیاخ محدود است. این دهستان در جنوب غربی بخش واقع و هوای آن معتدل است و آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء قره آغاج و چشمه و قنات تأمین می شود. محصولاتش غلات و چغندر و حبوبات و میوه و لبنیات و شغل اهالی باغبانی و گله داری و قالی بافی و جمعیت آن در حدود نه هزار نفر است. از بیست و شش آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و مرکز دهستان قریهء کوار و آبادیهای مهم آن عبارتند از: اکبرآباد، مظفری، نوروزان، تسوح. شوسهء شیراز به فیروزآباد از این دهستان می گذرد و در ارتفاعات آن طوایف کره کانی بیگی از ایل قشقایی ییلاق می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - ن ل: شکان. نزهة القلوب: زکان، ژکان.

کوار.

[کَ] (اِخ) مرکز دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز است و 542 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوار.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مهران رود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و در حدود 122 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوار.

[کُوْ وا] (اِخ) شهری است در سودان. (ابن البیطار ذیل کلمهء بشمه). سرزمینی است از کشور سودان واقع در جنوب فزان، عقبة بن عامر آنجا را فتح کرد. (از معجم البلدان).

کوارا.

[کُ / کَ] (اِ) به معنی کواده است که چوب آستان در خانه باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کواده. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کواده شود.

کوارتت.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) اصطلاحی در موسیقی. کواتور کوچک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کواتور شود.
(1) - Quartette.

کوارتز.

(فرانسوی، اِ)(1) ماده ای است به فرمول sio که دارای سختی بالنسبه زیاد است (سختی آن 7 است) و بر روی شیشه خط می اندازد. وزن مخصوصش 65/2 است و در حقیقت یک سیلیس(2) (انیدرید سیلیسیک) خالص است که در دستگاه رومبوادریک(3) متبلور می شود و شکل متداول آن منشور شش وجهی است که دو قاعدهء آن دو هرم مسدس القاعده می باشد. کوارتز عنصر اصلی سنگهای آذرین است. بلورهای کوارتز را معمولاً «دُرِّ کوهی» می نامند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Quartz.
(2) - Silice
(3) - Romboedrique.

کوارث.

[کَ رِ] (ع اِ) جِ کارث. (اقرب الموارد). جِ کارث و کارثة. مسببات اندوه سخت. (فرهنگ فارسی معین). کارهای محنت آور و دشوار. (ناظم الاطباء). کارهای در اندوه اندازنده. (از آنندراج) : چه ما همه عرضهء آسیب آفات و پایمال انواع صدمات اوییم و نفوس ما منزل حوادث و محل کوارث او. (مرزبان نامه چ تهران 1337 ص263). گویی آن کوشش و کشش سررشتهء حوادث ایام و کوارث روزگار نافرجام بود. (جهانگشای جوینی). و رجوع به کارث و کارثة شود.

کواردشت.

[کَ دَ] (اِخ) دهی از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوارع.

[کَ رِ] (ع اِ) در تداول عامه جِ کُراع. (تاج العروس) (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). اکارع. (تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به کراع و اکارع شود.

کوارکیه.

[؟ کی یَ] (اِخ) فرقه ای از فرق میان عیسی و محمد(ع). (الفهرست ابن الندیم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوارن.

[کَ رِ] (معرب، اِ) جِ کرنای(1)لاتینی یا کرنهء(2) یونانی به معنی تاج و اکلیل. در دورهء عباسیان زنان خلیفه و اعیان رجال تاجی مرصع را که بر سر می نهادند، کرن و جمع آن را کوارن می گفتند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Corona.
(2) - Corone.

کوارون.

[کُ] (اِ) علتی است با خارش که پوست بدن را درشت گرداند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رشیدی گوارون ضبط کرده است. و رجوع به گوارون شود.

کوارة.

[کُ / کِ رَ] (ع اِ) انگبین با موم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوارة النحل؛ خم مانندی است از شاخ درخت یا از گل درون تهی تنگ سر برای عسل نهادن زنبوران، یا خانهء زنبور که در وی عسل نهد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چیزی است از شاخهء درخت یا گل با سری تنگ که برای زنبوران سازند. (از اقرب الموارد). ج، کوائر. کُوّارات. (منتهی الارب). کندوی زنبور عسل که از گِل کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوارة.

[کُ رَ] (ع اِمص) دویدن سریع. تاختن تند. (از اقرب الموارد).

کوارة.

[کِ رَ] (ع اِ) نوعی از روی بند زنان. (از اقرب الموارد). پارچه ای که زنان با روبند بر سر خود بندند. (از معجم متن اللغة) (از تاج العروس). پارچه ای که زنان بر سر بندند. (از معجم متن اللغة)(1). || عمامه. (اقرب الموارد). || لغتی است در کوارة النحل. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج این کلمه چنین معنی شده: نوعی از شراب. و ظاهراً در عبارت: ضرب من خمرة النساء، کلمهء خِمرَة را شراب معنی کرده اند و حال آنکه خمرة در کتب لغت عربی به معنی هیأت روی بند زدن آمده است و در خود منتهی الارب آمده: خمرة، هیأت خمارپوشی.

کواره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) سبدی باشد چون گهواره که انگور بدان آورند. (صحاح الفرس). به معنی اول کوار است که سبدی باشد که میوه و غیره در آن کنند و بر ستور بار کرده از جایی به جایی برند و به عربی دوخله گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). آن ظرف را به شیرازی لوده گویند. (آنندراج) (جهانگیری). سبد دراز که در آن انگور و دیگر میوه ها کرده هریک را یک لنگه بار خر و مانند آن کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قِرطال. (بحر الجواهر از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آنگه آرند کشته را به کواره
بر سر بازارشان نهند به زاره.منوچهری.
وآن کشتگکان سخت کوش نکوشند
پس به کواره فرونهند و بپوشند.منوچهری.
چون پیر ره نمود ترا، کارکردنی است
بی راهبر کوارهء بازارگان کشند.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ نظام).
ای پیرهنت کوارهء گل
روی تو گل سر کواره.
سید احمد مشهدی (از آنندراج).
و رجوع به کواره و کباره شود. || ابری که در شبهای تابستان بر روی هوا پدید آید. (برهان) (ناظم الاطباء). ابری که در شبهای تابستان به هوا پدید آید گویند: امشب هوا کواره دارد. (آنندراج). || نزم. (جهانگیری). بژم(1) و آن بخاری باشد تیره و غلیظ ملاصق زمین. (برهان) (ناظم الاطباء). || خانه زنبور. (جهانگیری) (از برهان).(2) کندوی مگس عسل. (آنندراج) :
آن رخ پر نشان آبله بین
گر ندیدی کوارهء زنبور.
روحی شارستانی (از جهانگیری).
(1) - ن ل: نزم، و همین صحیح است.
(2) - بدین معنی عربی است، «کوارة النحل» (به ضم و کسر اول و دوم مخفف و مشدد) انگبین با موم، یا خم مانندی است از شاخ درخت یا از گل درون تهی تنگ سر، برای عسل نهادن زنبوران یا خانهء زنبور که در وی عسل نهد. (از حاشیهء برهان چ معین).

کواره.

[کُ رَ / رِ] (اِ) ظرف سفالین. (برهان) (آنندراج). ظاهراً به این معنی مصحف کوازه است. (تعلیقات برهان چ معین). و رجوع به کوازه شود :
پیش مستان بزم وحدت تو
چه کواره چه کاسهء زرین.
فرید خراسانی (از آنندراج).
|| خزف را هم می گویند. (برهان) (آنندراج).

کواره دان.

[کَ رَ / رِ] (اِ) شخصی که گوسفند و گاو و امثال آن را به چرانیدن برد. (برهان) (آنندراج). شبان و گله بان. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف گوازه دار است. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوازه شود.

کواره کشی.

[کَ رَ / رِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل کشیدن کواره. حمل میوه و غیره. (فرهنگ فارسی معین) :
تو در پای پیلان بدی خاشه روب
کواره کشی پیشه با رنج و کوب.
؟ (از لغت فرس اسدی ذیل کوب).
و رجوع به کواره شود.

کواری.

[کُ] (اِ) دیگ سفالین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کواری.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کوار و آن ناحیه یا شهرکی است در فارس. (از انساب سمعانی). و رجوع به کوار شود.

کواری.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سراوان است و دارای 250 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کواز.

[کَ] (اِ) تنگ را گویند و آن کوزه ای باشد سرتنگ و گردن کوتاه که مسافران با خود دارند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). مصحف کراز است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کراز شود. || چوبدستی که خر و گاو بدان برانند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). صحیح گواز است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به گواز و گواره شود.

کواز.

[کَوْ وا] (ع ص) آنکه کوزه های سفالی می سازد. (از انساب سمعانی). کوزه گر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوازه.

[کَ زَ / زِ] (اِ) به معنی اول کواز است که تنگ مسافران باشد. (برهان). به معنی کوزه ای است سرتنگ که مسافران برای خوردن آب با خود دارند. (آنندراج). تنگ آبخوری گردن کوتاه مسافران. (ناظم الاطباء). مصحف کرازه است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کرازه و کراز شود. || کشکول چوبین. (انجمن آرا). کچکول چوبین. (آنندراج) :
با نعمت تمام به درگاهت آمدم
امروز با کوازهء چوبین همی روم.
فاخری (از آنندراج).

کوازه.

[کُ زَ / زِ] (اِ) تخم مرغ نیم پخته و معرب آن جوازق است. (برهان) (ناظم الاطباء). رشیدی صحیح این کلمه را «گوازه» می داند و معرب آن جوازق مؤید این قول است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به معنی آخر کواژه شود.
- کوازه کردن خایه؛ نیم بند کردن تخم مرغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوازه.

[کِ زَ / زِ] (اِ) چوبی که خر و گاو بدان رانند. (برهان). این معنی با کاف فارسی است. (آنندراج). صحیح گَوازه است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به گوازه شود.

کواژ.

[کَ] (اِ) طعنه و سرزنش را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مصحف گواژ است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گواژ و گواژه شود :
کند طبع او بحر را سرزنش
زند جود او در معادن کواژ.
شمس فخری (چ صادق کیا).

کواژان.

[] (اِخ) شهری است به اسبزار در خراسان، جایی با نعمت است و مردمان او خوارج اند و جنگی. (حدود العالم چ دانشگاه ص92).

کواژه.

[کَ ژَ / ژِ] (اِ) طعنه زدن و افسوس کردن. (صحاح الفرس). طعنه زدن و سرزنش کردن. (برهان). کواژ. طعنه و سرزنش. (آنندراج). طعنه و سرزنش. (ناظم الاطباء). مصحف گواژه است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گواژه و گواژ شود. || سخر و لاغ و مزاح و خوش طبعی. (برهان) (ناظم الاطباء). کواژ. در مقام تمسخر و ریشخند نیز استعمال کنند. (آنندراج). مصحف گواژه است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به گواژه و گواژ شود. || نان و طعام نیم پخته و تخم مرغ نیم برشت. (برهان). نان و طعام نیم پخته و تخم مرغ نیم پخته. (ناظم الاطباء). رشیدی صحیح این کلمه را «گوازه» می داند و معرب آن جوازق مؤید این قول است. (حاشیه برهان چ معین) : و مرغان گردانیدن گرفتند و خایه و کواژه و آنچه لازمه روز مهرگان است ملوک را از سوخته و برکان روده می کردند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 502).
-خایه به کواژه کردن؛ تخم مرغ را آب پز کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): السلق؛ خایه بکواژه کردن یعنی جوشانیدن. (مجمل اللغة از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (ص) مزاح کننده. (برهان) (ناظم الاطباء). مصحف گواژه است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به گواژه و گواژ شود.

کواس.

[کُ / کَ] (اِ) صفت و گونه. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). در بعضی فرهنگها با شین منقوطه نیز به نظر رسیده. (فرهنگ جهانگیری). کواسه. کواش. کواشه. و رجوع به همین کلمه ها شود. || طرز و روش و قاعده و قانون. (برهان). طرز و روش و رفتار. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کواس.

[کِ] (روسی، اِ) آبکامه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کواسب.

[کَ سِ] (ع ص، اِ) جِ کاسبة. (اقرب الموارد). رجوع به کاسب و کاسبة شود. || اعضا و اندامهای بدن انسان و مرغ. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). اطراف بدن مانند دست و پاها. (ناظم الاطباء). || شکاریان از مرغ و دد. (منتهی الارب)(1). (آنندراج). مرغان و ددان شکاری. (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی درست نمی نماید. فرهنگهای معتبر عربی مانند تاج العروس و اقرب الموارد و معجم متن اللغه این کلمه را چنین معنی کرده اند: الجوارح من الانسان و الطیر و در بعضی دیگر مانند محیط المحیط فقط الجوارح معنی شده و در المنجد آمده: اعضاء الجسد من الانسان و الطیر، و در شرح قاموس آمده: دست و پا و سایر اندام. صاحب منتهی الارب و به پیروی از او آنندراج و ناظم الاطباء، جوارح را شکاریان و مرغ و دد شکاری معنی کرده اند و حال آنکه در این جا معنی دیگر جوارح یعنی اعضا و اندامها صحیح است.

کواست.

[] (اِ) درختی است که در جنگلهای مازندران فراوان است و در کاغذسازی از آن استفاده می کنند. (از جغرافیای اقتصادی کیهان ص17).

کواسج.

[کَ سِ] (ع ص، اِ) جِ کَوسَج. (اقرب الموارد). رجوع به کوسج شود.

کواسر.

[کَ سِ] (ع ص، اِ) جِ کاسرة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کاسرة شود. || شتران که بشکنند چوب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کواسمه.

[کُ سَ مَ / مِ] (ص) سهل و آسان. (برهان) (آنندراج). سهل و آسان و نادشوار. (ناظم الاطباء). کواسیمه. کواشیمه. کواشمه.

کواسه.

[کُ / کَ سَ / سِ] (اِ) کواس است که گونه و صفت و طرز و روش باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کواس شود.

کواسیمه.

[کُ مَ / مِ] (ص) کواسمه است که سهل و آسان باشد. (آنندراج). سهل و آسان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کواسمه شود. || (اِ) آسانی. (برهان قاطع). سهولت و آسانی و عدم دشواری. (ناظم الاطباء).

کواش.

[کُ] (اِ) کواس است که صفت و گونه و طرز و روش باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کواس و کواسه شود.

کواشف.

[کَ شِ] (ع ص، اِ) جِ کاشفة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به کاشفة شود.

کواشمه.

[کُ شَ مَ / مِ] (ص) کواسیمه است که سهل و آسان باشد. (برهان). سهل و آسان و نادشوار. (ناظم الاطباء). || (اِ) به معنی آسانی هم هست که در مقابل دشواری است. (برهان).

کواشة.

[کُ شَ] (ع اِ) سر کیر بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم متن اللغة). سر حشفه کلان. (ناظم الاطباء).

کواشه.

[کُ / کَ شَ / شِ] (اِ) کواسه است که صفت و گونه باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طرز و روش. (برهان) (آنندراج). طرز و روش و قاعده و قانون. (ناظم الاطباء). و رجوع به کواسه شود.

کواشی.

[کَ] (اِخ) نام قلعه ای است در جبال مشرق موصل و آن را در قدیم اَردُمشُت می گفتند. (از معجم البلدان). در قاموس الاعلام ترکی کواش ضبط شده است.

کواشی.

[کَ] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بن حسن بن رافع الکواشی الموصلی شود.

کواشید.

[] (ص) درمانده باشد. (لغت فرس چ اقبال ص 115). این کلمه در چاپهای دیگر فرهنگ اسدی نیامده و در چ اقبال با علامت سؤال ضبط شده است.

کواشیر.

[کَ] (اِخ) نام جایی است که فیروزه کم رنگ و کم قیمت از آنجا آورند و با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). نام کوره اردشیر بوده. فارس را حکما پنج کوره کرده اند یکی از آنها را کوره اردشیر خواندند که تختگاه اردشیر بابکان بوده اکنون کرمان و اراضی آن صفحات است. کواشیر مخفف کوره اردشیر است (آنندراج). صحیح گواشیر است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به گواشیر شود.

کواشیمه.

[کُ مَ / مِ] (ص، اِ) کواسیمه است که سهل و آسان و آسانی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کواسیمه و کواشمه شود.

کواعب.

[کَ عِ] (ع ص، اِ) جِ کاعب و کاعبة. دختران پستان برآمده. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). زنان نارپستان. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
خرامان بت من میان جواری
چو حور بهشتی میان کواعب.امیر معزی(1).
به بوتراب که شاه بهشت و کوثر اوست
فدای کعب و ترابش کواعب و اتراب.
خاقانی.
هقعه چو کواعب قصب پوش
با هنعه نشسته گوش درگوش.نظامی.
طبیعت او در اختیار حدود قواضب بر خدود کواعب بر خلاف طباع بشر بود. (ترجمه تاریخ یمینی). بستانش حدائق اعناب، سکانش کواعب اتراب. (ترجمه محاسن اصفهان آوی).
سقی الله لیلا کصدغ الکواعب
شبی عنبرین موی و مشکین ذوائب.
سلمان ساوجی.
ز تأثیر زنجیر حفظش نماید
گره چون سلاسل به زلف کواعب.
میرزاقلی میلی هروی (از آنندراج).
|| پستانهای برآمده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- ام الکواعب؛ صاحب پستانهای برآمده :
سلام علی دار ام الکواعب
بتان سیه چشم عنبرذوائب.امیرمعزی(2).
(1) - این بیت از قصیده نسبتاً بلندی است که به منوچهری و حسن متکلم از شعرای قرن هشتم نیز منسوب است، ولی بنا بر تحقیق دکتر محمد معین در مجله مهر (شماره 7 و 8 سال هشتم) از امیر معزی است.
(2) - رجوع به حاشیه قبل شود.

کواعب انجم.

[کَ عِ بِ اَ جُ] (اِخ) بنات النعش. (غیاث) (آنندراج). رجوع به بنات النعش شود.

کواغذ.

[کَ غِ] (اِ) جمع عربی لفظ فارسی است که کاغذ باشد. (آنندراج). جِ کاغذ. (ناظم الاطباء). جِ کاغذ به سیاق عربی. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کاغذ شود.

کوافر.

[کَ فِ] (ع ص، اِ) جِ کافرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کافر و کافرة شود.

کوافر.

[کَ فِ] (ع اِ) خمهای بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خمها. (از اقرب الموارد).

کوافر.

[کَ فِ] (ع اِ) جِ کافور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ کافور به معنی شکوفه خرما. (آنندراج). و رجوع به کافور شود.

کوافیر.

[کَ] (ع اِ) جِ کافور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : وتصفی هذه الکوافیر بالتصعید. (ابن البیطار). و رجوع به کافور شود.

کواکب.

[کَ کِ] (ع اِ) جِ کوکب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ کوکب به معنی ستارگان بزرگ. (آنندراج). ستارگان. اختران. نجوم. انجم. روشنان فلک. و رجوع به کوکب شود : چون کوکبی برو پیوندد از آن کواکب که میان ایشان دوستی است، دستش گرفته دارد. (التفهیم ص488). و گروهی هست که چون قمر وحشی السیر باشد. بودن او به حدهای کواکب اندر آن برج به جای اتصال بر ایشان نهد. (التفهیم ص 492). گروهی دیگر شش درجه گفتند زیرا که این پنج یک برج است و پنج یک برج مقدار معتدل است حدود کواکب را. (التفهیم ص 479). خدای تعالی قوتی به پیغمبران داده است و قوت دیگر به شاهان... و هر کس که آن را از فلک و کواکب و بروج داند آفریدگار را از میانه بردارد. (تاریخ بیهقی).
خفته چه خبر دارد از چرخ و کواکب
ما را ز چه رانده است بر این گوی مغبر.
ناصرخسرو.
چو سیر کواکب بدین گونه دیدم
براندام نجیب از مقام مصائب.امیرمعزی(1).
چون آثار این کواکب در اقطار این عناصر تأثیر کرد... این جمادات پدید آمد. (چهارمقاله). اما علم هیأت علمی است که شناخته شود اندرو... حال آن حرکات که مر کواکب راست و افلاک را. (چهار مقاله). منجم برخاست و ارتفاع بگرفت و کواکب ثابت کرد. (چهار مقاله).
جوابش داد مریم کای جهانگیر
شکوهت چون کواکب آسمان گیر.نظامی.
زنگ هوا را چو کواکب سترد
جان صبا را به ریاحین سپرد.نظامی.
کواکب را به قدرت کارفرمای
طبایع را به صنعت گوهرآرای.نظامی.
کواکب دید چون در شب افروز
که شب از نور ایشان گشته چون روز.
عطار.
به بزم تو جمعند خورشیدرویان
چو در خانه مه قران کواکب.امیدی طهرانی.
- کواکب آثار؛ آنچه آثار کواکب بر آن مترتب است. آنچه آثاری چون کواکب دارد :غبار مواکب کواکب آثارش کحل الجواهر دیده ماه و مهر. (حبیب السیر جزو 4 از ج3 ص 322).
- کواکب ثابته؛ ستارگانی که ساکن هستند و حرکت نمی کنند. (فرهنگ فارسی معین ذیل ثابت). کواکب ثابته از نظر قدما اجرام بسیطه ای هستند که مرکوز در بخش فلک ثوابت می باشند و سیارات هریک دارای فلکی خاص می باشند. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سید جعفر سجادی ص 266). و رجوع به ثابت و ثابته شود.
- کواکب ذوذؤابه؛ ستارگان دنباله دار. (از تعلیقات و حاشیه چهارمقاله چ معین) : و اگر آتشی درو افتد و روشن شود مدوری مستطیل نماید، آن را کواکب ذوذؤابه خوانند. (رساله آثار علوی خواجه ابوحاتم اسفزاری صص 13 - 16 از تعلیقات چهارمقاله چ معین). و رجوع به تعلیقات چهارمقاله شود.
- کواکب سبعه؛ هفت سیاره که عبارتند از: قمر، عطارد، زهره، شمس، مریخ، مشتری و زحل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صاحب آنندراج آرد: مرادف آن: آتش هفت مجمره، این هفت نقطه، آباء علوی، روندگان عالم، مشعبدان حقه باز، آتش هفت اژدرها، ترکان چرخ، صاحب سفران افلاک، هفت پیکر، هفت آیت، هفت سلطان، هفت بانو، هفت شمع، اجرام چرخ، رقیبان دشت، رقیبان هفت نام، عاملان دریا و کان است. و رجوع به هفت سیاره شود.
-کواکب سیاره؛ ستارگانی که گرد خورشید یا ستاره دیگر گردش می کنند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سیاره شود.
- کواکب مرصوده؛ یک هزار و بیست و پنج ستاره ثوابت اند که اهل هیئت از قواعد رصد آنها را معلوم کرده چهل و هشت صور که بر فلک مرتسم اند از آنها مرکب است، از آن جمله دوازده صور بر نقش منطقة البروج واقع اند که دوازده بروج مشهوره عبارت از آن است و بیست و یک صور به جانب شمال منطقة البروج واقع شده و پانزده صور به جانب جنوب منطقة البروج. (غیاث اللغات) (آنندراج). 1025 ستاره ثابت اند که اهل هیئت از قواعد رصد آنها را تشخیص داده اند و 48 صورت مرتسم بر فلک جزو آنهاست و از آن جمله است 12 صورت منطقة البروج، 21 صورت در جانب شمال منطقة البروج واقع است و 15 صورت در جانب جنوب. (فرهنگ فارسی معین).
- کواکب منقضه؛ شهابها. و رجوع به تعلیقات چهارمقاله چ معین ص 5 شود : از میان خاک و آب و معونت باد و آتش این جمادات پدید آمد چون کوهها... و کواکب منقضه. (چهارمقاله).
|| در شواهد ذیل ظاهراً جِ کوکبه است و آن چوب بلند سرکجی باشد با گوی فولادی صیقل کرده از آن آویخته و آن نیز مانند چتر از لوازم پادشاهی است و آن را پیشاپیش پادشاهان برند. (برهان) (از آنندراج) :
منم از نژاد بزرگان سامان
که بودند شاهان چتر و کواکب.امیرمعزی(2).
درفش بنفش سپاه حبش را
روان در رکاب از کواکب مواکب.
سلمان ساوجی.
(1) - رجوع به حاشیه قبل شود.
(2) - رجوع به حاشیه قبل شود.

کواکب.

[کُ کِ] (اِخ) کوه معروفی است و از سنگهای آن آسیاب می سازند. (از معجم البلدان). کوهی است که از آن آسیاسنگ سازند. (منتهی الارب).

کواکب آسا.

[کَ کِ] (ق مرکب) مانند کواکب. همچون ستارگان که در برابر پرتو خورشید از دیده ها ناپدید می شوند : ولایت شرق و غرب را کواکب آسا معدوم و ناپیدا ساخت. (حبیب السیر ص 134).

کواکب خدم.

[کَ کِ خَ دَ] (ص مرکب)که خادمان وی کواکب باشند. که ستارگان خدمتگزاران او باشند. || به مجاز، باشکوه. محتشم. با جلال و عظمت : سلیمان اقتدار کواکب خدم. (حبیب السیر جزو 4 از مجلد 3 ص322).

کواکب شکوه.

[کَ کِ شُ] (ص مرکب)هر چیز شکوهمند مانند ستارگان. (ناظم الاطباء).

کواکب شناس.

[کَ کِ شِ] (نف مرکب)منجم. (آنندراج). منجم. اخترشناس. (فرهنگ فارسی معین). ستاره شناس.

کواکبی.

[کَ کِ] (اِخ) از صوفیه و علما و فقهای قرن یازدهم هجری و نام او ملا ابراهیم است، وی نخست در زادگاه خویش، حلب به کسب دانش پرداخت و سپس برای تحصیل علم به استامبول رفت و در سال 1039 به قضای مکه منصوب و با کشتی روانهء حجاز شد ولی در حوالی جده از کشتی به دریا افتاد و غرق گردید و او را بدان جهت کواکبی گفتند که جد او محمد بن ابراهیم در بدایت حال به صنعت آهنگری امرار معاش می کرده و بیشتر نوعی از مسمار می ساخته که آن را در عرف مردم آن نواحی کواکبی می نامند و سلسله و اولاد او را نیز بنی الکواکبی نامند. این خاندان طایفهء بزرگی است از اهل فضل و ریاست و دارای طریقتی مشهور به طریقت اردبیلیه که به جد عالی شان شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی (جد صفویه) منسوب است. (از ریحانة الادب).

کواکبی.

[کَ کِ ] (اِخ) عبدالرحمن بن احمد الکواکبی (1265 - 1320 ه .ق.) ملقب به سیدالفراتی از علمای اجتماعی و از رجال اصلاح طلب اسلامی بود. در حلب تولد یافت و در همانجا به کسب دانش پرداخت روزنامهء «شهبا» را تأسیس کرد ولی از طرف دولت توقیف گردید و سپس مناصب عدیده ای به او محول شد اما دشمنان اصلاحات به کینه توزی برخاستند و از او سعایت کردند تا زندانی شد و همه دارایی خود را از دست داد. آنگاه به مصر رفت و در کشورهای عربی و شرق آفریقا و بعضی از شهرهای هندوستان به سیاحت پرداخت و سرانجام در مصر اقامت گزید تا درگذشت. برخی از آثار او عبارتند از: «ام القری» و «طبایع الاستبداد». (از اعلام زرکلی ج2 ص485).

کواکبی.

[کَ کِ] (اِخ) محمد بن ابراهیم. از مشایخ و عرفای مشهور قرن نهم شام است که در علوم منقول نیز رتبتی عالی داشته است. به سال 897 ه .ق. در حلب درگذشت و در جوار مسجد مشهور به جامع کواکبی به خاک سپرده شد. (از ریحانة الادب).

کواکی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش حومهء شهرستان قوچان است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کواکیة.

[کُ یَ] (ع ص) پست بالا. (منتهی الارب). کوتاه بالا. (ناظم الاطباء). کوتاه قد. قصیر. (از اقرب الموارد).

کوال.

[کَ / کُ] (اِمص) اندوختن و جمع کردن. (برهان) (آنندراج). گوال صحیح است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || نمو و بالیدن و افزایش کشت و زراعت. (برهان) (آنندراج). گوال صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوال و کوالیدن و گوالیدن شود.

کوال.

[کَ] (اِخ) رود معروفی است در مرو شاهجان. در ساحتش روستاها و خانه ها است، از آن جمله است قریهء حفصاباد، و بدین جهت کوال حفصاباد نیز گفته می شود. (از معجم البلدان).

کوالالمپور.

[لَ] (اِخ)(1) مرکز فدراسیون مالزی و دولت سلانگور(2). 176000 تن سکنه دارد. مرکز مهم بازرگانی است و محصول عمده اش کائوچو است. (از لاروس).
(1) - Kuala Lumpur.
(2) - Selangor.

کوال غنچه.

[کُ غُ چَ / چِ] (اِ مرکب)غازه ای باشد که زنان بر روی مالند تا روی را سرخ گرداند. کول غنچه. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گلگونه. گول غنچه. گل غنچه. (برهان). سرخاب. و رجوع به کول غنچه و گول غنچه و گل غنچه شود.

کوالف.

[کَ لِ] (اِ) دوایی است که آن را بادآورد گویند و به عربی شوکة البیضا خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بادآورد. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به بادآورد شود.

کوالل.

[کَ لِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کوألل.

[کَ وَءْ لَ] (ع ص) پست قامت یا کوتاه بالای درشت اندام یا پستک مع فحج که رفتاری است یعنی پیش پایها نزدیک نهادن و پاشنه ها دور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را به همین معانی کَواکَل ضبط کرده است.

کواله.

[کُ لَ / لِ] (اِ) جُوالِق معرب آن است. (از المعرب جوالیقی). گواله. (برهان). و رجوع به جوالق و گواله شود.

کوالیدن.

[کَ / کُ دَ] (مص) جمع کردن و اندوختن. (برهان) (آنندراج). صحیح گوالیدن است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوالیدن شود. || بالیدن و نمو کردن غله. (برهان) (آنندراج). صحیح گوالیدن است. (حاشیهء برهان چ معین).

کوالیده.

[کَ / کُ دَ / دِ] (ن مف) غله و کشت و زراعت بالیده و نموکرده. (برهان) (آنندراج). صحیح گوالیده (اسم مفعول از گوالیدن) است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوالیده شود. || اندوخته و جمع کرده. (برهان) (آنندراج). صحیح گوالیده است. (حاشیهء برهان چ معین).

کوالیز.

[کَ] (ص، اِ) قومی است و مفرد آن کالوز است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). جِ کالوز. (ناظم الاطباء). و آنها کسانی هستند که با سلاح بیرون آیند وقتی که بخواهند آب را به خود اختصاص دهند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به کالوز شود.

کوام.

[کُ] (اِ) گیاهی است خوشبو. (انجمن آرا) (آنندراج).

کوامخ.

[کَ مِ] (ع اِ) جِ کامخ و آن معرب کامه است. (از اقرب الموارد). آبکامه که از آن نان خورش سازند. (منتهی الارب ذیل کامخ). جِ کامخ معرب کامه. نان خورش از پودنه و شیر و ادویهء حاره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کامه ها. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کامه شود : و از کوامخ و رواصیر هیچ احتراز نکرد. (چهارمقاله). و هو [ العنبة المکبوس بالخل و غیره ] من اجل الکوامخ. (ابن البیطار).

کوان تونگ.

[تُنْ] (اِخ)(1) شبه جزیرهء کوچکی در جنوب منچوری که نخست به روسیه و سپس به ژاپن (1905 - 1945 م.) تسلیم شده بود و از سال 1945 تا 1954 در اختیار اتحاد جماهیر شوروی بود. مرکز آن «لیائو - نینگ» است. (از لاروس).
(1) - Kouan - Tong.

کوانع.

[کَ نِ] (ع ص، اِ) جِ کانعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کوئنکا.

[ءِ] (اِخ)(1) شهری است به اسپانی در «قشتالة الحدیثة»(2) که 24800 تن سکنه دارد. (از لاروس).
] . Kouen ]
(1) - Cuenca
(2) - Nouvele - Castille.

کوانگ تونگ.

[تُنْ] (اِخ)(1) ولایتی در چین جنوبی که 37960000 تن سکنه دارد. مرکز آن کانتن است. (از لاروس).
(1) - Kouan Tong.

کوانه.

[کَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان جلگهء افشار دوم است که در بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع است و 338 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوانین.

[کَ] (ع اِ) جِ کانون. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کانون شود.

کواوم.

[کُوْئو] (اِ) گیاهی است خوشبوی که بدان دست شویند و به عربی اذخر خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کوم است. در فهرست مخزن الادویه کوادم بهمین معنی و در رشیدی کوام آمده. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کوام شود.

کواهل.

[کَ هِ] (ع اِ) جِ کاهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به کاهل شود.

کوایم.

[کُ یِ](1) (اِ) گیاهی است که بیخ آن به بیخ نی ماند و در زمین شیارکرده بسیار است. (برهان) (از آنندراج). گیاهی. (ناظم الاطباء).
(1) - آنندراج این کلمه را کوائم (با همزه) ضبط کرده است.

کوب.

(اِمص) ضربی و آسیبی و کوفتی باشد که از چوب و سنگ و مشت و امثال آن به کسی رسد و آن را به عربی صدمه گویند. (برهان). ضربی که از کوفتن و کوبیدن به کسی رسد مانند سنگ و چوب که بر کسی زنند. (آنندراج). صدمه و ضربه و لطمه و ضرب. (ناظم الاطباء). ضربت. زدن. صدمه. آسیب. (فرهنگ فارسی معین). ضرب. زخم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
میوهء نوباوه نترسد ز چوب
مرده دل آزرده نگردد ز کوب.ناصرخسرو.
به تن زو کوب خورده کوه ساکن
به تک زو خاک خورده باد عاجل.
ابوالفرج رونی.
من کوب بخت بینم منکوب ازآن شوم
من کوس فضل کوبم منکوس ازآن بوم.
خاقانی.
کوب اهل زمانه بر دل من
راست با آبگینه سندانی است.خاقانی.
کوب این واقعه بر مجد و کرم بود همه
درد این حادثه بر فضل و شرف زد یکسر.
رضی الدین نیشابوری.
خلق خوب و زشت نیست از ما نهان
می زند بر دل به هر دم کوبشان.مولوی.
گر ترا کوبی رسد از رفتن مستان مرنج
با چنان ساقی و مطرب کی رود هموار مست.
مولوی.
ز کوب غم چه غم دارم که با او پای می کوبم
چه تلخی آیدم چون من بر شیرین ذقن باشم.
مولوی.
بگویم تا ز سوزت گرم سازند
ز ضرب و کوب سختت نرم سازند.کاتبی.
|| کوبیدن. کوفت. قرع. (فرهنگ فارسی معین) : کوب میان کوبنده ای و کوفته ای بود. (مصنفات بابا افضل از فرهنگ فارسی معین). محسوسات به ذات به دو قسم بخشیده شود، یکی آنکه خاص یک حس را بود چون رنگ حس بینایی را و کوب حس شنوایی را. (مصنفات باباافضل ایضاً).
-کند و کوب؛ کندن و کوبیدن :
نه گفت اندرو کار کردی نه چوب
شب و روز از او خانه در کند و کوب.
سعدی.
-بکوب بکوب؛ زدن و کوبیدن و کوفتن.
|| (نف) کوبنده و زننده. مانند: پایکوب؛ کسی که پای بر زمین می زند مانند رقاص. و دشمن کوب؛ آنکه دشمن درهم می شکند و منهزم می کند. و توپ قلعه کوب؛ یعنی توپی که قلعه را می کوبد. (از ناظم الاطباء). در ترکیب گاه به معنی کوبنده آید مانند: زرکوب. طلاکوب. (فرهنگ فارسی معین). و مانند آبله کوب. آهن کوب. ادویه کوب. باروت کوب. باره کوب. برنج کوب. بوریاکوب. پی کوب. تنباکوکوب. جاده کوب. خال کوب. خرپاکوب. خرمن کوب. دارکوب. زردچوبه کوب. ساروج کوب. شالی کوب. صخره کوب. طلاکوب. کلوخ کوب. کوه کوب. گچ کوب. گوشت کوب. مغفرکوب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به هر یک از کلمات بالا شود. || (ن مف) در ترکیب گاه به معنی کوبیده آید مانند: زرکوب. میخ کوب. (فرهنگ فارسی معین). به معنی کوبیده: دیوارکوب. طلاکوب. سیم کوب. نقره کوب. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِ) آلتی که فیلبانان فیل را بدان رانند. (برهان) (ناظم الاطباء). آلت پیلبانان، یعنی آهنی کج که بر سر فیل کوبند. (آنندراج). این معنی را از شعر اسدی استخراج کرده اند. در لغت فرس اسدی آمده: کوب آلتی است که پیلبانان را شاید. اسدی گوید مانند :
تو در پای پیلان بدی خاشه روب
کواره کشی پیشه با رنج و کوب.
صاحب برهان قاطع و سایرین نیز از همین مؤلف به اشتباه افتاده اند. رنج و کوب از اتباع و در اینجا به معنی تعب و مشقت است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || قسمی از بوریا که گیاه آن بسیار گنده و نرم باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). قسمی از بوریا که بسیار نرم و گنده باشد. (ناظم الاطباء). در مازندرانی حصیر علفی. (حاشیهء برهان چ معین).

کوب.

(معرب، اِ)(1) کوزهء بی دسته. (ترجمان القرآن). کوزهء بی دسته یا بی خرطوم. (منتهی الارب) (آنندراج). کوزه ای با سر مستدیر و بی دسته یا بی لوله. (از اقرب الموارد). کوزهء آبخوری بی دسته و بی لوله. (ناظم الاطباء). ج، اکواب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قدح. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قدحی که دسته نداشته باشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - مأخوذ از لاتینی Cuppa و با کلمهء فرانسوی Coupe از یک اصل است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوب.

(ع مص) آب خوردن به کوب(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). با کوب آب خوردن. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به مادهء قبل شود.

کوب.

(ع اِ) دلو. دلوچه ای که برای دوشیدن گاو و گوسفند و جز اینها به کار برند. (از دزی ج2).

کوب.

(اِ) مقدار سه رطل. (مفاتیح العلوم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). وزنی معادل سه رطل. (یادداشت ایضاً).

کوب.

[کَ وَ] (ع اِمص) باریکی گردن. || کلانی سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوب.

(اِخ) قومی در افریقای شمالی که در نزدیک مصر سکونت داشتند. (قاموس کتاب مقدس).

کوبا.

(اِخ)(1) کشوری است جمهوری در امریکای مرکزی که از قسمت بزرگی از جزایر آنتیل تشکیل یافته و در جنوب فلوریدا واقع است و 114522 کیلومتر مربع مساحت و 7068000 تن سکنه دارد. پایتخت این کشور هاوانا و شهرهای عمدهء آن ماریانائو(2)، سانتیاگو(3)، کاماگی(4)، ماتانزاس(5)و سیانفوگوس(6) است. جزیره از جلگه و دشت آهکی تشکیل یافته و فقط در جنوب کوهستانی است. کوبا بزرگترین صادرکنندهء شکر در جهان است و کشت توتون و قهوهء این کشور نیز حائز اهمیت است. معادن مس و کرم و مخصوصاً منینز و آهن آن قابل ملاحظه است.
کریستف کلمب به سال 1492 م. در اولین سفر خود به ساحل این کشور رسید ولی تا سال 1511 فتح نشد و در همین سال دیه گو ولاسکز(7) آن را به مستعمرات و متصرفات اسپانیا ضمیمه کرد و تا سال 1795 این مستعمره تابع سن دومینگ(8) بود و در این سال مرکزیت به جزیرهء کوبا انتقال یافت. مردم کوبا برای کسب استقلال در سال 1878 م. دست به انقلاب زدند اما بی آنکه نتیجه ای گرفته شود به وسیلهء ژنرال مارتنیز کامپوس(9) اسپانیولی سرکوب شدند. کوشش و استقلال طلبی مردم کوبا چندین سال ادامه داشت تا سرانجام در سال 1895 م. با مداخلهء ممالک متحدهء امریکا عهدنامهء پاریس امضاء گردید و اسپانیا از دخالت در امور کوبا ممنوع شد. ممالک متحدهء امریکا تا سال 1902 م. بر این جزیره حکومت داشت و حقوق کنترل امریکا در این کشور تا سال 1934 م. ادامه یافت. در سال 1959 م. باتیستا(10) دیکتاتور این کشور به وسیلهء یک قیام مسلحانهء سوسیالیستی به رهبری فیدل کاسترو(11) ساقط گشت و اصلاحات اساسی در مورد مالکیت زمین در این کشور انجام گرفت و مؤسسات امریکایی ملی شد. (از لاروس).
(1) - Cuba.
(2) - Marianao.
(3) - Santiago.
(4) - Camaguey.
(5) - Matanzas.
(6) - Cienfuegos.
(7) - Diego Velasguez.
(8) - Saint Domingue.
(9) - Martinez Campos.
(10) - Batista.
(11) - Fidel Castro.

کوباء .

[کَ] (ع ص) مؤنث اَکوَب یعنی باریک گردن و کلان سر. (ناظم الاطباء).

کوبالت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) رجوع به کبالت شود.
(1) - Cobalt.

کوبان.

(نف) کوبنده. || (ق) در حال کوبیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر نیک محضر فرستاد کس
در توبه کوبان که فریاد رس.سعدی.
- کوبان کوبان؛ در حال کوبیدن و به شتاب درنوردیدن :
از جور سپهر سبزه وار این دل
کوبان کوبان(1) به اسفرایین آمد.
؟ (لباب الالباب چ لیدن ج1 ص143).
|| رقص کنان و پای کوبان :
معشوقه خراباتی و مطرب باید
تا نیم شبان زنان و کوبان آید.عنصری.
- پای کوبان؛ رقص کنان. (ناظم الاطباء). در حال پای کوبی و پای کوبیدن. و رجوع به همین کلمه ها شود.
(1) - سبزوار و اسفرایین و کوبان سه ولایت [ است ] سخت نیکو نشان داده است هر چند از راه طیبت بیان می کرد. (لباب الالباب چ لیدن ج ص143). بنابراین به معنی نام ولایت نیز ایهام دارد.

کوبان.

(اِخ) از دیه های مرو است و آن را جوبان نیز گویند. (از معجم البلدان). و رجوع به گوبان شود.

کوبان.

(اِخ) از دیه های اصفهان است. ابن منده گوید: از نواحی خان لنجان و ناحیتی بزرگ و دارای دکانها و مردم بسیار است. (از معجم البلدان).

کوبانان.

(اِخ) دهی به اصفهان. (منتهی الارب). از دیه های اصفهان است و به قول ابن منده، محمد بن الحسن بن محمد الوندهندی الکوبانانی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).

کوبانیدن.

[دَ] (مص) کوبیدن کنانیدن و کوبیدن فرمودن. (ناظم الاطباء). دیگری را به کوبیدن واداشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- پای کوبانیدن؛ دیگری را وادار به پای کوبیدن کردن. دیگری را به رقص واداشتن: رقصت ولدها؛ پای کوبانید زن فرزندش را. (زمخشری از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوبجار.

[بِ] (اِخ) دهی از دهستان دشت است که در بخش سلوانای شهرستان ارومیه واقع است و دارای 300 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوبجی.

[بِ] (ص) کوبخی. بزرگوار و مرد نامور. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوب خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کوفته شدن. مقروع گشتن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوب شود. || ضرب خوردن. کتک خوردن. (فرهنگ فارسی معین) :
ز بس که حاسد تو کوب خورد چون انگور
همی بجوشد بر خود ز غم به سان عصیر.
رضی الدین نیشابوری.
و رجوع به کوب شود.

کوب خورده.

[خوَرْ / خُر دَ / دِ] (ن مف مرکب) مقروع. (فرهنگ فارسی معین) : اما فروشدگی میان، علت درنگ هوای کوب خورده بود در جرم... (مصنفات بابا افضل از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوب شود. || ضرب خورده. مضروب. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوب شود.

کوبخی.

[بَ] (ص) کوبجی. (ناظم الاطباء). رجوع به کوبجی شود.

کوبر.

[کَ / کُو بَ] (اِ) اسم هندی فلفل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کوبرتة.

[] (ع اِ) پل. عرشهء کشتی. (دزی ج2).

کوبش.

[بِ] (اِمص) عمل کوبیدن. کوفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
چنان کوبش گرز و کوپال بود
که دام و دد از بانگ بی هال بود.
اسدی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به کوبیدن و کوفتن شود.

کوبکاری.

(حامص مرکب) تأدیب و تنبیه و گوشمالی. (آنندراج) (از اشتینگاس). سیاست و تنبیه و چوبکاری. (ناظم الاطباء).

کوبکو.

[بِ] (ق مرکب) از این کوچه به آن کوچه و از اینجا به آنجا. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). و رجوع به کو شود.

کوبل.

[بَ] (اِ) گلی است که آن را اکحوان گویند و معرب آن اقحوان است. (برهان) (از آنندراج). بابونه. (ناظم الاطباء). اقحوان یعنی بتهء بابونه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). الاقحوان؛ کوبل. (السامی فی الاسامی از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کوپل شود. || شکوفه و بهار درخت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوپل شود.

کوبله.

[بَ لَ / لِ / کَ / کُو بَ لَ / لِ] (اِ)موی سر و کلهء سر آدمی باشد. (برهان) (آنندراج). موی فرق سر و موی کلهء سر. (ناظم الاطباء). || در السامی فی الاسامی و دستوراللغة در معنی «حباب» و «فقاقیع» کوبله آمده. (حاشیهء برهان چ معین). کوپله. و رجوع به کوپله شود.

کوبن.

[بَ] (اِ مرکب)(1) چکش آهنگران و مسگران باشد و به عربی مطراق خوانند و آن دو قسم می باشد، یکی مربع و آن را پتک و دیگری دراز و آن را گزینه گویند. (برهان). آلت کوبیدن مسگران و آهنگران مانند چکش و رشیدی گفته، آنچه گرد است آن را پتک و آنچه دراز است کوبن گویند. (آنندراج). مطراق و چکش مسگران و آهنگران. (ناظم الاطباء).
(1) - از: کوب (کوبیدن) + ن (پسوندی همانند ین). (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوبین شود.

کوبنجان.

[بَ] (اِخ) از دیه های شیراز است در سرزمین فارس و عثمان بن احمد بن داودیه ابوعمر الصوفی الکوبنجانی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان). سروستان و کوبنجان دو شهرک است میان شیراز و پسا... و نخجیرگاهی است خصوصاً کوبنجان... و در هر دو جای جامع و منبر است... (فارسنامهء ابن البلخی ص139 و 140). و رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص117 شود.

کوبندگی.

[بَ دَ / دِ] (حامص) عمل کوبنده. رجوع به کوبنده شود.

کوبنده.

[بَ دَ / دِ] (نف) آنکه کوبد. (فرهنگ فارسی معین) :
عمودی که کوبنده هومان بود
تو آهن مخوانش که موم آن بود.فردوسی.
کنون این برافراخته یال من
همان زخم کوبنده کوپال من.فردوسی.
بدو گفت رستم که گرز گران
چو یازد ز بازوی گندآوران
نماند دل سنگ و سندان درست
بر و یال کوبنده باید نخست.فردوسی.
و رجوع به کوبیدن و کوفتن شود. || ضربه زننده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوبیدن و کوفتن شود.

کؤبة.

[کُ ءَ بَ] (ع اِ) ننگ و عار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و یقال: ما به کؤبة؛ ای عار و حیاء. (منتهی الارب). آنچه از آن شرم کرده شود، یقال: ما فیه کؤبة. (از اقرب الموارد).

کوبة.

[کَ بَ] (ع اِ) دریغ و پشیمانی بر گذشته و فوت شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوبة.

[بَ] (ع اِ) نرد یا شطرنج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرد به لغت یمن. (المعرب جوالیقی). نرد در کلام اهل یمن و گویند شطرنج. (از اقرب الموارد). || طبلک باریک میان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بربط. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بربط و آن معرب است. (از اقرب الموارد). || کف سنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنگ به اندازه ای که بتوان با آن گردو شکست یا سنگی که کف دست را پر کند. (از اقرب الموارد). سنگی که بدان گردو و فندق شکنند. (ناظم الاطباء).

کوبه.

[بَ / بِ] (اِ)(1) هر چیز را گویند که بدان چیزی کوبند و عربان مدق گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). آلت کوبیدن که به عربی آن را مدق گویند. (آنندراج). هر چیز که بدان چیزها کوبند چون دستهء هاون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مرید آن ز بازوش برکند گوشت
مر آن کوبه را داد با یک دو غوشت.رودکی.
دقاقه؛ کوبه که بدان برنج و مانند آن کوبند. (منتهی الارب). || آلتی فلزی که بر در خانه تعبیه کنند و آن را بر صفحهء فلزی زیرین کوبند تا اهل خانه را خبر کنند. چکش در خانه. (فرهنگ فارسی معین). چکشی که بر در آویخته است و بدان دق الباب کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || آلتی شبیه به گوشت کوب که بر سر آن سیمهای کوتاه آهنی یا برنجی فروکرده باشند و با آن خمیر بعضی انواع نان را می کوبند. (فرهنگ فارسی معین). || دستهء هاون. یانه. || چوبی که بدان طبل و نقاره و امثال آن را نوازند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به معنی تنبک هم گفته اند(2) و آن دهلی باشد دم دراز که از چوب و گاهی از سفال هم سازند و معرکه گیران و سرآوازه خوانان بر بیخ بغل گیرند و نوازند. (برهان). تنبک، زیرا که آن را نیز می کوبند. (آنندراج). تنبک. (ناظم الاطباء). دهلی است شبیه قیف. تنبک. طبل المخنث. (فرهنگ فارسی معین). به قول غزالی این آلت موسیقی در اسلام حرام بوده زیرا ساز مخصوص عیّاشی و شرابخواری بود و بیشتر مخنثان آن را می نواختند. (فرهنگ فارسی معین). || موج آب را نیز گویند. (برهان)(3) (از ناظم الاطباء). || گیاهی باشد شیرین که آن را خورند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
ز غیشه خوردن و از بی جویی و بی آبی
گیای کوبه چنان بود چون گیای شکر.(4)
عنصری.
|| مشکی را نیز گویند که در آن دوغ کنند و جنبانند تا روغن از آن برآید. (برهان). مشکی که در آن ماست کنند و جنبانند تا روغن برآید. (آنندراج).
(1) - از: کوب (کوبیدن) + ه (پسوند آلت). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در زبان عربی، کوبة؛ طبلک باریک میان و بربط. (منتهی الارب). شباهت لفظی و معنوی این دو کلمه قابل تأمل است.
(3) - با کوبله و کوپله مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ معین).
(4) - از این بیت برمی آید که کوبه گیاهی است ظاهراً تلخ و بدطعم برخلاف آنچه در برهان آمده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوبه.

[کُ بِ] (اِخ)(1) کبه. شهری است در ژاپن، واقع در جزیرهء هونشو، دارای 151000 تن سکنه و مرکز بزرگ صنعتی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kobe.

کوبه کاری.

[بَ / بِ] (حامص مرکب)کتک کاری و کوفتگی و ضرب. (ناظم الاطباء).

کوبی.

(حامص) با کلمات دیگر ترکیب و معنی حاصل مصدری از آنها اراده می شود مانند: آهن کوبی. ادویه کوبی. باروت کوبی. بوریاکوبی. جاده کوبی. خال کوبی. خرمن کوبی. زرچوبه کوبی. زرکوبی. طلاکوبی. کلوخ کوبی. گچ کوبی. میخ کوبی. نخاله کوبی. نقره کوبی. و رجوع به هر یک از کلمه های فوق شود. || گاه مزید مؤخر کلماتی واقع می شود که معنی اسمی از آن مستفاد می گردد چون: آهن کوبی = محل کوبیدن آهن. باروت کوبی = محل کوبیدن باروت و جز اینها.

کوب یازه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) مطراق و چکش آهنگری و مسگری را گویند. (برهان) (آنندراج). مطرقه و چکش آهنگری و مسگری. (ناظم الاطباء). || میخکوب را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج). || توخماق. (ناظم الاطباء).

کوبیان.

[بَ] (اِخ) از دیه های کرمان است و غالباً کوکیان هم گفته می شود. در اینجا و در ده دیگری که آن را بهاباد خوانند توتیا سازند که به همهء اطراف جهان حمل می گردد. (از معجم البلدان).

کوبیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) عمل یا حالت کوبیده بودن یا شدن. کوفتگی. و رجوع به کوبیده و کوبیدن و کوفتگی شود.

کوبیدن.

[دَ] (مص) کوفتن. || زدن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) : سر مار به دست دشمن بکوب که از احدی الحسنیین خالی نباشد. (گلستان).
بگفتا به چوبش بکوبند پشت
که با مهتر خود چرا شد درشت.
میرظهیرالدین مرعشی (از تاریخ گیلان).
- آهن سرد کوبیدن؛ کنایه است از، کاری بیهوده کردن. به امری محال و نامعقول پرداختن. نظیر: آب به غربال پیمودن :
از این در کآمدی نومید برگرد
به بیهوده مکوب این آهن سرد.
(ویس و رامین).
ور آهن دل بود بنشین و برگرد
خبر ده تا نکوبم آهن سرد.نظامی.
دگر ره سر از این اندیشه برکرد
که از خامی چه کوبم آهن سرد.نظامی.
ای محدث از خطاب و از خطوب
درگذشتم آهن سردی مکوب.مولوی.
بی مجاعت نیست تن جنبش کنان
آهن سرد است می کوبی بدان.مولوی.
چند کوبی آهن سردی ز غی
دردمیدن در قفس هین تا به کی.مولوی.
و رجوع به کوفتن شود.
- پای کوبیدن؛ رجوع به پای کوبیدن شود.
|| آسیب رساندن. (فرهنگ فارسی معین ذیل کوفتن). صدمه زدن و آسیب رسانیدن. (ناظم الاطباء ذیل کوفتن) :
همی آتش افروزد از گوهرش
همی مغز پیلان بکوبد(1) سرش.فردوسی.
این بار گران بکوبدت بی شک
هم گردن و پشت و مهرهء پره.ناصرخسرو.
و رجوع به کوفتن شود. || پایمال کردن. پاسپار کردن. (ناظم الاطباء ذیل کوفتن) :
ورا بارگی باش و گیتی بکوب
ز دشمن زمین را به نعلت بروب.فردوسی.
دهستان بکوبید در زیر نعل
بتازید از خون کنید آب لعل.فردوسی.
تاج نهد بر سر و آنگاه باز
خرد بکوبدت به زیر نعال.ناصرخسرو.
و رجوع به کوفتن شود.
- کوبیدن به پای یا به پی؛ پایمال کردن :
چنین گفت کین مرد، گیتی به پای
بکوبد به رزم و به پاکیزه رای.فردوسی.
نگه کن که شهر بزرگی است ری
نشاید که کوبند پیلان به پی.فردوسی.
و رجوع به کوفتن شود. || پیمودن. به سرعت طی کردن. تاختن :
سوی هفتخوان من به نخجیر شیر
بیایم شما ره مکوبید دیر.فردوسی.
|| دق الباب کردن. (ناظم الاطباء ذیل کوفتن). در زدن :
در مرگ را آن بکوبد که پای
به اسب اندرآرد بجنبد ز جای.فردوسی.
اگر تو بکوبی در شارسان
به شاهی نیابی مگر خارسان.فردوسی.
بماند بدو رادی و راستی
نکوبد در کژی و کاستی.فردوسی.
اگر سالها دل در داد کوبد
به جز بانگ حلقه جوابی نبیند.خاقانی.
گفت پیغمبر که چون کوبی دری
عاقبت زان در برون آید سری.مولوی.
و رجوع به کوفتن شود. || ساییدن و سحق کردن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین ذیل کوفتن) :
گیاهی که گویمت با شیر و مشک
بکوب و بکن هر سه در سایه خشک.
فردوسی.
و رجوع به کوفتن شود. || تلقیح(2): کوبیدن آبله.
- کوبیدن خال؛ وارد کردن مادهء رنگین در زیر پوست به وسیلهء سوزنهای مخصوص برای به وجود آوردن نقوش و تصاویر و نوشته های دلخواه در روی پوست. و رجوع به خال کوبی و خال کوبی کردن شود.
(1) - به معنی قبل هم مناسبت دارد.
(2) - Vaccination.

کوبیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) آنکه یا آنچه بتوان آن را کوبید. آنکه یا آنچه بشاید آن را کوبید. قابل و لایق و مناسب کوبیدن. و رجوع به کوبیدن شود.

کوبیده.

[دَ / دِ] (ن مف) کوفته. مقروع. (فرهنگ فارسی معین). کوفته شده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || زده. مضروب. (فرهنگ فارسی معین). || گوشت با نخود یا لپه و یا لوبیا که کوفته شده باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوبیسم.

(فرانسوی، اِ)(1) این کلمه از کوب(2)فرانسه به معنی مکعب مشتق است. آقای دکتر معین آرد: مکتب نقاشی است که در آن نقاش اشیاء را به شکلهای هندسی نشان می دهد. در این مکتب نقاش می خواهد قسمتهای نامرئی و جهات مختلف و عناصر اساسی اشیاء و مناظر را بر روی تابلو متراکم ساخته، در یک لحظه نشان دهد. با این تعریف می توان دریافت که هرگز یک اثر کوبیسم نشان دهندهء آنچه که در طبیعت دیده می شود نخواهد بود. مؤسسان کوبیسم در نقاشی ژرژ براک و پابلو پیکاسو هستند. نقاشی که نام کوبیسم را بر این مکتب نهاد، هانری ماتیس بود. می گویند وقتی که نخستین بار ماتیس به یکی از تابلوهای براک - که به این شیوه کشیده شده بود - نگاه می کرد، گفت: «اوه چقدر کوب (مکعب)!» و به این ترتیب نام کوبیسم از آن جمله به وجود آمد. منشأ کوبیسم، امپرسیونیسم «پل سزان» است و پیشروان این مکتب براک و پیکاسو در سال 1908 م. در فرانسه با الهام از آثار این هنرمند و در ادامهء راه او کوبیسم را به وجود آوردند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cubisme.
(2) - Cube.

کوبین.

(اِ مرکب)(1) چیزی بود که از خوص بافند و بزرک آرد کرده در او کنند و در تنگ تیر عصاران گذارند تا روغن از او بیرون آید. (لغت فرس اسدی). ظرفی باشد مانند کفهء ترازو که از برگ خرما یا از نی بافند و به عربی معدل گویند و استادان روغن گیر مغزهای کوفته را در آن کنند و در تنگ تیر نهند تا روغن از آن برآید و تنگ تیر شکنجهء عصاری را گویند. (برهان). آلتی است روغنگران را که مانند کفهء ترازو باشد و آن را از برگ خرما بافند و عصاران تخم را کوفته در آن کنند و در تنگ تیر نهند تا به زور فشرده شود و روغن از آن بیرون آید و تنگ تیر شکنجهء عصاری را گویند. (از آنندراج). آوندی مانند کفهء ترازو از نی یا برگ خرما که عصاران در آن مغزهای نیم کوفته را ریخته در تنگ نهند. (از ناظم الاطباء) :
بازگشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک به گونهء کوبین.
خجسته (از لغت فرس چ اقبال ص364).
من به نزدیک او شدم پنهان و از وی کوبین بافتن بیاموختم و هر روز... به صحرا برون شدمی و دوخ بیاوردمی و کوبین بافتمی. (اسرار التوحید). القفعه؛ کوبین و زنبیل روغن گران. (مهذب الاسماء). || از دو شاهد چنین استنباط می شود که کوبین ظاهراً حصیری نیز بوده است که برای جلوگیری از صدمهء آفتاب بالای چشم یا جلو کلاه می گذاشته اند :
نیکو ببین که روی کجا داری
یکسو بکن ز چشم خرد کوبین.ناصرخسرو.
از پس خویشم چو شتر می کشید
چشم به کوبین و گرفته زمام.ناصرخسرو.
مرحوم دهخدا در یادداشتی پس از ذکر این دو بیت آرد: آیا کوبین آفتاب گردان یعنی لبهء جدا بود که در سفرها به جلو کلاه می نهادند تا چشم را آفتاب آسیب نکند؟ || کدین گازران باشد. (لغت فرس اسدی). چکش و میخکوب و کدین. (ناظم الاطباء). کدین گازران. (فرهنگ فارسی معین) :
وانگهی فرزند گازر گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیرکوبین زرنگ.
حکیم غمناک (از لغت فرس چ اقبال ص386).
(1) - از: کوب (کوبیدن) + ین (پسوند آلت و ظرف). (حاشیهء برهان چ معین).

کوپ.

(اِ) به معنی کوه باشد که عربان جبل گویند. (برهان) (آنندراج). و به لغت زند و پازند هم کوه را کوپ گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پهلوی، کوف(1)(کوه)، ایرانی باستان، کئوفا(2). (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کوه شود. || حصیر گنده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). بوریا و حصیر. (ناظم الاطباء). در لهجهء طبری، حصیر و بوریا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوب شود. || سبوی کلان. (ناظم الاطباء). کوزه. (جهانگیری). و رجوع به کُپ شود.
(1) - kof.
(2) - kaufa.

کوپ.

(اِ) درختی است که در جنگلهای ایران یافته می شود و برگ آن برای تغذیهء گاو است و کوف نیز گفته می شود. (از جغرافیای اقتصادی کیهان).

کوپا.

(اِ) در لهجهء طبری، خرمن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوپار.

(اِ) کوپاره. (ناظم الاطباء). رجوع به کوپاره و گوپاره شود.

کوپاره.

[رَ / رِ] (اِ) گله و رمهء خر و گاو و گوسفند و سایر حیوانات را گویند. (برهان) (آنندراج). رمه و گلهء گاو و خر و گوسپند و دیگر چارپایان. (ناظم الاطباء). کوپار. (ناظم الاطباء). صحیح گوپاره است. (حاشیهء برهان چ معین). در برهان مصحف گوپاره است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به گوپاره شود.

کوپاره.

[رَ / رِ] (اِ) کوپوره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوپوره شود.

کوپا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کپه کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کپه کردن شود.

کوپال.

(اِ) لخت آهنین بود، تازیش عمود است. (لغت فرس اسدی). عمود و گرز آهنین را گویند. (برهان). به معنی گرز و عمود باشد و به بای عربی معنی آن روشن تر شود یعنی کوبندهء بال و بازو و به قانونی که در فارسی رسم است یک با را حذف کرده کوب بال را کوبال گویند(1). (آنندراج). گوپال. کردی، کوپال(2) (عصا، چوب دست چوپان)، کوپال(3)(چوب دست شبان). ولف در شاهنامه گوپال(4)(با کاف پارسی) آورده است. (حاشیهء برهان چ معین) :
به پای آورد زخم کوپال من
نراند کسی نیزه بر بال من.
فردوسی (از لغت فرس).
از او باد بر سام نیرم درود
خداوند شمشیر و کوپال و خود.فردوسی.
اگر داد مردی بخواهیم داد
ز کوپال و شمشیر گیریم یاد.فردوسی.
بر و بر منوچهر کرد آفرین
که بی تو مباد اسب و کوپال و زین.
فردوسی.
ای به کوپال گران کوفته پیلان را پشت
چون کرنجی که فروکوفته باشد به جواز.
فرخی.
این ز کوپال گران خوردن مغفر همه پست
وآن ز خون دل و از خون جگر جوشن تر.
فرخی.
من نه مسلمانم و نه مرد جوانمرد
تا سرتان نگسلم ز دوش به کوپال.
منوچهری.
از دل گردان برآر زهره به پیکان
در سر مردم بکوب مغز به کوپال.منوچهری.
یکی تیغ پولاد گرز گران
همان درع و کوپال و برگستوان.اسدی.
زبر مغز کوبنده کوپال بود
به زیر از یلان بر سر و یال بود.اسدی.
ز گردان خاور سواری چو ببر
برون تاخت با گرز و کوپال و گبر.
اسدی (از آنندراج).
ز نیزه نیستان شده روی خاک
ز کوپالها کوه گشته مغاک.نظامی.
ز بس زخم کوپال خاراستیز
زمین را شده استخوان ریزریز.نظامی.
بر آن بود رایم که عزم آورم
به کوپال با پیل رزم آورم.نظامی.
نمایم به گیتی یکی دستبرد
که گردد ز کوپال من کوه خرد.نظامی.
نه در خشت و کوپال و گرز گران
که آن شیوه ختم است بر دیگران.سعدی.
|| گردن سطبر و گنده را نیز گفته اند. (برهان). گردن سطبر و قوی. (آنندراج) :
جوانی و کوپال و نیرو نماند
ز من هیچ جز نام نیکو نماند.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی).
من از دور دیدم بر و یال اوی
چنان برز بالا و کوپال اوی.فردوسی.
(1) - این وجه تسمیه سازی صحیح نیست شاید از کوب و کوپ به معنی ضرب و زخم و «آل» پسوند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - kupal.
(3) - kopal.
(4) - gopal.

کوپال.

(اِخ) نام مبارزی است از خویشان پادشاه روس. (جهانگیری) (برهان). و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان).

کوپان.

(اِخ) دهی از دهستان رستم است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 352 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوپایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) مخفف کوهپایه :مشابهت طور سینین جز از اطواد شوامخ کوپایه اش بی فروغ نماید. (عنایت نامهء جلال الدین دهستانی از جنگی قدیم از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوه پایه شود.

کوپر.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان منکور است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 316 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوپراتس.

[کُ پِ] (اِخ) رودی است که به قول دیودور به رود پس تیگر (کارون) می ریزد. (تاریخ ایران باستان ج3 ص2010).

کوپرنیک.

[کُ پِ] (اِخ) رجوع به کپرنیک شود.

کوپریلی.

[کُ] (اِخ) محمدپاشا یکی از مقتدرترین صدراعظم های دولت عثمانی (متوفی 1072 ه . ق.). وی نخست خزانه دار خسروپاشا، میرآخور قره مصطفی پاشا و بعد والی ایالات شام و قدس و طرابلس گردید. کوپریلی در سال 1061 به وزارت رسید، سپس حاکم طرابلس شد و پس از عزل در قصبهء کوپری سکونت گزید. در سال 1066 در زمان صدارت «محمدپاشا» اجرای اصلاحات اساسی و ادارهء امور دارایی ارتش و دادگستری به وی محول گردید. در سال 1067 سرزمین «لیمنی» و جزیرهء «بوزجه» را فتح کرد. مدت صدارت وی در زمان سلطان محمدخان و بعد از آن پنج سال و سه ماه و ده روز بود. (فرهنگ فارسی معین).

کوپک.

[کُ پِ] (روسی، اِ)(1) رجوع به کپک شود.
(1) - Kopeik.

کوپل.

[پَ] (اِ) شکوفه و بهار درخت را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). شکوفه. (آنندراج). کوبل(1) :
چو باغ عدل تو شد تازه، ز ابر جود شدند
سهیل و زهره در آن باغ لاله و کوپل.
ادیب صابر (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کوپل شود.
(1) - از بیت ادیب صابر (مذکور در متن) معنی شکوفه را استنباط کرده اند. کوپل در این بیت به معنی اقحوان است نه شکوفهء مطلق. مؤید آن، این عبارت رسالهء پهلوی خسرو کواتان و ریدک وی است:
kupal bodh eton cighon bodh i
husravih.
و ترجمهء آن چنین است: بوی شکوفهء درخت درست مانند بوی شهرت است، اما چون در این گفتگو از انواع گلها مانند بنفشه، شاهسپرغم، مورد، نیلوفر و غیره است نه از اعضای یک بوتهء گل، با امعان نظر در قول السامی (رجوع کنید به کوبل) و قول مؤلف برهان در «کوبل» این جا باید گفت مراد اقحوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کوپله.

[پَ لَ / لِ] (اِ) قبه ای را گویند که در ایام شادی و آیین بندی و جشن و عروسی بندند. (برهان). قبه ای که در ایام عید و جشن و عروسی بر پای کنند و به رسم آذین در شهرها بندند و زینت کنند و پس از اتمام برچینند و اگر باران ببارد ضایع شود. (آنندراج). طاق و قبه ای که از گل و ریاحین در ایام شادی و جشن و آیین بندی و عروسی بندند. (ناظم الاطباء) :
نیست آیین وفایت هیچ محکم همچنانک
روز باران شهرها در قبه و در کوپله.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).
|| سواران آب را گویند که حباب باشد. (برهان). حباب، زیرا که آن به صورت قباب است. (از آنندراج). حباب آب و شراب. (ناظم الاطباء). سوار آب. گنبد آب. افراس آب. غوزهء آب. نفاخه. سیاب. حجا. فراسیاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کوپله است این بحر را عالم بدان
ذرهء یک کوپله است این هم بدان.
عطار (منطق الطیر).
|| قفل بود. (لغت فرس). قفل آهنین که بر صندوق زنند. (برهان) (از آنندراج). قفل صندوق و تپنگو. (ناظم الاطباء). ظاهراً قفل معرب کوپله است. (از حاشیهء برهان چ معین). قفل عرب معرب کوپله است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر مستراح کوپله سازیده است
بر مستراح کوپله کاشنیده(1) است؟
منجیک (از لغت فرس).
|| موی فرق سر و کلهء سر را نیز می گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). موی فرق سر. کاکل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوبله شود. || شکوفهء بهار درخت را هم گفته اند. (برهان). شکوفه. (غیاث). شکوفه و غنچه و نورستهء درخت. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوپل شود.
(1) - در لغت فرس چ اقبال، این کلمه کاشیده ضبط شده است، متن (کاشنیده = که شنیده) تصحیح مرحوم دهخداست.

کوپن.

[کُ پُ] (فرانسوی، اِ)(1) ورقهء بهادار منضم به ورقهء اصلی که هنگام پرداخت منافع، آن را جدا کنند. || ورقهء جیره بندی قند وشکر و غیره. برش. (فرهنگ فارسی معین). بلیط ارزاق و قماش و قند و چای که در جنگ و قحط سال متداول است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سهم. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Coupon.

کوپنهاگ.

[کُ پِ] (اِخ)(1) پایتخت کشور دانمارک است که در جزیرهء سیلند(2) و 1240 هزارگزی پاریس واقع است و 1168000 تن سکنه دارد. این شهر بندری است در کنار تنگهء سوند(3) و دارای صنایع کشتی سازی، مکانیکی، شیمیایی، بافندگی، مواد غذایی و چینی سازی است. این شهر در سال 1807 م. بدون اعلان جنگ به وسیلهء قوای انگلستان گلوله باران شد و در سال 1940 به وسیلهء آلمانی ها اشغال گردید. (از لاروس).
,(فرانسوی)
(1) - Copenhague .(دانمارکی) Kobenhavn
(2) - Seeland.
(3) - Sund.

کوپوره.

[رَ / رِ] (اِ) اصطلاحی در گیاه شناسی، آرایش گل خرماست که به شکل گل آذین خوشه ای است و به وسیلهء برگهء قیفی شکل غلاف مانندی احاطه شده و به فرانسه این نوع آرایش را رژیم(1) نامند. جفری. گوپرا. گوپارا. کافوری. کوباره. گوباره. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Regime.

کوپه.

[کوپْ پَ / پِ / کو پَ / پِ] (ص)روی هم انباشته (خاک و اشیاء دیگر). (فرهنگ فارسی معین).

کوپه.

[پَ / پِ] (اِ) شاخ و شیشهء حجامت کننده را گویند. (برهان) (آنندراج). شاخ و کدوی حجامت. (ناظم الاطباء).

کوپه.

[پِ] (روسی، اِ)(1) هر یک از اطاقهای قطار راه آهن که مسافران در آن نشینند. اطاقک قطار. (فرهنگ فارسی معین). هر یک از اطاقهای ترن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Kupe.

کوپه.

[کُ پِ] (اِخ)(1) فرانسوا.(2) شاعر و درام نویس فرانسوی (1842-1908 م.) از آثار وی عابر(3)، برای تاج(4)، سورو تورلی(5)، صمیمیتها(6)، دفتر سرخ(7)، و فرودستان(8) شهرت بیشتر دارند. کوپه در داستان اخیر زندگی مردمان فقیر و ساده را با ظرافت مصور می کند. وی در سال 1884 م. به عضویت آکادمی فرانسه پذیرفته شد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Coppee.
(2) - Francois.
(3) - Passant.
(4) - Pour la couronne.
(5) - Severo torelli.
(6) - Intimites.
(7) - Le cahier rouge.
(8) - Les humbles.

کوپه کردن.

[کوپْ پَ / پِ / کو پَ / پِ](مص مرکب) روی هم انباشتن چیزی را. توده کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کوپیبند.

[بَ] (اِخ) ابوالطیب. به نقل ترجمهء محاسن اصفهان، لقب مردی بوده است خوابگزار. و رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 75 و 78 شود.

کوپیدون.

[دُ] (اِخ)(1) خدای عشق رومیان که با اروس(2) یونانی شباهت دارد. اروس شکل و صفات و سرگذشت خود را به وی داده است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cupidon.
(2) - Eros.

کوپین.

(اِ مرکب) کوبین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوبین شود.

کوت.

(هندی، اِ) قلعه. (تحقیق ماللهند ص157). به زبان هندی قلعه را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قلعه. حصار. (فرهنگ فارسی معین). دژ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : به جزیرهء هرمز راه یافته، کوت - که عبارت از قلعه است - ترتیب داده مسکن گرفتند. (عالم آرای عباسی ص64 از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتوال شود.

کوت.

(اِ) یکی از پنج سهمی که بر حسب سنت مبنای تقسیم محصول به شمار می رود. (فرهنگ فارسی معین). یکی از سهم ها در معاملهء مالک و زارع. بهر. بهره: سه کوت. پنج کوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- سه کوت؛ طرز تقسیم محصول که به موجب آن دو سهم به زارع و یک سهم به مالک می رسد یا بالعکس. (فرهنگ فارسی معین). با الغاء مالکیتهای عمده و تقسیم زمین های مزروعی اکنون این رسم از میان رفته است.

کوت.

(اِ) کود که بدان کشت را نیرو دهند. (ناظم الاطباء). کود. رشوه. نیرو. بار. انبار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کود شود. || (ص) مجموع. انباشته. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوت کردن شود. || پر، با برآمدگی از لب ظرف. مقابل سیله. فوق پری: یک کاسه کوت برنج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوت.

[کَ / کُو] (اِ) کفل و سرین آدمی را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوت. (برهان). و رجوع به گوت شود.

کوت.

(موصول + ضمیر + ضمیر) که + او + ت ضمیر متصل؛ مخفف که او ترا. (ناظم الاطباء).

کوت.

(اِخ) دهی از دهستان مینوحی است که در بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت.

(اِخ) دهی از دهستان قصبهء نصار است که در بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت.

(اِخ) دهی از دهستان ده ملای بخش هندیجان است که در شهرستان خرمشهر واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت.

(اِخ) کوت الحواشم. دهی از بخش حومهء سوسنگرد است که در شهرستان دشت میشان واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت.

(اِخ) شهری بوده است از آشور به مسافت 15میلی شمال شرقی بابل و در آنجا خشتی از زمان نبوکدنصر باقی است و اسم این شهر بر آن نوشته شده است. (از قاموس کتاب مقدس).

کوت.

(اِخ) سردار رومی، پسر هزاره. (از فهرست ولف) (فرهنگ شاهنامه). ازسرداران رومی در سپاه خسرو پرویز که در جنگ با بهرام چوبینه به دست بهرام کشته شد :
چو بگسست کوت از میان سپاه
از آهن به کردار کوهی سیاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2774).
چو بشنید خسرو ز کوت این سخن
دلش گشت پر درد رزم کهن.
فردوسی (ایضاً).
چو کوت هزاره به ایران و روم
نبینند هرگز به آباد بوم.
فردوسی (ایضاً ص2775).
و رجوع به شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج9 صص2774 - 2776 شود.

کوت آباد.

(اِخ) دهی از دهستان بزچلو است که در بخش وفس شهرستان اراک واقع است و 243 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوتائیسی.

(اِخ)(1) شهری است در کشور گرجستان و در کنار رود ریون(2) واقع است. دارای 141000 تن سکنه و صنایع اتومبیل سازی و بافندگی است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Koutaissi.
(2) - Rion.

کوتابه.

[] (اِخ) از بلاد بزرگ آس و روس است از اقلیم هفتم. (نزهة القلوب چ لیدن ص 264).

کوتار.

(اِ) کوچه ای را گویند که بالای آن را پوشیده باشند. (برهان). کوچهء سرپوشیده را گویند و اصل در آن کوی تار بوده یعنی کوچهء تاریک. (آنندراج). ساباط و کوچه بازاری که روی آن را پوشانده باشند. (ناظم الاطباء).

کوتال.

(ترکی-مغولی، اِ) اسب سواری. کوتل. کتل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتل و کتل شود.

کوتالان.

(اِ) دوک. (از اشتینگاس). دوک و مغزل. (ناظم الاطباء). || کشتارگاه. (از اشتینگاس). قصابخانه. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب، اِ مرکب) فرمانروای قلعه. (از اشتینگاس). کوتوال و حاکم قلعه. (ناظم الاطباء).

کوتالان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوتال چی.

(ترکی - مغولی، ص مرکب، اِ مرکب) مهتر اسب و خادم و راعی آن. (آنندراج). مأخوذ از ترکی، سئیس و پرستار اسبان. (ناظم الاطباء). از ترکی و مغولی، کتل چی = کوتلچی؛ مهتر اسب. خادم اسب. (فرهنگ فارسی معین) : و چندین خلق از کوتال چی و خربنده و ساربان و روستاییان دیهها به ایشان پیوسته. (تاریخ غازانی ص342) و کوتال چیان ایشان جامه و دستار مردم و هر چه می دیدند می ستدند. (تاریخ غازانی، ص242). فرمود تا در هر خانه ای که دو پسر و برادر و کوتال چی داشتند یک دو نفر زیادت معین کردند. (تاریخ غازانی ص31).

کوتان.

(اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور است که در شهرستان بیجار واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوتان.

(اِخ) پسر دوم اوکتای قاآن بن چنگیزخان. (تاریخ مغول ص152). و رجوع به جهانگشای جوینی ص197 و 198 و 200 و 201 و 204 و 206 شود.

کوتانچی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان اجارود است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوتاوان.

(اِخ) از جزایر دریای قلزم است و در نزدیک این جزیره گرداب است. (نزهة القلوب چ لیدن ص235).

کوتاه.

(ص) مقابل دراز. (آنندراج). قصیر و کم طول. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کوته. (فرهنگ فارسی معین). با آمدن، بودن، شدن، کردن صرف شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).اوستا، کوتکه(1). پهلوی، کوتک(2) (کودک). ارمنی، کوتک(3) (کوچک). (از حاشیهء برهان چ معین) :
به گیتی بهی بهتر از گاه نیست
بدی بدتر از عمر کوتاه نیست.فردوسی.
یکی مادیان تیز بگذشت خنگ
برش چون بر شیر و کوتاه لنگ.فردوسی.
کسی را که کوتاه باشد خرد
ز دین نیاکان خود بگذرد.فردوسی.
بدو گفت ما را جز این راه نیست
به گیتی به از راه کوتاه نیست.فردوسی.
زینهار تا بدی نکنید و از بدان دور باشید که بدکننده را زندگانی کوتاه باشد. (تاریخ بیهقی). چون شیر پیش آمدی خشتی کوتاه دستهء قوی به دست گرفتی و نیزهء سطبر کوتاه. (تاریخ بیهقی). و رجوع به کوته شود.
- کوتاه بودن دست کسی از چیزی؛ دسترسی نداشتن بدان. (فرهنگ فارسی معین) :
که چون رفتی امروز و چون آمدی
که کوتاه باد از تو دست بدی.فردوسی.
چو زو درگذشت و پسر شاه بود
بدان را ز بد دست کوتاه بود.فردوسی.
ز مرزی کجا مرز خرگاه بود
از او زال را دست کوتاه بود.فردوسی.
وقت منظر شد و وقت نظر خرگاه است
دست تابستان از روی زمین کوتاه است.
منوچهری.
هم اکنون به خانه بازفرست که دست تو از وی کوتاه است. (تاریخ بیهقی).
تا نباشد ز بدی همچو تو دستش کوتاه
نتواند که کند با تو کسی پای دراز.
سنائی (از فرهنگ فارسی معین).
پای ما لنگ است و منزل بس دراز
دست ما کوتاه و خرما بر نخیل.حافظ.
و رجوع به کوتاه دست شود.
- کوتاه بودن زبان؛ به علت نداشتن حق، دعوی و سخن گفتن نتوانستن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه زبان و کوته زبان شود.
|| کم ارتفاع. مقابل بلند و مرتفع. (فرهنگ فارسی معین). || پست. (ناظم الاطباء). مقابل بلند :
صدهزارت حجاب در راه است
همتت قاصر است و کوتاه است.
سنائی (حدیقة الحقیقه).
|| نارسا و کوچک، چنانکه جامه بر اندام :
کوتاه بود بر قدت ای جان قبای ناز
کامروز پاره ای دگرش درفزوده ای.خاقانی.
هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست
ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست.
حافظ.
|| کوتاه قد. قصیر. (فرهنگ فارسی معین). پست قامت. (ناظم الاطباء). کله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوته بالا. کوته اندام. قصیرالقامه :
تنش زشت و بینی کژ و روی زرد
بد اندیش و کوتاه و دل پر زدرد.فردوسی.
ملک زاده ای را شنیدم که کوتاه بود و حقیر و دیگر برادرانش بلند و خوب روی. (گلستان). گفت ای پدر کوتاه خردمند به که نادان بلند. (گلستان).
|| موجز. وجیز. ملخص. مختصر. خلاصه :
دگر گفت پپپروشن روان کسی
که کوتاه گوید به معنی بسی.فردوسی.
به قیصر یکی نامه باید نبشت
چو خورشید تابان به خرم بهشت
سخنهای کوتاه و معنی بسی
که آن یاد گیرد دل هرکسی.فردوسی.
این لفظی است کوتاه با معانی بسیار. (تاریخ بیهقی). جواب دادم در این باب سخت کوتاه. (تاریخ بیهقی).
به دستوری حدیثی چند کوتاه
بخواهم گفت اگر فرمان دهد شاه.نظامی.
- کوتاه کردن سخن؛ ایجاز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه کردن شود.
(1) - kutaka.
(2) - kotak.
(3) - kotak.

کوتاه آستین.

(ص مرکب) کوته آستین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوته آستین شود.

کوتاه آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) کوتاه شدن. قصیر گشتن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه شدن شود. || مختصر کردن کلام خاصه در جدال. سخن را اطاله ندادن. || ملایم بودن پس از ادعای بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مجازاً در تداول عامه، صرف نظر کردن از ادامهء مطلب و گفتگو و مرافعه و خصومت. (فرهنگ فارسی معین). || کوتاهی کردن در امری. قصور ورزیدن در کاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاهی کردن شود. || قصور چنانکه جامه بر اندام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).کوچک شدن قد لباس.

کوتاه آوردن.

[وَ / وُ دَ] (مص مرکب)کلام را اطاله ندادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتاهانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)قصیرانه و به طور کوتاهی و مانند کوتاه و پست قدمانند. (ناظم الاطباء): کَردَمَة؛ کوتاهانه دویدن. (منتهی الارب).

کوتاه اندام.

[اَ] (ص مرکب) آنکه قامت وی کوتاه باشد. کوتاه بالا. کوتاه قد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتاه اندیش.

[اَ] (نف مرکب)کوته اندیش و آنکه از عاقبت کار نیندیشد و غافل. (ناظم الاطباء). کوته اندیش. (فرهنگ فارسی معین) :
هنگام جدال خصم کوتاه اندیش
دل بد مکن از شکستن لشکر خویش.
ولی دشت بیاضی.
و رجوع به کوته اندیش شود.

کوتاه انگشت.

[اَ گُ] (ص مرکب) آنکه انگشت وی کوتاه باشد. آنکه انگشتان وی از اندازهء طبیعی و متعارف کوتاهتر باشد: اَقفَد؛ مرد فربه دست فربه پای کوتاه انگشتان. (منتهی الارب).

کوتاه بال.

(ص مرکب) مخفف کوتاه بالا است و بالا به معنی قد. (آنندراج). و رجوع به مادهء بعد شود.

کوتاه بالا.

(ص مرکب) پست قد و آنکه قد و بالای وی دراز نباشد. (ناظم الاطباء). کوته بالا. کوتاه قد. قصیر. (فرهنگ فارسی معین). کوتاه قامت. قصیرالقامه. کوتوله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوته بالا شود.

کوتاه بین.

(نف مرکب) تنگ نظر. تنگ چشم. کوته بین. (فرهنگ فارسی معین) :
دلش داد گویندهء راه بین
که ترسان بود مرد کوتاه بین.امیرخسرو.
زلف جانان را چه نسبت با حیات جاودان
حیف باشد این قدر کوتاه بین باشد کسی.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کوته بین شود. || کوته اندیش. (ناظم الاطباء) :
در او هم اثر کرد میل بشر
نه میلی چو کوتاه بینان به شر.
سعدی (بوستان).
|| کم بین و تاریک چشم و نزدیک بین. (ناظم الاطباء).

کوتاه بینی.

(حامص مرکب) تنگ نظری. تنگ چشمی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه بین شود.

کوتاه پا.

(ص مرکب) آنکه دارای پایی کوتاه است. (فرهنگ فارسی معین). || حیوانات اهلی که پای کوتاه دارند(1) مقابل بلندپا. حیواناتی مانند گوسفند و بز و میش و طیور خانگی چون ماکیان و بوقلمون و اردک. مقابل بلندپا، مانند اسب و اشتر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کوتاه قد. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) جانوری است مانند گوزن خالهای درشت دارد و شاخ او نیز همچو شاخ گوزن شاخ شاخ می باشد. (برهان) (آنندراج). او را کوتاه پای هم گویند. (برهان). و آن را کوتاه لنگ نیز گویند زیرا که لنگ به کسر لام به پارسی دری به معنی پای است و پای او کوتاه است و آن را کوتاه بال نیز گویند زیرا که بال مخفف بالا است و بالا به معنی قد است. (آنندراج). و رجوع به کوتاه پاچه و کوته پاچه و کوته پا شود. || به معنی خرگوش هم آمده است با آنکه دست خرگوش کوتاه است نه پای او. (برهان). خرگوش را نیز کوتاه پای گویند و حال آنکه پای او بلند است و دست آن کوتاه پس بایستی که خرگوش را کوتاه دست گویند. (آنندراج). خرگوش. (ناظم الاطباء).
(1) - Menu betail.

کوتاه پاچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) به معنی کوتاه پای است که جانور شبیه گوزن است. (برهان). نام جانور صحرایی که به قامت گوسفند یا کلان تر از آن باشد مانند گوزن. (آنندراج). و رجوع به کوتاه پا و کوته پا و کوته پاچه شود. || (ص مرکب) شخصی را گویند که بسیار کوتاه قد باشد. (برهان). کوتاه قامت. (غیاث). مرادف کوتاه بال و به معنی کوتاه قد و او را چل مرد نیز خوانند. (آنندراج). آدم بسیار پست قامت. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوته پاچه شود.

کوتاه پای.

(اِ مرکب) مثل کوتاه پاچه و بعضی به معنی خرگوش گفته اند. (آنندراج) :
بود به سرپنچهء آهوربای
دست درازیش به کوتاه پای.
امیرخسرو (در تعریف یوز، از آنندراج).
از خدنگ وی ارچه در هرجای
آهوان می شدند کوته پای.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به کوتاه پا و کوتاه پاچه شود.

کوتاه پایان.

(اِ مرکب)(1) حیوانات اهلی که پای کوتاه دارند مانند گوسفند و بز و میش و خوک، مقابل بلندپا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).و رجوع به کوتاه پا شود.
(1) - Menus betails.

کوتاه پرواز.

[پَ] (ص مرکب) کوته پرواز. مرغی که به ارتفاع کم پرواز کند. (فرهنگ فارسی معین) :
مروت نیست سبقت جستن از کوتاه پروازان
وگرنه نامه ام پیش از کبوتر می تواند شد.
صائب (از آنندراج).

کوتاه پشت.

[پُ] (ص مرکب) اسب یا چارپایی دیگر که پشت او کوتاه باشد :
درازگردن و کوتاه پشت و گردسرین
سیاه شاخ و سیه دیده و نکودیدار.فرخی.

کوتاه جامه.

[مَ / مِ] (ص مرکب) که لباس او کوتاه باشد :
آنچه کوتاه جامه شد جسدش
کردم از نظم خود درازقدش.نظامی.

کوتاه حرف.

[حَ] (ص مرکب) کوتاه زبان. (فرهنگ فارسی معین) :
چه بیجاست در قصهء اهل راز
ز کوتاه حرفان زبان دراز.
ظهوری (از آنندراج).

کوتاه داشتن.

[تَ] (مص مرکب) کوتاه کردن.
- کوتاه داشتن دست از امری؛ تصرفی در آن نداشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و لشکر از رعیت کوتاه دارند. (تاریخ بیهقی).
جز آن نیست بیدار کو دست و دل را
از این دیو کوتاه و بیزار دارد.ناصرخسرو.
دست از اقطاع من کوتاه دار
تا نباشد هیچ کس را با تو کار.عطار.
- || از تصرف و تجاوز بازداشتن : دست لشکریان از رعایا چه در ولایت خود و چه در ولایت بیگانه و دشمن کوتاه دارید. (تاریخ بیهقی).
چراغ یقینم فرا راه دار
ز بد کردنم دست کوتاه دار.
سعدی (بوستان).
و رجوع به کوتاه کردن شود.

کوتاه دره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان خزل شهرستان نهاوند است و 262 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوتاه دست.

[دَ] (ص مرکب) آنکه دستش به مراد و مطلوب نرسد. نامراد. ناکام. (فرهنگ فارسی معین) :
بدسگالان تو از هر شادیی کوتاه دست
مانده از اقبال کوتاه اندر ادبار دراز.سوزنی.
میان دو بدخواه کوتاه دست
نه فرزانگی باشد ایمن نشست.(بوستان).
زلیخای جهان کوتاه دست است
اگر پیراهن تن کنده باشی.
صائب (از آنندراج).
|| نامتجاوز به مال و عرض کسان. (فرهنگ فارسی معین). بادیانت. (ناظم الاطباء). خویشتن دار. پرهیزگار. که کف نفس دارد : اگر خواهی دراززبان باشی، کوتاه دست باش. (قابوسنامه).
بلندهمت و کوتاه دست دستوری
که قدر چرخ بلند است پیش او کوتاه.
امیر معزی (از آنندراج).
و آنچه عبدالله عامر کرد عوام گویند همه عبدالله عمر کرد و او خود زاهد و کوتاه دست بود از دنیا و طلب جاه و نعمت. (کتاب النقض).
به پیروزی عقل کوتاه دست
به خرسندی زهد خلوت پرست.نظامی.
قوی بازوانند و کوتاه دست
خردمند و شیدا و هشیار و مست.نظامی.
|| غافل و سست و ضعیف. (ناظم الاطباء). ناتوان :
گر توانا بینی ار کوتاه دست
هر که را بینی چنان باید که هست.
سعدی (کلیات چ مصفا ص856).
چه خوش گفت درویش کوتاه دست
که شب توبه کرد و سحرگه شکست.
سعدی (بوستان).

کوتاه دستی.

[دَ] (حامص مرکب)دسترس نداشتن به مراد و مطلوب. ناکامی. نامرادی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه دست شود. || عدم تجاوز به مال و عرض کسان. (فرهنگ فارسی معین) :هرکه... بنای کارها بر کوتاه دستی و رای راست نهد... هر آینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). این رافضیان... ابوبکر صدیق را... و عمر خطاب را با صلابت بر عدل و کوتاه دستی و وصلت رسول... به امامت قبول نکنند. (کتاب النقض). و پادشاه باید... به شره و طمع و حرص موسوم نباشد و به صفت کوتاه دستی و کم طمعی و امانت معروف باشد. (روضة الانوار محقق سبزواری). و رجوع به کوتاه دست شود. || ناتوانی و سستی :
نه کوتاه دستی و بیچارگی
نه زجر و تطاول به یکبارگی.
سعدی (بوستان).
و رجوع به کوتاه دست شود.

کوتاه دم.

[دُ] (ص مرکب) ابتر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که دم کوتاه دارد.

کوتاه دید.

(ص مرکب) کوتاه دیده. کوتاه بین. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه دیده و کوتاه بین شود.

کوتاه دیده.

[دَ / دِ] (ص مرکب)کوتاه بین. کوتاه دید. ج، کوتاه دیدگان. (فرهنگ فارسی معین) :
من دیده ام که حد مقامات او کجاست
آنان ندیده اند که کوتاه دیده اند.
خاقانی.
کوتاه دیدگان همه راحت طلب کنند
عارف بلا که راحت وی در بلای اوست.
سعدی.
از رخش خواهند جای بوسه نافهمیدگان
در حرم محراب می جویند کوته دیدگان.
صائب (از آنندراج).

کوتاه زبان.

[زَ] (ص مرکب) کسی که در سخن گفتن عاجز باشد. آنکه گفتارش فصیح نباشد. کوته زبان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوته زبان شود. || آنکه به علت نداشتن حق، دعوی نتواند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کم سخن. آنکه دراززبان نباشد. و رجوع به کوتاه زبانی شود.

کوتاه زبانی.

[زَ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت کوتاه زبان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه زبان شود. || کم سخنی و نداشتن زبان دراز که موجب آزار دیگران گردد : سیرت و طریقت شمس الاسلام حسکا بابویه، رحمة الله علیه، علمای فریقین را معلوم است که چگونه بوده از عفت و کوتاه زبانی و پاک نفسی. (کتاب النقض). و رجوع به کوتاه زبان و کوته زبان و کوته زبانی شود.

کوتاه زنخ.

[زَ نَ] (ص مرکب) آنکه زنخ کوتاه دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتاه زندگانی.

[زِ دَ / دِ] (ص مرکب)کم عمر. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوته زندگانی شود.

کوتاه ساختن.

[تَ] (مص مرکب) کم کردن درازی چیزی. (فرهنگ فارسی معین) :
زبان خامه را کوتاه سازم از سر نامه
که در عرض شکایاتم حکایت گشت طولانی.
وحشی (از فرهنگ فارسی معین).
تمریط؛ کوتاه ساختن آستین جامه را چندانکه همچو چادر گردد. (منتهی الارب). || مختصر کردن. || قطع کردن. (فرهنگ فارسی معین).

کوتاه سخن.

[سُ خَ] (ص مرکب) آنکه سخن کوتاه گوید. || (اِ مرکب) سخن کوتاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتاه شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) کم شدن طول و ارتفاع چیزی. (فرهنگ فارسی معین). قِصَر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کاسته شدن. || قطع شدن. (فرهنگ فارسی معین) :
چو از رفتنش رستم آگاه شد
روانش ز اندیشه کوتاه شد.فردوسی.
- کوتاه شدن چنگ از چیزی؛ بدان تسلط و دسترسی نداشتن :
بدان شاد شد نامدار بزرگ
که از میش کوتاه شد چنگ گرگ.فردوسی.
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کوتاه شدن دست کسی از چیزی؛ بدان دسترس نداشتن از آن پس. (فرهنگ فارسی معین) :
چو کوتاه شد دستش از عز و ناز
کند دست خواهش به درها دراز.
سعدی (بوستان).
و دست تعرض متغلبان و ستمکاران از دامن روزگار ضعیفان و عاجزان به کلی کوتاه شود. (ظفرنامهء یزدی از فرهنگ فارسی معین).
- کوتاه شدن زبان؛ کنایه از خاموش شدن بود. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین).
|| تمام شدن، چنانکه گویند: قصه کوتاه و سخن کوتاه و کلک کوتاه و جدل کوتاه. (از آنندراج). به پایان رسیدن. خاتمه یافتن :
به شبگیر لهراسب آگاه شد
غمی گشت و شادیش کوتاه شد.فردوسی.
به هر دو سپهبد چنین گفت شاه
که کوتاه شد بر شما رنج راه.فردوسی.
از این ساختن حاجب آگاه شد
بر او کام و آرام کوتاه شد.فردوسی.

کوتاه عمر.

[عُ] (ص مرکب) که عمرش کوتاه باشد. کوتاه زندگانی. کوته زندگانی. که مدت حیاتش طولانی نباشد :
یکایک همی پروریشان به ناز
چه کوتاه عمر و چه عمر دراز.فردوسی.
و از اینجا گفته اند که عاشقان کوتاه عمر باشند. (سندبادنامه ص150). درخت شفتالو کوتاه عمرباشد. (فلاحت نامه از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوته زندگانی شود.

کوتاه فکر.

[فِ] (ص مرکب) کوتاه اندیش. رجوع به کوتاه اندیش شود.

کوتاه فکری.

[فِ] (حامص مرکب) عمل کوتاه فکر. کوتاه اندیشی. و رجوع به کوتاه فکر و کوتاه اندیش شود.

کوتاه قامت.

[مَ] (ص مرکب) کوتاه قد: عُنجُف؛ کوتاه قامت درآمده اندام. (منتهی الارب). و رجوع به کوتاه قد شود.

کوتاه قد.

[قَ د د] (ص مرکب) پست قامت و آنکه قد و بالای وی کوتاه بود و بلند نباشد. (ناظم الاطباء). کسی که قدش کوتاه است. کوتاه بالا. قصیرالقامه. (فرهنگ فارسی معین). پست قد. پست بالا. کوتوله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): عَکیظ؛ کوتاه قد. (از منتهی الارب). و رجوع به کوتاه و کوتاه قامت شود.

کوتاه قدی.

[قَدْ دی] (حامص مرکب)کوتاه قد بودن. کوتاه بالایی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء قبل شود.

کوتاه کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کم کردن طول یا ارتفاع چیزی. (فرهنگ فارسی معین). قصر. تقصیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
فرستاده گفت این ندارم به رنج
که کوتاه کردی مرا راه گنج.فردوسی.
|| کاستن. || قطع کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
بپیچید سهراب و پس آه کرد
ز نیک و بد اندیشه کوتاه کرد.فردوسی.
روزک چندی سخن کوتاه کرد
مرد بقال از ندامت آه کرد.مولوی.
دزدان دست کوتاه نکنند تا دستشان کوتاه نکنند. (گلستان).
- کوتاه کردن دست از چیزی یا کاری؛ از عمل و تصرف در آن خودداری کردن. نپرداختن بدان. دست برداشتن از آن :
که مار اول ابلیس بیراه کرد
ز هر نیکویی دست کوتاه کرد.فردوسی.
از این رزم و کین دست کوتاه کن
سوی خان ز کین راه کوتاه کن.فردوسی.
دگر آفرین بر شهنشاه کرد
که از رنجها دست کوتاه کرد.فردوسی.
دست از جهان سفله به فرمان کردگار
کوتاه کن، دراز چه افکنده ای زمام.
ناصرخسرو.
تو بگوی او را که عزم راه کن
دست از اقطاع من کوتاه کن.
عطار (منطق الطیر).
بلند از میوه گو کوتاه کن دست
که کوته خود ندارد دست بر شاخ.
سعدی (گلستان).
- کوتاه کردن دست کسی را از چیزی؛ او را از تصرف و عمل در آن منع کردن. او را از پرداختن بدان بازداشتن :
میرموسی کف، شمشیر چو ثعبان دارد
دست ابلیس و جنودش کند از ما کوتاه.
منوچهری.
فرمودیم دست وی را از شغل عرض کوتاه کردند. (تاریخ بیهقی). رأی عالی چنان دید که دست وی را از شغل عرض کوتاه کرده او را نشاندند. (تاریخ بیهقی).
خدای عمر درازت دهاد چندانی
که دست جور زمان از زمین کنی کوتاه.
سعدی.
|| به پایان رسانیدن. تمام کردن. خاتمه دادن :
به بگماز کوتاه کردند شب
به یاد سپهبد گشادند لب.فردوسی.
رسان تا به من یا مرا راه کن
سوی او و این رنج کوتاه کن.فردوسی.
به جوی آنگهی آب را راه کرد
به فرّ کیی رنج کوتاه کرد.فردوسی.
و رجوع به کوتاه شدن شود. || بس کردن از گفتن: کوتاه کن؛ بس کن. بیش مگوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوتاه کردن سخن یا حدیث؛ موجز کردن. مختصر کردن : جواب داد که این حدیث کوتاه باید کرد. (تاریخ بیهقی).
مرا از حال خود آگاه کردی
به نیک و بد سخن کوتاه کردینظامی.

کوتاه گردن.

[گَ دَ] (ص مرکب) آنکه گردن وی دراز نباشد. (ناظم الاطباء). آنکه گردن کوتاه دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): رجل هنیع؛ مرد کج قامت یا پست و کوتاه گردن. (منتهی الارب).

کوتاه گردیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)کوتاه شدن: کثث اللحیة کثاثة و کثوثة؛ بسیاربیخ گردید ریش و انبوه شد و کوتاه گردید و درهم پیچید. (منتهی الارب). و رجوع به کوتاه شدن شود.

کوتاه گونه.

[نَ / نِ] (ص مرکب) تقریباً کوتاه. تا حدی کوتاه : پلی بود قوی پشتوانهای قوی برداشته و پشت آن استوار پوشیده کوتاه گونه. (تاریخ بیهقی). قصه ای است کوتاه گونه حدیث این طغرل، اما نادر است و ناچار بگوییم. (تاریخ بیهقی). و رجوع به کوتاه شود.

کوتاه موی.

(ص مرکب) که موی کوتاه دارد: الحنبل؛ پوستین کوتاه موی. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی).

کوتاه نظر.

[نَ ظَ] (ص مرکب) شخصی را گویند که از عواقب امور نیندیشد و عاقبت اندیش نباشد و غافل و صاحب غفلت باشد. (برهان) (آنندراج). کسی که عاقبت اندیش نباشد و از عاقبت کار نیندیشد و غافل باشد. (ناظم الاطباء). کسی که عاقبت اندیش نباشد. (فرهنگ فارسی معین). کوته نظر. (برهان). و رجوع به کوته نظر شود. || بخیل و ممسک را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخیل. ممسک. تنگ نظر. (فرهنگ فارسی معین). تنگ چشم. نظرتنگ. خرده نگرش. اندک بین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نزدیک بین. آنکه نظر بلند و دوربین ندارد :
همه کس را به تو این میل نباشد که مراست
کآفتابی تو و کوتاه نظر مرغ شب است.
سعدی.
مقراض ره دور، نظرهای بلند است
قطع نظر از مردم کوتاه نظر کن.صائب.
و رجوع به کوتاه بین و کوته نظر شود.

کوتاه نظری.

[نَ ظَ] (حامص مرکب) عدم تفکر نسبت به عواقب امور. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه نظر و کوته نظر شود. || بخل. امساک. تنگ نظری. (فرهنگ فارسی معین). تنگ چشمی. نظرتنگی. اندک بینی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه نظر و کوته نظر شود.

کوتاهی.

(حامص) کمی طول، ارتفاع یا عمق. مقابل درازی. کوتهی. (فرهنگ فارسی معین). کم طولی. (ناظم الاطباء). قِصَر. نقیض درازی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سر ما و در میخانه که طرف بامش
به فلک بر شد و دیوار بدین کوتاهی.
حافظ.
و رجوع به کوتهی شود. || قصور و تقصیر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). تقصیر. تفریط. توانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ایجاز در سخن. ایجاز. اختصار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتاهی.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و 209 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوتاهی داشتن.

[تَ] (مص مرکب)کوتاهی کردن. قصور ورزیدن :
چشم جادوی تو در دلجویی اهل نیاز
هیچ کوتاهی ندارد عمر مژگانش دراز.
کلیم (از آنندراج).
و رجوع به مادهء بعد شود.

کوتاهی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)تقصیر کردن و دریغ داشتن. (آنندراج). قصور کردن. (ناظم الاطباء). تقصیر کردن. قصور کردن. قصور ورزیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : صفورا شاد گشت و گفت در کار حق و رسانیدن پیغام کوتاهی مکن. (قصص الانبیاء).
تا به پای دار آمد از پیم شیون کنان
هیچ جا در حق من زنجیر کوتاهی نکرد.
باقر کاشی (از آنندراج).
اختلاط؛ کوتاهی کردن اسب در رفتار. (منتهی الارب). و رجوع به کوتاهی شود.

کوتاهی کننده.

[کُ نَ دَ / دِ] (نف مرکب)مقصر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاهی کردن شود.

کوتاهیه.

[یَ / یِ] (اِخ) یکی از پنج شهرستان ولایت خداوندگار در ترکیه است و به نام مرکز خود نامیده شده است. از شمال به ارطغرل و از شمال غربی به بروسه و شهرستان قره سی و از جنوب غربی به ولایت آیدین و از شرق به ولایت آنقره محدود است و مساحت آن 18000 کیلومتر مربع است. (از قاموس الاعلام ترکی).

کوتاهیه.

[یَ / یِ] (اِخ) شهری است که در ولایت خداوندگار ترکیه و در دامنهء کوه پورسق در 120 کیلومتری بروسه واقع است و 22266 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کوت العمارة.

[تُلْ عَ رَ] (اِخ) شهری است در عراق در کنار دجله بین بغداد و عماره. (از الموسوعة العربیة المیسرة) (اعلام المنجد).

کوت پاش.

(نف مرکب) آنکه یا آنچه کوت یا کود پاشد. و رجوع به کودپاش شود. || (اِ مرکب) آلتی که بدان کوت یا کود در مزارع پاشند.

کوت دادن.

[دَ] (مص مرکب) کود دادن. رجوع به کود دادن شود.

کوتر.

[کَوْ تَ] (اِ) کبوتر باشد و عربان حمام گویند. (برهان) (آنندراج). به معنی کبوتر است و آن را کپتر و کفتر نیز گویند و کوتر دری و تبری آن است. (انجمن آرا) :
روح ازپی آبروی خود را
خلد ازپی رنگ و بوی خود را
دست آب ده مجاورانش
ارزن ده برج کوترانش.
خاقانی (تحفة العراقین، از آنندراج).
وآنگاه چو عنکبوت و کوتر
دزبان و رقیبشان به هر در.خاقانی.
و رجوع به کبوتر شود.

کوتزبو.

[کُتْ زِ] (اِخ)(1) آوگوست فُن. نویسندهء آلمانی (متولد 1761 در وایمار(2) و مقتول به سال 1819 م.) وی مؤلف درام «مردم گریزی و پشیمانی»(3) می باشد. کوتزبو به دست مردی تبعیدی با خنجر کشته شد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kotzebue, August von
(2) - Weimar.
(3) - Misanthropie et repentir.

کوت سیدشریف.

[تِ سَیْ یِ شَ](اِخ) دهی از دهستان باوی است که در بخش مرکزی شهرستان اهواز واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت سیدصالح.

[سَیْ یِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی است که در بخش مرکزی شهرستان اهواز واقع است و 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت سیدعنایت.

[سَیْ یِ عِ یَ] (اِخ)دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت شنوف.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان مینوحی است که در بخش قصبهء معمره شهرستان آبادان واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت شیخ.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی از دهستان رویسی است که در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر واقع است و 1500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوت عبدالله.

[عَ دُلْ لا ه] (اِخ) قصبه ای از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز و در 12 هزارگزی جنوب اهواز واقع است و دارای 2500 تن سکنه است. ادارهء آمار و پاسگاه ژاندارمری و تلفن و تلگراف دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوتعة.

[کَ تَ عَ] (ع اِ) سر نرهء خر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کوتک.

[تَ] (ترکی، اِ) کُتَک. چوبدستی. عصا. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :بعضی را به چوب و کوتک تأدیب نموده و پاشا را از آن جهل و بدمستی ملامت کرده. (عالم آرا ص776 از فرهنگ فارسی معین). || دستهء هاون. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || چوب گازران. (فرهنگ فارسی معین). || با چوب زدن. (ناظم الاطباء). ضرب (مطلق). زدن (چه با چوب و چه غیر آن). کتک. (فرهنگ فارسی معین) : چند نفر از مستحفظین لشکر را گوش و بینی بریده، سرداران سنگر را هم تعزیر نموده کوتک بسیاری زده... (تاریخ گلستانه). و رجوع به کتک شود.

کوتک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پیشین است که در بخش راسک شهرستان ایرانشهر است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوتک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوتک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوتک خوردن.

[تَ خوَر / خُر دَ](مص مرکب) کتک خوردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتک خوردن شود.

کوتک خورده.

[تَ خوَر / خُر دَ / دِ](ن مف مرکب) کتک خورده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتک و کتک خورده شود.

کوت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) توده کردن. روی هم انباشتن. (فرهنگ فارسی معین). بر هم نهادن چون خرمنی خرد یا بزرگ. تل کردن. کپه کردن. قبه کردن. چون نیم کره ای فراهم کردن. بر هم نهادن چیزی را بر زمین یا بر ظرفی بدان سان که برسوی آن اندکی به استداره گراید، چون قبه ای و گنبدی. عرب کَود و مشتقات آن را از این کلمه گرفته است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هرچه بینی ز مردمان مستان
هرچه یابی ز حرص کوت مکن.
بارانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
رجوع به کوت و کَود و کود کردن شود. || پر کردن ظرف را بیش از حد خود چنانکه محدب نماید. پر کردن تا بالای ظرفی. پر کردن ظرفی چنانکه نیم کره ای بر روی آن پیدا آید: قنددان را قند کوت کن. کاسه را از برنج کوت کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتک زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) کتک زدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کتک زدن شود.

کوتک زده.

[تَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کتک زده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کتک زده شود.

کوت کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کناس. (فرهنگ فارسی معین ذیل کودکش). آنکه کار او کشیدن کوت باشد. آنکه به مزارع و باغها کوت یا کود حمل کند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوت و کود و کوت کشیدن شود.
-امثال: کش کش است چه زرکش چه کوت کش. نظیر: قباسفید قباسفید است. دوغ و دوشاب یکی است. (امثال و حکم ج3 ص1219).

کوت کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل و کار کوت کش. رجوع به کوت کش و کوت کشیدن شود.

کوت کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)کناسی. حمل و نقل کوت یا کود به مزارع و باغها. و رجوع به کوت و کود و کوت کش و کوت کشی شود.

کوت کوتی.

(اِ) در شهسوار و رامسر به ولیک گویند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به زال زالک و ولیک شود.

کوتکوتی.

(اِخ) دهی از دهستان شیان است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوتل.

[تَ] (ترکی - مغولی، اِ) کُتَل. تپه. گردنه. (فرهنگ فارسی معین) : از کوتل کیالان که راهی است در نهایت صعوبت... روانه شدند. (عالم آرا ص501 از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کتل شود. || علمی که پیشاپیش دسته های عزاداری ایام محرم و صفر حرکت دهند و آن مرکب است از چوبی بلند که قسمت فوقانی آن را با استوانه ای که از پارچه های نخی یا ابریشمی رنگارنگ پوشانده اند و بر فراز آن پنجه مانندی نصب و آن را تزیین کنند. و رجوع به کتل شود. || مرکب سواری خاص. این لفظ ترکی است. (آنندراج) (غیاث). || اسب یدکی. اسب یدک. نوبتی. جنیبت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شرابی که بر کوتلان بار بود
تلف شد ضرورت که ناچار بود.
نزاری قهستانی (دیوان چ روسیه ص65).

کوتل چی.

[تَ] (ترکی-مغولی، ص مرکب، اِ مرکب) کوتال چی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتال چی شود.

کوتم.

[کَ تَ] (اِخ) نام ناحیتی است از آن آنسوی رودیان به گیلان. (از حدود العالم چ دانشگاه ص149). شهرکی است از نواحی گیلان و هبة اللهبن ابی المحاسن بن ابی بکر جیلانی ابوالحسن - یکی از زهاد دقیق النظر در ورع و اجتهاد - بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان). کوتم از اقلیم چهارم است و در کنار دریا افتاده است و بندرگاه کشتی که از گورگان و طبرستان و شیروان از آنجا بیرون می آید و حاصل عظیم دارد. (نزهة القلوب). بندرگاه کوچکی بود در کنار مصب سفیدرود. کهدم. کوهدم. (فرهنگ فارسی معین) : و او [ خداوند جلال الدین حسن بن... بزرگ امید ]چهار دختر از امرای جیلانات بخواست. از دختر امیرهء کوتم(1) علاءالدین متولد شد. (تاریخ گزیدهء چ نوایی ص525)
(1) - ناحیه ای که امروز کهدم بر آن اطلاق می شود. (حاشیهء تاریخ گزیده چ نوایی).

کوتمیذان.

[] (اِخ) شهرکی است [ به ناحیت کرمان ] بر راه رودان از پارس و جای بانعمت. (از حدود العالم).

کوتنا.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه سر است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 1500 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کوت ناصر.

[صِ] (اِخ) دهی از دهستان مینوحی است که در بخش معمرهء شهرستان آبادان واقع است و 1200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوتنگ.

[تَ] (اِ) به معنی کدنگ است، و آن چوبی باشد که گازران بدان جامه را کوبند یعنی دقاقی کنند و آن را کوتنگ گازر هم می گویند و به عربی مدقه خوانند. (برهان) (آنندراج). کدنگه. کدین. کدینه. (فرهنگ فارسی معین): وبیل؛ کوتنگ گازر که بعد شستن بدان کوبد و جلا دهد. (منتهی الارب). و رجوع به کدنگ و کدنگه و کدین و کدینه شود.

کوت نواصر.

[نَ صِ] (اِخ) دهی از دهستان خمین است که در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوتوال.

[کوتْ] (ص مرکب، اِ مرکب)دزدار. (لغت فرس اسدی). نگه دارندهء قلعه و شهر باشد و او را سرهنگ هم گویند و بعضی گویند این لغت هندی است و فارسیان استعمال کرده اند، چه کوت به هندی قلعه است. (برهان). مفرس لفظ هندی است به معنی صاحب قلعه چه در اصل کوت وال بود به تای ثقیل هندی. (آنندراج). نگهبان قلعه. قلعه بیگی. قلعه دار. دژبان. (فرهنگ فارسی معین). از: کوت به معنی قلعه + آل؛ پسوند نسبت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کتوال به نقل دزی ج2 ص444 از هندی مأخوذ است. در سانسکریت کته پاله(1) به معنی محافظ قلعه مرکب از دو جزء: کته(2) و کته(3) در سانسکریت به معنی قلعه و دژ نظامی، و پاله(4) به معنی محافظ، حامی، نگهبان. و در پراکریت، کوت(5) به معنی قلعه و ساختمان بزرگ است. گویا این کلمه را لشکریان سبکتکین و محمود به ایران آوردند. بعضی این لغت را ترکی دانسته اند، چه در ترکی جغتایی کوتاوال (کوتاول) به معنی پاسبان و نگاهبان و محافظ قلعه آمده. ولی این کلمه از هندی به ترکی رفته است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
چو آگاه شد کوتوال حصار
برآویخت با رستم نامدار.فردوسی.
آلت است آری ولیکن روزگارش زیردست
قلعه است آری ولیکن کوتوالش آفتاب.
عنصری (از لغت فرس).
سپهبد زرد نامی کوتوالش
که بیش از مال موبد بود مالش.
(ویس و رامین).
کسی پوشیده نزدیک کوتوال قلعت آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص431). حاجب بزرگ علی را... به قلعهء کرک برد که در جبال هرات است و به کوتوال آنجا سپرد. (تاریخ بیهقی). و کوتوال قلعه بدان وقت قتلغ تکین غلام بود. (تاریخ بیهقی).
به قلعهء سخنهای نغز اندرون
نیامد به از طبع من کوتوال.ناصرخسرو.
جز بدین اندر نیابی راستی
راستی شد حصن دین را کوتوال.
ناصرخسرو.
... مانند آن جماعت که به ذکر همه نتوان رسید چه از سلاطین و جهانبانان و چه کوتوالان و سپاه سالاران. (کتاب النقض).
بر آن دژ که او راست انگیخته
سر کوتوال از دژ آویخته.نظامی
کوتوالی معتمد بر قلعه گماشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). و از جوانب دیلمان و اشکور و طارم و خرکام کوتوالان بیامدند. (جهانگشای جوینی). تاجی بود زرین و چند اوانی زر و نقره... و هیچ معلوم نشد که ذخیرهء کدام پادشاه و کوتوال بوده است. (المضاف الی بدایع الازمان ص 51).
پاسبان درگهت آن کوتوال هفتمین
مهر و مه را بر درت در خاک غلطان یافته.
؟ (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 6).
|| حاکم اندرون شهر. مقابل فوجدار. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - kota - pala.
(2) - kota.
(3) - kotta.
(4) - pala.
(5) - kot.

کوتوالی.

[کوتْ] (حامص مرکب) شغل کوتوال. قلعه داری. (ناظم الاطباء) : و کوتوالی قلعهء غزنی شغلی با نام که به رسم وی است حاجبی از آن وی به نام قتلغ تگین آن را راست می دارد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 285). قلعه به ما سپاری و ما کوتوالی به تو ارزانی داریم. (اسکندرنامه).

کوتوزف.

[زُ] (اِخ)(1) میخائیل. شاهزادهء سمولنسک(2) و فیلد مارشال روس که در سال 1745 م. در سن پترسبورگ متولد شد و بعنوان افسر توپخانه وارد ارتش گردید. وی در تمام جنگهای اواخر سلطنت کاترین دوم، در لهستان، ترکیه و کریمه شرکت داشت و در کریمه پیروز شد و یک چشم خود را از دست داد. کاترین دوم او را بعنوان سفیر به قسطنطنیه فرستاد. در سال 1812 م. به مقام ژنرالی ارتش روسیه رسید و در نبرد با ناپلئون اول پیروز شد و عنوان «شاهزادهء سمولنسک» را به دست آورد و در سال 1814 م. درگذشت. (از لاروس).
(1) - Koutouzov, Mikhail.
(2) - Smolensk.

کوتوله.

[لَ / لِ] (ص) قصیر و کوتاه. (از ناظم الاطباء). کوتاه قد. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عوام، کسی که بالا از حد طبیعی بسیار کوتاهتر دارد. پست قد. کوتاه بالا. قصیرالقامه. قدکوتاه. نهایت پست قد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوتوله واویلا؛ کوتاه قدی محیل و مکار. پست قدی مکار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوتون.

(اِخ) دهی از دهستان دلاور است که در بخش دستیاری شهرستان چاه بهار واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوتوند.

[] (اِخ) نام یکی از طوایف لر که به خدمت هزاراسف و برادران وی پیوستند و ایشان را قوت و شوکت زیادت شد و با اتابک تکلهء سلغری چند نوبت به جنگ پرداختند. (از تاریخ گزیده). رجوع به تاریخ گزیده چ عبدالحسین نوایی ص 40 و 42 شود.

کوته.

[تَهْ] (ص) مخفف کوتاه. (آنندراج). کوتاه. (فرهنگ فارسی معین). کم طول. قصیر :
زندگانی چه کوته و چه دراز
نه به آخر بمرد باید باز؟رودکی.
چرا عمر طاووس و درّاج کوته
چرا مار و کرکس زِیَد در درازی.
ابوطیب مصعبی.
شب کوته که صبح زود دمید
نه نشان درازی روز است.خاقانی.
این همه کارهای پهن و دراز
تنگ و کوته به یک نفس گردد.خاقانی.
دست بدار ای چو فلک زرق ساز
ز آستی کوته و دست دراز.نظامی.
تو درخت خوب منظر همه میوه ای ولیکن
چه کنم به دست کوته که نمی رسد به سیبت.
سعدی.
شب کوته و تو ملول و افسانه دراز.
سیدشمس الدین نسفی.
ز دست کوته خود زیر بارم
که از بالابلندان شرمسارم.حافظ.
- کوته بودن چیزی از کسی یا چیزی؛ دور بودن از آن :
که شادان زی ای شاه تا جاودان
ز جان تو کوته بدِ بدگمان.فردوسی.
که ای برتر از جایگاه و زمان
ز ما باد کوته بدِ بدگمان.فردوسی.
ای هست کنِ اساس هستی
کوته ز درت درازدستی.نظامی.
و رجوع به کوتاه شود.
|| کوتاه بالا. کوتاه قامت. کوتاه قد. پست قد. پست بالا. قصیرالقامه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سرو بالادار در پهلوی مورد
چون درازی در کنار کوتهی.منوچهری.
قوس گفت ار کوتهم من کوتهان معجب بوند
تو درازی و دراز احمق بود ای هوشیار.
اسدی.
عقل، دست و زبان کوته خوان
آرزو، رأس مال مفلس دان.سنائی.
بلند از میوه گو کوتاه کن دست
که کوته خود ندارد دست بر شاخ.سعدی.
و رجوع به کوتاه شود.
|| موجز. مختصر :
مباش غمگین یک لفظ یاد گیر لطیف
شگفت کوته لیکن قوی و بابنیاد.کسائی.
قصه کوته به است از تطویل.
(از تاریخ بیهقی).
-کوته سخن؛ سخن موجز :
سخن چون حکیمان نکو گوی و کوته
که سحبان به کوته سخن گشت سحبان.
ناصرخسرو.
|| کم ارتفاع. (فرهنگ فارسی معین؛ ذیل کوتاه) :
ای با اساس رفعت تو کوته آسمان
وی در قیاس همت تو ابتر آفتاب.خاقانی.
و رجوع به کوتاه شود.
|| اندک. مختصر. جزئی. کم :
سنت حجت خراسان گیر
کار کوته مکن درازآهنگ.ناصرخسرو.
یک زمان کار است بگذار و بتاز
کار کوته را مکن بر خود دراز.مولوی.

کوته.

[تَ / تِ] (اِ) کته. مجموع بچه های یک حیوان در یک شکم، در یک زه(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در گیلکی، هر یک از بچه های سگ و گربه و شغال و خرس و جز اینها را گویند. توله. و رجوع به کوته کردن شود.
(1) - Portee.

کوته آستین.

[تَهْ] (ص مرکب)کوتاه آستین. کسی که آستینهای جامه اش کوتاه باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه آستین شود. || کنایه از صوفی. (از فرهنگ فارسی معین). صوفی، گویا صوفیه آستین کوتاه داشته اند و یا نیم تنهء پوستین کوتاه آستین می پوشیده اند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
صوفی پیاله پیما حافظ قرابه پرهیز
ای کوته آستینان تا کی درازدستی؟حافظ.
به زیر دلق ملمع کمندها دارند
درازدستی این کوته آستینان بین.حافظ.
و رجوع به کوتاه آستین شود.

کوته آمدن.

[تَهْ مَ دَ] (مص مرکب)کوتاه آمدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه آمدن شود.

کوته امل.

[تَهْ اَ مَ] (ص مرکب) کسی که دارای آرزوی دور و دراز نباشد. (ناظم الاطباء).

کوته اندام.

[تَهْ اَ] (ص مرکب) آنکه اندام کوتاه دارد. کوتاه قامت. کوتاه بالا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه و کوته، کوتاه قامت شود.

کوته اندیش.

[تَهْ اَ] (نف مرکب)کوتاه اندیش. کوتاه فکر. (فرهنگ فارسی معین). آنکه از عاقبت کارها نیندیشد و غافل و بی احتیاط و متهور و بی تدبیر باشد. و کسی که دوراندیش نباشد. (ناظم الاطباء) :
کار نادان کوته اندیش است
یادکرد کسی که در پیش است.سنائی.
و رجوع به کوتاه اندیش و کوتاه فکر شود.

کوته اندیشی.

[تَهْ اَ] (حامص مرکب)کوتاه اندیشی. کوتاه فکری. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه اندیشی و کوتاه فکری شود.

کوته بال.

[تَهْ] (ص مرکب) بمعنی کوته قد باشد چه بال بمعنی قد و قامت هم آمده است. (برهان). پست قامت. کوتاه قد. (از ناظم الاطباء).

کوته بالا.

[تَهْ] (ص مرکب) کوتاه بالا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوته، کوتاه و کوتاه بالا شود.

کوته بین.

[تَهْ] (نف مرکب) کوتاه بین. (فرهنگ فارسی معین). اندک بین. خردک نگرش. کوتاه نظر. کم بین. خرده نگرش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نه بلند است به صورت که تو معلوم کنی
که بلند از نظر مردم کوته بین است.سعدی.
و رجوع به کوتاه بین شود.

کوته بینی.

[تَهْ] (حامص مرکب)کوتاه بینی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوته بین، کوتاه بین و کوتاه بینی شود.

کوته پا.

[تَهْ] (اِ مرکب) مخفف کوتاه پا است و آن جانوری باشد شبیه به گوزن و او را کوته پای هم گویند. کوتاه پاچه. کوته پاچه. (برهان). و رجوع به کوتاه و کوتاه پاچه شود. || خرگوش را نیز گفته اند. (برهان). || (ص مرکب) حیوانات اهلی، چون: گوسفند و بز و غیره که پای کوتاه دارند مقابل شتر و اسب و... (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوتاه پا و کوتاه پایان شود.

کوته پاچه.

[تَهْ چَ / چِ] (اِ مرکب) مخفف کوتاه پاچه است که جانور شبیه به گوزن است. (برهان). || (ص مرکب) مرادف کوتاه بال و به معنی کوتاه قد، او را چل مرد نیز خوانند. (آنندراج؛ ذیل کوتاه پاچه) :
ز کوته پاچه محبوبی نیاید
صنوبر دلفریب از سرفرازی است.
ملاطغرا (از آنندراج).
با نخل قد تو سرو، کوته پاچه است
از فاخته این بلندپروازی چیست؟
ظهوری (از آنندراج).
و رجوع به کوتاه پا و کوتاه پاچه شود.

کوته پای.

[تَهْ] (اِ مرکب، ص مرکب)کوتاه پا. کوتاه پاچه. رجوع به کوتاه پا و کوتاه پاچه شود.

کوته حرف.

[تَهْ حَ] (ص مرکب)کوتاه حرف. کوتاه زبان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوتاه حرف و کوتاه زبان شود.

کوته دست.

[تَهْ دَ] (ص مرکب)کوتاه دست. (فرهنگ فارسی معین). آنکه از تجاوز به مال و عرض کسان خودداری کند. (فرهنگ فارسی معین؛ ذیل کوتاه دست) :
جوان که قادر گردد درازدست شود
امیر کوته دست است و قادر است و جوان.
فرخی.
|| آنکه دستش به مراد و مطلوب نرسد. نامراد. ناکام. (فرهنگ فارسی معین؛ ذیل کوتاه دست) :
ما تماشاکنان کوته دست
تو درخت بلندبالایی.سعدی.

کوته دستی.

[تَهْ دَ] (حامص مرکب)کوتاه دستی. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه دستی و کوته دست شود.

کوته دید.

[تَهْ] (ص مرکب) کوتاه دید. کوتاه بین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه دید و کوتاه بین شود.

کوته دیدگی.

[تَهْ دی دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی کوته دیده. کوته بینی. کوتاه بینی :
ز یزدان دان نه از ارکان که کوته دیدگی باشد
که خطی کز خرد خیزد تو آن را از بنان بینی.
سنائی.
رجوع به کوته دید، کوته بینی و کوتاه بینی شود.

کوته دیده.

[تَهْ دی دَ / دِ] (ص مرکب)کوتاه دیده. کوتاه بین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه دیده و کوتاه بین شود.

کوته زبان.

[تَهْ زَ] (ص مرکب) کوتاه زبان. (فرهنگ فارسی معین). آنکه به جهت نداشتن حق، دعوی نتواند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز طمع است کوته زبان مرد آز
چو شد طمع کوته، زبان شد دراز.اسدی.
و رجوع به کوتاه زبان شود.

کوته زبانی.

[تَهْ زَ] (حامص مرکب)کوتاه زبانی. (فرهنگ فارسی معین).
نیست از کوته زبانی بر لبم مهر سکوت
تیغها پوشیده در زیر سپر باشد مرا.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کوتاه زبانی و کوته زبان شود.

کوته زندگانی.

[تَهْ زِ دَ / دِ] (ص مرکب)کوتاه زندگانی. کوتاه عمر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ولیکن رادمردان جهاندار
چو گل باشند کوته زندگانی.دقیقی.
هرکه به محل رفیع رسید، اگرچه چون گل کوته زندگانی بود عقلا آن را عمری دراز شمرند. (کلیله و دمنه). رجوع به کوتاه زندگانی شود.

کوته شدن.

[تَهْ شُ دَ] (مص مرکب)کوتاه شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- کوته شدن دست کسی از چیزی؛ بدان دسترس نداشتن :
از این راز گر هیچ آگه شود
ز چاره مرا دست کوته شود.فردوسی.
و رجوع به کوتاه شدن شود.
|| پایان یافتن. خاتمه پیدا کردن. تمام شدن :
سرم گر ز خواب خوش آگه شدی
ترا جنگ با شیر کوته شدی.فردوسی.
دگر آنکه باشد نصیبین مرا
چو خواهی که کوته شود کین مرا.فردوسی
- کوته شدن داوری؛ پایان یافتن جدل و مرافعه. فصل خصومت. رفع شدن اختلاف :
ولیکن چو معنیش یاد آوری
شوی رام و کوته شود داوری.فردوسی.
رجوع به کوتاه شدن شود.

کوته فکر.

[تَهْ فِ] (ص مرکب) کوتاه فکر. رجوع به کوتاه فکر شود.

کوته قد.

[تَهْ قَدد / قَ] (ص مرکب)کوتاه قد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه قد شود.

کوته قدر.

[تَهْ قَ] (ص مرکب) کم قدر. بی مقدار. بی ارج :
کسان به چشم تو بی قیمتند و کوته قدر
که پیش اهل بصیرت بزرگ مقدارند.
سعدی.

کوته کردن.

[تَهْ کَ دَ] (مص مرکب)کوتاه کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوتاه کردن شود.
- کوته کردن دست از چیزی؛ از تصرف در آن خودداری کردن. احتراز کردن از مداخلهء در آن. دوری و اجتناب کردن از آن. دست کشیدن از آن :
ز چیز کسان دست کوته کنی
دژآگاه را بر خود(1) آگه کنی.ابوشکور.
ای حجت خراسان کوته کن
دست از هر ابلهی و سراوشانی.
ناصرخسرو (دیوان ص 478).
می نماید که جفای فلک از دامن دل
دست کوته نکند تا نکند بنیادم.سعدی.
سعدی تو نیارامی و کوته نکنی دست
تا سر نکنی در سر سودا که تو داری.
سعدی.
که دستی به جود و کرم کن دراز
دگر دست کوته کن از ظلم و آز.سعدی.
کوته نکنم ز دامنت دست
ور خود بزنی به تیغ تیزم.
سعدی (گلستان).
- کوته کردن دست کسی از چیزی؛ او را از مداخله و تصرف در آن بازداشتن. دور کردن و برحذر داشتن وی از پرداختن به آن :
به بنده چه داده ست کیهان خدیو
که از کار کوته کند دست دیو.فردوسی.
بدان را، ز بد دست کوته کنید
همه موبدان بر خرد ره کنید.فردوسی.
بدان را ز بد دست کوته کنم
روان را سوی روشنی ره کنم.فردوسی
کرد شاها مهرگان از دست گشت روزگار
باغ را کوته دو دست از دامن فروردجان.
ضمیری.
- کوته کردن زبان از حدیث و گفتار؛ در باب آن به ایجاز و اختصار سخن گفتن. در آن باب سخن نگفتن :
گر از حدیث تو کوته کنم زبان امید
که هیچ حاصل از این گفتگو نمی آید.
سعدی.
و رجوع به کوتاه، کوته و کوتاه کردن شود.
- کوته کردن قصه و سخن و حدیث و...؛موجز کردن آن. مختصر کردن آن. به ایجاز و اختصار بیان کردن آن :
ای خاقانی دراز شد قصه
جان خواهد یار، قصه کوته کن.خاقانی.
شرح این کوته کن و رخ زین بتاب
دم مزن والله اعلم بالصواب.مولوی.
گفت حجتهای خود کوته کنید
پند را در جان و در دل ره کنید.مولوی.
سخن دراز مکن سعدیا و کوته کن
چو روزگار به پیرانه سر ز رعنایی.سعدی.
در نامه نیز چند بگنجد حدیث عشق
کوته کنم که قصهء ما کار دفتر است.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 540).
- کوته کردن گمان کسی از بدی؛ خاطر او را از آن آسوده ساختن. تصور او را از بدی زدودن :
مرا از بد و نیک آگه کنید
ز بدها گمانیم کوته کنید.فردوسی.
- کوته کردن نظر از چیزی؛ چشم از آن برداشتن. دیده از آن برگرفتن. ننگریستن به سوی آن. نظر نکردن به آن :
سعدی نظر از رویت کوته نکند هرگز
ور روی بگردانی در دامنت آویزد.سعدی.
و رجوع به کوتاه کردن شود.
(1) - ظ: خوش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوته کردن.

[تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب)بچه کردن سگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوته (با های غیرملفوظ) شود.

کوته کمه.

[تِ کُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان آستارا که 640 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوته گذاشتن.

[تَ / تِ گُ تَ] (مص مرکب) کوته کردن. رجوع به کوته کردن و کوته (با های غیرملفوظ) شود.

کوته گردن.

[تَهْ گَ دَ] (ص مرکب) آنکه دارای گردن کوتاهی باشد. (از اشتینگاس) (ناظم الاطباء). رجوع به کوتاه گردن شود. || حیله باز و مکار و بدعمل و بدکردار. (ناظم الاطباء).

کوته مهر.

[تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو است که در بخش بناب شهرستان مراغه واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوته نظر.

[تَهْ نَ ظَ] (ص مرکب)کوتاه نظر. (فرهنگ فارسی معین). ناعاقبت اندیش. (غیاث). غافل :
پدر و مادر و فرزند و عزیزان رفتند
وه چه ما غافل و مستیم و چه کوته نظریم.
خاقانی.
در چشمت ار حقیر بود صورت فقیر
کوته نظر مباش که در سنگ گوهر است.
سعدی.
کوته نظران را بدین علت زبان طعن دراز گردد. (گلستان سعدی).
تو کوته نظر بودی و سست رای
که مشغول گشتی به جغد از همای.سعدی.
- کوته نظرفریب؛ فریبنده کوته نظر. فریب دهندهء کوتاه بین :
این غول روی بستهء کوته نظرفریب
دل می برد به غالیه اندوده چادری.سعدی.
و رجوع به کوتاه نظر شود.
|| تنگ نظر. (فرهنگ فارسی معین). تنگ چشم. نظرتنگ. خرده نگرش. اندک بین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) آن که وسعت نظر ندارد :
هرچه کوته نظرانند بر ایشان پیمای
که حریفان ز مل و من ز تأمل مستم.
سعدی.
کوته نظران ملامت از عشق
بیفایده می کنند تحذیر.سعدی.
کوته نظران کنند و حیف است
تشبیه به سرو بوستانت.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 407).
پس از هفته ای دیدمش بر گذر
بدو گفتم ای مرد کوته نظر.
نزاری قهستانی (دستورنامه).
زین قصه هفت گنبد افلاک پرصداست
کوته نظر ببین که سخن مختصر گرفت.
حافظ.
همان ز سوزن کوته نظر در آزارم
اگرچه همچو مسیحا فلک سوار شدم.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کوتاه نظر شود.

کوته نظری.

[تَهْ نَ ظَ] (حامص مرکب)کوتاه نظری. (فرهنگ فارسی معین). تنگ چشمی. نظرتنگی. اندک بینی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || عاری بودن از بینش و بصیرت :
تا خار غم عشقت آویخته در دامن
کوته نظری باشد رفتن به گلستانها.سعدی.
با وجود رخ و بالای تو کوته نظری است
در گلستان شدن و سرو خرامان دیدن.
سعدی.
و رجوع به کوته نظر، کوتاه نظر و کوتاه نظری شود. || عدم تفکر نسبت به عواقب امور. (فرهنگ فارسی معین؛ ذیل کوتاه نظری). رجوع به کوتاه نظری شود.

کوتهه.

[ ] (ِا) نام هندی قسط است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قُسط شود.

کوتهی.

[تَ] (حامص) کوتاهی. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). قِصَر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نسیم باد صبا دوشم آگهی آورد
که روز محنت و غم رو به کوتهی آورد.
حافظ.
شب در بهار روی گذارد به کوتهی
آن زلف چون شب آمد و آن روی چون بهار.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کوته و کوتهی شود. || ایجاز در سخن. ایجاز. اختصار :
ای سنائی سخن دراز مکن
کوتهی به ز قصهء ناخوش.سنائی.
و رجوع به کوته و کوتاهی شود. || پستی قامت. کوتاهی قد :
تو بدین کوتهی و مختصری
این همه کبر و ناز بوالعجبی است.
جمال الدین عبدالرزاق.
و رجوع به کوته و کوتاه شود.

کوتهی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)کوتاهی کردن. (آنندراج) :
دوست گر از لطف خواهد بخیه بر زخمم زند
تار زلفش کوتهی با این درازی می کند.
سلیم (از آنندراج).
رجوع به کوتاهی کردن شود.

کوتی.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): ابراهیم کوتی. اغوزدارکوتی. افراکوتی. بارکوتی. بختیار کوتی. بژم عباس کوتی. پلم کوتی. پنبه زرکوتی. تلوکوتی. تمیشه کوتی. چمازکوتی. حوض کوتی. درزی کوتی. دینارکوتی. دیو کوتی. سرهنگ کوتی. سلیاکوتی. شاه کوتی. شب حسن کوتی. شرامه کوتی. کته خواست کوتی. کرات کوتی. مارکوتی. محلهء درزی کوتی. محلهء قاضی کوتی. نارنجه کوتی. نرگس کوتی. نفطه کوتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوت و همین کلمه ها شود.

کوتی.

[تی ی] (معرب، ص) قصیر و آن در فارسی کوتَهْ است. (از المعرب جوالیقی). بالضم منسوباً. کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر. (از اقرب الموارد).

کوتیان.

(اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی است که در بخش مرکزی شهرستان دزفول واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوتیر ناحونته.

[تِ] (اِخ)(1) پادشاه معروف ایلام پسر شوتروک ناحونته. وی به سال 1171 ق . م. رو به بابل نهاد و آخرین پادشاه کاسی را مغلوب و دولتشان را منقرض کرد. (تاریخ کرد تألیف رشیدیاسمی ص 42). رجوع به همین مأخذ شود.
(1) - Kutir Nahhunte.

کوتیس.

[کُ] (اِخ)(1) نام پادشاه پافلاگونیه و دست نشاندهء پادشاهان هخامنشی بود. (از ایران باستان). رجوع به همان مأخذ ج2 ص 1106 شود.
(1) - Cotys.

کوتیل.

[کُ] (اِ) از مقیاسهای حجم در قدیم معادل 27 لیتر. (ایران باستان ج1 ص 166).

کوتین.

(فرانسوی، اِ)(1) یکی از موادی است که غشای سلولی گیاهان را تشکیل می دهد. کوتین از مواد مختلفهء شیمیایی که ساختمان قطعی آنها بر علمای شیمی مجهول است و همچنین از اسیدهای مختلف آلی و سرین(2) که یکی از مواد مومی O 32H 20 Cاست ترکیب یافته است. (گیاه شناسی ثابتی ص 38 و 56).
(1) - Cutine.
(2) - Cerine.

کوتینا.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند استر را گویند که مادرش اسب است. (برهان) (آنندراج). هزوارش «کتینا»(1)، استر. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Kotina.

کوث.

[کَ] (ع اِ) کفش. (دهار). کفش و صندل. ج، اکواث. (منتهی الارب) (آنندراج). کفشی که به پا می پوشند. (از اقرب الموارد).

کوث.

(اِخ) شهری است در یمن. (از معجم البلدان).

کوثابه.

[بَ] (اِخ) شهری است در روس و گویند بزرگتر از بلغار است. پادشاه گروهی از روسها که نزدیک بلغار هستند در کوثابه ساکن است. (از معجم البلدان).

کوثاریون.

[ری یو] (اِخ) گروهی هستند از قوم نبط از اولاد نبیط بن کنعان بن کوش بن حام بن نوح. (نخبة الدهر دمشقی). رجوع به همان مأخذ ص 266 شود.

کوثر.

[کَ ثَ] (ع ص، اِ) بسیار از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غبار بسیار و برهم نشسته. (منتهی الارب) (آنندراج). غباری که هنگام برخاستن بسیار درهم پیچد. (از اقرب الموارد). || مرد بسیارخیر و بسیاردهش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مهتر. (منتهی الارب) (آنندراج). سرور بسیارخیر. (از اقرب الموارد). || اسلام. || نبوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیکی بسیار. (ترجمان القرآن). || فرزندان بسیار. اولاد بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوثر.

[کَ ثَ] (اِخ) جویی است در بهشت که از آن جمیع چشمه های بهشت جاری می گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). نهری در بهشت. (از اقرب الموارد): چشمهء کوثر. حوض کوثر. نهر کوثر : انا اعطیناک الکوثر (قرآن 108/1)؛ ما بدادیم ترا حوض کوثر. (ترجمهء تفسیر طبری).
چو روی یار من شد دهر گویی
همی عارض بشوید بآب کوثر.دقیقی.
آبش همه از کوثر و از چشمهء حیوان
خاکش همه از عنبر و کافور عجین است.
منوچهری.
یکی قطره زو بر کفم برچکید
کف دست من گشت چون کوثری.
منوچهری.
برنه به کف دستم آن جام چو کوثر
جام دگر آور به کف دست دگر نه.
منوچهری.
گه رستخیز آب کوثر وراست
لوا و شفاعت سراسر وراست.اسدی.
صحراش منقش همه مانندهء دیبا
آبش عسل صافی مانندهء کوثر.ناصرخسرو.
ای هوشیار مرد چه گویی که آن گروه
هرگز سزای نعمت فردوس و کوثرند.
ناصرخسرو.
در بزمگاه مالک ساقی زمانه اند
این ابلهان که در طلب جام کوثرند.
ناصرخسرو.
گویند بهشت و حور و کوثر باشد
و آنجا می ناب و شهد و شکر باشد.
(منسوب به خیام).
آب وی آب زمزم و کوثر
خاک وی جمله عنبر و کافور.
(از کلیله و دمنه).
قطرهء کوثر و قِمطرهء قند
از شکرهای لفظ او اثر است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 85).
در لب تو هست از کوثر اثر
در دل خاقانی از آتش نشان.خاقانی.
به بوتراب که شاه بهشت و کوثر اوست
فدای کعب و ترابش کواعب و اتراب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 51).
چو طاووسی عقابی بازبسته
تذروی بر لب کوثر نشسته.نظامی.
چون نمی آید بسر زآن بحر هیچ
پس چرا صد چشمه چون کوثر رسید.
عطار.
چون که آب خوش ندید آن مرغ کور
پیش او کوثر نماید آب شور.مولوی.
عارضش باغی، دهانش غنچه ای
بل بهشتی در میانش کوثری.سعدی.
بیا ای شیخ و از خمخانهء ما
شرابی خور که در کوثر نباشد.حافظ.
فردا شراب کوثر و حور از برای ماست
و امروز نیز ساقی مهروی و جام می.حافظ.

کوثر.

[کَ ثَ] (اِخ) سورهء صدوهشتمین از قرآن، مکیه و آن سه آیت است، پس از ماعون و پیش از کافرون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوثر.

[کَ ثَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی است که در بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوثر.

[کَ ثَ] (اِخ) روستایی است در طائف و حجاج بن یوسف در آنجا معلم بود. (از معجم البلدان).

کوثرآگین.

[کَ / کُو ثَ] (ص مرکب)آمیخته به کوثر :
زآن جام کوثرآگین جمشید خورده حسرت
زآن رمح اژدهاسر ضحاک برده مالش.
خاقانی.
رجوع به کوثر شود.

کوثربسته.

[کَ ثَ بَ تَ / تِ] (اِخ) تندآبی است که در زمین و کوهسار ملک بردع می باشد. (آنندراج).

کوثرریز.

[کَ ثَ] (اِخ) دهی از دهستان جوپار است که در بخش ماهان شهرستان کرمان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوثرریز.

[کَ ثَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوثرگوار.

[کَ / کُو ثَ گُ] (ص مرکب)آب یا شربتی که چون آب کوثر گوارا باشد :
خیری بیمار بود خشک لب از تشنگی
ژاله که آن دید ساخت شربت کوثرگوار.
خاقانی.
رجوع به کوثر شود.

کوثره.

[کَ ثَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان تل بزان است که در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوثر همدانی.

[کَ ثَ رِ هَ مَ] (اِخ) حاج محمدرضابن حاج محمدامین. از علما و عرفای معاصر رضاقلی خان هدایت. در فقه و اصول و حکمت دست داشت و تألیفاتی چند دارد، از آن جمله است تفسیر معروف به «درالنظیم» و مثنویی قریب به هشت هزار بیت. قبرش در خارج شهر کرمان واقع است. رباعی زیر از اوست:
ممکن نبود ز قید هستی رستن
وز خلق بریدن و به حق پیوستن
الا به ارادت حقیقی با دوست
دل بستن و از بند علایق جستن.
(از ریاض العارفین ص 279).
رجوع به همین مأخذ شود.

کوثر هندوستانی.

[کَ ثَ رِ هِ] (اِخ) از مشایخ سلسلهء شطاریه است. وی از موطن خود به ایران مسافرت کرد و در ایران و عراق به تربیت طالبان راه حق پرداخت. رباعی زیر از اوست:
کوثر چه خوش است عیش تنها کردن
در بسته به روی غیر و دل واکردن
آموخته ام ز مردم دیدهء خویش
در خانه نشسته سیر دنیا کردن.
(از ریاض العارفین ص 280).
رجوع به همین مأخذ شود.

کوثری.

[کَ ثَ] (اِخ) از شعرای بخارا بوده و در هرات درگذشت. این مطلع از او است:
در خیال پستهء خندان آن بادام چشم
چشمهء خونی است چشم ما که دارد نام چشم.
(ترجمهء مجالس النفایس ص 45).

کوثری.

[کَ ثَ] (اِخ) شاعری خوش طبع و وسیع مشرب است. این رباعی از او است:
با خلق زمانه کوثری راز مگو
این راز بر مردم غماز مگو
دانی دهن کوه چرا پرسنگ است
یعنی که هر آنچه بشنوی بازمگو.
(از تذکرهء نصرآبادی ص 320).

کوثری.

[کَ ثَ] (اِخ) از شعرای اردبیل است. صوفی وش و درویش نهاد بود و مذهب نقطوی داشت و پیروان محمود(1) وی را خلیفه می خواندند. این بیت از اوست:
تو چنان جفا پسندی که اگر خدنگ نازت
سوی دل گشاد یابد به کرشمه بازداری.
(از ترجمهء تذکرهء مجمع الخواص خیام پور).
(1) - مؤسس طریقهء نقطویان و از مردم پسیخان گیلان.

کوثری هروی.

[کَ ثَ یِ هِ رَ] (اِخ) از شعرای هرات و از مصاحبان خواجه آصفی است. این مطلع از اوست:
محتسب گر رند باشد دیر را در واکند
بهر رندان باده از زیر زمین پیدا کند.
(ترجمهء مجالس النفایس).

کوثل.

[کَ ثَ / کَ ثَل ل] (ع اِ) بن کشتی. (منتهی الارب) (آنندراج). قسمت مؤخر کشتی. (از اقرب الموارد). || دنبالهء کشتی. (منتهی الارب) (آنندراج). دنبالهء کشتی و گویند: قعد فی کوثل السفینة. (از اقرب الموارد). || سکان کشتی. (ناظم الاطباء).

کوثل.

[کَ ثَ] (ع اِ) فوفل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فوفل شود.

کوثة.

[کَ ثَ] (ع اِ) ارزانی و فراخ سالی. (منتهی الارب) (آنندراج). خصب. (اقرب الموارد).

کوثی.

[ثا] (اِخ) منزلی است مخصوص عبدالدار در مکه. (از معجم البلدان).

کوثی.

[ثا] (اِخ) موضعی است در سواد عراق در خاک بابل و مشهد ابراهیم خلیل (ع) در همین جاست. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کوثی.

[ثا] (اِخ) نهری است در عراق و گویند نخستین نهری است که کنده و از رودخانهء فرات منشعب شده است. (از معجم البلدان).

کوثی ربا.

[ثا رَبْ با] (اِخ) شهری است [ به عراق ] و به حوالی وی تلهاست از خاکستر و گویند که از آن آتش است که نمرود کرد که ابراهیم پیغمبر را صلی الله علیه و سلم بسوزد. (حدود العالم چ دانشگاه ص153).

کوج.

(ص) بمعنی کاج است که احول باشد. (برهان). کاج و احول. (ناظم الاطباء). کاج. کوچ. احول. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کاج و کوچ شود.

کوج.

[کَ وَ] (ِا) مطلق صمغ را گویند خواه صمغ عربی باشد و خواه غیر عربی. (برهان). صمغ و صمغ عربی. (ناظم الاطباء). گوج. مطلق صمغ (عربی و غیر عربی). (فرهنگ فارسی معین). اسم فارسی مطلق صمغ است که به هندی کوند نامند. (فهرست مخزن الادویه). || جیبه جامه را نیز گویند که در روز جنگ پوشند. (برهان). جبهء آجیده کردهء پنبه دار که در روز جنگ پوشند. (ناظم الاطباء).

کوج.

(ترکی-مغولی، اِ) کوچ. رحلت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچ شود.

کوجا.

(اِخ) شهری در ترکستان شرقی و یکی از شهرهایی است که قوم اویغور در آنجا دولتی تشکیل دادند. (تاریخ مغول تألیف اقبال ص 16). رجوع به همان مأخذ شود.

کوجان.

(اِخ) دهی از دهستان دیزمار مشگین باختری است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 396 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوجای تکین.

[تَ] (اِخ) از امرای سلطان محمد خوارزمشاه. (تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص131).

کوج بر کوج.

[بَ] (ق مرکب) کوچ بر کوچ. (فرهنگ فارسی معین) : بایجو به قصد روم با لشکر بسیار کوج بر کوج از ارزن الروم تا آقسرا آمد. (مسامرة الاخبار ص 40 از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچ بر کوچ شود.

کوجرد.

[ ] (اِخ) قریه ای است در سه فرسنگی مغرب شهر داراب. (از فارسنامهء ناصری).

کوج کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کوچ کردن. رحلت کردن. (فرهنگ فارسی معین) :لشکر مغول نیز بدین خبر از خوف، منهزم کوج کردند. (مسامرة الاخبار ص 104 از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچ کردن شود.

کوجنق.

[جَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان مشگین باختری است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 647 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

کوجوله کادفیزس.

[لَ زِ] (اِخ)(1) از پادشاهان قوم کوشان است که قندهار و پنجاب و تخارستان را در تصرف داشتند. (ایران در زمان ساسانیان ص44).
(1) - Kudjula Kadfises.

کوجیخ.

(اِخ) دهی از دهستان برادوست است که در بخش صومای شهرستان ارومیه واقع است و 121 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوچ.

(ص) به معنی لوچ و احول باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). بر وزن و معنی لوچ، یعنی احول است که بجهت کجی چشم یکی را دو بیند و آن را کاج نیز گویند. (آنندراج). کاج. احول. (فرهنگ فارسی معین) :
شاها ز انتظار زبانی که دادیم
چشمان راست بین دعاگوی گشت کوچ.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
|| (اِ) جغد بود، کوف نیز گویند، به ترکی بیغوش گویند. (لغت فرس اسدی). جغد. چغور. کنگر. (از حاشیهء لغت فرس اسدی). جغد را هم گفته اند و آن پرنده ای باشد به نحوست مشهور و پیوسته در ویرانه ها آشیان کند. (برهان). به معنی جغد و بوم که کوف و بوف گویند. (آنندراج). به معنی جغد و بوم. (ناظم الاطباء) :
اندر آن ناحیت به معدن کوچ
دزد گه داشتند کوچ و بلوچ.
عنصری (لغت فرس چ اقبال ص 63)(1).
گفت ما در سالی هزار کوچ را خدمت کنیم تا بازی درافتد. (اسرارالتوحید ص 138). || (ترکی-مغولی، اِ) از منزل و مقامی به منزل و مقام دیگر نقل و تحویل کردن و روانه شدن را نیز گویند. (برهان). از منزل به منزل نقل کردن با ایل و اهل و عیال و اسباب خانه و کوچیدن مصدر آن است. (آنندراج). انتقال. جلای وطن. تبدیل جای و مقام و ارتحال و رحلت و روانگی. (ناظم الاطباء). رحلت. مهاجرت و انتقال ایل یا لشکر از جایی به جایی. (فرهنگ فارسی معین). رحیل. ترحل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). این لفظ ترکی است. (از حاشیه برهان چ معین) :
کوچت مبارک است و ندارم به دست هیچ
جز خیمه کهنه ای و دو ترکی برای کوچ(2).
قطران (از فرهنگ رشیدی).
رسول مرگ به ناگه به من رسید فراز
که کوس کوچ فروکوفتند کار بساز.
کمال الدین اسماعیل.
- بر سر کوچ؛ به هنگام رحلت. در سر راه رحلت و مهاجرت :
خیل ترکان کنند بر سر کوچ
غارت کاروان که بر گذر است.خاقانی.
- بر سر کوچ بودن؛ آمادهء کوچ بودن :
جوانی بر سر کوچ است دریاب این جوانی را
که شهری باز کی(3) بیند غریب کاروانی را.
نظامی (گنجینهء گنجوی ص 210).
-امثال: قلندران را چه کوچ چه مقام . (جامع التمثیل).
قلندر را گفتند کوچ! پوست تخت بر دوش افکند. (جامع التمثیل).
|| به معنی خانه کوچ هم هست که زن و فرزندان و اهل و عیال باشد. (برهان). اهل و عیال و زن و فرزند. (ناظم الاطباء). به طریقهء کنایه به معنی زن شخص نیز آمده. (آنندراج). زن. مقابل شوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کوچت مبارک است و ندارم به دست هیچ
جز خیمه کهنه ای و دو ترکی برای کوچ.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
|| گروه صحرانشین بیابان گرد. (ناظم الاطباء). ایل. طایفهء صحرانشین. قبیله ای در حال مهاجرت. دسته ای که رحلت کرده اند. همهء افراد ایل و طایفهء چادرنشین با همهء حشم و اثقال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- مثل کوچ کولی؛ جمعیتی نابسامان و متفرق و بی نظم.
|| دسته ای با جامه های شوخ و پاره. || با انبوهی و جمعیت به جایی رفتن. || همه با هم با آواز بلند سخن گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پیاده و راهزن و دزد و اوباش را نیز گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء). به مناسبت دزدی و راهزنی طایفهء کوچ. (حاشیهء برهان چ معین). راهزن. دزد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوچ (قُفص) شود.
- دزد کوچ؛ دزدی که از طایفهء کوچ (قفص) باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچ (قفص) شود.
(1) - این شعر به کسانی نیز منسوب است و کوچ مصراع دوم بی شک مراد قبیله قفص است و کوچ مصراع اول تناسبی با معنی جغد و کوف ندارد و باز معنی قفص انسب می نماید. معهذا ممکن است یکی از معانی لفظ کوچ جغد باشد، ولی این شاهد این مقصود را نمی رساند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - رجوع به معنی چهارم همین کلمه شود.
(3) - ن ل: کم.

کوچ.

[کُ] (اِ) نام درختی است در جنگلهای مازندران گیلان. لرک. (جنگل شناسی کریم ساعی). رجوع به لرک شود.

کوچ.

[کُ وُ] (اِ) نام زالزالک وحشی. سیاه میوه. ولیک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ولیک شود.

کوچ.

(اِخ) نام طایفه ای از صحرانشینان. (برهان). طایفه ای هستند دزد و راهزن و خونریز و آنها را کوچ و بلوچ خوانند و این طایفه در نزدیکی کرمان و بم و نرماشیر و سیستان تا ولایت سند سکنی دارند. (آنندراج). کوفج. کفج. کوفچ،(1) کوفچ در پارسی به معنی کوه نورد است، کوف(2) در پهلوی کوه است. به احتمال قوی، کوفچ از اصل براهویی(3) بوده اند و ایشان طایفه ای صحرانشین بودند مجاور قوم بلوچ، و کوچ و بلوچ (معرب آن، قفص و بلوص) غالباً با هم آیند. مؤلف حدود العالم در سخن اندر ناحیت کرمان و شهرهای وی گوید: «کوفچ، مردمانی اند بر کوه کوفج و کوهیانند، و ایشان هفت گروهند و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر...» و معرب آن قفص است. (از حاشیهء برهان چ معین). قُفص. قُفس. قفج. قبج. طایفه ای از صحرانشینان در حوالی کرمان و مکران که به دزدی و راهزنی مشهورند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
جهان تا جهان بود کوچی نبود
مگر شهر از ایشان پر از داغ و دود.
فردوسی.
گروگان که از کوچ آورده بود
ز گیلان و از هرکه آزرده بود.فردوسی.
ز کوه بلوچ و ز دشت سروچ
برفتند خنجرگذاران کوچ.فردوسی.
هستند اهل فارس هراسان ز کار من
زآن سان که اهل کرمان ترسان ز دزد کوچ.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به قُفس، قُفص، کوچ و بلوچ و کوفج شود.
(1) - kufic.
(2) - kof.
(3) - braho'i.

کوچ.

(اِخ) دهی از دهستان القورات که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 276 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوچ.

(اِخ) نام ولایتی است مابین بنگاله و ختا. (برهان) (ناظم الاطباء).

کوچال.

(اِ) کاچال و اسباب و ادوات خانه و مایحتاج خانه. (ناظم الاطباء).

کوچان.

(نف، ق) کوچنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در حال کوچیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوچاندن.

[دَ] (مص) کوچانیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچانیدن شود.

کوچاندنی.

[دَ] (ص لیاقت) قابل کوچاندن. رجوع به کوچاندن و کوچانیدن شود.

کوچانده.

[دَ / دِ] (ن مف) کوچ داده شده. به کوچ واداشته شده. رجوع به کوچاندن، کوچانیدن و کوچ دادن شود.

کوچاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) کوچ دهنده. به کوچ وادارنده. رجوع به کوچانیدن و کوچ دادن شود.

کوچانیدن.

[دَ] (مص) کوچ کردن کنانیدن و کوچ کردن. (ناظم الاطباء). کوچ دادن. (فرهنگ فارسی معین). به کوچ واداشتن. انتقال دادن مردمی را از جایی به جایی. به کوچ واداشتن ایلی و طایفه ای را از جایی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :علما و فضلا و مهندسان و هنرمندان را کوچانیده قرین اعزاز و احترام به ماوراءالنهر رسانید. (حبیب السیر جزو سوم از ج 3 ص 124). رجوع به کوچ دادن شود.

کوچانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) کوچانده. رجوع به کوچانده شود.

کوچ اصفهان.

[اِ فَ] (اِخ) رجوع به کوچصفهان شود.

کوچ بر کوچ.

[بَ] (ق مرکب) کوچ به کوچ : جیوش چند فراهم آورد و از بخارا بر صوب خراسان به عزم مدافعت و نیت ممانعت نهضت فرمود و کوچ بر کوچ به سرخس آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 230). عثمان پاشا، کوچ بر کوچ تا حوالی شوراب تبریز آمده نزول کرد. (عالم آرا چ امیرکبیر ص 309). رجوع به کوچ بکوچ شود.

کوچ به کوچ.

[بِ] (ق مرکب) رفتن به تواتر و پی درپی باشد. (برهان). رفتن از منزلی به منزل دیگر بدون درنگ و توقف و اتراق. (ناظم الاطباء). رفتن به تواتر و پی درپی. رحلت بتدریج. کوچ بر کوچ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچ بر کوچ شود. || (اِ مرکب) اسب و مرکب دزدان و راهزنان را هم گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کوچ تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 517 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوچ تگین.

[تَ] (اِخ) پهلوان یکی از رؤسای لشکری سلطان جلال الدین خوارزمشاهی. (از تاریخ مغول تألیف اقبال). رجوع به همان مأخذ ص 64 شود.

کوچ خان.

(اِخ) نام یکی از چهار پسر منسیک جد مغولان. (تاریخ گزیده چ لیدن ص 558). رجوع به همان مأخذ شود.

کوچ دادن.

[دَ] (مص مرکب) رحلت دادن. به مهاجرت واداشتن. از جایی به جایی نقل کردن. (فرهنگ فارسی معین). ترحیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوچانیدن :اگر فرمان شود به مسارعت نوروز و قتلغشاه به کوچ دادن قیام نمایی. (تاریخ غازان ص 89).

کوچ دادنی.

[دَ] (ص لیاقت مرکب)کوچاندنی. رجوع به کوچاندنی شود.

کوچری.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان گلپایگان که در 9هزارگزی غرب گلپایگان واقع است و 559 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوچصفهان.

[چِ فَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان رشت است. این بخش از شمال به بخش لشت نشا و از جنوب به دهستان سنگر و از مشرق به سفیدرود و از مغرب به بخش مرکزی رشت محدود است. هوای این بخش مرطوب و آب مزروعی روستاهای آن از نهرهای نورود، خمامرود، توشاجوب، بهارجوب، میرزاجوب که عموماً از سفیدرود منشعب می شوند تأمین می گردد. این بخش از 52 آبادی تشکیل شده است و در حدود 15هزار تن سکنه دارد. روستاهای مهم این بخش عبارتند از: فشتم، طارمسر، گیلوا، مژده، کنارسر، سده، برکاوه و رودبارس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوچصفهان.

[چِ فَ] (اِخ) مرکز بخش کوچصفهان تابع رشت و در 15هزارگزی مشرق رشت و 26هزارگزی غرب لاهیجان، سر راه شوسهء رشت به شهسوار واقع است. طول جغرافیایی آن 49 درجه و 46 دقیقه و 30 ثانیه و عرض جغرافیایی 37 درجه و 15 دقیقه و 25 ثانیه است. سکنهء آن با روستاهای رودکل، پیرموسی، جان اکبر، جوبجارکل در حدود 5هزار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوچ فرمودن.

[فَ دَ] (مص مرکب) کوچ کردن (شاهان و بزرگان). (فرهنگ فارسی معین) :
چو روزی چند از عشرت برآسود
چو سیر آمد ز عشرت کوچ فرمود.نظامی.
شهزاده غازان از مرو به جانب سرخس کوچ فرمود. (تاریخ غازان از فرهنگ فارسی معین). غازان در اوایل ربیع الاول... از قراتپه کوچ فرمود. (تاریخ غازان ص 16). رجوع به کوچ کردن شود.

کوچک.

[چَ / چِ] (ص) مقابل بزرگ. (آنندراج). خرد. (غیاث). صغیر. خرد. (فرهنگ فارسی معین) :
مهتر ز همه خلق جهان او به دو کوچک
مهتر به دو کوچک به دل است و به زبان است(1).
منوچهری.
کوچک دو کفت مه ز دو دریای بزرگ است
بسیار نزار است مه از مردم فربه.
منوچهری.
پرآژنگ رخ داد پاسخ تورگ
که گر کوچکم، هست کارم بزرگ.اسدی.
تو از مشک بویش نگه کن نه رنگ
که در گرچه کوچک، بها بین نه سنگ.
اسدی.
و بر یک فرسنگی کوفه آنجا که اکنون مشهد است شتر بخفت بر آن تل کوچک. (مجمل التواریخ). و دهران نابینا بود و فان کوچک، پس از این سبب از هر گوشه دشمنان سر برآوردند. (مجمل التواریخ). کرج، شهری است میانه نه کوچک و نه بزرگ. (مجمل التواریخ).
طفل کوچک چو بهر نان بگریست
چه شناسد که نحو و منطق چیست.
اوحدی.
نظر، قاصدی در گذرهاش ساقط
زمین، کوچه ای در فضاهاش کوچک.
؟ (در صفت فتح آباد باخرز از نسخهء خطی مورخ 651 ه . ق.).
- انگشت کوچک؛ کهین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهین شود.
|| هر چیز کم وسعت و کم حجم. || اندک. قلیل. کم. (فرهنگ فارسی معین). || حقیر. محقر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی اهمیت :گفت: شاها این کاری کوچک نیست که ما این کار را خرد داریم. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). || بچه. کودک. طفل. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صغیر. نابالغ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و بودند آنان که خوردند، با پنج هزار مردم غیر زنان و کوچکان، آن مردمان که این معجز را بدیدند. (انجیل فارسی ص 100 از فرهنگ فارسی معین). و شد هشتم روز که کوچک را ختنه کنند، نام او زکریا نهاده اند به نام پدر. (ترجمه دیاتسارون ص 14). || در تداول عامه، بنده. فرمانبردار: من کوچک شما هستم. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) نام مقامی است از دوازده مقام موسیقی. (غیاث). نام نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء). نوایی است از موسیقی و آن یکی از دوازده مقام موسیقی ایرانی است. زیرافکن. (فرهنگ فارسی معین) :
رهاوی را به راه راست می زن
پس از کوچک حجاز آغاز می کن.
قاآنی (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - مضمون: المرء باصغریه قلبه و لسانه.

کوچک.

[چَ / چِ] (اِخ) لقب اردشیربن شیرویه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : ثم ابنه (ابن شیرویة الساسانی) اردشیر و لَقَبَهُ کوچک، ای صغیر. (مفاتیح العلوم خوارزمی، یادداشت ایضاً).

کوچک.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان تورجان است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 415 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوچک.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان لاشار که در بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوچک آتابای.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای که در بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوچکام.

(اِخ) دهی از دهستان ماسلا که در بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش واقع است و 164 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوچک ابدال.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) به اصطلاح قلندران، مرید را گویند که از دیگر مریدان صغیر و خردسال باشد. (غیاث). به اصطلاح، مرید و پیرو قلندران پیشدست. خردسال فقرا خواه از پیر در سال خرد باشد و خواه سالخورده. (بهار عجم). به اصطلاح قلندران، مریدی که از سایر مریدان خردسال تر باشد. (ناظم الاطباء). مرید خردسال. مرید جوان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شاگرد صوفی و مبتدی در سلوک. (فرهنگ فارسی معین) :
کوچک ابدال من است آنکه محیطش خوانی
بحر را من به کمر کاسهء چوبین بستم.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
به خورشید تابان ز روی نکو
بزرگی کند کوچک ابدال او.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
سینه صافیهای ما از فیض پیر کامل است
کوچک ابدالان دریاییم ما همچون حباب.
جویا (از آنندراج).
رجوع به ابدال شود. || نوچه. وردست. (فرهنگ فارسی معین).

کوچک بالا.

[چَ / چِ] (ص مرکب)کوتاه بالا و پست قامت. (از آنندراج). خردقامت و صغیرالجثه. (ناظم الاطباء).

کوچک بل.

[چِ بِ] (اِخ) دهی از بخش گوران که در شهرستان شاه آباد واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوچک بیشه محله.

[چِ شِ مَ حَلْ لِ](اِخ) دهی از دهستان دابو که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوچک بیک.

[چَ / چِ بَ] (اِخ) صاحب مجالس النفایس وی را امیری بزرگ و صاحب شعر دلپذیر دانسته و این مطلع را از وی آورده است:
هر برگ گل که باد ز شاخ درخت ریخت
خون از دو چشم بلبل شوریده بخت ریخت.
(مجالس النفایس).

کوچک پا.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کفش... اصطلاح کفشدوزان، مقابل کفش بزرگ پا. کفشی که از اندازهء طبیعی و معمولی کوچکتر باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوچکتر.

[چَ / چِ تَ] (ص تفضیلی) خردتر و کهتر. (ناظم الاطباء). خردتر. صغیرتر. اصغر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچک شود. || کم وسعتر و کم حجم تر. || اندکتر. اقل. || کم سن تر. (فرهنگ فارسی معین).

کوچکترین.

[چَ / چِ تَ] (ص عالی)خردترین و کهترین. (ناظم الاطباء). خردترین. صغیرترین. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچک شود. || کم وسعت ترین و کم حجم ترین. || اندکترین: کوچکترین اطلاعی به دست نیاوردم. || کم سن ترین. (فرهنگ فارسی معین).

کوچک جثه.

[چَ / چِ جُثْ ثَ / ثِ] (ص مرکب) آنکه اندام وی خرد و کوچک باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوچک جنگلی.

[چَ / چِ کِ جَ گَ] (اِخ)از مجاهدان مشروطیت و رهبر قیام جنگل. نامش یونس و معروف به میرزا کوچک خان فرزند میرزا بزرگ از مردم رشت و ساکن استادسرا بود. در سال 1298 ه . ق. دیده به جهان گشود و در اوان کودکی و جوانی در صالح آباد رشت و مدرسهء جامع و مدرسه محمودیهء تهران صرف و نحو و مقدمات علوم دینی را فراگرفت، اما حوادث و انقلابات کشور مسیر افکارش را تغییر داد و به صف مجاهدان مشروطیت پیوست. هنگام بمباران مجلس شورای ملی در قفقاز بود و اقامتش در تفلیس و بادکوبه وی را با ترقیات دنیای جدید آشنا ساخت. چندی بعد مقارن تحصن علما در سفارت عثمانی، او نیز در شهبندری رشت متحصن شد و متعاقب قتل آقابالاخان سردار افخم به همراه سایر مجاهدان در قزوین شرکت کرد، اما بعلت اختلافی که با بعضی از مجاهدان پیدا کرد به رشت برگشت ولیکن به توصیه و دلجویی میرزا کریم خان رشتی دوباره در علی شاه عوض به مجاهدان گیلانی پیوست و در فتح تهران شرکت کرد و در جنگ سه روزهء مجاهدان با قوای استبداد مأمور جبههء قزاقخانه شد، و در شورش شاهسونها همراه یفرم و سردار اسعد به کمک ستارخان شتافت ولیکن بیمار شد و به تهران بازگشت. به هنگام طغیان ترکمنها که به تحریک محمدعلی شاه روی داده بود، داوطلب جنگ شد و به گمش تپه رفت و بر اثر اصابت گلوله ای مجروح گشت و به بادکوبه و تفلیس برده شد و پس از چند ماه مداوا و معالجه مجدداً به گیلان بازگشت. از آنجا که به علت فعالیتهای آزادیخواهانه اش به امر قونسول تزاری از حق اقامت در موطن خود محروم شده بود، به تهران آمد و بر ضد تجاوزات و بیدادگریهای روسیهء تزاری به فعالیت پرداخت. گویا میرزا کوچک خان می خواست مرکز اتحاد اسلام تأسیس کند، از این رو برای ایجاد مرکز عملیات خود همراه یک تن از مجاهدان مشروطیت، یعنی میرزا علی خان دیوسالار به سوی مازندران حرکت کرد، اما به عللی از دیوسالار جدا شد و به لاهیجان رفت و با دکتر حشمت الاطباء طبیب آن شهرستان ملاقات کرد و به یاری او و گروهی دیگر نیرویی تشکیل داد و در جنگلهای شمال به مبارزه بر ضد نفوذ بیگانگان پرداخت. سرانجام پس از یک سلسله مبارزات که مدت هفت سال (از شوال 1333 ه . ق. تا ربیع الثانی 1340 ه . ق.) به طول انجامید، نهضت جنگل با مرگ وی (قوس 1300 ه . ش.) خاتمه یافت و نیروی جنگل از هم پاشیده شد. (از کتاب سردار جنگل تألیف ابراهیم فخرایی). مرحوم دهخدا در یادداشتهای خود آرد: «میرزا کوچک خان از مجاهدین گیلان بود که با میرزا کریمخان و سردار محیی الدین برای بیرون کردن محمدعلی شاه به تهران آمد. او سربازی بینهایت شجاع بود و سردار محیی و برادرش میرزا کریمخان با او معاملهء دوست می کردند نه یک فرد مجاهد عادی، معهذا با همهء ابرام سردار محیی هیچوقت در حضور او نمی نشست. اول بار که او را دیدم جوانی خوش قیافه به سن سی ساله می نمود. در نهایت درجه معتقد به دین اسلام و به همان حد نیز وطن پرست بود، شاید آن هم از راه اینکه ایران وطن او یک مملکت اسلامی است و دفاع از او را واجب می شمرد، نماز و روزهء او هیچوقت ترک نمی شد و هرگز در عمر خود شراب نخورد و همچنین از دیگر محرمات دینی مجتنب بود، لیکن در دین خرافی بود... آنگاه که در تهران بود لباس عادی داشت و ریش خود را می زد (یعنی نمی تراشید، چه آن را خلاف شرع می شمرد). قانع و بی طمع بود و در تهران مثل دیگر مجاهدین تفنگ نمی آویخت و قطار فشنگ نمی بست. همیشه متفکر بود و بسیار کم تکلم می کرد. اطاعت اوامر آزادیخواهان بی غرض و طمع را مثل وجیبهء دینی می شمرد و همان وقت که در جنگل بود با معدودی آزادیخواهان تهران که به آنها اعتماد و اعتقاد داشت در کارهای خود کتباً و به پیغام مشورت می کرد، لیکن پس از مشورت با آنان نیز فاصل استخاره بود و اگر استخاره مساعد نبود، به گفته های ایشان عمل نمی کرد. می گفتند در اول طلبهء دینی بود و مقدماتی از عربی و فقه می دانست. رحمة الله علیه. (از یادداشت مرحوم دهخدا، بر حاشیهء مختصری از زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه قاجار تألیف حسین مکی). رجوع به سردار جنگل تألیف ابراهیم فخرایی، تاریخ مفصل ایران تألیف سرپرسی سایکس، تاریخ احزاب سیاسی و انقراض قاجاریه تألیف محمدتقی بهار، تاریخ اداری و اجتماعی قاجاریه تألیف عبدالله مستوفی ج 3، تاریخ مشروطیت ایران تألیف ملک زاده، تاریخ بیداری ایران تألیف حبیب الله مختاری و تاریخ هجده سالهء آذربایجان تألیف احمد کسروی و ایران در جنگ بزرگ تألیف مورخ الدولهء سپهر شود.

کوچک داشتن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب) حقیر شمردن. خرد و خوار انگاشتن. کوچک شمردن :
جهانبانی و تخت کیخسروی
مقامی بزرگ است کوچک مدار.سعدی.
رجوع به کوچک شمردن شود.

کوچک دل.

[چَ / چِ دِ] (ص مرکب)خوش خلق و دردمند که به همه کس اختلاط گرم کند. (آنندراج). ملایم و سلیم. (ناظم الاطباء) :
دلا بزرگی کوچک دلان به جای خود است
اگر بزرگ بود آسمان برای خود است.
کاظم کاشی (از آنندراج).
|| غمناک و مهموم. (ناظم الاطباء).

کوچک دلی.

[چَ / چِ دِ] (حامص مرکب)نازک دلی. (غیاث). کوچک دل بودن. حالت کوچک بودن دل :
سهل باشد عشق اگر بر خاک بردارد مرا
مهر از کوچک دلی بسیار شبنم را نواخت.
صائب (از آنندراج).
ز خلق خوش به سر جا می دهندت غنچه سان هر دم
زوالی نیست با کوچک دلی بالانشینی را.
شفیع اثر (از آنندراج).
رجوع به کوچک دل شود. || بی رحم و ترحم نیز نوشته اند. (غیاث).

کوچک ده.

[چِ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان رودبنه که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 361 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوچ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) از منزلی به منزل دیگر نقل و تحویل کردن را گویند. (برهان). رحلت کردن از منزلی به منزل دیگر. حرکت نمودن و نقل مکان کردن. رحلت نمودن و نقل مکان کردن. (ناظم الاطباء). رحلت کردن. مهاجرت کردن. منتقل شدن افراد ایل یا لشکریان از جایی به جایی. (فرهنگ فارسی معین). هجرت. رحلت. ارتحال. ارتحال کردن. کوچیدن با کسان و اموال و احشام و اغنام. از منزلی به منزل دیگر شدن چنانکه بدویان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پس شاه از کنار دریا کوچ کرد و لشکر براند. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). شاه اسکندر از آن جایگاه کوچ کرد و لشکرش را حد و اندازه نبود. (اسکندرنامه). اسکندر... از آنجا کوچ کرد که عظیم رنجوردل بود از دست شه ملک. (اسکندرنامه). اما از بهر آنکه بهرام نزدیک رسیده بود، به انتقام کشیدن مشغول نتوانست گشتن، کوچ کرد تا آب نهروان. (فارسنامهء ابن بلخی ص 100). سیدمحمد گفت: دیگر روز نماز عید بگزاردند و سلطان کوچ کرد. (اسرارالتوحید چ صفا ص 196 از فرهنگ فارسی معین).
دانم که کوچ کردی از این کوچهء خطر
ره بر چهارسوی امان چون گذاشتی.
خاقانی.
وز آنجا تا لب دریا به تعجیل
دواسبه کرد کوچی میل در میل.نظامی.
و رجوع به کوچیدن شود.
-امثال: آن کاروان کوچ کر د؛ انتظار نفع پیشین حالا بی جاست. اوضاع و احوال دگرگون شده، نظیر: آن ممه را لولو برد یا آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت. (از امثال و حکم).
|| کنایه از گریختن. (برهان) (غیاث). گریختن. (ناظم الاطباء). || به معنی غروب کردن هم هست. (برهان) (از ناظم الاطباء). || کنایه از فوت کردن. درگذشتن. (فرهنگ فارسی معین).

کوچک سرا.

[چَ / چِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان علی آباد است که در بخش مرکزی شهرستان قائم شهر و در 1500گزی شمال غربی این شهر قرار دارد. در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است. محصول آن برنج، غله، نیشکر، پنبه، کنجد و ابریشم است. این ده دارای 2690 تن سکنه می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوچک شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) خرد شدن. || کم وسعت و کم حجم شدن. || کم وسعت و کم حجم شدن. || اندک گشتن. || مورد توهین قرار گرفتن. خفیف شدن. (فرهنگ فارسی معین).

کوچک شکم.

[چَ / چِ شِ کَ] (ص مرکب) که شکم کوچک داشته باشد :
سراسر شکم شد ملخ لاجرم
به پائین کشد مور کوچک شکم.سعدی.

کوچک شمردن.

[چَ / چِ شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص مرکب) حقیر شمردن. خوار و خرد انگاشتن. کوچک داشتن. رجوع به کوچک داشتن شود.
- به کوچک شمردن؛ خرد و حقیر انگاشتن. خوار و بیچاره شمردن :
عدو را به کوچک نباید شمرد
که کوه کلان دیدم از سنگ خرد.
سعدی (بوستان).

کوچک شیرازی.

[چَ / چِ کِ] (اِخ)رجوع به وصال شیرازی شود.

کوچک علایی.

[چَ / چِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای که در بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوچک قان یخمز.

[چَ / چِ یُ مُ] (اِخ)دهی از دهستان آتابای که در بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع است و 290 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوچکک.

[چَ / چِ کَ] (ص مصغر) سخت کوچک. بسیار کوچک :
خروشنده از جای بجهد دژم
مر این کوچکک را بدرد ز هم.
اسدی (گرشاسب نامه چ یغمایی ص 453).

کوچک کردن.

[چَ / چِ کَ دی دَ] (مص مرکب) خرد کردن. تصغیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوچک و کوچک شدن شود. || مورد توهین و تحقیر قرار دادن. خفیف و حقیر کردن. رجوع به کوچک شدن شود.

کوچک گردیدن.

[چَ / چِ گَ دی دَ](مص مرکب) رجوع به کوچک شدن شود.

کوچک گشتن.

[چَ / چِ گَ تَ] (مص مرکب) رجوع به کوچک شدن شود.

کوچکلوک.

[] (اِخ) کوچی خان. فرزند ارشد شیبک خان. از پادشاهان ازبک و معاصر صفویه بوده است. وی 28 سال پادشاهی کرد و بین او و شاه طهماسب اول پس از چند بار زد و خورد آشتی برقرار شد. (فرهنگ فارسی معین).

کوچکله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان پایروند که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوچ کننده.

[کو کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)رحلت کننده. مهاجرت کننده. رجوع به کوچ کردن و کوچ شود.

کوچک وضعی.

[چَ / چِ وَ] (حامص مرکب) خرد و حقیر بودن. خرد و باریک اندام بودن :
ز کوچک وضعی خود نال خوش صوت
کشد دایم بزرگیها از این ساز.
ملاطغرا (از آنندراج).

کوچکونجی.

[ ] (اِخ) دومین از امرای ازبک شیبانی در ماوراءالنهر و جز آن (916-937 ه . ق.). (از طبقات سلاطین اسلام).

کوچکی.

[چَ / چِ] (حامص) صغر و خردی. (ناظم الاطباء). خردی. صغیری. (فرهنگ فارسی معین). صغر. مقابل بزرگی و عظم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): قلظقه؛ کوچکی اندام. (منتهی الارب). || کم وسعتی. کم حجمی. || اندکی. قلت. || کم سنی. (فرهنگ فارسی معین). کودکی. بچگی. طفولیت.
-امثال: آدم از کوچکی بزرگ می شود ؛ برای نیل به مقامات بلند شروع از رتبه های پست عیب نیست. تحمل تحقیر برای نیل به مقامات عالی سزاوار است. (امثال و حکم ج 1 ص 21).
|| حقارت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در تداول عامه، بندگی. فرمانبرداری: در کوچکی و خدمتگزاری حاضرم. (فرهنگ فارسی معین).

کوچکی کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) فرمانبرداری کردن. اطاعت کردن. در مقامات پایین از دستورها و اوامر مافوق پیروی کردن.
-امثال: آدم تا کوچکی نکند به بزرگی نمی رسد ؛ برای نیل به درجهء بزرگی و فرماندهی باید از اطاعت و فرمانبرداری شروع کرد. (امثال و حکم ج 1 ص 23).

کوچکین.

[چَ / چِ] (ص نسبی / ص عالی) کوچکترین و خردترین و کهترین. (ناظم الاطباء). کوچکترین. مقابل بزرگین. (فرهنگ فارسی معین) :
کوچکین رنجور بود و آن وسط
بر جنازه ی آن بزرگ آمد فقط.
مولوی (مثنوی).
متوفی شدن بزرگین از شهزادگان و آمدن برادر میانین به جنازهء برادر که آن کوچکین صاحب فراش بود. (مثنوی مولوی نیکلسن ج 6 ص 541). آن پسر کوچکین با پدر گفت... (ترجمهء دیاتسارون). آن پسر کوچکین هرچه بخش خود بود همه فراهم آورد و رفت. (ترجمهء دیاتسارون ص 298).

کوچگاه.

(اِ مرکب) جایی که از آنجا بیشتر کوچ کنند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). جای کوچ و رحلت. (ناظم الاطباء). کوچگه. (فرهنگ فارسی معین) :
ولایت بین که ما را کوچگاه است
ولایت نیست این زندان و چاه است.
نظامی.
از آن کوچگه رخت پرداختند
سوی کوچگاهی دگر تاختند.نظامی.
نمودند منزل شناسان راه
که چون شه کند کوچ از این کوچگاه.
نظامی.
و رجوع به کوچگه شود.
|| لشکرگاه. (ناظم الاطباء) :
درای شتر خاست از کوچگاه
سرآهنگ لشکر درآمد به راه.نظامی.
دگر مابقی را ز گنج و سپاه
یله کرد و بگذشت از آن کوچگاه.نظامی.
|| هنگام کوچ و رحلت. (ناظم الاطباء). زمان کوچ کردن. زمان رحلت. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از دنیا. (ناظم الاطباء).

کوچگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) کوچگاه :
از آن کوچگه رخت پرداختند
سوی کوچگاهی دگر تاختند.نظامی.
در کوچگه اوفتاد رختم
چون سست شدم مگیر سختم.نظامی.
در عالم اگرچه سست خیزیم
در کوچگه رحیل تیزیم.نظامی.
و رجوع به کوچگاه شود.
|| کنایه از دنیا. کوچگاه : آنچه حالی است می بینی و سفرهای دگر را فراموش کرده ای، چنانکه در این کوچگه این عقبات درآمده ای، سفرهای بسیار کرده ای و همه را فراموش کرده ای. (کتاب المعارف).
سر از لهو پیچید و گوش از سماع
که نزدیک شد کوچگه را وداع.نظامی.
نیوشنده به، گر غم خود خورد
که او نیز از این کوچگه بگذرد.نظامی.
رجوع به کوچگاه شود. || زمان کوچ کردن. (آنندراج). هنگام کوچ و رحلت. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوچگاه شود.

کوچلک خان.

[لُ] (اِخ) پسر تایانک خان. پادشاه قوم نایمان و معاصر با سلسلهء خوارزمشاهی و چنگیزخان مغول. وی به سال 607 ه . ق. به یاری سلطان محمد خوارزمشاه شتافت و سلطان محمد به کمک او سلسلهء قراختائیان را برانداخت. پس از آن کوچلک خان در ترکستان شرقی استقرار یافت تا به سال 615 ه . ق. با چنگیزخان جنگ کرد و از کاشغر به سوی بدخشان گریخت و در آن حدود به قتل رسید و دولت قوم نایمان بدین ترتیب منقرض گردید. (از تاریخ مغول). و رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ص 47، 54، 57 و 62 شود.

کوچندر.

[] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسنگی میانهء شمال و مشرق ده بارز. (فارسنامهء ناصری).

کوچنده.

[چَ دَ / دِ] (نف) رحلت کننده. مهاجرت کننده. کوچ کننده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوچیدن و کوچ شود.

کوچ نشین.

[نِ] (نف مرکب) کوچ نشیننده. مهاجر. مستعمره نشین. || (اِ مرکب) محل کوچ. مرکز مهاجرت. مستعمره. (فرهنگ فارسی معین). کلنی(1).
(1) - Colonie.

کوچ نوفرست.

[چِ نُ فِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 235 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوچو.

(اِخ) پسر اوکتای قاآن بن چنگیز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اوکتای بمناسبت علاقه ای که به کوچو پسر سوم خود داشت، او را در ایام حیات ولیعهد خویش قرار داد، ولی کوچو قبل از فوت پدر درگذشت و اوکتای پسر او شیرامون را که طفلی خردسال بود به این مقام برگزید. (از تاریخ مغول اقبال ص 151). رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 حاشیهء ص 206 شود.

کوچ و بلوچ.

[چُ بَ / بُ] (اِخ) نام گروهی اند بیابانی که قافله ها زنند بیشتر تیرانداز باشند. (لغت فرس اسدی). این لغت از توابع است، و نام طایفه ای باشد از صحرانشینان که در کوههای اطراف کرمان توطن دارند و گویند اینها از عربان حجازند و حرفت ایشان جنگ و خونریزی و دزدی و راهزنی باشد. اگر احیاناً بیگانه ای نیابند یکدیگر را بکشند و مال یکدیگر را تاراج کنند و همچنین برادران و خویشان و قرابتان و دوستان با هم جنگ کنند و این فعل را بسیار خوب دانند. (برهان) (آنندراج). قُفص. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قفص و بلوج معرب این دو کلمه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گمان می کنم اصل این دو کلمه کوفچ و بلوچ باشد که از قدیم مشهور به دزدی بوده اند. در حدود العالم در شرح ناحیت کرمان و شهر وی گوید: بلوچ، مردمانی اند میان این شهرها [ شهرهای ناحیت کرمان ] میان کوه کوفج نشسته بر صحرا و دزدپیشه و شبان و ناپاک و خونخواره و این مردمان بسیار بودند و پناخسرو ایشان را بکشت به حیلتهای گوناگون. کوفچ مردمانی اند بر کوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروه اند و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر و از مشرق کوه کوفج تا مکران بیابان است. (یادداشت ایضاً). نام دو طایفهء مجاور هم، ساکن کرمان است. (حاشیهء برهان چ معین) :
سپاهی ز گردان کوچ و بلوچ
سگالیدهء جنگ مانند غوچ.فردوسی.
هم از پهلوی، پارس، کوچ و بلوچ
ز گیلان جنگی و دشت سروچ.
فردوسی.
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
آن تویی دول و تویی گول و تویی پای تو لنگ.
لبیبی(1).
اندر آن ناحیت به معدن کوچ
دزد گه داشتند کوچ و بلوچ.عنصری(2).
دزدان کوچ و بلوچ بر ایشان زدند و مردم را بکشتند. (تاریخ گزیده). دزدان کوچ و بلوچ زیاده از هزار مردند. (تاریخ گزیده ص 399). معزالدوله... با مردم کوچ و بلوچ جنگ کرد و دست چپ او در آن جنگ بینداختند. (تاریخ گزیده ص 418). و رجوع به کوچ شود.
(1) - این بیت به عنصری و خطیری نیز منسوب است.
(2) - این بیت به کسایی هم منسوب است.

کوچ و بلوچ.

[چُ بَ / بُ] (اِخ) بعضی گویند موضعی است مابین صفاهان و کرمان. (برهان) (آنندراج).

کوچولار.

(اِخ) دهی از دهستان قره قویون که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 203 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوچولو.

(ص) در تداول عامه، کوچک. (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه، بسیار کوچک: دست و پا کوچولو. آقاکوچولو. خانم کوچولو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) بچه. کودک. (فرهنگ فارسی معین).

کوچوله.

[لَ / لِ] (اِ) کچوله. (فرهنگ فارسی معین). کچله. اداراقی. اذراقی. خانق الکلب. قاتل الکلب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کچوله شود.

کوچون.

(اِخ) دهی از دهستان دراگاه که در بخش سعادت شهرستان بندرعباس واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر)(1) محله و برزن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بعضی گویند به معنی برزن است که به عرب محله خوانند. (برهان). محلهء کوچک. برزن. (فرهنگ فارسی معین) :
پس در این کوچه نیست راه شما
راه اگر هست، هست آه شما.سنائی.
هفت شهر عشق را عطار گشت
ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم.مولوی.
ای که از کوچهء معشوقهء ما می گذری
با خبر باش که سر می شکند دیوارش.
حافظ.
|| خیابان. (فرهنگ فارسی معین) : در آن کوچه پنجاه کاروانسرای نیکو در هر یک بیاعان و حجره داران بسیار نشسته بودند. (سفرنامهء ناصرخسرو از فرهنگ فارسی معین). || راه کوچک و تنگ را گویند، چه راه بزرگ و فراخ را کو و کوی خوانند. (برهان). راه کوچک و دراز. (آنندراج). مصغر کو، یعنی راه کوچک و تنگ. (ناظم الاطباء). راه تنگ و باریک در شهر یا ده. (فرهنگ فارسی معین). چندان برف بود در صحرا که کس اندازه ندانست و از پیشتر نامه رفته بود به بوعلی کوتوال تا حشر بیرون کند و راه بروبند و کرده بودند که اگر نروفته بودندی ممکن نبودی که کسی بتوانستی رفت و راست به کوچه ای مانست از رباط محمد سلطان تا شهر. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 534). تا چهار دانگ نیشابور کوچه ها و محلات بسیار بود. (عالم آرا ص 218).
- خود را به کوچه علی چپ زدن؛ در تداول عامه، از موضوع مورد بحث به موضوع دیگر پرداختن. (فرهنگ فارسی معین).
- || تجاهل کردن. (فرهنگ فارسی معین). برای جلب نفعی یا احتراز از زیانی تجاهل کردن. (امثال و حکم).
- کوچهء آشتی کنان؛ کوچه ای تنگ که دو تن از آن به سختی گذرند. (از امثال و حکم).
-کوچهء باستان؛ کنایه از دنیا و عالم است. (برهان) (آنندراج).
- کوچهء بن بست؛ کوچهء سربست. (آنندراج). کوچه ای که آخر آن مسدود است و راه به خارج ندارد. کوچهء بن بسته. (فرهنگ فارسی معین). معبر مابین خانه ها که دررو نداشته باشد. (ناظم الاطباء).
- کوچهء بن بسته.؛ رجوع به ترکیب قبل شود :
دل مرا ز خم زلف او رهایی نیست
به درز کوچهء بن بسته هیچکس نزده ست.
صائب (از آنندراج).
- کوچه پس کوچه؛ کوچه های خرد و بزرگ بسیار و مربوط به یکدیگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوچهء خطر؛ بمعنی کوچهء باستان است که عالم و دنیا باشد. (برهان). کنایه از عالم. دنیا. (فرهنگ فارسی معین) :
دانم که کوچ کردی از این کوچهء خطر
ره بر چهار سوی امان چون گذاشتی.خاقانی.
- کوچه خموشان؛ گورستان. (از آنندراج). قبرستان. (غیاث) :
یاد شهادت عشق در کوچهء خموشان
کآسودگی ز ما برد غوغای زندگانی.
ملاطغرا (از آنندراج).
- کوچه را عوض کردن؛ در تداول عامه، اشتباه کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کوچهء سلامت؛ کوچه ای که برای گرفتن قلعه زیر زمین کنند و قلعه گیران بدان راه دارند. (آنندراج). خندقی باشد بسیار کج و پرپیچ که اهل محاصره از میان مورچال خود در پناه کجی هایش به قرب قلعهء غنیم می رسند. (غیاث) :
دیوانه شو که عشرت دیوانهء جهان
در کوچهء سلامت زنجیر بوده است.
صائب (از آنندراج).
به دور حصن محبت که منزل خطر است
میان گور بود کوچهء سلامت ما.
علی خراسانی (از آنندراج).
- کوچه غلط دادن؛ اغراء و اضلال کردن. (از امثال و حکم). فریفتن. سردرگم کردن : اتفاق خیر را خبر از من پرسیدند... دست و پای از کار نبرده آن دو شب کور را کوچهء غلط دادم و هم از آنجا از راه دیگر متوجه ماردین شدم. (نفثة المصدور زیدری).
- کوچهء نسیه خورها؛ بیراهه و کم آمد و شد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: خاک کوچه برای باد سودا خوب است7؛ به نکوهش، به زنان که بیرون رفتن از خانه را دوست گیرند، گفته می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - کوچه، کویچه، از: «کو» (کوی) + «چه»، پسوند تصغیر. (از فرهنگ فارسی معین).

کوچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان میرعبدی که در بخش دستیاری شهرستان چاه بهار واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کنگاور که در بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوچه بازار.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) کوچه ای که راهی به بازار داشته باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
وآنکه خود را شوکت کیوان عجولی خوانده است
باشد اندر کوچه بازار خیالم لته چین.
فوقی یزدی (از آنندراج).

کوچه باغ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) کوچه ای که راهی در باغ داشته باشد. (آنندراج). کوچه ای که راهی به باغ داشته باشد یا از کنار باغ گذرد. (فرهنگ فارسی معین) :
در بهاران دل به سیر کوی یارم می کشد
کوچه باغ عاشقان چاک گریبان کسی است.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
در کوچه باغ زلف خزان را گذار نیست
دل را به آن دو سلسلهء مشکبار بخش.
صائب (از آنندراج).

کوچه باغی.

[چَ / چِ] (ص نسبی مرکب)منسوب به کوچه باغ. (فرهنگ فارسی معین). || آوازی که داش مشدیها و جاهلها خوانند و آن یکی از گوشه های دستگاه شور است. (فرهنگ فارسی معین).

کوچه بند.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) کوچه ای که به هر دو سر آن دروازه بنا کرده باشند که به وقت اندیشهء آفتی آنها را بند نمایند. (غیاث). بند کردن سر کوچه. (آنندراج). سد و بند سر کوچه. (فرهنگ فارسی معین) :
سیلاب را ملاحظه از کوچه بند نیست
زنهار پیش دیدهء من آستین مگیر.
صائب (از آنندراج).
|| نشان و علامت حد کوچه ها. (فرهنگ فارسی معین).

کوچه بند کردن.

[چَ / چِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) سد و بند کردن سر کوچه ها. (فرهنگ فارسی معین) : شهر را کوچه بند کرده به محارست مشغول شدند. (عالم آرا از فرهنگ فارسی معین). || نشان کردن و علامت گذاردن حد کوچه ها. (فرهنگ فارسی معین).

کوچه بندی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب)نشان کردن و علامت گذاشتن حد کوچه ها. (ناظم الاطباء).

کوچه بیوک.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان یزد است و 1972 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوچه دادن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب)گذاشتن راه برای کسی است تا بگذرد مرادف راه دادن. (آنندراج). به کنار رفتن جمعیت و راه دادن. (ناظم الاطباء). راه دادن به کسی تا وارد شود یا بگذرد. (فرهنگ فارسی معین). به دو سوی شدن انبوهی مردم و بازگذاشتن راهی نسبتاً وسیع برای گذشتن بزرگی یا چیزی بزرگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). راه باز کردن از میان جمعیت برای اینکه کسی یا شخص عالی مقامی بگذرد. در صورتی این عمل کوچه دادن نامیده می شود که مردم به اختیار خویش روند و راه باز کنند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده) :
چرخ از جان شنود نالهء جانکاه مرا
زلف شب کوچه دهد آه سحرگاه مرا.
محسن تأثیر (از آنندراج).
ز هر طرف که رود اهل درد کوچه دهند
به ملک عشق کسی کو به عیش متهم است.
طالب آملی (از آنندراج).
در این بساط من آن بحر پر شر و شورم
که بحر کوچه دهد همچو رود نیل مرا.
صائب (از آنندراج).

کوچه راه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) راه باریک. (فرهنگ فارسی معین) :
یافت از دامگاه آن ددگان
کوچه راهی به کوی غمزدگان.نظامی.
طی نمی گردد به شبگیر حیات جاودان
گرچه زلف او به ظاهر کوچه راهی بیش نیست.
صائب (از بهار عجم).

کوچه روشن کن.

[چَ / چِ رَ / رُو شَ کُ](نف مرکب) روشن کنندهء کوچه.
-امثال: ای آقای کمرباریک کوچه روشن کن و خانه تاریک ؛ زنان به مزاح به مردی که در خانه ترشرویی کند و در بیرون خانه گشاده روی و خندان باشد، گویند. (از امثال و حکم).

کوچهء شکر.

[چَ / چِ یِ شَ کَ] (اِخ) نام محله ای است بسیار تنگ در اصفهان. (آنندراج) :
اثری هیچ نباشد ز دهانت که ترا
کوچهء تنگ شکر راه گریز دهن است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
حرف از آن لب چه عجب مختصر آید بیرون
باید از کوچهء تنگ شکر(1) آید بیرون.
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - در هر دو بیت به لبها و دهان معشوق نیز ایهام دارد.

کوچه طلا.

[چَ / چِ طَ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوچهء غریبان.

[چَ / چِ یِ غَ] (اِخ) نام محله ای به تهران. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوچه فتادن.

[چَ / چِ فُ دَ] (مص مرکب)کنایه از غریب شدن و به غربت افتادن باشد. (برهان) (آنندراج).

کوچهء فولاد.

[چَ / چِ یِ] (اِخ) نام محله ای در اصفهان. (آنندراج) :
شیشهء ما تا به کی همسایهء خارا بود
بیش از این در کوچهء فولاد نتوان زیستن.
شرف الدین شفائی (از آنندراج).

کوچه قاضیان.

[چَ / چِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است و 472 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوچه گدا.

[چَ / چِ گَ] (اِ مرکب) کوچه ای که در آن گدایان مسکن دارند. (ناظم الاطباء).

کوچه گرد.

[چَ / چِ گَ] (نف مرکب) آن که در کوچه ها بگردد و اکثر این قسم مردم رند و حسن پرست و تماشایی می باشند. (آنندراج). آن که در محله ها و کوچه ها گردد (غالباً این نوع کسان رند و حسن پرست اند). (فرهنگ فارسی معین) :
طفل اشکم کوچه گرد آستین از بی کسی است
دیده بر حالش ندارد دل گرفتار خود است.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
|| آواره و بی جا و مقام و منزل بر دوش. || طواف و آنکه در کوچه و برزن می گردد و متاع خود را می فروشد. (ناظم الاطباء). کسی که در کوچه ها و برزنها گردد و امتعهء خود را به فروش رساند. طواف. (فرهنگ فارسی معین).

کوچه گردی.

[چَ / چِ گَ] (حامص مرکب) عمل و حالت کوچه گرد. محله گردی. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: یا کوچه گردی می شود یا خانه داری ؛ به سرزنش به زنانی که بسیار به مهمانی و گردش روند، گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| طوافی. || خانه بدوشی. دربدری. (فرهنگ فارسی معین).

کوچه گلبار.

[چَ / چِ یِ گُ] (اِخ) نام محله ای از اصفهان. (آنندراج) :
کی بهند از هوس سیر صفاهان تنها
زخم پرخون دلم کوچهء گلبار(1) نبود.
عبداللطیف خان تنها (از آنندراج).
(1) - به خونین بودن دل شاعر نیز ایهام دارد.

کوچه مشگ.

[چِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلماس که در شهرستان خوی واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوچه یافتن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب)راه یافتن. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کوچی.

[کُ] (اِ) کوچ. لرک. نام درختی است در جنگلهای مازندران و گیلان. (از جنگل شناسی کریم ساعی ص 186). رجوع به کوچ و لرک شود.

کوچی.

(اِخ) دومین از خانان آق اردو از خاندان اردا (679-701 ه . ق.). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از خانان آق اردو است که موفق شد نواحی غزنه و بامیان را که گاهی مطیع اولوس جغتای و زمانی به دست ایلخانان ایران بوده به تصرف خود بیاورد. (از طبقات سلاطین اسلام ص202).

کوچیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت کوچیده. رجوع به کوچیده و کوچیدن شود.

کوچیدن.

[دَ] (مص) کوچ کردن. رحلت کردن. (فرهنگ فارسی معین). رفتن ایل و طایفه ای از منزلی برای منزل گرفتن در جای دیگر. از جایی به جایی نقل کردن بنه و کسان. رحلت. ارتحال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وفا چو دید که انصاف از جهان کوچید
فغان ز سینه برآورد و گفت کو پدرم.
فوقی یزدی (از آنندراج).
و رجوع به کوچ و کوچ کردن شود.

کوچیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) کوچ کرده. رحلت کرده. نقل مکان کرده. رجوع به کوچیدن و کوچ کردن شود.

کوچینگ.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان بنت که در بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوح.

[کَ] (ع مص) چیره شدن در کارزار. (از منتهی الارب) (آنندراج). جنگ کردن با کسی و غلبه یافتن بر او. (از اقرب الموارد). || فروبردن در آب یا در خاک. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کوخ.

[کو / کُ] (اِ) خانه ای باشد که آن را از چوب و نی و علف سازند. (برهان). خانهء خرپشته که از چوب و علف و نی سازند، بخلاف کاخ که خانهء عالی را گویند و کوخ در قاموس نیز آمده(1) که خانه ای که روزن نداشته باشد. ج، اکواخ. (از آنندراج). خانهء نیین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کردی، کوخیک (کلبه، مصغر کوخ) و در عربی کوخ، کازه ای از نی و کلک و مانند آن بی روزن. (حاشیهء برهان چ معین) :
دنیا که دو روزه کاخ و کوخی است
در راه محمدی کلوخی است.
خاقانی (از حاشیه برهان چ معین).
|| خانهء بی روزن را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || گیاهی که از آن حصیر بافند و در خراسان خربزه آونگ کنند. (برهان). یک نوع گیاهی که از آن حصیر سازند. (ناظم الاطباء). مصحف لوخ است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به لوخ و روخ شود. || چرک کنج و گوشه های چشم را هم می گویند. (برهان). چرک کنج چشم. (ناظم الاطباء). || به معنی کرم هم آمده است، چنانکه گویند: در فلان چیز کوخ افتاده است؛ یعنی کرم افتاده است. (برهان). کرم. (ناظم الاطباء): مشهدی کُوخ؛ کرم. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - رجوع به مادهء بعد شود.

کوخ.

(معرب، اِ) کازه ای از نی و کلک و مانند آن بی روزن، کاخ مثله. ج، اکواخ، کوخان، کیخان، کِوَخة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوخ و کاخ؛ خانه ای که از نی برآورده باشند بی روزن و هر دو کلمه دخیل است. (از اقرب الموارد): مُحَرَّد؛ الکوخ فارسیة. الکوخ و الکاخ؛ بیت مسنم من قصب بلاکوة. (تاج العروس). بیت محرد؛ مسنم و هو الذی یقال له بالفارسیة کوخ. (لسان العرب). || هر خانهء بدون روزن. (از اقرب الموارد).

کوخالو.

[کُ خالْ لو] (اِخ) دهی از دهستان دیزجرد که در بخش عجب شیر شهرستان مراغه واقع است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوخان.

(ع اِ) جِ کوخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کوخ شود.

کوخان.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان شهر ویران که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 137 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوخان.

(اِخ) نام یکی از چهار پسر منسیک، جد مغولان است. (تاریخ گزیده چ لیدن ص 558). رجوع به همان مأخذ شود.

کوخانلو.

[کُ] (اِخ) کوخالو. دهی از دهستان عباسی که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوخبان.

(اِخ) دهی از دهستان الموت که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 582 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوخرد.

[خِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بستک شهرستان لار است و 922 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوخک.

[خَ] (اِ) خوشهء انگور را گویند و به عربی خصله خوانند. به این معنی به فتح اول و ثانی و سکون ثالث و کاف هم آمده است. (برهان) (از آنندراج). خوشهء انگور و قطعه ای از خوشه انگور. (ناظم الاطباء): خصلة؛ کوخک. (السامی فی الاسامی).

کوخلیسیا.

[] (اِ) به سریانی کرنب است. (فهرست مخزن الادویه).

کوخة.

[کِ وَ خَ] (ع اِ) جِ کوخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کوخ شود.

کود.

(اِ) توده و خرمن غله را گویند. (برهان). خرمن را گویند. (آنندراج). توده و انبار غله. (ناظم الاطباء). تودهء غله. خرمن غله. (فرهنگ فارسی معین). || باری که بر زمین زراعت ریزند تا زمین قوت گیرد و زراعت خوب آید. (برهان). خاکروبه که برای قوت مزرعه جمع کرده به باغ و فالیز برند، چنانکه گویند فلان باغ و فالیز را کود بدهند تا قوت گیرد. (آنندراج). آنچه در کشت زار ریزند تا زمین نیرو گیرد و زراعت خوب حاصل آید و کوت نیز گویند. در اوستایی، کوث و در سانسکریت، گوثه(1) به معنی گُه، پس لغتاً به معنی پلیدی آدمی و جانوران است که جهت قوت بر زمین زراعتی ریزند. (از حاشیهء برهان چ معین). مواد مفید که جهت ازدیاد برداشت محصول زراعتی یا به دست آوردن نوع بهتر از محصولات به زمین دهند(2). (فرهنگ فارسی معین). کوت. رشوه. انبار. نیرو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کود شیمیایی؛ ماده ای از ترکیبات شیمیایی (شوره، آهک، گرد استخوان و غیره) که برای تقویت خاک زراعت ترتیب دهند. (فرهنگ فارسی معین). کود مصنوعی.
- کود مصنوعی.؛ رجوع به ترکیب قبل شود.
|| (ص) ترجمهء مجموعه هم هست که در مقابل پراکنده است. (برهان). مجموعه و جمع کرده شده و فراهم آورده. ضد پراکنده. (ناظم الاطباء). جمع شده. مجموع. (فرهنگ فارسی معین) :
رازْیانج بادیان، سُک بوی خوش، اذخِر فریز
نَثْر و شَتّی را پراکنده شمر، مجموع کود.
ابونصر فراهی (نصاب الصبیان).
|| پر با برآمدگی از لب ظرف، مقابل سیله و مقابل سرخالی. کوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوت شود.
(1) - gutha.
(2) - Engrais.

کود.

[کَ وُ](1) (ص) مخفف کبود است و آن رنگی باشد معروف. (برهان). کبود. (ناظم الاطباء). کبود. کوود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کبود شود.
(1) - چنین است ضبط ناظم الاطباء و در برهان نیز آرد: به فتح اول و ضم ثانی و سکون دال ابجد.

کود.

[کَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). منع کردن. (از اقرب الموارد). || نزدیک شدن به کاری از برای شروع کردن در آن. (ترجمان القرآن). نزدیک آمدن کاری که شود، مَکاد و مَکادة مثله. یقال: کاد یفعل و کید یفعل؛ ای قارب و لم یفعل. (منتهی الارب) (آنندراج). کاد یفعل و یکاد کوداً و مکاداً و مکادةً؛ نزدیک شد که بکند و نکرد و آن از افعال مقاربه است، مبتدا را مرفوع و خبر را منصوب می کند. (از اقرب الموارد).

کود.

[کَ] (ع اِ) کودة. (از اقرب الموارد). رجوع به کودة شود.

کود.

(اِخ) دهی از بخش پشت آب که در شهرستان زابل واقع است و 1309 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کؤد.

[کَ ئو] (ع ص) کؤود. رجوع به کَؤود شود.

کوداء.

[کُ ءَ دا] (ع اِ) دم سرد دراز. (منتهی الارب). تنفس دراز از اندوه یا رنج. (از اقرب الموارد). دم سرد دراز و آه. (ناظم الاطباء).

کوداب.

(اِ) دوشاب است که آن را از شیرهء انگور پزند. (از برهان) (ناظم الاطباء). به فارسی رب عنب است. (فهرست مخزن الادویه). به فارسی رب عنب است که نیز به فارسی دوشاب گویند. (از آنندراج). کوشاب. (برهان) (آنندراج) :
نتوان کرد از کدو کوداب
نه ز ریکاسه کس کند سنجاب.عنصری.
نگر که چون بود احوال عیش آن بدبخت
که شهد فایق او شد ز راوق کوداب.
شمس فخری.

کودال.

(اِ) مغاک و خندق و گودال. (از اشتینگاس) (ناظم الاطباء). رجوع به گودال شود. || چاه. || کج بیل. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کودأة.

[کَ دَ ءَ] (ع مص) دویدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کودبان.

[دْ / دَ] (اِ) قسمی از جهاز شتر. || چوب جهاز شتر. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس)(1) :
رحم آمد مر شتر را، گفت هین
برجه و بر کودبان من نشین.
مولوی (مثنوی).
چو خر ندارم خربنده نیستم ای جان
من از کجا غم پالان و کودبان ز کجا.
مولوی.
(1) - در فرهنگ نوادر لغات کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 این کلمه کوهان شتر معنی شده و سپس چنین آمده است: اسماعیل انقروی و یوسف بن احمد مولوی و در شرح سروری آن را به «کوهان شتر» تفسیر کرده اند ولیکن در شرح ولی محمد اکبرآبادی و خواجه ایوب و بحرالعلوم این کلمه «گردبان» به کسر کاف فارسی و «را» ضبط شده و آن را به معنی پالان شتر و نگاهبان گرفته اند و در لطایف اللغات نیز چنین است. اما خواجه ایوب روایت اول (کودبان، با کاف و واو) را نیز نقل و به «کوهان شتر» تفسیر کرده است - انتهی.

کودپاش.

(نف مرکب، اِ مرکب) کوت پاش(1). رجوع به کوت پاش شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Semoir d' engrais

کودتا.

[دِ] (فرانسوی، اِ)(1) برانداختن حکومت با استفاده از قوای نظامی کشور و تسلط بر اوضاع و روی کار آوردن حکومتی نو. رجوع به لاروس شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Coup d' Etat

کود دادن.

[دا دَ] (مص مرکب) ریختن کود به زمین برای ازدیاد محصول زراعتی یا به دست آوردن نوع بهتر از محصولات و رجوع به کود شود.

کودر.

[دَ] (اِ) زمین دامن کوه را گویند. (برهان). در برهان گفته زمین و دامن کوه را گویند، و دو سه خطا کرده اول اینکه کاف فارسی است نه تازی دوم آنکه کاف و واو نیست «کاف و را» است... (انجمن آرا). مصحف کردر. (حاشیه برهان چ معین). || چرم نازکی که آستر موزه و یا کفش کنند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کودر.

[کَ دَ] (اِخ) پادشاهی است یا عریفی بود مر مهاجرین عبدالله کلابی را. (منتهی الارب). نام پادشاهی و یا سرداری. (ناظم الاطباء).

کودرست.

[رُ] (ن مف مرکب) کودرسته. گیاهی که بر روی کود می روید. (فرهنگ فارسی معین).

کودره.

[کَ دَ رَ / رِ] (اِ) مرغ آبی باشد کوچک و در آب تیز نشیند، بزرگتر را از اوسوک دم خوانند و کوچکتر را خشنسار. (صحاح الفرس). مرغی است کبود که در آب باشد. (معیار جمالی تألیف شمس فخری چ دانشگاه ص 436). نوعی از مرغابی باشد که مکان در آب سازد. گودر. گودره. (برهان). نوعی از مرغابی است که در آب مکان دارد و با لژن (لجن) میلی تمام، لهذا گوشت آن بدبو است و مرغی ترسنده است. (آنندراج). مرغی است کوچک کبود که در آب نشیند. کندره و با کبود و کبوتر مقایسه شود. (فرهنگ فارسی معین) :
باز شکارجوی، هزیمت شد از شکار
از کبر ننگرد به سوی کبک و کودره.
کسایی (از صحاح الفرس).
پیل از تو چنان ترسد چون کودره(1) از باز
شیر از تو چنان لرزد چون کبک ز شاهین.
فرخی (از آنندراج).
تا باز بازِ جود تو پرواز درگرفت
زفتی به غوطه رفت بکردار کودره.سوزنی.
خواهد که نسر طایر واقع شود ز چرخ
تا در حیاض بزمش باشد چو کودره.
شمس فخری.
(1) - در دیوان فرخی چ عبدالرسولی به کاف فارسی ضبط شده است.

کودزاده.

[دَ] (اِخ) نام مادر هرمز پسر شاپور ساسانی. (از مجمل التواریخ و القصص ص 64)(1).
(1) - در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیاء تألیف حمزهء اصفهانی کردزاد آمده است. (از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص).

کودزر.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان مشک آباد که در بخش فرمهین شهرستان اراک واقع است و 1025 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کودسازی.

(حامص مرکب) عمل ساختن کود شیمیایی.
-ماشین کودسازی؛ ماشینی که کودهای شیمیایی درست می کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کودک.

[دَ] (ص) کوچک. صغیر. (فرهنگ فارسی معین). پهلوی، کوتک(1) بمعنی صغیر. (از حاشیهء برهان چ معین). صورت دیگر آن کوچک است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوچک شود. || (اِ) طفل و بچه خواه پسر باشد و یا دختر. (ناظم الاطباء). فرزندی که به حد بلوغ نرسیده (پسر یا دختر). طفل. ج، کودکان. (فرهنگ فارسی معین). ولید. صبی. (ترجمان القرآن). طفل. بچه. ولید. صبی (پسر). صبیه (دختر). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کودک شیرخوار، تا نگریست
مادر او را به مهر شیر نداد.شهید بلخی.
به ایران زن و مرد و کودک نماند
همان چیز بسیار و اندک نماند.فردوسی.
همه کودکان را به چوگان فرست
بیارای گوی و به میدان فرست.فردوسی.
بزد کودکی تیز چوگان ز راه
بشد گوی گردان به نزدیک شاه.فردوسی.
ساده دل کودکا مترس اکنون
نزیک آسیب خر فگانه کند.ابوالعباس.
چنانچون کودکان از پیش الحمد
بیاموزند ابجد را و کلمن.منوچهری.
معلم چون کند دستان نوازی
کند کودک همیدون پای بازی.
(ویس و رامین).
نصر احمد سامانی هشت ساله بود که از پدر بماند... دیگر روز آن کودک را بر تخت ملک نشاندند. (تاریخ بیهقی). تاریخ سبکتگین را براند از ابتدای کودکی تا آنگاه که به سرای البتگین افتاد، من نیز تا آخر عمرش براندم. (تاریخ بیهقی). چون او رفت کار آن ولایت با دو کودک ضعیف فتد. (تاریخ بیهقی).
عاشق به کام خویش نخواهد فراق دوست
کودک به کام خویش نبرد لب از لبن.
قطران.
کودک علم را به چوب آموزد نه به شفقت. (قابوس نامه).
چون شدستند خلق غره بدوی
همه خرد و بزرگ و کودک و شاب.
ناصرخسرو.
خجلت عیب تن خویش و غم جهل کشد
کودکی کو نکشد زحمت استاد و ادیب.
ناصرخسرو.
کودک از زرد و سرخ نشکیبد
مرد را زرد و سرخ نفریبد.سنائی.
کودکی، در سفر تو مرد شوی
رنجه از راه گرم و سرد شود.سنائی.
کودکی را سوی بستان خواند، عم کودک چه گفت
گفت رو، بستان ما پستان مادر ساختند.
خاقانی.
بخت تو کودک و عروس ظفر
انتظار بلوغ کودک توست.خاقانی.
در این رصدگه خاکی چه خاک می بیزی
نه کودکی نه مقامر ز خاک چیست ترا.
خاقانی.
باد تک می راند تنها بی یکی
بر لب دریا بدید او کودکی.
عطار (منطق الطیر).
کودک اندوهگین بنشسته بود
هم دلش خون گشته هم جان خسته بود.
عطار (منطق الطیر).
گفت ای کودک چرایی غمزده
من ندیدم چون تو یک ماتمزده.
عطار (منطق الطیر).
کودکان را حرص لوزینه و شکر
از نصیحتها کند دو گوش کر.مولوی.
چون ز کودک رفت آن حرص بدش
بر دگر اطفال خنده آیدش.مولوی.
چون که با کودک سر و کارت فتاد
پس زبان کودکی باید گشاد.مولوی.
بر دوستی پادشاهان اعتماد نتوان کرد و بر آواز خوش کودکان. (گلستان سعدی).
گاه باشد که کودک نادان
به غلط بر هدف زند تیری.
سعدی (گلستان).
استاد معلم چو بود کم آزار
خِرسَک بازند کودکان در بازار.
سعدی (گلستان).
و زنان و کودکان را آزاد کردند. (ظفرنامهء یزدی).
کودک اگرچند هنرپرور است
خرد بود گر همه پیغمبر است.جهانشاه.
کودکی را که عقل و تدبیر است
به ز یک شهر جاهل پیر است.مکتبی.
با مرد مجازبین حقیقت مگذار
خود جوز ز مغز جوز به کودک را.
واعظ قزوینی.
شاعر و آنگاه رد بوسهء شیرین
کودک و آنگاه رد دانهء خرما.قاآنی.
- کودک شیرخوار.؛ رجوع به ترکیب بعد شود.
- کودک شیرخواره؛ کودکی که هنوز از شیر بازگرفته نشده. طفل رضیع :
گلستان بهرمان دارد همانا شیرخوارستی
لباس کودکان شیرخواره بهرمانستی.فرخی.
- کودک عشرخوان؛ کودک نوآموز که عشر قرآن را خواندن گیرد :
وز چوب زدن رباب فریاد
چون کودک عشرخوان برآورد.خاقانی.
رجوع به عشرخوان شود.
- کودک غازی؛ پسر بازی کن که پیش آهنگ دیگران بود و پیش از آنان از چنبر گذرد. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
باد چالاک در رسن بازی
سر تو همچو کودک غازی.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
|| غلام و نوکری را گویند که کوچک باشد و به حد بلوغ نرسیده باشد. و بعضی گویند کودک، غلام بچه ای است که بنده باشد و آزاد را بر سبیل مجاز کودک گویند. (برهان) (آنندراج). غلام. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کودک نارسید؛ غلام بچه. غلامی که به سن بلوغ نرسیده باشد :
یکی تختهء جامه هم نابرید
دو آرام دل کودک نارسید
روان را همی لعلشان نوش داد
بیاورد و یکسر به شیدوش داد.فردوسی.
|| فرزند. (ناظم الاطباء). توسعاً، فرزند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : گفت: اکنون مرا زمان دهید باز خانه شوم و کودکان خویش را ببینم و وصیتی بکنم. (تاریخ بیهقی). || (ص) این کلمه بمعنی خرد و صغیر مزید مقدم و مزید مؤخر رود آمده است: کودک دریا؛ دجله. دیله کودک؛ دجیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جوان. (فرهنگ فارسی معین) : بازرگانی که زن نیکو و کودک گزیند و عمر در سفر گذارد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 381). در متن عربی: الشابة. (حاشیهء مینوی بر کلیله و دمنه ص 381 از فرهنگ فارسی معین).
(1) - kotak.

کودک آمدن.

[دَ مَ دَ] (مص مرکب)زاییده شدن کودک. متولد شدن کودک :
که از دختر پهلوان سپاه
یکی کودک آمد چو تابنده ماه.فردوسی.
چو نه ماه بگذشت بر خوبچهر
یکی کودک آمد چو تابنده مهر.فردوسی.
و رجوع به کودک و کودک آوردن شود.

کودک آوردن.

[دَ وَ دَ] (مص مرکب)بچه زاییدن :
ششم سال آن دخت قیصر ز شاه
یکی کودک آورد مانند ماه.
فردوسی.
رجوع به کودک آمدن شود.

کودکانه.

[دَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بچگانه و بطور بچگی. (ناظم الاطباء). بچگانه. همچون طفلان. (فرهنگ فارسی معین). چون کودکان. و رجوع به کودک شود.

کودک دریا.

[دَ دَرْ] (اِخ) دجله. اربل رود. (مراصد الاطلاع، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کود کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب) کوت کردن. بر روی یکدیگر ریختن تا چون خرمنی یا گنبدی شود. پر کردن بیش از لبهء ظرف و عرب نیز این کلمه را گرفته است.(1)(یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوت کردن شود.
(1) - الکودة، ما جمعت من تراب و نحوه. (فیروزآبادی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

کودکستان.

[دَ کِ] (اِ مرکب) مدرسه ای که به پرورش کودکان (بین 3 تا 6 ساله) تخصیص دارد. کودکستان پس از مدرسهء دامان مادر و پیش از دبستان قرار دارد. (فرهنگ فارسی معین). مدرسه مانندی برای پرورش اطفال خردسال که هنوز درخور مدرسهء تهیه یا ابتدایی نباشند. باغچهء اطفال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کودک سرشت.

[دَ سِ رِ] (ص مرکب)کسی که اخلاق و عادت کودکان دارد. (فرهنگ فارسی معین) :
همه کوسه و پیر و کودک سرشت
به خوبی روند ارچه هستند زشت.
نظامی (از آنندراج).

کودک سرشتی.

[دَ سِ رِ] (حامص مرکب) اخلاق و عادات کودکان داشتن. (فرهنگ فارسی معین).

کودکش.

[کو کَ / کِ] (نف مرکب) کناس را گویند. (آنندراج). کودکشنده. کناس. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوت کش شود. || جاروب کش کوچه و برزن. (ناظم الاطباء).

کودکشی.

[کو کَ / کِ] (حامص مرکب)کناسی. (فرهنگ فارسی معین). عمل کودکش. رجوع به کودکش شود.

کود کشیدن.

[کو کَ / کِ دَ] (مص مرکب)کناسی کردن. کودکشی کردن. و رجوع به کودکش، کودکشی و کوت کش شود.

کودکک.

[دَ کَ] (اِ مصغر) کودک خرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کودک مزاج.

[دَ مِ / مَ] (ص مرکب)کودک سرشت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کودک سرشت و کودک مزاجی شود.

کودک مزاجی.

[دَ مِ / مَ] (ص مرکب)کودک سرشتی. (فرهنگ فارسی معین) :
آه کز کودک مزاجیهای ابنای زمان
ابجد ایام طفلی را ز سر باید گرفت.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به کودک مزاج و کودک سرشتی شود.

کودک مشرب.

[دَ مَ رَ] (ص مرکب)کودک سرشت. کودک مزاج. (فرهنگ فارسی معین) :
آن دنی طبعان که مغروران جاه و منصب اند
از خرد بیگانگان چند کودک مشرب اند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به کودک سرشت و کودک مشربی شود.

کودک مشربی.

[دَ مَ رَ] (حامص مرکب)کودک سرشتی. کودک مزاجی. (فرهنگ فارسی معین) :
بود جای گوهر غیرت، زمین پاک چشم
تا ز کودک مشربی تخم(1) تماشا کاشتیم.
صائب (از بهار عجم).
و رجوع به کودک مشرب، کودک سرشتی و کودک مزاجی شود.
(1) - در آنندراج: تازه کودک مشربی.

کودک منش.

[دَ مَ نِ] (ص مرکب)کودک سرشت. (فرهنگ فارسی معین). کودک مزاج. کودک مشرب :
در کاسهء لذت شکنان چشمهء زهرم
در کاسهء کودک منشان جرعهء شیرم.
عرفی (از آنندراج).
و رجوع به کودک سرشت و کودک مزاج شود.

کودک منشی.

[دَ مَ نِ] (حامص مرکب)کودک سرشتی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کودک سرشتی، کودک مزاجی و کودک مشربی شود.

کودک وار.

[دَ] (ق مرکب) مانند کودک. کودکانه :
میان خاک چه بازی سفال، کودک وار
سرای خاک به خاکی بباز مردآسا.خاقانی.
مرکب از چوب کرده کودک وار
پس به دروازهء هلاک شده.خاقانی.
و رجوع به کودک و کودکانه شود.

کودک وش.

[دَ وَ] (ص مرکب)کودک مانند. بچگانه. (فرهنگ فارسی معین) :
مرد خدا کی کند میل به لذات خلد
در دل کودک وشان لذت حلوا طلب!
وحشی بافقی (از آنندراج).

کودکه.

[دَ کَ / کِ] (اِ) بچهء شیرخوار. (آنندراج). طفل کوچک. (ناظم الاطباء).

کودکی.

[دَ] (حامص) بچگی و طفولیت. (ناظم الاطباء). صِبا. صباوت. صَبوَت. صُبُوَّت. چگونگی و حال و صفت کودک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چنین تا برآمد بر این پنج سال
برافراخت آن کودکی فر و یال.فردوسی.
جز افسر که هنگام افسر نبود
بدان کودکی تاج درخور نبود.فردوسی.
پدر داده بودش گه کودکی
به آذر طوس آن حکیم نکی(1).عنصری.
شیری که به کودکی لبم نوشیده ست.
اکنون ز بناگوشم برزوشیده ست.عسجدی.
جلب کشی و همه خان و مانت پرجلب است
بلی جلب کش و کرده به کودکی جلبی.
عسجدی.
پدر خواست و خدا نخواست که پادشاه زاده به کودکی و جوانی گذشته شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 512). بدان روزگار جوانی و کودکی خویشتن ریاضتها کردی. (تاریخ بیهقی). از چنین... اثرها بود که او را به کودکی ولیعهد کرد. (تاریخ بیهقی).
وین عیش چو قند کودکی را
پیری چو کبست کرد و خربق.ناصرخسرو.
چون که با کودک سر و کارت فتاد
پس زبان کودکی باید گشاد.مولوی.
ز ایشان توان به خون جگر یافتن مراد
کز کودکی به خون جگر پروریده اند.
سعدی.
چون پیر شدی ز کودکی دست بدار.
سعدی (گلستان).
|| نادانی. جهالت. (از ناظم الاطباء).
(1) - شاید: زکی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کودکی کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب)چون کودکان رفتار کردن. عادت و رفتاری درخور کودکان داشتن. مناسب شأن طفولیت رفتار کردن. اخلاق و اعمالی درخور سنین کودکی داشتن و از دستورها و اندرزهای بزرگان پیروی کردن :
در دبیرستان خرسندی نوآموزی هنوز
کودکی کن دم مزن چون مهر داری بر زبان.
خاقانی.
|| نادانی و جهالت کردن. به دستور خرد و آیین مصلحت رفتار نکردن : خداوندان حقیقی شما ماییم، کودکی نکنید و دست از جنگ بکشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 227). گفت: آمده ام تا جالوت را بکشم. گفتند: کودکی مکن. (قصص الانبیاء ص148).

کودگر.

[گَ](1) (ص مرکب) بیل دار. || کاونده و حفار. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). ممکن است مصحف گودگر باشد. (از اشتینگاس).
(1) - اشتینگاس کُودگَر ضبط داده و با توجه به اینکه محتمل است مصحف «گودگر» باشد، ضبط اشتینگاس صحیح می نماید.

کودلیه.

[ ] (اِخ) نام دهی است از اصفهان که موطن کاوهء آهنگر بوده است. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 86).

کودن.

[کَ دَ] (ع ص، اِ) اسب هجین غیراصیل. کَودَنیّ. (منتهی الارب). اسب فرومایهء غیراصیل. ج، کَوادِن. (از اقرب الموارد). اسب پیر کندرو پالانی کمراه. (برهان). یابو و اسب تاتاری و اسب هجین. (ناظم الاطباء). ستور (اسب و استر) غیراصیل و کندرو و پالانی. (فرهنگ فارسی معین) :
قابل تکلیف شرعی تا خرد با توست از آنک
چاره نبود اسب کودن را ز پالان داشتن.
سنائی.
اسب کودن به غزو نیست روان
ورنه چون خر نداردی پالان.سنائی.
جنسی نماند پس من و رندان ز بهر راه
چون رخش نیست پای به کودن درآورم.
خاقانی.
معلوم شود که اگرچه کودن پارسیم حرون است مرکب تازیم خوشرو است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 17).
|| پیل. || استر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ستور پالانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کمینه و دون و کم عقل و نادان و کندفهم و کج طبع و بی ادراک را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). گول. کندفهم. (فرهنگ فارسی معین). بلید. سخت بلید. کند. دیریاب. کورذهن. دیرفهم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
زین پایگه زوال هر روزی
سر برنکند ز مستی آن کودن.ناصرخسرو.
کودن و خوار و خسیس است جهان خس
زآن نسازد همه جز با خس و با کودن.
ناصرخسرو.
گو نبود آنکه دن پرستد هرگز
دن که پرستد مگر که جاهل و کودن.
ناصرخسرو.
صدرا ترا به قوت جاه تو خاطری است
کاندر ادای فکرت او برق کودن است.
انوری.
شاگرد تو من باشم گر کودن اگر بوزم
تا زآن لب خندانت یک خنده بیاموزم.
مولوی.
یکی را از وزراء پسری کودن بود. (گلستان سعدی).

کودنی.

[کَ دَ نی ی] (ع ص، اِ) مثل کودن است. (از منتهی الارب). کودن. (از اقرب الموارد). و رجوع به کودن شود. || مرد کاهل گول. (منتهی الارب).

کودنی.

[کَ / کُو دَ] (حامص) کندفهمی و حماقت. (ناظم الاطباء). کندفهمی. کندی. بلادت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
این بلا از کودنی آید ترا
که نکردی فهم نکته و رمزها.مولوی.

کودور ناخونتی.

(اِخ)(1) از پادشاهان عیلام است و چون در برابر حملهء قوای جنگی آسور بی قیدی و سستی نشان داد، مردم عیلام وی را کشتند (692 ق.م.). (از ایران باستان ص 136).
(1) - Kudur Nakhundi.

کودور نان خوندی.

(اِخ)(1) پادشاه عیلام است که در حدود 2280 ق.م. شهر «اور» را تصرف و غارت کرد و سلسلهء پادشاهان آن را برانداخت و مجسمهء ربة النوع «اِ رخ» را که «نانا»(2) یا «نه نه» نامیده می شد جزو غنایم به عیلام برد و پس از آن قریب شصت سال سومر جزو عیلام بود. (از ایران باستان ص117).
(1) - Kudur Nankhundi.
(2) - Nana.

کودة.

[کَ دَ] (ع اِ)(1) خاک و جز آن فراهم آورده. (منتهی الارب) (آنندراج). کَود. آنچه انباشته گردد از خاک و جز آن. (از اقرب الموارد). تودهء خاک و جز آن. (ناظم الاطباء). ج، اکواد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - معرب کود فارسی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کود شود.

کوده.

[دَ / دِ] (اِ) کمان زین. (ناظم الاطباء).
- زین کوده؛ قربوس زین اسب را گویند و آن بلندی پیش زین باشد. زین کوهه. (برهان). و رجوع به زین کوهه و زین کوده شود.
|| کلیدی که سر آن خمیده باشد. (ناظم الاطباء). || دندانهء کلید.

کوده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومعه سرا که در شهرستان فومن واقع است و 965 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان که در شهرستان شهسوار واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کودهء پستان.

[دَ / دِ یِ پِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حُلمه. سر پستان. (از ناظم الاطباء؛ ذیل کوده).

کودیان.

[ ] (اِ) کودین. کودینه. چکش بزرگ یا کلوخ کوب. (از اشتینگاس). میخکوب و کدین. (ناظم الاطباء). و رجوع به کودین، کودینه، کدین و کدینه شود.

کودیان.

(اِخ) دهی از دهستان همایجان که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کودین.

(اِ) کودیان. کودینه. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء). رجوع به کودیان و کودینه شود.

کودین.

(اِخ) دهی از دهستان کام فیروز که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کودینه.

[نَ / نِ] کودیان. کودین. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء). کدنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کدین. کدینه و رجوع به کودیان، کودین، کدین و کدینه شود.

کودیه.

[دی یَ] (اِخ) از اسامی غُلات است که در اصفهان به این فرقه می دادند. (خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص 262).

کوذان.

[کَ] (ع ص) سطبر و فربه. و کاذان مثل آن است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). کلان و بزرگ و فربه. (ناظم الاطباء).

کوذر.

[ذَ] (اِ) پوست گوساله را گویند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گودر. گودره. (برهان). || گوساله را گویند. گودر. (برهان). گودره. (حاشیهء برهان چ معین).

کوذره.

[کَ ذَ رَ / رِ] (اِ) کودره. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). رجوع به کودره شود.

کوذین.

(معرب، اِ) معرب کودین و کدین. عامه به چوبی گویند که گازران جامه را بدان می کوبند. (از تکملهء المعرب جوالیقی ص 37).

کوذینا.

(معرب، اِ) جوالیقی در المعرب آرد: الکذینق، آنچه گازر بدان [ جامه را ] می کوبد، عربی نیست و همان است که عامه بدان کوذینا گویند. کوذین. و رجوع به کوذین شود.

کور.

(ص) اعمی. (ترجمان القرآن). نابینا را گویند. (برهان). آدم نابینا. (ناظم الاطباء). آنکه از بینایی محروم است. نابینا. اعمی. مقابل بینا و بصیر. (فرهنگ فارسی معین). آنکه چشم یا چشمان وی از حلیهء بصر عاری است. آنکه چشمانش نمی بیند یا طبیعتاً و یا با ابتلاء به بیماری. ضریر. بی دیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کسی را کجا کور بد رهنمون
بماند به راه دراز اندرون.فردوسی.
همانا که کور است دولت به چشم
به بد نیک باشد به نیکان به خشم.فردوسی.
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
آن تویی دول و تویی گول و تویی پای تو لنگ.
لبیبی.(1)
به یک پای لنگ و به یک دست شل
به یک چشم کور و به یک چشم کاژ.
معروفی.
بدان زن مانی ای ماه سمن بر
که باشد در کنارش کور دختر.
(ویس و رامین).
کور کی داند از روز شب تار هگرز
کر نه بشناسد آواز خر از نالهء زیر.
ناصرخسرو (دیوان ص 195).
وز دیدن و شنودن دانش یله نکرد
چون دشمنان خویش چنین کور و کر مرا.
ناصرخسرو.
هرچند هست بدسار از مرد بد بتر نیست
با فعل بد منافق جز مار کور و کر نیست.
ناصرخسرو.
نور موسی چگونه بیند کور
نطق عیسی چگونه داند کر.ناصرخسرو.
و اگر نادانی این اشارت را که باز نموده شده است بر هزل حمل کند مانند کوری بود که احولی را سرزنش کند. (کلیله و دمنه).
چشم مؤمن جمال او بیند
کور کی چهرهء نکو بیند.سنایی.
آن شنیدی که بود مردی کور
آدمی صورت و به فعل ستور.سنائی.
کرد مردی در آن میانه نگاه
گشت از ابلهی کور آگاه.سنائی.
منکر آیینه باشد چشم کور
دشمن آیینه باشد روی زرد.
عمادی شهریاری.
خصم تو کور و تو آیینهء شرع
کور آیینه شناسد، هیهات.خاقانی.
شمع عیسی به پیش کور مسوز
تیغ عقلی به دست مست مده.خاقانی.
گفتم ای کور دم حور مخور
کو حریف تو به بوی زر توست.خاقانی.
دجله بود قطره ای از چشم کور
پای ملخ پر بود از دست مور.نظامی.
گفته ایشان بی تو ما را نیست زور
بی عصاکش چون بود احوال کور.مولوی.
کاندرون دام، دانهء زهرهاست
کور آن مرغی که در فخ دانه خواست.
مولوی.
مشت بر اعمی زند یک جلف مست
کور پندارد لگدزن استر است.مولوی.
جهان پر سماع است و مستی و شور
ولیکن چه بیند در آیینه کور.سعدی.
راست خواهی هزار چشم چنان
کور بهتر که آفتاب سیاه.سعدی.
آینه داری در محلت کوران. (گلستان سعدی).
گور با کس سخن نمی گوید
کور سرّ قرآن نمی جوید.اوحدی.
کور آن باشد که او بینای نفس خود نشد
کآنکه او بینا به نفس خویشتن شد کور نیست.
مغربی.
خلقی به گمان اهل یقینند همه
کوران خود را به خواب بینا بینند.
واعظ قزوینی.
- کور اخترگوی؛ نادانی بادعوی. (از امثال و حکم) :
اسب کش گفتی سقط گردد کجاست
کور اخترگوی محرومی ز راست.
مولوی (مثنوی).
- کور بودن؛ نابینا بودن. اعمی بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- کور بودن اجاق کسی؛ فرزند و عقب نداشتن.
- کور بودن اشتهای کسی؛ میل نداشتن به غذا. (فرهنگ فارسی معین).
- کور بودن دل کسی؛ بینش و بصیرت نداشتن او. کورباطن بودن او :
دلش کور باشد سرش بی خرد
خردمندش از مردمان نشمرد.فردوسی.
و رجوع به کوردل شود.
- کور بودن ذهن کسی؛ دیریاب و بلید و کندذهن بودن او. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کورذهن شود.
- کور مادرزاد؛ آن که نابینا زاده شود. آن که کور به دنیا آید. اکمه :
هر آن بصیر که سر جهان ندید به دل
چه آن بصیر بر من چه کور مادرزاد.
اوحدی.
چه داند کور مادرزاد قدر چشم روشن را.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کور و پشیمان؛ نادم و زیان دیده. خائب و خاسر :
کسی کو دیو را باشد به فرمان
بدل چون من بود کور و پشیمان.
(ویس و رامین).
گزیند کارها را مرد نادان
نشیند زآن سپس کور و پشیمان.
(ویس و رامین).
همی شد بازپس کور و پشیمان
گسسته جان پردردش ز درمان.
(ویس و رامین).
هرکه ز خاک درت دیدهء بینا نیافت
زود به خاک درت کور و پشیمان رسید.
فلکی.
- کور و کبود؛ ناقص و رسوا. زشت و نادلپذیر. (فرهنگ نوادر لغات و تعبیرات دیوان کبیر چ فروزانفر ج 7).
- || مجازاً نادم و زیان دیده. خائب و خاسر. نومید و حرمان زده. کور و پشیمان : مخالفان چند دفعه قصد کردند و آوازها افتاد و دشمنان کور و کبود بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 345).
چشم سیاه تو دید دل ز سرم برپرید
فتنهء خاقانی است این دل کور و کبود.
خاقانی.
گرچه چو چرخ کور و کبود(2) آمدیم لیک
با صدهزار دیده فلک وار می رویم.
؟ (از مرصادالعباد).
زآنکه جان چون واصل جانان نبود
تا ابد با خویش کور است و کبود.مولوی.
پیش هست او بباید کور بود
چیست هستی پیش او کور و کبود.مولوی.
شکر است عدو رفته و ما همدم جانیم
ما سرخ و سپید از طرب و کور و کبود او.
مولوی.
ای تو در آیینه دیده روی خود کور و کبود
تسخر و خنده زده بر آینه چون ابلهان.
مولوی.
نرگس و سوسن که افکندند بادی در کلاه
هر دو کورند و کبود امروز با غبنی تمام.
سلمان ساوجی.
|| (اِ) رنج و آفت. نقصان و رسوایی(3). (فرهنگ نوادر لغات و تعبیرات دیوان کبیر چ فروزانفر ج 7). کوری و کبودی(4) :
فلک کبود و زمین همچو کور راه نشین
کسی که ماه تو بیند رهد ز کور و کبود.
مولوی.
چون فضولی گشت و دست و پا نمود
در عنا افتاد و در کور و کبود.مولوی.
زحمت سرما و دود رفت به کور و کبود
شاخ گل سرخ را وقت نثاران رسید.
مولوی.
و رجوع به شرح مثنوی شریف جزو اول تألیف بدیع الزمان فروزانفر ص 226 و دیوان شمس چ فروزانفر ضمیمهء ج 7 ص 405 شود.
- آب کور؛ ناسپاس. نان کور. نمک کور. (امثال و حکم) :
از برای آب چون خصمش شدند
نان کور و اب کور ایشان بدند.
(مثنوی چ نیکلسن دفتر اول بیت 2510).
و رجوع به مدخل آب کور شود.
- اجاق کور؛ آنکه فرزند و عقب نداشته باشد.
- بخت کور؛ کوربخت. بدبخت. تیره بخت.
- روزکور؛ آنکه روز نتواند دید آنکه از دیدن در روشنایی روز عاجز باشد. آنکه چشمان وی روز نبیند. مقابل شب کور.
- شب کور؛ آنکه چشم وی شب نتواند دید. آنکه شبها از دیدن ناتوان باشد. مقابل روزکور.
- کور و کچل؛ در تداول عامه، به اطفال خانواده اطلاق شود: شب عیدی چیزی نتوانستم برای کور و کچل ها تدارک کنم.
- || به افراد فرومایه و بی سر و پا نیز اطلاق گردد: فلان با کور و کچلهای محله نشست و برخاست دارد.
- نان کور؛ ناسپاس. آب کور. نمک کور. (امثال و حکم) :
از برای آب چون خصمش شدند
آب کور و نان کور ایشان بدند.
مولوی (مثنوی).
- نمک کور؛ ناسپاس. نان کور.
(امثال و حکم).
-امثال: رفتم شهر کورها، دیدم همه کور من هم کور؛ آداب و عادات اجتماع و محیط زیست را باید گردن نهاد، نظیر: خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو.
عاشق، کور باشد ، نظیر: حبک الشی ء یعمی و یصم: ندانستم که عاشق کور باشد کجا بختش همیشه شور باشد.
(ویس و رامین).
غریب کور است، الغریب اعمی : گفته اند که غریب کر و کور است و مفلس با شر و شور. (مقامات حمیدی).
قانون کور است. (امثال و حکم ص 1155).
کور از خدا چه خواهد دو چشم روشن یا دو چشم بینا؛ وقتی گویند که نهایت آرزوی خود را بیان کنند :
آیی و گویی که بوسه خواهی؟ خواهم
کور چه خواهد بجز دو دیدهء روشن.
فرخی.
من آن خواهم که باشی تو شکیبا
چه خواهد کور جز دو چشم بینا.
(ویس و رامین).
بگفتا اذن خواهی چیست از من
چه بهتر کور را از چشم روشن.جامی.
کور به چراغ احتیاج ندارد.
کور به کار خود بیناست، نظیر: هر کسی مصلحت خویش نکو می داند.
کور بیکار، جوالدوز به خایهء خود می زند. رجوع به مثل بعد شود.
کور بیکار، مژه هایش را می کَنَد. رجوع به مثل قبل شود.
کور خانه نشین بغداد خبرده؛ نادانی بادعوی. رجوع به کور اخترگو ذیل ترکیب های همین مدخل شود.
کور خود است و بینای مردم؛ عیب دیگران را می بیند و عیب خود را نمی بیند، نظیر: خار را در چشم دیگران می بیند شاه تیر را در چشم خود نمی بیند.
کور خود مباش و بینای مردم، نظیر: اگر بابا بیل زنی باغچهء خودت را بیل بزن. و رجوع به مثل قبل شود.
کور شود دکانداری که مشتری خود را نشناسد.
کور کور را می جوید آب گودال را؛ هر کس و هر چیز همجنس خود را می جوید، نظیر: الجنس للجنس یمیل؛ کند همجنس با همجنس پرواز.
کور گمان می کند چشم دارها چهار تا چهار تا می خورند؛ حدس و گمان بی خبران از واقعیت امور، معمو مقرون به حقیقت نیست.
کور و شب نشینی!؛ دو چیز نامتناسب. دو امر که اجتماع آنها نامتناسب و یا محال نماید. و رجوع به مثل بعد شود.
کور و نظربازی!؛ دو چیز نامتناسب و ناسازگار. وقتی گویند که انجام دادن کاری از عهدهء کسی بیرون باشد. و رجوع به مثل قبل شود.
کور هرچه در چنته دارد گمان می کند در چنتهء رفیقش نیز هست؛ همه را مانند خود پندارد، نظیر:
هرکه نقش خویشتن بیند بر آب.
کافر همه را به کیش خود پندارد.
کوری چسان عصاکش کوری دگر شود؟
نظیر: خفته را خفته کی کند بیدار؟
|| نوعی دشنام و اهانت است برای کسی که سربه هوا و بی دقت است؛ مگر کوری! (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کور سگ؛ مانند نوعی دشنام است وقتی کودکی بر اثر بی توجهی چیزی را ندید و آن را بشکست یا درهم ریخت مادرش می گوید: کور سگ! چرا چشمت را باز نمی کنی؟ نیز ممکن است این لفظ را برای کوران بدجنس یا کسانی که چشم معیوب و کم سو دارند به صورت دشنام به کار برند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
|| صفت گرهی که هیچ باز نشود و یا دیر باز توان کرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دهان بسته. دهان ناگشاده. پسته یا فندقی که خندان نباشد. پسته ای که دهان ناگشاده دارد. مقابل خندان: اگر تخمه شور است اگر پسته کور است بده به ما ضرور است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || گردوی کور، گردویی که مغزش خردخرد و به سختی بیرون توان کرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بی منفذ. بی سوراخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || تک خال: کورکور، دوکور. (فرهنگ فارسی معین). تک خال در طاس نرد و چون جفت یک آرند گویند: کورکور. || قسمی گندم که در قاینات زرع می کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - این بیت به خطیری و عنصری نیز منسوب است.
(2) - به معنی اصلی کور و کبود، یعنی نابینا و ازرق نیز ایهام دارد.
(3) - رجوع به کور و کبودی در ذیل ترکیب های کوری شود.
(4) - رجوع به کور و کبودی در ذیل ترکیب های کوری شود.

کور.

[کَ وَ] (اِ) به معنی کَبَر است و آن رستنیی باشد خارناک که از آن آچار سازند و در دواها نیز به کار برند. (برهان). همان کبر است که رستنیی است و از آن آچار سازند و خورند و پارسی آن است و کبر معرب کور است. (آنندراج). گیاهی خارناک که کبر نیز گویند. (ناظم الاطباء). کبر. (فرهنگ فارسی معین). کبر. اصف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
زمرد و کور سبز هر دو یک رنگند
ولی از این به نگین دان کنند از آن به جوال.
انوری.(1)
و رجوع به کَبَر شود.
(1) - به ازرقی نیز منسوب است

کور.

(اِ) مخفف کوره و معمو به آخر اسامی، مانند مزید مؤخری افزوده شود: شمکور. و رجوع به کوره شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کور.

(ع اِ) صمغ درخت مقل است و منبت او نواحی یمن و عمان بود. (ترجمهء صیدنه). || مقل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کور هندی؛ درخت مقل ازرق. (فرهنگ فارسی معین).

کور.

[کَ / کُو] (اِ) جایی را گویند که پشته و شکستگی بسیار داشته باشد و قابلیت آبادانی و زراعت کردن نداشته باشد. (برهان). به معنی جای خراب که پشته و شکستگی بسیار داشته باشد و قابل زراعت نباشد، لیکن اصح در این معنی کاف فارسی است نه عربی و در فرهنگها سهو شده. (آنندراج). صحیح گور است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گور شود. || به معنی سراب هم بنظر آمده است که در صحراها از دور به آب می ماند. (برهان). سراب. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوراب شود. || به معنی خرنوب شامی است. (آنندراج) (از فهرست مخزن الادویه).

کور.

(ع اِ) پالان یا پالان با ساختگی آن. ج، اکوار، اکوُر، کیران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کورهء آهنگران از گل. (منتهی الارب). کورهء آهنگران. (آنندراج). آتشدان آهنگر از گل. (از اقرب الموارد). کورهء آهنگری که از گل ساخته باشند. (ناظم الاطباء). || خانهء زنبور عسل. (منتهی الارب) (آنندراج). جای زنبوران و گویند معرب است. (از اقرب الموارد). خانهء زنبور عسل و مأخوذ از فارسی. (ناظم الاطباء). کندو. کوارة. حب النحل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کور.

[کَ] (ع اِ) گلهء بزرگ از شتران و گویند صدوپنجاه یا دوصد. (منتهی الارب) (آنندراج). گروه بسیار از شتران و گویند صدوپنجاه و یا دویست و یا بیشتر. (از اقرب الموارد). || گلهء گاوان بسیار. ج، اکوار. یقال: لفلان کور من الا ابل و البقر. (منتهی الارب). گلهء گاوان بسیار. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گلهء گاو. (از اقرب الموارد). || پیچ دستار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیچ عمامه، تسمیه به مصدر است. (از اقرب الموارد). || پیچ از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سرشت. (منتهی الارب) (از آنندراج). سرشت و طبیعت. (ناظم الاطباء). طبیعت. یقال: له کور کریم؛ ای طبیعة. (از اقرب الموارد). || ارزانی و بسیاری از هر چیزی. (منتهی الارب). منه: نعوذ بالله من الحور بعد الکور؛ ای من النقصان بعد الکمال و من القلة بعد الکثرة. (منتهی الارب). افزونی و بسیاری از هر چیزی. (آنندراج). زیادت، نعوذ بالله من الحور بعد الکور؛ یعنی پناه می بریم به خدا از کاهش بعد از افزایش. و اصل آن دو(1) از کور عمامه و حور آن است و کور پیچیدن عمامه و حور باز کردن آن است. زیرا در پیچیدن آن افزایش و در باز کردن کاهش است و جز این نیز گفته شده است. (از اقرب الموارد). زیادت. بسیاری. کثرت. زیادتی. مقابل حور و نقصان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل بعد شود.
(1) - یعنی کور و حور.

کور.

[کَ] (ع مص) افزون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پیچیدن دستار. (منتهی الاب) (آنندراج). پیچیدن عمامه بر سر و مدور کردن آن. (از اقرب الموارد) || گرد کردن چیزی. || زمین کندن. (منتهی الارب) (آنندراج). کندن زمین. (از اقرب الموارد). کندن و حفر کردن زمین. (ناظم الاطباء). || شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج). شتافتن. در راه رفتن. (از اقرب الموارد). || پشتوارهء جامه برداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). حمل کردن پشتوارهء جامه. (از اقرب الموارد). پشتوارهء جامه برداشتن و حمل کردن آنرا. (ناظم الاطباء). || کشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کور.

[کُ وَ] (ع اِ) جِ کورة، شهرستان و ناحیه و کرانه. (منتهی الارب). جِ کورة. (از اقرب الموارد). جِ کورة، عبارت از شهر و قصبه باشد. (از برهان). جِ کورة، به معنی شهر باشد. (از آنندراج) :
به شب کشید بر آهنگ رأی و ناحیتش
ز تیغ سیل براند اندر آن بلاد و کور.
عنصری.
و سبب یاد کردن کور خراسان و مجموع آن اندر این فصل آن بود. (تاریخ سیستان). اکنون یاد کنیم طول و عرض و کور رساتیق سیستان... اما کور سیستان. (تاریخ سیستان ص 28).
مخوف راهی کز سهم شور و فتنهء او
کشید دست نیارست کوهسار و کور.
مسعودسعد.
اسلام را بلاد و کور بی نهایت است
تیماردار جمله بلاد و کور تویی.سوزنی.
از خوبی و خوشی چو سدیر و خور نگه است
مشهور در مداین و معروف در کور.
عبدالواسع جبلی (از جهانگیری).
و رجوع به کورة شود.

کور.

(فرانسوی، اِ)(1) تعلیم. تحصیل: کور تاریخ. || دورهء تحصیلی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cours.

کور.

(اِخ) دهی از دهستان میشه پاره که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 277 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کور.

(اِخ)(1) (جبل...) کوهی به اسپانیا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Cour.

کور.

[کُرْ] (اِخ)(1) ژاک. از بازرگانان ثروتمند بورژ(2) که در حدود سال 1395 م. در بورژ متولد شد. وی خزانه داری شارل دوم را به عهده داشت و سپس به مأموریت سیاسی اعزام شد، اما به گرفتن رشوه متهم گردید و در سال 1451 م. زندانی شد و سپس فرار کرد. خاطراتش موجب شد که در دوران حکومت لوئی یازدهم از او اعادهء حیثیت شود. (از لاروس).
(1) - Coeur, Jacques.
(2) - Bourges.

کور.

[کُرْ] (اِخ) رودخانه ای است در فارس. رجوع به کُر شود.

کور.

(اِخ) کوروس. کورا(1). از رودهای بزرگ قفقاز است که از کوه حضر در شمال قارص سرچشمه می گیرد و سپس به شمال شرقی و به سوی درهء گرجستان جریان پیدا می کند و پس از طی مسافتی از داخل شهر تفلیس می گذرد و در قره باغ نهرهای دیگری به آن می پیوندد و پس از آن به سوی ایران سرازیر و با رود ارس یکی می شود و سرانجام به دریای خزر می ریزد. طول این رودخانه 1515 کیلومتر است. (از لاروس و قاموس الاعلام ترکی). کُر. کوروش. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص11).
(1) - رجوع به مدخل بعد شود.

کورآباد.

(اِخ) دهی از دهستان قره لر که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 234 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کورآباد.

(اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 234 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورآویز.

(ن مف مرکب، ق مرکب)درآویخته و سخت گرفته از کسی یا جایی چون کوران :
او همی گفت و من چو دشنهء تیز
در کمر کرده دست کورآویز.
نظامی (هفت پیکر ص 179).

کورا.

(اِخ)(1) نام رودخانه ای است در قفقاز. رجوع به مدخل قبل شود.
(1) - Koura.

کوراب.

(اِ مرکب) سراب را گفته اند و آن شوره زمینی باشد در صحرا که از دور به آب ماند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). بمعنی سراب یعنی زمین شوره که از دور آب نماید و چنان نباشد. (آنندراج). زمین شوره که از دور آب نماید. سراب. (فرهنگ فارسی معین). آل. (مهذب الاسماء). خیدع. (منتهی الارب). یلمع. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). گوراب. (برهان). کور. (برهان): سراب؛ کوراب و آن در نیمروز بینند. (ترجمان القرآن): احزال الجبل؛ بلند شد کوه بر کوراب. (منتهی الارب). اخفق السراب؛ جنبید کوراب و طپید. (منتهی الارب). و رجوع به گوراب و کور شود. || آبی همیشه جاری و سخت کم. آب جاری بسیار قلیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص مرکب) کسی را گویند که بسیار تشنه باشد و آب اندک خورد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کورابازلو.

(اِخ) از ایلهای اطراف مشگین آذربایجان و دارای دویست خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 108).

کورابلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 247 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورابلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورابین.

(اِ مرکب) بمعنی کوبین باشد و آن ظرفی است مانند کفهء ترازوی بزرگ که از برگ خرما یا از لیف خرما یا از نی بافند و روغن گران مغزهای کوفته را در آن کنند و در شکنجه درآرند تا روغن از آن برآید آن را به عربی معدل خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در جهانگیری و سروری و رشیدی این صورت نیامده، مصحف کوبین است. (حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کوبین شود.

کوراپاتکین.

(اِخ) سردار روس در جنگ با ژاپن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کور اتینا.

[رِ اَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) در تداول عامه، کلمهء تحقیری است برای کور. کوری زشت. شاید از کور اعطنا یا آتنا، اشاره به کوری گدا که اعطنا می گفته است(؟). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در فرهنگ عامیانهء جمالزاده «اتینا» به معنی حشرات خرد و به کنایه آدمهای فرومایه معنی شده است.

کورار.

(فرانسوی، اِ)(1) ماده ای سمی دارای ترکیب شیمیایی درهم و متفاوت که بومیان آمریکای جنوبی آن را برای زهرآلود ساختن نوک نیزهء صید حیوانات به کار می بردند. این ماده از گیاهان مختلف خصوصاً گونه های مختلف جوزالقی و گیاهان تیرهء کبابه و تیرهء عشقه ها و غیره استخراج می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Curare.

کور اصلی.

[رِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کور مادرزاد. (کلیات شمس چ بدیع الزمان فروزانفر ضمیمهء ج 7 ص 405) :
هرکه او منکر شود خورشید را
کور اصلی را نباشد چاره ای.
مولوی (کلیات شمس).

کوراغلی.

[کُرْ اُ] (اِخ) کوراغلو. نام قهرمانی است که اعمال پهلوانی او در بین قبایل قفقاز شهرت دارد. (از اشتینگاس؛ ذیل کوراغلو).

کوراغلی.

[کُرْ اُ] (اِ مرکب) نام لحنی از الحان ترکان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوراغلی خواندن؛ در مقابل حقی سخنان بی اساس و غیرمنطقی گفتن. جوابهای بی سروته به تقاضای حقهء کسی دادن. انکار وام خود کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| قطعه ای است ضربی که سابقاً در مقدمهء ماهور نواخته می شد. (فرهنگ فارسی معین ذیل کراوغلی).

کوراماللو.

(اِخ) دهی از دهستان انکوت که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 831 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوران.

(فرانسوی، اِ)(1) جریان هوا یا برق. (فرهنگ فارسی معین).
- کوران سیاست؛ جریان امور سیاسی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Courant.

کوران.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صوما که در شهرستان ارومیه واقع است و 119 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4)

کوران.

(اِخ) دهی از بخش زابلی که در شهرستان سراوان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوران.

(اِخ) از روستاهای اسفرایین است. (از معجم البلدان). رجوع به کورانی شود.

کوران بالا.

(اِخ) دهی از دهستان دامین که در بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوران پایین.

(اِخ) دهی از دهستان دامین بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوران ترکیه.

[تُ کی یِ] (اِخ) دهی از دهستان فاروج که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 577 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوران دپ.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان بنت که در بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوران کردیه.

[کو کُ دی یِ] (اِخ) دهی از دهستان فاروج است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 306 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کورانکش.

[کو کُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش دشتیاری که در شهرستان چاه بهار واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوران و کهمگار.

[] (اِخ) از طوایف سرحدی بلوچستان و سراوان و دارای 300 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 97).

کورانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)علی العمیاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کورکورانه. (فرهنگ فارسی معین) :
ما که کورانه عصاها می زنیم
لاجرم قندیلها را بشکنیم.مولوی.

کورانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست که در بخش صومای شهرستان ارومیه واقع است و 186 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان ترگور که در بخش سلوانای شهرستان ارومیه واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورانی.

[] (ص نسبی) منسوب است به کوران از روستاهای اسفرایین. (از انساب سمعانی). رجوع به کوران شود.

کورانی.

(اِخ) دهی از بخش جالق که در شهرستان سراوان و در نزدیک مرز پاکستان واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کورانی.

(اِخ) دهی از بخش نیک شهر که در شهرستان چاه بهار واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کورانی.

(اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن حسن بن شهاب الدین الکردی الکورانی الشهرزوری شهدانی (1025-1101 ه .ق.). از مشاهیر علما و مشایخ سلسلهء نقشبندیهء قرن دوازدهم هجری است. در شهدان از توابع شهرزور کوهستانهای کرد ولادت یافت و از محمد شریف الکورانی علم آموخت و آنگاه به بغداد رفت، مدتی آنجا اقامت کرد و سپس به دمشق و مصر و سرانجام به مدینه سفر کرد و مقیم شد. از صفی الدین قشاشی و دیگر بزرگان کسب علم کرد و از شهاب خفاجی و بعضی از اجلهء وقت اجازهء روایت به دست آورد و سرانجام در مدینه به تدریس پرداخت و از شهرهای دوردست جویندگان دانش در حوزهء درس وی حاضر می شدند. تألیفات سودمند متعددی دارد از جملهء آنهاست: دو شرح بر عقیدهء استاد خود قشاشی و مسلک الاعتدال الی آیة خلق الافعال و اتحاف الخلف بعقیدة السلف و جز اینها. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1577) (از ریحانة الادب ج 3 ص 394). و رجوع به این دو مأخذ شود.

کورانی.

(اِخ) ابوالعباس احمدبن عبدالسلام اندلسی (متوفی 594 ه . ق.). از ادباست. او راست: «صفوة الادب و دیوان العرب» بر طریقهء حماسهء بحتری و ابی تمام. (از اعلام زرکلی).

کورانی.

(اِخ) صلاح الدین الکورانی الحلبی، متوفی به سال 1049 ه . ق. از قضات و از نویسندگان مرسل است. او را اشعار بسیاری است. ولادت و وفات او در حلب اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی).

کورایم.

[کُ یِ] (اِخ) از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اردبیل است. این دهستان مرکب از 74 آبادی بزرگ و کوچک و جمع سکنهء آن 3068 تن است. روستاهای مهم آن عبارتند از: سائین، خانه شیر و قورتولموش. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورایم.

[کُ یِ] (اِخ) دهی از دهستان کورایم که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 1071 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورب.

[کَ / کُو رَ] (اِ) معرب آن جورب است. (المعرب جوالیقی). رجوع به جورب، گورب و جوراب شود.

کوربا.

[کَ وَ] (اِ مرکب) آشی باشد که از کبر پزند و آن را عربان کبریه گویند. (برهان) (آنندراج). آش کبر. (ناظم الاطباء). کوروا. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). (از: کور، کبر + با، ابا). (از حاشیه برهان چ معین). و رجوع به کبر، کور، با و ابا شود.

کورباطن.

[طِ] (ص مرکب) کندفهم و کج طبع. (آنندراج). کندفهم. کم هوش. کوردل. (فرهنگ فارسی معین). آنکه هر چیزی را سیاه و تاریک بیند. (ناظم الاطباء) :
مدار چشم از این کورباطنان انصاف
که گشته است به عنقا هم آشیان انصاف.
صائب (از آنندراج).
در خواب سیدی نورانی را دیدم و گفتم: نام شما چیست؟ گفت: ای کور باطن! مرا نمی شناسی من امام زمانم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا، بدون ذکر مأخذ). و رجوع به کوردل شود.

کورباطنی.

[طِ] (حامص مرکب)کندفهمی. کم هوشی. (فرهنگ فارسی معین). کوردلی. و رجوع به کورباطن و کوردل شود.

کوربخت.

[بَ] (ص مرکب) مدبر و بدبخت. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). بدبخت و بی طالع. (ناظم الاطباء). تیره بخت :
کنند این و آن خوش دگرباره دل
وی اندر میان کوربخت و خجل.(بوستان).
|| نمام و سخن چین. || جاسوس. (ناظم الاطباء).

کوربختی.

[بَ] (حامص مرکب) بدبختی. ادبار. (فرهنگ فارسی معین). تیره بختی :
روز خفاش است کور از کوربختی زآنکه او
دشمنی در خفیه با خورشید خاور می کند.
سلمان (از آنندراج).
رجوع به کوربخت شود.

کوربخیه.

[بَ یَ / یِ] (اِ مرکب) قسمی دوختن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوربغانون.

[] (اِخ) ترک. پادشاه ترکان و دخترزادهء پادشاه چین. وی در جنگی که به سال 88 ه . ق. بین قتیبه سردار عرب و مردم سغد و فرغانه روی داد به یاری ایشان شتافت و با دویست هزار تن از لشکریان خود با عبدالرحمان بن مسلم الباهلی روبه رو شد، اما سرانجام شکست خورد. (احوال و اشعار رودکی ص 260). و رجوع به همین مأخذ ص 250، 251 و 260 شود.

کوربلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است و 840 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج4).

کوربلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان مشگین خاوری که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 168 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوربلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است و 613 تن سکنه دارد. کوربلاغ در هفت محل به فاصله سه الی شش هزار گز واقع شده است و به شرح زیر نامیده می شوند: 1- کوربلاغ شاه وردی یا خدانظر. 2- کوربلاغ محمدتقی. 3- کوربلاغ پتی آباد. 4- کوربلاغ ده قاسم معروف به ده شیر. 5- کوربلاغ فرج اللهبیگی. 6- کوربلاغ ابراهیم بیگی. 7- کوربلاغ خانم آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوربولون.

[کُرْ لُنْ] (اِخ)(1) سردار رومی که در خدمت «کلود» و «نرون» بود. او پارتها را شکست داد و در سال 67 م. خودکشی کرد. (از لاروس).
(1) - Corbulon.

کوربه.

[بِ] (اِخ)(1) گوستاو. نقاش فرانسوی (1819-1877 م.). از فحول سبک رئالیزم در نقاشی بود و موضوعهای نقاشی خود را منحصراً از زندگی واقعی انتخاب می کرد، از آن جمله است: سلام مسیو کوربه، تدفین در ارنان، بازگشت بزهای کوهی و کارگاه نقاش است. وی در 1871 م. به علت شرکت در کمون پاریس نفی بلد گردید. (از لاروس).
(1) - Courbet, Gustave.

کوربه.

[بِ] (اِخ)(1) دریاسالار فرانسوی (1827-1885 م.). وی جانشین ریویر در تونکن شد و در سال 1883 م. انام را تحت الحمایهء فرانسه ساخت و «پروانه های سیاه»(2) چینیان را شکست داد. (از لاروس).
(1) - Courbet. (2) - سربازان نامنظم چینی که مغلوب فرانسویان شدند بدین نام شهرت داشتند.

کوربه ووا.

[بِ] (اِخ)(1) مرکز بلوکی در ولایت سنت دنیس فرانسه است که بر کنار رود سن واقع است و 59700 تن سکنه دارد و از مراکز صنعتی است. (از لاروس).
(1) - Courbevoie.

کوربی اسون.

[کُرْ بِ اِسُنْ] (اِخ)(1) مرکز ولایت «سن اتواز»(2) که بر ساحل رود سن واقع و دارای 22900 تن سکنه است. در این شهر کارخانه های آرد، کاغذسازی، چاپخانه، کارگاه راه آهن و غیره وجود دارد. این ولایت شامل 7 بلوک و 129 بخش است و 35060 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Corbeil-Essonnes.
(2) - Seine-et-Oise.

کورپلیس.

[رُ پُ] (اِخ)(1) یونانیها به شهری می گفتند که کورش در ساحل رودخانه سیحون بنا کرده بود. این شهر بعدها به «دورترین شهر کورش» موسوم گردید و تا زمان اسکندر، آباد و پابرجا بود و به دست سپاهیان او خراب شد. (از ایران باستان ج 1 صص 375-376).
(1) - Cyropolis.

کورپی.

[کُرْ] (ترکی، اِ) کرپی. پل. جسر. (فرهنگ فارسی معین).

کورت.

(اِ) کوزهء گردن باریک را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). این صورت در جهانگیری و رشیدی نیامده، ظاهراً «کوزه» را «کورة» خوانده اند. (حاشیهء برهان چ معین).

کورت.

[رَ] (معرب، اِ)(1) کورة. بلد. بلده. شهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): ولایت پارس پنج کورت است هر کورتی به پادشاهی که نهاد آن کورت به آغاز او کرده است بازخوانده اند... و هر کورتی از این پنج کورت چند شهر و نواحی است. (فارسنامه ابن البلخی ص 121). و از آثار وی [ کیقباد ]آن است که در ولایتها قسمت حدود کرد و کورتها کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 40). و رجوع به کورة شود.
(1) - معرب خرّه است. (فرهنگ فارسی معین ذیل کوره).

کورتاژ.

(فرانسوی، اِ)(1) سقط جنین با نوعی عمل جراحی(2) و به وسیلهء پزشک. بیرون آوردن جنین از رحم مادر. (از لاروس).
(1) - Curetage. (2) - پاک کردن جدار رحم از جنین به وسیلهء آلات مخصوص.

کورتاژ کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب)عمل کورتاژ. رجوع به کورتاژ شود.

کورتر.

[کُرْ تِ] (انگلیسی، اِ)(1) مسکوک ایالات متحدهء آمریکا، معادل 25 سنت. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Quarter.

کورتره.

[رِ] (اِخ)(1) شهری در کشور بلژیک (فلاندر غربی) که بر کنار لیس واقع است و 43500 تن سکنه دارد. در این شهر کارخانه های پارچه بافی، تهیهء نخهای پنبه ای و کلاه سازی دایر است. در سال 1302 م. در جنگ مهمیز طلائی ها به دست فلاماندها افتاد. (از لاروس).
(1) - Courtrai.

کورتکین دیلمی.

[تَ نِ دَ لَ] (اِخ) از امرای زمان المتقی لله است که بر بغداد مستولی گردید و تکینک ترک را دستگیر و در آب غرق کرد و به تنهایی بر امر بغداد مسلط شد. (از تاریخ ابن اثیر ج 8 ص 144). رجوع به همان مأخذ و تاریخ الخلفا شود.

کورتن.

[رِ تُنْ] (اِخ)(1) ویلیام (1808-1864 م.). از خدمتگزاران مذهب پروتستان بود. وی از دانشکدهء آکسفورد فارغ التحصیل شد و قسمت اعظم اهتمام او صرف تحقیق در زبان و ادبیات سریانی گردید و در زبان و ادب عربی نیز به تحقیق پرداخت و کتاب الملل و نحل شهرستانی را به سال 1842 م. در لندن با اتقان تمام به طبع رسانید. (از معجم المطبوعات ج 2).
(1) - Cureton, William.

کورتوا.

(اِخ)(1) برنار. شیمی دان فرانسوی (1777-1838 م.). او در ضمن تحقیقات خویش «مرفین» تریاک را کشف کرد. (از لاروس).
(1) - Courtois, Bernard.

کورته.

[کُرْ تِ] (اِخ)(1) مرکز ولایتی در ایالت کُورس فرانسه و دارای مناظری زیبا و محل رفت و آمد جهانگردان است. در این ولایت تجارت مرمر و میوه و شراب رونق دارد و از 16 بلوک و 110 بخش تشکیل یافته و 40400 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Corte.

کورتی.

(اِخ)(1) این کلمه در آثار مورخانی از قبیل پولیب و استرابون به طوایف کرد اطلاق شده است. (از تاریخ کرد تألیف رشیدیاسمی). رجوع به همان مأخذ ص 93، 95، 159 و 160 شود.
(1) - Cyrtu.

کورتیوس روفوس.

(اِخ)(1) نام مورخی است که در زمان امپراطور روم کلودیوس (41-54 م.) می زیسته و کتابی در تاریخ اسکندر(2) نوشته است. این کتاب دارای ده بخش بوده که بخش اول و دوم آن از میان رفته است. (از فرهنگ ایران باستان 271 و 300). رجوع به کنت کورث شود.
(1) - Curtius Rufus.
(2) - Historia Alexandri Magni.

کورجق.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان که در بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کورچشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب) نابینا را گویند. (آنندراج). نابینا. کور. اعمی. (فرهنگ فارسی معین) :
گر آن کورچشمان به من نگروند
ز کری سخنهای من نشنوند.
نظامی (اقبالنامه).
|| (اِ مرکب) پارچه ای ریزبافت که تار و پود آن نیک درهم و تنگ و فشرده باشد :
کورچشمی که بر تن یوز است
از پی شیر نر ندوخته اند.خاقانی.
- کورچشم حریر؛ نوعی پارچهء ابریشمی. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مدخل بعد شود.

کورچشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب) پارچهء بسیار ریزباف که تار و پود آن نیک فشرده و تنگ و درهم باشد. رجوع به کور چشم شود.
- کورچشمه حریر؛ پارچهء ابریشمی بسیار ریزبافت که تار و پود آن نیک فشرده و تنگ و درهم باشد :
کژ آکندی از کورچشمه حریر
بپوشید و فارغ شد از تیغ و تیر.نظامی.
رجوع به کورچشم شود.

کورچشمه.

[چِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریه که در بخش آوج شهرستان قزوین واقع است و 157 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کورچشمی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)نابینایی. کوری. (فرهنگ فارسی معین).

کور خواندن.

[خوا / خا دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، غلط خواندن. بد فهمیدن. (فرهنگ فارسی معین).

کورد.

[] (اِخ) شهرکی است در فارس از کورهء اصطخر و منزل ششم است از شیراز تا سمیرم. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 121 و 161). رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 124 شود.

کورداباد.

[رَ] (اِخ) روستایی است در دروازهء نیشابور. (از معجم البلدان).

کور دجله.

[کُ وَ رِ دِ لَ] (اِخ) به همهء مناطقی از اعمال بصره گویند که میان میسان تا دریا واقع شده است. (از معجم البلدان).

کوردشت.

[دَ] (اِخ) به نقل حمدالله مستوفی در نزهة القلوب، از دیههای بزرگ ولایت دزمار است که در شمال تبریز واقع است. (نزهة القلوب چ لیدن ج 3 ص 88).

کوردل.

[دِ] (ص مرکب) کندفهم و کج طبع و بی ذهن و بی ادراک را گویند. (برهان). کورباطن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). آنکه حقایق را نبیند و درک نکند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
اگر این کوردلان را تو به مردم شمری
من نخواهم که مرا خلق ز مردم شمرند.
ناصرخسرو.
کآن کوردل نیارد پذیرفتن
پند سوار دلدل شهبا را.ناصرخسرو.
جرم از اجرام نبینند بجز کوردلان
طمع از چرخ ندارند مگر عشوه خران.
سنائی.
بر کوردلان سوزن عیسی نسپارم
بر پرده دران رشتهء مریم نفروشم.خاقانی.
بس کوردل است این فلک بی سر و بن
زآن کم نگرد به صورت آرای سخن.
خاقانی.
وای بسا کوردل که از تعلیم
گشت قاضی القضات هفت اقلیم.نظامی.
حکایت بازجست از زیردستان
که مستم کوردل باشند مستان.
نظامی (خسرو و شیرین).
مادام که چرخ گوژپشت و فلک کوردل و گردون دون... (جهانگشای جوینی).
دیده کنِ کوردلان خیال
سرمه کش دیده وران کمال.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به کورباطن شود.

کوردل شدن.

[دِ شُ دَ] (مص مرکب)کورباطن شدن: العمی؛ کوردل شدن. (زوزنی). عمی؛ کوردل شدن. (ترجمان القرآن). عُمیان؛ کوردل شدن. (دهار).

کوردلی.

[دِ] (حامص مرکب) کورباطنی. (فرهنگ فارسی معین). کوردل بودن :
زی گوهر باقی نکند هیچکسی قصد
کز کفوردلی شیفته بر دار فنااند.
ناصرخسرو.
رجوع به کوردل، کورباطن و کورباطنی شود.

کوردو.

[کُرْ] (اِخ)(1) به اسپانیائی کوردوبا.(2)قرطبه. رجوع به قرطبه شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Cordoue
(2) - Cordoba.

کوردوبا.

[کُرْ دُ] (اِخ)(1) شهری در آرژانتین که در مغرب «سانتافه» واقع است و 370000 تن سکنه و رصدخانه و دانشگاه دارد. (از لاروس).
(1) - Cordoba.

کوردوبا.

[کُرْ دُ] (اِخ) رجوع به کوردو و قرطبه شود.

کورده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان خنج که در بخش مرکزی شهرستان لار واقع است و 385 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کورده لار.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار است و 885 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوردی.

(اِ) جامهء پشمین را گویند. (برهان). جامهء پشمین و آن را کوردین نیز گفته اند. (آنندراج). کوردین. گوردین. گوردی. (فرهنگ فارسی معین). پلاس پشمین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گه خیش با کلاله به سر درکشد فسار
وز کوردی کند جل و کون پوش هفت رنگ.
سوزنی (از آنندراج).
و رجوع به مدخل بعد شود.

کوردین.

(اِ) به معنی کوردی باشد که جامهء پشمین است. (برهان) (آنندراج ذیل کوردی). جامهء پشمین. کوردی. گوردین. گوردی. (فرهنگ فارسی معین). جامهء پشمین درشت. جامهء نمدین. رشیدی گوردین ضبط کرده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کبر کردندی همه بر کتفشان نی کوردین
صدر جستندی همه در پایشان نی چاچله.
مسعودسعد.
حاجت گفتار نیست زآنکه شناسد همه
سندس خضر از پلاس، عبقری از کوردین.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی).(1)
کتان رنگین نیکو سیصد لت، کوردینهای زرین... سیصد. (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار). انواع طرایف کتانی و پنبه و صوف و کوردینها بر اصناف مختلف... (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار، از فرهنگ فارسی معین).
ز برف، پشت زمین را حواصل است لباس
ز ابر، سفت هوا جامه کوردین دارد.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
و رجوع به کوردی شود. || گلیم و پلاس را نیز گویند. (برهان). گلیم. (فرهنگ فارسی معین). گلیم. کسا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - فرهنگها این بیت خاقانی را شاهد آورده اند، ولی در دیوان خاقانی گوردین آمده. (حاشیهء برهان چ معین).

کوردین پوش.

(ن مف مرکب)کوردین پوشیده. آنکه کوردین پوشیده باشد :
چون دید که دیلم است خاموش
کردش ز کلاله کوردین پوش.
نظامی (الحاقی).
و رجوع به کوردین شود.

کورذوق.

[ذَ / ذُو] (ص مرکب) بی ذوق. آن که ذوق سلیم ندارد. (فرهنگ فارسی معین). بی ذوق و آن که ذائقه نداشته باشد. (آنندراج) :
چه غم زین عروس سخن را بتر
که بر کورذوقان بود جلوه گر.
ظهوری (از آنندراج).
کورذوقان ز فیض تربیتت
چو مسیحا، مزاج دان سخن.
ملاطغرا (از آنندراج).

کورذوقی.

[ذَ / ذُو] (حامص مرکب)نداشتن ذوق سلیم. بی ذوقی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کورذوق شود.

کورذهن.

[ذِ] (ص مرکب) کم حافظه. بیهوش. (فرهنگ فارسی معین). دیریاب. بلید. کندذهن. کودن. کند. کندفهم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورذهنی.

[ذِ] (حامص مرکب)کم حافظگی. بیهوشی. (فرهنگ فارسی معین). دیریابی. بلادت. کندذهنی. کندفهمی. کندی. و رجوع به کورذهن شود.

کور راه نشین.

[رِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کوری که بر راه نشیند. نابینایی که بر سر راه نشیند. کور درمانده :
فلک کبود و زمین همچو کور راه نشین
کسی که ماه تو بیند رهد ز کور و کبود.
مولوی.

کورز.

[کَ وَ] (اِ مصغر) میوه و بار کَوَر باشد که رستنیی است پر شاخ و برگ و گل و میوهء آن را در سرکه اندازند و آچار سازند و در دواها نیز به کار برند و به عربی شوکة الشهبا خوانند و ینبوت همان است. (برهان). در جهانگیری گفته به اول و ثانی مفتوح و در رشیدی به اول مضموم میوه و بار کور باشد و صاحب برهان نوشته خرنوب شامی(1) همان است و به مناسبت کور، به فتح اصح است چه از کورزه و کورزاده(2) فهمیده می شود و با ثمر و میوهء کور بس مناسب است، چنانکه خیار و خیارز. (از انجمن آرا) (از آنندراج). مخفف کورزه. (حاشیهء برهان چ معین). کورزه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کورزه شود.
(1) - رجوع به کورزه شود.
(2) - ظ. این وجه اشتقاق سازی بر اساسی نیست. رجوع به کورزه شود.

کورز.

[کُ رِ] (اِخ)(1) یکی از ایالات فرانسه است. و مرکز آن «تول»(2) و شهرهای مهم آن: اوسل(3) و بریو(4) است. این ایالت از سه ولایت و سی بلوک و 289 بخش تشکیل یافته و مساحت آن در حدود 5888 متر مربع است و 242800 تن سکنه دارد. از نظر محصول فقیر، اما شراب آنجا معروف است و در آن صنایع ذوب فلزات، کاغذسازی و تولید مواد غذایی رواج دارد و یکی از مراکز هیدروالکتریک است. (از لاروس).
(1) - Correze.
(2) - Tulle.
(3) - Ussel.
(4) - Brive.

کورزه.

[کَ وَ زَ / زِ] (اِ مصغر)(1) اسم فارسی خرنوب شامی است. (فهرست مخزن الادویه). بمعنی کورز است که میوه و بار کبر باشد و کبر رستنیی بود خاردار و خرنوب شامی همان است. کورک. (از برهان). میوه و بار کور (کبر). (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کبر، کور، کورز، کورک و خرنوب شود.
(1) - از: کور (=کبر) + زه (= ژه = چه، پسوند تصغیر). (حاشیهء برهان چ معین).

کورزه.

[زِ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان که در بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کورزه.

[] (اِخ) از ده های فراهان است. (تاریخ قم ص 141.)

کورس.

[رَ / رْ / کَ وَ](1) (اِ) موی پیچیده و مجعد را گویند. (برهان). موی پیچیده و گره دار که به عربی مجعد گویند و آن را پارسیان شیراز نیز کرنجی گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). موی پیچیده و مجعد. (فرهنگ فارسی معین). کرس. کرسه. کورسه. (از حاشیهء برهان چ معین) (از فرهنگ فارسی معین). || به معنی چرک و ریم هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - فرهنگها در ضبط این کلمه اختلاف دارند: برهان به ضم اول و سکون ثانی مجهول و رای بی نقطهء مفتوح به سین بی نقطه زده، و آنندراج و انجمن آرا به ضم اول و سکون ثانی مجهول و رای بی نقطه و فرهنگ فارسی معین به ضم اول و سکون سوم ضبط کرده اند و نیز برهان به فتح اول و ثانی هم آورده است. و در آنندراج و انجمن آرا گوید: به فتح نیز آمده.

کورس.

(فرانسوی، اِ)(1) دو. دویدن. || مسابقه (اسبدوانی). || مسافتی که طی کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Course.

کورس.

[رُ] (اِخ) تلفظ یونانی کورش است. (از حاشیهء برهان چ معین؛ ذیل کوروش). رجوع به کورش و ذوالقرنین شود.

کورس.

[کُرْ] (اِخ)(1) جزیره ای در بحر ابیض (مدیترانه) و یکی از ایالتهای کشور فرانسه است و شهرهای عمدهء آن آژاکسیو(2)(محل تولد ناپلئون اول)، باستیا(3)، کالوی(4)، کورت(5) و سارتن(6) می باشد. این ایالت از پنج ولایت و 62 بلوک و 366 بخش تشکیل یافته و 8722 کیلومتر مربع وسعت و 269831 تن سکنه دارد. این جزیره به وسیلهء «ژنواها»(7) در سال 1768 م. به فرانسه فروخته شده است. ارتفاعات این جزیره را کوههای سنتو(8)، روتوندو(9)، اورو(10) و جز اینها تشکیل داده و دره های عمیقی را در این جزیره بوجود آورده اند. محصولات عمدهء این جزیره شراب، زیتون و درختان میوه است، ولی محصول اصلی آن شاه بلوط و پرورش گوسفند و صید ماهی است. جلب سیاحان نیز از منابع عمدهء تحصیل ثروت مردم این جزیره است. (از لاروس).
(1) - Corse.
(2) - Ajaccio.
(3) - Bastia.
(4) - Calvi.
(5) - Cort.
(6) - Sartene.
(7) - Genois.
(8) - Cinto.
(9) - Rotondo.
(10) - Oro.

کور ساختن.

[تَ] (مص مرکب) نابینا کردن. کور کردن. از نعمت بینایی محروم کردن: اِغْشاء؛ کور ساختن. تعمیة؛ کور ساختن. (منتهی الارب). و رجوع به کور کردن شود.

کورسان.

[کَ وَ] (اِخ) مرحوم دهخدا در یادداشتهای خود آرند: کورسان یا گورسان (در نسخهء خطی شاهنامهء کتابخانهء من) و نسخه بدل چ بروخیم کورشان(1)، ماوراءالنهر :
زمین کورسان(2) ورا داد شاه
که بود او سزای بزرگی و گاه
چنین خواندندش همی پیشتر
که خوانی کنون ماوراءالنهر.فردوسی.
(1) - در فهرست ولف هم این کلمه «کَوَرشان» آمده و Land ترجمه شده است.
(2) - در متن چ بروخیم (ج 3 ص 531) کهستان و البته غلط است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورستان.

[رَ / رِ] (اِخ) شهرکی است آبادان و بانعمت از شیراز. (حدود العالم چ دانشگاه ص134). از تقسیمات حکومتی لارستان فارس است. طول آن 66 و عرض 6 کیلومتر و در مشرق لار واقع است. قرای متعدد دارد که همه مخروبه هستند و فقط چهار قریهء آن آباد است که عبارتند از: ر قریهء آن آباد است که عبارتند از: ا جیحون، دالان، فاریاب و کشی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 243).

کورسر.

[سَ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کورسک.

(اِخ)(1) شهری در اتحاد جماهیر شوروی و در جنوب اورل(2) واقع است و 203000 تن سکنه دارد. دارای معادن آهن، صنایع کنف بافی، استخراج و تصفیه فلزات است. (از لاروس). یکی از سرزمینهایی است که ظاهراً سکاهای مورد روایت هرودت در آنجاها ساکن بودند. (از ایران باستان ج 1 ص 615).
(1) - Koursk.
(2) - Orel.

کورسو.

(اِ مرکب) در تداول عامه، نور اندک. روشنایی کم. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به «کور» و «سو» شود.

کورسو زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) نور اندک دادن. با روشنایی ضعیف روشن کردن. (فرهنگ فارسی معین). درخشش پرتوی است ضعیف که از راه دور یا نزدیک به چشم رسد: دیدم از دور چراغی کورسو می زند. دیشب تا صبح چراخ خانهء همسایه کورسو می زد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کورسوم.

(اِ مرکب) همان کورسو است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کورسو شود.
- کورسوم انداختن؛ به معنی بسیار پایین کشیدن چراغ است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کورسیر.

[کُرْ] (اِخ)(1) یکی از جزایر یونان که هومر آن را اسکریا(2) نامیده است. این جزیره تا هفتصد سال پیش از میلاد محل سکونت «فه آسین ها»(3) بود، آنگاه مستعمرهء کورنتین ها(4) شد و امروز آن را کورفو نامند. (از لاروس). رجوع به کورفو شود.
(1) - Corcyre.
(2) - Skeria.
(3) - Pheaciens.
(4) - Corinthiens.

کورسینلی.

(اِخ) طایفه ای از کردها که تا سالهای اخیر در قطور دیده می شدند و تابع شکاکها بودند. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص 98).

کورشان.

[کَ وَ] (اِخ) کورسان. رجوع به کورسان شود.

کورش اول.

[رُ شِ اَوْ وَ] (اِخ)«تیس پس» پادشاه پارس در سال 640 ق.م. درگذشت و سلطنت او بین دو پسرش یعنی کورش (سیروس) و «آریارمن» تقسیم شد. گرچه آریارمن پسر کوچکتر «تیس پس» بود ولی چون پس از استقلال «تیس پس» در فرمانروایی متولد شده بود، او را به سمت «شاهنشاه بزرگ و شاه شاهان پارس» برگزیدند، ولی کورش فقط به لقب «شاه بزرگ» نامیده شد و بر شهرهای پارسوماش و آنشان حکمروایی داشت. هنگامی که آریارمن در سال 615 ق.م. درگذشت، پسرش آرسام (آرشام) جانشین وی گردید و به کورش اول اجازه داد که بر سرزمینهای پارسوماش و آنشان همچنان حکومت کند به شرط آنکه مطیع دولت او باشد، ولی بنظر می رسد که وی به سلطنت آرسام در پارس خاتمه داده است. (از ایرانشهر ج 1 صص 297-298).

کورش بزرگ.

[رُ شِ بُ زُ] (اِخ) کورش کبیر. رجوع به کورش کبیر شود.

کورشت.

[رِ] (اِ) به معنی دسته چلک باشد و آن دو چوب است، یکی بلند به مقدار سه وجب و دیگر کوتاه به قدر یک قبضه که کودکان و جوانان در سیرها و جاها بازی کنند و هر دو سر چوب کوچک تیز می باشد و عربان چوب بزرگ را مقلاء و کوچک را قله گویند. (برهان). همان بازی طفلان که چالیک و دوله خوانند. (آنندراج). الک دولک.

کورشت.

[شِ] (اِخ) حمدالله مستوفی در نزهة القلوب در ذکر عراق عجم آنجا که از بروجرد و خرم آباد سخن می گوید، آرد: کورشت شهر بزرگ بوده و اکنون خراب است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 71). و رجوع به مدخل بعد شود.

کورشت.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت که در بخش طراهان شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کور شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) نابینا شدن. اعمی گشتن. (فرهنگ فارسی معین). از بینایی محروم شدن. حس بینایی را از دست دادن :
ز بیدادی پادشاه جهان
همه نیکوییها شود در نهان
نزاید بهنگام در دشت، گور
شود بچهء باز را دیده کور.فردوسی.
چون، چون و چرا خواستم و آیت محکم
در عجز بپیچیدند، این کور شد آن کر.
ناصرخسرو.
و اگر خار در چشم متهوری مستبد افتد و در بیرون آوردن آن غفلت برزد... بی شبهت کور شود. (کلیله و دمنه).
گفتم به چشم کز عقب نیکوان مرو
نشنید و رفت و عاقبت از گریه کور شد.
مهدی اصفهانی.
-امثال: تا کور شود هر آنکه نتواند دید : من خاک کف پای تو در دیده کشم تا کور شود هر آنکه نتواند دید.
؟ (از امثال و حکم).
روشن بادا چشم تو ای بینایی
تا کور شود هر آنکه نتواند دید.
؟ (از امثال و حکم.).
کور شود دکانداری که مشتری خود را نشناسد. و رجوع به کور شود.
|| تمیز نیک و بد ندادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر سر بازار تیز کور شود مشتری.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| در تداول، محکوم شدن: کور می شوم و فلان کار را می کنم؛ یعنی با کمال تعبد و تذلل آن کار را می کنم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| در بیت ذیل بمعنی محو شدن و ناخوانا شدن آمده است :
کآن سیاهی بر سیاهی اوفتاد
هر دو خط شد کور و معنی رو نداد.
مولوی.
- کور شدن دشت دکانداری یا جز آن؛ در تداول عامه، نسیه دادن در اول معاملهء روز یا شب یا ماه یا سال که به شگون بد دارند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کور کردن شود.

کورش صغیر.

[رُ شِ صَ] (اِخ) کورش کوچک. رجوع به کورش کوچک شود.

کورش کبیر.

[رُ شِ کَ] (اِخ)(1) کورش بزرگ. سردودمان و مؤسس سلسلهء هخامنشی (559 - 529 ق.م.) پسر کمبوجیهء اول(2) یا کمبوجیه دوم(3) در بعضی از مآخذ او را کورش دوم(4) و در برخی دیگر کورش سوم(5) نامیده اند. وی بر آخرین پادشاه ماد موسوم به ایشتوویگو(6) یا آستیاژ(7) خروج کرد(8) و پادشاهی را از قوم ماد به قوم پارسی منتقل ساخت و ارمنستان را مطیع کرد و با بابلیان جنگید و بابل و لودیه (لیدی) را مسخر ساخت و کرزوس پادشاه لودیه را پس از اسارت مورد عفو قرار داد و فریگیا را ضمیمهء ایران کرد. کورش یهودیانی را که در بابل اسیر بودند آزاد کرد و اجازهء بازگشت به بیت المقدس داد. وی از طرف شمال شرقی تا رود سیحون (سیردریا) پیش رفت و در کنار آن رود، شهری به اسم خود بنا کرد و از سوی مشرق و جنوب تا رود سند پیش تاخت. او در جنگ با یکی از قبایل سکایی در شمال ایران زخم برداشت و کشته شد، و به قولی دیگر در پارس به مرگ طبیعی درگذشت. آرامگاه وی در مشهد مرغاب (فارس) است. کورش در میان مردان تاریخی عهد قدیم، یکی از رجال کم نظیری است که نامشان در اذهان ملل عهدهای مختلف باقی مانده است. حتی می توان گفت که از این حیث او یکی از سه شخصیتی است که به ترتیب تاریخ اسمشان ذکر می شود: کورش، اسکندر و قیصر (ژول سزار). اشتهار او در میان ملل جهان چند جهت دارد: نخست آنکه پیامبران بنی اسرائیل او را بسیار ستوده اند و پیروان مذاهبی که تورات را مقدس می دانند، از کودکی و از راه کتابهای مذهبی خود با نام کورش مأنوس می شوند و او را محترم می شمارند. دیگر آنکه کورش را مورخان عهد قدیم و جدید به اتفاق بانی دولتی می دانند که از حیث وسعت بی سابقه بود و از سیحون تا دریای مغرب و بحر احمر امتداد داشت. اما اگر به دیدهء انصاف بنگریم باید بگوییم که شهرت و عظمت کورش از فتوحات او نیست، زیرا قبل از او بابل و آشور پادشاهان عظیم الشأن و جهانگیران نامی داشتند. اهمیت و شهرت جهانگیر کورش از طرز سلوک و رفتاری است که وی با ملل مغلوب داشت و چنین رفتار دادگرانه ای در مشرق زمین بی سابقه بوده است. وی سیاست ظالمانهء پادشاهان سابق و بخصوص سلاطین آشور را به سیاست رأفت و مدارا تبدیل کرد. دیگر آنکه در فتوحات کورش نه تنها پادشاهان و شاهزادگان مغلوب کشته نمی شوند، بلکه از خواص و ملتزمان او می گردند (مانند: کرزوس و تیگران). همچنین در شهرهای تسخیرشده کشتار نمی شود و مقدسات ملل محفوظ و محترم می ماند. کورش در بیانیه ها و فرمانهای خود از مقدسات ملل به احترام و تکریم نام می برد. آنچه را از ملل مغلوب ربوده اند، پس می دهد و از جمله برطبق مندرجات تورات 5400 ظرف طلا و نقره به بنی اسرائیل رد می کند، معابد ملل مغلوب را تعمیر و تزیین می نماید (مانند: معبد اساهیل و ازیدا در بابل، و امر به بنای معبد بزرگی در بیت المقدس). پس از کشته شدن بلتشصر - پسر پادشاه بابل - دربار پارس و همهء سپاهیان ایران به حکم کورش، عزادار می شوند. در لودیا (لیدی) کورش از میان مردم آنجا یک تن را والی می کند. شهر صیدا که به دست «بخت نصر» پست و ذلیل شده بود، به دست کورش آباد و ارجمند می گردد. از داوریهای مورخان و مدلول اسناد و مدارک تاریخی چنین برمی آید که کورش سرداری دلیر و کاردان و سیاستمداری بزرگ و مهربان بود. ارادهء قوی و عزمی راسخ داشت. جزمش کمتر از عزمش نبود، زیرا که بیشتر به عقل متوسل می شد تا به شمشیر. سلوک کورش با مردم مغلوب، دورهء جدید در تاریخ مشرق زمین قدیم گشود که تا حملهء اسکندر به ایران ادامه یافت و آن را از دوره های پیش متمایز ساخت. (از حاشیهء برهان چ معین؛ ذیل کوروش). و رجوع به ذوالقرنین در همین لغت نامه و ایران باستان ج 1 صص 232-477 شود.
(1) - در پارسی باستان کورو، Kuru، در صیغهء مفرد مذکر حالت فاعلی کوروش Kurush، و در صیغهء مفرد مذکر حالت اضافی (مضاف الیه)، Kuraush. این نام در کتیبه های عیلامی، Ku-rash و درکتیبه های بابلی، Ku-ra-ash و در یونانی، Kuros آمده. (از حاشیهء برهان چ معین). صورت لاتینی شدهء آن سیروس یا سایروس (Cyrus) و صورت عبری آن کورش (Koresh). (از دائرة المعارف بریتانیکا). مورخان اسلامی این اسم را چند گونه نوشته اند: ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه و ابن عبری در مختصرالدول کورش، مسعودی در مروج الذهب کورس، طبری در تاریخ الرسل و الملوک و ابن اثیر، کیرش و حمزه اصفهانی در تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء کوروش، ولی نباید تصور کرد که مقصود همهء مورخان اسلامی همین کورش بزرگ بوده است. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص 232).
(2) - دائرة المعارف بریتانیکا.
(3) - ایران باستان ج1 ص 231.
(4) - ایرانشهر ص 299.
(5) - ایران باستان ص 231.
.(حاشیهء برهان چ معین)
(6) - Ishtuvigu. (7) - ایشتوویگو را یونانیان Astyages (آستیاژ یا آستیاج یا آستیاگس) خوانده اند. (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص 106).
(8) - تاریخ ایران باستان و ایرانشهر.

کورش کوچک.

[رُ شِ چَ / چِ] (اِخ)کورش صغیر. پسر داریوش دوم و پروشات و برادر اردشیر دوم پادشاه هخامنشی است. کورش کوچک فرمانروایی لیدیه را داشت اما بر برادر خویش بشورید و قصد جان او را کرد و اردشیر فرمان به قتل او داد، لیکن به شفاعت مادرشان پروشات بخشوده شد و به لیدیه بازگشت و پس از چندی با سپاهیان خود و لشکری که از ولایات یونانی اجیر کرده بود آهنگ جنگ برادر کرد، ولی سرانجام شکست خورد و کشته شد. کتاب معروف کزنفون یعنی «آنابازیس»(1) دربارهء همین لشکرکشی و عقب نشینی سپاهیان مزدور یونانی کورش کوچک است. (از ایران باستان ج2).
(1) - Anabasis.

کورشنبه.

[شُمْ بَ] (اِخ) موضعی است در نواحی همدان و در آنجا بین سنجر و محمد برادرش از یک طرف و برکیارق از طرف دیگر جنگی رخ داد. (از معجم البلدان).

کور شو دور شو.

[شَ / شُو شَ / شُو](دو جمله امری) شاطران که پیشاپیش حرم پادشاه پیاده می رفتند، این عبارت را می گفتند؛ یعنی حرم پادشاه می گذرد چشمها بر هم نهید و از جاده به کنار شوید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورعباسلو.

[عَبْ با] (اِخ) دهی از دهستان کورائیم که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 1273 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کورفو.

[کُرْ] (اِخ)(1) یکی از جزایر یونان که 105000 تن سکنه دارد. مرکز این جزیره هم به همین نام نامیده می شود. این جزیره دارای مناظری زیباست و محصول آن شراب و میوه است. نام قدیمی این جزیره کورسیر بود. (از لاروس). و رجوع به کورسیر شود.
(1) - Corfou.

کورفهم.

[فَ] (ص مرکب) کورباطن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). دیرفهم. کندفهم. کودن. رجوع به کورباطن شود.

کورفهمی.

[فَ] (حامص مرکب)کورباطنی. (فرهنگ فارسی معین). کندفهمی. دیرفهمی. کودنی. و رجوع به کورفهم، کورباطنی و کورباطن شود.

کورک.

[کَ وَ / کَ / کُو رَ / کَ وَ رَ] (اِ مصغر) به معنی کورز است که میوه و بار کبر باشد. (برهان). به معنی کورزه است. (از آنندراج) (از انجمن آرا). (از: کور، کبر + ک، پسوند تصغیر). با کورزه و کورز مقایسه شود، به شیرازی «کورک کازرونی». (از حاشیهبرهان چ معین). رجوع به کَبَر، کَوَر، کورز و کورزه شود.

کورک.

[رَ] (اِ) در تداول عامه، جوشهای چرکی(1) کم و بیش برجستهء روی پوست که در نقاط مختلف پوست بدن پدید آیند. کورک معمو دارای مرکزی سفیدرنگ و پر از چرک و اطراف آن ملتهب و قرمزرنگ است. دمل کوچک. دانهء چرکی. (فرهنگ فارسی معین). دمل کوچک. دمل خرد. دمل خرد که سخت تر از دمل، درد و سوزش دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دمل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(1) - Pustule

کورک.

[کَ وَ / کَ رَ] (اِخ) نام موضعی هم هست نزدیک به هرمز. (برهان). نام موضعی است نزدیک به هرمز فارس که قریب به خلیج عمان باشد. (آنندراج) (انجمن آرا).

کورک.

[کَ وَ / کَ / کُو رَ] (اِخ) نام جمعی از کفار باشد. (برهان). نام گروهی از کفار کتور که در هندوستان باشند. (آنندراج) (انجمن آرا). ظاهراً مصحف گورک(1)، گبرک. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گبر شود.
(1) - gawrak.

کورک.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول که در بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کورک.

[کُرْ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در ایرلند که 77900 تن سکنه دارد. در این شهر، صنایع فولاد و کشتی سازی و تصفیهء نفت دایر است. (از لاروس).
(1) - Cork.

کورکا.

(ترکی، اِ) طبل بزرگ و کلان. (ناظم الاطباء). طبل بزرگ. کهورکای. کورکه. (فرهنگ فارسی معین). کهورکه. کورگه :چون سرمست شد خروش کورکا و نای زرین به وی رسید. (جامع التواریخ رشیدی). و دیگر امرای هزاره کورکا در قول نزده بودند که امیر قتلغشاه حمله کرده... (تاریخ غازان ص 64).

کورکا.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه که در شهرستان لاهیجان واقع است و 491 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کورکابیجار.

(اِخ) دهی از دهستان سیاهکل که در بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان است و 539 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کورکان.

[رَ] (اِخ) لقب امیر تیمور لنگ. رجوع به گورکان شود.

کورکانی.

(اِ) به معنی سختیان و تیماج و به این معنی با کاف فارسی و زای نقطه دار هم آمده. (برهان). مصحف «گوزگانی» منسوب به «گوزگانان» = «جوزجان». (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گوزگانی، کورگانی و کوزگانی شود.

کورک پشته.

[رَ پُ تِ] (اِخ) دهی از دهستان گیلان که در بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کورکتر.

[] (اِخ) ظاهراً نام یکی از عیاران و سرغوغاهای سیستان است. (از حاشیهء تاریخ سیستان ص 307) : و کورکتر حکم کرده [ بود ] که کثیر را اندر این روز بکشند و با یعقوب را شتاب گرفته بود نماز دیگر به سرای کورکتر شد... (تاریخ سیستان ص 307 و 308).

کور کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب) نابینا ساختن. اعماء. (فرهنگ فارسی معین). تعمیه. اغشاء. (ترجمان القرآن). تعمیه. اعماء. (تاج المصادر بیهقی). تباه کردن بینایی کسی را. چشم کسی را از دیدن محروم کردن به عملی از اعمال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ستمکاره دیوی است، با خشم و زور
کز این گونه چشم ترا کرد کور.فردوسی.
مرا روزگاری چنین کور کرد
دلی پر ز امید و سر پر ز گرد.فردوسی.
آز را دیدهء بینادل من بود مدام
کور کردی به عطاهای گران دیدهء آز.
فرخی.
کر شود باطل از آواز حق
کور کند چشم خطا را صواب.ناصرخسرو.
|| مخفی کردن. پوشاندن. بهم آوردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به چاره سر چاهها کرد کور
که مردم ندیدی نه چشم ستور.فردوسی.
- کور کردن اثری را و پی و ایزی را؛ آن را نابود کردن. محو کردن آن. توبیر. مظالفه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
راه خود را به شغرک و ناموس
نیک پی کور کرده از سالوس.سنائی.
- کور کردن اشتهای کسی را؛ سد کردن آن با طعامی اندک یا ناگوار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کور کردن دایره «ها» (ه) و امثال آن را؛ با مرکب سیاه کردن سپیدی آن. پر کردن دایرهء آن با مرکب. پر کردن دایرهء آن به سیاهی که خوانده نشود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کور کردن ذهن کسی؛ منحرف کردن و گمراه ساختن او را از دریافتن و پی بردن به حقیقت امری.
- کور کردن راهی؛ محو کردن و آثار آن را ستردن. پایمال کردن اثر آن را. محو کردن که بار دیگر شناخته نشود. هموار کردن آن چنانکه از غیر راه بازنشناسند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کور کردن قنات یا چاهی؛ انباشتن آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| تیره و تار کردن :
تو دادی مرا فر و دیهیم و زور
تو کردی دل و جان بدخواه کور.فردوسی.
|| خاموش کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || با بخیه های خرد بر روی یکدیگر دوخت را به پایان رسانیده نخ را بریدن. || گره زدن بافته ای یا دوخته ای در آخر کار تا نشکافد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورکش.

[کو کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه کور را دست گرفته راه ببرد. (آنندراج) :
نرگس بی دیده روان کوروش
خار عصا، باد خزان کورکش.
امیرخسرو (از آنندراج).

کورکش.

[کو کَ] (اِخ) دهی از دهستان قائدرحمت است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 855 تن سکنه دارد که از طایفهء قائدرحمت هستند و زمستان به قشلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کورکلا.

[کو کَ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای که در بخش مرکزی گنبدقابوس واقع است و 235 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کورکلی.

[کو کِ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای که در بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس واقع است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کورکنان.

[کو کُ] (ق مرکب) در حال کور کردن. و رجوع به کور کردن شود. || در حال محو کردن و از بین بردن آثار و نابود کردن نشانه ها :
پی کورکنان حریف جویان
ز آنگونه که هیچ کس ندانست.انوری.
و رجوع به کور کردن شود.

کورکور.

(اِ مرکب) به معنی غلیواج باشد که مرغ گوشت رباست و آن را به عربی حِدأَة خوانند... (برهان). کلاغ. غلیواز. (آنندراج). پرنده ای که غلیواج نیز گویند. (ناظم الاطباء). کورکوره. (حاشیهء برهان چ معین). غلیواج. مرغ گوشت ربا. زغن. (فرهنگ فارسی معین). خرجل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تیری که هر کجا که یکی پشم توده دید
حالی چو کورکور در او آشیان کند.
کمال الدین اسماعیل (از فرهنگ رشیدی).

کورکور.

(اِخ) از طوایف هفت لنگ بختیاری است که در مال امیر سوسن سکنی دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

کورکور.

(اِخ) تیره ای از طایفهء شهی هفت لنگ بختیاری است و خود دارای شعبی است به شرح زیر: خدر سرخ، خدری، گرگه، باپیر، سیف الدین وند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

کورکورانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)نسنجیده. ناسنجیده. علی العمیاء. کورانه. (فرهنگ فارسی معین). علی العمیاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کورانه شود.
- اطاعت کورکورانه؛ پیروی نسنجیده و بی گفتگو از کسی. (فرهنگ فارسی معین).

کورکور زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)کورکور کردن. رجوع به کورکور کردن شود.

کورکور کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کورکور کردن چراغ؛ سخت ضعیف روشنایی دادن آن. با روشنایی کم گاهی شعله برکشیدن و گاهی فرونشستن شعلهء آن چنانکه چراغ و روغنش بپایان آمده. گاهی شعله نداشتن و گاهی شعلهء خرد داشتن آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورکورکی.

[رَ] (ص نسبی، ق مرکب) راه رفتن آهسته و بااحتیاط در تاریکی چون کوران.

کورکوره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) کورکور. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کورکور شود.

کورکوره.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار است و 540 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کورکوری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کورکوری کردن چراغ؛ گاهی بیش و گاهی کم نور دادن آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کورکور کردن شود.

کورکوز.

(اِخ) از جانب «اوکتای قاآن» والی خراسان بود و در زمان توراکینا خاتون از حکومت معزول و محبوس و امیر ارغون به جای وی منصوب شد. (از تاریخ جهانگشای جوینی ص 199).

کورکه.

[کَ] (ترکی، اِ) طبل بزرگ. (فرهنگ فارسی معین) : بعد از آن کورکه را پاره ساختند. (ظفرنامهء یزدی، فرهنگ فارسی معین). و فغان کورکه و نفیر به اوج اثیر رسید. (حبیب السیر، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کورگه، کورکا و کورگا شود.

کورکهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک که در بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کورکیه.

[کی یَ] (اِخ) در تاریخ خاندان نوبختی بنقل از مروج الذهب آرد: از فرق خرمیه و بومسلمیه است. گویا این کلمه که ضبط صحیح آن معلوم نشد با برکوکیه یکی باشد. (خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص 262).

کورکی ها.

(اِخ)(1) نام قومی است که به نقل کتیبهء داریوش بزرگ، به همراهی بابلیها و یونی ها برای ساختن قصر شوش چوب سدر را از بابل تا شوش حمل کردند. (از ایران باستان ج 2 ص 1606).
(1) - Kurkeens.

کورگا.

[کَ وُ] (ترکی، اِ) نقاره باشد و این لفظ ترکی است. (فرهنگ رشیدی). رجوع به کورکا، کورگه و کورکه شود.

کورگان.

(ترکی-مغولی، اِ) آنکه از جانب مادر هم پادشاه زاده باشد و در لغات ترکی نوشته که شخصی که نسبتش به سلاطین رسد و نسبت دامادی(1) هم داشته باشد و به کاف اول فارسی و کاف دوم عربی به معنی پادشاهی که دختر خاقان چین در حبالهء نکاح او باشد. (از آنندراج) (از غیاث). گورگان. کورکان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گورکان شود.
(1) - در ترکی آذربایجانی کورکان مطلقاً به داماد گفته می شود.

کورگان.

(اِخ) ناحیه ای است در جنوب روسیهء کنونی و در آنجا مقبره هایی از سکاها کشف گردیده که غالباً در میان سنگ کنده شده است. (از ایران باستان ج 1 ص 578).

کورگانی.

(اِ) سختیان و تماج. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به کورکانی شود.

کور گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)کور کردن. نابینا ساختن. و رجوع به کور کردن شود. || انباشتن و مسدود ساختن آبراه چشمه و جز آن : و کاریزها انباشتن و چشمه های آب را کور گردانیدن و دزها و شهرها و دیوارها کندن. (فارسنامهء ابن البلخی ص38). و رجوع به کور کردن شود.

کور گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)کور شدن. نابینا شدن: عمی، تعمی؛ کور گردیدن. (منتهی الارب). و رجوع به کور شدن و کور گشتن شود.

کور گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) کور گردیدن. کور شدن. نابینا شدن :
فرودآمدند از چمنده ستور
شکسته دل و چشمها گشته کور.فردوسی.
- کور گشتن بخت کسی؛ نامساعد شدن بخت او. به خواب شدن بخت او. روی برتافتن بخت از او :
گرفتی همه مال مردم به زور
به یک ره چنین گشت بخت تو کور.
فردوسی.

کورگندم.

[گَ دُ] (اِ مرکب) نوعی گندم: از گندم نوعی است که کورگندم خوانند. (نزهة القلوب). دیگر آنکه نوعی از گندم که دراز و باریک می باشد و آن را خندروس می گویند و در بعضی مواضع کورگندم گویند. (فلاحت نامه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورگه.

[کَ وُ گَ] (ترکی، اِ) به معنی نقاره، این لفظ ترکی است. بعضی محققان نوشته اند که در آخر این لفظ به جای «ها» «الف» باید نوشت و به خواندن، ها باید خواند... (غیاث).(1) کورکه. کورکا. کورگا : چون در کنف حفظ الله به قلبگاه بازآمد کورگه و نقاره و کوس فروکوفتند... (ظفرنامهء تیموری علی یزدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صدای غریو کورگه و کوس در خم این طاق آبنوسی افتاد. (ظفرنامهء تیموری علی یزدی، یادداشت ایضاً). غریو کورگه با نعرهء دلیران در گنبد گردون پیچید. (ظفرنامهء تیموری علی یزدی، یادداشت ایضاً). و رجوع به کورکه و کورگا شود.
(1) - و در لغات ترکی به ضم اول و فتح را و واو معدوله و فتح کاف فارسی به معنی نقارهء کلان است. (غیاث).

کورگیا.

[کَ وَ] (اِ مرکب) بار کبر و خرنوب. (ناظم الاطباء). اسم فارسی اذخر است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به مدخل بعد شود.

کورگیاه.

[کَ وَ] (اِ مرکب)(1) درخت و میوه و بار کور است که آن را به عربی خرنوب می گویند و به ضم اول و ثانی مجهول بر وزن دور نگاه هم بنظر آمده است بمعنی گیاهی که آن را نیز خرنوب گویند و بعضی گویند اذخر است که خلال مأمونی باشد(2). (برهان) (از آنندراج).
(1) - از: کور، کبر + گیاه. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - به این معنی مصحف گورگیاه (نبات گورخر) و مصحف آن «جوزجینا» است، و آن اذخر و تبن مکه و فقاحه است. Schoenanthe. (از حاشیهء برهان چ معین).

کورلطیف.

[لَ] (اِخ) به نقل صاحب مجالس النفائس از شعرای نیک ماوراءالنهر است و طبعی لطیف دارد. بیت زیر از اوست:
سبوی باده به سر می بریم و خوش عیشی است
اگر مدام توان این چنین به سر بردن.
(از مجالس النفائس).

کورمال.

(ق مرکب) در تداول عامه، حرکت بااحتیاط و دست مالیدن به اطراف در تاریکی، غالباً کورمال کورمال (به تکرار) استعمال شود. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کورمال رفتن، کورمالی کردن و کورمال کورمال شود.

کورمال رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)کورمال کورمال رفتن. رفتن با سودن دست به زمین یا دیوار، چنانکه کوران. با سودن دست به زمین برای دریافتن بلندی و پستی زمین و احتراز از سقوط راه رفتن. بی دیدن بوسیلهء مالیدن دست راه رفتن. بی دیدن بوسیلهء مالیدن دست راه جستن. دست به دیوار یا زمین سوده رفتن، چنانکه در تاریکی شدید به راهی مجهول. دست به زمین یا به دیواره سوده رفتن، چنانکه کوری یا رونده ای در تاریکی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کورمال، کورمال کورمال و کورمالی کردن شود.

کورمال کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کورمالی کردن. رجوع به کورمالی کردن شود.

کورمال کورمال.

(ق مرکب) در تداول عامه، بااحتیاط و دست مالیدن به اطراف در تاریکی حرکت کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کورمال رفتن شود.

کورمال کورمال رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) کورمال رفتن. رجوع به کورمال رفتن شود.

کورمالی.

(حامص مرکب) دست مالیدن به اشیاء در تاریکی برای یافتن چیزی. و رجوع به کورمالی کردن شود.

کورمالی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)دست مالیدن به اشیاء در تاریکی برای یافتن چیزی. (فرهنگ فارسی معین).

کور مقری.

[رِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کور مادرزاد. (از آنندراج) (از غیاث).

کورمکور.

[مَ] (ص مرکب، از اتباع) چشم کم سو و معیوب و واسوخته و مریض. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به مادهء بعد شود.

کورمکوری.

[مَ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه، صفت چشمی بیمار. چشمی دردگن و بهم برآمده که به سختی بیند. چشمی دردگن با پلکهای بهم نزدیک شده و کم بینائی: چشمهای کورمکوری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || آنکه چشمانی با پلکهای سرخ و بهم آمده و اشک ریزان دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسی که دارای چشم کورمکور باشد. گاه نیز این لفظ را به منظور مزاح به کودکانی که دچار چشم درد شده اند می گویند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کورمکور شود.

کورملا.

[مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 295 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کورمورکی.

(حامص) به همان معنی کورمال کردن و کورمالی است. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کورمالی و کورمالی کردن شود.

کورموری.

(حامص) کورمورکی. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کورمورکی و کورمال شود.

کورموش.

(اِ مرکب) موش کور (به اضافه). (از فرهنگ فارسی معین). نوعی از موش باشد بغایت گنده و بدبوی و کریه منظر و روزها بیرون نیاید. (برهان) (آنندراج). خلد. جلذ(1). موش کور.(2) انگشت برک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : خدای تعالی موشی بفرستاد که آن را کورموش خوانند تا آن بند را پاره کرد. (تفسیر کمبریج از فرهنگ فارسی معین). عرم؛ کورموشان باشند. (قصص الانبیاء ص 177).
چشم ننهاده ست حق در کورموش
زآنکه بی چشمش چریدن هست خوش.
مولوی.
(1) - هر دو در لغت نامه های عرب آمده است و ظاهراً یکی تصحیف دیگری است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(2) - Taupe

کور موصلی.

[رِ صِ] (اِخ) اشاره به مردی کور است که ارادهء قتل یکی از ائمهء طاهرین را داشت و بدین منظور عصایی زهرآلود را بر روی پای آن حضرت نهاد و فشرد چنانکه پای حضرت مجروح شد. اما وی در عمل زشت خود توفیقی نیافت و امام از این سوء قصد به سلامت ماند. مردم بدجنس را اگر کور، یا نیمه کور باشند به کور موصلی تشبیه می کنند، و آنان را کور موصلی نامند. خلاصه این لفظ در مقام تحقیر و استخفاف و توهین به کسانی که چشم معیوب دارند به کار می رود. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کورمیخ.

(اِ مرکب) میخ سربزرگ چوبین را گویند که در طویلهء اسبان به کار برند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
به اشک چشمم چون خانه کورمیخ کشند
چو غنچه هیچم باشد که سیرخواب کنند(1).
مسعودسعد.
(1) - این بیت در دیوان مسعودسعد چ رشیدیاسمی ص 95 به همین صورت آمده است.

کورن.

[رَ] (اِ) رمه. گله. (از ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کورن.

[کُ رُ] (اِ)(1) سکهء طلای آلمان معادل 10 مارک که در سال 1924 م. از جریان خارج گردید. || واحد سیستم پولی اتریش-هُنگری از 1892 تا 1925 م. و همچنین سکهء معادل با 100 هلر.(2) || واحد سیستم پولی، در دانمارک معادل با 100 «اور»(3) و نرخ جدید آن در سال 1350 ه . ش. در ایران 90/10 ریال و نرخ فروش آن 11 ریال بود.(4) || واحد سیستم پولی نروژ، و نرخ خرید آن در ایران 45/11 ریال و نرخ فروش آن 55/11 ریال بود.(5) || واحد سیستم پولی در سوئد(6) و یک سکه نقرهء سوئدی معادل با 100 «اور».(7) نرخ خرید آن در ایران 15 ریال و نرخ فروش 16 ریال.(8) || واحد سیستم پولی ایسلند معادل با 100 اورار.(9) (از وبستر).
(1) - این کلمه در زبان فارسی به صورت Krone«کرون» نیز آمده است.
(2) - Heller.
(3) - ore. (4) - روزنامهء اطلاعات مورخ 25 بهمن ماه 1350 ه . ش.
(5) - روزنامهء اطلاعات مورخ 25 بهمن ماه 1350 ه . ش.
(6) - تلفظ سوئدی این کلمه کرونا (Krona)است.
(7) - ore. (8) - روزنامهء اطلاعات مورخ 25 بهمن ماه 1350 ه . ش.
(9) - Aurar.

کورن.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردانگه که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 365 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کورنده.

[رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان رودبنه که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 470 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کورنش.

[کُرْ نِ] (ترکی، اِ) کرنش. خم شده سلام کردن. (غیاث). نوعی از آداب که سلاطین را کنند و با کردن مستعمل است. (آنندراج). سجده و تعظیم و تکریم و عبادت و ستایش و خم شده ستایش کردن و به خاک افتادن. (ناظم الاطباء). تعظیم. تکریم. سجده. به خاک افتادن. (فرهنگ فارسی معین) : اگر در قول خود صادق بوده بلاتأمل به موکب عالی پیوسته سعادت کورنش دریابد. (عالم آرا ص 363 از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کرنش شود.

کورنگاه.

[نِ] (ص مرکب) کورچشم. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).

کورنمایش.

[نُ / نِ / نَ یِ] (ص مرکب)تاریک. (آنندراج). تاریک و تیره و مظلم. (ناظم الاطباء).

کورنمک.

[نَ مَ] (ص مرکب) کنایه از مردم نمک بحرام و حرام نمک باشد. (برهان). کسی که پاس نمک نداشته باشد و با ولی نعمت بد بازد، مرادف نمک بحرام. (آنندراج). مردم نمک بحرام و حرام نمک. (ناظم الاطباء). حق نشناس. نمک بحرام. (فرهنگ فارسی معین). امروز نمک کور گویند. (حاشیهء برهان چ معین). نمک نشناس.

کورنمکی.

[نَ مَ] (حامص مرکب)حق نشناسی. نمک بحرامی. (فرهنگ فارسی معین) نمک نشناسی. و رجوع به کورنمک شود.

کورنه.

[رَ نَ / نِ] (اِ) پیاز و بصل. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کورنی.

[کُرْ نِ] (اِخ)(1) رجوع به کرنی شود.
(1) - Corneille.

کورنین.

[کَ وَ] (اِ) اسباب خانه و رخت خانه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || مال صامت. (ناظم الاطباء). دارایی غیرمنقول. (از اشتینگاس). || مغاک. خندق. گودال. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوروا.

[کَ وَرْ] (اِ مرکب) به معنی کبرباست که آش کبربا باشد. (برهان) (آنندراج). کوربا. کبربا. کبروا. آش کبر. (فرهنگ فارسی معین). اصفیه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوربا، کَوَر و کَبَر شود.

کوروار.

[کورْ] (ق مرکب) مانند کور. چون نابینایان :
سوی شهر بی نیازی ره بپرس
چند گردی کوروار اندر ضلال.
ناصرخسرو.
ناخنی که اصل کار است و شکار
کوژ کمپیری ببرد کوروار.
(مثنوی چ رمضانی ص 258).

کور و پشیمان.

[رُ پَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) سخت پشیمان. (فرهنگ فارسی معین). از اتباع، سدمان ندمان. سادم نادم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به «کور و پشیمان» در ذیل ترکیب های کور شود.

کوروش.

[کورْ وَ] (ق مرکب) کوروار. مانند کور. چون کوران. همچون نابینایان :
کوروش قائد و عصاطلبی
بهر این راه روشن و هموار.هاتف.
و رجوع به کوروار شود.

کوروش.

(اِخ) رجوع به کورش کبیر، کورش کوچک و کورش اول شود.

کور و کبود.

[رُ کَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) ناقص و رسوا. نادلپذیر. مقرون به رنج و آفت. تعبیری است که در آثار قدما و مثنوی و دیوان کبیر، گاه به معنی وصفی استعمال می شود. (شرح مثنوی شریف جزو نخستین از دفتر اول تألیف بدیع الزمان فروزانفر ص 226). رجوع به ترکیب «کور و کبود» ذیل کور شود.

کور و کچل.

[رُ کَ چَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) برای چشم نخوردن بچه های خود را، کور و کچل های من می گفتند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به همین کلمه در ذیل ترکیب های کور شود.

کور و کر.

[رُ کَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) آن که دیدن و شنیدن نتواند : محارم شاه باید کور و کر باشند یعنی ابراز اسرار شاه نکنند. مثل کسانی که ندیده و نشنیده اند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کنایه از مردم بی خرد و نادان. بی بصیرت و جاهل :
آنچه گفتم یاد گیر و آنچه بنمودم ببین
ورنه همچون کور و کر عامه بمانی کور و کر.
ناصرخسرو.
تا مرد خرد کور و کر نباشد
از کار فلک بی خبر نباشد.ناصرخسرو.

کور و کل.

[رُ کَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) کور و کچل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کور و کچل شود.

کورول.

(اِ)(1) کرسی یا صندلی قضات درجه اول روم و به قول تیت لیو مورخ رومی، علامت سلطنت بود و رومیها آن را از مردم اتروسک اقتباس کرده بودند. (از ایران باستان ج 3 ص2451). رجوع به کورولیس شود.
(1) - Curul.

کورولوژی.

[کُ رُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1)دانشی است که از چگونگی انتشار جانوران در روی زمین بحث می کند. (از جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج 1 ص 3).
(1) - Chorologie.

کورولیس.

(اِ)(1) مقام رفیعی [ در روم قدیم ]بود که فقط دیکتاتورها و کنسولان و مأموران احصاء بدان نایل می توانستند شد و مقام کورولیس را کرسی خاصی بود که جز اشخاص مزبور کسی بر آن حق جلوس نداشت. (تمدن قدیم تألیف فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Curulis.

کورون.

[کَ وِ رو] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب که در بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوروند.

[کورْ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ململی هفت لنگ است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

کوره.

[رَ / رِ] (اِ) آتشگاه آهنگری و مسگری. (برهان). به معنی آتشدان زرگر و آهنگر و امثال آنها. (آنندراج). آتشگاه آهنگری و مسگری و زرگری و جز آن. (ناظم الاطباء). آتشدان آهنگر. کلانهء آهنگر. تنور آهنگر. اتون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اوراق مانوی (پهلوی) کورک(1)(تنور، کوره)، اکدی کورو(2) و در عربی «کور... کورهء آهنگران از گل» و مقایسه شود با گیلکی(3) کوری(4) (اجاقهای گلی). (حاشیهء برهان چ معین) :
و هرگه که تیره بگردد جهان
بسوزد چو کوره شود بادغر.خسروی.
چنان آهنگری کز کورهء تنگ
به شب بیرون کشد رخشنده آهن.
منوچهری.
اگر صد بار در کوره گدازی
همانم باز وقت بازدیدن.ناصرخسرو.
ای سوزنی تنت اگر از کوه آهن است
در کورهء دل آر و چو سوزن ز غم بکاه.
سوزنی.
زر اگر خاتم ترا نسزید
باز با کورهء گداز فرست.خاقانی.
منم آن کاوه که تأیید فریدونی و بخت
طالب کوره و سندان شدنم نگذارند.
خاقانی.
چون به یکی پاره پوست ملک توانی گرفت
غبن بود در دکان کوره و دم داشتن.
خاقانی.
مرا در کورهء آتش نشاندند
به جایی این چنین ناخوش نشاندند.نظامی.
دهی وآنگه چه ده چون کوره ای تنگ
که باشد طول و عرضش نیم فرسنگ.
نظامی.
ندارم طاقت این کورهء تنگ
خلاصی ده مرا چون لعل از سنگ.نظامی.
همچو کوره هرکه باد از جای دیگر می خورد
بایدش سرکوفته مانند سندان زیستن.
رضی نیشابوری.
- از کوره بدر (در) کردن؛ در تداول عامه، بسیار عصبانی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- از کوره دررفتن؛ در تداول عامه، بسیار عصبانی شدن. (فرهنگ فارسی معین). سخت غضبناک شدن. عظیم خشمگین شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- از کوره درکردن کسی را؛ در تداول عامه، عصبانی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کورهء آهن؛ کوره ای که در آن آهن را تفته و سرخ کنند. کوره ای که در آن آهن را بگدازند :
گرم است دمم چون نفس کورهء آهن
تنگ است دلم چون دهن کورهء سیماب.
خاقانی.
- کورهء آهنگر؛ کوره ای که آهنگران آهن را در آن تفته و سرخ کنند :
سینهء ما کورهء آهنگر است
تا که جهان افعی ضحاک شد.خاقانی.
- کورهء آهنگری.؛ رجوع به ترکیب قبل شود.
- کورهء تابان کیمیای سپهر؛ منجمان و رمالان و رصدبندان خم نشین. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوره تاب شود.
- کورهء سیماب.؛ رجوع به ترکیب کورهء شنگرف ذیل معنی بعد و شاهد ترکیب کورهء آهن شود.
- مثل کوره؛ تنی از تب سوزان. (امثال و حکم ص1474).
- مثل کورهء حدادی سوختن؛ تبی شدید داشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| جایی که خشت و گچ و امثال آن پزند. (برهان). جایی که در آن خشت و گچ و آهک پزند. (ناظم الاطباء). جایی که در آن خشت و گچ و امثال آن پزند. (فرهنگ فارسی معین). داش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کورهء شنگرف؛ کوره ای که شنگرف را در آن گذارند تا سیماب (جیوه) از آن به دست آورند. کورهء سیماب :
بسان کورهء شنگرف شد گل از گل سرخ
بر او چو روشن سیماب ریخت قطره سحاب.
مسعودسعد.
و رجوع به ترکیب های معنی اول شود.
|| جایی که در آن از گل، گلاب گیرند :
گل در میان کوره بسی دردسر کشید
تا بهر دفع دردسر آخر گلاب شد.خاقانی.
من چو گلم که در وطن خار برد عنان از آن
رستم و کورهء سفر شد وطنم دریغ من.
خاقانی.
بیمارم و چون گل که نهی در دم کوره
گه در عرقم غرقه گه در تبم از تاب.
خاقانی.
اکنون روا مدار که نومیدیم کند
چون گل عرق گرفته و چون کوره تافته.
مجیرالدین بیلقانی (از آنندراج).
|| مخزنی که در بن چاه مبال و جز آن کنند از هر سوی به بلندی قامتی با عرضی که یک تن درون تواند رفت به هر طول که خواهند، و این خلاف انبار است. سوراخ افقی قناتها و مستراحها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || راهی از تنبوشه و جز آن که به چاهی رود تنبوشه یا راهی که فاضل آب را به چاه برد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کورهء چشم. مغاکی در زیر پیشانی که جهاز چشم در آن جای دارد. کاسهء چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): لَخص؛ گوشت کورهء چشم. (مهذب الاسماء). عین لخصاء؛ چشمی که کورهء وی گوشتین بود و ستبر. (مهذب الاسماء). عین کحلاء؛ چشمی که کورهء وی سیاه بود. (مهذب الاسماء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بام چشم. پلک زبرین چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به هندی پارچه و جامهء ناشسته. (برهان). پارچهء ناشسته که هنوز به کاری درنیامده باشد، و به این معنی هندی است. (از آنندراج). جامه و پارچهء ناشستهء گازری ناکرده. (ناظم الاطباء). || ظرف سفالین آب نرسیده را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). آوند گلی که آب ندیده باشد و به این معنی هندی است. (از آنندراج). ظاهراً مصحف کوزه است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - qwrg.
(2) - kuru. (3) - رجوع به فرهنگ گیلکی تألیف منوچهر ستوده شود.
(4) - kuri.

کوره.

[رَ / رِ] (ص) کور حقیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کور معهود: شیطان کوره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || هر چیز خرد و دقیق و کوچک. (ناظم الاطباء). سخت خرد. سخت ناچیز: ده کوره ستاره کوره. نخودچی کوره. (نخودچی سخت و ریز). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوره.

[کَ / کُو رَ / رِ] (اِ) زمینی را گویند که آن را سیلاب کنده باشد و بدان سبب گودها در آن بهم رسیده و پر گل و لای باشد. (برهان). زمینی که سیلاب آن را کنده و پست و بلند گشته و پر گل و لای باشد. (ناظم الاطباء). سیلاب کنده و زمین گوشده و گل در او مانده. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
دلش نگیرد زین کوه و دشت و بیشه و رود
سرش نپیچد زین آب کند و کوره و حر.
عنصری.
|| سیلاب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || صدف و کرم که سیل آورده باشد. || نام گروهی از مردمان هند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوره.

[رَ / رِ] (معرب، اِ) کورة. معرب خره.(1)شهرستان. (از برهان). شهرستان. ج، کُوَر. (منتهی الارب). مدینه. (اقرب الموارد). بمعنی بلد. معرب خره. بلوک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شهرستان. (آنندراج). شهرستان و ناحیه. (فرهنگ فارسی معین). یاقوت در معجم البلدان از حمزهء اصفهانی آرد: کوره فارسی است. و ظاهراً این نام در پارسی قدیم «خوره» با خاء نقطه دار بوده، زیرا ما نام دو کورهء فارسی را از روزگار ساسانیان داریم که تا قرن هفتم و هشتم هجری، «اردشیر خره» و «قباد خره» خوانده می شدند. رجوع به خوره و خره شود. (از حاشیهء برهان چ معین) : حمزة بن یسع بن عبدالله که امیری بوده از امرای عرب، قصد خدمت هارون الرشید کرد... و از او درخواست کرد که قم را کوره و شهری گرداند به انفراد و منبر را در آن بنهد تا در قم نماز جمعه و عیدین به استقلال بگذارند و احتیاج نباشد ایشان را از برای جمعه و عیدین به کورهء دیگر رفتن و نماز کردن. (تاریخ قم ص 28). اعرابی گفت: امیر این کوره را [ اصفهان را ] به بیتی مدح گفته بودم ده هزار درم مرا جایزه ارزانی فرمود. (ترجمهء محاسن اصفهان). || ناحیه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چندین قریهء متصل به هم. (ناظم الاطباء). گویند هر شهری کوره ای دارد و کوره ناحیه ای است که دارای محال و روستاها باشد. (از اقرب الموارد). سواد، یعنی قریه های شهری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کرانه. (منتهی الارب). || ده و قریهء بزرگ کلان. (ناظم الاطباء). || (اِخ) یک حصه باشد از پنج حصهء ولایت فارس چه حکمای فارسیان تمامی ممالک فارس را به پنج قسم ساخته اند و هر قسم را کوره نام نهاده: اول آن کورهء اردشیر است، دویم کورهء استخر، سیم کورهء داراب، چهارم کورهء شاپور، پنجم کورهء قباد، و آن را خوره نیز گویند. (برهان). حصه و قسمتی از پنج حصهء فارس که حکما قرار داده بودند مرادف خوره... و آن کورهء استخر و کورهء اردشیر و کورهء داراب و کورهء شاپور و کورهء غباد بوده و در فارسی کاف و خابه یکدیگر تبدیل می شود، چنانکه غباد و کواد. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) : و از آثار او آن است که به پارس یک کوره ساخته است آن را اردشیر خوره گویند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 60). پس عثمان بن ابی العاص در کورهء شاپور خوره رفت و اصل این کوره بشاپور است. (فارسنامه ابن البلخی ص 115). عثمان بن ابی العاص و ابوموسی اشعری به اتفاق برفتند و کورهء ارجان بگشادند و این کورهء قباد خوره است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 115).
(1) - از فرهنگ فارسی معین.

کوره.

[کِ رَ] (هندی، اِ) کادی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کادی شود.

کوره.

[کِ وِ رِ / کَ وَ رِ] (اِ) همان کبره است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کبره، کبره بستن و دیگر ترکیب های این کلمه شود.

کوره.

[ ] (اِ) به نقل حدودالعالم از مسکوکاتی بوده است که در سلابور از شهرهای هندوستان رایج بوده است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 70).

کوره.

[رَ / رِ] (اِخ) از معادن آهن است در ولایت طارمین و قزوین. (از نزهة القلوب چ لیدن ص202).

کوره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 308 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 142 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کورهء اردشیر.

[رَ / رِ یِ اَ دَ] (اِخ) رجوع به مدخل بعد شود.

کورهء اردشیرخوره.

[رَ / رِ یِ اَ دَ خوَرْ / خُرْ رَ] (اِخ) یکی از پنج کورهء ولایت فارس است. این کوره منسوب است به اردشیربن بابک و مبدأ به عمارت فیروزآباد کرده است. (از فارسنامهء ابن البلخی ص132). رجوع به همان مأخذ صص 132-141 شود.

کورهء اصطخر.

[رَ / رِ یِ اِ طَ] (اِخ) یکی از پنج کورهء ولایت پارس است: اصل این کوره اصطخر است و این اصطخر اول شهری است که در پارس کرده اند و آن را گیومرث بنا کرده است و بسط این کوره جمله پنجاه فرسنگ طول است در پنجاه فرسنگ عرض و حد این کوره از یزد تا هزاردرخت در طول و از قهستان نیریز در عرض. (از فارسنامهء ابن البلخی چ گای لسترنج صص 121-122). رجوع به همان مأخذ صص 121-129 شود.

کوره پز.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب) آجرپز. آهک پز. گچ پز. سفال پز. داشگر. فخاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوره پزخانه.

[رَ / رِ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)جایی که در آن خشت خام را پزند و آجر کنند و یا گچ و آهک در آن پزند. (فرهنگ فارسی معین). جایی که کوره پز در آنجا کار می کند. و رجوع به کوره و کوره پز شود.

کوره پزی.

[رَ / رِ پَ] (حامص مرکب)کار و عمل کوره پز. و رجوع به کوره، کوره پز و کوره پزخانه شود.

کوره تاب.

[رَ / رِ] (نف مرکب) تابندهء کوره. افروزندهء کوره. آتش افروز کوره. آنکه در کوره آتش بیفروزد. آنکه کوره را تافته کند :
کوره تابان کیمیای سپهر
که آگهی بودشان ز ماه و ز مهر.نظامی.
و رجوع به ترکیب «کوره تابان کیمیای سپهر» ذیل کوره شود.

کوره جان.

[رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان شاندرمن که در بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش واقع است و 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوره چاله.

[رَ / رِ لَ / لِ] (اِ مرکب)خانه ای بد و گود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورهء حدادی.

[رَ / رِ یِ حَدْ دا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کورهء آهنگری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کورهء آهنگری ذیل ترکیب های کوره شود.

کوره خر.

[رَ / رِ خَ] (اِ مرکب) گوزن. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

کوره خسرو.

[رِ خُ رَ / رُو] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالا که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 275 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوره خط.

[رَ / رِ خَط ط / خَ] (اِ مرکب)خطی بد و ناخوانا یا خطی که بسختی قابل خواندن است به علت ناپختگی خط و کم سوادی نویسنده. خط کسانی که کوره سوادی دارند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورهء دارابجرد.

[رَ / رِ یِ جِ] (اِخ) یکی از پنج کورهء ولایت پارس است. این کوره منسوب است به دارای بزرگ پسر بهمن بن اسفندیار. دارابجرد را دارابن بهمن بنا کرده است. شهری مدور چنانکه به پرگار کرده اند و حصاری محکم در میان شهر و خندقی که به آب معین برده اند و چهار دروازه بدین حصار است و اکنون شهر خراب است و هیچ نمانده است جز این دیوار و خندق و هوای آن گرمسیر است و [ دارای ] درخت خرما باشد و آب روان بدست و مومیایی از آنجا خیزد از کوهی قطره قطره می چکد و کانی است که از هفت رنگ نمک از آنجا خیزد. (از فارسنامهء ابن البلخی چ گای لسترنج ص 129). رجوع به همان مأخذ ص 129 و خورهء داراب در این لغت نامه شود.

کوره درد.

[رَ / رِ دَ] (اِ مرکب) دردی که جای آن و حد آن معلوم صاحب درد نباشد و نتواند از آن عبارت کرد. درد گنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دردی نه سخت لیکن ممتد. دردی کم و دائم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوره دره.

[رَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوره دره.

[رِ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 520 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

کوره ده.

[رَ / رِ دِهْ] (اِ مرکب) ده کوچک و کم آباد. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). ده کم جمعیت که چندان آبادانی نداشته باشد. (ناظم الاطباء). دهی بسیار کوچک و کم سکنه و کم حاصل. دهی کوچک و ناچیز و حقیر. ده کوره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
من روشنم از دود غم روز به خویش
ای چرخ تو می دانی و این کوره ده خویش.
رکنای مسیح کاشی (از آنندراج).

کوره راه.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) راهی که ناراست و پرپیچ مثل راه مارپیچ باشد و روندهء آن راه گم کند. (آنندراج). راه ناراست معوج و پیچ در پیچ. (ناظم الاطباء). راهی باریک و پرپیچ و خم و غیرمعروف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به نادانی گرفتم کوره راهی
ندانستم که می افتم به چاهی.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوره رود.

[رَ / رِ رو] (اِخ) حومهء ولایت ایراهستان(1) از کورهء اردشیرخوره است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 125).
(1) - ن ل: ابراهستان، انراهستان.

کوره سواد.

[رَ / رِ سَ] (اِ مرکب) مایهء اندکی از خواندن و نوشتن. خواندن و نوشتن کم بی علم و دانشی دیگر. خواندن و نوشتنی کم. نیمه سواد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کورهء شاپور.

[رَ / رِ یِ] (اِخ) رجوع به مادهء بعد شود.

کورهء شاپورخوره.

[رَ / رِ یِ خوَرْ / خُرْ رَ] (اِخ) یکی از پنج کورهء فارس است: این کوره منسوب است به شاپوربن اردشیربن بابک و اصل این کوره بشاوپور است. (از فارسنامهء ابن البلخی چ گای لسترنج ص 141). رجوع به همان مأخذ صص 141-148 و خورهء شاپور در این لغت نامه شود.

کورهء فخارخانه.

[رَ / رِ یِ فَخْ خا نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جای خشت پزی که آن را پژاوه به زای فارسی و در هندی بجاوه به جیم تازی گویند. (آنندراج) :
زند از روزنش آتش زبانه(1)
بسان کورهء فخارخانه.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
(1) - در آنندراج و بهار عجم زمانه ضبط شده است. متن به قیاس تصحیح شد.

کورهء قباد.

[رَ / رِ یِ قُ] (اِخ) رجوع به مادهء بعد شود.

کورهء قبادخوره.

[رَ / رِ یِ قُ خوَرْ / خُرْ رَ] (اِخ) یکی از پنج ولایت فارس است: کورهء قبادخوره ارجان، در ابتدا قبادبن فیروز پدر کسری انوشروان بنا کرد و شهری بود بزرگ با نواحی بسیار، اما به روزگار فتورو استیلای ملحدان اباد هم الله خراب گشت و هوای آن گرمسیر است و رودی عظیم که آن را نهر طاب گویند و منبع آن از حدود سمیرم است آنجا می گذرد زیر پول ثکان و بیرون از آن دیگر رودها و آبهای بسیار است و زمین آن جایگاه ربعی نیکو و از همه گونه میوه ها باشد و درختان خرما و بر خصوص انار ملیسی(1) باشد سخت نیکو و مشمومات. (از فارسنامهء ابن البلخی چ گای لسترنج ص 148). و رجوع به همان مأخذ ص 149، 150 و 151 و خورهء قباد در این لغت نامه شود.
(1) - ن ل : ملسی، املیسی.

کوره کش.

[رِ کِ] (اِخ) کره کش. دهی از دهستان دیزمار باختری که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 230 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی ایران ج 4).

کوره کیا.

[رَ / رِ] (اِخ) لقبی بوده است که مسلمانان قزوین به حسن بن محمد بن بزرگ امید داده بودند. (از تاریخ گزیده چ عبدالحسین نوایی ص 523).

کوره گاه.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) جای کوره. جای کوره ها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوره مز.

[رِ مَ] (اِ) شیر مخلوط با دوغ و گورماست. (ناظم الاطباء). غذایی از شیر و ماست. (از اشتینگاس).

کوری.

(حامص) نابینایی را گویند. (برهان). نابینایی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). نابینایی. فقدان حس باصره. (فرهنگ فارسی معین). عمی. (ترجمان القرآن). بطلان حاسهء بصر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز کوری یکی دیگری را ندید
همی این بر آن، آن بر این بنگرید.فردوسی.
همه مردمش کور بودی به چشم
یکی را ز کوری ندیدم به خشم.فردوسی.
به دیده کوری دختر نبیند
همان داماد بی آهو گزیند.
(ویس و رامین از امثال و حکم ج3 ص 245).
بدین کوری اندر نترسی که جانت
بناگاه از این بند بیرون جهد.ناصرخسرو.
آن یکی کوری همی گفت الامان
من دو کوری دارم از اهل زمان.مولوی.
کوری عشق است این کوری من
حب یعمی و یصم است ای حسن.مولوی.
نخواهم گندم سلطان صانع
به کوری گردم از دو دیده قانع.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
کَمَهْ؛ کوری مادرزادی. (منتهی الارب).
- شب کوری؛ عشا. عشاوره. (منتهی الارب). عاجز بودن از دیدن در شب. فقدان یا ضعف بینایی در شب.
- کوری چشم فلانی؛ یعنی به رغم او. (از آنندراج). به رغم فلان. (از غیاث) :
کوری چشم رقیبان بینش ما شد زیاد
همچو آتش خار اگر در دیدهء ما ریختند.
صائب (از آنندراج).
- کوری کسی؛ علی رغم او. بر خلاف آرزوی او :
گفته ام پیغام جانان بود از آن بستم زبان
کوری نامحرم این طومار را پیچیده ام.
نادم گیلانی (از آنندراج).
- کوری تو یا کوری ترا؛ به رغم انف تو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بزیم کوری ترا چندان
که دگر ره ریی به دازهء من.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوری و کبودی، کبودی و کوری؛ کنایه از سیه روزی و بدحالی و غم و اندوه. (آنندراج). کنایه از سیه روزی و بدحالی. (فرهنگ فارسی معین). حالت چیزی که ناقص و رسوا یا زشت و نادلپذیر است. (کلیات شمس چ فروزانفر جزو 7 ص405) :
کبودی و کوری درآمد به چرخ
که بغداد را کرد بی کاخ و کرخ.
نظامی (از آنندراج).
برون از خطهء چرخ کبودش
رهیده جان ز کوری و کبودی.
(کلیات شمس ایضاً).
بی چشم خطت بنفشه و نرگس را
ایام به کوری و کبودی بگذشت.
قیلان بیک (از آنندراج).
-امثال: کوری به از نادانی . (امثال و حکم ج 3 ص 1245).
کوری دخترش هیچ، داماد خوشگل می خواهد. (امثال و حکم ج3 ص 1245).
|| (هندی، اِ) نام غله ای هم هست خودروی و آن را چینه و خوراک مرغان کنند. (برهان). به این معنی هندی است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام غله ای هم هست که غالباً خودروی است. (آنندراج). غله ای خودروی که چینه مرغان نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
چه مانم از پی شاماخ و کوری
ز شور خاکیان در خاک شوری؟
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ رشیدی).
|| نشاط.(1) (از لغت فرس اسدی چ اقبال). سرور و شادمانی. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: گوری صحیح است. رجوع به گوری شود.

کوری.

[کَ / کُو] (اِ) ظرف چرمین بزرگی که دواها را جهت فروش در آن ریزند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوری.

[کَ] (هندی، اِ) به هندی اسم ودع است. (فهرست مخزن الادویه). صدف یکی از جانوران نرم تن از ردهء شکمپاییان که در سواحل دریاهای گرم (اقیانوس هند و سواحل افریقا) فراوان است. این صدف سفیدرنگ است و به شکل و اندازهء یک سکهء معمولی می باشد. (فرهنگ فارسی معین). || از جمله چیزهایی بود که در میان بعضی از امتهای اسلامی و پیش از آن چون سکه بدان معامله می کردند. (از النقود العربیة ص 68).

کوری.

(اِخ)(1) پیر (1859-1906 م.). او و ماری کوری(2) (1867-1934 م.) زن و شوی فیزیکدان فرانسوی و برندگان جایزهء نوبل سال 1903 م. در رشتهء فیزیک(3) و کاشفان رادیوم. پیر کوری در پاریس متولد شد و در دانشگاه سوربن به کسب دانش پرداخت و چندی بعد به استادی در رشته فیزیک نایل آمد. به سال 1896 م. با ماری اسکلودوسکا(4)ازدواج کرد. پس از آنکه خواص رادیواکتیویتهء اورانیوم به سال 1896 م. به وسیلهء هانری بکرل(5) کشف شد، پیر کوری و زنش دربارهء رادیواکتیویته به تحقیق پرداختند و سرانجام به سال 1896 م. به کشف دو مادهء جدید، یعنی رادیوم و پلونیوم دست یافتند و سالهای بعد دربارهء خواص رادیوم و تغییرات آن جستجو و مطالعهء بیشتری کردند تا جایی که کشف این زن و شوهر بعدها پایهء تحقیقات بیشتری دربارهء فیزیک هسته ای و شیمی قرار گرفت. در سال 1903 م. جایزهء نوبل فیزیک میان آنها و هانری بکرل تقسیم گردید و این جایزه بسبب کشف رادیواکتیویته نصیب آنها شد. پیر کوری که به سال 1905 م. به عضویت فرهنگستان علوم انتخاب شده بود، در اثر تصادف با گاری در پاریس کشته شد (1906 م.) و همسرش در دانشگاه پاریس به عنوان جانشین وی به مقام استادی انتخاب گردید. (از دائرة المعارف بریتانیکا). رجوع به مدخل بعدی شود.
(1) - Curie, Pierre. (2) - رجوع به مدخل بعد شود.
(3) - مادام کوری به سال 1911 م. جایزه نوبل در شیمی را نیز دریافت کرد.
(4) - Marie Sklodowska.
(5) - Henri Becquerel.

کوری.

(اِخ) ماری. همسر پیر کوری. دانشمند و فیزیکدان و برندهء جایزهء نوبل مربوط به فیزیک و شیمی و کاشف رادیوم و پلونیوم. وی در ورشو دیده به جهان گشود و مقدمات علوم را پیش پدر خود آموخت و به علت وارد شدن در سازمان انقلابی دانشجویان مصلحت چنان دید که ورشو را ترک کند. پس از آنکه مدتی در اتریش اقامت کرد، به پاریس رفت و در آنجا به دریافت شهادتنامهء علمی نایل گردید و به سال 1896 م. با پیر کوری ازدواج کرد. در همان سالی که این زن و شوهر موفق به دریافت جایزهء نوبل گردیدند، مادام کوری نتایج تحقیقات خود را دربارهء رسالهء دکتری خویش به دانشگاه تسلیم کرد و پس از آن به عنوان رئیس آزمایشگاه گروه آموزشی که شوهر وی ریاست آن را برعهده داشت به کار پرداخت و سرانجام پس از مرگ شوهر جانشین او در دانشگاه گردید و به سال 1911 م. جایزهء نوبل شیمی را دریافت کرد. این بار جایزهء نوبل به علت کشف رادیوم و تحقیقات او دربارهء خواص آن به وی تعلق گرفت. در این هنگام مادام کوری اولین کسی بود که دوبار به اخذ جایزه نوبل نایل گردید. کتاب وی تحت عنوان «تحقیق دربارهء مواد رادیواکتیویته» و کتاب کلاسی دیگر او به عنوان «طرز عمل و خواص رادیواکتیویته» بترتیب در سالهای 1904 و 1910 م. چاپ و منتشر شد. مادام کوری به سال 1929 م. پنجاه هزار دلار از طرف پرزیدنت هربرت هوور(1) رئیس جمهوری امریکا دریافت کرد تا به مصرف خرید رادیوم برای آزمایشگاه رادیواکتیویتهء ورشو (آزمایشگاهی که به کوشش و یاری خود وی تأسیس یافته بود) برسد. وی به سال 1934 م. در ساووای(2) فرانسه درگذشت. (از دائرة المعارف بریتانیکا). رجوع به مدخل قبل شود.
(1) - Hoover, Herbert Clark.
(2) - Savoy.

کوری.

(اِخ) دهی از دهستان جوانرود که در بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع است و 148 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوری.

(اِخ) دهی از بخش قصرقند که در شهرستان چاه بهار واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوریان.

(اِخ) دهی از دهستان رودبار که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 259 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوریانتس.

[کُ تِ] (اِخ)(1) شهری در انگلستان که نزدیک پاراگوی(2) واقع است و 56000 تن سکنه دارد. (از لاروس).
]. ien tess ]
(1) - Corrientes
(2) - Paraguay.

کوریان گورا.

[گُ] (اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج است و 137 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوریجان.

(اِخ) دهی از دهستان حاجیلو که در بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع است و 1900 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوریجان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کوچصفهان که در شهرستان رشت واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوری نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تغطش. تغاطش. تعامی. (منتهی الارب). خود را به نابینایی زدن. برخلاف حقیقت اظهار کوری کردن.

کوریولانوس.

[کُرْ یُ] (اِخ)(1) یکی از سرداران روم بود که در سال 494 ق.م. شهر کوریولی از بلاد لاسیوم را فتح کرد و بدین واسطه شهرتی یافت و به طرفداری توانگران از تقسیم گندم میان فقیران روم ممانعت کرد و بدین سبب ملت او را به تبعید محکوم ساخت. پس نزد ولسی ها رفت و به کمک آنان سراسر لاسیوم را غارت کرد و تا یک فرسنگی روم پیش آمد و مردم آن شهر را هراسان ساخت و سرانجام به خواهش مادر و خواهر خود بازگشت و به دست تولوس رئیس ولسی ها به هلاکت رسید. (اعلام تمدن قدیم تألیف فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
.
(فرانسوی)
(1) - Coriolan

کوریه.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان ماسوله که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوز.

(ص) دو تا اندرآمده و کژشده. (فرهنگ اسدی). پشت خمیده و دوته(1) شده را گویند خواه از پیری و خواه از علت دیگر. (برهان) (از آنندراج). پشت دوتا و خمیده خواه از پیری و یا علتی دیگر. (ناظم الاطباء). کوژ. قوز. پشت خمیده. دوتا. (فرهنگ فارسی معین). چفته. کوژ. کژ. دوتاه. خم. بخم.خمیده. کج. معوج. احدب. منحنی. کمانی. مقوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو دی رفت فردا نیامد هنوز
نباشم ز اندیشه امروز کوز.فردوسی.
بدو گفت کای پشت بخت تو کوز
کسی از شما زنده مانده ست نوز.اسدی.
هر آنکه با تو ندارد چو تیر دل را راست
ز رنج قامت او کوز چون کمان تو باد.
عبدالواسع جبلی.
گفتم که ایا با تو دلم چون قد تو راست
چون زلف تو پشت من اندر غم تو کوز.
سوزنی.
در و دشت را شبنم چرخ کوز
کند ایمن از تف و تاب تموز.نظامی.
چفته پشتی نعوذبالله کوز
چون کمانی که برکشند به توز.نظامی.
موی به تلبیس سیه کرده گیر
راست نخواهد شدن این پشت کوز.سعدی.
- کوزکوز رفتن؛ دولادولا رفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خمیده رفتن. با قامتی خمیده و دوتا راه رفتن :
نیست عجب دزدی کردن به روز
وین عجب آمد که رود کوزکوز.
امیرخسرو.
|| کنایه از فلک هم هست. (برهان) (آنندراج). آسمان و فلک. (ناظم الاطباء).
- گنبد کوز؛ فلک. آسمان. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از آسمان. کنایه از فلک و چرخ و سپهر :
میل در سرمه دان نرفته هنوز
بازیی بازکرد گنبد کوز.نظامی.
و رجوع به گوژ شود.
(1) - دوتا. (آنندراج).

کوز.

[کَ / کُو] (اِ) پشته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوزبندی شود. || در شواهد ذیل ظاهراً به معنی قطعه زمین زراعتی و «کرد» یا «کرت» استعمال شده است: دیگر کرمی که آن را مطبق گویند و به اصطلاح اهل قم آن را غیر ساباط گویند مثل باغات و کروم قم آن بپیمایند دو دانگ جهت سواقی که آن را به زبان قمی کوز گویند در حساب نیارد. (تاریخ قم ص 107). در حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله در بیت ذیل:
توبه کردی او به کردی مودعه
زآنکه ارض الله آمد واسعه.
می نویسد: کرد، بمعنی کوز و کردو است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در شهریار، گودالی است که مو در لب آن کاشته می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوز.

(اِ) مقدار شش قسط. معادل شش قسط. (مفاتیح العلوم خوارزمی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در شاهد ذیل اگر کوز مصحف کلمهء دیگری مانند گرز و جز آن نباشد ظاهراً یکی از آلتهای جنگ بوده است :معاذبن مسلم فرمود تا آلتهای حرب بسیار ساخته کردند و سه هزار مرد کاری را با تیشه ها و بیلها و کوزها و تبرها و از هر جنس صناعت وران که اندر لشکر به کار آیند مهیا کرد. (تاریخ بخارای نرشخی ص 84).

کوز.

[کِ وِ] (اِ) کِوِژ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوژ شود.

کوز.

[کَ] (ع مص) به کوزه آب خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گرد آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). جمع کردن چیزی را. (از اقرب الموارد): کازه کوزاً؛ جمع کرد و گرد آورد آن را. (ناظم الاطباء).

کوز.

(معرب، اِ)(1) آبجامه ای است معروف. ج، کیزان، اکواز، کِوَزة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). آوندی است دارای دسته و لوله و یا ظرفی است کوچکتر از ابریق. این کلمه دخیل است. (از اقرب الموارد). کوزه. (دهار). فارسی معرب. (ثعالبی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوزه و آبجامه. (ناظم الاطباء) :
سرایهاش چو کوز شکسته کرد از خاک
بهارهاش چو نار کفیده کرد از نار.فرخی.
بر من چون روز روشن شد که تو باد پیموده ای و کوز پوده شکسته ای. (سندبادنامه ص 98). و رجوع به کوزه شود.
(1) - معرب کوزه است.

کوز.

[کَ وَ] (اِ) حشره ای است سیاه رنگ از راستهء قاب بالان که جثه اش به اندازهء یک سوسک معمولی و یا بزرگتر است. این حشره در نقاط تاریک زیرزمینها و آشپزخانه های قدیمی می زید. حشره ای است شبرو، یعنی روزها استراحت می کند و شبها از لانه اش خارج می شود. از لار و حشرات دیگر و باقیماندهء غذاها تغذیه می کند. حرکات کوزکند است و هرگز پرواز نمی کند. خرچسانه. خرچسونه. کوزوک. خبزدوک. گوزک. خنفساء. (فرهنگ فارسی معین).

کوزآویز.

(اِ مرکب) هر چیزی که کوزه را بدان آویزان کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به کوزه آویز شود.

کوزا.

(اِخ) رجوع به کوزی شود.

کوزابر.

[بَ] (ا) قدح. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از آن کوزابری باز کردار
کلفتش بسدین و تنش زرین.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
[ ملک قفند ] صلح خواست از اسکندر و دختر... فیلسوف و کوزابری(1) به اسکندر فرستاد و در شاهنامه نام کید هندو گفته است. (مجمل التواریخ و القصص 119). و خسروپرویز را [ ز ] آنچ هیچ ملوک دیگر را نبود کوزابری(2) بود هرچند از آن شراب و اگر آب(3) فروکردندی هیچ کم نیامدی. (مجمل التواریخ و القصص ص 80). و رجوع به کوزاوره و کوزوره شود.
(1) - مرحوم دهخدا این کلمه را چنانکه در متن نقل شده، ضبط کرده است. اما بهار نظری دیگر دارد و در حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چنین آورده: کوز مخفف کوزه است و معرب آن هم هست، معنی کوزابری کوزه ای بوده است که بخودی خود از هوا آب فرومی کشیده است و هرچه از آن آب می خوردند باز آب می داده است مانند ابر، و در شاهنامه آن را جامی نامیده به این صفات - انتهی. و در ناظم الاطباء کوزاوَره به معنی صراحی شیشه ای و بلوری آمده است. و ضبط ناظم الاطباء مؤید ضبط مرحوم دهخداست.
(2) - با کاف و اضافه به ابر، یعنی کوزهء ابری. (حاشیهء بهار بر مجمل التواریخ و القصص ص80). رجوع به حاشیهء شماره قبل شود.
(3) - اگر آب، یعنی با آب. (حاشیهء بهار ایضاً).

کوزان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 981 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوزاوره.

[وَ رِ] (اِ) صراحی شیشه ای و بلوری. (ناظم الاطباء). کوزابر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوزابر شود.

کوزب.

[کَ زَ] (ع ص) بخیل تنگ خوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بخیل بد خوی و کج خلق. (ناظم الاطباء).

کوزبندی.

[بَ] (حامص مرکب)مرزبندی. پشته بندی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوزبندی کردن شود.

کوزبندی کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب) پشته بندی کردن زمین برای کشت خربزه و خیار و امثال آن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوزبندی شود.

کوزپشت.

[پُ] (ص مرکب) خمیده پشت و پشت دوتا. (آنندراج). کسی که پشت آن خمیده و دوتا باشد. احدب. (ناظم الاطباء). اقوس. احدب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوز، کوژ و کوژپشت شود.

کوزپشتی.

[پُ] (حامص مرکب) حدبة و کوزپشت بودن. (ناظم الاطباء). خمیده پشتی. پشت دوتایی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوز، کوزپشت و کوژ شود.

کوزد.

[زَ] (اِ) به لغت فارسی انزروت است. کوزده. (فهرست مخزن الادویه). کوژد. کوژده. و رجوع به کوزده، کوژد و کوژده شود.

کوزده.

[زَ دَ / دِ] (اِ) به لغت فارسی انزروت است. کوزد. (فهرست مخزن الادویه). کوژد. کوژده. و رجوع به کوزد، کوژد و کوژده شود.

کوزر.

[زَ] (اِ) خوشهء گندم و جوی را گویند که در وقت کوفتن خرمن خرد نشده باشد و بار دیگر بکوبند و آن را به عربی قصاله و قصامه خوانند (برهان) (آنندراج). در یزدی «کوزاره»، گندم از خوشه بیرون نیامده. (حاشیهء برهان چ معین). || غربیلی که آهک و سنگریزه را بدان غربیل کنند. (ناظم الاطباء).

کوزراک.

[] (اِخ) نام دهی است از تغزغز از پس کوه طفقان. (حدودالعالم چ دانشگاه ص 77).

کوزران.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش سنجابی که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوزره.

[زَ رَ / رِ] (اِ) مرغی باشد کوچک کبودرنگ و او بیشتر در آب می باشد. (برهان) (آنندراج). یک نوع پرندهء آبی و کبودرنگ و کوچک. (ناظم الاطباء). مصحف کودره و گودره. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کودره شود.

کوزسب.

[زِ] (اِخ) نام پادشاهی است. (فرهنگ رشیدی). کوزشب. (برهان) (آنندراج).

کوزش.

[زِ] (اِ) دادخواهی و تظلم. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوزشب.

[زَ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان بوده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوزسب. (فرهنگ رشیدی).

کوز شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) گوژ شدن. خمیده شدن. خمیده شدن قامت. خم و کج شدن بالا. جفته و منحنی شدن قد :
شده کوز بالای سرو سهی
گرفته گل سرخ رنگ بهی.فردوسی.
و تخته [ بر عضو شکسته ] بیش از پنج روز بر نباید نهاد مگر آنجا که ترسند که عضو کوز شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و عضو را نیک نگاه دارد تا کوز نشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
تیر بالاش چون کمان شد کوز
بر کمان کهن برآمد توز.امیرخسرو.
و رجوع به کوز، کوژ گشتن و کوز کردن شود.

کوزک.

[زَ] (اِ مصغر) کعب پا باشد. (فرهنگ سروری). قوزک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : موسی چهل گز بود و عصای چهل گز بود و چهل گز برجست و عصا بر کوزک پای او(1) توانست زد. (ترجمهء تفسیر طبری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).رجوع به قوزک شود.
(1) - عوج بن عنق.

کوزکانان.

[کَ] (اِخ) رجوع به گوزگانان شود.

کوزکان خداه.

[کَ خُ] (اِخ) پادشاهان کوزکانان یا جوزجانان بدین نام موسوم بودند. (از احوال و اشعار رودکی ص 176، از آثار الباقیه). و رجوع به کوزکانان و گوزگانان شود.

کوز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) خمیده و منحنی کردن. خمیده و کج کردن. چفته و منحنی کردن. کج و خم و دوتا کردن :
سپهری که پشت مرا کرد کوز
نشد پست و گردان به جای است نوز.
فردوسی.
هان نفریبد این عجوزت
چون خود نکند کبود و کوزت.
نظامی (الحاقی).
- کوز کردن پشت؛ به نشانهء تعظیم و احترام و یا ترس خم کردن پشت پیش کسی. سر فرودآوردن :
پیش ستمکاره مکن پشت کوز
زآنکه فراوان نزید اسب بوز.
امیرخسرو.
و رجوع به کوز، کوژ، کوز شدن و کوز گشتن شود.

کوزکنان.

[کُ] (اِخ) نام قریه ای به آذربایجان از نواحی تبریز. (از تاج العروس). قریهء بزرگی است از نواحی تبریز و میان آن و ارمیه و میان آن و تبریز دو منزل راه است و معنی آن سازندگان کوزه است. و از آنجا دریاچهء ارمیه پیداست. (از معجم البلدان). رجوع به کوزه کنان شود.

کوزکوز.

(ق مرکب) دولادولا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوزکوز رفتن ذیل ترکیب های کوز شود.

کوزگانی.

(اِ) سختیان و تیماج را گویند. (برهان) (از آنندراج). اصح گوزگانی است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوزگانی و کورکانی شود.

کوز گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)رجوع به مادهء بعد شود.

کوز گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) کوز شدن. خمیده و منحنی شدن. چفته و دوتا شدن :
بدو گفت نیرنگ داری هنوز
نگردد همی پشت شوخیت کوز.فردوسی.
کوز گردد بر سپهر از عشق او هر ماه، ماه
خون دل هر شب کند زی چشم من صد راه، راه.
قطران.
نچیده یکی میوهء تر هنوز
ز خشکی تنش چون کمان گشت کوز.
نظامی.
کنده شد پای و میان گشته کوز
سوختهء روغن خویشی هنوز.نظامی.
و رجوع به کوز، کوز شدن و کوز کردن شود.

کوزل حصاری.

[کُ زَ حِ] (اِخ) شیخ مصطفی بن محمد بن مصطفی. از خدمتگزاران نقشبندیه است. او راست: 1- حلیة الناجی، و آن حاشیه ای است بر شرح صغیر ابراهیم الحلبی. 2- شرح الحقایق من الاصول لابی الخادمی. این کتاب به سال 1246 ه . ق. پایان یافت. (از معجم المطبوعات ج 2).

کوزن.

[زَ] (اِ) میخکوب چوبین. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوزن.

[زَ] (اِخ)(1) ویکتور... فیلسوف و سیاستمدار فرانسوی (1792-1867 م.). وی در سال 1830 م. به عضویت آکادمی فرانسه نائل گردید و آثار فراوانی در تاریخ فلسفه و جز آن تألیف کرد. (از لاروس).
(1) - Cousin, Victor.

کوزوره.

[وَ رِ] (اِ) صراحی شیشه ای و بلوری. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). و رجوع به کوزاوره شود.

کوزة.

[کِ وَ زَ] (ع اِ) جِ کوز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کوز شود.

کوزه.

[زَ / زِ] (اِ) ظرفی است گردن دراز که در آن آب نگهدارند. (آنندراج). صراحی سفالی آبخوری که گردن دراز تنگی دارد. (ناظم الاطباء). ظرفی است گلین و گردن دراز که در آن آب و مایعات دیگر ریزند. (فرهنگ فارسی معین). ظرف سفالین با سری تنگ و با دسته که در آن آب کنند. ظرفی سفالین چون خمی خرد و آب در آن کنند. کوز. جوه. سبو. سبوی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گولی تو از قیاس که گر برکشد کسی
یک کوزه آب از او به زمان تیره گون شود.
عنصری(1).
از کوزه چو آب خوش نوشی نبود باک
گر چون خز ادکن نبود نرم سفالش.
ناصرخسرو.
همه کس رازداری را نشاید
درست از آب هر کوزه نیاید.ناصرخسرو.
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش.
خیام.
در کوزه نگر به شکل مستسقی
مستسقی را چه راحت از کوزه.خاقانی.
تا که هوا شد به صبح کوزهء ماوردریز
بر سر سیل روان شیشه گر آمد حباب.
خاقانی.
گفت صورت کوزه ست و حسن می
می خدایم می دهد از نقش وی.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 5 بیت 3288).
کوزه بودش آب می نامد به دست
آب را چون یافت خود کوزه شکست.
مولوی.
گر بریزی بحر را در کوزه ای
چند گنجد قسمت یک روزه ای.مولوی.
دل تشنه نخواهد آب زلال
کوزه بگذشته بر دهان سُکُنج.سعدی.
رفت آنکه فقاع از تو گشایند دگربار
ما را بس از این کوزه که بیگانه مکیده ست.
سعدی.
ساقی بده آن کوزهء یاقوت روان را
یاقوت چه ارزد بده آن قوت روان را.
سعدی.
موج زند سینه که تا لب بود
کوزه بریزد چو لبالب بود.امیرخسرو.
کوه از بحر چو دریوزه کند
بحر پیداست چه در کوزه کند.جامی.
نیست اوج اعتبار پوچ مغزان را ثبات
کوزهء خالی فتد زود از کنار بامها.صائب.
یک دل لب تشنه ناید از سر کویت درست
کوزه در سرچشمه چون بسیار شد خواهد شکست.
کاتبی.
- در کوزهء فقاع کردن؛ در تنگنا گذاشتن و دچار عسر و حرج کردن. (از حاشیهء کلیله و دمنه چ مجتبی مینوی ص 108) : این فصول با اشتر درازگردن کشیده بالا گفتند و بیچاره را به دمدمه در کوزهء فقاع کردند. (کلیله و دمنه چ مجتبی مینوی ص 108).
بوی خمش خلق را در کوزهء فقاع کرد
شد هزاران ترک و رومی بنده و هندوی او.
مولوی.
- کوزهء چرمین؛ رَکوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به رکوه شود.
- کوزهء چوبین؛ کوزه ای که از چوب ساخته باشند :
کوزهء چوبین که در وی آب جوست
قدرت آتش همه بر ظرف اوست.مولوی.
- کوزهء شکسته؛ کوزه ای که خرد و شکسته شده باشد :
یک نان به دو روز اگر شود حاصل مرد
وز کوزه شکسته ای دمی آبی سرد...
(منسوب به خیام).
-کوزهء فقاع؛ کوزه ای که در آن فقاع ریزند :
چون کوزهء فقاعی ز افسردگان عصر
در سینه جوش حسرت و در حلق ریسمان.
خاقانی.
چون کوزهء فقاع که تا پر باشد به لب و دهانش بوسه های خوش زنند و چون تهی گشت از دست بیندازند. (مرزبان نامه).
- کوزهء فقع؛ کوزهء فقاع. رجوع به ترکیب قبل شود :
دل منه بر زنان از آنکه زنان
مرد را کوزهء فقع سازند.علی شطرنجی.
- کوزهء گل؛ نوعی از ظروف که در آن نهال گل می نشانند. (فرهنگ فارسی معین).
- کوزهء نادیده آب و همچنین سبوی -نادیده آب؛ آن ظرفی که به آب مستعمل نباشد. (آنندراج) :
ز اشتیاق دیدنت دارم دلی
تشنه تر از کوزهء نادیده آب.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
- کوزهء نبات.؛ رجوع به همین ماده شود.
-امثال: آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم یار در خانه و ما گرد جهان می گردیم.
؟ (از امثال و حکم ج 1 ص 8).
بگذار درِ کوزه آبش را بخور ؛ یعنی این حکم یا فرمان مجری نخواهد شد. این سند لاوصول و بی محل است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
عاشقم پول ندارم کوزه ات را بده آب بیارم .
(امثال و حکم ص 1084).
کوزه به راه آب می شکند . (امثال و حکم ص 1245).
کوزه چون پر شود از سر او می ریزد ؛ یعنی هر چیز که به کمال رسد آخر به زوال می انجامد. (آنندراج).
کوزهء خالی زود از لب بام افتد. (امثال و حکم ص1246).
کوزه گر از کوزهء شکسته آب می خورد . (امثال و حکم ص 1246).
کوزهء نو آب خنک دارد ، نظیر: نو که آمد به بازار کهنه شود دل آزار. (امثال و حکم ص 1246).
کوزهء نو دو روز آب را سرد دارد ، نظیر: نوکر نو تیزرو. (امثال و حکم ص 1246).
کوزه همیشه از آب، سالم برنیاید. (امثال و حکم ص1246).
گر دایرهء کوزه ز گوهر سازند
از کوزه همان برون تراود که در اوست.
باباافضل کاشانی (از امثال و حکم ص142).
نظیر:
خالی از خود بود و پر از عشق دوست
پس ز کوزه آن تراود کاندر اوست.
مولوی (مثنوی از امثال و حکم ص 142).
از کوزه هرچه هست همان می شود روان.
نظیر: کل اناء یترشح بمافیه. (از آنندراج). و رجوع به مثل قبل شود.
مرد بی برگ و نوا را به حقارت مشمار کوزه بی دسته چو بینی به دو دستش بردار.
؟ (از امثال و حکم ج 3 ص 1246).
|| تنگ آبخوری. || هر ظرف آبخوری سفالین. || قسمی از گل سرخ. || قسمی از شکر که در آوند سفالین مانند بلور منعقد شده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به کوزهء نبات شود. || قسمی آتش بازی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || قاچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوزه کوزه کردن خربزه؛ پهلو کردن آن. قاچ کردن آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تشرید. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| به نقل تاج العروس از قول سیبویه اصل کلمه کوسج است، یعنی ناقص الاسنان؛ آنکه دندان کم دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به تاج العروس ذیل کوزه شود.
(1) - در یادداشت دیگری به خط مرحوم دهخدا این بیت به لبیبی نسبت داده شده است.

کوزه.

[زَ / زِ] (ص) کوز. کوژ. پشت خمیده. دوتا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوزه پشت شود.

کوزه آویز.

[زَ / زِ] (اِ مرکب)(1) هر چیز که کوزه را بدان آویزان کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - نظیر: شاه نشین و راهرو.

کوزه انداختن.

[زَ / زِ اَ تَ] (مص مرکب) بادکش کردن با کوزه های دهان فراخ کوچک. بادکش با کوزه های خرد کردن، و بیشتر این عمل با زنان که خون از ایشان بسیار رود، کنند و کوزه به کمرشان اندازند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوزه انداز.

[زَ / زِ اَ] (نف مرکب) آنکه کوزه اندازد. رجوع به کوزه انداختن شود.

کوزه باز.

[زَ / زِ] (نف مرکب) جهیزگر.(1)(آنندراج) :
گل نغمه دولاب را ز اهتزاز
کند بر سر جاه خود کوزه باز.
ملاطغرا (از آنندراج).
(1) - شخصی که مقامران بی زر را به قرار دهی به پانزده یا دهی به بیست قرض دهد. (از آنندراج؛ ذیل جهیز).

کوزه پز.

[زَ / زِ پَ] (نف مرکب) سفال پز و آجرپز و کوزه گر. (ناظم الاطباء). خشت پز. (آنندراج) :
نشد پخته از کوزه پز نان من
از او سوخت هرچند ایمان من.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

کوزه پشت.

[زَ / زِ پُ] (ص مرکب)کوزپشت. (آنندراج). کوزپشت و احدب. (ناظم الاطباء). پشت خمیده. کوژپشت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوزه و کوز شود. || (اِ مرکب) آسمان. (آنندراج). فلک و آسمان. (ناظم الاطباء).

کوزهء پنبه.

[زَ / زِ یِ پَمْ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غنچهء پنبه. (آنندراج). جوزق. (ناظم الاطباء). غوزهء پنبه. و رجوع به جوزق و غوزه شود.

کوزه توپراقی.

[زَ تُ] (اِخ) دهی از دهستان کلخوران که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 267 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوزه خر.

[زَ / زِ خَ] (نف مرکب) آنکه کوزه خرد. خریدار کوزه. مشتری کوزه :
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش.خیام.

کوزه خوردن.

[زَ / زِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) کاسه زدن و...، مثلی است که در مورد آزار سخت دیدن و عقاب سخت کشیدن بجزای رنج کم رساندن به کار رود. (کلیات شمس چ فروزانفر جزو هفتم ص 396) :
راه زنانیم ما، جامه کنانیم ما
گر تو ز مایی بیا کاسه بزن کوزه خور.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).
خیره چرا گشته ای خواجه مگر عاشقی
کاسه بزن کوزه خور خواجه اگر عاشقی.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).
گر تو بدین گژ نگری کاسه زنی کوزه خوری
سایهء عدل صمدم جز که مناسب نتنم.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).

کوزه رش.

[زَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شینتال که در بخش سلماس شهرستان خوی واقع است و 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوزه زدن.

[زَ / زِ زَ دَ] (مص مرکب)... و کاسه خوردن، باده نوشیدن در کوزه و کاسه، این تعبیر ارتباطی با «کاسه زدن و کوزه خوردن» ندارد. (کلیات شمس چ فروزانفر جزو هفتم ص 556) :
نفسی کوزه زنیم و نفسی کاسه خوریم
تا سبووار همه بر خم خمار زنیم.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).

کوزه غلیان.

[زَ / زِ غَلْ / غِلْ] (اِ مرکب)رجوع به کوزه قلیان شود.

کوزه فروش.

[زَ / زِ فُ] (نف مرکب) آنکه کوزه و مانند آن می فروشد. (ناظم الاطباء). کَوّاز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش.خیام.

کوزه فروشی.

[زَ / زِ فُ] (حامص مرکب)کار و عمل کوزه فروش. || (اِ مرکب) محل فروش کوزه. رجوع به کوزه فروش شود.

کوزهء فصاد.

[زَ / زِ یِ فَصْ صا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظاهراً ظرفی سفالین بوده است فصادان را که هنگام فصد، خون بیمار را در آن می ریختند و یا برای کشیدن خون از بدن چون مکنده ای به کار می بردند :
کوزهء فصاد گشت سینهء او بهر آنک
موضع هر مبضع است بر سر شریان او.
خاقانی.

کوزه قلیان.

[زَ / زِ قَلْ / قِلْ] (اِ مرکب)ظرفی پرآب که میانهء قلیان را بر آن استوار کنند و در بن میانه نایی است به نام میلاب که درون آن آب جای گیرد و آن ظرف از سفال یا از بلور و یا شیشه و یا چینی است. جای آب در قلیان اعم از سفال یا شیشه و یا چینی و بارفتن و غیره. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوزه غلیان.

کوزهء قمار.

[زَ / زِ یِ قِ / قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کوزه ای است که چون شخصی زر به قماربازان وام بدهد و به تفاریق از آنها بازبستاند در آن کوزه جمع می نماید. (از غیاث) (از آنندراج).

کوزه کش.

[زَ / زِ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه کوزه کشد. رجوع به کوزه کشیدن شود.
-امثال: کوزه کش طهارت نمی کند . (از آنندراج).

کوزه کشیدن.

[زَ / زِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) مقدار کوزه می خوردن. (آنندراج). کوزهء آب یا شراب را سر کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
مرد آن نبود که می کشد کوزهء می
مرد آن باشد که خم ز میخانه کشد.
امیرمعزی (از آنندراج).

کوزه کنان.

[زَ / زِ کُ] (اِخ) یکی از سی پاره دیه ناحیهء ارونق که بر غرب تبریز واقع است. (از نزهة القلوب چ لیدن ص 79). دهی از دهستان شرفخانه که در بخش شبستر شهرستان تبریز واقع است و 2541 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). رجوع به کوزکنان شود.

کوزه کوزه کردن.

[زَ زَ / زِ زِ کَ دَ](مص مرکب) قاچ کردن. پهلو کردن خربزه و غیره را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تشرید. (زمخشری، یادداشت ایضاً).

کوزه گر.

[زَ / زِ گَ] (ص مرکب) کلال(1) را گویند و آنکه کوزه ها سازد. (آنندراج). سفالگر و خزاف و آنکه کوزه می سازد. (ناظم الاطباء). کسی که کوزه سازد. (فرهنگ فارسی معین). کلال. کواز. فخاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دی کوزه گری بدیدم اندر بازار
بر پاره گلی لگد همی زد بسیار.خیام.
رعیت و حشم پادشاه حکم ورا
مسخرند بدانسان که کوزه گر را گل.سوزنی.
بی دیده کی شناسد خورشید را هنر
یا کوزه گر چه داند یاقوت را بها.خاقانی.
گه ملک جانورانت کند
گاه گل کوزه گرانت کند.نظامی.
آن کاسهء سری که پر از باد عجب بود
خاکی شود که گل کند آن خاک کوزه گر.
عطار.
ای که ملک طوطی آن قندهات
کوزه گرم کوزه کنم از نبات.مولوی.
همچو خاک مفترق در رهگذر
یک سبوشان کرد دست کوزه گر.مولوی.
لب او بر لب من این چه خیال است و تمنا
مگر آنگه که کند کوزه گر از خاک سبویم.
سعدی.
ساقی بده آن کوزهء خمخانه به درویش
کآنها که بمردند گل کوزه گرانند.سعدی.
آخرالامر گل کوزه گران خواهی شد
حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی.
حافظ.
گوهر جام جم از کان جهانی دگر است
تو تمنا ز گل کوزه گران می داری.حافظ.
-امثال: کوزه گر از کوزه شکسته آب می خورد. (آنندراج).
(1) - کُلال کوزه گر و کاسه گر را می گویند، یعنی شخصی که کوزه و کاسهء گلی و سفالی می سازد و به عربی فخار گویند. (برهان).

کوزه گران.

[زِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوزه گران.

[زِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز که در شهرستان ارومیه و در 2500گزی جنوب خاوری نقده واقع است و 276 تن سکنه دارد. آب آن از رود کدار و چشمه و محصول آن غلات و چغندر و توتون و حبوبات است. شغل مردم زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. این ده در دو محل نزدیک به هم به نام کوزه گران بالا و پائین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوزه گران.

[زِ گَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 329 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوزه گرخانه.

[زَ / زِ گَ نَ / نِ] (اِ مرکب)در تداول مردم جنوب خراسان، محل کوزه سازی. کوزه گری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوزه گردان.

[زَ / زِ گَ] (اِ مرکب) نام قسمی از بازی. کوزه گردانک. (ناظم الاطباء). جدارک. جدانک. (از برهان). و رجوع به کوزه گردانک، جدارک و جدانک شود.

کوزه گردانک.

[زَ / زِ گَ نَ] (اِ مرکب) نام بازی است. (از آنندراج). نام قسمی از بازی. کوزه گردان. (ناظم الاطباء). جدارک. جدانک. (از برهان). و رجوع به کوزه گردان، جدارک و جدانک شود.

کوزه گرمحله.

[زِ گَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر که در شهرستان شهسوار واقع است و 335 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوزه گری.

[زَ / زِ گَ] (حامص مرکب)کار و عمل کوزه گر. رجوع به کوزه گر شود. || (اِ مرکب) جایی که کوزه سازند. کارخانه یا کارگاه کوزه گر. کوزه گرخانه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوزهء گل.

[زَ / زِ یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از ظروف که در آن درخت گلها می نشانند که به هندی کوندی خوانند. (از آنندراج).

کوزهء نبات.

[زَ / زِ یِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آن قالب که شیرهء نبات در آن ریزند تا منجمد شود. (آنندراج). || در شواهد ذیل ظاهراً به معنی نباتی است که بشکل کوزه می ساخته اند :
وقتی به قهر گوی، که صد کوزهء نبات
گه گه چنان به کار نیاید که حنظلی.
سعدی.
شکل امرود تو گویی که ز شیرینی و لطف
کوزه ای چند نبات است معلق بر دار.
سعدی.
بر کوزهء آب نه دهان را
بردار که کوزهء نبات است.سعدی.
- کوزه از نبات کردن؛ نبات را بشکل کوزه ریختن. (فرهنگ نوادر لغات کلیات شمس چ فروزانفر جزو هفتم ص 405) :
ای که ملک طوطی آن قندهات
کوزه گرم کوزه کنم از نبات.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).

کوزه ور.

[زَ / زِ وَ] (ص مرکب) صاحب و مالک کوزه. (آنندراج). صاحب کوزه. کوزه دار. (فرهنگ فارسی معین) :
باغ ز هر غنچه شده کوزه ور
گردش چرخ از گل تر کوزه گر.
امیرخسرو (از آنندراج).

کوزی.

(اِ) بمعنی آبگیر و تالاب و استخر باشد و به عربی شمر خوانند. (برهان) (آنندراج). آبگیر و تالاب و استخر. (ناظم الاطباء). || (حامص) خمیدگی پشت. (ناظم الاطباء). انحناء. کوزی پشت. حَدَب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): فرصة؛ باد که کوزی آرد در پشت. دَخشَن؛ کوزی پشت. تجنیب؛ کوزی ساقهای اسب. (منتهی الارب). رجوع به کوژی و کوز شود.

کوزی.

[زا] (اِخ) نام قلعه ای است بلند به طبرستان که ز بس بلندی، مرغ بر قلهء آن رسیدن نتواند و ابر فروتر از آن کله بندد. (از قاموس، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قلعه ای است به طبرستان که مرغ در اوج پرواز خود بر فراز آن دست نیابد و ابر در نهایت ارتفاع خود بر بالای آن رسیدن نتواند و در فرود قلهء آن بازماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قلعه ای است در طبرستان... (از معجم البلدان؛ ذیل کوزا).

کوزیمو.

[کُ مُ] (اِخ)(1) پیرو دی. نقاش ایتالیائی و از اهالی فلورانس (1462-1521 م.). آثار او در تمثال و همچنین نشان دادن صحنه های اساطیری درخشان و برگزیده است. (از لاروس).
(1) - Cosimo, Piero Di.

کوزینه.

[نَ / نِ] (اِ) کودینه و چکش کلان و میخکوب و کدین. (ناظم الاطباء). کودینه. (اشتینگاس). رجوع به کودینه شود.

کوژ.

(ص) به معنی کوز است که پشت خمیده و دوته شده باشد. (برهان). پشت خمیده و اصل در آن یعنی کژ بمعنی کج بوده چون جیم و زای فارسی بهم تبدیل می یابند، کوژپشت شده و در استعمال فتح آن به ضمه بدل گردیده. (آنندراج) (انجمن آرا). کوز و پشت دوتا و خمیده. (ناظم الاطباء). کوز. (فرهنگ فارسی معین). احدب. محدب. دوتا. دوتاه. منحنی. دولا. خم بخم. خمیده. چفته. کژ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شگفتی نباشد که گردد ز درد
سر سرو کوژ و گل سرخ زرد.ابوشکور.
میران بر او همچون الف راست درآیند
گردند ز بس خدمت او کوژتر از دال.
فرخی.
گروهی گفته اند که آن جانب که لقوه اندر وی باشد دیگر جانب را بکشد به سوی خویش و بدین سبب آن جانب که بسلامت باشد کوژ بماند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لقوه علتی است که اندر عضله های روی افتد و چشم و ابرو و پوست پیشانی و لبها کوژ گردد و از نهاد طبیعی بگردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سد دشمن رخنه چون دندان سین
پشت حاسد کوژ چون بالای دال.
انوری.
ای پشت من ز عشق تو چون ابروی تو کوژ
ای بخت من ز مهر تو چون چشم تو دژم.
انوری.
ناخنی که اصل کار است و شکار
کوژ کمپیری ببرد کوروار.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 258).
- کوژسار؛ در بیت ذیل ظاهراً به معنی چون کوژ و کوژمانند است :
جوقی لئیم یک دو سه کژسیر و کوژسار
چون پنج پای آبی و چون چارپای خاک.
خاقانی.
- آسمان (فلک) کوژ؛ گنبد کوز. (فرهنگ فارسی معین) :
زود کند او خراب این فلک کوژ را
هم زحل و مشتری، هم اسد و سنبله.
سنائی.
رجوع به گنبد کوز ذیل ترکیب های کوز شود.
|| (اِ) نحل. منج. زنبور عسل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): الکواره؛ جای کوژ. (مهذب الاسماء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نحل؛ کوژ انگبین. (مهذب الاسماء) (یادداشت ایضاً). الدوی؛ آواز رعد و کوژ و باران.(1) (مهذب الاسماء) (یادداشت ایضاً). || ایالت. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).
(1) - دوی النحل؛ بانگ مگس. (منتهی الارب).

کوژ.

[کِ / کُ وِ / کِ وِ] (اِ) نام میوه ای است سرخ رنگ که پیوسته نهال آن از زمین شور برمی آید و به عربی آن را زعرور می گویند. (برهان) (از آنندراج). میوه ای سرخ رنگ که به تازی زعرور گویند. (ناظم الاطباء). کوز. کویج. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کِوِز، زعرور و زالزالک شود. || کِوِژ. آلوی کوهی و به کویج مشهور است. (آنندراج).

کوژابند.

[بَ] (اِ) کوژانوک. پرهء کلیدان در. پرهء کلیدان. فَراشه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مدخل بعد شود.

کوژانک.

[نَ] (اِ) پرهء کلیدان در طویله و باغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوژانوک شود.

کوژ انگبین.

[ژِ اَ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نحل. ثول. (مهذب الاسماء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوژانو.

(اِ مرکب) هر یک از سوراخهای نحل. کُواره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نخروب. (مهذب الاسماء) (یادداشت ایضاً): خمیر انبخان؛ خمیری کوژانو شده؛ یعنی چون خانهء زنبور شده. (مهذب الاسماء) (یادداشت ایضاً). و رجوع به کوژ شود.

کوژانوک.

(اِ) پرهء کلیدان در طویله و باغ و امثال آن را گویند. کوژنوک. (از برهان) (آنندراج). کوژابند. پرهء کلیدان قفل. پرهء کلیدان. فراشه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوژابند و کوژنوک شود.

کوژبالا.

(ص مرکب) خمیده قامت :
چنین بادا کبود و کوژبالا
هر آنکو بشکند پیمانش از ما.
(ویس و رامین).
رجوع به کوژ شود.

کوژبرتا.

[کُژْ بَ] (هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند رستنیی باشد که آن را گشنیز خوانند و به عربی کزبره گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). هزوارش، کوزبرتا(1) و در پهلوی «گشنیچ»(2). (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kozbarta, koz(a)b(a)rta.
(2) - gashnic.

کوژپشت.

[پُ] (ص مرکب) خمیده پشت. (آنندراج). کوزپشت و احدب. (ناظم الاطباء). کوزپشت. (فرهنگ فارسی معین). حَدِب. احدب. حدباء. احنی. حنواء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدو گفت کاین پهلو کوژپشت
بپرسی سخن پاسخ آرد درشت.فردوسی.
این زال کوژپشت که دنیاست همچو چنگ
از سر بریده موی و به پای اندر آمده.
خاقانی.
کشاورز را جای باشد درشت
چو نرمی ببیند شود کوژپشت.نظامی.
و رجوع به کوزپشت و کوژ شود. || بدشکل و بدترکیب. (ناظم الاطباء). || به کنایه بسبب خمیدگی موهوم فلک را نیز کوژپشت گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
همان کژ بود کار این کوژپشت
بخواهد همی بود با ما درشت.فردوسی.
تو زین بیگناهی(1) که این کوژپشت
مرا(2) برکشید و بزودی بکشت.
فردوسی (از انجمن آرا).
(1) - خطاب به رستم.
(2) - یعنی سهراب را.

کوژپشت شدن.

[پُ شُ دَ] (مص مرکب) حَدَب. احدیداب. تحادب. احدباب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خمیده پشت شدن. و رجوع به کوژپشت و کوژ گشتن شود.

کوژپشتی.

[پُ] (حامص مرکب)کوزپشتی. (فرهنگ فارسی معین). حَدَبه. حَدَب. احدباب. احدیداب. تحادب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پشت خمیدگی. خمیده پشتی. و رجوع به کوژپشت، کوزپشت و کوزپشتی شود.

کوژخار.

(اِ) ذروح. ذَرحرح. (مهذب الاسماء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ذروح شود.

کوژد.

[ژَ] (اِ مرکب) صمغ درخت پرخاری است که آن درخت را به عربی شائکه خوانند و آن صمغ را عنزروت گویند و آن سرخ و سفید و بسیار تلخ است و در کوههای شبانکارهء شیراز بهم می رسد و در دواهای چشم و زخمها به کار برند. (از برهان). ثمری است از درخت پرخار که به تازی آن درخت را شائک خوانند و در کوهستان شبانکارهء فارس پیدا شود و آن صمغ را انزروت خوانند و بسیار تلخ است و در دواهای چشم به کار برند و آن را کوژده به اضافهء «ها» در آخر نیز گویند و بین عوام به کنجیده مشهور است. (آنندراج). کوژده. کوزده. کوزد. جزء دوم کلمه (ژد) به معنی صمغ است. (حاشیهء برهان چ معین). انزروت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوژده و انزروت شود.

کوژد.

[ ] (اِخ) شهری است به اسبزار از خراسان و جایی بانعمت است و مردمان او خوارج اند و جنگی. (حدود العالم).

کوژده.

[ژَ دَ / دِ] (اِ مرکب) بمعنی کوژد است که صمغ درخت شائکه باشد و آن را جهودانه نیز گویند و آن صمغ را عنزروت خوانند. (برهان). انزروت. کوژد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوژد و انزروت شود.

کوژ رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) خمیده راه رفتن. با پشتی خمیده و چفته راه رفتن: اختجاج؛ کوژ رفتن شتر باشتاب. (تاج المصادر بیهقی).

کوژ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) ضلع. (تاج المصادر بیهقی). اِستقواس. (زوزنی). انحناء. خمیدن. تقوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوژ گشتن شود.

کوژ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تعویج. (زوزنی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خم کردن. || پشت خمیده کردن. خمیده قامت کردن :
مرا روزگار این چنین کوژ کرد
دلی بی امید و سری پر ز درد.فردوسی.
رجوع به کوژ شود.

کوژکلید.

[کو کِ] (اِ مرکب) مِقلَد(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - صاحب منتهی الارب یکی از معانی مقلد را کلیدی برشکل داس، ضبط کرده است و ظاهراً کوژکلید، کلید کج و خمیده ای بوده است به شکل داس.

کوژ گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)خمیده پشت شدن. خمیده قامت شدن. گوژ شدن :
سرو بودیم گاه چند بلند
کوژ گشتیم چون درونه شدیم.کسائی.
ز رشک چهرهء تو ماه تیره گشت و خجل
ز شرم قامت تو سرو کوژ گشت و دوتاه.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 359).
رجوع به کوژ و کوژ شدن شود.

کوژنوک.

(اِ) بمعنی کوژانوک است که پرهء کلیدان در باغ و طویله و امثال آن باشد. (برهان). به معنی پرهء کلید(1) زیرا که نوکش کژ است. (آنندراج) (انجمن آرا). و رجوع به کوژانوک شود.
(1) - ظ: کلیدان.

کوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) خرالاغ سفید را گویند و به عربی اقمر خوانند. (برهان). خر سپیدرنگ را گویند که به عربی اقمر خوانند. (آنندراج). خر سپید. (ناظم الاطباء). خر سفیدرنگ. اقمر. (فرهنگ فارسی معین).

کوژی.

(حامص) دوتایی. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حُدبه. احدیداب. خمیدگی. کوژ بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز کوژی پشت من چون پشت پیران
ز سستی پای من چون پای بیمار.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 217).
و رجوع به کوژ و کوزی شود. || چین و شکن. جعد. شکنج :
ز نیکویی که به چشم من آمدی همه وقت
شکنج و کوژی در زلف و جعد آن محتال.
فرخی.

کوژی.

(اِ) آبگیر. غفچی. آبدان. ژی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوزی و ژی شود.

کوس.

(ع ص، اِ) جِ کوساء: رمال کوس؛ یعنی ریگهای برهم نشسته. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به کوساء شود.

کوس.

(هندی، اِ) بهندی بمعنی کروه است که ثلث فرسخ باشد. (برهان) (آنندراج). واحد مسافت معادل ثلث فرسخ. کروه. (فرهنگ فارسی معین) : از اینجا تا سهرند ده دوازده کوس بیش نیست. (مجمل التواریخ ابوالحسن گلستانه).

کوس.

[کَ] (ع مص) پیچیدن و حلقه شدن مار. (از منتهی الارب). پیچیدن مار در جای حلقه شدن خود. (از اقرب الموارد). || رفتن شتر در حال پی بکردن بر سه پای. (تاج المصادر بیهقی). بر سه پای رفتن ستور پی زده یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). بر سه پای رفتن شتر و آن را معرقب(1) نامند. (از اقرب الموارد). بر سه پای رفتن شتر پی زده و عرقوب قطع شده و جز آن. (ناظم الاطباء). || بیوکندن کسی. (تاج المصادر بیهقی). بر زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || طعن کردن زن را در جماع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || سر به زیر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیان آوردن در ثمن مبیعه. (منتهی الارب) (آنندراج). مقلوب وَکس، زیان آوردن در ثمن مبیعه. (ناظم الاطباء). پایین آمدن قیمت و زیان کردن در بیع. و یقال: «لاتکسنی یا فلان فی البیع»؛ ای لاتنقص الثمن. (از اقرب الموارد). || نرم و آهسته رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - ستور عرقوب بریده. (ناظم الاطباء).

کوس.

[کَ] (ع اِ) باد نکباء که بر وی باد دیگر به درازا وزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کلمه ای است که به هنگام ترس از غرق شدن گویند. (از منتهی الارب). کلمه ای است که به هنگام غرق شدن گویند و چه بسا در این مقام اعجمی است. (از اقرب الموارد). ازهری گوید که کوس گویا اعجمی است و عرب بدان تکلم کرده است. (از المعرب جوالیقی).

کوس.

(اِخ) جزیره ای است در بحر ایجی به شمال غربی رودس. (قاموس کتاب مقدس).

کوس.

(اِخ) نام قصبه ای است از مازندران که به کوسان اشتهار دارد. (برهان) (آنندراج). نام قصبه ای در مازندران. (ناظم الاطباء) :
ز آمل گذر سوی تمیشه کرد(1)
نشست اندر آن نامور بیشه کرد
کجا کز جهان کوس خوانی همی
جز این نام نیزش ندانی همی.
فردوسی.
و رجوع به کوسان شود.
(1) - مراد فریدون است.

کؤس.

[کُ ئو] (ع اِ) جِ کأس. جامهای شراب خوردن یا جامهای باشراب. (از منتهی الارب). رجوع به کؤوس شود.

کوساء.

[کَ] (ع ص) لمعة کوساء؛ پاره گیاه خشک درهم بر یکدیگر پیچیده. ج، لماع کوس. (منتهی الارب). درهم پیچیدهء بسیار گیاه. ج، کوس. گویند: لماع کوس و کذلک رمال کوس؛ ای متراکمة. (از اقرب الموارد).

کوسات.

(ع اِ) جِ کوس. (از اقرب الموارد).

کوسالار.

(اِخ) دهی از دهستان اوچ تپه که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 421 تن سکنه دارد. این ده از دو محل نزدیک بهم به نام کوسالار بالا (علیا) و کوسالار پایین (سفلی) مرکب است و کوسالار بالا دارای 283 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسالار.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسالو.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که 308 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسالة.

[لَ] (ع اِ) سر نره تا ختنه جای و کوسلة و مانند آن است. (منتهی الارب). حشفه. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به کوسلة شود.

کوسان.

(ص، اِ) گوسان(1). موسیقی دان. خنیاگر. (فرهنگ فارسی معین) : [ بهرام گور ]همواره از احوال جهان خبر و کس را هیچ رنج و ستوه نیافت جز آنکه مردمان بی رامشگر شراب خوردندی، پس بفرمود تا به ملک هندوان نامه نوشتند و از وی کوسان (گوسان) خواستند و کوسان (گوسان) به زبان پهلوی خنیاگر بود، پس از هندوان دوازده هزار مطرب بیامدند زن و مرد، و لوریان که هنوز بجایند از نژاد ایشانند و ایشان را ساز و چهارپا داد تا رایگان پیش اندک مردم رامشی کنند. (مجمل التواریخ و القصص ص 69 از فرهنگ فارسی معین). || نوعی از خوانندگی را نیز گویند. (برهان). نوعی از خوانندگی. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) :
شهنشه گفت با کوسان(2) نایی
زهی شایستهء کوسان سرایی.
(ویس و رامین، از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به مدخل بعد شود.
(1) - پارتیgws n. (فرهنگ فارسی معین).
(2) - رجوع به مدخل بعد شود.

کوسان.

(اِخ) نام شخصی بوده نایی و نی نواز در زمان یکی از پادشاهان قدیم(1). (برهان). نام نایی است که در زمان یکی از پادشاهان قدیم بود. (فرهنگ رشیدی). نام مردی نایی بوده که در آن کار شهرت داشته. (آنندراج). نام شخصی نی نواز. (ناظم الاطباء) :
شهنشه گفت با کوسان نایی
زهی شایستهء کوسان(2) سرایی.
(ویس و رامین، از آنندراج).
نشسته گرد رامینش برابر
به پیش رام، کوسان نواگر.
(ویس و رامین چ مینوی ص 293).
سرودی گفت کوسان(3) نوآئین
در او پوشیده حال ویس و رامین.
(ویس و رامین ایضاً).
و رجوع به مدخل قبل شود.
(1) - در ویس و رامین ظاهراً اسم جنس، عَلَم فرض شده و فرهنگ نویسان هم از آن پیروی کرده اند. و رجوع به مدخل قبل (معنی اول) شود.
(2) - رجوع به مدخل قبل (معنی دوم) شود.
(3) - به معنی اول مدخل قبل نیز تواند بود.

کوسان.

(اِخ) نام قصبه ای باشد از مازندران. (برهان) (ناظم الاطباء). همان کوس. (آنندراج). همان کوس یعنی قصبهء مازندران. (فرهنگ رشیدی). رابینو آرد: ده کوسان که کنار رودخانهء کوسان در چهارمیلی غربی اشرف می باشد. ابن اسفندیار می نویسد: کوسان در پای قلعهء آب دارا واقع بود این قلعه بدون شک همان قلعهء دارا (دز دارا) است که نزدیک آن قریهء مرزن آباد واقع بوده و گفته اند طوس نوذر که فرمانده لشکر کیخسرو بود قصبه ای در پنجاه هزار ساخت در محلی که معروف به کوسان بود آن را طوسان نامید. محل قلعه ای که او ساخته بود هنوز تا زمان ابن اسفندیار در هنگامی که لومان دون خوانده می شد معلوم بود. کیوس جد باو (باقر) در این نقطه آتشکده ای ساخت. کوسان در قرن نهم هجری اقامتگاه سادات بابلکانی بود. (مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص 215). و رجوع به کوس شود.

کوسان.

(اِخ) دهی از دهستان بیزکی که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوسان.

(اِخ) شهری است در اقصی بلاد ترکستان. (از معجم البلدان).

کوس اندرآوردن.

[اَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) در شاهد زیر از فردوسی ظاهراً بمعنی هجوم آوردن، حمله کردن و آهنگ هجوم کردن آمده است :
چو کیخسرو آن جنبش باد دید
دل و بخت ایرانیان شاد دید
ابا رستم و گیو و گودرز و طوس
ز قلب سپاه اندرآورد کوس.
فردوسی (شاهنامهء چ خاور ج 3 ص 71).
رجوع به کوس و ترکیب های آن شود.

کوس برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب)کوس بستن. رجوع به کوس بستن شود.

کوس برکشیدن.

[بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از کوچ کردن باشد. (آنندراج) :
به هندوستان برکشیدیم کوس
چو هندو شد از گرد و مه آبنوس.
نظامی (ازآنندراج).

کوس بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) خود را گرد کردن جستن را چنانکه شیر و ببر و پلنگ و گربه و مانند آن. ابتدای حملهء ددگان چون شیر و ببر و پلنگ. خود را برای جستن گرد کردن، چنانکه درنده ای به سوی آدمی یا بچه گربه ای چون رسنی بر زمین کشند. جمع کردن شیر و ببر و پلنگ خود را به جانب دامی جستن از دور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || حمله کردن سباع. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوست.

[کَ وَ] (اِ) رستنیی باشد که آن را به عربی حنظل خوانند و درخت آن را شری گویند. (برهان). بر وزن و معنی کبست است که حنظل باشد. (آنندراج). حنظل. (ناظم الاطباء). کوسته. کبست. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کبست و حنظل شود.

کوست.

(اِ) به معنی نقاره و طبل و مانند آن باشد. (برهان). به معنی کوس آمده است. (آنندراج). نقاره و طبل و مانند آن. (ناظم الاطباء). کوس :
دلیران نترسند ز آواز کوست
که آنجا دو چوب اند و یک پاره پوست.
فردوسی (از آنندراج).
و رجوع به کوس شود. || الم و آسیب و آزاری را نیز گویند که از پهلو بر پهلو و دوش بر دوش زدن و فروکوفتن بهم رسد و آن را عربان صدمه خوانند. (برهان). همان کوس به معنی کوفتن و صدمه زدن. (آنندراج). صدمه و تصادم و بهم خوردگی و ضرب و کوفتگی و درد و آسیب و آزار. (ناظم الاطباء). کوس. آسیب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوست زدن؛ آسیب و صدمه زدن بر کسی یا زدن پهلو به پهلو یا دوش بر دوش او. به یکدیگر برخوردن :
شاکر نعمت نبودم یا فتی
تا زمانه زد مرا ناگاه کوست.
ابوشعیب (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گر کسی را درمی صله ببخشد ز حسد
جهد آن کن که بهم برنزند کوست ترا.
سوزنی (از آنندراج).
مقلوب لفظ پارس به تصحیف از کفت
دارم طلب که علت پایم زده ست کوست.
انوری (از آنندراج).
هزار بار به من بر طرب همی گذرد
که کوست می نزند با دلم زهی چالاک.
رضی الدین نیشابوری.
و رجوع به کوس شود.

کوستروما.

[کُ رُ] (اِخ)(1) شهری است در اتحاد جماهیر شوروی (روسیه) که بر کنار رود ولگا واقع است و 171000 تن سکنه و کارخانه های پارچه بافی دارد. (از لاروس).
(1) - Kostroma.

کوستن.

[تَ] (مص) بر وزن و معنی کوفتن است که آسیب و الم رسانیدن و زدن باشد. (برهان) (آنندراج). کوفتن. (فرهنگ رشیدی). کوفتن و زدن و برهم زدن. (ناظم الاطباء). در قدیم با واو مجهول، یعنی کوَستَن از مانوی کوستن(1). کوفتن. (فرهنگ فارسی معین). || آزردن و جفا کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - kwstan.

کوستو.

[کَ وَسْ] (اِ) کوسته. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

کوسته.

[کَ وَ تَ / تِ] (اِ) کرستو. حنظل. (ناظم الاطباء). حنظل. علقم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): النقف؛ شکافتن کوسته و شکستن دماغ. (تاج المصادر بیهقی) (یادداشت ایضاً).

کوستیل.

(اِ) رجوع به کوسنبل شود.

کوسج.

[سَ / کَ سَ] (معرب، ص)(1)فارسی است معرب. (منتهی الارب). کوسه. فارسی است معرب. (آنندراج). مأخوذ از فارسی کوسه. (ناظم الاطباء). اثط. و او کسی است که ریش او بر زنخ باشد نه بر رخسارها. ازهری گفت: کوسج در عربی ریشه ای ندارد. بعضی گفته اند معرب است و اصل آن کوسق یا کوسه است و گویند عربی است از: کسج الرجل؛ ای لم ینبت له لحیة. (از اقرب الموارد). کوسه. (دهار). معرب کوسه. مرد تنک ریش. اَثَطّ. مقابل لحیانی. ج، کواسج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوسه. ج، کواسج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوسه شود.
- رکوب کوسج؛ برنشستن کوسه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوسه برنشین شود.
|| آنکه دندانش کم باشد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کوزه، و آن کسی باشد که دندان کم دارد. سیبویه گوید: اصل کوسج به معنی «ناقص الاسنان» کوزهء فارسی باشد. (تاج العروس) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ستور آهسته رو یا اسب تاتاری سست رو. (از منتهی الارب) (آنندراج). ستور آهسته رو. (ناظم الاطباء). آهسته رو از اسبان تاتاری. ج، کواسج. (از اقرب الموارد). اسب یا ستور دیگر کندرو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بود اعور و کوسج و لنگ و پس من
نشسته بر او چون کلاغو بر اعور.
رودکی (در صفت اسبی بد از یادداشت ایضاً).
|| (اِ) نوعی از ماهی که بینی وی همچو اره باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ماهیی که خرطومی چون اره دارد و آن را لُخم نیز گویند. (تاج العروس، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). معرب کوسه. لخم. بَنبَک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بیرونی آرد: ابوالعباس عمانی گوید: لخم را به فارسی فیشواز(2) گویند و آن غیرموذی است و موذی «خر است» که به کوسج معروف است و در صفت کوسج گویند که درندهء آبهاست و سر آن مانند سرشیر است. (از الجماهر بیرونی ص 143).
(1) - کوسج فارسی معرب است و بعضی گفته اند «کوسق». اصمعی گوید: کوسج، ناقص دندان. ابوبکر گفت: دندانها سی ودو تاست و چون کم گردد چنین کس را کوسج نامند. و نیز اصمعی گفت کوسج معرب و به فارسی کوسه گویند. همچنین کوسج اسم ماهیی است از ماهیان دریا و بدین معنی نیز فارسی معرب است و نام آن به زبان عربی لُخم است. (از المعرب جوالیقی ص 283).
(2) - تصحیح قیاسی مرحوم دهخدا: فیشواذ.

کوسج.

[کَ سَ] (اِخ) ابویعقوب اسحاق بن منصور...، معروف به کوسج است که اکنون نیز کوچه ای در مرو منسوب به اوست. (از انساب سمعانی).

کوسج.

[کَ سَ] (اِخ) سهل بن شاپور، متوفی به سال 218 ه . ق. طبیبی از مردم اهواز. وی را با یوحنابن ماسویه و جورجیس بن بختیشوع اخبار و مزاحها بوده است. او راست: الاقرباذین. (از اعلام زرکلی).

کوسجة.

[کَ سَ جَ] (ع مص) کوسه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوسج الرجل؛ آن مرد کوسه گردید. (از اقرب الموارد).

کوس خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) صدمه و آفت رسیدن از چیزی. (آنندراج). کوس یافتن. صدمه دیدن. تنه خوردن :
ز ناگه برون اندرافتاد طوس
تو گفتی ز پیل دمان خورد کوس.
فردوسی (از آنندراج).
از پیت کوس خورده کوه ثبیر
وز تکت کاج خورده باد شمال.
مسعودسعد (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز آسیب بلات کوس خوردیم
ز تیر غمت جگر بخستیم.
سیدحسن غزنوی (از یادداشت ایضاً).
نه از آسیب قضا کوس خوری
نه به اشکال فلک درمانی.
انوری (از یادداشت ایضاً)
و رجوع به کوس و کوس یافتن شود.

کوسر کردن.

[کَ سَ کَ دَ] (مص مرکب)گرد آمدن و شور کردن. گرد آمدن به مشورت. به جماعت مشورت کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوسرون.

[سُ] (اِ) سرین و نشستنگاه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوس زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) کوس فروکوفتن. (فرهنگ فارسی معین). آواز برآوردن از کوس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوس نواختن. طبل کوفتن :
بزد بوق و کوس و سپه برنشاند
به کردار آتش از آنجا براند.فردوسی.
بزد کوس رویین و روزی بداد
بشد تا سر مرز ایران چو باد.فردوسی.
بزد کوس رویین و هندی درای
سواران سوی رزم کردند رای.فردوسی.
بزن کوس رویین و شیپور و نای
به کشمیر و کابل فراوان مپای.فردوسی.
هنگام سحر ابر زند کوس همی
با باد صبا بید کند کوس همی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص149).
گفتند سخت صواب است و روان کردند و کوس می زدند و حزم نگاه می داشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 354). فرموده بود که کوس نباید زد. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص 79). اعیان و مقدمان را بخواندند و خوارزمشاه را بدیدند و بازگشتند و سوار بایستادند و کوس جنگ بزدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 348).
ای صاحبی که خطبهء دولت به نام توست
کوس شهنشهی زده از طرف بام توست.
سوزنی.
سلیمان است این همت به ملک خاص درویشی
که کوس «رَبِّ هَبْ لی» می زنند از پیش میدانش.
خاقانی.
به دولت کوس شاهی در جهان زد
به سلطانی علم بر هفت خوان زد.
نظامی (الحاقی).
آوازهء وصال تو کوس ابد زده
مشاطهء جمال تو لطف ازل شده.عطار.
روز و شب بر درگه سلطان جان
تا ابد کوس وفایی می زنم.عطار.
چون دوست گرفتی چه غم از دشمن خونخوار
گو بوق ملامت بزن و کوس شناعت.
سعدی.
کوس غارت زد فراقت گرد شهرستان دل
شحنهء عشقت سرای عقل در طبطاب داشت.
سعدی.
رسم تقوی می نهد در عشقبازی رای من
کوس غارت می زند در ملک تقوی روی تو.
سعدی.
- کوس آسایش بزدن؛ مانند شیپور راحت باش کشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : لشکر شاه را بدیدند و روز به آخر آمده بود کوس آسایش بزدند و بازگردیدند. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی، یادداشت ایضاً).
- کوس لمن الملک زدن؛ دعوی الوهیت کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خود را دارای قدرت و نیروی عظیم دیدن. اقتباسی از آیه شریفه: لمن الملک الیوم لله الواحد القهار(1). (از امثال و حکم ص 246) :
آن دلبر عیار اگر یار منستی
کوس لمن الملک زدن کار منستی.
سنایی (از امثال و حکم).
-امثال: کوس رسوایی ما بر سر بازار زدند.
؟ (امثال و حکم ص 1246)
کوس نادری هم بزنند بیدار نمی شود ؛ یعنی خوابش بسیار سنگین است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| مرادف کوس برکشیدن. (آنندراج). کنایه از کوچ کردن :
آن ساز نما که چون زنی کوس
خیزد ز جهان هزار افسوس.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
و رجوع به کوس برکشیدن شود. || تنه زدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دوش بر دوش یا پهلو به پهلو زدن. آسیب رساندن :
تبر(2) از بس که زد به دشمن کوس
سرخ شد همچو لالکای خروس.رودکی.
هنگام سحر ابر زند کوس همی(3)
بر بید زند باد صبا کوس همی(4).
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کوس شود.
- کوس زدن با کسی؛ کنایه از دعوی برابری و همسری کردن و به مقابلهء حریف کردن و صف آراستن. (آنندراج) :
رایت میمونت که شد چرخ تاب
کوس زده با علم آفتاب.
امیرخسرو (از آنندراج).
(1) - قرآن 40/16.
(2) - ن ل: تیر.
(3) - رجوع به معنی اول شود.
(4) - در دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی چ 1: با باد صبا بید کند کوس همی آمده، که در این صورت شاهد کوس زدن نخواهد بود.

کوسژ.

[سِ / سَ] (ص) کوسه. کوسج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کوسژان بافغان و باشغبند
کاین نه عدل است ای خدای حکیم
کان یکی ده تنانه دارد ریش
وین یکی را زنخ ز موی چو سیم.
خواجه حسین دادی (از تاریخ بیهق از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوس صبح.

[سِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شور و غوغای جانداران. (آنندراج). || آواز صبح. || نوبت آخر شب. (ناظم الاطباء).

کوس فروکوفتن.

[فُ تَ] (مص مرکب)کوس زدن. کوس نواختن. (فرهنگ فارسی معین) : چون روز شد کوس فروکوفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 351). طلیعهء علی تگین پیدا آمد فرمود تا کوس فروکوفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 350). شکر خادم فرمود تا کوس فروکوفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 357). فرعون کوسی داشت که آواز آن چهار فرسنگ برفتی، گفت تا کوس فروکوفتند و لشکر برنشستند. (قصص الانبیاء ص 107).
که ناگه دهل زن فروکوفت کوس
بخواند از فضای دهل زن خروس.
سعدی (بوستان).
|| کنایه از کوچ کردن باشد، یعنی از منزلی به منزل دیگر نقل و تحویل نمودن. (برهان) (آنندراج). کوچ کردن. (فرهنگ رشیدی). کنایه از کوچ کردن است که آن را طبل رحیل نیز گویند. (انجمن آرا).

کوسق.

[سَ] (معرب، ص) بعضی گویند فارسی معرب است. (از المعرب جوالیقی ص 283). معرب کوسه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوسج. رجوع به کوسج و کوسه شود.

کوسک.

[کَ وِ] (اِ) باقلا را گویند و به عربی جرجیر خوانند. (برهان). اسم فارسی جرجیر است و باقلا را نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه).

کوس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)لرزیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : که کوه گران از هیبت آن شاه کوس می کرد و فتح و ظفرش به هر حرکت زمین بوس می کرد. (کتاب النقض ص 369، یادداشت ایضاً). || جنگیدن و پیکار کردن. || حمله کردن و هجوم آوردن. (ناظم الاطباء). رجوع به کوس بستن و کوس اندرآوردن شود. || فروکوفتن به جانب کسی که مبارزت طلبد. (ناظم الاطباء). رجوع به کوس زدن شود. || تنه زدن. دوش بر دوش یا پهلو به پهلو زدن :
با باد صبا بید کند کوس همی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 149).

کوس کوب.

(نف مرکب) کوس کوبنده. آنکه طبل زند :
گه علمداران پیش تو علم بازکنند
کوس کوبان تو از کوس برآرند آواز.فرخی.

کوس کوفتن.

[تَ] (مص مرکب) کوس کوبیدن. کوس فروکوفتن. کوس زدن. طبل نواختن :
بی آرزوی ملک به زیر گلیم فقر
کوبیم کوس بر در ایوان صبحگاه.
خاقانی.
و آنجا که کوفت دولت او کوس لااله
آواز قد صدقت برآمد ز لامکان.خاقانی.
من کوب بخت بینم منکوب از آن شوم
من کوس فضل کوبم منکوس از آن بوم.
خاقانی.
- کوس سفر کوفتن؛ کنایه از آماده شدن برای کوچیدن :
بال فروکوفت مرغ، مرغ طرب گشت دل
بانگ برآورد کوس، کوس سفر کوفت خواب.
خاقانی.

کوسگی.

[سَ / سِ] (حامص) صفت کوسه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوسه شود.

کوسلة.

[سَ لَ] (ع اِ) سر نره تا ختنه جای. (منتهی الارب). حشفه و سر نره تا ختنه جای. (ناظم الاطباء). حشفه. (از ذیل اقرب الموارد).

کوس محمودی.

[سِ مَ] (اِخ) کوس جنگ سلطان محمود غزنوی که ضرب المثل بوده. (از حاشیهء هفت پیکر چ وحید ص 51). مانند کوس نادری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چون محمد شدی ز مسعودی
بانگ برزن به کوس محمودی.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 51).
جواب گفتن مهمان ایشان را و مثل آوردن به دفع حارس کشت به بانگ دف از کشت، شتری را که کوس محمودی بر پشت او زدندی. (از عناوین مثنوی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوسن.

[سَ] (اِ) (در بم) قسمی گیاه طبی که شکم راند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوسنبل.

[سُمْ بُ] (اِ)(1) لغت تنکابن و دیلم است و ابن تلمیذ گفته به لغت طبرستان دیوار(2)و به لغت مازندران و دامغان کوزن گیاه نامند و در تذکرهء بغدادی باسم «کومرثل» نوشته و گفته نوعی از تفاح است ماهیت آن نباتی است برگ آن شبیه به برگ نارنج و ساق آن زیاده بر دو ذرع و تخم آن سیاه به قدر آلوبالو و ظاهر بیخ آن سیاه و باطن آن سفید... (فهرست مخزن الادویه).
(1) - این کلمه در تحفهء حکیم مومن کوستیل آمده است.
(2) - در تحفهء حکیم مومن: «دیودارو».

کوس نواختن.

[نَ تَ] (مص مرکب)کوس فروکوفتن. (فرهنگ فارسی معین) کوس زدن. و رجوع به کوس فروکوفتن و کوس زدن شود.

کوس وار.

(ص مرکب، ق مرکب) مانند کوس. چون کوس. همچون طبل پرباد :
قوس قزح قوس وار عالم فردوس وار
کبک دری کوس وار کرده گلو پر ز باد.
منوچهری.

کوسه.

[سَ / سِ] (ص) معروف است یعنی شخصی که او را در چانه و زنخ زیاده بر چند موی نباشد. (برهان) (آنندراج). کسی که وی را در چانه موی نباشد و یا چند موی بیش نبود. (ناظم الاطباء). کسی که بعد از وقت برآمدن ریش موی ریش او نروییده باشد. (غیاث). در کردی کوسِه، در ترکی و عربی نیز آمده و معرب آن کوسج. (از حاشیهء برهان چ معین). معرب آن کوسج. تنک ریش. سوک ریش. کم ریش. آنکه ریش سخت تنک دارد. آنکه بر عارضها موی ندارد یا سخت کم دارد. اَثَطّ. ثَطّ. اَزَط. مقابل لحیانی و ریشو و ریش تپه و بلمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سِناط. (دهار). سِناط یا سُناط. سَنوط. (از منتهی الارب) :
گر کند کوسه سوی گور بسیچ
جده جز نوخطش نخواند هیچ.سنائی.
کوسه ای کم ریش دلی داشت تنگ
ریش کنان دید دو کس را به جنگ.نظامی.
چو کوسه همه پیر کودک سرشت
به خوبی روند ارچه هستند زشت.نظامی.
بلمه ای، هان تا نگیری ریش کوسه در نبرد
هندویی، ترکی میاموز آن ملک تمغاج را.
مولوی.
- کوسه و ریش پهن؛ امور متضاد. دو چیز مخالف. (فرهنگ فارسی معین). دو امر گردنیامدنی. متناقضین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کوسه پی ریش رفت بروت نیز بر سر آن نهاد. (امثال و حکم ج 3 ص 1246).
هرکه به فکر خویش است کوسه به فکر ریش است. (امثال و حکم ج 4 ص 1952).
|| به مجاز، کوچک. کم. اندک :
این حماقت نه عجب باشد از آن ریش بزرگ
هرکه را ریش بزرگ است خرد کوسه بود.
ادیب صابر.
|| شخصی که در دهانش بیست وهشت دندان باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). شخصی که در دهانش بیست وهفت دندان باشد و معرب آن کوسج است. (آنندراج). و رجوع به کوسج شود. || (اِ) نام شکل پنجم هم هست از اشکال رمل و آن را فرح خوانند. (برهان) (آنندراج). شکلی از اشکال رمل که به تازی فرح گویند. (فرهنگ رشیدی). شکل پنجم از اشکال رمل. (ناظم الاطباء). || معرب آن کوسج است، یکی از انواع ماهیان خطرناک و درنده(1) است که برخی از گونه های آن در خلیج فارس و شط کارون وجود دارد. (فرهنگ فارسی معین). گونه ای ماهی عظیم الجثهء غضروفی از راستهء سلاسین ها(2) که بدنی طویل و استوانه ای و فربه و سنگین دارد. حیوانی است چابک و قوی و درنده و منحصراً گوشتخوار و برخی گونه هایش ممکن است تا 13 متر طول پیدا کنند. این جانور در فکین خود و در داخل دهان دارای یک سلسله دندانهای مخروطی نوک تیز و بسیار برنده است. سخت ترین اجسام را به آسانی و سرعت قطع می کند و چون بسیار سبع و خونخوار است به اکثر حیوانات دریایی و همچنین شناگران حمله می کند و به سرعت دست یا پا و یا هر جای دیگر بدن را که مورد حمله قرار دهد می برد. بسیار دیده شده که صیادان و قایقرانانی که در دریای محل زندگی این حیوان بدون توجه یک لحظه دست خود را به طرف آب دریا برده اند، مورد حملهء کوسه قرار گرفته اند دستشان قطع شده است. کوسه ماهی در آب بسیار سریع شنا می کند و ضمناً شنا کردنش آرام است به طوری که با وجود عظمت جثه اش تولید موج و حرکتی غیرعادی در آب دریا نمی کند از این جهت خطرش بیشتر است چون بغتة شناگران را در دریا غافلگیر می کند. گونه ای از کوسه ماهی در خلیج فارس فراوان است که حداکثر طول افراد آن بین 5/1 تا 2 متر است، ولی دارای جثه ای سنگین و بسیار درنده است. ماهی کوسه. کوسه ماهی. (فرهنگ فارسی معین ذیل ماهی). کوسج. نام قسمی زیانکار که آدمی و دیگر حیوانات را با آلت قطاعهء خویش ببرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : هرگز در او(3) ماران کشنده و کژدم و شیر و ببر و سباع و حشرات موذیه نباشند چون ماران سجستان و هندوستان و کژدم نصیبین و قاشان... و رتیلا و کیک اردبیل و سباع عرب و تمساح مصر و کوسهء بصره... (تاریخ طبرستان). رجوع به کوسج شود.
,(لاتینی)
(1) - Mustelus .
(فرانسوی) Requin
.
(فرانسوی)
(2) - Selaciens (3) - در طبرستان.

کوسه.

[سَ / سِ] (اِخ) از ایلهای کرد و دارای 40 خانوار است و در سقز و سیاه کوه مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

کوسه.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 272 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوسه.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان جیرستان که در بخش باجگیران شهرستان قوچان واقع است و 347 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوسه احمد.

[سَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست که در بخش صومای شهرستان ارومیه واقع است و 103 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسه برنشسته.

[سَ / سِ بَ نِ شَ تَ / تِ] (اِ مرکب) کوسه برنشین. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مدخل بعد شود.

کوسه برنشین.

[سَ / سِ بَ نِ] (اِ مرکب)نام جشنی است که پارسیان در غرهء آذرماه می کرده اند و وجه تسمیه اش آن است که در این روز مرد کوسهء یک چشم بدقیافهء مضحکی را بر الاغی سوار می کردند و داروی گرم بر بدن او طلا می کردند و آن مرد مضحک مروحه و بادزنی در دست داشت و پیوسته خود را باد می زد و از گرما شکایت می نمود و مردمان برف و یخ بر او می زدند و چندی از غلامان پادشاه نیز همراه او بودند و از هر دکانی یک درم سیم می گرفتند و اگر کسی در چیزی دادن اهمال و تعلل می کرد گل سیاه و مرکب همراه او بود بر جامه و لباس آن کس می پاشید و از صباح تا نماز پیشین هرچه جمع می شد تعلق به سرکار پادشاه داشت و از پیشین تا نماز دیگر به کوسه و جمعی که با او همراه بودند. و اگر کوسه بعد از نماز دیگر به نظر بازاریان درمی آمد او را آنقدر که توانستند می زدند. و آن روز را به عربی رکوب کوسج خوانند. گویند در این روز جمشید از دریا مروارید برآورد و در این روز خدای تعالی حکم سعادت و شقاوت فرمود. هرکه در این روز پیش از آنکه حرف زند، بهی بخورد و ترنج ببوید تمام سال او را سعادت باشد(1). (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - ابوریحان بیرونی در التفهیم ص 256 آرد: نخستین روز از وی [ از آذر ] مردی بیامدی کوسه، برنشسته بر خری و به دست کلاغی گرفته و به بادبیزن خویشتن را باد همی زدی و زمستان را وداع کردی وز مردمان بدان چیز یافتی، و به زمانهء ما به شیراز همین کرده اند و ضریبت پذرفته از عامل تا هرچه ستاند از بامداد تا نیمروز به ضریبت دهد و تا نماز دیگر از بهر خویشتن را بستاند. اگر از پس نماز دیگر بیابندش سیلی خورد از هر کسی.

کوسه جنگل.

[سَ / سِ جَ گَ] (اِ مرکب)سپیدجنگل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به سپید جنگل شود.

کوسه داغ.

[سَ / سِ] (اِخ) محلی است در ارزنجان که در سال 639 ه . ق. بین بایجو نویان و غیاث الدین کیخسرو جنگی در این محل رخ داد. (از تاریخ مغول اقبال ص 146) : و در آن وقت سلطان روم غیاث الدین کیخسرو پسر علاءالدین بود به موضع کوسه داغ بابایجو نویان مصاف داد. (جامع التواریخ رشیدی).

کوسه صفر.

[سِ صَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 361 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوسه کهریزه.

[سِ کَ زِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 723 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسه لار.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 299 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء 5/1 کیلومتر به نام کوسه لار بالا و پایین مشهور است و سکنهء کوسه لار پایین 117 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسه ماهی.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) رجوع به کوسه شود.

کوسی.

[سی ی] (ع ص) منسوباً، اسب کوتاه دستها. (منتهی الارب) (آنندراج). ستور دست و پا کوتاه. (ناظم الاطباء). اسب کوتاه دست که هیچگاه به هنگام رفتن به گلهء اسبان نتواند رسید. کوسیّة مونث آن است. (از اقرب الموارد).

کوسی.

[سا] (ع ص) امرأة کوسی؛ زن زیرک هوشیار باکیاست. (ناظم الاطباء).

کوسی.

(اِخ) دهی از دهستان نازلو که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 199 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4)

کوسیاد.

(اِ) سنگ سیاهی باشد که سوهان در آن کار نکند و چون در آب گذارند ماهیان بر آن جمع شوند. گویند مکلس آن را یعنی سوختهء آن را با آهن(1) ضم کنند سیماب را منعقد سازد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء: با آب.

کوس یافتن.

[تَ] (مص مرکب) تنه خوردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صدمه و آسیب دیدن :
ز پای اندرآمد نگون گشت طوس(1)
تو گوئی ز پیل ژیان یافت کوس.
فردوسی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز رستم بپرسید پرمایه طوس
که چون یافت پیل از تگ گور کوس.
فردوسی.
چنان دان که هر کس که دارد فسوس
همو یابد از چرخ گردنده کوس.فردوسی.
بزد تند یک دست بر دست طوس
تو گویی ز پیل ژیان یافت کوس.فردوسی.
و رجوع به کوس و کوس خوردن شود.
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 197 این مصراع چنین است:
ز ناگه به روی اندر افتاد طوس.

کوسیان.

[کُسْ سیا] (اِخ) کوسی ها(1). کشو. کاسو. کاسی.(2) کیسی. کوسی. کاس سیت(3). و رجوع به کاسیان در همین لغت نامه و ایران باستان ج 2 صص 1907-1909 شود.
(1) - Cosseens.
(2) - Kassi.
(3) - Kassites.

کوسیج.

(اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 172 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوسیدن.

[دَ] (مص) صاحب جهانگیری در کلمهء کوس به معنی کوفتن این بیت فردوسی را شاهد آورده است :
گیاهی که گویم تو با شیر و مشک
بکوس و بکن هر دو در سایه خشک.
فردوسی.
در اینجا، بکوب و بکن(1)... نیز می توان خواند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 1 ص 198 و چ بروخیم ج 1 ص 223 نیز «بکوب و بکن» آمده است.

کوش.

(اِمص)(1) به معنی کوشش و سعی باشد. (برهان). سعی و جهد و کوشش. (ناظم الاطباء) :
آن همه کم شود چو کوش آمد
گرچه چون زهر بود نوش آمد.
سنائی (مثنویها چ مدرس رضوی ص 284).
تا نکند دوست نظر ضایع است
سعی من و جهد من و کوش من.
نزاری قهستانی (از آنندراج).
|| (فعل امر) امر به کوشش کردن و کوشیدن هم هست یعنی بکوش و سعی کن. (برهان). فعل امر (دوم شخص مفرد) است از کوشیدن. بکوش. سعی کن. (فرهنگ فارسی معین). || (نف) کوشش و سعی کننده را نیز گویند که فاعل(2) باشد. (برهان). کوشش کننده و سعی نماینده. (ناظم الاطباء). کوش، (کوشنده) در ترکیب به معنی کوشنده آید. (از فرهنگ فارسی معین).
- بیهوده کوش؛ آنکه کوشش بیهوده کند. آنکه از کوشش خود نتیجه نتواند گرفت.
- سخت کوش؛ آنکه بسیار کوشش کند. آنکه سعی و جهد بلیغ داشته باشد.
(1) - اسم مصدر مخفف. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - اسم فاعل مرخم: سخت کوش. (حاشیهء برهان چ معین).

کوش.

[کَ / کُو] (اِ) کفش و پاافزار. (ناظم الاطباء). صورتی از کفش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خاک کف پای رودکی نسزی تو
هم نشوی کوش او چه خایی برغست.
کسائی.
پل به کوش(1) اندر بکفت و آبله شد کابلیج
از بسی غمها ببسته عمر گل پا را بپا(2).
عسجدی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص64).
پایم بکوفت تنگی کوش ای شهاب دین.
سوزنی.
در طلب رضای تو کوش و فام پاره شد...
سیدهاشمی (از آنندراج).
(1) - ن ل: کفش.
(2) - ن ل : از پس غمهای تو تا مگر کی آئیا (؟) رجوع به پل در همین لغت نامه، لغت فرس اسدی چ اقبال ص 64، لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 28 و دیوان عسجدی چ شهاب ص 22 شود.

کوش.

[کَ] (ع مص) ترسیدن. (از منتهی الارب). ترسیدن و فزع کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گاییدن. (از منتهی الارب). کاش جاریته؛ گایید کنیزک خود را. (ناظم الاطباء).

کوش.

(ع اِ) سر کیر بزرگ. کواشة کثمامة مثله. (منتهی الارب). حشفهء بزرگ. (ناظم الاطباء).

کوش.

(اِ) نام روز چهارم است از ماههای فارسی. (برهان). نام روز چهارم از هر ماهی. (ناظم الاطباء). صحیح «گوش» است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گوش شود.

کوش.

(اِخ) اول زادهء حام که او همان نمرود است. (قاموس کتاب مقدس).

کوش.

(اِخ) بلادی که بعضی از نسل کوش در آن ساکن بودند و در حبشه واقع بود. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به مدخل قبل، قاموس کتاب مقدس و کوشان شود.

کوش.

(اِخ) مملکتی که در نزدیکی جیحون بود. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به کوشان شود.

کوشا.

(نف)(1) جد و جهد کننده و کوشش نماینده. (ناظم الاطباء). کوشنده. سعی کننده. مقابل تنبل و کاهل. (فرهنگ فارسی معین). ساعی. جاهد. جادّ. مُجِدّ. جهدکننده در کار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به هر کار کوشا بباید بدن
به دانش نیوشا بباید شدن.فردوسی.
به هستی یزدان نیوشاترم
همیشه سوی داد کوشاترم.فردوسی.
چنین داد پاسخ که کوشا به دین
ز گیتی نیابد مگر آفرین.فردوسی.
بسی گنبد از سنگ بد ساخته
به سنگین ستونها برافراخته
که کوشا دوصد مرد زورآزمای
نه برتافتی زآن ستونی به جای.اسدی.
و حکما گفته اند کوشا باشید تا آبادان باشید... (قابوسنامه).
به الفنجگاه اندرونی بکوش
که جز مرد کوشا نیابد منال.ناصرخسرو.
این هست ولیک نیستت حاجت
تا از پی رزقها شوی کوشا.مسعودسعد.
- کوشاتر؛ کوشنده تر. کوشش کننده تر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدو گفت آن کس که کوشاتر است
دو گوشش به دانش نیوشاتر است.
فردوسی.
|| به معنی کوشنده و سعی کننده در جنگ و جدال باشد. (برهان). جهدکننده در جنگ. (ناظم الاطباء).
(1) - از: کوش + الف، پسوند فاعلی و صفت مشبهه. (حاشیهء برهان چ معین).

کوشاب.

(اِ) بر وزن و معنی دوشاب است و آن را از شیرهء انگور پزند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ماءالشعیر و آب جو. || آبگوشت و شیرهء گوشت. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || احتلام.(1) (ناظم الاطباء). جنابت. (از اشتینگاس).
(1) - بدین معنی ظاهراً مصحف کوشاسب و گوشاسب است.

کوشاد.

(اِ) بیخ گیاهی باشد خوشرنگ و آن را جنطیانا گویند، تریاق جمیع زهرهاست. (برهان) (آنندراج). ریشهء تلخ که جنطیانا نیز گویند. (ناظم الاطباء). کوشاذ. گوشاد. (حاشیهء برهان چ معین).(1) جنتیانا. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - کوشاد نام فارسی Gentiane (فرانسوی) (Gentiana lutea) است. (از حاشیه برهان چ معین).

کوشادن.

[دَ] (مص) کشادن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گشادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به گشادن شود.

کوشار بالا.

(اِخ) دهی از دهستان ززوماهرو که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 212 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوشار پایین.

(اِخ) دهی از دهستان ززوماهرو که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 183 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی یران ج6).

کوشاسب.

(اِ) گوشاسب. رجوع به گوشاسب شود.

کوشال.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است و 831 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوشالشاه.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود که در شهرستان لاهیجان واقع است و 715 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوشالنگ.

[لَ] (اِ) بیل. || پشت بند چوبین در. || کندهء محکمی که بر گردن سگ نهند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || منجنیق. (ناظم الاطباء). || (ص) مرد گول و نادان. || خروس کلان. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوشالة.

[کَ لَ] (ع اِ) سر نرهء بزرگ. کوشلة. (از منتهی الارب) (از آنندراج). حشفهء بزرگ. (ناظم الاطباء).

کوشان.

[کَ] (ع اِ) نوعی از خوردنی اهل عمان که از برنج و ماهی سازند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :و طعامهم [ طعام اهل الصین ] الارز و ربما طبخوا معه الکوشان فصبوه علی الارز فاکلوه. (اخبار الصین و الهند ص 11).

کوشان.

(نف)(1) کوشش و سعی و جهد کننده را گویند. (برهان) (آنندراج). کوشش نماینده و جد و جهد کننده. (ناظم الاطباء) :
از این سو از آن سو خروشان شدند
به رزم اندرون سخت کوشان شدند.
فردوسی.
چرخ گردان بود به هفت اقلیم
جسم کوشان بود به پنج حواس.
مسعودسعد.
چو باد از کوه و از دریاش راند بر هوا ماند
به کوشان پیل و کرگندن به جوشان شیر و اژدرها.
شمعی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| (ق) در حال کوشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در حال کوشیدن. سعی کنان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از: کوش، کوشیدن + ان، پسوند صفت فاعلی. (حاشیهء برهان چ معین).

کوشان.

(اِخ)(1) نام سلسله ای از شاهان که از نژاد یوه چی(2) یا از اصل «سکه ها» بودند و اندکی پس از مرگ گوندفارس(3) بر قندهار و پنجاب مستولی شدند. (حاشیهء برهان چ معین ذیل کشان). رجوع به کوشانیان، کَشان یا کُشان، کَشانی یا کُشانی و کُشانیة یا کُشانیّة شود.
(1) - Kuchan.
(2) - Yueci. (3) - پادشاه مقتدر یک شعبه از اشکانیان Gundopharesکه جانشین سلسلهء سک های سکستان شدند.

کوشان.

(اِخ) بعضی را گمان چنان است که مقصود از این لفظ ملکهء کوش می باشد و دیگران برآنند که قصد از ملک کوش است. (از قاموس کتاب مقدس).

کوشانی.

(اِخ) نام یکی از متکلمین مجبره و او را با صالحی مناظراتی بوده و کتاب خلق الافلاک و کتاب الرؤیه از اوست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوشانیان.

(اِخ) کمی بعد از وفات گوند فارس، قندهار و پنجاب به دست یک سلسله از طایفهء یوه چی افتاد که آنها را از نژاد سک ها می دانند و معروف به کوشانیان هستند. پادشاهان کوشان کوجوله کادفیزس(1) و ویمه کادفیزس(2) جانشین او تمام قلمرو یوه چیان و تخاریان را با قسمت اعظم مستملکات سک ها به تصرف خویش درآوردند و عاقبت بعد از سال 125 م. این کشور به پادشاهی تعلق گرفت کانیسکا(3) نام، که در ادبیات بودایی شهرتی به کمال دارد و از مبلغین و معتقدین مؤمن دیانت بودا بشمار است. (از ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی صص 42-44). رجوع به کوشان (اِخ) شود.
(1) - Kudjula Kadfises.
(2) - Vima - Kadfises.
(3) - Kaniska.

کوشایی.

(حامص) جد. جهد. سعی. کوشش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوشا بودن :
سدیگر چو کوشایی ایزدی
که از جان پاک آید و بخردی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 8 ص 2537).

کوشش.

[شِ] (اِمص) عمل کوشیدن. فعل کوشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوشیدن. (ناظم الاطباء). || سعی و جهد. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). جد. کَدّ. سعی. تساعی. مجاهدت. اجتهاد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به کوشش نروید گل از شاخ بید
نه زنگی به گرمابه گردد سفید.فردوسی.
چو با مرگ کوشش نداردت سود
کنون رزم رستم بباید شنود.فردوسی.
چو یزدان کسی را کند نیکبخت
ابی کوشش او را رساند به تخت.فردوسی.
به کوشش به نگردد هیچ بدتر.
(ویس و رامین).
پس از چه رسد سرفرازی مرا
چو کوشش ترا گوی بازی مرا.اسدی.
و آن جان ترا همی کشد زی چه
با کوشش مور و گربزی راسو.ناصرخسرو.
بجهد و کوشش با خویشتن بپای و بایست
اگر به کوشش با گردش فلک نه بسی.
ناصرخسرو.
گر ز بهر خور و خواب است ترا کوشش
پس به دست گلوی خویش گرفتاری.
ناصرخسرو.
چه کوشش پاسبان دولت است و تا رنج نکشند آسانی نیابند. (فارسنامهء ابن البلخی).
کوشش از تن طلب، کشش از جان
جوشش از عشق دان، چشش ز ایمان.
سنائی (حدیقة الحقیقة).
و کوشش اهل علم در ادراک سه مراد ستوده است ساختن توشهء آخرت... (کلیله و دمنه).
مبتلا گشتم در این بند و بلا
کوشش آن حق گزاران یاد باد.حافظ.
- کوشش بی فایده؛ سعی و جهد بی حاصل کوشش بیهوده :
کس نتواند گرفت دامن دولت به زور
کوشش بی فایده ست وسمه بر ابروی کور.
سعدی.
و رجوع به ترکیب بعد شود
- کوشش بیهوده؛ سعی و تلاش بی فایده و بی حاصل. (ناظم الاطباء) :
دوست دارد یار این آشفتگی
کوشش بیهوده به از خفتگی.
مولوی (مثنوی).
- کوشش و کشش؛ سعی و جذبه (از طرفین). (فرهنگ فارسی معین).
|| عزم. توجه. (ناظم الاطباء). توجه. عزیمت. (فرهنگ فارسی معین). || اشتغال داشتن و مشغول گشتن. (ناظم الاطباء). || تفتیش کردن و جستجو نمودن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || جستجو و تجسس. || به دست آوردن. (ناظم الاطباء). || محنت کشیدن و رنج بردن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || قسر. مقابل طبیعت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کار صورت(1) کاری است به جهد و کوشش و ماده ها به طبع از یکدیگر گشادن. (ذخیره خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). هرگز کاری که به کوشش بود با کاری که به طبع باشد برابر نبود. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). || تلاش. تقلا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اشتغال و کردار و کار و عمل و تلاش. (ناظم الاطباء). عمل. کردار. (فرهنگ فارسی معین) :
زنانی که بی شوی و بی پوشش اند
که کاری ندارند و بی کوشش اند.فردوسی.
فرومایه تر جای درویش بود
کجا خوردش از کوشش خویش بود.
فردوسی.
یکی شهر بد نیک مردم بسی
ز کوشش بدی خوردن هر کسی.فردوسی.
|| جنگ و جدل. (برهان). جنگ و جدال. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
و دیگر گه کوشش و کارزار
نباید سخن گفتن نابکار.فردوسی.
بسی گشت کوشش میان دو تن
نیامد از ایشان یکی را شکن.فردوسی.
دلیران از نهیبش روز کوشش
همی لرزند چون برگ سپیدار.فرخی.
زآن بر و بازو و زآن دست و دل و فره و برز
زآن بجنگ آمدن و کوشش با شیر عرین.
فرخی.
روز کوشش سر پیکانش بود دیده شکاف
روز بخشش کف او بدره بود زرافشان.
فرخی.
روز بخشش نه همانا که چنو بیند صدر
روز کوشش نه همانا که چنو بیند زین.
فرخی.
به ده جای کوشش برانگیختند
بهم پنج پنج اندرآویختند.اسدی.
رستم بوقت کوشش با او بود جبان
حاتم بگاه بخشش با او بود بخیل.
ادیب صابر.
- کوشش طلبیدن؛ جنگ خواستن. رزم جستن : از این جدال و خصومت بازگرد و طریقت موافقت و راستی نگاه دار و با من کوشش مطلب تا جهان بر ما قرار گیرد. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی).
- کوشش و کَشِش؛ سعی و قتال. (فرهنگ فارسی معین). جنگ و کشتار.
|| (اصطلاح فلسفه و کلام). جهد و سعی مقرون به اراده و اختیار. کسب. مقابل قضا و قدر. مقابل تقدیر و سرنوشت. مقابل بخشش یعنی فیض و قسمت ازلی :
بکوشیم و از کوشش ما چه سود
کز آغاز بود آنچه بایست بود.فردوسی.
چنین است رسم قضا و قدر
ز بخشش نیابی بکوشش گذر.فردوسی.
که فرزانه و مرد پرخاشخر
ز بخشش به کوشش نیابد گذر.فردوسی.
هر آن بد کز اندیشه بیرون بود
ز بخشش به کوشش گذر چون بود.
فردوسی.
بزرگی به کوشش بود یا به بخت
که یابد جهاندار از او تاج و تخت.
فردوسی.
کوشش قضا را سبب است. (از تاریخ گزیده).
روزی که قضا باشد کوشش نکند سود
روزی که قضا نیست در او مرگ روا نیست.
؟ (کلیله و دمنه).
علت هست و نیست چون ز قضاست
کوشش و جهد از علل منهید.خاقانی.
کوشش چه سود چون نکند بخت یاوری.
؟ (از مجموعهء امثال چ هند).
(1) - صورت مقابل ماده.

کوشش آزمای.

[شِ زْ / زِ] (نف مرکب)جنگ آزمای. جنگجو. جنگ کننده :
جان را به آزمایش تیغ اجل برد
هر دشمنی که با تو بود کوشش آزمای.
سوزنی.

کوشش کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)مجاهدت. جهد کردن. سعی نمودن. جد کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جد و جهد کردن و سعی نمودن. (ناظم الاطباء) :
تا همچو مور بی خور و بی پوشش
کوشش کنی و مال به دست آری...
ناصرخسرو.
گر همی گویی که خانه ست این گل مسنون ترا
چون همه کوشش ز بهر این گل مسنون کنی.
ناصرخسرو.
اگر بنده کوشش کند بنده وار
عزیزش بدارد خداوندگار.سعدی.
- کوشش بی فایده کردن؛ سعی بیهوده کردن. جهد بی حاصل کردن :
بس در طلبت کوشش بی فایده کردم
چون طفل دوان از پی گنجشک پریده.
سعدی.
|| تلاش کردن. (ناظم الاطباء). تقلا کردن :
چه کوشش کند پیر خر زیر بار
تو می رو که بر بادپایی سوار.سعدی.

کوشش کننده.

[شِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) سعی کننده. جهدکننده. مجاهده کننده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوشش نمودن.

[شِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کوشش کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به کوشش کردن شود.

کوشک.

[شَ] (ص) به معنی کوچک باشد. (برهان). کوچک و خرد. (ناظم الاطباء). کوچک. (فرهنگ فارسی معین). || مردم کوچک اندام را نیز گویند و معرب آن قوشق است. (برهان). مردم کوچک اندام. (ناظم الاطباء).

کوشک.

(اِ) بنای بلند را گویند و به عربی قصر. (برهان). قصر و هر بنای رفیع بلند و بارگاه و سرای عالی. (ناظم الاطباء). بنای مرتفع و عالی. قصر. کاخ. کوشه. گوشک. (فرهنگ فارسی معین). پهلوی کوشک(1)کردی کشک(2). (کلاه فرنگی بالای بنا، اطاق تابستانی). معرب آن جوسق. (از حاشیهء برهان چ معین) : و آنجا [ به سمنگان ]کوههاست از سنگ سپید چون رخام و اندر وی خانه ها کنده است و مجلسها و کوشکها و بتخانه هاست و آخر اسبان با همه آلتی که مر کوشکها را بباید. (حدود العالم). و اندر وی [ مرو ] کوشکهای بسیار است و آن جای خسروان بوده است. (حدود العالم).
نشست از بر کوشک دیده به راه
به دیدار گرشاسب و زاول سپاه.اسدی.
بدیدم نشسته ابر بام کوشک
به پیشش یکی کاسهء پرفروشک.
؟ (از نسخهء خطی لغت فرس اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
آن شب که وی را [ عروس امیر محمد را ] از محلت... از سرای پدر به کوشک امارت می بردند بسیار تکلف دیدم. (تاریخ بیهقی). در کوشک باغ عدنانی فرمود تا خانه ای برآوردند خواب قیلوله را. (تاریخ بیهقی). [ مسعود ] کوتوال را گفت تا پیاده ای تمام گمارد از پس خلقانی تا کوشک. (تاریخ بیهقی). [ یزدجرد ] یک روز بر کوشکی نشسته بود و اسبی نیکو از صحرا درآمد. (فارسنامهء ابن البلخی). باد سخت... بناهای محکم و کوشکهای بلند را بگرداند. (کلیله و دمنه).
کردمی کوشکی که تا بودی
روزش از روز رونق افزودی.نظامی.
کوشکی برج برکشیده به ماه
قبله گاه همه سپید و سیاه.نظامی.
دل خود بر جدایی راست کردم
وز ایشان کوشکی درخواست کردم.نظامی.
من [ فضل بن ربیع ] ... از آن خانه بیرون آمدم، به کوشکی رسیدم نیک و دلگشای، در سایهء آن کوشک ساعتی بنشستم تا لحظه ای برآسایم، اتفاقاً کوشک سعید شاهک بود که مأمون به گرفتن من او را نصب کرده بود. (آداب الحرب و الشجاعه). بعد از سه روز از کوشک او بیرون آمدم. (آداب الحرب و الشجاعه). به خانهء خویش فرودآورد به کوشک عمادالدوله. (تاریخ طبرستان).خورنق؛ کوشک نعمان اکبر که به عراق است معرب خورنگه که جای خوردن باشد. (منتهی الارب). || قلعه. حصار. شهرپناه. (از ناظم الاطباء). برج. (مهذب الاسماء) (زمخشری). قلعه. حصار. (فرهنگ فارسی معین) : مردم رزان... بگریخته بودند و اندک مایه ای مردم در آن کوشکها مانده. (تاریخ بیهقی). هزیمتیان به دیه رسیدند... سخت استوار بود بسیار کوشکها بود. (تاریخ بیهقی). و سرایهای آنجا نه بر شکل دیگر جایها باشد که آنجا همه به کوشکها محکم باشد از بیم شبانکارگان که در آن اعمال باشد و کوشکهای ایشان جداجدا باشد درهم نپیوندند. (فارسنامه ابن البلخی ص 145). || قسمی ایوان که از قبه ای پوشیده است و اطراف آن باز است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - kushk.
(2) - koshk.

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان فشافویه که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان رودبار که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 451 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودبار که در شهرستان رشت واقع است و 276 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوشک.

(اِخ) دهی از بخش آبدانان شهرستان ایلام است و 116 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان کاغه که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 189 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان دره صیدی که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان باغ ملک که در بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان رستم که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان تراکمه که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 148 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان که در بخش زرقان شهرستان شیراز واقع است و 247 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان کربال که در بخش زرقان شهرستان شیراز واقع است و 382 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک.

(اِخ) ده مرکزی دهستان کوشک که در بخش بافت شهرستان سیرجان واقع است و 333 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان عشق آباد که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 202 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشک.

(اِخ) دهی از دهستان ماربین که در بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع است و 2553 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوشک.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش زرند شهرستان سیرجان است. این دهستان در جنوب خاوری بافت واقع و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به دهستان بزنجان و از خاور به دهستان اسفندقه، از جنوب به دهستان سیاه کوه و از باختر به دهستان ده سرد محدود است. موقعیت طبیعی آن: کوهستانی و هوای آن سردسیر است محصول عمدهء آن غلات، میوه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 35 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1700 تن است. مرکز دهستان آبادی کوشک بالا و قریهء مهم آن کوشک پائین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوشک.

(اِخ) از شهرهای بالس است که ناحیتی [ از نواحی حدود خراسان و شهرهای وی ] است اندر میان بیابان... و مستقر امیر شهر کوشک است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 104).

کوشک آباد.

(اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک که در بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع است و 910 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوشک آباد.

(اِخ) دهی از دهستان القورات که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 193 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشک آباد.

(اِخ) دهی از دهستان القورات که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشک آباد.

(اِخ) دهی از دهستان چولایی خانه که در بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشکان.

(اِخ) نام دهی است از مضافات کاشان و جوشقان معرب آن است. (انجمن آرا). رجوع به جوشقان شود.

کوشک اربابی.

[اَ] (اِخ) دهی از دهستان ریکان که در بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع است و 100 تن سکنه دارد. در این ده دو امامزاده است که بنای آنها قابل اهمیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک اسپید.

[کِ اِ] (اِخ) یکی از عمارات مداین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پس منصور خالد برمک را گفت: کوشک اسپید که به مداین است بکنم و خشتها اینجا آورم. (مجمل التواریخ و القصص).

کوشک بالا.

(اِخ) دهی از دهستان ارنگه که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 364 تن سکنه دارد. در این دهستان امامزاده ای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک بانیان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فساست و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک بهرام.

[بَ] (اِخ) دهی از بخش زرند که در شهرستان ساوه واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک بی بی چه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است که 962 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک بیدک.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان قره باغ که در بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع است و 622 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشک پایین.

(اِخ) دهی از دهستان کوشک که در بخش بافت شهرستان سیرجان واقع است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوشکچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) کوشک کوچک. قصر کوچک : بر سه میل شهر بربینی پشته ای کوشکچه ای فرموده بود که وقت مراجعت از زمستانگاه هم بر ممر بودی. (جهانگشای جوینی).

کوشکچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان گرکن که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کوشک خالصه.

[لِ صِ] (اِخ) دهی از دهستان ریکان که در بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع است و 450 تن سکنه دارد که از ایل اصلانوند می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک خلف.

[خَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان زیلابی که در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع است و 300 تن سکنه دارد که از ایل هفت لنگ بختیاری می باشند. در این دهستان آثار خرابه های قدیم وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوشک خلیل.

[خَ] (اِخ) دهی از دهستان قره باغ که در بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشک دشت.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان الموت که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 122 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشک زر.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرمیان که در بخش مرکزی شهرستان آباده واقع است و 150 تن سکنه دارد. در نزدیکی این ده خرابه هایی از عهد ساسانیان وجود دارد. این ده را قصر زر نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک سار.

(اِخ) دهی از دهستان بخش سیمکان که در شهرستان جهرم واقع است و 469 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک سرتنگ.

[سَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش سیمکان که در شهرستان جهرم واقع است و 222 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک شوراب.

(اِخ) دهی از دهستان قنقری بالا (علیا) که در بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع است و 121 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک شیرین.

[کِ] (اِخ) معرب آن قصرشیرین است. (انجمن آرا). رجوع به قصرشیرین و انجمن آرا شود.

کوشک قاسم.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان خواجه که در بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد واقع است و 278 تن سکنه دارد. این ده را قصر عاضم نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک قاضی.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فساست و 2600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک قند.

[قَ] (اِخ) شهری است از حدود مکران به ناحیت سند و از او پانیذ خیزد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 125).

کوشک قوامی.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و 363 تن سکنه دارد. اهالی در دو محل بالا و پایین سکونت دارند و سکنهء پایین 281 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان آباده طشک که در بخش نیریز شهرستان فسا واقع است و 1405 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و 235 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان رامجرد که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان همایجان که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 191 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان شاخنات که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 375 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمان وسط که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش دستجرد که در شهرستان قم واقع است و 209 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریه که در بخش آوج شهرستان قزوین واقع است و 284 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش خرقان که در شهرستان قزوین واقع است و 249 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کوشکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان گتوند بخش گتوند شهرستان شوشتر. 200 تن سکنه دارد که از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوشکک پایین.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان آباده طشک که در بخش نیریز شهرستان فسا واقع است و 217 تن سکنه دارد. این قریه را حسین آباد کوشک نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشکک سعیدآباد.

[کَ سَ] (اِخ)دهی از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. 136 تن سکنه دارد که از طایفهء چگینی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کوشکک محمدآباد.

[کَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی از دهستان بیضا که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشککی قاینی.

[کَ یِ یِ] (اِخ) از شاعران معاصر سلطان سنجر و در هجو و هزل استاد بود. هزلیات او غالباً در حق کسانی است که در جنگ سنجر با غزان نسبت به وی غدر و بیوفایی کردند. رجوع به لباب الالباب چ سعید نفیسی ص 372 و مجمع الفصحاء ج 1 ص 488 شود.

کوشک مولا.

[مَ لا] (اِخ) دهی از دهستان دودج و داریان که در بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع است و 512 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک مهدی.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت که در بخش وارداک شهرستان مشهد واقع است و 742 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشک میدان.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و 211 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک نار.

(اِخ) دهی از دهستان آل حرم که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 1300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشکنجیر.

[کوکَ] (اِ مرکب) به معنی کشکنجیر است که سنگ منجنیق و گلولهء توپ باشد و وجه تسمیهء آن کوشک انجیر است، یعنی کوشک سوراخ کن چه انجیر به معنی سوراخ آمده است. (برهان) (از آنندراج). کشکنجیر و سنگ منجنیق. (ناظم الاطباء). و رجوع به کشکنجیر شود. || گلولهء توپ. (ناظم الاطباء).

کوشکندر.

[کَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان بام که در بخش صفی آباد شهرستان سبزوار واقع است و 292 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوشک نصرت.

[نُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان فشافویه که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوشکو.

(اِخ) دهی از دهستان اشکنان که در بخش گاوبندی شهرستان لار واقع است و 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوشک هزار.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان بیضا که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 590 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشکی.

(اِخ) دهی از دهستان میان آباد که در بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع است و 143 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشکی.

(اِخ) طایفه ای از ایل کردطرهان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 65).

کوشکین.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان است و 297 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوشگونلو.

(اِخ) دهی از دهستان قشلاقات افشار که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوشلوک.

(اِخ) کوشلوک خان، لقب نوعی پادشاهان نایمان است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به یادداشتهای قزوینی ج 6 ص 265 شود.

کوشلة.

[کَ شَ لَ] (ع اِ) سر نرهء بزرگ. کوشالة. (منتهی الارب) (آنندراج). حشفهء کلان. (ناظم الاطباء).

کوشله.

[] (اِخ) هشتمین از سلسلهء پوئن در چین به سال 729 ه . ق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (طبقات سلاطین اسلام ص 191).

کوشنا.

[] (اِ) به پارسی نوعی از کماة است و آن را غوشنه نیز گویند. (آنندراج). رجوع به کوشنه شود.

کوشندگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص) حالت و عمل کوشنده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوشنده شود.

کوشنده.

[شَ دَ / دِ] (نف) جاهد. کوشا. ساعی. مجاهد. مُجِدّ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که این شاه توران فریبنده است
بدی را همه سال کوشنده است.فردوسی.
چو کوشش ز اندازه اندرگذشت
چنان دان که کوشنده نومید گشت.
فردوسی.
هم از کودکی بوده خسرومنش
خردمند و کوشنده و کاردان.فرخی.
هر مایه جویان جایگاه خویش است و کوشنده است تا از دیگر مایه ها جدا شود و به جایگاه خویش پیوندد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
کوشنده نه از پی بهشتیم
جوشنده نه از غم جحیمیم.خاقانی.
هیچ کوشنده ای به چاره و رای
نشد آن قلعه را طلسم گشای.نظامی.
|| جنگجو. مبارزه کننده. مبارز : مادتها دشمن یکدیگرند و با یکدیگر کوشنده اند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سگالش چنان شد دو کوشنده را
که ریزند صفرای جوشنده را.نظامی.
گریزنده چون ره به دست آورد
به کوشندگان در شکست آورد.نظامی.
و رجوع به کوشیدن شود.

کوشنک.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر که در بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع است و 131 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوشنه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) به پارسی نوعی از کماة است آن را غوشنه نیز گویند(1). (انجمن آرا). به فارسی نوعی از کماة است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - آنندراج این معنی را به نقل از انجمن آرا ذیل «کوشنا» آورده، ولی در انجمن آرا کوشنا نیامده است.

کوشه.

[شَ / شِ] (ص) به معنی کوشیده و سعی و جهد نموده و به دست آورده باشد. (برهان). تلاش شده و کوشیده و سعی و جهد نموده و به دست آورده و شکارشده. (ناظم الاطباء). رشیدی «کوشه» را مترادف «کوشا» و کوشان را به معنی کوشنده آورده بدون شاهد. جهانگیری «کوشه» را به معنی کوشیده گفته بدون شاهد. انجمن آرا و فرهنگ نظام این کلمه را نیاورده اند. در تاجیکی کوشه(1)به معنی نشخوار و در تاریخ سیستان «کوشه» به معنی کوشک(2) آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Koshe. (2) - رجوع به کوشک و مادهء بعد شود.

کوشه.

[شَ / شِ] (اِ) کوشک. قصر. کاخ. (فرهنگ فارسی معین) :
در حضر کوشهء تو همچو نگار چگلی
در سفر مرکب تو همچو بت کاشغری.
فرخی (از فرهنگ فارسی معین).
و او را(1) اندر مجلس شراب به کوشهء حلفی(2)اندر بکشتند. (تاریخ سیستان ص 326). امیر خلف به طاق شد و بوالحسن به کوشهء دید(3)فرودآمد. (تاریخ سیستان ص 338).
(1) - امیر شهید بوجعفر را.
(2) - ظ. یعنی: به کوشک خلفی. (حاشیهء تاریخ سیستان ص326).
(3) - رید هم خوانده می شود، زیدا (؟) و معلوم است نام قصری بوده. (حاشیهء تاریخ سیستان ص 338).

کوشه.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان عرب خانه که در بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع است و 138 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوشه.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر که در بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع است و 272 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوشه.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان قیس آباد که در بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع است و 177 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوشه.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان سرکوه که در بخش ریوش شهرستان کاشمر واقع است و 567 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوشه.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان رستم که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوشه بالا.

[شِ] (اِخ) دهی از بخش شیب آب که در شهرستان زابل واقع است و 448 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوشه پایین.

[شِ] (اِخ) دهی از بخش شیب آب که در شهرستان زابل واقع است و 1152 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوشی.

(ترکی-مغولی، اِ) علوفه و آذوقه و سیورسات. (فرهنگ فارسی معین) : سلطان ارزروم قضای حقی را که او وقت محاصرهء اخلاط به مدد علوفه و کوشی نشانده، به انواع مبرات و کرامات مخصوص شد. (تاریخ جهانگشا ج 2 ص 181 از فرهنگ فارسی معین).

کوشیار.

(اِخ) بر وزن هوشیار نام حکیمی بوده است از گیلان و بعضی گویند نام حکیمی بوده است از فارس و شیخ ابوعلی سینا شاگردی او کرده است(1) و با کاف فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). اصح گوشیار است. (حاشیهء برهان چ معین) : در حقایق آن علم و دقایق آن فن درجهء کمال داشت، در حل مشکلات مجسطی بوریحان به تفهیم او محتاج بودی و بومعشر به اعشار فضل او نرسیدی، و فاخر به شاگردی او مفاخر شدی، کوشش کوشیار از مرتبه او متقاصر آمدی... (مرزبان نامه).
بر کوشیار آمد از راه دور
سری پرارادت دلی پرغرور.
سعدی (بوستان).
رجوع به گوشیار در همین لغت نامه و تعلیقات چهارمقاله چ معین ص 261 و 271 شود.
(1) - به معنی اخیر ظاهراً با بهمنیار که شاگرد ابوعلی بوده، لفظاً و معناً خلط کرده اند. (حاشیهء برهان چ معین).

کوشیدن.

[دَ] (مص) کوشش و سعی کردن. (آنندراج). سعی کردن. کوشش نمودن و جد و جهد کردن. (ناظم الاطباء). جهد. اجتهاد. مجاهده. جهاد. جد. سعی. تساعی. اجداد. جهد کردن. مجاهدت کردن. سعی کردن. تلاش کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در قدیم «کوشیتن»(1)، پهلوی «کوخشیتن»(2) از ریشهء «کوخش»(3)، کوش(4). قیاس شود با پهلوی کوشیشن(5) و «کوشی تاریه»(6)، شاید از «کئو» «کوشتی»(7)«کوکوشت»(8)، ساختمانی از «کوش»(9)، سانسکریت «کوشناتی»(10) (کشیدن)... جد و جهد کردن. سعی کردن... (از حاشیهء برهان چ معین) :
با خردومند، بی وفا بود این بخت
خویشتن خویش را بکوش تو یک لخت.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بدان کوش تا زود دانا شوی
چو دانا شوی زود والا شوی.ابوشکور.
چو کوشیدم که حال خود بگویم
زبانم برنگردید از نیوشه.
شاکر بخاری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چند بوی چند ندیم ندم
کوش و برون آر دل از غنگ غم.
منجیک (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
مرا نیز تا جان بود در تنم
بکوشم که پیمان تو نشکنم.فردوسی.
بخور هرچه داری و بر بد مکوش
ز گیتی به مرد خرد دار گوش.فردوسی.
تو ایران زمین را نگهدار باش
به داد و دهش کوش و هشیار باش.
فردوسی.
بدین فصاحت و این علم شاعری که تراست
مکوش خیره که ابریز کردی و اکسیر.
غضایری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
وگر به جنگ نیاز آیدش بدان کوشد
که گاه جستن از آنجا چگونه سازد رنگ.
فرخی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نیاید به اندیشه از نیست هستی
نیاید به کوشیدن از جسم جانی.فرخی.
اکنون که شاه شاهان بر بنده کرده رحمت
کوشی که رحمت شه از بنده در گذاری.
منوچهری.
گفت شما دانید که خوارزمشاه چند کوشید... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 358). و این ده غلام نزدیکتر غلامانند به هارون به چند بار کوشیدند که این کار تمام کنند و ممکن نشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص445).
ز جفت کسان چشم خود را بپوش
بترس از خدای آن جهان را بکوش.اسدی.
تو آنچ از پیمبر رسیدت به گوش
به فرمان بجای آر و آن را بکوش.اسدی.
همی تا در تنم ارکان و جان است
به نیکی کوشد از من جان و ارکان.
ناصرخسرو.
و بر مردمان لازم است که در کسب علم کوشند. (کلیله و دمنه). یعنی چون وجوه تجارب معلوم گشت اول در تهذیب اخلاق خویش باید کوشید. (کلیله و دمنه). چندانکه کوشید تا این پسر را قبول کنند... البته قبول نکردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 104).
در مدح تو هرچه بیش کوشم.
(سندبادنامه ص 18).
پسر نعره ای زد و گفت ای مردان بکوشید یا جامهء زنان بپوشید. (گلستان چ یوسفی ص60).
کس نبیند بخیل فاضل را
که نه در عیب گفتنش کوشد.
سعدی (گلستان).
در عمل کوش و هرچه خواهی پوش
تاج بر سر نه و علم بر دوش.سعدی.
بایدت منصب بلند بکوش
تا به فضل و هنر کنی پیوند.
جامی (بهارستان).
|| زدن و نزاع و جدال کردن و مناقشه و خصومت کردن. (ناظم الاطباء). نزاع کردن. جدال کردن. (فرهنگ فارسی معین). جنگ کردن. ستیزه کردن. مبارزه کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به نیزه بکوشید در کارزار
برآرید یکسر از ایشان دمار.فردوسی.
بکوشم ندانم که پیروز کیست
ببینیم تا رای یزدان به چیست.فردوسی.
نباید که بر وی وزد باد سرد
مکوشید جز با کسی هم نبرد.فردوسی.
جغد که با باز و با کلنگان کوشد
بشکندش پر و مرز گردد لت لت.عسجدی.
گهی گفتم اگر با وی بکوشم
ندانم چون دهد یاری سروشم.
(ویس و رامین از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چنان افتاد تدبیرش سرانجام
که با رامین بکوشد کام و ناکام.
(ویس و رامین از یادداشت ایضاً).
نیکو بکوشید و هزیمت بر خوارزمیان افتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 352). هر دو لشکر نیک بکوشیدند و داد بدادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 244). || مقابله کردن. زورآزمایی کردن. (فرهنگ فارسی معین). مقابله و برابری کردن. هماوردی کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دست و پنجه نرم کردن. درافتادن :
تهمتن به رخش ستیزنده گفت
که با کس مکوش و مشو نیز جفت.
فردوسی.
تو با خویش و پیوند مادر مکوش
بپرهیز و از کینه چندین مجوش.فردوسی.
توانگر بود چادر او بپوش
چو درویش باشد تو با او مکوش.فردوسی.
چگونه کوشد با آنکه گر مراد کند
بنات نعش کند رای پاکش از پروین.
فرخی.
مرغزار ما به شیر آراسته ست
بد توان کوشید با شیر ژیان.فرخی.
چون به خم اندر ز زخم او بخروشد
تیر زند بی کمان و سخت بکوشد.
منوچهری.
آهو با شیر کی تواند کوشید
چو کک با باز کی تواند پرید.منوچهری.
فلفل موی... وجع المفاصل را نیک بود و با زهرها بکوشد. (الابنیه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به گفتار با مهتران برمجوش
به زور آنکه بیش از تو با او مکوش.
اسدی.
زنهار که با زمان نکوشی
کاین بدخو دشمنی است منصور.
ناصرخسرو.
گر تو به قفا با درفش کوشی
دانی علی حال بر محالی.ناصرخسرو.
پس هرگاه آن خلط نیابد [ یعنی داروی مسهل ] با خون و گوشت کوشد تا یکسره چیزی از وی بستاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پس طبیب باید با خلطی کوشد که مخالف تندرستی باشد و از وی بیماری خیزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً).
اگر صاحب اقبال بینی کسی
نبینم که با او بکوشی بسی.نظامی.
|| زور کردن و کوفتن. (ناظم الاطباء). زور کردن. قوت نمودن. (فرهنگ فارسی معین). || مُروسیدن. ور رفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پیری آغوش بازکرده فراخ
تو همی کوش با شکافهء غوش.
کسائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| آرمیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مجامعت : و کوشیدن با غلام بعد از آنکه هم در شریعت حرام است و هم خلاف طبیعت آفرینش است و هم سبب انقطاع نسل است و هم نزدیک همگنان زشت است. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجازاً، مکاس کردن. چانه زدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و با یکدیگر می کوشیدیم تا بر هزارهزار درم بایستادیم. (تاریخ بخارا، یادداشت ایضاً). || شتافتن. شتاب کردن. بشتاب رفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هم اکنون از ایدر به دژ برشوید
بکوشید و با باد همسر شوید.فردوسی.
بدو گفت هرمز به رفتن بکوش
ببر در زمان اسب را دم و گوش.فردوسی.
|| اصرار ورزیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بخور هرچه داری و بر بد مکوش
ز گیتی به مرد خرددار گوش.
فردوسی (یادداشت ایضاً).
|| جستجو کردن. تفحص کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - koshitan.
(2) - koxshitan.
(3) - koxsh.
(4) - kosh.
(5) - koshishn.
(6) - koshitarih.
(7) - kau-kushati.
(8) - kok(u)shet.
(9) - kush.
(10) - kushnati.

کوشیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) قابل و لایق کوشیدن. آنچه کوشیدن را شایسته باشد :
نه کوشیدنی کآن تن آرد به رنج
روان را بپیچانی از آز گنج.
فردوسی.

کوشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) سعی شده. جهدشده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوشی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کیاکلا که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کؤصة.

[کُءْ صَ] (ع ص) رجل کؤصة؛ مرد نیک شکیبا بر خوردن و نوشیدن یا بر شراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجل کؤصة و کؤوصة و کُؤَصة؛ شکیبا بر شراب و غیر آن. (از اقرب الموارد).

کوع.

(ع اِ) طرف استخوان ساق دست از سوی انگشت ابهام، کاع مثله و منه اتی بسارق فقطع یده من الکوع. یا کوع و کاع دو طرف استخوان ساق متصل بند دست یا کوع استخوان سوی نر انگشت و کاع استخوان سوی خنصر و آن را کرسوع نیز نامند. یا کوع باریکترین و کمترین حجم از هر دو استخوان. ج، اکواع. و گویند: احمق من الذی یمتخط بکوعه. (منتهی الارب). کنار استخوان زند اعلا که محاذی ابهام است. یا کنار هر یک از استخوانهای زند اعلا و زند اسفل که کاع نیز نامیده می شود. و یا کوع کنار استخوان زند اعلا که که سوی ابهام است و کاع کنار استخوان زند اسفل که سوی خنصر است و آن را کرسوع نیز نامند. ج، اکواع. و دربارهء شخص بلید گویند: لایفرق بین الکوع و الکرسوع. (ناظم الاطباء). کاع. کنار استخوان زند که سوی ابهام است... و ازهری گوید: کوع کنار استخوانی است که سوی استخوانهای مچ دست و محاذی ابهام است و آن در استخوانی است بهم پیوسته در بازو که یکی از آن دو از دیگری باریکتر است و کنار آن دو در مفصل دست بهم می پیوندد و آنچه سوی انگشت کوچک است کرسوع و آن دیگری که سوی ابهام است کوع نامیده می شود و آنها دو استخوان ساعد است و گویند: البلید لایفرق بین الکوع و الکرسوع. ج، اکواع. (از اقرب الموارد). طرف استخوان ساق دست از سوی انگشت ابهام. کاع مثله. (آنندراج). طرف زند که عقب ابهام درآید. طرف زند که پشت ابهام باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طرف استخوان ساق دست از سوی انگشت ابهام. کاع. (فرهنگ فارسی معین) : و بر پشت کف براند، چون به کوع رسد، سرانگشتان در خود گیرد... (کشف الاسرار از فرهنگ فارسی معین).

کوع.

[کَ] (ع مص) بر استخوان ساق دست رفتن سگ از سختی گرما و الفعل من نصر. (منتهی الارب). بر استخوان ساق دست رفتن سگ از سختی گرما. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). کاع الکلب یکوع کوعاً؛ آن سگ در ریگ راه رفت و بر ساق دست خود متمایل شد از شدت گرما. (از اقرب الموارد). || اکوع گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به اکوع شود.

کوع.

[کَ وَ] (ع اِمص) اعوجاج و کجی در استخوان کوع. (ناظم الاطباء). کوع در انسان کج گردیدن کف دست است از طرف استخوان کوع. (از اقرب الموارد). || پیش آمدگی یکی از دو دست بر دیگری. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درد استخوان ساق دست. (منتهی الارب).

کوعاء.

[کَ] (ع ص) مؤنث اکوع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مؤنث اکوع؛ زنی که کاع آن بزرگ باشد و یا استخوانهای زند آن کج بود. (ناظم الاطباء). و رجوع به اکوع شود.

کوعرة.

[کَ عَ رَ] (ع مص) بزرگ و پیچیده پیه گردیدن کوهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درهم پیچیدن پیه در کوهان. (از اقرب الموارد).

کوغ.

(اِ) به معنی درون شدن و اندرون رفتن باشد. (برهان) (آنندراج). به معنی درون شدن است. (انجمن آرا). درشدن. (فرهنگ رشیدی). رفتن اندرون. || پوشیدگی و نهفتگی. (ناظم الاطباء).

کوغادگی.

[دَ / دِ] (حامص) بیکاری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای بت خرکیز(1) آخر تا کی کوغادگی
تا چون من صاحب نیابی سخت گیر و چاپلوس(2).
طیان (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به مدخل بعد شود.
(1) - در این کلمه راء مهمله بود در اصل، تصحیح قیاسی است شاید صورتی از خرخیز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - در لغت فرس اسدی این بیت شاهد معنی مدخل بعد آمده است.

کوغاده.

[دَ] (ص) بیکار. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 508). رجوع به مدخل قبل شود.

کوغون.

[ ] (اِخ) شهری است [ به ناحیت کرمان ] میان سیرگان و بم. جایی سردسیر و هوای درست و آبادان و با نعمت بسیار و آبهای روان و مردم بسیار. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 128).

کوف.

(اِ) پرنده ای است به نحوست مشهور که آن را بوم و چغد نیز گویند و آن دو قسم می باشد: کوچک و بزرگ، کوچک را چغد و بزرگ را بوم خوانند. (برهان). به معنی بوم است که به نحوست معروف است و بزرگ آن را خرکوف گویند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). کوچ بود و آن جنسی هست از مرغان کوچک، در آذربایجان باشد کنکی [ ظ. کنگر ] خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 246). کوف مرغی باشد که او را بوم گویند و جغد گویند و کوچ گویند که در ویرانه ها باشد. کوف جغد بود و جغو نیز گویند. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص 246). جغد. چغو. کنگر. کوچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در خراسان کیف گویند. (حاشیهء برهان چ معین) :
چون در او عصیان و خذلان تو ای شه راه یافت
کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خاد.
فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 246).
جایی که بود آن دلستان با دوستان در بوستان
شد گرگ و روبه را مکان شد کوف و کرکس را وطن.
امیرمعزی
اتفاق چنان افتاد که در گور شکافی بود و در آن شکاف کوفی آشیانه کرده چون آواز لیلی اخیلیه بشنود از آنجا بپرید و آوازی کرد. (تفسیر ابوالفتوح، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گهی با کوف در ویرانه بودیم
گهی با صوف در کاشانه بودیم.
عطار (اسرارنامه).
کوف آمد پیش چون دیوانه ای
گفت من بگزیده ام ویرانه ای.
عطار (منطق الطیر).
چون باز سپید دست سلطانی تو
ویرانه چه می کنی تو چون کوف آخر.
عطار.
نشاند بی هنران را به جای اهل هنر
ندید هیچ تفاوت ز کوف تا به همای.
ابن یمین (از آنندراج).
|| شانهء جولاهگان را نیز گفته اند. (برهان). در برهان به معنی شانهء جولاهگان هم نوشته. (آنندراج). شانهء جولاهگان. (ناظم الاطباء).

کوف.

[کَ] (ع مص) دوباره دوختن کرانه های ادیم را بر یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاف الادیم یکوفه کوفاً؛ اطراف ادیم را دوباره دوخت. (از اقرب الموارد).

کوفان.

[کَ] (ع مص) گرد گشتن. (منتهی الارب). گرد گشتن ریگ توده. (ناظم الاطباء). تکوف الرمل و القوم تکوفاً و کوفاناً علی غیرقیاس؛ ریگ توده و قوم فراهم آمدند و گرد گشتند. (از اقرب الموارد). || با کوفیان مانند کردن خود را و نسبت نمودن با ایشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوفان.

[کو / کَ / کَوْ وَ / کُوْ وَ] (ع ص، اِ)ریگ تودهء گرد و انبوه. (منتهی الارب) (آنندراج). ریگ تودهء گرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درهم پیچیده از نی و چوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). چوب درهم پیچیدهء گرد و انبوه. (ناظم الاطباء). || امر مستدیر. منه: ترکهم فی کوفان؛ ای لاوجه له. (منتهی الارب) (از آنندراج). امر مستدیر. (از اقرب الموارد). || کار شدید و سخت. (ناظم الاطباء). || رنج و تعب. (ناظم الاطباء). عناء. (اقرب الموارد). || ارجمندی و شوکت و بلندی. (منتهی الارب) (آنندراج). ارجمندی و عزت و شوکت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کار دشوار یا ناخوش و ناپسندیده یا بدی یا نیکی(1) یا سختی و رنج و اختلاط و آمیزش. یقال: ظلوا فی کوفان؛ ای فی عصف کعصف الریح. (منتهی الارب) (از آنندراج). ظلوا فی کوفان(2) و ای فی عصف کعصف الریح، و یا در آمیزش و یا در بدی و حیرانی و یا در مکروه و یا در کار دشوار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس ج 6 ص 240). || استداره و دوران. (ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً حیرة = حیرت را صاحب منتهی الارب خیرة خوانده و نیکی معنی کرده است. رجوع به تاج العروس ج 6 ص 240 سطر آخر شود.
(2) - در این معنی ناظم الاطباء و صاحب اقرب الموارد فقط به ضم کاف [ کو ] ضبط کرده اند.

کوفان.

[کو / کَ] (اِخ) کوفه که دار هجرت مسلمانان است. (منتهی الارب) (از آنندراج). کوفه را کوفان نیز گویند. (از اقرب الموارد). رجوع به کوفه شود.

کوفت.

(اِمص، اِ) به معنی آسیب و آزار و ضربی باشد که از سنگ و چوب و مشت و لگد و امثال آن به کسی رسد. (برهان). به معنی آسیب و آزار و ضربی که از سنگ و چوب به کسی برسد یا لگد اسب یا از افتادن اسب. (آنندراج). ضربی که از چوب و سنگ و مشت و لگد و مانند آن به کسی رسد. (ناظم الاطباء) : سواری به صدمه بر او افتاد و کوفتی سخت بدو رسید... طبیب را فرمودند تا مداوات خستگی او کند. (تاریخ طبرستان).
- کوفت کوب؛ ضرب و کتک. (ناظم الاطباء).
- کوفت و روفت؛ کوفتگی و آسیب دیدگی :این دست حسن را که دررفته است یک کمی زردهء تخم مرغ بینداز بگذار کوفت و روفتش را جمع کند. کوفت هرگاه با تابع خود همراه باشد به معنی خستگی و درد ناشی از آن نمی آید و حتماً به معنی درد ناشی از ضرب و آسیب دیدگی است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کوفت و روفت را بردن؛ رفع کردن دردهایی که از ضرب و زخم به زمین خوردگی پیدا شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوفت و روفت کردن؛ سخت و بسیار زدن کسی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| آسیب و آزار و صدمه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
عدوی دولت او را همیشه کوفت رسد
وگر سرش همه پیشانی است چون مسمار.
سعدی.
-کوفت خوردن؛ آسیب و آزار و صدمه دیدن :
گفت خاموش چون کنم سعدی
کاین همه کوفت می خورم از دوست.
سعدی.
|| اندوه و آزردگی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || کوفته شدن اعضا. (آنندراج). ماندگی و واماندگی تن از کار و تعب بدنی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). علاوه بر معنی... به معنی خستگی و کوفتگی و درد عضلات ناشی از کار بدنی زیاد، در این صورت آن را با فعل رفتن استعمال می کنند: دیروز زورخانه رفتیم، من چون مدتی بود ورزش نکرده بودم بعد از ورزش بدنم کوفت رفت. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || در اصطلاح، مرضی سوداوی است. (انجمن آرا) (آنندراج). یک نوع که بیشتر در آلات تناسل از اثر مجامعت ناپاک پدید آید و آبلهء فرنگ نیز گویند و به اصطلاح علمی سیفلیس نامیده می شود. (ناظم الاطباء). آتشک. آبلهء فرنگ. ارمنی دانه. نار افرنجیه. نار افرنجی. حب افرنجی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نسوانی پرشهوت و پر سوزنک و کوفت
مردانی بی همت و بی غیرت و لاشی.
بهار (از فرهنگ فارسی معین).
- کوفت گرفتن؛ به بیماری کوفت مبتلا شدن.
|| کلمهء فحش. (ناظم الاطباء). نفرینی است در تداول عامه، یعنی کوفت رساد ترا... و در جواب کسی که او را دشمن دارند گویند و گاه در جواب آنکه پرسد چه خورم یا چه آشامم آرند و نظایر آن، کلمهء آهرمنی بجای بلی. زهرمار! آتشک! قزل قروت! زغنبوت! درد بیدرمان! (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوفت کاری؛ نفرینی است مانند کوف. زهرمار. زغنبوت. درد بیدرمان. قزل قروت. آتشک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوفت کاری کردن؛ (کلمهء آهرمنی) خوردن. زهرمار کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوفت کردن؛ (کلمهء اهریمنی) خوردن. آشامیدن. زهرمار کردن. تخیدن: کوفت کن؛ بخور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوفت کردن طعام را به کسی؛ با بدرفتاری و بدزبانی، آن طعام را بد و ناگوار کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (ن مف) مخفف کوفته. کوفته شده: آهن کوفت. زرکوفت. سیم کوفت. طلاکوفت. نقره کوفت. نیم کوفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (مص مرخم) مخفف کوفتن: سرکوفت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) آنچه از کار کوفتن هویدا می گردد. (آنندراج). || آنچه از زر و سیم و مانند اینها که بر دستهء شمشیر و دشنه و کارد بکوبند و آن را منبت کاری خوانند. (آنندراج). || (فعل ماضی) ماضی آزار و آسیب رسانیدن هم هست، یعنی آسیب و آزار رسانیدن. (برهان). سوم شخص مفرد ماضی از «کوفتن». (فرهنگ فارسی معین).

کوفتر.

[تَ] (اِ) چاشنی که از آلو و انگور می سازند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوفت گر.

[گَ] (ص مرکب) طلاکوب. مُذَهِّب. (از ناظم الاطباء).

کوفت گری.

[گَ] (حامص مرکب)تذهیب و طلاکوبی. (ناظم الاطباء).

کوفتگی.

[تَ / تِ] (حامص) صدمه و آسیب و ضرب و پایمالی و لگدکوبی و پاسپری. (ناظم الاطباء). کوفته بودن. (فرهنگ فارسی معین). صدمت. صفت و چگونگی کوفته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و بیشتر آن از سر پراکندگی خاطر و کوفتگی طبع در قلم آورده با آنکه در خدمت هجوم کفار و هزیمتی که... افتاد... (المعجم از فرهنگ فارسی معین). صاخة؛ آماسیدگی استخوان از گزیدگی یا کوفتگی که اثر آن باقی باشد. (منتهی الارب).

کوفتن.

[تَ] (مص) کوبیدن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). (از: کوف + تن، پسوند مصدری). در پهلوی کوفتن(1) (زدن، کوبیدن)، کردی کوتن(2) (زدن، کوبیدن). (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کوبیدن شود. || به ضرب زدن. (فرهنگ فارسی معین). زدن. با چوب و سنگ و مشت و لگد و جز آن زدن. (ناظم الاطباء). زدن. ضرب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بفرمود داور که میخواره را
به خفچه بکوبند بیچاره را.بوشکور.
بازگشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک به گونهء کوبین.
خجسته (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کوفته را کوفتند و سوخته را سوخت
وین تن پیخسته را به قهر بپیخست.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
پس و پیش هر سو همی کوفت گرز
دوتا کرد بسیار بالا و برز.فردوسی.
چو شیران جنگی برآشوفتند
همی بر سر یکدگر کوفتند.فردوسی.
همیدون سپهبد شه نوذران
همی کوفتی سر به گرز گران.فردوسی.
دوستان را بیافتی به مراد
سر دشمن بکوفتی به گواز.
فرخی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای به کوپال گران کوفته پیلان را پشت
چون کرنجی که فروکوفته باشد به جواز.
فرخی (از یادداشت ایضاً).
همی کوفت گرز و همی کشت مرد
به هر کشتی از کشته انبار کرد.اسدی.
مر آن اژدها را به گردی و برز
شنیدی که چون کوفت گردن به گرز.
اسدی.
سرش را به گرز گران کوفت خرد
تنش را به کام نهنگان سپرد.اسدی.
نشاید بردن انده جز به انده
نشاید کوفت آهن جز به آهن.خاقانی.
تا وقتی که سلطان را بر آن لشکری خشم آمد و در چاهی کرد. درویش آمد و سنگ در سرش کوفت. (گلستان سعدی).
از آن مار بر پای راعی زند
که ترسد بکوبد سرش را به سنگ.سعدی.
و رجوع به کوبیدن شود.
- پای کوفتن؛ رقصیدن. رقص کردن. پای بر زمین زدن رقص را. و رجوع به پای کوفتن شود.
- فروکوفتن؛ به ضرب زدن. خرد کردن. به شدت با گرز و سنگ و چوب و جز آنها زدن چیزی را. و رجوع به مدخل فروکوفتن شود.
|| آسیب و صدمه رسانیدن. (آنندراج). آسیب رسانیدن و صدمه زدن. (ناظم الاطباء). آسیب رسانیدن. (فرهنگ فارسی معین). صَدم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نه مردی بود خیره آشوفتن
به زیر اندر آورده را کوفتن.فردوسی.
دل تیره را روشنایی می است
که را کوفت می مومیایی می است.اسدی.
چشم همی دارم همواره تا
کی بود از کوفتنش رستنم.ناصرخسرو.
|| خرد و نرم ساختن. (آنندراج). خرد کردن. سحق نمودن و ساییدن. (ناظم الاطباء). ساییدن. سحق نمودن. (فرهنگ فارسی معین) :
عصیب و گرده برون کن تو زود برهم کوب
جگر بیازن و آگنج را بسامان کن.
کسائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گویی که شنبلید همه شب زریر کوفت
تا برنشست گرد به رویش بر از زریر.
منوچهری.
پای وی چون پای پیلی که سنگی می کوبد. (نوروزنامه). || نواختن طبل و مانند آن. (فرهنگ فارسی معین). زدن دهل و طبل و کوس و جز آن را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بفرمود تا کوس کین کوفتند
یلان همچو شیران برآشوفتند.فردوسی.
امیر فرمود تا کوس کوفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 113).
بال فروکوفت مرغ، مرغ طرب گشت دل
بانگ برآورد کوس، کوس سفر کوفت خواب.
خاقانی.
و آنجا که کوفت دولت او کوس لااله
آواز «قد صدقت» برآمد ز لامکان.خاقانی.
کوس رحلت بکوفت دست اجل
ای دو چشمم وداع سر بکنید.
سعدی (گلستان).
- فروکوفتن؛ زدن و نواختن طبل و دهل و جز آن. رجوع به مدخل فروکوفتن شود.
|| دق الباب کردن. (ناظم الاطباء).
- کوفتن در؛ دق الباب کردن. حلقه بر در زدن :
اگر تو بکوبی در شارسان
به شاهی نیابی مگر خارسان.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس
تا کس نکند رنجه به در کوفتنت مشت.
ناصرخسرو.
به مصر داخل شد و در خانهء خود رفت و در بکوفت خواهرش جواب داد. (قصص الانبیاء ص 99). گفت: ای خداوند! نشنیده ای که گویند خانهء دوستان بروب و در دشمنان مکوب. (گلستان سعدی).
تو پیش از عقوبت در عفو کوب
که سودی ندارد فغان زیر چوب.
سعدی (بوستان).
بلندی از آن یافت کو پست شد
درِ نیستی کوفت تا هست شد.
سعدی (بوستان).
حدیث عشق نداند کسی که در همه عمر
به سر نکوفته باشد در سرایی را.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص 350).
|| فروکردن چیزی را به جایی با زدن بر روی آن همچون میخ را بر دیوار یا بر کفش :
گویند که پیش از این گهر کوفت
در ظلمت زیر پی سکندر.ناصرخسرو.
آن شنیدی که صوفیی می کوفت
زیر نعلین خویش میخی چند.
سعدی (گلستان).
|| لگدکوب کردن و پایمال نمودن و پاسِپار کردن. (ناظم الاطباء). سپری کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || قطع طریق کردن. طی کردن و پیمودن راه :
بگفتا که راه این که من کوفتم
ز دیر آمدنْتان برآشوفتم.فردوسی.
لیکن تو هیچ سیر نخواهی همی شدن
زین جر و جوی و کوفتن راه بی نظام.
ناصرخسرو.
چند پویی به گرد عالم چند
چند کوبی طریق پویایی.عمعق بخارایی.
خاصگان دانند راه کعبهء جان کوفتن
کاین ره دشوار مشتی خاکی آسان دیده اند.
خاقانی.
جان فشان و راد زی و راه کوب و مرد باش
تا شوی باقی چو دامن برفشانی زین دمن.
خاقانی.
|| یکسان و هموار گردانیدن راهها. (از آنندراج) :
به فرمان شه راه می روفتند
گریوه به پولاد می کوفتند.نظامی.
|| برهم زدن مرغ بال و پر خود را :
خروس کنگرهء عقل پر بکوفت چو دید
که در شب امل من سپیده شد پیدا.خاقانی.
|| در زیر افکندن و بر زمین زدن. || سفید کردن. (ناظم الاطباء). سفید کردن. شستن. (از اشتینگاس).
(1) - kuftan.
(2) - kutan.

کوفته.

[تَ / تِ] (ن مف) کوبیده. خردکرده. (فرهنگ فارسی معین). کوبیده. خردشده. آس شده. مدقوق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چون که یکی تاج و بساک ملوک
باز یکی کوفتهء آسیاست.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
اگر ماده خامتر باشد ضماد از کرنب پخته و برگ بادیان پخته و کوفته سازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). || ساییده و سحق شده. (از ناظم الاطباء). ساییده. مسحوق. || به ضرب زده شده. (فرهنگ فارسی معین) : کوب میان کوبنده ای و کوفته ای بود. (مصنفات باباافضل از فرهنگ فارسی معین). || نواخته (طبل و مانند آن). (فرهنگ فارسی معین) :
ای پنج نوبه کوفته در دارملک لا
لا در چهار بالش وحدت کشد ترا.خاقانی.
|| به معنی آسیب رسیده و آزارکشیده باشد. (برهان). به معنی آسیب و صدمه رسیده. (آنندراج). صدمه زده شده و آسیب رسیده و آزارکشیده و پایمال شده و لگدکوب گشته. (ناظم الاطباء) :
کوفته را کوفتند و سوخته را سوخت
وین تن پیخسته را به قهر بپیخست.
کسائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بسی کشته بود و بسی کوفته
سوار و سپهبد برآشوفته.فردوسی.
هزار کوفتهء دهر گشت از او به مراد
هزار باختهء چرخ گشت از او به مرام.
فرخی.
مرد را گشت گردن و سر و پشت
سربسر کوفته به کاج و به مشت.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
با کالیجار هرچند آزرده و زده و کوفته بود باری بیارامید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 502). آمد(1) تازان تا نزدیک خواجه احمد و حال بازگفت به ده پانزده زیادت و سر و روی کوفته و قبای پاره کرده بنمود. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 162). سالار و محتشم زده و کوفتهء این قوم اند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 593). و مردم آنجا(2) مصلح باشند و به خویشتن مشغول و کوفتهء روزگار و ظلمهای متواتر. (فارسنامهء ابن البلخی ص 149).
بس عاجز و درمانده و بس کوفته چون من
کز چنگ بلا زود به فرّ تو رها شد.
مسعودسعد.
بس که شدم کوفته در آتش اندوه
گویی مردم نیم که آهن و رویم.خاقانی.
|| پریشان و مضطرب و رنجیده و آزرده. (ناظم الاطباء) : ملک نوح از این واقعه به غایت کوفته و دلتنگ شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 172). || از محنت سفر مانده شده. (غیاث). آنکه از بسیاری کار یا رفتن راهها در پایان خستگی باشد. (آنندراج). درمانده و فرومانده از طول مسافت مقطوعه یا کار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). وامانده و افگار. (ناظم الاطباء). خسته. فرسوده. (فرهنگ فارسی معین) : سعید... برفت و روی به آذربایجان نهاد. چون به شهر اردن رسید گروهی از یاران جراح پیش او آمدند کوفته و خسته و آنچه به جراح و مسلمانان رسید او را آگاه کردند. (ترجمهء تاریخ بلعمی).
ستوران همه خسته و کوفته
ز راه دراز اندرآشوفته.فردوسی.
لشکریان از سفر مازندران خسته و کوفته بودند. (سلجوقنامهء ظهیری از فرهنگ فارسی معین).
کوفته بر سفرهء من گو مباش
کوفته را نان تهی کوفته ست.
سعدی (گلستان).
درویش راه بیابان پیموده و کوفته و مانده و چیزی نخورده بود. (گلستان سعدی).
|| پی سپر. لگدمال :
اگر کشتمندی شود کوفته
وز آن رنج کارنده آشوفته
وگر اسب در کشت زاری شود
کسی نیز بر میوه داری شود
دم اسب و گوشش بباید برید
سر دزد بر دار باید کشید.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| راهی که از کوفتن هموار و سخت شده باشد. (آنندراج) : هر شب متحیر می مانم که چه راه بیرون آورم. گفتم: خود قرآن راهی است که کوفتهء انبیاست. (کتاب المعارف). || گوشت قیمه شده. || مرصع شده. (ناظم الاطباء). طلاکوبی شده.
- کوفته کردن؛ مرصع کردن و طلاکوب نمودن. (ناظم الاطباء).
|| کنایه از مردم ابله و نادان و احمق هم هست. (برهان). رفیق و مصاحب نادان و درمانده و ناتوان و ابله. (ناظم الاطباء). || (اِ) گلوله های کوچک و بزرگ را نیز گویند که از گوشت سازند و در دیگ آش و شله و امثال آن اندازند. (برهان). غلوله هایی که از گوشت ساخته در آش اندازند. (آنندراج) (انجمن آرا). گلولهء قیمه گوشت. (غیاث). || نان خورشی معروف است که از برنج و گوشت و سبزی پزند و خورند. (آنندراج) (انجمن آرا). یک قسم طعامی که از گوشت قیمه کرده و برنج و لپهء نخود سازند و آنها را گلوله کرده و با روغن بریان نموده پزند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). و آن چند نوع است. (فرهنگ فارسی معین). نوعی خوراک است که خود اقسام گوناگون دارد و می توان آن را با مواد مختلف، از قبیل: برنج و سبزی و گوشت، گوشت و نخودچی و پیاز، گوشت و لپه و پیاز و... پخت. آنچه بین انواع کوفته مشترک است گوشت کوبیده است که باید در همهء انواع آن وجود داشته باشد. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). قسمی طعام که غالباً از گوشت کوبیدهء با برنج و لپه و تره و جعفری کنند به صورت گلوله هایی و در آب افکنده بپزند و آن چند نوع است: کوفته برنجی. کوفته تبریزی. کوفته دست بگردن. کوفته ریزه. کوفته قلقلی. کوفته کله گنجشکی. کوفته مُعَلّی. کوفته نخودچی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
قدری کوفته و بریان هست
لیک پالودهء تر بیشتر است.خاقانی.
کوفته بر سفرهء من گو مباش
کوفته را نان تهی کوفته ست.سعدی (گلستان).
-امثال: کوفتهء همسایه تخم قاز دارد ، نظیر: مرغ همسایه قاز می نماید. (امثال و حکم ج 3 ص 1247).
هر روز گاو (یا خر) نمیرد تا کوفته ارزان شود، نظیر: پس از قرنی شنبه به نوروز می افتد، یا هر روز عید نیست که حلوا خورد کسی.(امثال و حکم ج 4 ص1930 و 1939).
- مِثل کوفته؛ برنجی آبدار و بدپخته.
- || بینیی بزرگ.
- || پیری فرتوت. (امثال و حکم ج 3 ص 1484).
(1) - چاکر خاص خواجه احمد.
(2) - ریشهر.

کوفته بریان.

[تَ / تِ بِ] (اِ مرکب) نوعی از طعام باشد و آن چنان است که گوشت را بکوبند و بعد از آن با مصالح در روغن بریان کنند و بر روی خشکه بنهند و بخورند. (برهان) (آنندراج). یک نوع طعامی که از گوشت کوبیده و مصالح ترتیب دهند و در روغن بریان کرده با خشکه پلو خورند. (ناظم الاطباء) : یاران نهایت عجز او بدانستند و سفره پیش آوردند. صاحب دعوت گفت: ای یار! زمانی توقف کن که پرستارانم کوفته بریان همی سازند. (گلستان).

کوفته حال.

[تَ / تِ] (ص مرکب)خراب حال. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). بدحال و در حالت هم و غم. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوفته حالی شود.

کوفته حالی.

[تَ / تِ] (حامص مرکب)خراب حالی. کوفتگی. (فرهنگ فارسی معین) :
حسن ار کوفته مانده ست ز چوگانت چو گوی
تو قوی حال بمان کوفته حالی کم گیر.
میر حسن دهلوی (از بهار عجم).

کوفته خاطر.

[تَ / تِ طِ] (ص مرکب)رنجیده خاطر. (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). مهموم و مغموم و دلتنگ. (ناظم الاطباء) : خلیفه بفرمود تا علم او را در پیش علم سلطان محمد بردند. آن خبر چون به سلطان رسید سخت متأثر شد و کوفته خاطر گشت. (جهانگشای جوینی). چون سلطان عثمان از گورخان دختری خواسته بود و او بدان اجابت نکرده، از آن سبب کوفته خاطر بود. (جهانگشای جوینی). شیخ از آن کوفته خاطر شد. (مجالس سعدی).
از تنگی جا(1) درد تو شد کوفته خاطر
درد تو و دل در المند از الم هم.
واله هروی (از آنندراج).
(1) - مراد دل تنگ است.

کوفته خوار.

[تَ / تِ خوا / خا] (نف مرکب) دیوث و قلتبان. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
من بگویم صفت گندهء(1) پرواری گرم
گو بگویند(2) مرا مدعیان کوفته خوار(3).
بسحاق اطعمه (دیوان چ استانبول ص 12).
(1) - گُنده کوفته را گویند که مدور و بزرگ ساخته در میان آشها اندازند. (آنندراج).
(2) - در آنندراج: تا نخوانند مرا.
(3) - به معنی حقیقی کوفته خوار، یعنی کوفته (طعام معروف) خورنده نیز ایهام دارد.

کوفته ریزه.

[تَ / تِ زَ / زِ] (اِ مرکب)کله گنجشکی. سرگنجشکی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوفته و ترکیب کله گنجشکی ذیل مدخل کلّه شود.

کوفته سر.

[تَ / تِ سَ] (ص مرکب)سرکوفته. که سر او کوبیده شده باشد تحقیر و مجازات و مکافات را، و یا استوار ساختن آن بر چیزی دیگر را :
زرین ترنج خیمهء افلاک میخ وار
در خاک باد کوفته سر کز تو بازماند.خاقانی.

کوفته شدن.

[تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب)اندقاق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوبیده شدن. || سخت تعب دیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خسته و افگار شدن. صدمه و آسیب دیدن. فرسوده و مانده گردیدن : امروز جنگ نخواهد بود می گویند علی تگین کوفته شده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 354). نیک کوفته شد و پای راست افگار شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 516).
کوفته شد سینهء مجروح من
هیچ نماند از من و از روح من.نظامی.

کوفته قلقلی.

[تَ / تِ قِ قِ] (اِ مرکب)شامیی است به اندازه گردویی و بزرگتر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کله گنجشکی. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به کوفته ریزه شود. || گاهی به اشخاص چاق و تپل و کوتاه و گرد قلمبه (خاصه کودکانی که چنین باشند) کوفته قلقلی گفته می شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کوفته گردیدن.

[تَ / تِ گَ دی دَ](مص مرکب) سخت تعب دیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوفته شدن :
به شاهراه(1) نیاز اندرون سفر مسگال
که مرد کوفته گردد بدان ره اندر سخت.
کسائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به کوفته شدن شود.
(1) - در یادداشت دیگری از مرحوم دهخدا: به راه شاه.

کوفته نخودچی.

[تَ / تِ نُ / نَ خُدْ] (اِ مرکب) نوعی کوفته. رجوع به کوفته (معنی آخر) شود.

کوفتی.

(ص نسبی) مبتلا به کوفت. سیفلیسی. کوفتی و آتشکی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آدم کوفت گرفته. مبتلا به مرض سیفلیس. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || در تداول عامه خاصه زنان، سخت مکروه. سخت منفور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ناچیز. بی ارز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صفتی است که در مقام تحقیر برای اجسام بی جان ممکن است به کار رود: کتاب کوفتی. روزنامهء کوفتی. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کوفج.

[فَ / فْ] (اِخ) نام جماعتی است که در کوههای کرمان ساکن اند و معرب آن قوفص است. (برهان). نام جماعتی است که در کوههای کرمان ساکن اند و قوفص معرب آن است. در قاموس آورده که قفص کوهی است به کرمان و دهی است به بغداد. (آنندراج). کفچ. قفص (معرب). (حاشیهء برهان چ معین). کوفچ. قُفس. قُفص. کوچ. کوچ و بلوچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): کوفج، مردمانی اند بر کوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروهند، و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر... (از حدود العالم چ دانشگاه ص 127). و در آن تاریخ(1) کوفج که ایشان را قفص خوانند به تاختن آمدند بدین ولایت، در محاربهء کوفج جماعتی از روستاییان خواجه ابوالقاسم بن ابی الحسن البیهقی را بکشتند. (تاریخ بیهق ص 108). و گرمسیر در دست قوم کوفج و گروه قفص بود. (تاریخ آل سلجوق محمد بن ابراهیم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چون ملک قاورد به کرمان آمد و سردسیر مسلم کرد او را از احوال کثرت کوفج جیرفت و تظاهر ایشان معلوم شد و بر گزاف قصد ایشان نکرد، بل جاسوسی فرستاد و طلب غفلتی کرد از آن قوم. پس چنان افتاد که مقدمان کوفج را سوری و عروسی بوده و جملهء قبایل مجتمع. جاسوس خبر فرستاد و روز اجتماع ایشان معین کرد... به دو شب و روزی به سر کوفج رسید با چند غلام... و جملهء قبایل کوفج را در یک مجلس قبض کرد... و بیخ آن قوم برآورد و جملهء گرمسیر از ایشان پاک شد... (عقدالعلی). و آنجا سروری بود با کوفج و دزد و پیادهء بسیار، یعقوب لیث او را به لطایف الحیل در قبض آورد. (عقدالعلی). و رجوع به قفص، کوج، کوچ و بلوچ، کوفچ و مدخل بعد شود.
(1) - رمضان 384 ه . ق.

کوفج.

(اِخ) کوهی است در کرمان: و دیگر اندر ناحیت کرمان کوههاست از یکدیگر بریده... یکی را از آن کوهها کوه کوفج خوانند اندر میان بیابان است و درازای او از دریاست تا حدود جیرفت و آن هفت کوه مهتری دارد... و مردمان آن کوه را کوفجیان خوانند و ایشان را زبانی است خاصه و جایی است با نعمت بسیار... و میان این کوه و جیرفت شاخکهای کوه است و آن جای کوهستان بوغانم خوانند. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 31). و رجوع به مدخل قبل شود.

کوفجان.

(اِ) قفس مرغان را گویند. (برهان) (آنندراج). قَفَص باشد، اما در این معنی و مثالش از منجیک تأمل است. (از فرهنگ رشیدی). فرهنگ نویسان این دو بیت را شاهد آورده اند :
گر بپرد مرغ جان از کوفجان تن مرا
همچنان اندر هوایت تا قیامت پر زند.
منجیک (از فرهنگ رشیدی و جهانگیری).
جز شاخسار زلف تواش آشیان مباد
چون مرغ روح ما پرد از کوفجان تن.
سکونی جرفادقانی (از جهانگیری).
حقیقت آن است که کوفجان به معنی کوچ و کوفج و قُفص است، یعنی طایفهء کوه نشینان کرمان(1) در معنی کلمهء مزبور قُفص و قُفس نوشته بودند و این دو را بعضی به فتح اول و دوم خوانده به معنی قفس مرغان گرفته اند و «سکونی» آن را به غلط به همین معنی به کار برده است و انتساب بیت اول به منجیک مورد تأمل است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کوفج و مادهء بعد شود.
(1) - رجوع به کوچ شود.

کوفجان.

(اِخ) به معنی کوفج هم آمده است که جماعتی باشند در کوههای کرمان. (برهان) (آنندراج). همان گروه که در کوه کرمان باشند که به عربی قُفص خوانند. (از فرهنگ رشیدی). قُفص. قُفس. (مهذب الاسماء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر... (حدود العالم). و آن [ دیه گرمه ]موضعی گرم است و [ دارای ] درختهای خرما بود، و این ناحیه کوفجان داشته بودند در قدیم و در این تاریخ که ما رسیدیم گیلکی این ناحیه را از ایشان بستده بود... و اگر کوفجان به راه زدن روند، سرهنگان امیر گیلکی به راه ایشان می فرستد و ایشان را بگیرند و مال بستانند و بکشند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 124). رجوع به کوفج، کوچ، کوچ و بلوچ، قُفص و کوفجیان شود.

کوفجیان.

(اِخ) جماعتی که در کوههای کرمان سکونت داشتند. کوفج. کوفجان : و مردمان آن کوه [ کوه کوفج ] را کوفجیان خوانند. (حدود العالم چ دانشگاه ص 31). و رجوع به کوفج و کوفجان شود.

کوفچ.

(اِخ) نام کوهی است به ناحیت کرمان که قبایل کوفچ بر آن سکنی دارند. (از حدود العالم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوفج شود.

کوفچ.

(اِخ) بلوچ قُفص. کوچ و بلوچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوفج: عبدالله بن عبدالله سلول و سهیل بن عدی با سپاه به کرمان شده بودند به سال بیست ودو اندر، سال بیست وسه اندر حرب کردند، اندر کرمان سپاهی بسیار گرد آمد و آنجا به کوههای کرمان اندر مردمانی اند که ایشان را کوفچ خوانند و به تازی قوفص نویسند به حدود کرمان حرب کردند و خدای تعالی مسلمانان را ظفر داد. (ترجمهء تاریخ بلعمی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوفج، کوفجان، کوفجیان، کوچ، «کوچ و بلوچ» شود.

کوفچان.

(اِخ) مردمان کوفچ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوفجان. و رجوع به کوفجان شود.

کوفشانه.

[نَ / نِ] (ص، اِ) جولاهه. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 498). به معنی جولاهه و بافنده باشد. (برهان). جولاه زیرا که شانه آلتی است معروف جولاه را و چون همیشه نظر بر آن دارد، او را به کوف شباهت داده اند. (فرهنگ رشیدی). در برهان به معنی جولاهه و بافنده آورده و در رشیدی گفته که چون جولاهه همیشه در شانه که آلت کار اوست نظر دارد او را به کوف شباهت داده اند و به کسر کاف اصح است. (انجمن آرا) (آنندراج). جولاهه. پای باف. بافنده. گوفشانه. نساج. حائک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نفرین کنم ز درد فعال زمانه را
کو کبر داد و مرتبت این کوفشانه را
آن را که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را.
(لغت فرس چ اقبال ص 498).

کوفل.

[فَ] (اِ) ابوهلال آرد: گویند قفل، فارسی معرب است و اصل آن کوفل است. و به عقیدهء ما قفل عربی است از «قفل الشی» اذا یبس. (از المعرب جوالیقی ص 276).

کوفن.

[فَ] (اِخ) از بلاد خراسان و از بناهای عبدالله بن طاهر است. (از انساب سمعانی). شهرک کوچکی است در خراسان که در شش فرسخی ابیورد واقع است و عبدالله بن طاهر در دوران خلافت مأمون آن را احداث کرد. (از معجم البلدان). قصبه ای است میان نسا و ابیورد و از آنجاست ابوالمظفر محمد بن احمدبن محمد بن احمد المعاوی الکوفنی الشاعر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوفنی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب است به کوفن از بلاد خراسان. (از انساب سمعانی). رجوع به کوفن شود.

کوفنی.

[فَ] (اِخ) ابوالمظفر محمد بن احمدبن محمد بن احمد المعاوی. از مردم کوفن و شاعر است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). محمد بن احمد ابیوردی علوی، مکنی به ابوالمظفر که صاحب نجدیات و عراقیات و تصانیفی در ادب است. (از معجم البلدان). رجوع به کوفن شود.

کوفة.

[فَ] (ع اِ) ریگ تودهء سرخ گرد یا هر ریگ تودهء سنگریزه آمیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عیب. و گویند: لیست به کوفة و توفة. (منتهی الارب): لیست به کوفة و توفة؛ یعنی در آن عیبی نیست. (از اقرب الموارد).

کوفه.

[فَ] (اِخ) شهر اکبر عراق که قبة الاسلام و دار هجرت مسلمانان است و سعدبن ابی وقاص آنجا را بنا کرد. (از منتهی الارب). نام شهری در عراق عرب در کنار رود فرات که در زمان خلیفهء دویم رضی الله عنه بنا شده بود. (ناظم الاطباء). نام ناحیهء کوفه به زمان ساسانیان سورستان بوده است. (بلاذری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بر لب رود فرات نهاده بنای وی سعدبن ابی وقاص کرده است و روضهء امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله وجهه آنجاست. (حدود العالم چ دانشگاه ص 154). شهر معروفی است در خاک بابل از سواد عراق و گروهی آن را خداالعذراء گویند و به جهت مستدیر بودنش و یا به جهت اجتماع مردم در آن، کوفه نامیده اند. در وجه تسمیهء کوفه چیزهایی دیگر نیز گفته اند. طول آن 5/69 درجه و عرضش 31 و یک سوم درجه و در اقلیم سوم واقع است. (از معجم البلدان). بنای کوفه چند ماه پس از بصره به(1) دست سعدبن ابی وقاص صورت گرفت. و در علت بنای آن چنین گفته اند که سعد پس از فتح عراق و غلبه بر ایرانیان در مداین فرودآمد و چند تن را به مدینه فرستاد تا مژدهء فتح را به عمر برسانند. عمر فرستادگان سعد را زرد و نزار دید و از ایشان سبب این تغییر حال را پرسید، گفتند: بدی آب و هوای شهرها رنگ ما را دگرگون ساخته. عمر دستور داد سرزمینی را برای اقامت مسلمانان در نظر بگیرند که با مزاج آنان سازگار باشد. سعد زمینی را در کنار فرات و در نزدیکی حیره انتخاب کرد و در آغاز مانند بصره خانه ها را با نی ساخت، اما چون پس از چندی آتش درگرفت و سوخت با اجازهء عمر خانه ها را از خشت ساختند. کوفه در نزد شیعه مقامی ارجمند دارد، زیرا که حضرت علی (ع) آنجا را مرکز خلافت خود قرار داد و در همانجا کشته شد. (از تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 2 ص 187). شهری است در عراق و در جانب راست نهر کوفه (یکی از شعبه های فرات) و در 10هزارگزی شرق نجف واقع است و 21880 تن سکنه دارد. شهر تاریخی مهمی است و آنجا را سعدبن ابی وقاص به سال 638 م. بنا کرد. مقر خلافت علی بن ابی طالب (ع) بود و هم در مسجد مشهور آنجا به قتل رسید. خط کوفی بدانجا منسوب است و در زمان امویان و عباسیان مدارس فقهی و لغوی کوفه رقیب بصره بود. (از الموسوعة العربیة). قبر مسلم بن عقیل و عاتکه و سکینه بنت الحسین و مسجد امیرالمؤمنین که مقتل آن حضرت است در آنجاست و گویند تنور پیرزن که طوفان نوح از آن آغازید نیز بدانجا باشد و گور ابن ملجم و قبر مختاربن ابی عبید نیز در کوفه است. کوفه را به زمان عمر بن الخطاب در نزدیکی حیره به جای مداین پی افکندند و لقب آن خدالعذراء بوده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بها داد منذر چو بود ارزشان
که در بیشهء کوفه بد مرزشان.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 4 ص1813).
زآن بوحنیفه مرتبت و شافعی بیان
چون مصر و کوفه بود نشابور ز احترام.
خاقانی.
کوس چون مار شده حلقه و کوبند سرش
بانگ آن کوفتن از کوفه به صنعا شنوند.
خاقانی.
با وجود چنین دو حجت شرع
ری و خوی کوفه دان و مصر شمار.
خاقانی.
پیاده ای سر و پا برهنه با کاروان حجاز از کوفه بدرآمد و همراه ما شد. (گلستان سعدی).رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - بصره به سال 16 ه . ق. به دست عتبة بن غزوان بنا شد. (از تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج 2 ص 185).

کوفی.

[] (ص نسبی) منسوب به کوفه که از امهات بلاد مسلمانان است. (از انساب سمعانی). منسوب به کوفه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مردم کوفه. ج، کوفیون. (ناظم الاطباء). اهل کوفه. از مردم کوفه. (فرهنگ فارسی معین) : شیخی است کوفی، دشمن صوفی از کربلا و نجف آمده، هدایا و تحف آورده. (از منشآت قائم مقام).
-امثال: اهل کوفه ؛ بی وفا. زنهارخوار. (امثال و حکم دهخدا ج 3 ص 1405).
کوفی وفا ندارد، نظیر: الکوفی لایوفی.
کوفیها؛ بی وفای به عهد. پیمان شکن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| نوعی رسم الخط. نام قسمی خط. قسمی خط عربی. قسمی از خطوط اسلامی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). الفبای قدیم عربی به الفبای نبطی نزدیک است و این الفبا همان است که کمی دیرتر دو قسم خط متمایز «کوفی» و «نسخ» را در میان عرب حجاز بوجود آورد. قدیمترین آثاری که به خط کوفی و زبان عربی موجود است دو کتیبه است که یکی به سه زبان یونانی، سریانی و عربی در یمن است و تاریخ 512 م. دارد و دیگر کتیبه ای است به دو زبان یونانی و عربی در یک معبد مسیحی واقع در حران. شباهت زیادی که این خط عربی با ترکیب خط نبطی و سریانی دارد، معلوم می سازد که خطوط عربی ابتدایی باید از آن دو خط اقتباس شده باشد. ابن الندیم می گوید: خط عربی در ابتداء چهار قسم: مکی، مدنی، بصری و کوفی بوده است. پس از آنکه خط عربی به تدریج رایج گردید معمو کتابت مصاحف و کتابها و نامه ها و غیره فقط به دو خط کوفی و نسخ انحصار داشت و تنوعی در خطوط مشهود نگردید. بعضی گویند که «اقلام سته» که اصول خطوط متداول اسلامی است، یعنی: محقق، ریحان، ثلث، نسخ، توقیع و رقاع را ابن مقله از خط کوفی اقتباس کرده است. (از ایرانشهر ج 1 صص 760-764 تألیف مهدی بیانی). و رجوع به همین مأخذ و اطلس خط تألیف حبیب الله فضائلی صص 95-193 و خط در همین لغت نامه شود.
- کاف کوفی؛ مقابل کاف چخماقی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- مثل الف کوفی؛ برهنه. کج. خمیده. (امثال و حکم ج 3 ص 1404) :
معروف به بی سیمی مشهور به بی نانی
همچون الف کوفی از عوری و عریانی.
سنایی.
نزد رئیس چون الف کوفی آمدم
چون دال سرفکنده خجل سار می روم.
خاقانی.
و رجوع به «الف کوفی» شود.
- مثل الف کوفیان.؛ رجوع به ترکیب قبل شود :
دستگهم بین چو کف صوفیان
قامت من چون الف کوفیان.
خواجو (از امثال و حکم ج 3 ص 1405).
و رجوع به «الف کوفیان» شود.
|| آنچه از فقها و لغویان و نحویین و غیره بدین شهر منسوب است و نزدیک به تمام، همه ایرانی هستند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوفه شود.

کوفی.

(اِخ) رجوع به ابوالقاسم علی بن احمد کوفی شود.

کوفیاباذقان.

[فِ] (اِخ)(1) از دیههای طوس است. (از معجم البلدان).
(1) - در انساب سمعانی: کوفیاذقان. و رجوع به مدخل بعد شود.

کوفیاذقانی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب است به کوفیاذقان از دیههای طوس. (از انساب سمعانی). رجوع به مدخل قبل شود.

کوفین.

(اِخ) نام محلی ظاهراً در بخارا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : خواجه با جمعی از درویشان به طرف کوفین رفتند... همان ساعت از طرف کوفین می آمدند. (انیس الطالبین). و از... و کوفین درویشان بسیار در صحبت خواجه جمع بودند. (انیس الطالبین ص 152 نسخهء خطی کتابخانهء سازمان).

کوفینی.

(ص نسبی) منسوب به کوفین. رجوع به کوفین و مدخل بعد شود.

کوفینی.

(اِخ) نجم الدین دادرک. رجوع به دادرک(1) شود.
(1) - این کلمه در لغت نامه به غلط «دارک» چاپ شده است و صحیح دادرک است.

کوفیون.

(اِخ) جِ کوفی. (ناظم الاطباء). رجوع به کوفی شود.

کوفیه.

[فی یَ / یِ] (ص نسبی)(1) مؤنث کوفی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوفی شود. || (اِ) دستار چهارگوشه که مردان عرب بر سر خود نهند و عقال را بر سر آن اندازند. (فرهنگ فارسی معین). چیزی است که تازیان بر سر نهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چارقدی از کتان یا ابریشم یا گلابتون که آن را از میان چنان بر سر گذارند که دو گوشهء آن بر دوش و دو گوشهء دیگر بر پیشانی افتد. (دزی ج 2 ص 500). دزی در فرهنگ البسهء مسلمانان آرد: کوفیه چارقد مربع شکلی است که به سر می کنند... دارای رنگهای مختلف است، عموماً قرمز تیره و قهوه ای سبز روشن و زرد راه راه... در طول دو ضلع مقابل آن ریشه هایی قرار دارد که از بندها و منگوله ها تشکیل شده است. معمولترین نوع آن تماماً از نخ ساخته شده است. نوع دیگر از نخ و ابریشم و نوع سوم از ابریشم زربفت است. در گذشته بستن این چارقد در شهرها عمومیت داشته است. هم اکنون در میان وهابی ها و بسیاری از قبایل بدوی معمول است. در تاریخ تحریر کتاب «هزارویک شب» این پوشش را زنان نیز به کار می بردند: «بعض ثیابها و قعدت فی قمیص رفیع و کوفیة حریر». (الف لیلة چ مکنوتن ج 1 ص 333). «فوق رأسها کوفیة مطرزة بالذهب مرصعة بالجواهر». (الف لیلة ایضاً ج 1 ص 833) (از فرهنگ البسهء مسلمانان ترجمه هروی چ دانشگاه صص 367-368). اتی الی دمشق الحکیم موفق الدین... و هو شاب علی راسه کوفیة و تخفیفة صغیرة... (عیون الانباء ج 2 ص 177، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - عربی کوفیة، کفیه (عامیانه). (فرهنگ فارسی معین).

کوک.

(اِ) به معنی کمان باشد. (برهان). کمان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || آواز و صدای بسیار بلند را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). آواز بلند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). آواز بلند. صدای بلند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوکا شود. || هماهنگ ساختن سازها و موافق نمودن آوازها باشد. (از برهان). هماهنگ ساختن تار و چغانه و رباب و ساختگی آنها را گویند. هماهنگی ساز و موافقت آوازها. (ناظم الاطباء). آهنگ (دادن) سازها. میزان کردن آلات موسیقی. (فرهنگ فارسی معین) :
روزی که ز زمار(1) شود زمر فناکوک
هر سور که جوید عدویش گردد از او سوک
بر رمح ویش اعداآون چوبه شب چوک
بی خویش به گردش بر چون پنبه که بر دوک.
رضا قلی خان هدایت (از انجمن آرا).
- ساعت دسته کوک؛ ساعتی که پیچاندن فنر آن به وسیلهء دستهء مخصوصی که در ساعت تعبیه شده انجام گیرد.
- ساعت شب کوک؛ ساعتی که به هنگام غروب آفتاب میزان می شده و در آن وقت که ساعت شمار دوازده را نشان می داده آن را کوک می کردند.
- ساعت ظهرکوک؛ ساعتی که ظهر هنگام میزان شود، چنانکه هم اکنون بیشتر متداول است و این ساعت را ظهر به ظهر کوک کنند.
- کوک بودن ساعت؛ منظم شدن عمل دستگاه ساعت به وسیلهء پیچاندن فنری مخصوص. (فرهنگ فارسی معین).
- کوک دررفتن؛ شکستن فنر یا از جا دررفتن آن در وسایل کوکی مانند ساعت و بعضی انواع اسباب بازی. گاهی آدمی را که مسلسل حرف می زند و بر اثر عصبانیت یا علل دیگر مجال حرف زدن به دیگران نمی دهد و تا صحبتش تمام نشده است از حرف زدن نمی ایستد، گویند: کوکش دررفته است، یا مثل ساعتی که کوکش دررفته باشد حرف می زند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کوکِ کار؛ شیوهء آن. لم آن. سر آن. قسمت فنی آن: کوک کار را دانستن یا ندانستن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوک و کلک کردن.؛ رجوع به «کوک و کلک» شود.
|| (ص) ساز (یا سازهایی) که اوتارش تنظیم شده و آهنگ مطلوب دارد. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) در موسیقی، هر یک از نغمات 360گانه ای که اهل ختا برای «شدرغو» ساخته اند. (فرهنگ فارسی معین).
- کوک ختایی؛ جمیع نغمات «شدرغو» گردآوردهء اهل ختای که 360 کوک باشد. (فرهنگ فارسی معین).
|| دو پاره جامه را بهم پیوند کردن بود به طریق استعجال تا در دوختن کم و زیاد نشود. (فرهنگ جهانگیری). بخیه های دوردور را نیز گفته اند که به طریق استعجال بر دو پارچه ای که خواهند پیوند کنند، زنند تا در دوختن کم و زیاد نشود. (برهان). دو پارچهء جامه به هم پیوند کردن و بخیه های دوردور زدن را که وقت دوختن کم و زیاد نشود نیز کوک گویند. (آنندراج). در خیاطی، بخیه ای که با دست در روی پارچه و جامه زنند. (فرهنگ فارسی معین). بخیهء فراخ. دوختنی سخت گشاده. بخیهء دورادور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اصطلاحی است در خیاطی و آن زدن بخیه های بسیار درشت چند سانتیمتری است به پارچه ای برای وصل کردن موقت قطعات آن به یکدیگر و امتحان کردن آن تا اگر مناسب است دوخته شود. (فرهنگ لغات عامیانه جمالزاده).
- توی کوک کسی یا چیزی رفتن؛ او را انتقاد کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دربارهء کسی یا چیزی دقت کردن و او را تحت نظر قرار دادن یا درباره اش به تفکر و تعمق پرداختن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
|| تره ای است، گروهی کاهو خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 270). با ثانی مجهول به معنی کاهو باشد و آن تره ای است که خوردن آن خواب آورد و به عربی خس گویندش. (برهان). به ثانی مجهول تره ای است که بخورند و خوردن آن خواب آورد و آن را به پارسی کاهو و به عربی خس خوانند. (آنندراج). کاهو و کاهوی منوم. (ناظم الاطباء). کاهو. خس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خواب در چشم آورد گویند کوک و کوکنار
با فراق روی او داروی بی خوابی شود.
خسروانی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص270).
پسر خواجه دست برد به کوک(2)
خواجه او را بزد به تیر تموک.
عماره (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و آب کوک که او را به تازی ماءالخس گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و اندر ابتدا هر دو نوع(3) آب گشنیز تر و آب کوک... اندر دهان می دارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خس بود در لفظ تازی کوک و اندر شاعری
کوک زن بر سوزنی گر خوش برآید لفظ خس.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(4).
فتنه را ز آرزوی خواب امان
هوس کوک و کوکنار گرفت.
انوری (از یادداشت ایضاً).
جایی رسیده بأس تو کز بهر خواب امن
بگرفته امن را هوس کوک و کوکنار.
انوری (از یادداشت ایضاً).
بخفت بخت حسودت چنانکه پنداری
زمانه روز و شبش کوک و کوکنار دهد.
ظهیر (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چه خواهم کرد کوکی را که از وی
نخورده خواب غفلت می فزاید.
رضی الدین نیشابوری.
همچنانکه میوه و کوک ها که نو می رسد اولش را می خورند و دگرها را رها می کنند. (کتاب المعارف).
شقاقل بشکند باه و نماید کوک بیداری
کند خون تیره عناب و فزاید درد سر چندان.
سیدذوالفقار (از آنندراج).
|| به معنی سرفه هم آمده است. (برهان). به معنی سرفه که آن را به عربی سعال گویند و از این جهت غوزهء خشخاش را کوکنار گویند که به سرفه مفید هست. (غیاث). به معنی سرفه که آن را کیوا نیز گویند، آمده بنابراین غوزهء خشخاش را نارکیوا و کوکنار گویند و آنان که به جای واو، «اِ» می آورند(5) بر خطا باشند. (آنندراج) (انجمن آرا). سعال و سرفه. (ناظم الاطباء). در گنابادی «که که»(6) (آواز سرفه) و در مازندرانی کهه.(7) (حاشیهء برهان چ معین). || گنبد را خوانند. (فرهنگ جهانگیری). و به معنی گنبذی(8) هم هست. (برهان). گنبد و قبه. (ناظم الاطباء). گنبد. (فرهنگ فارسی معین). || تکمه ها که بر درخت زند پیش از بهار، و از آن برگ و گل و شاخ برآید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || پاره ای از پوست شاخی نو که برگیرند و بر شاخ درختی دیگر نهند پیوند کردن را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به ضم کاف و واو غیرملفوظ و سکون کاف عربی در ترکی بیخ و ریشهء درخت. (غیاث). || (ص) خشمگین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در تداول عامه، عصبانی. خشمگین. (فرهنگ فارسی معین).
- کوک بودن از دست کسی؛ در تداول عامه، عصبانی بودن از دست وی. (فرهنگ فارسی معین). عصبانی و ناراحت و خشمگین بودن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
|| در حد کمال خوبی: قلیانی کوک.(9) دماغت چاق است؟ کیفت کوک است؟(10) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- آجیل کسی کوک بودن؛ اسباب معاش او از هر جهت و بیشتر از حیث غذا به خوبی فراهم بودن. (امثال و حکم ج1 ص 18).
- رختش یا لباسش کوک بودن؛ یعنی به قدر کافی جامه بر تن داشتن و سرما نخوردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوک بودن چیزی؛ مهیا و آماده بودن آن. در حد کمال خوبی بودن آن چیز.
- کوک بودن وافور؛ آمادهء کامل بودن وافور برای کشیده شدن (بر اثر گرم شدن نزدیک آتش). (فرهنگ فارسی معین).
- کیف کسی کوک بودن؛ اسباب تنعمی تمام داشته بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در آنندراج: زنار.
(2) - مرحوم دهخدا در یادداشتی کوک را در این بیت کاهو معنی کرده و در یادداشتی دیگر آورده اند: به گمان من کوک در بیت عماره به معنی کوکه، یعنی نان یا قسمی نان باشد و شاید نیز کمان.
(3) - هر دو نوع آماس زفان.
(4) - مرحوم دهخدا به دنبال همین یادداشت افزوده اند: و کوک دوم محتمل است به معنی بانگ سخت باشد. -انتهی. اما این بیت را جهانگیری شاهد برای معنی بخیه های دوردور آورده است.
(5) - یعنی به جای کیوا، کیرا.
(6) - kohkoh.
(7) - koha. (8) - ظ: گنبذ.
(9) - مرحوم دهخدا در یادداشتی دیگر آورده اند: شاید از کُک ترکی، به معنی فربه.
(10) - در احوال پرسی گویند.

کوک.

(ترکی، ص) به زبان ترکی رنگ کبود را خوانند. (فرهنگ جهانگیری). به زبان ترکی کبود باشد. (فرهنگ رشیدی). به ترکی به واو معروف به معنی کبود و نیلگون. (غیاث). به زبان ترکی رنگ کبود را کوک و کوک گنبد، یعنی گنبد کبود و از این روی آلوچه نرسیده را کوکجه خوانند و بر سبز نیز اطلاق کنند اما ترکان عراق به ضم کاف فارسی و واو معدوله گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). به ترکی کبود. آبی. (فرهنگ فارسی معین) :
جدول کشید صفحهء کوک افق به نال
بیرنگ زد رواق معلق به مشک ناب.
نزاری (از فرهنگ جهانگیری).
|| به ضم کاف و واو غیرملفوظ و سکون کاف عربی، در ترکی به معنی چاق و تندرست. (غیاث).

کوک.

[کَ / کُو] (اِ) به تبری و دری کبک را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). کوک [ کو ]. کبک. اکنون نیز کُک. (واژه نامهء طبری ص 177).

کوک.

[کُکْ] (فرانسوی، اِ)(1) کک. زغال سنگ که یک بار سوخته و خاموش شده و باز سوختنی در آن هست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کک. زغالی که از سوختن ناقص یا تصفیهء تقطیر زغال سنگ حاصل شود. کک تقریباً کربن خالص است و بدون بجا گذاشتن خاکستر کام می سوزد و حرارت زیاد تولید می کند و بدین جهت یکی از مواد سوختنی بسیار عالی جهت کوره های ذوب آهن و دیگر فلزات است. معمو جهت تهیهء کک، زغال سنگ را در کوره های مخصوص با جریان هوای کم می سوزانند تا گازها و دیگر مواد خارجی آن بسوزد و کک باقی ماند. (فرهنگ فارسی معین ذیل کک). و رجوع به کُک شود.
(1) - Coke.

کوک.

[کَ] (اِخ) روستای بزرگ و آبادان و از اعمال نساء و در آخر حد آن بود و تا خراسان یک منزل فاصله داشت. (از معجم البلدان).

کوک.

(اِخ)(1) جیمز. دریانورد انگلیسی (1728-1779 م.) که اقیانوسیه را در سه سیاحت متوالی کشف کرد و در سال 1779 م. در یکی از جزایر هاوائی کشته شد. (از لاروس).
(1) - Cook, James.

کوک.

[کُ] (اِخ)(1) شارل پل دو. درام نویس فرانسوی (1794-1871 م.). فرزند یکی از بانکداران هلندی بود که پدرش در جریان انقلاب کبیر فرانسه محکوم به اعدام گردید و کوک و مادرش در سن 15سالگی در یکی از خانه های بانک سکونت یافتند. این خانه بجای آنکه مرکز رفت و آمد بازرگانان باشد محل تجمع ادبا و نویسندگان گردید. او اولین رمان خود را به نام «فرزند زنم» در سال 1813 م. نوشت و آثار فراوانی انتشار داد، از آن جمله: «گوستاو شریر» (1821 م.)، «همسایه ام رایموند» (1822 م.)، «مسیو دیپون» (1824 م.)، «شیرفروش ونت فرمیل» (1827 م.). و جز اینها. (از لاروس).
(1) - Kock, Charles-Paul De.

کوکا.

[کَ] (هزوارش، اِ) بر وزن و معنی غوغا باشد که صدا و آواز بسیار بلند است. (برهان). به معنی آواز بلند و در فرهنگ رشیدی به ضم نوشته. اصح به فتح است، زیرا که این همان غوغا و فریاد است که غین با کاف تبدیل یافته چنانکه کیقباد (ظ: قباد) کواد شده... و به کاف فارسی بهتر است. (آنندراج). صدا و آواز بسیار بلند و غوغا. (ناظم الاطباء). آواز بلند و شاید اصل غوغاء عرب همین کلمه باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوک (معنی دوم) شود. || یکی از نامهای ماه هم هست که عربان قمر خوانند. (برهان). نامی از نامهای ماه. (فرهنگ رشیدی). ماه و قمر. (ناظم الاطباء). نامی است از نامهای ماه. این معنی از کتاب زند مرقوم است. (فرهنگ جهانگیری). هزوارش کوکا(1) (ماه). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - koka.

کوکا.

[کُ] (اِ)(1) نامی است اسپانیولی که از زبان بومیان آرژانتینی گرفته شده است. درختچه ای است از گیاهان بومی پرو که از آن کوکائین تهیه کنند. مدخل استخراج شده از برگ این گیاه را هم نامند. (از لاروس). درختچه ای است(2) به ارتفاع بین یک تا سه متر از تیرهء کتانیان، دارای ریشه های منشعب و ساقهء صاف و به رنگ مایل به سفید و شاخه های راست و متعدد. برگهای آن متناوب و ساده و کامل و بیضوی و نوک تیز به درازی 4 تا 8 سانتیمتر و به رنگ سبز شفاف در سطح فوقانی پهنک است. برگهای این گیاه دارای بوی چای و طعم تلخ و قابض است. گلهای آن کوچک و منظم و به رنگ زرد مایل به سفید می باشد و شامل 5 کاسبرگ و 5 گلبرگ آزاد و 10 پرچم متصل بهم در قاعده است. در برگ کوکا یک تانن به نام اسید کوکاتانیک(3) و سه آلکالویید به نام کوکایین و تروکزیلین(4) و سینامیل کوکایین وجود دارد. خشب الاحمر کهوکا. کوهکا. کوکاآغاجی. (فرهنگ فارسی معین). کوکا، برگ خشک شدهء درخت کوچکی است به نام ارتسیرو کسیلوم کوکا. این درخت بومی کشورهای پرو و بولیوی است، ولی از پنجاه سال قبل در ممالک آمریکای جنوبی و جزایر سیلان و جاوه زراعت می شود و امروزه چهل درصد صادرات این محصول از جاوه است. هندوهای ممالک بولیوی و پرو و مکزیک و نواحی آمریکای جنوبی از قدیم الایام برگهای این نبات را برای تخفیف گرسنگی و تحریک قوا می جویدند و به استعمال آن اعتیاد داشتند. هندوها پس از جویدن این برگها برای تحمل کارهای سخت طاقت مخصوص پیدا می کنند. اروپاییان پس از کشف قارهء آمریکا کوکا را شناختند ولیکن تا نیمهء دوم قرن گذشته آن را استعمال نمی کردند. از سال 1859 م. تحقیقات و مطالعات دربارهء این درخت شروع شد و به خواص و موارد استعمال آن معرفت حاصل گردید. برگ کوکا محتوی آلکالوییدهای متعددی است که مهمترین آنها کوکایین است. (از درمانشناسی تألیف محمدعلی غربی ج1 ص 105). رجوع به مدخل بعد، کارآموزی داروسازی ص 190 و درمانشناسی تألیف عطائی ج 2 ص 803 شود.
(1) - Coca. .(لاتینی)
(2) - Erythroxylom coca .
(فرانسوی)
(3) - Cocatannique .
(فرانسوی) Truxilline
(4)

کوکائین.

[کُ] (اِ)(1) مادهء سمی مخدر که از گیاه کوکا گرفته می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مأخوذ از کلمهء کوکا. آلکالوییدی است که از برگ درختچهء کوکا به دست آورند و یکی از داروهای بی حس کنندهء موضعی است، ولی استعمال ممتد این دارو منتهی به اعتیاد شدید می گردد. (از لاروس). آلکالوییدی است که از برگهای درخت کوکا استخراج می کنند. ترکیب شیمیایی کوکائین 4No + 21 H17 Cمی باشد. کوکائین به صورت منشورهای کوچک برنگ [ سفید ]متبلور می شود و بسیار کم در آب محلول است، ولی در الکل و اتر کام حل می گردد. کوکائین در 89 درجه حرارت ذوب می شود. املاح کوکائین در پزشکی مورد استعمال دارد و مهمترین ملح آن کلریدرات کوکائین است. کوکائین یک بی حس کنندهء موضعی و ضد درد عالی می باشد و بیشتر در چشم پزشکی جهت بی حس کردن قرنیه مورد استعمال دارد. معتادان به کوکائین آن را از راه بینی یا به طریق تزریق استعمال می کنند و نوعی نشأه می یابند. اعتیاد به کوکائین موجب اختلالات جسمی و روحی شدید می گردد. (از فرهنگ فارسی معین). کوکائین در سال 1589 م. به وسیله گدک(2) از برگ کوکا استخراج گردید و در سال 1884 م. کولر(3) آن را در بیماریهای چشم به کار برد و رکلوس(4) اولین بار آن را برای بی حسی موضعی در جراحی مورد استفاده قرار داد. امروزه این دارو به طریقهء سنتز(5) ساخته می شود. کوکائین خیلی کم در آب حل می شود و معمو کلریدرات آن را (کلریدرات دو کوکایین) که به شکل سوزنهای ریز متبلوری است و به خوبی در آب حل می شود به کار می برند. جذب و دفع کوکائین به سرعت انجام می گیرد علاوه بر راه زیر جلدی و معدی این دارو از راه مخاط و پوست خراشیده شده نیز جذب می شود. (درمانشناسی تألیف محمدعلی غربی ج 1 صص 107-108). و رجوع به درمان شناسی تألیف عطائی ج 2 ص 803 شود.
(1) - Cocaine.
(2) - Goedeke.
(3) - Koller.
(4) - Reclus.
(5) - Synthese.

کوکال.

[کَ / کُو] (اِ مرکب) رجوع به گوگال شود.

کوکان.

(اِ) ساز و برگ استادان گازر را گویند. (برهان). دست افزاری است مر گازران را. (آنندراج). دست افزار گازر. و در نسخهء سروری به وزن چوگان(1) به معنی ساز گازر آورده. (فرهنگ رشیدی). دست افزاری باشد مر گازران را. (فرهنگ جهانگیری). ساز و برگ گازرگر. (ناظم الاطباء).
(1) - در برهان با ثانی مجهول بر وزن سوهان و در آنندراج بر وزن چوگان ضبط داده شده است.

کوکان.

(اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد فاروج که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوکان.

(اِخ) دهی از دهستان تفرش که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). از رستاق طبرش. (تاریخ قم ص 118 و 120).

کوکاة.

[کَ] (ع ص) پست بالا. (منتهی الارب). کوتاه بالا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوکب.

[کَ کَ] (ع اِ) ستاره. (ترجمان القرآن). ستارهء بزرگ یا عام است. ج، کواکب. و ذهب القوم تحت کل کوکب؛ یعنی پراکنده و متفرق شدند. (منتهی الارب). ستارهء بزرگ یا عام است. ج، کواکب. و سیم و شرار و داغ و اشک و نمکدان و گره از تشبیهات اوست و با لفظ بالیدن و افتادن مستعمل. (آنندراج). ستارهء روشن و بزرگ. (غیاث). ستاره و ستارهء بزرگ. (ناظم الاطباء). نجم. (اقرب الموارد). ستاره. ج، کواکب. (فرهنگ فارسی معین). ستارهء بزرگ. ستاره. اختر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : فلمّا جن علیه اللیل رَءا کوکباً قال هذا ربی فلمّا افل قال لااحب الاَفلین. (قرآن 6/76). اذِ قال یوسف لاَِبیه یا أَبت اِنی رأیت احدعشر کوکباً و الشمس و القمر رأیتهم لی ساجدین. (قرآن 12/4). الله نور السموات و الاَرض مثل نوره کمشکوة فیها مصباح المصباح فی زجاجة الزجاجة کانها کوکب دری یوقد من شجرة مبارکة زیتونة لاشرقیة و لاغربیة ... (قرآن 24/35).
چشمهء آفتاب و زهره و ماه
تیر و برجیس و کوکب بهرام.
خسروی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی
الا تا همی بماند بر خاک پیکری.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
گر نیی کوکب چرا پیدا نگردی جز به شب
ور نیی عاشق چرا گریی همی بر خویشتن.
منوچهری.
کوکبی آری ولیکن آسمان توست موم
عاشقی آری ولیکن هست معشوقت لگن.
منوچهری.
مسعود شاه نامی و تا سعد کوکب است
با طالع تو کوکب مسعود یار باد.
مسعودسعد.
بیدقی مدح شاه می گوید
کوکبی وصف ماه می گوید.خاقانی.
درج بی گوهر روشن به چه کار
برج بی کوکب رخشان چه کنم.خاقانی.
کوکب ناهید باد بر در تو پرده دار
چشمهء خورشید باد بر سر تو سایبان.
خاقانی.
هر یک کوکبی بود در سماء سیادت و بدری بر افق سعادت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص179). برج طالعش از نور کوکب او متلالی گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 284).
ز شش کوکبه صف برآراستی
ز هر کوکبی یاریی خواستی.نظامی.
شنیدستم که هر کوکب جهانی است
جداگانه زمین و آسمانی است.نظامی.
از بدی چشم تو کوکب نرست
کوکبهء مهد کواکب شکست.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص 112).
چو آن کوکب از برج خود شد روان
تویی کوکبه دار آن خسروان.نظامی.
کوکب چرخ همچو کوکب کفش
می دهد بوسه بر کف پایت.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
کوکب بخت مرا هیچ منجم نشناخت
یارب از مادر گیتی به چه طالع زادم.
حافظ.
گر زمین را تیرگی گیرد فرونبود عجب
کوکب بخت علی از آسمان افتاده است.
علی خراسانی (از آنندراج).
- کوکب الکتیبة؛ درخش آن(1). (منتهی الارب) (آنندراج). درخش سواران. (ناظم الاطباء).
- کوکب ثابت؛ گران رو ستاره. (ناظم الاطباء).
- کوکب سعادت بخش؛ کوکب سعد :
گرچه هر کوکبی سعادت بخش
بر گذر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
رجوع به ترکیب بعد شود.
- کوکب سعد؛ (اصطلاح نجوم) ستاره ای که به عقیدهء احکامیان موجب سعادت می شود. (از فرهنگ فارسی معین) : و طلوع کوکب سعد از افق مطالعم روی نمود. (المعجم از فرهنگ فارسی معین).
- کوکب سیار؛ گردان ستاره که الوا نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
عزیز آن کس باشد که کردگار جهان
کند عزیزش بی سیر کوکب سیار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص278).
- کوکب سیاره؛ کوکب سیار. رجوع به ترکیب قبل شود :
وندر جهان ستوده بدو شهره
دانا بسان کوکب سیاره.ناصرخسرو.
- کوکب صبح؛ (اصطلاح تصوف) در اصطلاح صوفیه، اول چیزی که ظاهر می شود از تجلیات الهی و گاه اطلاق کرده شود بر سالکی که متحقق بود به مظهریت نفس کلی. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- کوکب مسعود؛ کوکب سعد. کوکب سعادت بخش :
مسعود شاه نامی و تا سعد کوکب است
با طالع تو کوکب مسعود یار باد.
مسعودسعد.
رجوع به ترکیب کوکب سعد شود.
- کوکب نحس؛ (اصطلاح نجوم) ستاره ای که به عقیدهء احکامیان موجب نحوست می شود. (از فرهنگ فارسی معین).
- یوم ذوکوکب؛ روز نیک سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مجازاً قطرهء اشک. (کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 از فرهنگ نوادر لغات) :
دیوانه کوکب ریخته از شور من بگریخته
من با اجل آمیخته در نیستی پرنده ام.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).
ریزم ز مژه کوکب، بی ماه رخت شبها
تاریک شبی دارم با این همه کوکبها.جامی.
|| ماه. (ترجمان القرآن). || خورشید. (ترجمان القرآن). || میخ. (منتهی الارب) (آنندراج). میخ و وتد. (ناظم الاطباء). مسمار. (اقرب الموارد). || ستاره مانندی خرد که حاصل شده است از میخهای ته کفش. (ناظم الاطباء).
- کوکب کفش؛ میخ کفش و در اصطلاحات الشعرا مرادف گل کفش. (آنندراج). میخ کفش. گل کفش. (از فرهنگ فارسی معین) :
کوکب چرخ همچو کوکب کفش
میدهد بوسه بر کف پایت.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
|| هر چیز درخشندهء مدورشکل. (ناظم الاطباء). || صورتی از زر و سیم و جواهر که بر کمربند و قبضهء کارد و شمشیر و ترکش و جز آن کنند. آنچه از زر و سیم به صورت ستاره ای بر قبضهء شمشیر و کمان و ترکش نشانند. گل میخ طلا و نقره. آنچه درنشانند از جواهر ثمینه بر کمر و ترکش و کمان دان و چیزهای دیگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گر کوکب ترکشت ریخته شد
من دیده به ترکشت برنشانم.
عماره (از یادداشت ایضاً)(2).
نهادند یک خانه خوانهای ساج
همه کوکبش زر و پیکر ز عاج.فردوسی.
کوکب ترکش کنند از گوهر تاج ملوک
وز شکسته دست بت بر دست بت رویان سوار.
فرخی
یکی پیکر بسان ماهی شیم
پشیزه بر تنش چون کوکب سیم.
(ویس و رامین از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
می جست همچو تیر و دو چشمش همی نمود
مانند کوکب سپر از روی چون سپر.
مسعودسعد.
مه سپر کرده و شب ماه سپر
به سپر برزده کوکب چه خوش است.خاقانی.
|| تیغ. (منتهی الارب) (آنندراج). شمشیر. (ناظم الاطباء). سیف. (اقرب الموارد). || شکوفهء مرغزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکوفهء باغ. کقوله: یضاحک الشمس منها کوکب شرق. (از اقرب الموارد). || درخش آهن. (منتهی الارب) (آنندراج). درخش آهن و شمشیر. (ناظم الاطباء). درخشیدن آهن و افروختن آن. (از اقرب الموارد). || شبنم که بر گیاه افتد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطراتی از شبنم که شبانگاه بر گیاه نشیند و چون ستارگان نماید. (از اقرب الموارد). || چشمهء چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الکوکب من البئر؛ چشمهء چاه که آب از آن برجوشد. (از اقرب الموارد). || آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) || زندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محبس. (اقرب الموارد). || سختی گرما. || خطه ای از زمین که رنگش مخالف آن زمین باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گیاه دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه بلند گردد از گیاه. (از اقرب الموارد). || سپیدی در سیاههء چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). سپیدی چشم. (ناظم الاطباء). نقطه ای سفید که در چشم پدید آید. (از اقرب الموارد). نقطهء سپید که بر سیاههء چشم افتد. نقطهء سپید که بر مردمک چشم پدید آید و از دیدن بازدارد. غبار. تورک، ج، کواکب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || حدقهء چشم. (ناظم الاطباء). || طلق از ادویه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد)(3). طلق. (ناظم الاطباء). || نوعی از سماروغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). سماروغ و غارچ. (ناظم الاطباء). || کوه. (از اقرب الموارد). || مهتر قوم و دلاور آنها. (منتهی الارب) (آنندراج). سید و رئیس قوم. دلاور قوم. (ناظم الاطباء). سید قوم و فارس ایشان. (از اقرب الموارد). || (ص) بزرگ از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرد با ساز و برگ.(4) (منتهی الارب). مرد با ساز و برگ. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مرد با سلاح. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || کودک نزدیک بلوغ رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). غلام مراهق. هنگامی که کودک ببالید و چهره اش زیبا شد، گویند: «غلام کوکب ممتلی»، همان گونه که وی را بدر گویند. (از اقرب الموارد). || (اِ) قسمی گل زینتی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیاهی است(5) از تیرهء مرکبان و از دستهء آفتابیها که دارای نهنج بزرگی است و برگهای متقابل دارد. ریشه اش غده ای افشان و محتوی ذخایر اینولین فراوان است (نظیر غده های سیب زمینی ترشی) این گیاه را به جهت گلهای زیبایی که دارد در باغها به عنوان زینتی می کارند(6). گلهای کوکب درشت و پرپر و به رنگهای ارغوانی، زرد، سفید، قرمز یا بنفش می باشند. دهلیه. دالیا. کوکب معمولی. کوکب باغی. توضیح اینکه چند قسم از این گل در زمان ناصرالدین شاه در ایران متداول گردید. (فرهنگ فارسی معین). || ظاهراً نوعی طعام بوده است: [ کوکب ] طعامی است و آن چنان است که بگیرند قفیزی برنج و قفیزی نخود و قفیزی باقلی یا غیر آن و همه را بکوبند و بپزند و آن را مثلثه نیز نامند. (مکارم الاخلاق طبری ص 84، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - کتیبه، به معنی لشکر و گروه اسپان.
(2) - در یادداشتی دیگر این بیت به کسایی نسبت داده شده است.
(3) - در اقرب الموارد: الطلق من الاودیه، و ظاهراً اودیه غلط چاپی و ادویه درست است.
(4) - در اصل: بزرگ، متن تصحیح قیاسی است.
(5) - Dahlia. (6) - در اصل: زمینی، و ظاهراً غلط چاپی است.

کوکب.

[کَ کَ] (اِخ) قلعه ای است مشرف به طبریه. (منتهی الارب) (آنندراج). نام حصاری است در بالای کوهی مشرف به طبریه. صلاح الدین آن را فتح کرده بود، اما اکنون خراب است. (از معجم البلدان).

کوکبا.

[کَ / کُو کَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند ستاره را گویند و عربان کوکب خوانند. (برهان) (از آنندراج). به لغت زند و پازند ستاره و تارا. (ناظم الاطباء). هزوارش کوکبا(1)، کوکپا(2)، پهلوی ستارک(3) (ستاره) و با کوکب عربی مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kok(a)ba.
(2) - kok(a)pa.
(3) - starak.

کوکبان.

[کَ کَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن که درونش مرصع به یاقوت و درخشان همچو کوکب بود. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شهری است در یمن. (الحلل السندسیة ج 2 ص 111). نام موضعی است و مولد اخفش حسین بن حسن بدانجا بود. (از تاج العروس در مادهء خفش، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوهی است در نزدیکی صنعاء. در اینجا کاخی وجود داشت که با نقره و سنگ بنا شده بود و اندرونش مرصع به یاقوت و جواهر بود و در شبهای تاریک مانند ستارگان درخشان می تابید و بدان جهت کوکبان گفتند. (از معجم البلدان). کوهی است که نزدیک صنعاء واقع است و بر آن کوه دو قصر است که هیچکس راه آن را نمی داند و عقیدهء بعضی مردم آن است که آن دو قصر را از جواهر ساخته اند، زیرا که در شب به غایت درخشنده است. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 676).

کوکب افروز.

[کَ / کُو کَ اَ] (نف مرکب)کوکب افروزنده. افروزندهء کوکب. روشن کنندهء ستاره :
آفتابی که از زوال بری است
کوکب افروز آسمان من است.
حسین ثنائی (از آنندراج).

کوکب الارض.

[کَ کَ بُلْ اَ] (ع اِ مرکب)طلق. (ذخیرهء خوارزمشاهی). طین شاموس. طلق. تلک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به طین شاموس و کوکب شاموس شود.

کوکب بحری.

[کَ / کُو کَ بِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به ستارهء دریایی شود.

کوکب خراسانی.

[کَ کَ بِ خُ] (اِخ)میرزا عبدالعلی بن میرزا محسن. پدرش از مردم خراسان بود، اما وی در یزد متولد شد. در حسن خط خاصه در نسخ از امثال میرزا احمد نیریزی بشمار می رفت و در زمان فتحعلی شاه به منصب صدارت رسید و گاهی شعر نیز می سرود. رباعی زیر از اوست:
ای مهر تو مرهم دل خستهء من
وی مهر تو بر لب فروبستهء من
عفو و کرم و عطاست زیبندهء تو
جرم و گنه و خطاست شایستهء من.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 426).

کوکب خراسانی.

[کَ کَ بِ خُ] (اِخ)میرزا محمدباقر. اصلش از خاوران و از مردم راز و قوشخانهء خبوشان بود. در آغاز جوانی به تهران آمد و به کسب علم و ادب پرداخت و در علوم ریاضی و طبیعی نیز مقامی یافت. محمدحسین خان قاجار مروزی و سایر رجال دربار فتحعلی شاه را در حق او عنایتی بود. وی در هفتادسالگی به سال 1272 ه . ق. درگذشت. دیوانش جمع نگردیده است. از قصاید اوست:
شب دوشین به هجر روی دلبر
نهادم سر به زانو دیده بر در
ز شور آن نگار پرنیان پوش
ز خار و خاره ام بالین و بستر...
(از مجمع الفصحاء ج 2 صص 426-427).
و رجوع به همان مأخذ شود.

کوکب ساموس.

[کَ / کُو کَ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) کوکب شاموس. (فرهنگ فارسی معین). طین ساموس است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مدخل بعد شود.
(1) - Samos.

کوکب شاموس.

[کَ / کُو کَ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام گلی است و آن را از جزیرهء قبرس(1) آورند و آن از گل مختوم خشکتر می باشد. دارویی کشنده و گزندگی جانوران را دافع است و به عربی طین شاموس خوانند. (برهان) (آنندراج). کوکب ساموس. طین شاموس. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به طین شاموس شود.
(1) - شاموس (Samos) بجز قبرس (Chypre)است. (حاشیه برهان چ معین).

کوکب شیرازی.

[کَ کَ بِ] (اِخ) محمد صادق بن حاجی آقاسی معاصر مؤلف مجمع الفصحاء و از مردم نجیب و باکمال شیراز بود. به هندوستان سفر کرد و در مدرس درگذشت. حکایتی بر وزن هفت پیکر داشت که در دست نیست. ابیات زیر از اوست:
بریخت خون دلم چشم می پرستش و گیرم
ز لعل باده فروشش به حکم عشق غرامت.
جان برافشانم مرا چون از برابر بگذری
رخ بپوشانی ترا چون در مقابل بگذرم.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 426).

کوکبوس.

[کُکْ / کَ وَکْ] (ص) به معنی کج و ناراست باشد. (برهان) (آنندراج). کج و ناراست. (ناظم الاطباء).

کوکبة.

[کَ کَ بَ] (ع مص) درخشیدن و روشن گردیدن آهن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درخشیدن و روشن گردیدن آتش و جز آن. (ناظم الاطباء). || (اِ) ستارهء بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستاره و گویند «کوکب و کوکبة» چنانکه گویند بیاض و بیاضة و عجوز و عجوزة. (از اقرب الموارد). || گروه مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
جماعت. (اقرب الموارد). و رجوع به کوکبه شود. || شکوفه. (از اقرب الموارد).

کوکبه.

[کَ / کُو کَ بَ / بِ] (از ع، اِ)بسیاری و انبوهی مردم را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). انبوه و جماعت مردم. (آنندراج). گروه. (از گنجینهء گنجوی) :
ز شش کوکبه صف برآراستی
ز هر کوکبی یاریی خواستی.نظامی.
|| مجازاً به معنی فر و شکوه و حشمت. (غیاث). مجازاً کروفر و حشمت. (آنندراج). جلال و جلوه و تابش. (ناظم الاطباء). حشمت. جاه. جلال. (فرهنگ فارسی معین) :
ببین که کوکبهء عمر خضروار گذشت
تو بازمانده چو موسی به تیه خوف و رجا.
خاقانی.
پندار همان عهد است از دیدهء فکرت بین
در سلسلهء درگه در کوکبهء(1) میدان.
خاقانی.
از بدی چشم تو کوکب نرست
کوکبهء مهد کواکب شکست.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص 112).
کفر از آن خاست که در کاینات
کوکبهء زلف تو تأثیر کرد.عطار.
مکن که کوکبهء دلبری شکسته شود
چو بندگان بگریزند و چاکران بجهند.
حافظ.
خوی چو ستاره ز رخ برون زده گویی
کوکبهء ماه با کمال برآمد.
امیرحسن دهلوی (از آنندراج).
|| خدم و حشم. سوار و پیاده ای که پیشاپیش پادشاه آیند. (از ناظم الاطباء). همراهان شاه و امیر. (فرهنگ فارسی معین). در تداول فارسی، خدم و اسباب شکوه و بزرگی شاهی در گاه حرکت. سواران و پیادگان پیرامون شاه یا امیری گاه حرکت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : براثر وی خواجه علی میکائیل و قضات و فقها... و اعیان بلخ و رسول خلیفه با ایشان در این کوکبه بر دست راست علی میکائیل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 292). همهء محتشمان و خادمان روان شدند به استقبال مهد... با کوکبه ای بزرگ که گفتند بر آن جمله کس یاد نداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 433). امیر، خواجه علی میکائیل را بخواند و گفت: رسولی می آید بساز با کوکبه ای بزرگ... به استقبال روی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 288).
دست صبا برفروخت مشعلهء نوبهار
مشعله داری گرفت کوکبهء شاخسار.
خاقانی.
با کوکبهء مظفرالدین
دین همره و همرهان ببینم.خاقانی.
سلطان کوکبه ای از مواکب لشکر خویش براثر او بفرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 287). چون سلطان او را در حالت آن محنت بدید کوکبهء جماعتی از خواص غلامان به نجدهء او فرستاد تا او را از دست ملاعین بستدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 351).
صیدزنان(2) مرکب نوشیروان
دور شد از کوکبهء خسروان.نظامی.
در کوکبهء چنین غلامان
شرط است برون شدن خرامان.نظامی.
که به این کوکبه در دشت جنون تاخته ست
چشم آهوست که هر گام رکابم دارد.
جلال اسیر (از آنندراج).
|| چوب بلند سرکجی باشد با گوی فولادی صیقل کرده از آن آویخته و آن نیز مانند چتر از لوازم پادشاهی است و آن را پیشاپیش پادشاهان برند. (برهان). چوبی باشد بلند و سرکج که از سر آن گوی فولادی مصیقل آویزند و پیش سواری ملوک می برند و آن از لوازم پادشاهی است. (غیاث) (آنندراج).
(1) - به معنی بعد هم ایهام دارد.
(2) - ن ل : کنان.

کوکبه دار.

[کَ / کُو کَ بَ / بِ] (نف مرکب) دارندهء کوکبه. آنکه پیشاپیش پادشاهان کوکبه حمل کند :
چو آن کوکب از برج خود شد روان
تویی کوکبه دار آن خسروان.نظامی.
و رجوع به کوکبه (معنی آخر) شود.

کوکبی.

[کَ / کُو کَ] (ص نسبی) منسوب به کوکب.
- شمع کوکبی؛ از شاهد زیر چنین برمی آید که ظاهراً نوعی شمع بوده است :
کونشان شده ست چون لگن شمع کوکبی
وندر جواب این همه لال اند و الکن اند.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوکبی.

[کَ کَ] (اِخ) نبیرهء شیخ بایزید یله و در مشهد زادگاه آبا و اجداد خود زندگی می کند. مطلع زیر از اوست:
کُشتی من دل خسته را، ترک کمان ابروی من
تا بازیابم زندگی، تیری بیفکن سوی من.
(از مجالس النفایس ص 111).

کوکبی ترک.

[کَ کَ یِ تُ] (اِخ)قبادبیک. از اتراک است و در حیدرآباد بوده است. بیت زیر از اوست:
چو در کنج قفس میرم بسوزیدم مگر روزی
به امداد صبا خاکسترم راه سبا گیرد.
(از تذکرهء نصرآبادی ج 2 ص 313).

کوکبی جیلانی.

[کَ کَ یِ] (اِخ) مولی میرالقاری. از معاصران شاه عباس بود و کتابی به نام زبدة الحقایق دارد که مشتمل بر ابوابی چند به زبان عربی و فارسی است. این کتاب برای سلطان احمدخان حاکم گیلان نوشته شده است. (از فهرست کتابخانه مدرسهء سپهسالار ج 2 ص 147).

کوکبی مروزی.

[کَ کَ یِ مَ وَ] (اِخ) از شاعران دورهء غزنویان و به حسن بیان معروف بوده است. قطعهء زیر از اوست:
قدح و باده هر دو از صفوت
همچو ماه دوهفته دارد اثر
یا قدح بی می است یا می ناب
بی قدح در هوا شگفت نگر.
(از لباب الالباب چ لیدن ج 1 ص 65).
رجوع به مجمع الفصحاء ج 1 ص 487 شود.

کوکبیة.

[کَ کَ بی یَ] (اِخ) دهی است. (از معجم البلدان). و منه المثل: «دعوا دعوة کوکبیة» و اصل آن چنان است که عاملی بر مردم آنجا ستم روا داشت، ایشان وی را نفرین کردند و او مرد، و این مثل سایر شد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به معجم البلدان شود.

کوکبیه.

[کُ کَ بی یِ] (اِخ) دهی از دهستان کزاز بالا که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 102 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوکتل.

[کُکْ تِ] (انگلیسی، اِ)(1) کوکتیل. مخلوطی از مشروبات مختلف (جین، ویسکی و غیره). (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Coktail.

کوکتیل.

[کُکْ تِ] (انگلیسی، اِ) کوکتل. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوکتل شود.

کوکث.

[ ] (اِخ) شهرکی است از ماوراءالنهر به نزدیکی بشت، کلسکان، یوکند، خشکاب. با کشت و برز بسیار و مردمانی درویش. (حدود العالم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به حدود العالم چ دانشگاه ص 114 شود.

کوکج.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریه است. رجوع به کوکه شود.

کوکده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان پائین خیابان که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کوکر.

[کو کَ] (اِ) پنیرک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پنیرک شود.

کوکرل.

[کُ کِ رِ] (اِخ)(1) ژان اتین. کشیش پرتستان فرانسوی (1829-1901 م.). مدافع آزادی مذهب و آزادی سیاسی مردم بود. او راست: «آزادی خواهان و معتقدان واقعی دین» (1864 م.)، «گیزو و اعتقاد واقعی پرتستان» (1864 م.) و «ماجرای یک پناهنده» (1871 م.). (از لاروس).
(1) - Coquerel, Jean etienne.

کوک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) دو پاره جامه را بهم پیوند کردن به طریق استعجال تا در دوختن کم و زیاده نشود. (آنندراج). بخیه زدن با دست در روی پارچه و جامه. (از فرهنگ فارسی معین). با بخیه های خرد دوزند. با بخیه های دورادور دوختن بار اول را. جامه را با بخیه های درشت دوختن. شَمج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خس بود در لفظ تازی کوک و اندر شاعری
کوک زن بر سوزنی گر خوش نراند لفظ خس(1).
سوزنی.
و رجوع به کوک شود.
(1) - در آنندراج: لفظ خویش و در جهانگیری لفظ کوک آمده و در دیوان چ شاه حسینی ص 222 مطابق متن آمده است.

کوکزی.

[کُکْ] (اِخ)(1) میشل وان. نقاش فلاماندی (1497 یا 1499-1592 م.). شاگرد «برنارد وان اورلی» و مجذوب رافائیل بود و به همین علت به ایتالیا رفت و در سال 1532 م. با شهرت درخشانی وارد رم گردید و تابلو «رستاخیز ناجی»(2) را برای کلیسای «سن پیر» ساخت. در بازگشت به میلان به سال 1543 م. محراب سن لوک را به سبک سه لوحه ای(3) نقاشی کرد. لوئی دوم او را نقاش مخصوص خود خواند و او را واداشت که پرده های نقاشی فراوانی به وجود آورد. (از لاروس و کیه).
(1) - Coxie, Coxcie, Cocsyen, Michel van.
(2) - Resurrection du Sauveur.
(3) - Triptyque.

کوک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) موافق شدن ساز با سازی. (آنندراج) (غیاث). هماهنگ شدن و موافق گشتن ساز و آواز. (ناظم الاطباء). آهنگ یافتن سازها. میزان شدن آلات موسیقی. (فرهنگ فارسی معین). || منظم گشتن حرکات دستگاه ساعت به وسیلهء پیچاندن فنر مخصوص. (فرهنگ فارسی معین). جمع شدن فنر و وسایل کوکی بوسیلهء کلید برای کار کردن آن. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || در تداول عامه، از جا دررفتن. متغیر شدن. (فرهنگ فارسی معین). خشمناک شدن. به خشم آمدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عصبانی شدن و از کوره دررفتن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || بحرف آمدن شخص ساکت. (از ناظم الاطباء).

کوک کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب)به معنی موافق ساختن است اعم از ساز و آواز و غیره. (برهان). موافق کردن ساز و موافق کردن آواز. (آنندراج) (غیاث). هماهنگ کردن و موافق ساختن سازها و آوازها. (ناظم الاطباء). آهنگ دادن سازها. میزان کردن آلات موسیقی. (از فرهنگ فارسی معین). ساز کردن اوتار رود جامگان. راست کردن مغنی تار ساز را تا بنوازد. ساز کردن چنانکه آلتی از آلات موسیقی را. بِظّ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || راه انداختن ساعت و پیچ دادن فنر آن. (ناظم الاطباء). منظم کردن حرکات دستگاه ساعت به وسیلهء پیچاندن فنر مخصوص. (فرهنگ فارسی معین). جمع کردن فنر وسایل کوکی بوسیلهء کلید برای کار کردن آن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). پیچاندن دستهء ساعت یا گرامافون و امثال آن تا فنر آن به حد کفایت بپیچد. پیچاندن کلید ماشین فنرداری به حد لزوم، چون: ساعت و گرامافون. پیچانیدن کلید ساعت و امثال آن تا فنر گرد شود و گاه باز شدن، ساعت و مثل او به کار افتد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مطابق کردن آسمان سنج یعنی ساعت را با ساعت دیگر نیز کوک کردن گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). || بخیهء دو را دور زدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوک زدن. رجوع به کوک زدن شود. || بانگ زدن (در زبان هروی مستعمل بود). (از فرهنگ فارسی معین) : وی می گفتی که به خیابان هری کوک کنم یعنی بانگ زنم... (نفحات الانس جامی از فرهنگ فارسی معین). || در تداول عامه، متغیر ساختن. عصبانی کردن. (از فرهنگ فارسی معین). به خشم داشتن. به خشم آوردن. به عمد کسی را به خشم آوردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عصبانی و خشمگین کردن کسی را. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || در تداول عامه، تحریک کردن. وادار کردن به عملی: او را کوک کردند برود کشتی بگیرد. (از فرهنگ فارسی معین). || بر سر حرف و صحبت آوردن شخص ساکت. (ناظم الاطباء). در تداول عامه، بر سر حرف آوردن. (از فرهنگ فارسی معین).

کوکل.

[ ] (اِ) اسم هندی مقل است. (فهرست مخزن الادویه).

کوکلان.

(اِ) سرو کوهی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (از فرهنگ فارسی معین).

کوکلان.

[کو کَ] (اِخ) طایفه ای از ترکمانان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طوایف ترکمن به دو دسته تقسیم می شوند: اول، ترکمنهای یموت که پانزده تیره اند... دوم، ترکمنهای کوکلان که بیست وهفت تیره اند و تیره های مهم آن: کرخ، قرابی خان، آی درویش و تسمیک می باشند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص309).

کوکلتاش.

[کُ کُ] (ترکی-مغولی، اِ مرکب) برادر رضاعی. از لغات ترکی، لهذا برادر رضاعی پادشاه را کوکلتاش خان لقب باشد. مؤلف(1) گوید که برادر رضاعی در اینجا مراد از پسر دایه نیست، بلکه شخصی دیگر باشد و کوکلتاش مرکب است از کوکه و تاش و لام تبجیل، زیرا که کوکه پسر دایه را گویند و تاش مبدل داش که کلمهء اشتراک است، چنانکه در فارسی لفظ هم. پس کوکلتاش به معنی هم کوکه باشد، یعنی دو شخص که شریک دایه خورده باشند بالضروره پسر آن دایه آن هر دو شخص را کوکه باشد و آن هر دو شخص با هم کوکلتاش باشند، یعنی هم کوکه و آنچه کوکلتاش به معنی پسر دایه گویند ظاهراً مجاز باشد که او را در ترکی فقط کوکه نامند. (غیاث) (از آنندراج). برادر رضاعی. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تاش شود.
(1) - مؤلف غیاث اللغات.

کوکلک.

[کو کَ لَ / کوکْ لَ] (اِ) غوزهء پنبه را گویند که هنوز نشکفته باشد، یعنی غلافی که پنبه در درون آن است. (برهان). بالضم و واو مجهول... غوزهء پنبه که هنوز ناشکفته باشد. (فرهنگ رشیدی). غوزهء پنبهء ناشکفته را گویند. (آنندراج).

کوکله.

[کو / کَ / کُو کِ / کَ لَ / لِ] (اِ)مرغی است تاجدار که آن را شانه سر گویند و مرغ سلیمان همان است و به عربی هدهد خوانند، و بر وزن حوصله هم گفته اند. (برهان). مرغی است تاجدار که آن را شانه سر گویند و مرغ سلیمان همان است و به عربی هدهد خوانند و اصل در آن کاکله بوده، یعنی کاکل دار. (آنندراج). مرغ شانه سرک که هدهد گویند و تاج دارد و اصل در آن کاکله بوده، یعنی کاکل دار. (انجمن آرا). در تداول خراسان کوکله(1) (شانه بسر)، لری کولکولو(2)(مرغی بزرگتر از گنجشک که بر سر خود شاخی از پر دارد). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kokale.
(2) - kolkolo.

کوکما.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند یکی از نامهای آفتاب است. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند آفتاب و خورشید. (ناظم الاطباء). هزوارش کوکما(1) و کومما(2) و کوکما(3)، پهلوی آفتاپک(4) (آفتاوه) و یونکر بنقل از یوستی آن را به معنی «آفتاب» (با علامت تعجب) نقل کرده است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kok(a)ma.
(2) - kumama.
(3) - kukama.
(4) - aftapak.

کوکن.

[کَ] (اِ) با ثانی مجهول جغد را گویند و آن مرغی است که به نحوست اشتهار دارد. (برهان). جغد را گویند و آن مرغی است که به نحوست اشتهار دارد و آن را کوکه و بوم نیز گفته اند. (آنندراج). جغد که بوم نیز گویند و کوکنک تصغیر آن. (فرهنگ رشیدی). || غلهء نیم رس بریان کرده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). غلهء نیم رس که دلمل نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). دلمل. (غیاث).

کوکن.

[کُو کِ] (اِخ) به هندی نام ولایتی است از ملک دکن بر ساحل دریای عمان. (برهان) (آنندراج). نام ولایتی است از ملک دکن که بر ساحل دریای شور است. (از غیاث اللغات از فرهنگ رشیدی و برهان و سراج).

کوکنار.

(اِ مرکب)(1) غلاف خشخاش باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 129). غلاف غوزهء خشخاش باشد و به عربی رمان السعال گویند. (برهان). غلاف غوزهء خشخاش که به فارسی نارکیوا و به عربی رمان السعال گویند که دفع سرفه کند و فارسیان سرفه را کوک گویند و سرفه کردن را کوکیدن خوانند به فتح کاف و کیو بر وزن عدو نیز به معنی سرفه بود و همچنین بر وزن بیجا، و بنابراین نوعی از خشخاش را نارکیوا خوانند و کوکنار و شربت کوکنار به خاصیت خواب افزاست و خوردن آن خواب آورد. (آنندراج) (انجمن آرا). غوزهء خشخاش زیرا که کوک به معنی سرفه است و نار به معنی رمان است و لهذا به تازی رمان السعال گویند. (فرهنگ رشیدی). غوزهء خشخاش مرکب از کوک که به معنی سرفه است و نار که ترجمهء رمان زیرا که به سرفه مفید است. (غیاث). اسم فارسی خشخاش است. (فهرست مخزن الادویه). نارکوک و نارخوک و غوزهء خشخاش که از آن تریاک گیرند. (ناظم الاطباء). میوهء خشخاش که دانه های خشخاش در درون آن است. گرز خشخاش. تمام خشخاش با پوست و دانه. جای دانه های خشخاش. غوزهء خشخاش. رمان السعال. نارکوک. نارخوک(2). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نارکوک. در اصطلاح گیاه شناسی، آن را «پاپاور سومنی فروم»(3)خوانند که شیرهء آن افیون است. همچنین افیون از تره ای که کوک (= کاهو، به عربی خس البری) خودرو گویند نیز گرفته شود. (از حاشیهء برهان چ معین). میوه ای کپسولی شکل خشخاش را که اصطلاحاً به نام گرز خشخاش نیز نامیده می شود کوکنار گویند و در اکثر موارد منظور از کوکنار بطور اعم همان میوهء خشخاش است که به نامهای انارگیرا، نارکوک، نارخوک نیز نامیده می شود. در برخی کتب میوهء خشخاش را به نام غوزهء خشخاش یاد کرده اند. در عهد صفویه، پوست خشخاش را مثل چای دم کرده می نوشیدند و شاه عباس در سال 1030 ه . ق. نوشیدن آن را قدغن کرد، ولی پس از شاه عباس دوباره متداول شد. (از فرهنگ فارسی معین) :
خواب در چشم آورد گویند کوک و کوکنار
با فراق روی او داروی بیخوابی شود.
خسروانی.
کوکنار از بس فزع داروی بیخوابی شود
گر برافتد سایهء شمشیر تو بر کوکنار.
فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص129).
بیم تو بیدار دارد بدسگالان را به شب
همچو کاندر خواب دارد کودکان را کوکنار.
فرخی.
هر آن کس که بیخواب شد از نهیبش
نخوابد سبک دیگر از کوکناری.فرخی.
کی غم بوسه و کنار خورد
آنکه او کوک و کوکنار خورد.سنایی.
چون کوکنار خورده ز سودا دماغ پر
وز خرمی تهی شده چون کوکنار دل.سوزنی.
تا بنگ و کوکنار به دیوانگی کشد
دیوانه باد خصم تو بی کوکنار و بنگ.
سوزنی.
تا نسبتی ندارد آبی به کوکنار
وین هر دو را نداند از یک شمار دل.
سوزنی.
جایی رسید بأس تو کز بهر خواب امن
بگرفت فتنه را هوس کوک و کوکنار.
انوری.
بر چمن آثار سیل بود چو دُردی می
فاخته کآن دید ساخت ساغری از کوکنار.
خاقانی.
ای هرکه افسری است سرش را چو کوکنار
پیشت چو لاله بی سر و دامن تر آمده.
خاقانی.
تا به اثر خواب او چشم حسودش برد
شورش آهن بود مغز سر کوکنار.خاقانی.
در مغز فتنه خنجر چون گندنات را
تا نفخ صور خاصیت کوکنار باد.
ظهیر فاریابی.
بخفت بخت حسودت چنانکه پنداری
زمانه روز و شبش کوک و کوکنار دهد.
ظهیر فاریابی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به بیداری نمانده دیگرش تاب
خواص کوکنارش برده در خواب.
جامی (از آنندراج).
و رجوع به هرمزدنامه تألیف پورداود ص 113 شود. || بعضی تخم خشخاش را هم گفته اند. (برهان). به معنی خشخاش دانه هم آمده است. (آنندراج). به معنی خشخاش دانه به طریق مجاز نیز آمده. (از فرهنگ رشیدی). تخم خشخاش. (ناظم الاطباء) :
یکی را چنان کوفت آن نامدار
که گشت استخوانش همه کوکنار.
اسدی (از آنندراج).
|| عصاره و فشردهء خشخاش را نیز گویند. (از برهان). شربت کوکنار. دیاقودا(4). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بوتهء خشخاش. (فرهنگ فارسی معین) :
از آن پس بر سبز دشتی رسید
همه کوکنار و گل و سبزه دید.
اسدی (گرشاسب نامه چ یغمایی ص 452).
بر لشکر گیاهان گل راست سلطنت
کوری کوکنار که حمال افسر است.
اثیر اخسیکتی.
نیست نظیر تو خصم خود نبود یک بها
تاج سر کوکنار و افسر نوشیروان.خاقانی.
بود سر کوکنار حقهء سیماب رنگ
غنچه که آن دید کرد مهرهء شنگرف سان.
خاقانی.
(1) - کوکنار، نارکوک. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - مرحوم دهخدا در یادداشتی آرد: کوک، صورتی از خوک به معنی خنزیر است چنانکه نارخوک نام دیگر آن است.
(3) - Papaver somniferum. (4) - فرانسوی Diacode که شربتی است منوم و آرامش بخش که از کوکنار به دست آورند.

کوکنارخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که در آن کوکنار (پوست خشخاش) دم کرده می نوشیدند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوکنار شود.

کوکناری.

(ص نسبی) افیون خوران را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). || مانند کوکنار. به هیئت کوکنار. همچون کوکنار. رجوع به کوکنار شود.

کوکنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 470 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوکنک.

[کو کَ نَ] (اِ مصغر)(1) مصغر کوکن است که جغد باشد و آن پرنده ای است به نحوست مشهور. (برهان) (آنندراج). کوکن یعنی جغد کوچک. (ناظم الاطباء) :
آواز نای و حسن کجا سیرگاه تو
ویرانه ها و خلق در آن همچو کوکنک.
خیالی سبزواری (از فرهنگ رشیدی).
الصخد؛ بانگ کوکنک. (مهذب الاسماء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از: کوکن + ک، تصغیر. (حاشیه برهان چ معین).

کوکو.

(اِ صوت) صدا و آواز فاخته را گویند. (برهان). آواز فاخته مثل پوپو آواز هدهد، و با لفظ زدن و کردن مستعمل. (آنندراج). آواز و صدای فاخته. (ناظم الاطباء). اسم صوت کوکو. حکایت صوت کوکو. آواز فاخته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دیدیم که بر کنگره اش فاخته ای
بنشسته همی گفت که کوکو کوکو(1).
خیام (از فرهنگ فارسی معین).
آن خواجه که خویش را هلاکو می گفت
وز کبر سخن به چشم و ابرو می گفت
بر کنگرهء سرای او فاخته ای
دیدم که نشسته بود و کوکو می گفت.
؟ (از آنندراج).
و رجوع به معنی بعد شود.
- کوکو زدن؛ کوکو کردن. آوای کوکو برآوردن. بانگ کوکو سر دادن :
فاخته هر صبح که کوکو زند
سوختگی از جگرم بو زند.
امیرخسرو (از آنندراج).
- کوکو کردن؛ کوکو زدن. آوای کوکو برآوردن :
فاخته چون نغمهء دلجو کند
بوم چرا بیهده کوکو کند.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کوکوگوی؛ که بانگ کوکو برآورد. که کوکو کند :
باز مردان چو فاخته در کوی
طوق در گردنند کوکوگوی.
سنائی.
|| (اِ) فاخته. (ناظم الاطباء). مرغی است که آوایی شبیه به کوکو برآرد و بعضی ملل دیگر نیز همین نام را بدو دهند چنانکه فرانسوی ها.(2) طیری از طیور که در لانهء دیگران تخم گذارد و حضانت و تربیت جوجه های او را مرغان دیگر کنند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اسم صوت که به مرغ اطلاق شده. (حاشیهء برهان چ معین). پرنده ای است(3) از راستهء برشوندگان که زیبا و دارای منقاری ضعیف و بالها و دمش نسبتاً طویل و پاهایش کوتاه است. این پرنده از حشرات مختلف تغذیه می کند. رنگ پرهایش خاکستری متمایل به آبی و پرهای زیر شکمش روشن تر از قسمتهای دیگر بدن است. عاطفهء مادری کوکو بسیار کم و مشهور به بی عاطفگی است و جوجه هایش نیز به قدرناشناسی شهرت دارند. وجه تسمیهء وی به سبب آوازش (که شبیه به «کوکو» است) می باشد. فاخته. صلصل. (فرهنگ فارسی معین). || خاگینه(4) را نیز گفته اند. (برهان). به معنی خورش خاگینه معروف است. (انجمن آرا). خاگینه. تواهه. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از مأکولات که از بیضه سازند. (آنندراج). نوعی از مأکولات که از بیضه مرغ سازند. (غیاث). طعامی که از گندنای کوبیده و جز آن با خایهء زده در روغن سرخ کنند. قسمی از طعام با خایهء مرغ و سبزی کوفته کرده. چون مطلق گویند، طعامی از خایهء مرغ و گندنا و اگر با چیزی دیگر غیرگندنا باشد کوکو را بر آن اضافه کنند: کوکوی سیب زمینی. کوکوی بادنجان و غیره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نوعی غذا. طرز تهیهء آن معمو چنین است: چند دانه تخم مرغ را با قدری نمک و فلفل و یک قاشق آب در ظرفی ریزند و با چنگال آن را خوب هم زنند تا کام صاف و یکرنگ شود. مقداری جعفری نرم کرده نیز داخل کنند و سپس مقداری کره یا روغن داغ کرده، تخم زده را در روغن ریزند و ظرف را کمی تکان دهند تا بدان نچسبد. همین که زیر آن سفت شد با کارد یا چنگال آن را به روی دیگر گردانند یا از یک طرف آن را لوله کنند تا اطراف آن سرخ شود، ولی میان نیمه بسته و نرم بماند و آتش ملایم به کار برند تا به خوبی طبخ صورت گیرد و زیاد سفت نشود. کوکو به سبب مخلوط شدن با سبزیها و حبوبات و گوشت انواعی دارد، مانند: کوکوی اسفناج، کوکوی بادنجان، کوکوی تره، کوکوی سبزی، کوکوی لوبیای سبز، کوکو شبت، کوکوی گوشت، کوکوی ماش و باقلا، کوکوی ماهی و غیره. (فرهنگ فارسی معین). || (ادات استفهام) تکرار «کو». کجاست؟ کجاست؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - به معنی ادات استفهام مکرر نیز ایهام دارد. رجوع به معنی آخر شود.
.
(فرانسوی)
(2) - Coucou .(لاتینی)
(3) - Cuculus (4) - کوکو با خاگینه فرق دارد. و رجوع به معنی بعد شود.

کوکوز.

(اِ) نوعی از قماش لطیف باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی). نوعی از قماش لطیف و نظیف و نفیس باشد. (آنندراج). نوعی از قماش ابریشمین زردوزی. (ناظم الاطباء) :
تشریفهای فاخر کرده روان ز هر سو
نخ و نسیج و کمخا، کوکوز و سای ساره.
نزاری (از فرهنگ رشیدی).

کوک و کلک.

[کو کُ کَ لَ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است. حیله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلک شود.
- کوک و کلک کردن؛ با تعب و مهارت اسباب کاری را فراهم ساختن. (امثال و حکم ج 3 ص 1247).

کوکومه.

[مَ / مِ] (اِ) جغد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نامی است که به مزاح به دختران خردسال دهند که خانه داری کردن خواهند. دختر خردسال که به تقلید زنان چادر نماز بر سر کند. دختری خرد که گفتار و رفتار خود را با زنان مانند کند. دختری خرد که به تقلید زنان چادر و دیگر جامه ها بر خود راست کند. خاله کوکمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوکوة.

[کَ کَ وَ] (ع مص) جنبیدن در رفتار و شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): کوکی الرجل کوکوة؛ جنبید در رفتار و شتافت. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دویدن کوتاه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوکوه.

[کُ / کو کُ وَ / وِ](1) (اِ) به معنی کوکنک است که جغد باشد. (برهان) (آنندراج). کوکن و جغد. (ناظم الاطباء). کوکه. کوکن. کوتنک. جغد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - برهان و آنندراج این کلمه را بر وزن «غلغله» و ناظم الاطباء کَوکَوِه و فرهنگ فارسی معین کوکُو و ... ضبط کرده اند.

کوکویی.

(اِخ) طایفه ای از ایلهای کرد ایران که در حدود 30 خانوار است و در جوانرود مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

کوکه.

[کو کَ / کِ] (اِ) به معنی کوکوه است که جغد باشد و آن پرنده ای است منحوس. (برهان). جغد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوکوه. کوکن. کوکنک. جغد. (فرهنگ فارسی معین). || (ترکی، اِ) به ترکی برادر رضاعی را گویند یعنی در طفلی با هم شیر خورده باشند. (برهان). به ترکی برادر رضاعی را گویند، یعنی دو طفل که با هم شیر یکی را خورده باشند و آن دو نفر کوکلتاش یکدیگرند، یعنی شریک شیر. (آنندراج) (انجمن آرا). برادر رضاعی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || قرص نان کوچک را هم می گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). هر نان که صورت نیم کره ای دارد و قسمی از آن زنجفیل کوکه است. نانی چون نیم کره ای به بزرگی محتوی یک کف. نانی که به اندازهء مشتی گره کرده پزند و آن را که زنجبیل در آن کنند زنجفیل کوکه نامند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوکه.

[کو کَ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوکه.

[کو کَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق که در بخش خمین شهرستان محلات واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوکه.

[ ] (اِخ) کوکج. دهی از دهستان افشاریه که در بخش آوج شهرستان قزوین واقع است و 301 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوکه رژ.

[کو کِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قطور که در بخش حومهء شهرستان خوی واقع است و 331 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوکی.

(ص نسبی) وسایلی که به وسیلهء کوک و با جمع آوری فنر کار می کنند: اتومبیل کوکی، طیارهء کوکی(1)... ساعت کوکی و غیره. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - اسباب بازی کودکان.

کوکیا.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 358 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوکیال.

[ ] (اِخ) نام دهی است به خلخ. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 82).

کوکیمبو.

[کُ بُ] (اِخ)(1) شهری و ولایتی به همین نام در کشور شیلی که در ساحل اقیانوس آرام واقع است و 10000 تن سکنه دارد و جمعیت ولایت کوکیمبو در حدود 157000 تن است. (از لاروس).
(1) - Coquimbo.

کوگار.

(اِ)(1) کوگوار(2). رجوع به پوما شود.
(1) - Couguar.
(2) - Cougouar.

کوگان.

(اِخ) دهی از دهستان بالاگریوه که در بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع است. این ده 100 تن سکنه دارد که از طایفهء کوگان هستند. قلعهء خرابه ای به نام کوک کوهزار در این ده وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوگده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوگنو.

[نُ] (اِخ)(1) ژوزف. مهندس فرانسوی (1725-1804 م.) است که در سال 1770 م. اولین اتومبیل را با قوهء بخار ساخت و سال بعد نمونهء دیگری به نام «فاردیه»(2)برای حمل بار سنگین درست کرد. (از لاروس).
(1) - Cugnot, Joseph.
(2) - Fardier.

کوگنه.

[گَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان رحمت آباد که در بخش رودبار شهرستان رشت واقع است و 435 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کول.

(اِ) به معنی دوش و کتف باشد. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). دوش که به عربی کتف گویند. (از فرهنگ رشیدی). شانه. دوش. کتف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گلپایگانی کول، گیلکی کول. شانه و دوش. (حاشیهء برهان چ معین).
- از سر و کول هم بالا رفتن؛ رجوع به ترکیب بعد شود.
- از کول هم بالا رفتن؛ در تداول عامه، در جایی پرازدحام برای خود جا بازکردن. (فرهنگ فارسی معین).
- این کول و آن کول انداختن؛ در تداول عامه، تعلل کردن. مماطله کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- بر کول سوار کردن؛ در تداول عامه، بر شانه و پشت سوار کردن کسی را. (فرهنگ فارسی معین).
- به کول انداختن؛ کول کردن. رجوع به مدخل کول کردن شود.
- به کول گرفتن کسی یا چیزی را؛ کول کردن :
رجوع به مدخل کول کردن شود.
خرسر و خرس روی و سگ سیرت
خر گرفته به کول، خیک شراب.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- دم را روی کول گذاشتن و رفتن؛ با یأس و نومیدی بازگشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مأیوس یا مغلوب رفتن. (امثال و حکم ج3 ص825).
- کولبار؛ کوله بار. باری که بر دوش یا پشت حمل کنند :
کولباری ز معصیت بر کول
کی توانی شدن به صدر قبول.(1)
سراجی (از آنندراج).
و رجوع به کوله بار شود.
- کول کردن کسی را؛ به کول گرفتن. بر پشت یا بر دوش بردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل کول کردن شود.
|| پشت و ظهر. (ناظم الاطباء). و رجوع به معنی قبل شود. || جایی بود که آب تنک ایستاده بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 325). با ثانی مجهول به معنی تالاب و استخر و آبگیر بود. ترکان هم تالاب را کول می گویند. (برهان). به معنی آبگیر و تالاب گفته اند. و به ترکی هم کول به معنی حوض و آبگیر آمده، ولی به کاف فارسی تکلم نمایند. (آنندراج). آبگیر و هر گوی که در آن آب ایستد. (فرهنگ رشیدی). تالاب و مغاک. (غیاث). در اوراق مانوی (پهلوی) کول(2)(گودال، گنداب). این کلمه را به خطا گول نوشته اند چنانکه در لغت فرس اسدی چ هرن ص 87. (حاشیهء برهان چ معین) :
کولی تو از قیاس که گر برکشد کسی
یک کوزه آب از او به زمان تیره گون شود.
عنصری (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 325).
خَبر؛ کول آب در کوه. (از منتهی الارب). خَبراء؛ کول آب در بیخهای سدر. (از منتهی الارب). || جغد را نیز گویند که پرندهء منحوس باشد. (برهان). به معنی جغد هم نوشته اند. (آنندراج). جغد که به شآمت معروف است. (فرهنگ رشیدی). جغد و کوکن. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف «کوک». (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کوک، کوکن، کوکنک، کوکوه و کوکه شود. || مردم گیلان و بیه پس، پشته و تل را گویند. (برهان). در لهجهء گیلکی پشته و تل را گویند. (از فرهنگ رشیدی). تپه و تل و کوه. (از ناظم الاطباء). گیلکی کول به معنی تپه. (از حاشیهء برهان چ معین). || به هندی امر به گشودن باشد، یعنی بگشا. (برهان). || قسمی از ماهی مأکول و بسیار لذیذ. (ناظم الاطباء). رجوع به کولی شود. || گدار آب و پایاب. || جایی که آب آن ایستاده و روان نباشد. || (ص) بی ادب کارناآزموده.(3) (ناظم الاطباء). || لوچ. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص332) :
همه کر و همه کور و همه شل و همه کول.
قریع (از لغت فرس اسدی).
(1) - فرهنگ رشیدی کول را در این بیت تل و پشته معنی کرده است و صاحب آنندراج آرد: رشیدی شعر سراج الدین را که در معنی دوش و کتف نوشته شده در معنی تل و پشته به لهجهء گیلکی شاهد آورده و غریب است.
(2) - kwl (3) - ظ. مصحف گول است.

کول.

[کَ وَ] (اِ) نوعی از پوستین است که آن را از پوست گوسفند بزرگ دوزند و درزهای آن را تسمه دوزی کنند. (برهان). پوستین پشم درازی است که کم بهاست و فقیران پوشند. (آنندراج). پوستینی که از پوست گوسپند پیر سازند. (از فرهنگ رشیدی). کردی گول(1) (پوست، پوست نرم جانوران که بشر پوشش خود کند)، کوله(2) و کول(3) (پشم گوسفند و غیره، پالتو پوستی). (از حاشیهء برهان چ معین). نوعی پوستین پرپشم کم بها. (حاشیهء شرفنامه چ وحید ص 163) :
میفکن کول گرچه خوار(4) آیدت
که هنگام سرما به کار آیدت.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص 163).
به کول چو وقت سرما شده پشت گرم قاری
ز همه نمدفروشان جهان فراغ دارد.
نظام قاری (دیوان البسه ص 66).
باید به پوستین بره درساخت یا کول
نتوان کشیده چونکه به بر قاقم و قدک.
نظام قاری (دیوان البسه ص 90).
به پشتی بیامد ز هر سو کول
به پیکار سما نموده جدل.
نظام قاری (دیوان البسه ص 186).
|| گلیم و پلاس کهنه. (برهان) (ناظم الاطباء). بعضی گلیم و پالاس را گفته اند. (فرهنگ رشیدی). بعضی به معنی گلیم کهنه نوشته. (غیاث). || حلقه های سفالین که در مجرای قنات نشانند تا مانع از نشست قنات شود. (فرهنگ فارسی معین). تنبوشه های بسیار بزرگ که در قنات به کار برند جلوگیری واریز را. لولهء بزرگ و فراخ سفالینه که در قنات به کار برند و آن را در کرمان نای و نای سار گویند. تنبوشهء بزرگ برای کاری. گنگ. موری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در سامی اسب کندرو که کودن نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). اسب کم راه و مهمیزخور و کندرو را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). عربی است. رجوع کنید به السامی در معنی «کودن». (حاشیهء برهان چ معین). || در هندی به معنی نیلوفر آفتابی که گلش سرخ باشد و آن را به هندی کمل نیز گویند. (غیاث).
(1) - kewil.
(2) - kavla.
(3) - kavel. (4) - در فرهنگ رشیدی و آنندراج: عار. و نیز در فرهنگ رشیدی این بیت شاهد معنی بعد آمده است.

کول.

(اِ) کوله خاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کول و «کول کیش» و «کوله خاس» نامهایی است که در رشت به درختچه ای دهند که آن را در مازندران «جز» و در طوالش و رودسر «چوست» و «چشت» و در آستارا «هس» و در برخی از نقاط طالش «پل» نامند. درختچه ای است(1) که در کلیهء نقاط مرطوب جنگلهای شمال فراوان است. (از جنگل شناسی کریم ساعی ص 280). و رجوع به کوله خاس، فهرست درختها و درختچه های جنگلی و جنگل شناسی کریم ساعی ص 48 شود.
(1) - Ruscus hyrcanus fragan .(انگلیسی) , Box hally(فرانسوی)

کول.

[کَ وَ] (اِخ) نام قصبه ای است از ولایت فارس. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف گوک(1)موضعی در کرمان است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 255-257 و گوک در همین لغت نامه شود.

کول.

(اِخ) دهی از دهستان سارال که در بخش میرانشاه شهرستان سنندج واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کول.

(اِخ) دهی از بخش شیب آب که در شهرستان زابل واقع است و 2400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کول.

(اِخ) باب کول محله ای است در شیراز. (از معجم البلدان).

کول آباد.

(اِخ) دهی از دهستان کاغه که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 137 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کول آباد.

(اِخ) دهی از دهستان اسحاق آباد که در بخش قدمگاه شهرستان نیشابور واقع است و 293 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کولا.

(اِ) زبان کردان بود بارانی گوید... (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 16) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گمان می کنم به کاف تازی مفتوح (کَولا) باشد و با اینکه در نسخهء فرهنگ اسدی، نخجوانی یکی دو بار دیگر به بارانی تصادف می شود، معهذا شاید عبارت اصل کتاب این بوده: «به زبان کردان بارانی بود» و پس از آن محتمل است نام شاعر آمده و سپس لفظ «گوید» و محتمل است نام شاعر نیز بارانی بوده و کاتب از تکرار بارانی جمله را غلط گمان برده و تصرف عادی کتاب را مرتکب شده است. کولا به گمان من لهجه و لحنی از «شولا» باشد و تبدیل شین به کاف و خاء در زبان پارسی سایر است و شولا را چنانکه خود بر تن مردی «درگزینی» (درگزین همدان) دیدم، جامهء فراخی است - فراختر از عبای زمستانی - که بر روی جامه های دیگر پوشند. رویه و زیرهء آن از جامهء پشمین تنک است و میان آن انباشته به پشم است و با موی آدمی و اسب، آن پشم برابره و آستر استوار کرده اند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جامهء پشمین که شبانان پوشند. با شولا قیاس شود. (از فرهنگ فارسی معین) :
در بیابان بدید قومی کرد
کرده از موی هر یکی کولا.
بارانی (از لغت فرس چ اقبال ص 16).
و رجوع به کولاویان شود.

کولا.

(اِخ) دهی از دهستان کله بوز که در بخش مرکزی شهرستان میانه واقع است و 206 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4)

کولاب.

(اِ مرکب)(1) استخر و تالاب را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). به معنی آبگیر و استخر و تالاب که آب ایستاده باشد زیرا که کول، گوی را گویند که در آن آب جمع آید و بایستد و آن را کیلو نیز گویند. (انجمن آرا): باقعة؛ مرغ برحذر که از ترس آنکه شکار گردد بر آبشخور فرودنیاید و از کولابها آب خورد. (منتهی الارب). جَلس؛ کولاب در دشت. (منتهی الارب). || موجهء عظیم را نیز گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء). و رجوع به کولاک شود.
(1) - از: کول + آب. (حاشیهء برهان چ معین).

کولاب.

(اِخ) نام ولایتی است از مضافات بدخشان که آن را ختلان(1) گویند. (برهان چ کلکته ص619). نام ولایتی از ملک بدخشان که ختلان نیز گویند. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کولان شهرکی پاکیزه در حدود ترک از ناحیتی به ماوراءالنهر. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کولان شود.
(1) - در برهان چ معین اختلال آمده و ظاهراً درست نیست.

کولاب.

(اِخ) نام شهری و مدینه ای هم بوده است. (برهان چ کلکته ص 619). نام شهری. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کولان است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به مادهء قبل و کولان شود.

کولاج.

(اِ) حلوایی است که آن را لا بر لای گویند. (آنندراج). قسمی از حلوا. (ناظم الاطباء). و رجوع به کولانج و گولانج شود.

کولاد.

(اِخ) دهی است از دهستان موگوئی که در بخش آخورهء شهرستان فریدن واقع است و 145 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کولارتکین.

[تَ] (اِخ) از سرهنگان مقنع بود که به سال 163 ه . ق. با جنیدبن خالد امیر بخارا مصاف داد. (تاریخ بخارا ص 85).

کولاردو.

[کُ دُ] (اِخ)(1) شارل پیر. شاعر فرانسوی (1732-1776 م.) و نویسندهء «منظومه ها» است. اشعار او لطیف و زیبا ولی عاری از ابداع است. در سال 1776 م. به عضویت آکادمی فرانسه نائل گردید، ولی پیش از ورود به آکادمی درگذشت. (از لاروس).
(1) - Colardeau, Charles Pierre.

کولاک.

(اِ)(1) به معنی دویم کولاب است که موجهء عظیم باشد. (برهان). به معنی کلاک یعنی موج بزرگ نوشته شده. (از آنندراج). همان کلاک یعنی موج بزرگ. (فرهنگ رشیدی). موجهء عظیم. (ناظم الاطباء). || بعضی به معنی طوفان گفته اند. (فرهنگ رشیدی). افادهء معنی طوفان نیز می کند. (آنندراج). در گیلان طوفان دریا را گویند. (حاشیهء برهان چ معین). تلاطم امواج دریا. (فرهنگ فارسی معین). طوفان دریا. طوفان دریایی. انقلاب در دریا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || باد و برف. (ناظم الاطباء). طوفان برف و باد. انقلاب در هوا. دمه. دمق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ترکی است و در گیلکی Kulak، یعنی تلاطم دریا. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به معنی دوم همین مدخل شود.

کولاک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) کولاک کردن. (فرهنگ فارسی معین). موج زدن. طوفان کردن و منقلب و متلاطم شدن امواج دریا :
شود ز(1) چشم پرآبم هزار کشتی غرق
دمی که قلزم خوناب دل زند کولاک.
وحشی (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کولاک کردن شود.
(1) - در دیوان وحشی چ امیرکبیر ص 227: چو.

کولاک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)متلاطم شدن امواج دریا. (فرهنگ فارسی معین). منقلب و طوفانی شدن دریا یا هوا که با برف و سرما همراه باشد. و رجوع به کولاک زدن شود. || در تداول عامه، معرکه کردن. کار بزرگی انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین). عملی نمایان و شایان تحسین انجام دادن.

کولان.

[کَ وَ] (اِ) گیاهی است که در آب روید و از آن حصیر بافند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گیاهی است که در آب روید و از آن بوریا سازند. (فرهنگ رشیدی). اسل. اسل کولان. سمار. سخونوس. نی بوریا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل بعد شود.

کولان.

[کو / کَ] (ع اِ) گیاه بردی و علف. (منتهی الارب). گیاه بردی و واحد آن کولانة است. (از اقرب الموارد). گیاه بردی. (ناظم الاطباء). || گیاهی است مانند بردی که در آب روید. (منتهی الارب). و رجوع به مدخل قبل شود.

کولان.

[کَ وَ] (اِخ) نام کوهی است. (برهان) (از ناظم الاطباء). کوهی که رودخانهء خرم آباد ملایر از آن سرچشمه می گیرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کولان.

(اِخ) دهی از دهستان بیلوار که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 425 تن سکنه دارد. تپه ای از آثار ابنیهء قدیم در این ده وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کولان.

(اِخ) نام شهری است به ماوراءالنهر. (منتهی الارب). ناحیتی خرد است [ از خلج ]و به مسلمانی پیوسته و اندر او کشت و برز است. (حدود العالم چ دانشگاه ص 81). شهرکی است پاکیزه در حدود بلاد ترک از ناحیه ای به ماوراءالنهر. (از معجم البلدان از حاشیهء برهان چ معین).

کولانج.

(اِ) نام حلوایی است که آن را لا بر لا می گویند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است(1). (برهان) (آنندراج). گولانج. گولاج. کلاج. در فهرست لغات دیوان بسحاق اطعمه چ استانبول ص 182 آمده: کلاج برگهای پهن که از نشاسته سازند و بهم پیچند و بعد از آن با شکر و مغز بادام یا فندق پزند و آن را لا بر لا نیز گویند. (حاشیهء برهان چ معین). با کاف عربی غلط است و با گاف فارسی صحیح است، برای اینکه لبیبی در بیتی حروف اول کلماتی را که با گاف فارسی آغاز می گردد التزام کرده و گولانج را نیز آورده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بادی باشد که آن را قولنج خوانند. (برهان) (آنندراج). قولنج. (ناظم الاطباء). کولینج. قولنج. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به قولنج شود.
(1) - رجوع به گولانج شود.

کولانکوه.

(اِخ) دهی از دهستان دیجوجین که در شهرستان اردبیل واقع است و 884 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کولانه.

[ ] (اِخ) از دیههای اصفهان است. (مافروخی ص 40).

کولاوی.

[کَ] (ص نسبی) شولاپوشیده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) پهلوان کرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کولا و کولاویان شود.

کولاویان.

[کو / کَ](1) (ص، اِ) پهلوانان کردان باشند از جنس نیکو (کذا). (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 394). پهلوانان و گردان را گویند. (برهان) (آنندراج). گرد و پهلوان. (ناظم الاطباء). اقبال در حاشیهء 7 ص 394 لغت فرس نوشته اند: سابقاً مفرد این لغت، یعنی کولا را از همین نسخه نقل کردیم و باز هم معنی درست این کلمه معلوم نشد. مؤلف لغت فرس در ذکر کولا نویسد: «کولا زبان کردان بود، بارانی گوید: در بیابان...» آقای دهخدا نوشته اند: این کلمه شولای امروز است و ظاهراً عبارت این بوده که «کولا به زبان کردان بارانی بود» و نام شاعر افتاده است میان «بود» و «گوید». و نیز عبارت ص 394 لغت فرس را چنین تصحیح کرده اند: کولا، وین بارانی که پهلوانان کردان پوشند از جنس نیکو. (حاشیهء برهان چ معین). مرحوم دهخدا در یادداشتی آرد: کولاویان پهلوانان کردان باشند از جنس نیکو بارانی گوید. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
در بیابان بدید قومی کرد
کرده از موی هر یکی کولا
وآن زبان نظیف هر کردی
با برنشم و دیدهء شهلا.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
در غالب فرهنگها کولاویان را به همین عبارت یا شبیه آن شرح کرده اند و هیچ یک شاهدی ندارند، فقط در نسخهء حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی شاهد فوق آمده است و چنانکه مشاهده می شود در قطعهء مذکور کلمهء کولاویان نیست و به گمان من اصل تمام فرهنگها برای این کلمه همین نسخهء حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی است و کاتبی از قدیم ترین زمانها در مستی یا هشیاری، خستگی یا تازه نفسی گرسنگی یا سیری عبارت مؤلف را زیر و رو کرده و به این صورت درآورده است و اصل این بوده: کولاویان، پهلوانان کردان که کولا پوشند و آن نوعی بارانی است شاعر گوید... و کولا و شولا همان جامهء پشمین است که امروز کردان و روستاییان و درویشان چون جبه ای به سرما، در زمستان در بر کنند... و در نسخهء حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی نظایر این تصحیفات و تحریفات بسیار است - انتهی. و رجوع به کولا شود. || شولاپوشان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا با کاف مفتوح، یعنی کَولاویان ضبط کرده اند.

کولبار.

(اِ مرکب) کولباره. کوله بار. کوله باره. رجوع به مادهء بعد شود.

کولباره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) کوله بار. بستهء باری که بر پشت کشند. (فرهنگ فارسی معین). کاره. عکمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوله و کوله باره شود.

کولپر.

[لِ پَ] (اِ) نام گیاهی معطر که از ساق و برگ آن ترشی سازند و انجدان طیب نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به کول پر و گلپر شود.

کول پز.

[کَ وَ پَ] (نف مرکب) آنکه کَوَل پزد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کَوَل (معنی سوم) شود.

کول پزی.

[کَ وَ پَ] (حامص مرکب)عمل و شغل کول پز. رجوع به کول پز و کول شود. || (اِ مرکب) کوره یا جایی که کول پزند.

کولج بالا و پایین.

[] (اِخ) دهی از دهستان وسط طالقان که در شهرستان تهران واقع است و 620 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کولجه.

[لَ جِ] (اِ) کلجه. (ناظم الاطباء). رجوع به کلجه شود.

کولح.

[کَ لَ] (ع ص) زشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قبیح. (اقرب الموارد).

کولخ.

[لَ] (اِ) به معنی آتشدان و منقل باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظاهراً گولخ است مخفف «گولخن» و با گیلکی «کله»(1) (منقل) مقایسه شود. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گولخ شود.
(1) - kala.

کولخ.

[لَ] (اِخ) با ثانی مجهول، نام مردی بوده تورانی که اسفندیار را از راه هفت خوان به رویینه دژ رسانید. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). در فهرست ولف «کولخ» و «گولخ» نیامده و شخصی که اسفندیار را در هفتخوان رهنمایی کرد گرگسار بود. (حاشیهء برهان چ معین).

کول خس.

[خَ] (اِ مرکب) کوله خس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوله خس شود.

کولخشی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب است به کولخش که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

کول ده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان لفمجان که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 405 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کولر.

[لِ] (انگلیسی، اِ)(1) دستگاهی که هوای اطاق و سالن را خنک کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cooler.

کول زرد.

[زَ] (اِخ) دهی از بخش ایذه که در شهرستان اهواز واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کولسه.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود که در بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کولسی.

[ ] (اِخ) رجوع به قاموس کتاب مقدس و کولوسی شود.

کولش.

[لِ] (اِمص) رجوع به کولیدن شود.

کولشی سین.

[کُلْ] (فرانسوی، اِ)(1)(اصطلاح پزشکی) آلکالوئیدی است که نخستین بار در سال 1884 م. توسط هوده(2) به حالت تبلور از انساج گیاه گل حضرتی به دست آمده است و فرمولش 6N 25H 23Cمی باشد. این ماده به مقدار کم در آب حل می شود، ولی به مقدار زیاد در الکل و بنزن محلول است. مادهء مذکور را می توان مانند پیاز و دانهء گل حضرتی به عنوان ضد نقرس به کار برد، ولی چون سمیتش زیاد است استعمالش خطرناک می باشد و به مقدار نیم میلی گرم در هر دفعه و حداکثر 25 میلی گرم در 24 ساعت مصرف می شود. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colchicine.
(2) - Houde

کولع.

[کَ لَ] (ع اِ) ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کول عطری.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش ایذه که در شهرستان اهواز واقع است و 117 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کولغنچه.

[غُ چَ / چِ] (اِ مرکب) غازهء زنان را گویند و آن سرخیی باشد که بر روی مالند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است و اصح آن است. (برهان) (آنندراج). غازهء سرخ که بر روی مالند. (ناظم الاطباء). کوال غنچه. گولغنچه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوال غنچه و گولغنچه شود.

کول فرح.

[فَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ایذه که در شهرستان اهواز واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کولقان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان شمیل که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 261 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کولق کاشی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان دهو که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کولک.

[لَ] (اِ) کدویی بود که زنان پنبه را در او نهند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 302)(1). کدویی را گویند که زنان پنبهء رشتن را در آن نهند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در لهجهء کرمانی، کولک (غوزهء پنبه). (حاشیهء برهان چ معین) :
زن برون کرد کولک از انگشت
کرد بر دوک و دوک ریسی پشت.
لبیبی (از لغت فرس اسدی).
|| جوزق. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در رفسنجان به معنی غوزهء پنبه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتی پس از نقل شرح لغت فرس افزوده و شاید غلک متداول امروز به معنی جای پول که کودکان دارند اصلش همین کولک باشد.

کولکان.

(اِخ) کُلکان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کُلکان شود.

کول کدیسی.

[ ] (اِخ) رجوع به پیرمحمدبن موسی شود.

کول کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، حمل کردن بار یا شخصی را بر روی شانه یا پشت. (فرهنگ فارسی معین). بر پشت برداشتن کسی یا چیزی را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کول گرفتن. کسی را بر پشت خود گرفتن و راه بردن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کول (معنی اول) و ترکیب های آن شود.

کولکو.

[ ] (اِخ) رودی است که از کوه بیستون و حوالیش برمی خیزد و وسطام(1) را که دیهی بزرگ و محاذی صفهء شبدیز است مشروب می سازد. (از نزهة القلوب چ گای لسترنج ص 109).
(1) - ن ل: بسطام.

کولکوله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 213 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کول کیش.

(اِ مرکب) کوله خاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوله خس. رجوع به کوله خس و کوله خاس شود.

کول گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) کول کردن. رجوع به کول کردن شود.

کولم.

[کَ لَ] (اِ) فلفل سیاه را می گویند و آن معروف است. (برهان) (آنندراج). فلفل سیاه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). با طبری «گولمه تره» به معنی خردل مقایسه شود. (از حاشیهء برهان چ معین).

کولم.

[لَ] (اِخ) بندری بزرگ به هندوستان. (از سفرنامهء ابن بطوطه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بندری است در ساحل غربی شبه جزیرهء هندوستان بکلی نزدیک رأس مثلثی که شبه جزیرهء مذکور را تشکیل می دهد، بر ساحل دریای عمان. مؤلفین عرب آن را به همین املای «کولم» می نوشته اند و مارکوپولو در سفرنامهء خود به املای «کویلوم»(1) نوشته، ولی اکنون در عموم نقشه ها و کتب جغرافی اروپائی نام این بندر را باملای «کیلون»(2) می نویسند. ابن بطوطه پس از چهل روز بحرپیمایی از سومطرا در رمضان 747 ه . ق. به این بندر رسید. (از تعلیقات شدالازار ص 508).
(1) - Coilum.
(2) - Quilon.

کولم ملی.

[لَ مَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است از هند بر ساحل دریا(2) و کشتیها از مسقط و عمان به سوی بلاد هند حرکت و قصد کولم ملی کنند و بین کولم ملی و مسقط اگر باد معتدل باشد یک ماه مسافت است. (از اخبار الصین و الهند ص 8).
(1) - Koulam - Malaya. (2) - ظاهراً «کولم» سابق الذکر است. رجوع به کولم و اخبار الصین و الهند صص 7-9 شود.

کولمه.

[لَ مَ / مِ] (اِ) کُلَمه. (فرهنگ فارسی معین). قسمی ماهی که در بحر خزر فراوان است. رجوع به کلمه شود.

کولن.

[لُنْ] (اِ)(1) مأخوذ از نام فیزیکدان فرانسوی به نام شارل دوکولن(2) (1736 - 1806 م.) و آن واحد مقدار برقی است که در یک ثانیه از جریانی که معادل یک آمپر است بگذرد. (از لاروس). آزمایشهای دقیق نشان می دهد که هر کولن الکتریسته 118/1 میلی گرم نقره از محلول نمک نقره آزاد می کند. بنابراین یک کولن مقدار الکتریسته ای است که 118/1 میلی گرم نقره را در کاتد یک ولتامتر نیترات نقره بنشاند. و رجوع به مدخل بعد شود.
]. lon ]
(1) - Coulomb
(2) - Coulomb, Charles Augustin de.

کولن.

[لُنْ] (اِخ) شارل دو. فیزیکدان فرانسوی (1736-1806 م.) و مصنف «کارهای الکتریستهء ساکن»(1) و مغناطیس و همچنین کاشف «ترازوی جفت نیرویی»(2) و «قانون جذر معکوس»(3) است. (از لاروس). و رجوع به مدخل قبل شود.
(1) - Travaux d'electrostatique (فرانسوی).
.
(فرانسوی)
(2) - La balance de torsion .
(فرانسوی)
(3) - La loi de l'inverse carre

کولنج.

[لَ / لِ](1) (اِ) بر وزن و معنی قولنج باشد و آن بادی است که به سبب آن شکم و پهلو درد کند و بیم هلاکت باشد و قولنج معرب کولنج بود. (برهان). درد شکم، قولنج معرب آن. (فرهنگ رشیدی). به وزن و معنی قولنج و آن مرضی است که در امعاء از ریح یا پیچیدن روده به هم رسد خاصه در رودهء قولون و به اضافهء الف (کولانج) نیز درست است. (انجمن آرا). قولنج و درد کمر. (ناظم الاطباء). کولانج. قولنج. (فرهنگ فارسی معین) :
کسی را کش تو بینی درد کولنج
بکافش پشت و زو سرگین برون لنج.
طیان (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| آتشدان را نیز گویند. (برهان). آتشدان و منقل. (ناظم الاطباء). به معنی آتشدان نیز گویند و ظاهراً به معنی آتشدان گولخ است، مخفف گولخن نه کولنج. (فرهنگ رشیدی). به معنی آتشدان مصحف است و آن گولخ به وزن دوزخ است و مخفف گولخن حمام است. (انجمن آرا). ظاهراً مصحف گولخ. (حاشیهء برهان چ معین). || نام نوایی است از موسیقی. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتهای مختلف این کلمه را به کسر لام (کولِنج) ضبط کرده اند.

کولنگ.

[لَ] (ص) با ثانی مجهول، حیز و مخنث و پشت پایی را گویند. (از برهان). به واو مجهول، به معنی هیز و مخنث و مأبون. (آنندراج). حیز و مخنث. (فرهنگ رشیدی). حیز و مخنث و مأبون. (ناظم الاطباء). مخنث. هیز. پشت پایی. امرد. (فرهنگ فارسی معین) :
آن مرد مردگای که کولنگ کنگ را
در حین فروبرد به کلیدان کون مدنگ
کولنگ پیش او چون نهد سینه بر زمین
فریاد و نعره دارد چون بر هوا کلنگ.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
شید کافی سهمگین کولنگ بی هنجار شد
بر ره هموار او خس رست و ناهموار شد.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کولوجلو.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 187 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کولوسی.

[ ] (اِخ) شهری از شهرهای فریجیه و برتلی قریب به نقطهء اتصال رود کیلوس و میندر و نزدیک شهرهای «هیراپولیس» و «لاودکیه» واقع بود. (از قاموس کتاب مقدس).

کولوفن.

[کُ لُ فَ] (فرانسوی، اِ) کُلُفَن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلفن شود.

کولوک.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی شهرستان سراوان است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کولونل.

[کُ لُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) سرهنگ یک فوج از سپاه. (ناظم الاطباء). کلنل. و رجوع به کلنل شود.
(1) - Colonel.

کول وی.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان سرکانه که در بخش پاپی شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کؤلة.

[کُ ئو لَ](1) (ع مص) کال. کألة. فروختن یا خریدن دینی که تو راست بر شخصی به مقابله دینی که او راست بر دیگری. (منتهی الارب). کأل. کألة. (ناظم الاطباء). کؤولة. کأل. کالة. (اقرب الموارد).
(1) - بر وزن «فُعولَة». (از منتهی الارب).

کوله.

[لَ / لِ] (اِ) با ثانی مجهول، گوی را گویند که صیادان در آن نشینند تا صید ایشان را نبیند و دام را بکشند. (برهان) (آنندراج). مرادف چاله است. (آنندراج). گوی که در آن صیاد نشیند تا او را نبیند و دام را بکشد. (فرهنگ رشیدی) :
تا کی آید به دام مرغ مراد
همچو صیاد مانده در کوله.
نزاری قهستانی (از فرهنگ رشیدی).
|| خارپشت کلان و کوچک را نیز گفته اند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). خارپشت. (ناظم الاطباء). خارپشت. مرنگو. خجو. تشی. راورا. بهین. سکنه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اسم فارسی قنفذ است. (فهرست مخزن الادویه). || نوعی از حیله که خروسان جنگی را باشد و در ضمن این استراحت کنند و خصم را از کثرت حرکت مانده سازند. (فرهنگ رشیدی). نوعی از حیله که خروسان جنگی در جنگ دارند و بدوند و نفس تازه کنند و خصم را از حرکت خسته و مانده سازند و آنگاه بازگردند و به جنگ درآیند تا غالب شوند چنین خروس را «کله رو» به فتح «را» خوانند... (آنندراج) (انجمن آرا). || کول. تالاب. استخر. آبگیر. (فرهنگ فارسی معین) :
شه چو حوضی دان حشم چون لوله ها
آب از لوله رود در کوله ها.
مولوی (مثنوی).
|| در اصطلاح بنایان، دیواره ای که گرد حوض و امثال آن برآرند بالاتر از کف صحن حیاط. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نامی است که در خوزستان به گندم سخت می دهند. مقابل نرمه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نانی که خمیر آن از دیوار تنور در آتش افتد و شکل مقصود را بگذارد. نان جداشده از جدار تنور و به آتش افتاده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کتف و میانهء دو کتف و هنوز هم معروف است :
سیه کوله ای گردبازو منم
گران کوه را هم ترازو منم.
نظامی (گنجینه گنجوی).
و رجوع به کول شود.
|| از: کول (معنی اول) + (پسوند نسبت) آنچه بر کول (شانه و پشت) حمل کنند. کوله بار. (فرهنگ فارسی معین). پشته: یک کوله هیزم؛ یک کوله بار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در تداول مردم درکه، پلک. پلک چشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || عصیده. کاچیک. خوش نرم. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (ص) به معنی ابله و احمق و بی عقل باشد. (برهان). احمق. بی عقل. (از آنندراج). ابله. احمق. نادان. (از ناظم الاطباء). به این معنی صحیح گوله، گول است. (حاشیهء برهان چ معین). || کوتاه. (برهان). کوتاه بالا. (ناظم الاطباء). در لهجهء مازندرانی و گیلکی کله، به معنی کوتاه یا خرد. کوله خاس(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به معنی حرام زاده هم هست. (برهان). حرام زاده. (ناظم الاطباء). با مول گیلکی مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Petit houx.

کوله.

[کَ / کُو لَ / لِ] (ص) خمیده. منحنی. کج. (فرهنگ فارسی معین).
- کج و کوله؛ در تداول عامه، کج و معوج. (فرهنگ فارسی معین). کوله مترادف کج و از توابع آن است. کج و معوج. مجازاً به آدمهای نادرست یا بداخلاق نیز ممکن است اطلاق شود. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

کوله.

[کُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوله بار.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) به واو معروف، پشتاره که به پشت بردارند و این از اهل زبان شنیده شده. (آنندراج). کولباره. کوله باره. باری که بر پشت کشند. (فرهنگ فارسی معین). باری که بر پشت یا دوش برند و آن بزرگ نباشد. باری خرد که بر کتف توان بردن یا میان دو کتف. باری که بر دوش آدمی حمل شود. باری بر پشت طناب و رسن آن از یک سوی شانه بر سینه افتد و حامل، آن را بر دست دارد. پشته. پشتواره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کوله بار آرزویی بست دل
کآسمان زد زور و از جا برنداشت.
ظهوری (از آنندراج).

کوله باره.

[لَ / لِ رَ / رِ] (اِ مرکب) کوله بار. کولباره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوله بار شود.

کوله بیان.

[لَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوله پارچه.

[لِ چِ] (اِخ) دهی از دهستان برزرود که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوله پر.

[لَ / لِ پَ] (اِ مرکب) صمغ انجدان سفید که طیب است و صمغ انجدان سیاه که به فارسی کماة خوانند منتن است و از حلتیت به عمل می آید که به فارسی انگژد و انغوژه گویند و به زبان اصفهانی انگشت کنده... (از آنندراج) (از انجمن آرا). اسم فارسی انجدان است. (فهرست مخزن الادویه). صمغ انگدان سفید. (فرهنگ فارسی معین).

کوله پشتی.

[لَ / لِ پُ] (اِ مرکب)کیسه ای که برای حمل خواربار و لوازم دیگر بر پشت بندند. ساک.(1) (فرهنگ فارسی معین). || در کوهنوردی کیسهء محتوی وسایل کوهنورد را گویند. ساک. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Sac

کوله خاس.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) (از: کوله، کوتاه یا خرد + خاس) درختچه ای است خرد که در همهء جنگلهای خزر و دره های مرطوب تا ارتفاعات متوسط دیده می شود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوله خس. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کول و مدخل بعد شود.

کوله خس.

[لَ / لِ خَ] (اِ مرکب)کوله خاس. درختچه ای کوتاه(1) از تیرهء سوسنی ها و از دستهء مارچوبه ها که ارتفاعش حدود 60 سانتیمتر است. ساقه اش منشعب به ساقه های فرعی و منتهی به نوکی خارمانند است. گلهایش کوچک و سبزرنگ و دارای دم گلی است که به صفحات سبزرنگ و برگ مانند چسبیده است. میوه اش سته و به رنگ ارغوانی و به قطر یک سانتیمتر است. جز. جیز. چوشت. چشت. هس. پل. کول. کولر. کول کیش. کول خس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مدخل قبل شود.
,(لاتینی)
(1) - Ruscus aculeatus
.
(فرانسوی) Fragon piquant, Petit houx

کوله رفتن.

[لَ / لِ رَ تَ] (مص مرکب) به تنور افتادن و گردگونه شدن نان بستهء به تنور. جمع شدن خمیر در تنور و در آتش افتادن. جدا شدن خمیر از دیوار تنور و در آتش افتادن و جمع شدن. تباه شدن و گرد و فراهم آمدن نان بستهء به تنور و در آتش افتادن و خام سوز شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- نان کوله رفته؛ فَرَزدَق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گردهء نان که از دیوارهء تنور جدا شود و در آتش افتد.

کوله رنده.

[لَ / لِ رَ دَ / دِ] (اِ مرکب) در اصطلاح خاتم کاری، تنهء چوبی رنده دست. (فرهنگ فارسی معین).

کوله ساره.

[لَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 566 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوله سر.

[لَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان باسگ که در بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع است و 507 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصله نیم کیلومتر به نام کوله سر بالا و پایین مشهور است و سکنهء کوله سر بالا 278 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوله سه.

[لِ سِ] (اِخ) نام مزرعه ای است که در دهستان گوادر بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع است و ییلاق ایل کلهر است و در هنگام برداشت محصول 200 تن سکنه دارد. مزرعهء سرازک در شمال این روستا با 30 خانوار سکنه جزء این ده محسوب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوله مرز.

[لَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ای تیوند که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد. سکنهء این ده از اولاد قبا و چادرنشین میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کوله هرد.

[لَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد که در حومهء شهرستان سنندج واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کولی.

[کَ / کُو] (ص نسبی، اِ)(1) کاولی = کابلی؟ (فرهنگ فارسی معین). لولی. (آنندراج). لولی. لوری. غربال بند. قره چی. غرچی. غربتی. چینگانه. زط. زرگر کرمانی. سوزمانی. زنگاری. فیوج. فیج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام گروهی صحرانشین. (ناظم الاطباء). طایفهء معروفی هستند چادرنشین که در تمام عالم پراکنده اند و در ایران کارشان فروختن سبد و فالگیری و احیاناً دزدی است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به لوری، لولی و لولیان شود.
-امثال: کولی غربال به رو گرفته از رفیقش پرسید مرا چگونه بینی؟ گفت: بدان سان که تو مرا بینی. (امثال و حکم ج3 ص 1247).
کولی کولی را دید چماقش را دزدید . (امثال و حکم ج3 ص 1248). و رجوع به مثل بعد شود.
کولی کولی را می بیند چوبش را زمین می اندازد . (امثال و حکم ج 3 ص 1248). رجوع به مثل قبل شود.
- مثل کوچ کولی؛ با انبوهی و جمعیت به جایی رفتن. همه با هم با آواز بلند سخن گفتن. (امثال و حکم ج 3 ص 1474). رجوع به معنی بعد و ترکیب های و امثال ذیل مدخل کوچ شود.
|| به مجاز زن یا دختری که بسیار فریاد کند. زن بی شرم بسیارفریاد. زنی سخت آواز درشت و بی شرم. زنی که عادتاً داد و فریاد بسیار کند. زنی پر داد و فریاد. سلیطه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به مجاز کودکان پرسروصدا و جیغ جیغو و زنان دزد و بدزبان را گویند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کولی غربیل بند؛ مراد همان کولی است منتهی بدین صورت بیشتر به مجاز به کار می رود و به زنان سلیطه و آپاردی و بچه های پرسروصدا اطلاق می شود. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || فاحشه. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || مردم صحرانشین بی شرم. (ناظم الاطباء).
,(اسپانیائی، فرانسوی)
(1) - Gitane .
(فرانسوی) Bohemien

کولی.

(حامص)(1) سواری روی کول و پشت. (فرهنگ فارسی معین). در تداول کودکان در بازی، سواری بر پشت کسی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عمل کول کردن را گویند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کولی دادن؛ کسی را بر کول و پشت خود سوار کردن. (فرهنگ فارسی معین). بردن حریف را بر پشت خویش. در بعضی بازی های کودکان رسم بر این بود که برنده را به کول خود گرفته مقداری (که میزان آن از روی وسایل بازی معین می شد) راه ببرد، این عمل را کولی دادن می گفتند. کسی که سوار می شد کولی می گرفت. در بسیاری از بازیها، نظیر: چلتوب، الک دولک، زویی و بعضی انواع تیله بازی کولی دادن رایج بوده است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). بردن حریف را بر پشت خویش پس از باختن در بعضی بازیهای کودکان. در بازیهای کودکان، بر پشت کسی که ایستاده است سوار شدن تا او وی را ببرد، و کولی گرفتن متعدی آن است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کولی گرفتن؛ بر پشت سوار شدن حریف بازی را. بر کول حریف نشستن در بعض بازیهای کودکان پس از بردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترکیب قبل شود.
(1) - از: کول (معنی اول) + ی.

کولی.

(اِ) کلی. (فرهنگ فارسی معین). قسمی ماهی خرد پرتیغ. قسمی ماهی دریای خزر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کلی شود. || نوعی ماهی که در چاه بهار می خورند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کولی.

(اِخ) دهی از دهستان کوشه که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کولیار.

(اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 264 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کولی بازی.

[کَ / کُو] (حامص مرکب)کولیگری. رجوع به کولیگری شود.
- کولی بازی درآوردن؛ کولیگری کردن. رجوع به کولیگری شود.

کولیت.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) ورم مخاط رودهء فراخ که معمو با عوارض دفع بلغم و خون و چرک همراه است. ورم قولون. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Colite.

کولیج.

(اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کولی خانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء کولیان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کولی (معنی اول) شود. || جای پر ازدحام و هیاهو. (فرهنگ فارسی معین).

کولیدن.

[دَ] (مص) با ثانی مجهول، به معنی کندن و کاویدن زمین باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در گنابادی می کوله(1) به معنی می کند کَولیدنَ، کولش(2)به معنی شیار کردن، در کردی کولن(3) به معنی حفر کردن، حک کردن. (از حاشیهء برهان چ معین). کندن زمین. حفر کردن. (فرهنگ فارسی معین). || ریشه کندن و برآوردن از زمین را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). از ریشه کندن و از بیخ برآوردن. (ناظم الاطباء).
(1) - mi-Kula.
(2) - kulesh.
(3) - kolan.

کولیره.

[رَ] (اِخ)(1) قلییره. شهری به اسپانیا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شهری است به اسپانی در ولایت «بلنسیه»(2) و بر کنار رود «ژوکار»(3) واقع است و 14000 تن سکنه دارد و محل صدور پرتقال و آذوقه است. (از لاروس).
(1) - Cullera.
(2) - Valence.
(3) - Jucar.

کولی قرشمال.

[کَ / کُو قِ رِ] (اِ مرکب)نام طایفه ای از کولیها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کولی شود. || (ص مرکب) دشنام گونه ای است به زن یا دختری که بسیار داد و فریاد کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کولی (معنی دوم) شود.

کولیک.

(اِخ) کولیک بزرگ و کولیک کوچک کوههایی است که خط سرحدی ایران و عراق از آنجا عبور می کند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان صص38-40 شود.

کولیگری.

[کَ / کُو گَ] (حامص مرکب)غرشمالی. ارقگی. (فرهنگ فارسی معین). سروصدا کردن. داد و بیداد راه انداختن. پررویی کردن و فحش دادن و فضاحت کردن زنان در موقع نزاع. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- کولیگری راه انداختن؛ در تداول عامه، داد و فریاد بیهود کردن. غرشمالی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- کولیگری کردن؛ داد و فریاد کردن زن یا دختر. داد و فریاد کردن زن برای پیش بردن مقصودی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کولی بازی درآوردن.
|| فسق و فجور. (آنندراج از سفرنامهء شاه ایران).

کولی گیری.

[کَ / کُو] (حامص مرکب)کولیگری. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). رجوع به مدخل قبل شود.

کولیوند.

[کو / کَ / کُو لی وَ] (اِخ) یکی از طوایف چهارگانه از ایلهای کرد پیشکوه است که تقریباً مرکب از 350 خانوار است و در الیشتر و کنار رودخانهء سیمره سکنی دارند. این طایفه سابقاً 2500 خانوار بوده اند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 63).

کولیوند.

[کو / کَ / کُو لی وَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش سلسله که در شهرستان خرم آباد واقع است. این دهستان در شمال غربی بخش قرار دارد و از مشرق به دهستان یوسف وند، از شمال به کوه گچ کن، از مغرب به بخش دلفان و از جنوب به سفیدکوه محدود است. دامنه و جلگه است و هوایی سردسیر دارد. آب آن از رودخانه های پیرمحمدشاه، تیمورسودی، چناره و چشمه های دیگر تأمین می شود. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان عبارت است از: کوه گچ کن، سرخه کوه کوسه و سفیدکوه. این دهستان از 43 آبادی تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 8500 تن است. قرای مهم آن عبارت است از: فیروزآباد، آب باریک، زیریان و علم. سکنه این دهستان از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوم.

[کَ] (ع اِ) کس زن، یا عام است. (از منتهی الارب). کس زن. (آنندراج). کس زن یا هر حیوانی. (ناظم الاطباء).

کوم.

[کَ] (ع مص) کومة. گاییدن زن را. (منتهی الارب) (آنندراج): کام الرجل امرأته کوماً و کومة؛ گایید آن مرد زن خود را. || برجستن نریان بر مادیان. (ناظم الاطباء). برجستن اسب نر بر مادیان. (منتهی الارب). گشنی کردن اسب. (تاج المصادر بیهقی).

کوم.

[کَ وَ] (ع مص) بزرگ کوهان گردیدن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج). بزرگ کوهان گردیدن ماده شتر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوم.

(ع اِ) گلهء شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گله ای از شتر. ج، اکوام. (از اقرب الموارد). || جِ اَکوَم، کوماء. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

کوم.

(اِ) گیاهی باشد خوشبوی که آن را اذخر گویند. (برهان). گیاهی است خوشبوی بعضی اذخر را دانسته اند. (آنندراج). نام گیاهی است خوشبوی. (فرهنگ جهانگیری). گیاه اذخر. (ناظم الاطباء). اذخر. گورگیاه. (فرهنگ فارسی معین). سروری گفته که در تاج الاسامی به معنی اذخر آمده. (آنندراج) :
من از خط تو نخواهم بخط شد ار به مثل
برآید از بر گلبرگ کامگار تو کوم.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری)(1).
اذخر؛ گیاهی است خوشبو که آن را کوم خوانند. (منتهی الارب). || آن سبزه که بر کنار حوض و رود روید. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). سبزه ای که از کنار آب و حوض خیزد. (فرهنگ اسدی نخجوانی). سبزه ای که کنار حوض و رود روید. (فرهنگ فارسی معین) :
آن حوض و آب روشن و آن کوم گرد او
روشن کند دلت چو ببینی هرآینه.
بهرامی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص345).
|| گیاهی است که در زمین شیار کرده پیدا شود و بیخ و ریشهء آن همچو نی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن گیاه خشک بود که در شدکار یابند که بنش(2) چون بن نی باشد. (حاشیهء «س» لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). گیاهی است خشک که در شخم زدن زمین یابند و بنهء آن چون درخت نی بود. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کومک شود.
(1) - صاحب آنندراج آرد: در جهانگیری بیت سوزنی را شاهد این معنی کرده و این بیت دلالت بر معنی گیاه خوشبو که مثلاً خط را به آن تشبیه توان کرد، ندارد بلکه اغراق به خلاف گیاه خوشبو اقتضا می کند و بعضی گفته اند کوم گیاهی است خودرو و خشک که در زمین شیارکرده روید و بیخ آن شبیه به بیخ نی است و این معنی با شعر سوزنی مناسبتر است و اغراق آن در دعوی ثبات قدم در محبت بیشتر.
(2) - اصل: نیش، متن تصحیح مرحوم دهخداست.

کوم.

(اِ) (پشتو و هروی) گریبان : سر به کوم فراکرد. (طبقات انصاری از فرهنگ فارسی معین).

کوما.

(اِخ)(1) یکی از شهرهای قدیم ایتالیا در ساحل تیره بود که دوازده قرن پیش از مسیح پی افکنده شد و چون به دستیاری مهاجرنشینان شهر کوما واقع در آسیای صغیر ساخته شده بود، بدین نام موسوم گردید. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی). شهری در کامپانی(2) ایتالیا و مهاجرنشین باستانی یونان که در نزدیک آن دخمهء زن جادوگری یافت شده است. (از لاروس).
(1) - Cumes.
(2) - Campanie.

کوماء.

[کَ] (ع ص) ناقهء بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر بزرگ کوهان. ج، کوم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوماج.

(اِ) به معنی کماج است و آن نانی باشد معروف. (برهان). نام نانی است که پزند و خورند و معروف است... کوماج را به عربی طلمة گویند. (آنندراج). کماج. (ناظم الاطباء). کماج. طُلمه. خبزالملة. مملول. ملیل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دل اعدات در تنورهء غم
چو به خاکستر اندرون کوماج.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
رجوع به کماج شود.

کوماچ.

(اِ) کوماج. کماج. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مادهء قبل و کماج شود.

کوماد.

[] (اِخ) از دیههای ساوه است. (تاریخ قم ص140).

کوماس.

(اِخ) دهی از دهستان ویسیان که در بخش ویسیان شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. ساکنین آن از عشایر جودکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوماسی.

(اِخ) طایفه ای از ایل کرد ایران و تقریباً مرکب از 200 خانوار است و در کوه و دمن سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

کومان.

[ ] (اِ) صاحب منتهی الارب ذیل تدسیم آرد: به روغن تر کردن و سیاه کردن کومان زنخ بچه را تا چشم نرسد به وی، و در حاشیه نوشته: کومان برآمدگی باشد(1).
(1) - در شرح قاموس ص 949 دو بار تدیسم را آورده و معنی کرده: سیاه کردن چاه زنخ کودک... و اقرب الموارد در ذیل تدسیم آورد: دسموا نونة الصبی. و «نونة» در منتهی الارب ص 1288 چاهک زنخ کودک معنی شده و ظاهراً کومان مصحف گومان = گو مانند و یا مصحف گومیان است.

کوماندو.

[کُ دُ] (فرانسوی، اِ)(1) کماندو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کماندو شود.
(1) - Commando.

کومایین.

(اِخ) دهی از دهستان سورسور که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 163 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کومبلان.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان چناران که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کومح.

[کَ مَ] (ع ص) مرد بزرگ سرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): رجل کومح(1). (اقرب الموارد). || پردهن از دندان چندان که سخنش درشت و پر گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که دهان وی را دندانها پر کرده باشد، چندان که سخنش درشت و غلیظ گردد. (ناظم الاطباء). مردی که دندانهایش در دهان بر هم نشسته و استوار شده باشد چندان که گویی دهانش به دندانها تنگ شده است: فم کومح؛ دهانی که از کثرت دندانها و برآمدگی لثه ها تنگ شده باشد. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد بدین معنی با ضم اول هم ضبط شده است.

کومحان.

[کَ مَ] (اِخ) دو کوه است از ریگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کومخان. نام دو جایگاه در ریگزار. (از معجم البلدان).

کومخان.

[کَ مَ] (اِخ) رجوع به مادهء قبل شود.

کومر.

[مَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند به معنی امرود باشد و آن میوه ای است معروف که به عربی کمثری خوانند. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند امرود. (ناظم الاطباء). هزوارش، کومترا(1) و کومترا(2)(امروت)(3) با کمثری مقایسه شود. بنابراین کومر مصحف «کومتر» است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - komatra.
(2) - komtara. .(امرود)
(3) - umrot

کومس.

[کَ مِ] (اِخ) قومس. (انساب سمعانی). رجوع به قومس و کومش شود.

کومس ارت.

[ ] (اِخ) دهی است از تغزغز بر سر کوهی و مردمان وی صیادند. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 77).

کومش.

[مِ] (ص، اِ) چاه جوی و کنکن را گویند که چاه کن باشد. (برهان) (آنندراج). چاه جوی و کنکن و چاه کن. (ناظم الاطباء). مقنی. کاریزکن. چاه کن. (فرهنگ فارسی معین). کموش. کمانه. مقفی. کاریزکن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کومش.

[کَ مِ] (اِخ) قومس: ناحیتی است [ از دیلمان به طبرستان ] میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و بانعمت است و مردمانی جنگی و از وی جامهء کنیس خیزد و میوه هایی که اندر همهء جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند. (حدود العالم چ دانشگاه ص 146). و اقلیم چهارم آغازد از زمین چین و تبت... و کوهستان و نشابور [ و طوس ] و کومش و گرگان و طبرستان. (التفهیم ص 199). و رجوع به قومس شود.

کومک.

[مَ] (اِ مصغر) مصغر کوم. (فرهنگ فارسی معین). سبزه که بر کنار حوض روید. کوم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ماه کانون است ژاژک نتوانی بستن
هم از این کومک بر خشک و همی بند آن را.
ابوالعباس (از یادداشت ایضاً).

کومک.

[کو / کُ مَ] (ترکی، اِ) کمک. (ناظم الاطباء). کمک. مدد. (فرهنگ فارسی معین) :و هرچند پورتگین می گوید که به کومک سلطان و به خدمت می آید حال این است [ که ] بازنموده آمد(1). (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 563، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نزد سلطان ناصرالدین محمود به دهلی می رفت تا از آنجا کومک حاصل کرده خود را حاکم سازد. (تاریخ سند معصومی از فرهنگ فارسی معین). امیر غیاث الدین محمد مضطرب گشته کس نزد امیرخان فرستاد و کومک طلبید. (حبیب السیر جزو چهارم از ج 3 ص 380). و رجوع به کمک شود.
(1) - ن ل: هرچند پورتگین می گوید که به خدمت سلطان می آید حال این است. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص557).

کومل.

[کَ مَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از حصارهای یمن است. (از معجم البلدان).

کوملاذ.

(اِخ) قریه ای است به همدان. (از معجم البلدان).

کومله.

[مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود که در شهرستان لاهیجان واقع است و 740 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کومة.

[مَ](1) (ع اِ) کومه. تودهء خاک بلند برداشته. (منتهی الارب) (آنندراج). توده ای از خاک و جز آن و آن را صبره گویند. ج، کُوُم، اکوام. (از اقرب الموارد). توده. کپه: یک کپه خاک؛ یک کومهء خاک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - صاحب اقرب الموارد به فتح کاف نیز ضبط کرده است.

کومه.

[مَ / مِ] (اِ) با ثانی مجهول، خانه ای را گویند که از نی و علف سازند و گاهی پالیزبانان در آن نشسته و محافظت فالیز و زراعت کنند و گاهی صیادان در کمین صید نشینند. (برهان). خرگاهی که از چوب و علف در صحرا سازند و پالیزبانان و مزارعان در آن نشینند و پالیز و زراعت خود را حفظ نمایند و صیادان نیز سازند و در آن نشسته بر صید کمین کنند و آن را کازه نیز گویند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). کازه یعنی نشستنگاه پالیزبانان. (صحاح الفرس). در دیه های فارس کومِه(1) و در گیلکی کومه(2). (حاشیهء برهان چ معین): کازه؛ کومه باشد از بهر باران و سایه. (فرهنگ اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کازه؛ کومه که بر کنار بستانها بزنند از بهر سایه و از چوب و از نی کنند. (فرهنگ اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از جوانب و اطراف رعات و شبانان بواسطهء علف گرد بر گرد آن خیمه زدند و خانه ها بنا نهادند و مأوی ساختند و آن خانه های ایشان را به فارسی کومه نام نهادند، پس به سبب مرور ایام و زمان در این اسم تخفیفی واقع شد و گفتند کُم، پس آن را معرب گردانیدند و گفتند قم. (تاریخ قم ص 22). «برقی» گوید که قم مجمع آبهای تیمره و انار بود بواسطهء گیاه و علف رعات احشام و صحرانشینان آنجا نزول کردند و خیمه زدند و خانه ها بنا کردند و آن خانه را کومه نام کردند، بعد از آن تخفیف کردند و گفتند «کم» بعد از آن معرب گردانیدند و گفتند قم. (تاریخ قم ص 25). || جمه ای که در جنگ پوشند. (ناظم الاطباء). نیم تنه ای از زره. (از اشتینگاس).
(1) - kume.
(2) - kuma.

کومه سرا.

[مَ سَ] (اِخ)(1) مرکز ناحیهء شفت در گیلان است و 200 خانه دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 274).
(1) - این کلمه در فرهنگ جغرافیایی ایران نیامده، ولی دو روستا یکی به نام کُمسار از دهستان شفت و دیگری کُمسَر از دهستان حومهء بخش مرکزی فومن در این فرهنگ آمده که بعید نیست کومه سرا یکی از این دو روستا باشد.

کومیتک.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش سرباز که در شهرستان ایرانشهر واقع و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کومید.

(اِخ) حصاری است در جبال طبرستان. (از معجم البلدان).

کومین.

(اِخ) شهرکی است به کرمان و از وی زیره و نیل و نیشکر خیزد و اینجا پانید کنند. (حدود العالم). از نواحی کرمان است بین جیرفت و هرموز. (از معجم البلدان).

کومیه.

[مِ یَ] (اِخ) قبیله ای از بربر. (از معجم البلدان). رجوع به بربر شود.

کومیه.

[مِ یَ] (اِخ) شهری از بربر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کون.

[کُ وَ] (اِ) درخت پده را گویند و آن نوعی از بید باشد که بار و میوه ندهد و به عربی غرب خوانند. (برهان). درخت پده. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). درخت پده که نوعی از بید است. (ناظم الاطباء). درخت پده. تَرَنگوت. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) حیز و مخنث را هم می گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). به ضم اول [ کو ] است و معنی مجازی است که در همین ماده تکرار شده. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مدخل بعد شود.

کون.

[کُ وِ] (ص) حیز و مخنث را گفته اند. (برهان). حیز و مخنث. (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). هیز و مخنث را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج از جهانگیری). به ضم اول است و معنی مجازی است که در همین ماده تکرار شده. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کون (معنی ماقبل آخر) شود.

کون.

[کَ وَ] (اِ) درختی است خاردار و ساق آن بی خار. صاحب مخزن الادویه گفته به فارسی آن را کُم گویند و به شیرازی بالش عاشقان خوانند به سبب درشتی خارهای آن و به عربی آن را قتادة و شجرة القدس نامند. (آنندراج). و رجوع به گَوَن شود.

کون.

(اِ) سرین و جفته و نشستنگاه باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرین. نشستنگاه. مقعد. در پزشکی، نشیمنگاه و در حقیقت ناحیهء سرینی است و مخرج در فرورفتگی منطقهء عضلات سرینی چپ و راست قرار دارد. (فرهنگ فارسی معین). وجعاء. وَرب. وَربة. مِنثَجة. وَبّاعة. وَبّاغة. عَفّاقة. عُضارِ طِیّ. عَزلاءة. عِزمة. ام عزمة. ام العزم. عَوَّة. عَوّاء. عَوّا. عَذانة. نَخب. وَرانِیه. زَمّاعة. سَنباء. سَنبات. (منتهی الارب). دُبُر است. مقعد. ته. زیر. ام سوید. انجیره. پشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
من غند شدم ز بیم غنده
چون خرس به کون فتاده در دام.
ابوطاهر خسروانی (از یادداشت ایضاً).
کونی دارد چون کون خواجه اش لت لت
ریشی دارد چو ماله آلوده به پت.
عماره (از یادداشت ایضاً).
گفت من نیز گیرم اندر کون
سبلت و ریش موی لنج ترا.
عماره (از یادداشت ایضاً).
فربه کردی تو کون ایا بدسازه
چون دنبهء گوسفند در شب غازه.
عماره (از یادداشت ایضاً).
خایگان تو چو کابیله شده ست
رنگ او چون کون پاتیله شده ست.
طیان (از یادداشت ایضاً).
دشمن شاه ار به مغرب است ز بیمش
بازنداند به هیچگونه سر از کون.فرخی.
تا پای نهند بر سر حران
با کون فراخ و گنده و ژند.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).(1)
پس به بی بی بگوی کز ره درد
با چنین کون هلیله نتوان خورد.
سنایی (از امثال و حکم ص 1248).
باد اگر کونت را به فرمان نیست
غم مخور هیچ کون سلیمان نیست.
سنائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نای را بر کون نهاد او که ز من
گر تو بهتر می زنی بستان بزن.مولوی.
خواجه از فرط بزرگی همچو کون شد از دماغ
لاجرم بهر بزرگان کون بجنباند ز جای.
خواجه سلمان (از آنندراج ذیل کون جنبانیدن).
- سرخی کونش به رو آمدن؛ سرخ شدن از خشم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- سوراخ کون؛ سوراخ مقعد. (ناظم الاطباء).
- کون ترازو زمین زدن؛ برای گران فروختن یا عزیز کردن چیزی در بیع یا انتقال تعلل و تسامح کردن. (امثال و حکم ص 1248).
- کون خر؛ معروف است. (برهان). نشستنگاه الاغ. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از مردم درشت ناهموار بی تمیز و نادان و بی عقل و احمق باشد. (برهان). کنایه از احمق بی تمیز. (آنندراج). بی تمیز. احمق. ابله. (فرهنگ فارسی معین). ستیزنده در جهل. احمق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
در کون خر اگر به ستیزه مثل زنند
ایشان خر ستیزه کش و من ستیزه گر.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
اما خود حاشی السامعین کون خری تمام بود. (جهانگشای جوینی).
ور کشی مهمان همان کون خری
گاو تن را خواجه تا کی پروری.مولوی.
گر بی هنر به مال کند کبر بر حکیم
کون خرش شمار اگر گاو عنبر است.
سعدی (گلستان).
- کون خری؛ نادانی. گولی. حماقت. (ناظم الاطباء). بلاهت. حماقت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بود اقامت ارباب عقل کون خری
در آن دیار که شاعر بود کم از بیطار.
ملا ماتمی مازندرانی (از آنندراج).
لوزینه به گاو دادن از کون خری است.
؟ (از امثال و حکم ص 1372).
- || بدی. (ناظم الاطباء).
- || زبونی. (ناظم الاطباء).
- || بدعملی. (ناظم الاطباء).
- کون و پیزی.؛ رجوع به پیزی شود.
- کون و کچول؛ قر و غربیله. غربیله. رقص و کچول. لور و سمول. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کچول و کاچول شود.
- کون و کچول کردن؛ جفته و سرین جنبانیدن رقص را. رقصیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : شربتی از این(2) به خونی دادند، چون بخورد، اندکی روی ترش کرد. گفتند: دیگر خواهی؟ گفت: بلی. شربتی دیگر بدو دادند، در طرب کردن و سرود گفتن و کون و کچول کردن آمد. (نوروزنامه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کون خر درخور است بر سر خر.
؟ (آنندراج).
کون خر را به مصلحت بوسند . (از آنندراج).
کون خود را به خایه پاک کند . (از آنندراج).
کون نداری هلیله چرا خوری ؛ یعنی ایفا نتوانی کرد وعده چرا کنی. (امثال و حکم ص 1248).
|| سوراخ. چشمه. سوفار: کون سوزن؛ سم الخیاط. سوفار سوزن. چشمهء سوزن. چشم سوزن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بیخ. بن. نوک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کون آرنج یا کونارنج؛ تیزی بن آرنج. تیزی استخوان ساعد از جانب وحشی. تیزی آرنج از جانب وحشی آن. تیزنای آرنج. تیزهء مرفَق. تیزهء آرنج. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (ص) کونی. امرد. مخنث. (فرهنگ فارسی معین). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه: سارکون، زیکون، آبسکون، دیراسکون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در یادداشت دیگری از مرحوم دهخدا این شاهد به نام عسجدی ضبط شده است.
(2) - آب انگور مخمر.

کون.

[کَ] (ع مص) بودن. (ترجمان القرآن) (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بودن و هست شدن، و کِیان و کینونة مثل آن است. (منتهی الارب). کان الشی ء کوناً و کیاناً و کینونة؛ حادث شد آن شی ء و پدید آمد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بودن و هست شدن ... و در شرح نصاب نوشته که کون بالفتح مصدر است به معنی موجود شدن چیزی و عالم موجودات را کون از آن گویند که بعد از نابود شدن بود شد. (غیاث). بودن و هست شدن. (آنندراج). هست شدن. (فرهنگ فارسی معین). || پذیرفتار کسی گردیدن. (منتهی الارب). پذیرفتار گردیدن. (از آنندراج): کان علی فلان کوناً و کیاناً؛ پذیرفتار گردید و تکفل کرد آن را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و کیانة اسم است از آن. (از اقرب الموارد). || ریسیدن رشته را. (از منتهی الارب). کنت الغزل کوناً؛ ریسیدم آن رشته را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برای کسی که دشمن دارند او را گویند: لاکان و لایکون؛ یعنی هرگز نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و عرب دشمن را گوید به هنگام نفرین «لاکان و لاتکون»؛ یعنی آفریده نشد و نجنبید و این کنایه از مرگ اوست. (از اقرب الموارد). || کنت الکوفة؛ یعنی بودم در کوفه، و منازل کأن لم یکنها احد؛ یعنی منزلهایی که در آنها کسی نبوده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علمای نحو می گویند: کان از افعال ناقصه است که رفع می دهد اسم را و نصب می دهد خبر را مانند: کان زید عالماً، ولی هرگاه به معنی ثبت باشد مانند: کان الله و لاشی ء معه، و یا به معنی حدث مانند: اذا کان الشتاء فادفئونی فان الشیخ یهدمه الشتاء، و یا به معنی حضر مانند: و اِن کان ذوعسرة و یا به معنی وقع مانند: ماشاءالله، کان بی نیاز از خبر خواهد بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و در اینگونه موارد از افعال تامه است. (منتهی الارب). و نیز کان گاه به معنای اقام آید. (منتهی الارب). گاه به معنی اقام آید، مانند: کانوا و کنا. (ناظم الاطباء). و گاهی به معنی صار مانند: و کان من الکافرین. و از برای استقبال نیز گاه آید، مانند: یخافون یوماً کان شره مستطیراً. و گاه به معنی ماضی منقطع باشد، مانند: و کان فی المدینة تسعة رهط. و گاه به معنی حال، مانند: کنتم خیرامة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و گاه به معنی استثنا آید، مانند: جاؤنی و لایکون زیداً، مانند آن است که گویی: لایکون الاتی زیداً. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گاه کان زائده باشد و جهت توکید آن را در کلام آرند و در این صورت دارای اسم و خبر نباشد، مانند: و کیف نکلم من کان فی المهد صبیاً. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کون.

[کَ] (ع اِمص، اِ) هستی و وجود. (ناظم الاطباء). بود. هستی. وجود. (فرهنگ فارسی معین). بوش. هستی. وجود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : ... هزار سال خدای را سجده کرد، او را صالح نام کردند و همچنین بر هر آسمانی... او را نامی کردند تا بر همه کون بگردید تا یک وجب از زمین و عرش نماند که همه را به سجده نیاراست. (قصص الانبیاء).
کآنچه گویم همی خبر دهدت
از نهاد وجود کون و عدم.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص359).
به نام او کرد ایزد جهان پر از نعمت
هنوز کون وی اندر ازل نگشته تمام.
مسعودسعد.
تا خیال چهره اش در چشم ماست
هرچه در کون است کان می خواندش.
خاقانی.
حاصل شش روز کون چون تویی از هفت چرخ
بر تو سزد تا ابد ملک جهان محتشم.
خاقانی.
فلک خود سوگند بر همت او
که در کون جز تو مقدم ندارم.خاقانی.
ای در هوای مهرت ذرات کون گردی
وی از صفات چهرت جنات عدن وردی.
سلمان ساوجی.
|| گیتی. عالَم. (از ناظم الاطباء). به معنی دنیا و این جهان. (غیاث). جهان. عالم. گیتی. ج، اکوان. (فرهنگ فارسی معین) :
همه پست و دراز عمر چو کون
همه کوتاه دیده چون فرعون.سنائی.
- دو کون؛ دنیا و عقبی. زمین و آسمان. عالم جسمانی و عالم روحانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دارم سر آنکه سر برآرم
خود را ز دو کون بر سر آرم.خاقانی.
هست مرد حقیقت ابن الوقت
لاجرم بر دو کون پیروز است.عطار.
بر فرق خاک ریز اگر یک نفس ترا
در هر دو کون داعی وحدت فتور یافت.
عطار.
بیا که وقت شناسان دو کون بفروشند
به یک پیاله می صاف و صحبت صنمی.
حافظ.
من که سر درنیاورم به دو کون
گردنم زیر بار منّت اوست.
حافظ.
حقّا که به هر دو کون امیری
گر پیشتر از اجل بمیری.
امیرحسینی سادات.
ذرات دو کون را به هم بیشی نیست
کس نیست که با دگر کسش خویشی نیست.
؟ (از امثال و حکم ص 787).
- کون و مکان؛ یعنی هستی و جای. (آنندراج). جهان و همهء موجودات که در اوست. دنیا و مافیها. (فرهنگ فارسی معین) :
جایی که هست فزون از کل کون و مکان
جایی که هست برون از وهم ما و شما.
خاقانی.
چون تو مهر نیستی را بر گریبان بسته ای
هیچ دامانت نگیرد هستی کون و مکان.
خاقانی.
به ولای تو که گر بندهء خویشم خوانی
از سر خواجگی کون و مکان برخیزم.
حافظ.
خسروا گوی فلک در خم چوگان تو باد
ساحت کون و مکان عرصهء میدان تو باد.
حافظ.
گوهری کز صدف کون و مکان بیرون بود
طلب از گمشدگان لب دریا می کرد.حافظ.
حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان این همه نیست.
حافظ.
|| چیز نوپیدای زشت غیرمعتاد. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چیز نو و یا اصلی. (ناظم الاطباء). || حرکت و سکون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اکوان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ذات و جبلت و طبیعت. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) کون یعنی وجود. «صرف الکون»، یعنی وجود محض. «کون در عین»، یعنی وجود در خارج، در مقابل «کون در ذهن»، یعنی وجود ذهنی. به هر حال عالم کون، یعنی عالم وجود. معنی خاص این اصطلاح عبارت از امری است که حادث شود بطور دفعی، مانند آب که تبدیل به هوا گردد، در مقابل استحاله که تغییر صورت به نحو تدریج می باشد. شیخ الرئیس گوید: کون، عبارت از اجتماع اجزاء و فساد عبارت از افتراق آنهاست. ابوالبرکات گوید: کون عبارت از حدوث صورتی است در هیولا و فساد زوال صورت می باشد. عالم کون و فساد، یعنی جهان جسمانی که در معرض تحول و خلع و لبس است. محققان فلاسفه حصول صور و زوال آنها را بطور دفعی منکرند و گویند کون و فساد، حصول و زوال تدریجی می باشد و محال است که بطور دفعی صورتی تقرر یابد و یا زایل گردد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سیدجعفر سجادی).
- کون خیالی؛ یعنی وجود خیالی و وجود در مرتبت خیال. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).
- کون ذهنی؛ وجود ذهنی. موجودات عالم خارج و عین را وجود دیگری است در اذهان، زیرا شکی نیست که انسان به واسطهء حواس ظاهری خود اشیاء را احساس و ادراک کرده و به واسطهء قوای باطنی به قوای عقلی مرتسم می شوند. آنچه را انسان از اشیاء و موجودات خارجی درمی یابد و در قوت حافظه و در ذهن او حاضر می شوند مطابق است با آنچه در خارج است. مث از آتش صورت آتش مصور می شود و از آب صورت آب و بالجمله انسان به واسطهء حواس و قوای ظاهره و باطنه به اشیای خارج علم پیدا می کند و علاوه بر اموری هم که وجود عینی خارجی محسوسی ندارد علم حاصل می کند و صوری از آنها را ساخته و مصور می کند. (فرهنگ علوم عقلی ایضاً ص 479 و 619).
- کون صناعی؛ وجود صناعی. (فرهنگ علوم عقلی ایضاً). مقابل کون طبیعی.
- کون طبیعی؛ وجود طبیعی. در مقابل وجود صناعی. (فرهنگ علوم عقلی ایضاً). مقابل کون صناعی.
- کون عینی؛ وجود خارجی. وجود عینی. مراد از وجود عینی، وجود خارجی اشیاء است، در مقابل وجود ذهنی. (از فرهنگ علوم عقلی ایضاً ص 479 و 621).
- کون مطلق؛ یعنی مطلق وجود یا وجود مطلق و گاه مراد از کون مطلق کون جوهری است که عنصری از عنصری دیگر تکون یابد در مقابل کون مقید که جوهری حالتی دیگر به خود گیرد، قسم اول چنانکه آب تبدیل به هوا شود و قسم دوم چنانکه آب گرم شود. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).
- کون مقید.؛ رجوع به ترکیب قبل شود.
- کون و فساد؛ موجود شدن و تباه گردیدن. (غیاث) (آنندراج). عبارت است از معرفت تبدیل صور بر مادهء مشترکه. (نفایس الفنون). دو حالتی هستند که متعاقب و متوارد بر موجودات جهان طبیعت اند، چنانکه موجودات همواره در معرض خلع صورت و لبس صورتی دیگرند. خلع صورت را فساد و لبس صورت دیگر را کون گویند، چنانکه آب تبدیل به هوا شود، یعنی صورتی را رها کرده متلبس به صورتی دیگر گردد. کون و فساد، وجود و تباهی دفعی هستند بر خلاف استحالت. بطور کلی موجودات بر دو قسم اند: بعضی قابل کون و فساد نمی باشند، بلکه مبدع اند و آنها را هیولای مشترک قابل تبدیل به صور نمی باشد. خواجه نصیر طوسی گوید: آنچه در جوهر افتد دفعتاً باشد و آن را کون و فساد خوانند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی). کون، تلبس صورت عنصر و فساد، تخلع آن صورت است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در پهلوی این دو اصطلاح را بوشن اُ ویناسیشن(1)می گفتند. کون و فساد(2) نزد قدما، یکی از شعب طبیعی بود در معرفت ارکان و عناصر و تبدیل صور بر مادهء مشترک. (از فرهنگ فارسی معین) :
طلب کن بقا را که کون و فساد
همه زیر این گنبد چنبری است.
ناصرخسرو.
و بدایع ابداع را در عالم کون و فساد پیدا کرد. (کلیله و دمنه).
ماندم به دست کون و فساد اندرون اسیر
با این دو پای بند چگونه سرآورم.خاقانی.
|| (اصطلاح تصوف) تمام موجودات را گویند. (فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سیدجعفر سجادی).
- کون جامع؛ انسان کامل است که مظهر تمام نمای حق است. شاه نعمت الله گوید :
کون جامع مظهر ذات و صفات
سایهء حق آفتاب کاینات
وجهی از امکان و وجهی از وجوب
در شهادت آمد از غیب الغیوب
صورت و معنی بهم آراسته
ظاهر و باطن بهم پیراسته
جمع کرده خلق و با خود همدگر
همچو نوری می نماید در نظر
هفت دریا قطره ای از جام او
روح قدسی رند دردآشام او.
(فرهنگ مصطلحات عرفا ایضاً).
(1) - bavisn u vinasisn.
(2) - Ceneration et corruption (فرانسوی).

کون.

[کُ وِ / کَ وَ] (اِخ) نام روستایی است که در هر عاشورا ده هزار مرد آنجا جمع شوند. (فرهنگ جهانگیری). روستا و مجمعی باشد در عاشورا که چندین هزار کس جمع شوند و به این معنی به فتح اول و ثانی هم به نظر آمده است. (برهان). نام روستایی که روز عاشورا در آن مردم جمع شوند، لیکن بدین معنی کدن است به دال و در فرهنگ به واو گفته. (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ جهانگیری، روستایی که گفته اند در عاشورا ده هزار مرد در آن جمع شوند. برهان نیز چنین نوشته، اما رشیدی گفته کاف و واو نیست به جای واو دال است و کدن صحیح است. باری چنین روستایی که گفته اند در عاشورا ده هزار شیعی در آن جمع شوند باید که در ایران باشد و معروف نگردیده و نام او شنیده نشده و خالی از غرابتی نخواهد بود. (آنندراج) (انجمن آرا).

کون آب زنک.

[زَ نَ] (اِ مرکب)چچلاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به چچلاس شود.

کوناب.

(اِ مرکب) آبی که از آب دادن کردها و سیراب شدن آن به زمین زیردست نشیند. آبی که از زراعت و مزرعهء دیگر زهد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوناکسا.

[کونْ نا] (اِخ)(1) محلی بود در یازده فرسخی بابل از طرف شمال و تصور می کنند که در نزدیکی خرابه هایی است موسوم به کونیش و اکنون این محل را خان اسکندریه گویند. در این محل بین کوروش کوچک و اردشیر دوم جنگی روی داد و این جنگ یکی از وقایع مهم تاریخ به شمار می رود. (از ایران باستان ص 1012). و رجوع به همان مأخذ صص1012-1030 شود.
(1) - Cunnaxa.

کونال.

(اِ) میوهء درخت داز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کونال.

(اِ مرکب) (از: کون، بن + آل، حرف نسبت) در اصطلاح بنایی، بن برون سوی دیواری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کونام.

(اِ) کمینگاه و یا گریزگاه حیوانات وحشی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). کنام. (از اشتینگاس).

کونانی.

(اِخ) دهی از دهستان طرهان که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع و مرکز دهستان است. دارای 300 تن سکنه است که از طایفهء کونانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کونانی.

(اِخ) دهی از دهستان نورعلی که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد که از طایفهء چواری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کونبان.

[نُ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). نام شهری به تقدیم نون مضمومه بر با. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کون برهنگی.

[بَ / بِ رَ نَ / نِ](حامص مرکب) حالت و صفت کون برهنه. کون لختی. رجوع به کون برهنه و کون لختی شود.

کون برهنه.

[بَ / بِ رَ نَ / نِ] (ص مرکب)آنکه شلوار به پای ندارد. آنکه کون وی پوشش نداشته باشد. آنکه جفته و سرین وی لخت باشد :
محتسب کون برهنه در بازار
قحبه را می زند که روی بپوش.سعدی.
|| بی آبرو. بی سروپا.

کون پارگی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب) کون دادن. (از آنندراج). مخنثی. (ناظم الاطباء). امردی. مخنثی. (فرهنگ فارسی معین) :
زخمی که بر آن جفتهء سیم اندام است
شق القمر معجز کون پارگی است.
علی قلی بیک ترکمان (از آنندراج).
|| فضیحت. رسوایی. (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کون پاره شود.

کون پاره.

[رَ / رِ] (ص مرکب) امرد. مخنث. || مفتضح. رسوا. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی دشنام است کنایه از مفعول بودن طرف. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب)کون پرستنده. امردباز. غلامباره. (فرهنگ فارسی معین) :
هرکه شد کون پرست بر خیره
گوز یابد ثواب(1) از انجیره.
سنایی (حدیقه ص 662).
(1) - در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا: عوض.

کون پرستی.

[پَ رَ] (حامص مرکب)امردبازی. غلامبارگی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کون پرست شود.

کون پوش.

(نف مرکب) پوشندهء کون. آنچه کون را پوشد. || (اِ مرکب) ساغری پوش. کفل پوش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گه خیش با گلاله به سر درکشد فسار
وز کوردین کند جل و کون پوش هفت رنگ.
سوزنی (یادداشت ایضاً).

کون ترک.

[تَ رَ] (اِ مرکب) قسمی آفت و بیماری کرم پیله و آن شکافی است که در بن کرم پدید آید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کونج.

[کَ وِ] (اِ) شونیز را گویند که سیاه دانه باشد و آن را بر روی خمیر نان پاشند. (برهان) (آنندراج). سیاه دانه. شونیز. (ناظم الاطباء). اسم فارسی شونیز است. (فهرست مخزن الادویه). || باز شکاری. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کونجان.

[ ] (اِخ)(1) دیهی است از ولایت اعلم همدان و فخرالدین ابراهیم بن بزرجمهر عراقی شاعر از آنجاست. (از تاریخ گزیده چ اروپا ص822).
(1) - در تاریخ گزیده چ عبدالحسین نوایی (ص 738): کومجان.

کونجان.

[کَ وِ] (اِخ) از دیهای شیراز است. (از انساب سمعانی). رجوع به کونجان شود.

کونجانی.

[کَ وِ] (ص نسبی) منسوب است به کونجان. (از انساب سمعانی). رجوع به کونجان شود.

کون جنبان.

[جُمْ] (نف مرکب) رقاص و مسخره. (آنندراج). کون جنباننده. کسی که در حال رقص نشستنگاه خود را حرکت دهد. (فرهنگ فارسی معین) :
ز نی آموز در صحرا سماع بیخودی کردن
کمانچه وار باشی چند کون جنبان محفلها.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
|| (ق مرکب) رقص کنان. (ناظم الاطباء).

کون جنبانک.

[جُمْ نَ] (اِ مرکب)دم جنبانک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به دم جنبانک شود.

کون جنبانی.

[جُمْ] (حامص مرکب)عمل کون جنباندن. (فرهنگ فارسی معین). عمل کون جنبان. و رجوع به کون جنبانیدن و کون جنبان شود.

کون جنبانیدن.

[جُمْ دَ] (مص مرکب)کنایه از تعظیم دادن. (آنندراج) :
خواجه از فرط بزرگی همچو کون شد از دماغ
لاجرم بهر بزرگان کون بجنباند ز جای.
خواجه سلمان (از آنندراج).
|| رقص و مسخرگی. (آنندراج). حرکت دادن نشستنگاه در حال رقص و غیره. (فرهنگ فارسی معین).

کونچه.

[ ] (اِ) اسم هندی مرغی است که به فارسی کلنگ گویند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کلنگ شود.

کون خاریدن.

[دَ] (مص مرکب) خارش دادن نشستنگاه. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از پشیمان شدن باشد. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
اولش هرکه پشت پای نزد
آخر از دست او بخارد کون.
؟ (از آنندراج).

کون خرما.

[نِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلس گونه ای که بر بن میوهء خرما باشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جوش خرد بر بدن. قسمی از بثور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کون خزه.

[خَ زَ / زِ] (اِمص مرکب)سریدن کودک بر نشیمن پیش از راه افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مدخل بعد شود.

کون خیزه.

[زَ / زِ] (اِمص مرکب) کشیدن خود را به زمین با نشستنگاه چنانکه کودکان پیش از به راه افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). راه رفتن کودکان کمتر از یک سال به حال نشسته و کشیدن آنان خود را به این طرف و آن طرف در این حالت. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به کون خیزه کردن شود.
- کون خیزه رفتن (راه رفتن)؛ ته کون را روی زمین مالیدن و جلو رفتن، چنانکه کودکان کنند. (فرهنگ فارسی معین).

کون خیزه کردن.

[زَ / زِ کَ دَ] (مص مرکب) رفتن به جانبی با کشیدن نشیمن چنانکه کودکان آنگاه که راه رفتن نتوانند و پیران سخت فرتوت و برخی پای شکستگان. رفتن به سرین. بَدَغ. حَبو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل قبل شود.

کوند.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان دشتابی که در بخش بوئین شهرستان قزوین واقع است و 164 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کون دادن.

[دَ] (مص مرکب) مفعول بودن. امرد بودن. (فرهنگ فارسی معین). راضی به عمل بد شدن. برای مفعول واقع شدن آماده بودن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کوندج.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بشاریات که در بخش آبیک شهرستان قزوین واقع است و 482 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کون دریدگی.

[دَ دَ / دِ] (حامص مرکب)کیفیت کون دریده. (فرهنگ فارسی معین). کون پارگی. رجوع به کون پارگی و کون دریده شود.

کون دریده.

[دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی که کونش را به مباشرت پاره کرده باشند. پاره کون. (فرهنگ فارسی معین). کون پاره :
سخنش سربرهنه همچو تنش
معنیش کون دریده همچو زنش.
سنائی (حدیقه از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به کون پاره شود. || کنایه از بی حیا. بی شرم. (فرهنگ فارسی معین).

کوندلان.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان میرده که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کون ده.

[دِهْ] (نف مرکب) کون دهنده. مفعول. امرد. (فرهنگ فارسی معین). مفعول. کسی که برای فعل بد آماده است. و مفعول واقع شده (یا حتی شغل خود را این عمل قرار داده است). (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کونده.

[کَ وَ دَ / دِ] (اِ) جوالی بود که کاه در آن پر کنند و آن بر مثال دام باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 506). چیزی باشد از گیاه بافته همچون دام که کاه بدان بکشند. (صحاح الفرس). چیزی باشد که آن را مانند دام از علف بافند و در آن کاه و سرگین و امثال آن کنند و بر شتر و الاغ بار کرده هر جا که خواهند برند. (برهان) (آنندراج). چیزی که از گیاه بافند شبکه دار و کاه بدان کشند. (فرهنگ رشیدی). چیزی مانند تور که از علف بافند و در آن کاه و سرگین و جز آن ریخته بر خر و شتر بار کرده هر جا خواهند برند. (ناظم الاطباء). جوال. (فرهنگ فارسی معین). جوالی از گیاه بافته بر مثال دام و کاه کشان دارند. تور و دام کاه زدن. تور علفی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مانند کسی که روز باران
بارانی پوشد از کونده.لبیبی (از لغت فرس).
|| شبکه. (مهذب الاسماء). || (ص) سوراخ سوراخ چون دام و تور. مشبک. هر چیز سوراخ سوراخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همی زند نفس سرد با هزار نفس
در کوندهء ویران دریچه های دمان.
قریع الدهر (یادداشت ایضاً).
|| خربزهء نارسیده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم بطیخ خام است. (انجمن آرا). اسم فارسی بطیخ خام است. (فهرست مخزن الادویه).

کونده.

[کَ وَ دَ / دِ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء طهران و قزوین میان قشلاق و حصار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام دهی در چهارفرسخی قزوین که منزلگاه از طهران به قزوین است. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوندج شود.

کونسته.

[نَ تَ / تِ] (اِ مرکب) (از: کون + استه). استخوان کون. (فرهنگ فارسی معین). || جفته و سرین و کفل آدمی را گویند. (برهان). کونه. سرین را گویند و قیل طرف سرین و این لغت مستعمل و معروف بین الناس است. (آنندراج) (انجمن آرا). کفل. کپل. عجز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سرین و جفته و کفل آدمی و اسب. (ناظم الاطباء) : و چون بکوبند(1) و اندر زیت آغارند ... چون بر کونسته طلا کنند عرق النسا را سود کند. (الابنیه عن حقایق الادویه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و عرق النساء را منفعت کند چون بر کونسته ضماد کنند.(2) (الابنیه عن حقایق الادویه، یادداشت ایضاً).
چون که کونسته ناگهان بجهد
مژدهء دولت و مراد دهد.
(ناظم رسالهء اختلاجات از آنندراج).
القطاة؛ کونستهء اسب. (السامی فی الاسامی، یادداشت ایضاً). الابزخ؛ آن اسب که کونستهء وی فرونشسته باشد. (مهذب الاسماء، یادداشت ایضاً). التعجز؛ بر کونستهء ستور نشستن. (زوزنی، یادداشت ایضاً). بوص؛ کونستهء مردم. (مهذب الاسماء، یادداشت ایضاً).
(1) - «عاقرقرحا» را.
(2) - «فوتنج» (= پودنه) را.

کونسر.

[ ] (اِخ) شهری است [ به هندوستان ]و اندر او بتخانه هاست. (حدود العالم).

کونسرو.

[کُنْ سِرْوْ] (فرانسوی، اِ)(1) کنسرو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کنسرو شود.
(1) - Conserve.

کون سره.

[سُ رَ / رِ] (اِمص مرکب) عمل غیژیدن کودکان و زمین گیران. غیژیدن چنانکه مردمی اشل از دو پای یا کودک پیش از راه افتادن. رفتن کودک با کشیدن نشیمنگاه بر زمین. غیژیدن در حال نشسته بودن، چنانکه طفل شیرخوار. و با کردن صرف شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سر خوردن در حال نشسته. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون سوخته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب)آنکه سرینش سوخته. || کنایه از کسی که زیانی سخت دیده. آنکه کلاه به سرش رفته. || شخصی که از نام و ننگ درگذشته باشد. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
در گلشن عشق بدقماریم
کون سوخته های روزگاریم.
غزالی (از آنندراج).

کون سوزه.

[زَ / زِ] (اِمص مرکب)کون سوختگی. || در تداول عامه، کنایه از زیان سخت دیدن. کلاه به سر شخص رفتن. (فرهنگ فارسی معین). || تأثر و تألمی شدید و بیشتر از حسد. اسف بسیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) مرضی که در پاره ای مرغان یا جوجهء بوقلمون پدید آید و برای جلوگیری از آن همه روزه چرب کردن سوراخ دبر ضرور است. بیماریی که در مرغان و خاصه بوقلمون پدید آید و در مخرج است. بیماریی مرغان و بالخاصه جوجه ها را که از خوردن دانه های زفت پیدا آید. بن سوزه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کونک.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان چانف که در بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کونکرا.

[ ] (اِخ) شهرکی از تبت که به قدیم از چین بود و میان کونکرا ورای کوتیه قلعه ای عظیم است بر دست راست و بر سر کوهی بلند نهاده است و خزینه های تبت خاقانی آنجا باشد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 75).

کون کردن.

[کو کَ دَ] (مص مرکب)مباشرت کردن از راه دبر. جماع کردن از پس. (فرهنگ فارسی معین). لواط. وطی از دبر. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

کون کش.

[کو کَ / کِ] (نف مرکب) قواد. دلال محبتی که پسران بدکار را بکار می برد. || به شکل دشنام یا به منظور مزاح به اشخاص گفته می شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). و رجوع به مدخل بعد شود.

کون کشی.

[کو کَ / کِ] (حامص مرکب)قرمساقی کون. مقابل آن کس کشی بود. (آنندراج). و رجوع به مدخل قبل شود.

کون کمونچه.

[کو کَ چَ / چِ] (ص مرکب)کسی که لنبر و کفل او بیش از حد معمول بیرون زده و متمایل به سمت خارج باشد. دربارهء چنین شخصی گویند: کونش طاقچه دارد. در ترانهء قدیمی که از طرف هواخواهان استبداد و دوستداران شاه شهید در هجو میرزا رضا سروده شده چنین آمده است :
اون میرزا رضای قدکوتوله
زد شاه شهید با گلوله...درق
اون میرزا رضای کون کمونچه
زد شاه شهید با طپونچه...درق.
(فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون کن.

[کو کُ] (نف مرکب) کسی که از راه دبر مباشرت و جماع کند. امردباز. غلامباره. (فرهنگ فارسی معین). بچه باز. تف کار. اهل نم. لاطی. ایرج میرزا راست در عارف نامه :
کنار رستوران قلا نمودی
ز کون کنهای تهران درربودی.
(فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون کنی.

[کو کُ] (حامص مرکب) از راه دبر جماع کردن. امردبازی. غلامبارگی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مدخل قبل شود.

کونکه.

[کو کَ] (اِخ)(1) ناحیتی به اسپانیا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به «کوئنکا» در همین لغت نامه و الحلل السندسیة ص 76 و 115 و 116 شود.
(1) - Cuenca.

کونگان.

(اِخ) دهی از بخش قصرقند که در شهرستان چاه بهار واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کون گشاد.

[گُ] (ص مرکب) در تداول عامه، کسی که سوراخ دبرش فراخ باشد. || کنایه است از تنبل. کاهل. (فرهنگ فارسی معین). سخت کاهل در کارها. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آدم تنبل و سست و پی کار نرو. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون گشادی.

[گُ] (حامص مرکب) در تداول عامه، فراخ کونی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مدخل قبل شود. || کنایه است از تنبلی. کاهلی. (فرهنگ فارسی معین). بیکارگی. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کون لخت.

[لُ] (ص مرکب) کسی که کونش برهنه باشد. (فرهنگ فارسی معین). کون برهنه. و رجوع به کون برهنه شود.

کون لختی.

[لُ] (حامص مرکب) برهنگی کون و عورت کسی. (فرهنگ فارسی معین). کون برهنگی.

کون لیس.

(نف مرکب) کون لیسنده. متملق سخت پست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل بعد شود.

کون لیسی.

(حامص مرکب) تملق و تبصبصی سخت به رذالت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مدخل قبل شود.

کون مرز.

[مَ] (نف مرکب) کون مرزنده. کون کن. (فرهنگ فارسی معین).

کون مرزی.

[مَ] (حامص مرکب)کون کنی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل شود.

کون و پیزی.

[نُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) آمادگی داشتن برای کار. لیاقت کاری را داشتن: فلان کس کون و پیزی کار کردن ندارد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کونوس.

(اِ) ازگیل (در گیلان و مازندران) گاواوبا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ازگیل در گیلان و مازندران. کنس. کنوس. (جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج2 ص 235).

کونه.

[نَ / نِ] (اِ) به معنی کونسته است که کفل و سرین آدمی باشد. (برهان). کونسته. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). سرین و قیل طرف سرین. (فرهنگ رشیدی). سرین و جفته و کفل آدمی و اسب. (ناظم الاطباء). هر یکی از دو طرف نشستنگاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پس شیرین را گفت او را برهنه کن تا همهء اندام وی بنگرم. او را برهنه کرد همهء اندام او درست بود مگر که کونهء چپ او کهتر از آن راست بود. (ترجمهء تاریخ بلعمی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انگشتان دست باریک نه دراز و نه کوتاه و شکم با بر راست و دو کونه از پس پشت بلندتر و میانه باریک. (ترجمهء تاریخ بلعمی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چون معاویه به محراب اندرشد به نماز، مبارک شمشیری بزد و راست برفت بر نشست او و هر دو کونه تا استخوان فرودآورد. (مجمل التواریخ و القصص).
شود دو کونه چو گلزار و بزم چون گلشن(1).
امیرمعزی (از فرهنگ رشیدی).
از نشان دو کونهء من غر.
سنائی (از فرهنگ رشیدی).
|| پیاز پاره ای نباتات چون پیاز نرگس و سنبل و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || قسمت خوراکی بعضی گیاهها. غدهء بعض گیاهان چون سیب زمینی و شلغم و زردک و امثال آن. جزء مأکول بعض گیاهان ملصق به ریشه چون سیب زمینی و غیره. بیخ پاره ای نباتات چون کلم و شلغم و ترب و سیب زمینی و آن را خایه نیز گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ته چیزهایی، نظیر: پیاز و تربچه و نظایر آن. || های آخر کلمه، های نسبت و تشبیه است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || بیخ. ریشه. بن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کونه بستن؛ ریشه کردن: پیاز آدم، هر جایی کونه نمی بندد. (امثال و حکم دهخدا).
- کونه کردن پیاز؛ پاگیرشدن. استوار شدن در جایی. سابقه پیدا کردن و نفوذ یافتن و میخ خود را کوبیدن: بگذار فلان کس یک قدری پیازش در اینجا کونه کند، آن وقت خودش را نشان می دهد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
|| ته چیزی. (فرهنگ فارسی معین). || قسمتی که از بن گروههء خمیر گیرند آنگاه که گروهه بزرگتر از اندازهء مقصود باشد. پرازده. (فرزدق، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ته میوه هایی، چون: خیار، سیب، گلابی و غیره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بقیهء وام و جز آن. بقیهء حساب. ذُبابة. ذُنانة. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کونه گذاشتن شود.
(1) - صاحب آنندراج آرد: رشیدی این مصراع را در این معنی شاهد کرده، اما شاید به معنی گونه و رخسار به کاف فارسی گفته باشد.

کونهان.

(اِ) کنهان. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کنهان شود.

کونه گذاشتن.

[نَ / نِ گُ تَ] (مص مرکب) نپرداختن قسمتی کوچک از وامی و محول کردن به زمان بعد. بقیتی از وام را به وقت دیگر گذاشتن. مبلغی کم از پرداختنی را نپرداختن. ادای بقیه ای از وام را باز برای بار دیگر گذاشتن. پرداختن بقیتی اندک از وام و امثال آن و بقیه را به بعد موکول کردن: باز صد تومان کونه گذاشت؛ یعنی همه را نداد و یکصد تومان نزد خویش نگاه داشت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کسر کردن. قسمتی از حق کسی را ندادن و پرداخت آن را به بعد موکول کردن: از مزد خیاط بیست تومان کونه گذاشتم. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).

کونه گرفتن.

[نَ / نِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) برگرفتن قسمتی از گلولهء خمیر تا نان به اندازهء مطلوب برآید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کونه شود.

کونی.

(ص نسبی) حیز و مخنث. (ناظم الاطباء). آنکه کون دهد. امرد. مفعول. پشت. ملوط. مخنث. (فرهنگ فارسی معین). مفعول. پسر (یا دختر) بدفعل. مفعول از دبر. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || کلمه فحش. (ناظم الاطباء).

کونی.

[کو / کَ نی ی](1) (ع ص) منسوباً، پیر کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج). طویل العمر و پیر کلانسال. (ناظم الاطباء). کلان سال. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء به ضم کاف و در اقرب الموارد به فتح کاف ضبط شده است.

کونی.

[کَ] (ص نسبی) وجودی. (ناظم الاطباء). موجود. وجوددارنده. (از اشتینگاس). || مادی و دنیوی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کونی.

[کَ نی ی] (ع ص نسبی) موجود و بودنی. (ناظم الاطباء). موجود. وجوددارنده. (از فرهنگ جانسون).

کونیان.

(اِ) به معنی خواب باشد که نوم خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کونیچ.

(اِخ) دهی از دهستان فنوج که در بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع است و 1200 تن سکنه دارد که از طایفهء شیرانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کونیز.

[کَ / کُو] (اِ) یک سبد از دوسر. (ناظم الاطباء). سبدی از جو دوسر یا جو صحرایی. (از اشتینگاس). || نام وزنه ای. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کونیک.

(اِخ) دهی از دهستان زهاب که در بخش سرپل زهاب شهرستان قصرشیرین واقع است و 900 تن سکنه دارد. و در چهار محل بفاصلهء نزدیک به هم به نامهای میل، صفی تینی، دم شمشیر و قلعه راویان مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کونیکک.

[کو کَ] (اِ) ابوالملیح. (مهذب الاسماء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قنبره. قبره. چکاو. چکاوک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کونیکه، چکاوک و قبره شود.

کونیکه.

[کو کَ / کِ] (اِ) ابوالملیح. قبره. عُلعُل(1). قنبره. (مهذب الاسماء، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کونیکک شود.
(1) - قبرهء نر.

کونین.

[کَ نَ] (ع اِ) دو کون که مراد دو عالم باشد، یعنی این جهان و جهان آینده یا دو قسم از موجودات یعنی ابدان و ارواح و یا انس و جن. (ناظم الاطباء). هر دو جهان و دارین و عالم ارواح و عالم اجسام. (آنندراج). تثنیهء کون، دو عالم. این جهان و آن جهان. دنیا و آخرت. (فرهنگ فارسی معین). دنیا و عقبی. این عالم و آن عالم. دو جهان. نشأتین. دو سرا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دیدی اندر صفای خود کونین
شد دلت فارغ از جحیم و نعیم.ناصرخسرو.
رو به کونین سر فرودمیار
تا بر آن آسمان بیابی بار.سنائی.
ای کرده به زیرپای، کونین
بگذشته ز حد قاب قوسین.
جمال الدین عبدالرزاق.
کونین نواله ای ز جودت
افلاک طفیلی وجودت.
جمال الدین عبدالرزاق.
حریف خاص او ادنی محمد کو پی جاهش
سرآهنگان کونین اند سرهنگان درگاهش.
خاقانی.
ای چارده ساله قرة العین
بالغ نظر علوم کونین.نظامی.
فرس بیرون جهاند از کل کونین
علم زد بر سریر قاب قوسین.نظامی.
ای سید بارگاه کونین
نَسّابهء شهر قاب قوسین.نظامی.
هرچند مطلقند ز کونین و عالمین
در مطلقی گرفتهء اسرار میروند.عطار.
خود از نالهء عشق باشند مست
ز کونین بر یاد او شسته دست.
سعدی (بوستان).
- خواجهء کونین؛ رسول اکرم (ص). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (اصطلاح عرفان) جمیع موجودات غیب و شهادت را صور علمیهء حق می نامند که به تجلی دوم - که تجلی و احدیت و الوهیت است - تفصیل یافته و از یکدیگر ممتاز گشته اند و این مرتبت تنزل است از مرتبت احدیت ذات به مرتبت اسماء و صفات. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).

کوود.

[کَ وو] (ص) بر وزن و معنی کبود است و آن رنگی باشد معروف و آسمان بدان رنگ است. (برهان) (آنندراج). کبود. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کبود شود.

کؤود.

[کَ ئو] (ع ص) عقبة کؤد(1)؛ پژ دشوار. (منتهی الارب). پژ دشوارگذار. (ناظم الاطباء). کوه و کتلی که سخت و دشوار بر آن توان رفتن. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء با یک واو ضبط شده است.

کؤوس.

[کُ ئو] (ع اِ) جِ کأس. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جامها. پیاله ها : از شام تا فلق و از بام تا شفق به معاطات کؤوس مدام و معانات پریچهرگان خوش اندام... (جهانگشای جوینی).

کؤولة.

[کُ ئو لَ] (ع مص) رجوع به کؤلة شود.

کووه.

[وِ] (اِخ) دهی از بخش قشم که در شهرستان بندرعباس واقع است و 540 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوویه.

[یِ] (اِخ) بارون ژرژ.(1)زیست شناس فرانسوی (1769-1832م.). مبدع تشریح سنجشی و فسیل شناسی است. او با اصول دوگانهء خود یکی به نام «قانون تبعیت اعضا» و دیگری «قانون رابطهء شکلها» توانست انواع ناپدید شده را با چند استخوان شکسته معین کند و پستانداران فسیل شده را سازمان دهد. او در پایان عمر با عقیدهء «یگانگی ترکیب اعضاء» ژوفروی(2) به مخالفت برخاست. کوویه به عضویت آکادمی فرانسه نیز نائل آمد. (از لاروس).
(1) - Cuvier, Baron Georges.
(2) - Geoffroy Saint Hilaire.

کوة.

[کَوْ وَ / کُوْ وَ] (ع اِ) روزن. (دهار). روزن خانه. کَوّ بدون تا نیز مانند آن است یا تذکیر(1) جهت روزن کلان است و تأنیث،(2)جهت روزن خرد. ج، کَوی، کِواء. کوی کهدی لغة فیهما واحدها کوة بالضم. (از منتهی الارب). کَوّ روزن در دیوار یا کَوّ روزن بزرگ و کوة روزن کوچک است. ج، کَوّات، کُوّات، کُوی، کِواء. (از اقرب الموارد). روزن که در دیوار گذارند. (غیاث). روزن خانه و سوراخ در دیوار. (ناظم الاطباء).
(1) - یعنی کَوّ.
(2) - یعنی کوة.

کوة.

[کُوْ وَ] (ع اِ) به لغت حبشه، مشکاة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کوه.

(اِ) معروف است و عربان جبل خوانند. (برهان). ترجمهء جبل. (آنندراج).(1) هر برآمدگی کلان و مرتفعی در سطح زمین خواه از خاک باشد و یا سنگ و به تازی جبل گویند. (ناظم الاطباء). پهلوی «کف»(2) (کوه، قلهء کوه)، ایرانی باستان «کئوفه»(3) (کوه)، اوستا «کئوفه»(4) (کوه، کوهان)، پارسی باستان «کئوفه»(5) (کوه)، پهلوی «کفک»(6) (کوه، کوهان)، بلوچی «کپک(7)، کفغ(8)» (شانه)، کردی «کوی»(9) (وحشی)، ارمنی «کهک»(10)(کوه، موج)، و به قول کایگر، افغانی «کوب»(11) (کوهان). (از حاشیهء برهان چ معین). هر یک از برآمدگیها و مرتفعات سطح زمین که از خاک و سنگ فراوان و کانیهای مختلف تشکیل شده و نسبت به زمینهای اطراف بسیار بلند باشد. جبل. (فرهنگ فارسی معین). جبل. طور. طود. علم. ذَبر. دَبر. کُه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آهو ز تنگ و کوه بیامد به دشت و راغ
بر سبزه باده خوش بود اکنون اگر خوری.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چو دریا و چون کوه و چون دشت و راغ
زمین شد به کردار روشن چراغ.فردوسی.
ببالید کوه آبها بردمید
سر رستنی سوی بالا کشید.فردوسی.
به چاره بیاوردش از دشت و کوه
به بند آمدند آنکه بد زآن گروه.فردوسی.
گردون ز برق تیغ چو آتش لپان لپان
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
فرخی.
بیابان درنورد و کوه بگذار
منازلها بکوب و راه بگسل.منوچهری.
پیلان ترا رفتن باد است و تن کوه
دندان نهنگ و دل و اندیشهء کندا.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که چون کرکس به کوهان برگذشتی
بیابان را چو نامه درنوشتی.
(ویس و رامین).
بجنبد ز جا ای پسر چون درخت
به باد سحرگاه کوه ثبیر.ناصرخسرو.
حوض ز نیلوفر و چمن ز گل سرخ
کوه نشابور گشت و کان بدخشان.
عثمان مختاری.
کآن چاره چو سنبیدن کوه است به سوزن
وآن حیله چو پیمودن آب است به غربال.
امیرمعزی.
ملک و عمرت را چه باک از کید و مکر دشمنان
کوه و دریا را چه باک از سایهء پرذباب.
امیرمعزی (از امثال و حکم ص 1250).
کوه اگر حلم ترا نام برد بی تعظیم
ابر اگر دست ترا یاد کند بی تجلیل
کوه را زلزله چون کیک فتد در باره
ابر را صاعقه چون سنگ فتد در قندیل.
انوری.
کوه را زر چه سود بر کمرش
که شهان را زر از در کمر است.خاقانی.
بحر در کوه بین کنون پس از آنک
کوه در بحر دیده ای بسیار.خاقانی.
کوه را در هوا نداشته اند
شمس را بر قمر ندوخته اند.خاقانی.
دل کوه از تاب سخای او خون شد. (سندبادنامه ص13).
که منزل به منزل رود کوه و دشت
ببیند جهان در جهان سرگذشت.نظامی.
چنانش می دواند از کوه تا کوه
که مرکب ریخت از دنبالش انبوه.
(منسوب به نظامی).
گوهر عالم تویی، در بن دریا نشین
پیش خسان همچو کوه، بیش کمر برمبند.
عطار.
باور نکردمی که رسد سوی کوه، کوه
مردم رسد به مردم باور بکردمی
کوهی بود تنم که بدو کوه غم رسید
من مردمم چرا نرسیدم به مردمی.
نوعی خبوشانی (از امثال و حکم ص 1249)(12).
بی خبر بودند از سر آن گروه
کوه را دیده ندیده کان به کوه.مولوی.
کَه نیم کوهم ز صبر و حلم و داد
کوه را کی دررباید تندباد.مولوی.
کوه در سوراخ سوزن کی رود
جز مگر آن کوه برگ که شود.مولوی.
منعم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست
هر جا که رفت خیمه زد و بارگاه ساخت.
سعدی (گلستان).
عجب مدار ز من روی زرد و نالهء زار
که کوه کاه شود گر برد جفای خسی.
سعدی.
دریا و کوه در ره و من خسته و ضعیف
ای خضر پی خجسته مدد کن به همتم.
حافظ.
برده ام صد رنج و شد وصلت نصیب دیگران
کوه را فرهاد کند و لعل را پرویز یافت.
ابوالمعالی (از امثال و حکم ص 1249).
کوه را به نوک سوزن از بیخ برکندن آسانتر است از رذیلت کبر از دل افکندن. (بهارستان جامی).
به آن باشد که در دامن کشی پای
مثال کوه باشی پای برجای.جامی.
کوه از بحر چو دریوزه کند
بحر پیداست چه در کوزه کند.جامی.
چو گردد هزاران توجه یکی
ز جا برکند کوهها بی شکی.
ظهوری (از آنندراج).
نروید بجز کوه از آن سرزمین
که نقاش نقشش کشد بر زمین.
ظهوری (از آنندراج).
خرقهء پارین ترا به کار نیاید
کوه موقر کجا و کاه محقر.قاآنی.
- آفتاب به کوه رفتن؛ مردن. (ناظم الاطباء).
- کوه آتشفشان؛ آتشفشان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به آتشفشان شود.
- کوه آهن؛ کوهی که از آهن باشد. کوهی که چون آهن سخت باشد :
شود کوه آهن چو دریای آب
اگر بشنود نام افراسیاب.فردوسی.
- || کنایه از زنجیر بسیار گران :
پای من زیر کوه آهن بود
کوه بر پای چون توان برخاست.خاقانی.
و رجوع به ترکیب کوه پولاد شود.
- کوه احد؛ رجوع به احد شود :
در دیدهء حلم تو نموده
صد کوه احد کم از سپندان.عمید لوبکی.
آن شه دریاسخا که از دل او هست
کوه احد مایهء نقار گرفته.مجیر بیلقانی.
شربت زهر، ار تو دهی تلخ نیست
کوه احد گر تو نهی نیست بار.سعدی.
- کوه اخضر؛ کنایه از کوه قاف است. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). کوه قاف. (ناظم الاطباء). و رجوع به قاف شود.
- کوه اسد؛ کوهی است که پیوسته آتش از آن افروخته و درخشان باشد و هرگز فروننشیند. (برهان). کوه آتشفشان. (ناظم الاطباء).
- کوه الوند.؛ رجوع به الوند شود.
- کوه به کوه؛ از این کوه به آن کوه. (ناظم الاطباء). از کوهی به کوهی دیگر :
شهری و لشکری، ز جان بستوه
همه آواره گشته، کوه به کوه.نظامی.
تا شب، آن روز رفت کوه به کوه
آمد از جان و از جهان بستوه.نظامی.
- کوه بیدواز.؛ رجوع به بیدواز شود.
- کوه پولاد؛ کنایه از زنجیر بسیار گران. کنایه از بند و کند بسیار سنگین :
شایدم کالماس بارد چشم از آنک
بند بر من کوه پولاد است باز.خاقانی.
- کوه تیغ؛ کنایه از روشنی بسیار است. (برهان) (انجمن آرا). روشنی بسیار. (ناظم الاطباء).
- کوه ثبیر.؛ رجوع به ثبیر شود.
- کوه حلم؛ بردباری عظیم. وقار و عظمت شأن :
او کوه حلم بود که برخاست از جهان
بی کوه کی قرار پذیرد بنای خاک.خاقانی.
- کوه رونده(13)؛ کنایه از اسب و فیل قوی. (آنندراج). اسب و شتر و فیل قوی هیکل. (فرهنگ رشیدی). اسب. (ناظم الاطباء). کنایه از اسب که به تازی فرس خوانند. (برهان) :
به کوه رونده درآورد پای
چو پولاد گویی روان شد ز جای.
نظامی (از آنندراج).
- کوه زمرد؛ مراد از شیئی محال. (غیاث) (از آنندراج). کنایه از چیزی که حصول آن ممکن نباشد. امر محال. (فرهنگ فارسی معین).
- کوه کوهان؛ شتری که کوهانی بلند و بزرگ چون کوه دارد :
هزار اشتر همه صاحب شکوهان
سراسر پشته پشت و کوه کوهان.
جامی (از آنندراج).
- کوه گنج؛ کنایه از گنج بزرگ. (آنندراج). گنج بزرگ. (فرهنگ فارسی معین). گنج بی پایان. (ناظم الاطباء).
- کوه و بیابان بریدن؛ قطع کردن کوه و بیابان. طی کردن و درنوردیدن کوه و بیابان :
هزار کوه و بیابان برید خاقانی
سلامتش به سلامت به خانه بازآورد.
خاقانی.
- کوه و کاه؛ بزرگ و کوچک. مهم و بی اهمیت: کوه و کاه پیش او یکی است. (فرهنگ فارسی معین).
- کوه و کتل؛ کوه و تپه های بلند. کوه و گردنه. رجوع به کتل شود.
- کوهی را به کاهی بخشیدن؛ پربهایی را با بی بهایی مبادله کردن.
- مثل کوه، مثل کوه ابوقبیس، مثل کوه احد، -مثل کوه البرز، مثل کوه الوند، مثل کوه -«بیدواز»(14) مثل کوه ثبیر(15)، مثل کوه ثهلان، ظاهراً به عظمت مثل بوده است. (از حاشیهء امثال و حکم ص 1475).
مثل کوه قارن؛ یعنی گران و بزرگ و باوقار و حلیم. (امثال و حکم ص1475).
- هفت کوه در میان؛ چون نام مرگ یا بلا یا بیماریی را برای کسی بردن خواهند دفع آن پیشتر این جمله گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کوه با آن عظمت آن طرفش دریا بود ، نظیر: کاسهء آسمان ترک دارد. (امثال و حکم ص 1249).
کوه بر پای چون توان برخاست.
خاقانی (از امثال و حکم ص 1249).
کوه به کوه نرسد آدمی به آدمی رسد . (امثال و حکم ص 1249).
کوه را با سوزن نتوان سنبید . (امثال و حکم ص1249).
کوه را بالای کوه (یا روی) کوه می گذارد؛ نهایت نیرومند و پرقوت است. (امثال و حکم ص 1249).
کوه کندن و موش برآوردن . (امثال و حکم ص1250)(16).
کوه و کاه پیش او یکی است . (از آنندراج). رجوع به مثل بعد شود.
کوه و کاه پیش او یکسان است ؛ مردی نادان یا بخشنده و راد است. (امثال و حکم ص 1250).
کوهی را به کاهی بخشند ، نظیر: چه کنم با مشتی خاک جز آفریدن. (امثال و حکم ص 1250).
|| پشته. تپه. (از ناظم الاطباء). || اوج. بلندی. (فرهنگ فارسی معین).
- کوه آسمان؛ یعنی اوج آسمان و بلندی آن. (آنندراج). اوج آسمان. (فرهنگ فارسی معین).
|| در اصطلاح شعرا، کفل و سرین معشوق. (آنندراج) :
گرچه می گویم و غیرت به دهن می زندم
کوه سیم از کمر آویختنش را نگرید.
محتشم کاشانی (از آنندراج).
|| مزید مؤخر امکنه: آبندان کوه. آزادکوه. ازن کوه. اسپی کوه. استره کوه. اسکنه کوه. امیدوارکوه. امیرکوه. بادله کوه. برکوه. بیروزکوه. پاین کوه. پایزه کوه. پره کوه. پس داکوه. پشت کوه. پشت گردوکوه. پلت کوه. پیرگردوکوه. پیش داکوه. پیش کوه. چاله کوه. چلان کوه. چمورکوه. داکوه. رانکوه. دوست کوه. رانکوه. زرده کوه. زرمش کوه. زیرمارکوه. سفیدکوه. سلستی کوه، سلسله کوه. سمام کوه. سوادکوه. سفیدکوه. شاه درکوه. شاه سفیدکوه. شادکوه. شاه کوه. شاه کوه بالا. شاه کوه پایین. شاه کوه و سارو. شروین کوه. شکرکوه. شلسکوه. شهریارکوه. شورکوه. عثمان کوه. علم کوه. فرخان فیروزکوه. فش کوه. فیروزکوه. قافلان کوه. کازیارکوه. کرجی کوه. کرکس کوه. کره کوه. کش کوه. کهنه کوه. کوس کوه. کیوان کوه. گاوکوه. گراکوه. گردکوه. گله کوه. گوشواره کوه. گوکوه. لارکوه. لره کوه. لنده کوه. لیت کوه. لیله کوه. ماران کوه. ماوج کوه. موجه کوه. میاه کوه. نچی کوه. نشداکوه. نوکوه. نیج کوه. نیله کوه. وازه کوه. ورکوه. ونداد امیدکوه. ونداد هرمزدکوه. هرمزدکوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| توده ای عظیم از هر چیز. کپهء انباشته و روی هم چیده از هر چیز :
نهادند بر دشت هیزم دو کوه
جهانی نظاره شده هم گروه.فردوسی.
|| بسیار. بسیار بسیار: درد، کوه می آید مو می رود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- یک کوه؛ بسیار. فراوان: یک کوه کار بر عهده ام گذاشتی و رفتی.
- یکی کوه؛ بسیار (با یک دنیا و یک عالم مقایسه شود). (فرهنگ فارسی معین) :
برون آمد از پردهء تیره میغ
ز هر تیغ گویی یکی کوه تیغ(17).
نظامی (از آنندراج)(18).
(1) - صاحب آنندراج افزاید: گنبد و میخ از تشبیهات اوست... و با لفظ رستن و کافتن و کندن مستعمل.
(2) - kof.
(3) - kaufa.
(4) - kaofa.
(5) - kaufa
(6) - kofak.
(7) - kopak.
(8) - kofagh.
(9) - kuwi.
(10) - kohak.
(11) - kvab. (12) - این قطعه را به نام خاقانی نیز دیده ام. (حاشیهء امثال و حکم).
(13) - در برهان: کوه روند.
(14) -کوه بیدواز که به ضبط حسین خلف نام -کوهی از ولایت ماوراءالنهر است.؛(15) - کوهی است به ظاهر مکه. (از حاشیهء امثال و حکم).
(16) - قصه ای که لافونتن از زاییدن البرز به نظم آورده، محتمل است از این مثل مأخوذ باشد. (حاشیهء امثال و حکم).
(17) - کوه تیغ یعنی اشعهء بسیار. (فرهنگ فارسی معین).
(18) - صاحب آنندراج در توضیح این بیت گوید: در این بیت نظامی مراد از یکی کوه تیغ، بسیار تیغ که عبارت است از خطوط شعاعی آفتاب.

کوه.

[کُ وَ / کُوْ وَ] (اِ) غوزه و غلاف پنبه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). غلاف پنبه. غوزهء پنبه. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || کوکنار که غلاف خشخاش باشد. (برهان). کوکنار. (آنندراج). کوکنار و غلاف خشخاش. (ناظم الاطباء) :
مستغرق خوابیم در این کوهء خشخاش
شام اجل و صبح جزا را نشناسیم.
امیرخسرو (از آنندراج).
چیست اندر کوه بانگ دانه های کوکنار.
امیرخسرو (از آنندراج).(1)
|| پیلهء ابریشم و آنچه بدینها ماند همه را کوه می گویند. (برهان). پیلهء ابریشم و مانند اینها. (ناظم الاطباء). پیلهء ابریشم. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || در نسخهء سروری به معنی شیشهء حجام مرادف کپه آورده. (فرهنگ رشیدی). در مجمع الفرس سروری به معنی شیشهء حجام و مرادف کپه(2) نیز آورده. (آنندراج).
(1) - صاحب آنندراج آرد: در این دو بیت گوزه به کاف فارسی مرادف غوزه توان یافت و اصل همان بوده، «زا» ساقط شده برای اینکه موزون شود مشدد کرده اند و لغتی شده.
(2) - اصل: کیسه و این صحیح نمی نماید.

کوه.

[کَ] (ع مص) هه کردن فرمودن کسی را تا بوی دهن وی معلوم شود. (ناظم الاطباء). بو کشیدن. استشمام کردن بوی دهان کسی را و دستور دادن او را تا نفس بیرون دهد (یا ها کند) تا معلوم گردد که مست است یا نه. (از اقرب الموارد): کهته کوهاً؛ په کردن گفتم او را تا بوی دهن او معلوم گردد. (از منتهی الارب).

کوه.

[کَ وَهْ] (ع مص) سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کوه.

(اِخ) نام مستعار هومان تورانی. (از فهرست ولف). هومان در گفتگوی با رستم خود را چنین نامیده است :
بپرسیدی از گوهر و نام من
به دل دیگر آمد ترا کام من
مرا نام کوه است گردی دلیر
پدر بوسپاس است مردی چو شیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 4 ص 968).

کوه.

(اِخ) دهی از دهستان سیاهو که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه آب.

(اِخ) دهی از دهستان ده پیر که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است. 120 تن سکنه دارد که از طایفهء پیرالوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان مشهدریزه میان ولایت باخرز که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 341 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوهالی.

(اِخ) دهی از دهستان پاطاق که در بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کوهامون.

(اِ مرکب)(1) کوه مسطح. (از ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || نوعی بازی. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - از: کوه + هامون. (از اشتینگاس). رجوع به هامون شود.

کوهاموی.

(اِ مرکب) نام نوعی از بازی باشد و آن چنان است که خاک را توده کنند و مویی در میان آن پنهان سازند و بعد از آن آب بر آن ریزند و گل کنند پس گروی و شرط بندند و بر دور آن گل نشینند و موی را طلبند هرکه بیابد شرط و گرو را ببرد و آن بازی را به عربی بقیری خوانند. (برهان). نام بازیی است که مویی را در تودهء خاک پنهان کنند و جمعی گرد آن توده نشینند و موی را جویند هرکه یابد آن بازی را برد و گرو را گیرد. (آنندراج) (انجمن آرا). مؤلف فرهنگ نظام گوید: در نسخهء مهذب الاسماء که نزد من است معنی بقیری را «کوهامان» نوشته، اما در نسخهء متعلق به کتابخانهء علامهء دهخدا «کوهامون» آمده. (حاشیهء برهان چ معین). قسمی بازی کودکان. بُقَّیری. محمودبن عمر کوهامون ضبط کرده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): بقیری کسمیهی؛ بازیی است که به فارسی آن را کوهاموی گویند. (از منتهی الارب).

کوهان.

(اِ) به معنی زین اسب است. (برهان). در برهان گفته به معنی زین اسب است. (آنندراج) (انجمن آرا). زین اسب. (ناظم الاطباء). || آنچه از پشت شتر و گاو برآمده هم کوهان می گویند، لیکن به طریق مجاز. (برهان). آنچه بر پشت شتر و گاو برآید هم بر طریق مجاز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). حدبه و برآمدگی پشت شتر و گاو. (ناظم الاطباء). برآمدگی و بلندی پشت شتر و بلندی پشت و بلندی شانهء گاو. (غیاث). (از: کوه + ان، پسوند نسبت) مقایسه شود با پهلوی «کَئُفه(1)»، «کفک»(2) (کوه، کوهان)، و مقایسه شود با کردی گوهان(3) (پستان). (حاشیهء برهان چ معین). قسمت برآمدگی پشت شتر و گاو که عبارت از نسج چربی ذخیرهء حیوان است. (فرهنگ فارسی معین). حدبی باشد از پشت شتر برآمده و گاومیش و نوعی گاو را. کوزی که بر پشت شتر است. سنام. عریکه. غارب. کتر. جبله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همان اشتر که پوشیدش به دیبا باد نوروزی
خزانی باد پنهان کرد در محلوج کوهانش.
ناصرخسرو.
افزون ز که، کوهان او، از عاج تر دندان او
از تیرها مژگان او از نوک سوفارش دهان.
امیرمعزی.
گر چو تیغ آفتاب آن تیغ بر کوهی زنی
کوه تا کوهان گاو آن زخم را نبود حجاب.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ناقه را چون ماه بر کوهان بود
نام چرخ مشتری فالش کنم.خاقانی.
برای توشهء شب خوشهء ثریا را
فلک ز گوشهء کوهان ثور کرد آونگ.
؟ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کوهان اشتر؛ کف الخضیب : و گروهی مر کف الخضیب را کوهان اشتر خوانند. (التفهیم).رجوع به کف الخضیب شود.
- کوهان ثور؛ برآمدگی پشت گاو را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- || به معنی پروین هم هست و آن چند ستارهء کوچک باشد که به منزلهء کوهان است در ثور و آن یکی از منازل قمر است و به عربی ثریا خوانند. (برهان) (آنندراج). پروین یعنی چند ستارهء کوچک در برج ثور که به منزلهء کوهان آن است و به تازی ثریا گویند. (ناظم الاطباء). ثریا. پروین. پرن. پرو. نرگسهء چرخ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - kaofa.
(2) - kofak.
(3) - guhan.

کوهان.

[] (اِخ) دهی از دهستان جمع آبرود که در بخش حومهء شهرستان دماوند واقع است و 325 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوهان.

(اِخ) دهی از بلوک کلاتهء دهستان مرکزی بخش میامی که در شهرستان شاهرود واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهان.

(اِخ) دهی از دهستان کرون که در بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع است و 484 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوهان.

(اِخ) دهی از دهستان براآن که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوهان دار.

(نف مرکب) آنکه دارای کوهان باشد. (ناظم الاطباء).

کوهانستان.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان ماربین که در بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع است و 1325 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کوهانک.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی که در بخش مرکزی شهرستان دزفول واقع است. 300 تن سکنه دارد که از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوهانی.

(اِخ) دهی از دهستان بالا که در شهرستان نهاوند واقع است و 1455 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوه بابا.

[هِ] (اِخ) نام کوهی به شمال افغانستان نزدیک هندوکش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوهی بزرگ از شاخه های هیمالیا در آسیای میانه است که در داخل افغانستان واقع است و از 65 درجه و 40 دقیقه تا 64 درجهء طول شرقی امتداد دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

کوه باش.

(نف مرکب) که جای در کوه دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): قوعلة؛ عقاب کوه باش. (منتهی الارب، یادداشت ایضاً).

کوه بالا.

(اِ مرکب) به ارتفاع کوه. به بلندی کوه :
ببخشید چندانش از گونه گون
شده توده یک کوه بالا فزون.اسدی.

کوهبذ.

[بَ] (اِخ) لقب هرمزبن بهرام از سلاطین ساسانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوه بر.

[بُ] (نف مرکب) سنگتراش در کوه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوه برکوه.

[بَ] (اِ مرکب) عنبر مطبق را گویند و آن نوعی از عنبر است که طبقه بر طبقه بر روی هم نشسته است، مانند کوه. (برهان) (آنندراج). نوعی از عنبر که طبقه طبقه بر روی هم نشسته است. (ناظم الاطباء). عنبر تر. عنبر مطبق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوه بری.

[بُ] (حامص مرکب) شغل و عمل کوه بر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوه بُر شود.

کوه بن.

[بُ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند که در شهرستان چاه بهار واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوهبنان.

[بُ] (اِخ) نام یکی از دو دهستان بخش راور که در شهرستان کرمان واقع است. از 131 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و در حدود 1500 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارتند از: ده علی، جور و اسفیچ. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). در بلوک کوهبنان معادن بسیار، از قبیل: مس و سرب موجود است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوه بنه.

[بُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است که 331 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوه بنیاد.

[بُ] (ص مرکب) عظیم الجثه و بزرگ و استوار چون کوه : روزی صیادان پیلی وحشی گرفتند... بادحرکت، آتش سرعت،... ابرنهاد، کوه بنیاد. (سندبادنامه ص 56).

کوه بیجار.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است و 278 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوه بیستون.

[هِ] (اِخ) رجوع به بیستون شود.

کوه بیستون.

[هِ] (اِ مرکب) نام نوایی است مطربان را. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گاه کوه بیستون و گنج بادآور زنند
گاه دست سلمکی و پردهء عشرا برند.
ضمیری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوهپا.

(اِخ) نام محلی کنار جادهء اصفهان به نایین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوهپایه شود.

کوه پاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) حصه و پاره و لختی از کوه را گویند. (برهان) (آنندراج). یک لخت از کوه. (ناظم الاطباء). قسمتی از کوه. حصه ای از جبل. (فرهنگ فارسی معین). کُه پاره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
راست گفتی خیال حلم امیر
بار آن کوه پاره بود مگر.فرخی.
که مردی بس عظیم و شخصی چون کوه پاره بود. (قصص الانبیاء). غلام حبشی در میدان مانند کوه پاره ای... (سمک عیار از فرهنگ فارسی معین). || کنایه از اسب هم هست که عربان فرس خوانند. (برهان) (آنندراج). اسب. (ناظم الاطباء). کنایه از اسب. فرس. (فرهنگ فارسی معین).

کوه پاسان.

(اِخ) دهی از دهستان ایراندکان که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوهپایجات.

[یَ / یِ] (اِ) جمع غلطِ کوهپایه به سیاق عربی. (از فرهنگ فارسی معین) : ترقی منسوجات کوهپایجات اصفهان (در زمان ناصرالدین شاه). (المآثر و الاثار ص 160 از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوهپایه شود.

کوهپایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) دامن کوه را گویند، یعنی زمینی که در پایین کوه واقع است. (برهان). دامنهء کوه و زمینی که در پایهء کوه واقع باشد. (ناظم الاطباء). زمینی که در پایین کوه واقع است. دامنهء کوه. (از فرهنگ فارسی معین) : به روستای گرگان دیهی است در کوهپایه... (قابوسنامه از فرهنگ فارسی معین). || به معنی کوهستان هم هست. (برهان). کوهستان. (ناظم الاطباء). ناحیهء کوهستانی. (از فرهنگ فارسی معین).

کوهپایه.

[یَ / یِ] (اِخ) ناحیه ای است که از شمال محدود است به کوه بنان و کویر لوت، از جنوب به کرمان، از مشرق به خبیص و کویر لوت و از مغرب به زرند. این قسمت عبارت از ناحیهء کوهستانی وسیعی است که 400 قریه دارد و طول آن 120 و عرضش 90 کیلومتر می باشد و به سه ناحیه تقسیم می شود: درختجان، حرجند و ده زیار. پارچه های پشمی آن معروف است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 257). و رجوع به همین مأخذ شود.

کوهپایه.

[یِ] (اِخ) یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان اصفهان است. حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال به شهرستان اردستان، از جنوب به شهرستان شهرضا، از مشرق به شهرستان نایین و از مغرب به بخش مرکزی اصفهان محدود است. در بخش کوهپایه، یک رشته کوهستان در شمال بخش وجود دارد که مهمترین قلل آن عبارت است از: کوه سراش، کوه فشارک و کوه شورغستان. آبادیهای بخش کوهپایه در دامنه های این رشته ارتفاعات واقع شده و هوای آن سردسیر و معتدل است. مرکز بخش (قصبهء کوهپا) در کنار راه شوسهء اصفهان به یزد واقع شده است. این بخش از 79 آبادی تشکیل شده بدین ترتیب: 1- دهستان حومهء کوهپایه، 36 آبادی و 39639 تن سکنه. 2- دهستان رودشت، 43 آبادی و 8904 تن سکنه. بنابراین بخش کوهپایه یا مرکز بخش در حدود 48543 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوهپایه.

[یِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش کوهپایه که در شهرستان اصفهان و در کنار راه شوسهء اصفهان به یزد واقع است و مشخصات جغرافیایی آن بشرح زیر است: طول 52 درجه و 23 دقیقه شرقی از نصف النهار گرینویچ، عرض 32 درجه و 41 دقیقه و پنج ثانیهء شمالی و ارتفاع از سطح دریا 1643 متر و مسافت آن تا اصفهان 68هزار گز و تا نایین 65هزار گز است. در دامنهء رشته ارتفاعات کوه فشارک و کوه سراش واقع و در حدود 3330 تن سکنه دارد. نام قصبه در اصطلاح مردم محل کوهپا خوانده می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوهپایه.

[یِ] (اِخ) دهستانی از بخش بردسکن که در شهرستان کاشمر واقع است. این دهستان از 20 آبادی تشکیل شده است و در حدود 8334 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوه پر.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کلاردشت که در شهرستان نوشهر واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کوهپرات.

[پَ] (اِخ) یکی از دهستانهای کجور که در شهرستان نوشهر واقع است. این دهستان در قسمت شمال غربی کجور و شمال دهستان زانوس رستاق قرار دارد و از 16 آبادی تشکیل شده است. مرکز دهستان کوهپر پایین و قرای مهم دیگر آن عبارت از اویل و نیمور است و در حدود 3هزار تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوه پر بالا.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهپر که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 180 تن سکنه دارد. بین کوهپر بالا و پایین روی تپه ای معصوم زاده ای وجود دارد که بنای آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوه پر پایین.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهپر که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوه پردازی.

[پَ] (حامص مرکب)(اصطلاح نقاشی) تجسم دادن منظرهء کوه. نقاشی و طراحی کوه. (از فرهنگ فارسی معین).

کوه پس.

[پَ] (اِخ) دهی از دهستان دیلمان که در بخش سیاهکل شهرستان لاهیجان واقع است و 539 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوه پشت.

[پُ] (ص مرکب) بر وزن و معنی کوزپشت است که به عربی هضبه خوانند. (برهان). کج و خمیده و کوزپشت. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف «کوزپشت» است، ولی لغتاً صحیح می نماید. (از حاشیهء برهان چ معین). || قوی پشت. (از فرهنگ فارسی معین).

کوه پنج.

[پَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان سیرجان و مرکب از 48 آبادی بزرگ و کوچک و دارای 4000 تن سکنه است. مرکز آن بیدخیری می باشد و قرای مهم آن عبارتند از: ده بالا، گهدیج، عباس آباد، باغ خشک خاتون مرده و لای کرباس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه پیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب) هر چیز کلان مانند کوه. (ناظم الاطباء). هر چیز کلان و درشت مانند کوه. (از فرهنگ فارسی معین) :
بر سمند کوه پیکر تندخویان گرم جنگ
همچو آتش گشته پنهان در لباس آهنین.
وحشی (از فرهنگ فارسی معین).

کوه تا کوه.

(ق مرکب) از سر تا پا و سراسر و تماماً و همگی و کام. (ناظم الاطباء). کوه کوه. (از فرهنگ فارسی معین) :
زمین کوه تاکوه جوشن وران
برفتند با گرزهای گران.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 1 ص 260).
و رجوع به کوه کوه شود.

کوه توان.

[تَ] (ص مرکب) دارای قوت و قدرت کوه. پرزور. (از فرهنگ فارسی معین) : مرکبان کوه توان بر مثال کشتیهای گران در آن دریا سیاحت می کردند. (جوامع الحکایات از فرهنگ فارسی معین).

کوهج.

[هِ] (اِ) آلوی کوهی را گویند و به عربی زعرور خوانند و درخت آن را عوسج می گویند. (برهان) (آنندراج). زالزالک و کیل کوهی که به تازی زعرور و درخت آن را عوسج گویند. (ناظم الاطباء). در مخزن الادویه «کوهنج» اسم فارسی زعرور است... «کوهی» و «کوهیج» به فارسی زعرور جبلی است. «کویج» و «کویژ» اسم فارسی زعرور احمر بستانی است، و نزد بعضی کویژ به زای فارسی به معنی مطلق زعرور است. در تحفهء حکیم مؤمن «کویج»، اسم فارسی زعرور است ظاهراً اصل کلمه کوهیج، کوهیک (= کوهی، جبلی) و صفت است و کویج و کوهج مخفف آن است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کوهیج شود.

کوهج.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بستک که در شهرستان لار واقع است و 1136 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوهجرد.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان فسارود که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 219 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوه جفتان.

[جُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش شهداد که در شهرستان کرمان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه جگر.

[جِ گَ] (ص مرکب) کنایه از مردم صاحب حوصله و دلیر و شجاع باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از مردم شجاع و دلاور. (آنندراج). کنایه از شجاع، دلیر و دلاور. (از فرهنگ فارسی معین) :
دریاکشان کوه جگر باده ای به کف
کز تف به کوه لرزهء دریا برافکند.
خاقانی (از آنندراج).

کوه جلیل.

[هِ جَ] (اِخ) نام کوهی که نوح (ع) در آنجا خانه داشت و آب طوفان مرتبهء اول از آن خانه جوشید. (برهان) (آنندراج). و رجوع به جلیل و جبل الجلیل شود.

کوهچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) کوه کوچک و خرد. (آنندراج). مصغر کوه. تپه و کوه خرد. (ناظم الاطباء). کوه کوچک. کوه خرد. (فرهنگ فارسی معین).

کوه چهر.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان ریز که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوه خر.

[خَ] (اِ مرکب) خر وحشی و گورخر. (ناظم الاطباء). خرکوهی. گورخر. (از اشتینگاس).

کوهد.

[کَ هَ] (ع ص) مرد لرزه زده از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مرد لرزه زده و مرتعش از پیری. (ناظم الاطباء).

کوه در.

[دَ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه کوه را بدرد. کوه شکاف. (از فرهنگ فارسی معین) :
نوک سنان کوه در سینه دوز او
از بازوی سپهر کمانکش سپر گشاد.
(جوامع الحکایات از فرهنگ فارسی معین).

کوهدشت.

[دَ] (اِخ) نام دهستانی از بخش طرهان که در شهرستان خرم آباد واقع است. این دهستان از 68 آبادی تشکیل شده و قرای مهم آن عبارتند از: سراب، میری، ابوالوفا، رزده، و ننک دار اریکا. آثار چند قلعهء مخروبه و دو بقعهء خرابه به نام داودرش و ابوالوفا در این دهستان باقی مانده است. جمعیت دهستان در حدود 16000 تن می باشد که از طوایف امرائی، گراوند، آزادبخت، عباسی، زرونی و کوفانی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوهدل.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اسکو که در شهرستان تبریز واقع است و 254 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کوه رحمت.

[هِ رَ مَ] (اِخ) نام کوهی است نزدیک به مکه معظمه. (برهان). نام کوهی است نزدیک مکهء معظمه که به تازی جبل الرحمة خوانند. (آنندراج). و رجوع به جبل الرحمة شود.

کوهرنگ.

[رَ] (اِخ) نام دره و همچنین رودخانه ای است در زردکوه بختیاری. رودخانهء کارون که از زردکوه بختیاری سرچشمه می گیرد و در باختر اصفهان واقع شده است، سرچشمهء آن کوهرنگ نام دارد. آب کوهرنگ پس از طی یک کیلومتر و نیم به آب دیگری به نام شیخ علیخان متصل و از این نقطه به نام کارون به طرف اهواز رهسپار می شود. مقدار آب در نقطهء اتصالی از 5 الی 45 متر مکعب در ثانیه می باشد. اقدام برای الحاق آب کوهرنگ به زاینده رود به روایتی از زمان ساسانیان و تحقیقاً از زمان شاه عباس شروع گردیده است و امروزه آثار بزرگی از این اقدامات به یادگار مانده است که عبارتند از: برش شاه عباس (ترانشه یا شکاف) و سد شاه عباس که سه پایهء بزرگ آن هنوز روی رودخانهء کارون در محل اتصال آبهای کوهرنگ و شیخ علیخان باقی است. اما پیوستن آب کوهرنگ به زاینده رود تا سال 1327 ه . ش. تحقق پیدا نکرد و در مهر ماه همین سال حفر تونل آغاز شد و در مهر ماه سال 1332 ه . ش. افتتاح گردید. فاصلهء تونل کوهرنگ به اصفهان از طریق دامنهء نجف آباد 230 کیلومتر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10). و رجوع به همین مأخذ، جغرافیای طبیعی کیهان و مدخل بعد شود.

کوهرنگ.

[رَ] (اِخ) دنبالهء کوه هفت تنان است که زردکوه بختیاری نیز نامیده می شود... و یکی از شعبه های کارون از کوهرنگ سرچشمه می گیرد. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 53). رجوع به همین مأخذ ص 76 و 88 و مدخل قبل شود.

کوهری.

[هَ] (اِ) عوض و بدل و مبادلهء به طور مساوی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوهریدن.

[هَ دَ] (مص) عوض کردن و تبدیل کردن. || جای دادن چیزی را در جای چیز دیگر. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوه زا.

(نف مرکب) کوه زاینده. (اصطلاح زمین شناسی) تولیدکنندهء کوه. جنبشها و حرکات و چین خوردگیهایی که در سطح زمین موجب پیدایش کوهها شود.(1) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوه زایی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Orogenique

کوه زای.

(نف مرکب) کوه زا. رجوع به کوه زا شود.

کوه زایی.

(حامص مرکب) (اصطلاح زمین شناسی) حرکات پوستهء جامد زمین که موجب پیدایش کوهها شود.(1) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Mouvements orogeneses (فرانسوی).

کوه زرد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان عقیلی که در بخش عقیلی شهرستان شوشتر واقع است. 400 تن سکنه دارد که از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوه زرگ.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهمره سرخی که در بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع است و 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوه زین.

(اِخ) دهی از دهستان ابهررود که در بخش ابهر شهرستان زنجان واقع است و 267 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کوهسار.

(اِ مرکب) کوهساران. کوهستان. کهساره. کهستان. (آنندراج). کوهساره. کشوری که در آن کوه بسیار باشد. (ناظم الاطباء). (از: کوه + سار، سر، پسوند مکان) تحت لفظ به معنی ناحیهء کوه. کوهستانی. کوهستان. ناحیه ای که در آن کوه باشد. (حاشیهء برهان چ معین). کهسار :
بیامد دمان سوی آن کوهسار
که افکندهء خود کند خواستار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 137).
بپرسید دیگر که بر کوهسار
یکی شارسان یافتم استوار.
فردوسی (ایضاً ص 209).
دگر شارسان از بر کوهسار
سرای درنگ است و جای شمار.
فردوسی (ایضاً ص 210).
و امسال پیش از آنکه به ده منزلی رسد
اندرکشید حله به دشت و به کوهسار.
فرخی.
بر سر افکندی نهنگان را به خشت از قعر آب
سرنگون کردی پلنگان را به تیر از کوهسار.
فرخی.
بر کاخهای او اثر دولت قدیم
پیداتر است از آتش بر تیغ کوهسار.فرخی.
نقش و تماثیل برانگیختند
از دل خاک و دو رخ کوهسار.منوچهری.
ابر آزاری برآمد از کنار کوهسار
باد فروردین بجنبید از میان مرغزار.
منوچهری.
این یکی گل برد سوی کوهسار از مرغزار
وآن گلاب آورد سوی مرغزار از کوهسار.
منوچهری.
اندر پناه عدل تو هستند بی گزند
از چرغ و باز و شاهین، کبکان کوهسار.
امیرمعزی.
تا باغ زردروی شد از گشت روزگار
بر سر نهاد تودهء کافور کوهسار.امیرمعزی.
تا برآمد جوشن رستم به روی آبگیر
زال زر بازآمد و سر برکشید از کوهسار.
امیرمعزی.
به کوهسار و بیابانی اندرآوردیم
جمازگان بیابان نورد که کوهان.
انوری (از آنندراج ذیل کوهان).
همچون فلک معلقی استاده بر دو قطب
قطب تو میخ و میخ زمین گشته کوهسار.
خاقانی.
بیخ جهان عدل توست بیخ فلک نفس کل
میخ زمان عدل توست میخ زمین کوهسار.
خاقانی.
کشیده بر سر هر کوهساری
زمردگون بساطی مرغزاری.
نظامی (خسرو شیرین چ وحید ص 56).
و رجوع به کهسار شود. || کوهستان (از فرهنگ فارسی معین). || کوهپایه. (ناظم الاطباء).

کوهسارات.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش مینودشت که در شهرستان گرگان واقع است. این دهستان در جنوب و جنوب شرقی مینودشت قرار دارد و هوای آن سردسیر است. از 40 آبادی تشکیل شده است و در حدود 12000 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارت است از: دوزین، قلعه قافه، وامنان، نهرآب، کاشیدار و فارسیان فرنگ. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهساران.

(اِ مرکب)(1) کوهستان. کهستان. کوهسار. کهساره. (آنندراج). کوهستان. (فرهنگ فارسی معین) :
همه کوهساران پر از مرد و زن
همی آفرین خواندندی به من.فردوسی.
راهرو را بال و پرواز است سختیهای دهر
کوهساران می شود سنگ فسان این سیل را.
صائب (از آنندراج).
(1) - از: کوهسار + ان، پسوند مکان.

کوهسارکنده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان میان دورود که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهساره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) کوهسار. (ناظم الاطباء). رجوع به کوهسار شود.

کوه سپر.

[سِ پَ] (نف مرکب) کوه سپرنده. آنکه کوه را طی کند. (فرهنگ فارسی معین).

کوهستان.

[هِ] (اِ مرکب) معروف است که کوهسار باشد، یعنی جایی که در آنجا کوه بسیار است. (برهان). جایی که کوه بسیار باشد و آن را کهستان نیز گویند و عرب قهستان کرده و در اغلب ولایات قهستان نام ولایتی است، چنانکه در خراسان قاین و قهستان و در عراق قهستان قریب به قم... (آنندراج). هر جای احاطه شده از کوه و بیشه. (ناظم الاطباء). (از: کوه + ستان، پسوند مکان). مخفف آن کهستان، قهستان (معرب). (حاشیهء برهان چ معین). زمینی که کوه در آن بسیار باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
پلنگان را به کوهستان پناه است
نهنگان را به دریا جایگاه است.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص 246).
برنده ره بیابان در بیابان
به کوهستان ارمن شد شتابان.
نظامی (خسرو و شیرین ایضاً ص 56).
اگر باران به کوهستان نبارد
به سالی دجله گردد خشک رودی.سعدی.
و رجوع به کهستان شود.
|| هر جائی که عبور از آن ممکن نباشد. (ناظم الاطباء).

کوهستان.

[هِ] (اِخ) جبال. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به جبال (اِخ) شود.

کوهستان.

[هِ] (اِخ) نام ولایتی است از خراسان که آن را کهستان هم می گویند و معرب آن قهستان است و به تعریب اشتهار دارد. (برهان). قهستان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). این ناحیه که در قسمت جنوب خراسان کنونی است، شامل بیرجند و طبس و قاین و گناباد و تون و ترشیز و خواف بوده و از سوی مغرب به کویر لوت و از سوی جنوب به سیستان محدود می شده است. رجوع به قهستان و سرزمینهای خلافت شرقی صص 377-388 شود.

کوهستان.

[هِ] (اِخ) قبل از این سمرقند را نیز می گفته اند. (برهان). سمرقند. (ناظم الاطباء).

کوهستان.

[هِ] (اِخ) یکی از دهستان های نه گانهء بخش داراب که در شهرستان فسا واقع است. حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال به ارتفاعات سرکوه داراب، از مشرق به شهرستان سیرجان، از جنوب به دهستان رستاق و از مغرب به دهستان قریة الخیر و حومهء داراب محدود است. منطقه ای کوهستانی و هوای آن نسبتاً سرد است. محصولاتش عبارت است از: انجیر، مویز، گل سرخ، گردو، بادام، توتون، لبنیات، پشم، پوست، عطر و گلاب. این دهستان از 17 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و در حدود 12000 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارت است از برفدان، چاهکویه، رزک، شکرویه، لای زنگان، نودایجان، سهلک و لای گردو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوهستان.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان پره سر طالشدولاب که در بخش رضوانده شهرستان طوالش واقع است و 405 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوهستان.

[هِ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش کلاردشت که در شهرستان نوشهر واقع است. این دهستان در قسمت غربی رودخانهء چالوس قرار دارد. از 22 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و در حدود 4600 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارت است از: فشکور، دلیر، ناتر، تویر، هریجان و ولی آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهستان.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان که در بخش بهشهر شهرستان ساری واقع است و 820 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کوهستانی.

[هِ] (ص نسبی) کوهی و منسوب و متعلق به کوهستان. (ناظم الاطباء). منسوب به کوهستان. کوهی. جبلی: منطقهء کوهستانی. ناحیهء کوهستانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوهستان شود.

کوه سترک.

[سِ تُ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه باشت بابوئی که در بخش گچساران شهرستان بهبهان واقع است. 250 تن سکنه دارد که از طایفهء باشت و بابوئی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کوهستک.

[هِ تَ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه سخت.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع است و 808 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوه سر.

[سَ] (اِ مرکب) کوه. کوهستان. (از فهرست ولف). کوهسار. سرکوه :
ز ره دامنش را بزد بر کمر
پیاده برآمد بر آن کوه سر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 4 ص 893).
چنین گفت کین کوه سر، خان ماست
بباید کنون خویشتن کرد راست.
فردوسی (ایضاً ص 897).
سپیده چو برزد سر از کوه سر
پدید آمد از دور رخشان سپر.
فردوسی (ایضاً ج 8 ص 2595).
سواران پیاده به زرین کمر
از ایشان درخشنده شد کوه سر.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج 3 حاشیهء ص800).

کوه سر.

[سَ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند که در شهرستان چاه بهار واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه سرخون.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان منوجان که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه سفید.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 377 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوه سفید.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان یخاب که در بخش طبس شهرستان فردوس واقع است و 207 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کوه سفید.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان قمرود که در بخش مرکزی شهرستان قم واقع است. 200 تن سکنه دارد که از طایفهء گائنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوه سنب.

[سُمْبْ] (نف مرکب)کوه سنبنده. آنکه کوه را سوراخ کند. (فرهنگ فارسی معین) :
کوه سنب از خدنگ قاف شکاف
چرخ دوز از سنان ناوک لاف.
سنائی (حدیقه از فرهنگ فارسی معین).

کوه سنج.

[سَ] (نف مرکب) هر چیز که به وزن و ثقل کوه باشد. (ناظم الاطباء). چیزی که وزن کوه داشته باشد و آن به تخمین و قیاس باشد چه کوه ممکن نیست که در ترازویی از ترازوهای این جهانی سنجیده شود. (آنندراج) :
یکی را به دست افگنده کوه گنج
به سنجیده ها می دهد کوه سنج(1).
نظامی (از آنندراج).
(1)- کوه سنج، در این بیت در معنی وقار و سنگینی، ظهور بیشتر دارد.

کوه شاد.

(اِخ) دهی از دهستان احمدی که در بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع است و 1373 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کوه شهری.

[شَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش کهنوج که در شهرستان جیرفت واقع است و از 15 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است. مرکز دهستان قریهء گر می باشد و 1280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه فحم.

[فَ] (اِخ) کوهی سیاه که سنگ آن را مُکلّس کرده و با وی صابون می سازند. || کوه زغال سنگ. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کوه قاف.

[هِ] (اِخ) رجوع به قاف شود.

کوهک.

[هَ] (اِخ) یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان جهرم و حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال به بخش کردیان و قسمتی از بخش خفر، از مشرق به بخش داراب شهرستان فسا، از مغرب به بخش سیمکان و از جنوب به بخش جویم و قسمتی از بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد محدود است. این بخش در قسمت جنوبی شهرستان واقع و از لحاظ طبیعی سه قسمت مشخص در آن دیده می شود:
1- منطقهء کوهستانی در مشرق (شامل دهستان کوهک). 2- منطقهء جلگه در مرکز (شامل دهستان جلگاه). 3- منطقهء جلگه و دامنه در مغرب (شامل دهستان هکان). قسمت جنوبی بخش متکی به ارتفاعات البرز(1) است و قسمت شمالی به ارتفاعات گورم و رودخانهء شور و از مشرق به گردنهء بزن و از مغرب به رودخانهء قره آغاج. هوای این بخش گرم است و محصولات آن عبارت است از: غلات، خرما، لیمو، اندکی پنبه، میوه و لبنیات. از سه دهستان کوهک، جلگاه، هکان تشکیل شده و مجموع قراء و قصبات آن 30 و سکنهء آن به استثنای جهرم که مرکز بخش و شهرستان است در حدود 6000 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).
(1) - این بجز سلسلهء جبال معروف البرز است.

کوهک.

[هَ] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش کوهک شهرستان جهرم و حدود آن به قرار زیر است: از شمال به دهستان کردیان، از جنوب به کوه البرز(1)، از مشرق به گردنهء بزن و دهستان حاجی آباد ایزدخواست شهرستان فسا و از مغرب به دهستان جلگاه محدود است. کوهستانی در مشرق بخش واقع است و هوای آن در دامنه ها گرم و در قسمتهای مرتفع کمی ملایم است. محصولاتش عبارت است از: لبنیات، پشم، پوست، خرما، لیمو و غلات. این دهستان از 11 آبادی تشکیل شده و در حدود 1800 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارت است از: زغالی، چنارسوخته، موردک و تنگ آب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).
(1) - این بجز سلسلهء جبال معروف البرز است.

کوهک.

[هَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان سراوان که از سه آبادی تشکیل شده است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوهک.

[هَ] (اِخ) مرکز دهستان کوهک که در بخش مرکزی شهرستان سراوان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوهک.

[هَ] (اِخ) دهی از دهستان کربال که در بخش زرقان شهرستان شیراز واقع است و 141 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوه کاف.

(نف مرکب) کوه کافنده. شکافندهء کوه. (فرهنگ فارسی معین) :
بدان گونه زد نعره ای کوه کاف
که سیمرغ لرزید در کوه قاف.
اسدی (فرهنگ فارسی معین).

کوه کان.

(نف مرکب) یعنی کوهکن و کان به معنی کنده نیز آمده و به فتح کاف مرادف کن، لیکن از ضرورت شعر است. (آنندراج). کوهکن. کهکان. (فرهنگ فارسی معین) :
ز آرزوی کف راد تو ز کان گهر
گهر برآمد بی کوه کان و بی میتین.
فرخی (از آنندراج).

کوه کمر.

[کو کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار باختری که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است. 1498 تن سکنه دارد و محل ییلاق ایل اینالو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کوه کمر.

[کو کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نوده چناران که در بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع است و 131 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کوهکن.

[کَ] (نف مرکب) آنکه کوه را می کند و می برد. (فرهنگ فارسی معین). کسی که کوه می کند و کوه می برد. (ناظم الاطباء). حجار که در کوه صورت تراشد و راه سازد. آنکه از کوه سنگ برد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خاکی که یافت سایهء حزم تو زآن سپس
زو باد کوهکن نبرد در هوا غبار.سنائی.
زور جان کوه کن شق الحجر
زورجان جان در انشق القمر.
(مثنوی چ رمضانی ص 32).
وآنکه هست از پیشهء صبر و شکیب
کوه اندوه و بلا را کوهکن.
هاتف (فرهنگ فارسی معین).
|| اسب را نیز گویند. (ناظم الاطباء). اسب قوی. (فرهنگ فارسی معین). اسبی که کوهها را طی کند :
رام زین و خوش عنان و کش خرام و تیزگام
شَخ نورد و راهجوی و سیل بُرّ و کوهکن.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 82).

کوهکن.

[کَ] (اِخ) لقب «فرهاد». زیرا که خسروپرویز به فریب وعدهء وصل شیرین، کوه بیستون را از فرهاد کندانیده و راه هموار پیدا ساخته بود. (از آنندراج) (از غیاث). فرهاد عاشق شیرین. (ناظم الاطباء). لقب فرهاد عاشق شیرین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
درآمد کوهکن مانند کوهی
کز او آمد خلایق را شکوهی.نظامی.
چو شه بشنید قول انجمن را
طلب فرمود کردن کوهکن را.نظامی.
سواری سرافراز از آن گروه
بر آن کوهکن راند مانند کوه.نظامی.
درآمد به طیارهء کوهکن
فرس پیل بالا و شه پیلتن.نظامی.
چو خسرو از لب شیرین نمی برد مقصود
قیاس کن که به فرهاد کوهکن چه رسد.
سعدی.
مرا که قوت کاهی نه کی دهد زنهار
بلای عشق که فرهاد کوهکن بکشد.
سعدی.
کوهکن شهره نگردید به شیرین کاری
تا که گلگون رخش از تیشهء فرهاد نشد.
کمالی.

کوه کن.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 141 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوه کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شکافتن و تراشیدن کوه، گشادن و ساختن راهی یا برآوردن صورت و نقشی را :
مرا زین کوه کندن حاصل این بود
نشد کارم میسر مشکل این بود.نظامی.
به گرد عالم از فرهاد رنجور
حدیث کوه کندن گشت مشهور.نظامی.

کوه کوب.

(نف مرکب) آنکه کوه را بکوبد و بکند. (فرهنگ فارسی معین). || کوبنده و خردکنندهء کوه :
بزیر اندرون آتش و نفت(1) و چوب
ز بر گرزهای گران کوه کوب.فردوسی.
|| درنوردندهء کوه. که کوه را درنوردد. که از کوه عبور کند. که کوه را قطع کند :
جاری به کوه و دریا چون رنگ و چون نهنگ
آن کوه کوب هیکل(2) دریاگذار باد.
مسعودسعد.
|| کنایه از اسب و شتر است. (برهان) (آنندراج). کنایه از اسب و شتر قوی. (فرهنگ فارسی معین). اسب و شتر. (ناظم الاطباء) :
کوه کوبان را یکان اندرکشیده زیر داغ
بادپایان را دوگان اندر کمند افکنده خوار.
فرخی.
(1) - ن ل: نفط.
(2) - اسب دراز ضخیم. (منتهی الارب). و رجوع به هیکل شود.

کوه کوب.

(اِخ) فرهاد را نیز گویند که عاشق شیرین بود. (برهان) (آنندراج). فرهاد عاشق شیرین. (ناظم الاطباء).

کوه کوه.

(ق مرکب) بسیار زیاد. فراوان. (فرهنگ فارسی معین). از سر تا پا. (از آنندراج). کوه تاکوه. (ناظم الاطباء). پشته پشته. تپه تپه. برآمدگیها و برجستگی های بسیار بلند :
تلی گشته هر جای چون کوه کوه
برش چشمهء خون ز هر دو گروه.فردوسی.
به هر جای بد توده چون کوه کوه
ز گردان ایران و توران گروه.فردوسی.
به هم بر فکندندشان کوه کوه
ز هر سو به دور ایستاده گروه.فردوسی.
نخست لدروه(1) کز روی برج و بارهء آن
چو کوه کوه فروریخت آهن و مرمر.
فرخی.
خون روان شد همچو سیل از چپ و راست
کوه کوه اندر هوا زین گرد خاست.مولوی.
کنم وصف پیلان گردون شکوه
که کیف خیالم رسد کوه کوه.
یحیی کاشی (از آنندراج).
مگر ابدال چرخ این کوه دیده
که بانگش کوه کوه از سر پریده.
سالک قزوینی (از آنندراج).
(1) - رجوع به لدروه شود.

کوه کوهان.

(ص مرکب) گاو و یا شتری که کوهان وی مانند کوه باشد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). بزرگ کوهان. (فرهنگ فارسی معین) :
فرستاده برجدری آمد برون
یکی بادپی کوه کوهان هیون.اسدی.
جمازهء راهرو، کوه کوهان... (سمک عیار از فرهنگ فارسی معین).

کوه کیلویه.

[یَ / یِ] (اِخ) رجوع به کهکیلویه شود.

کوه کیلویی.

(اِخ) بهاءالدین عثمان. از فقهای مشهور عهد شاه شجاع بود و به دستور وی بر مسند قضای شیراز متمکن شد. (از تاریخ گزیده چ لیدن ص703).

کوه گان.

(اِخ) دهی از بخش جالق که در شهرستان سراوان واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه گان.

(اِخ) دهی از بخش جالق که در شهرستان سراوان واقع است و 850 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوه گذار.

[گُ] (نف مرکب) عبورکننده از کوه. گذرنده از کوه :
گذاره برد سپه را ز ده دوازده رود
به مرکبان بیابان نورد کوه گذار.فرخی.

کوه گرفتگی.

[گِ رِ تَ / تِ] (حامص مرکب) حالت تهوع و دوار سر که بعض مردم را در ارتفاعات دست دهد. تهوع در ارتفاعهای بسیار. سرگیجه و غثیان که بعض کسان را در ارتفاعات دست دهد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوه گرفته.

[گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب)کسی که به کوه گرفتگی دچار شده باشد. و رجوع به کوه گرفتگی شود.

کوه گین.

(ص مرکب) به معنی خداوند و صاحب و بزرگ باشد. (برهان) (آنندراج). خداوند و صاحب و بزرگ مردم. (ناظم الاطباء). لغتاً به معنی با وقار و ثبات همچون کوه. (حاشیهء برهان چ معین).

کوه لنگر.

[لَ گَ] (ص مرکب) که لنگری چون کوه دارد. سنگین و عظیم چون کوه.
- کشتی کوه لنگر؛ کنایه از اسب قوی پیکر و نیرومند :
بریدم بدان کشتی کوه لنگر
مکانی بعید و فلاتی سحیقا.منوچهری.

کوهله.

[ ] (اِ) کرهله. حلزون. لیسک. راب. (ابوریحان بیرونی در الجماهر چ حیدرآباد دکن). در صفحات آخر که سقط نسخه را چاپ کرده اند گوید این لغت مردم جرجان است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به الجماهر شود.

کوهم.

[هِ] (اِ) با ثانی مجهول و کسر ثالث که ها باشد، لیکن به طریق خفا بیان باید کرد چنانکه مسمای «ها» بفعل آید و به سکون میم، گیاهی است که آن در زمین شیار کرده می باشد و بیخ و ریشهء آن به نی می ماند. (برهان) (آنندراج). با های غیرملفوظ گیاهی که بیخ و ریشهء آن مانند نی می باشد و در زمین شیار کرده می روید. (ناظم الاطباء). رجوع به کوهین شود.

کوه ماران.

(اِخ) تلی است در کشمیر. (غیاث). کوهی است که در وسط شهر کشمیر واقع شده... (آنندراج). و رجوع به آنندراج شود.

کوه محروق.

[هِ مَ] (اِخ) یعنی کوه سوخته و آن کوهی است سیاه در حدود ارمن.(1)(برهان) (آنندراج).
(1) - مؤلف غیاث اللغات گوید: کوهی است در راه مکه.

کوه محمل.

[مَ مِ] (ص مرکب) مرکبی که محملی سنگین و بزرگ همچون کوه را حمل تواند کرد : آهن سم، فولادرگ، صاعقه انگیز، صرصرتک، عفریت دل، کوه محمل. (سندبادنامه ص 252).

کوهمره سرخی.

[مَرْ رِ سُ] (اِخ) یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است و حدود و مشخصات آن: از شمال به رودخانهء قره آغاج، از مغرب به کوه سرخ و رودخانهء قره آغاج، از جنوب به ارتفاعات فراشبند و از باختر به تنگ شیب، ارتفاعات کتل پیرزن، کوه جروق و دهستان جره متصل می شود. منطقه ای کوهستانی است و در جنوب باختری بخش واقع است. هوایی معتدل و نسبتاً سرد دارد. محصولاتش عبارت است از: غلات، برنج، حبوبات، میوه و لبنیات. این دهستان از 36 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و بالغ بر 9000 تن سکنه دارد. مرکز دهستان قریهء شکفت است و آبادیهای مهم آن عبارت است از: موسقان، رومقان، آب سرد، خرک، پراشکفت، کراج، دارنجان لر، چنارفاریاب، رچی و میگلی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوهمره نودان.

[مَرْ رِ نَ] (اِخ) یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان کازرون است و حدود آن: از شمال و شمال غربی به بخش فهلیان و لمنی، از مغرب و جنوب به بخش مرکزی کازرون و از مشرق به بخش مرکزی شهرستان شیراز متصل می شود. این بخش تقریباً در مشرق شهرستان واقع است و هوای آن گرم و نسبتاً معتدل است. منطقه ای کوهستانی است و آب آن از رودخانهء شاپور و چشمه سارها تأمین می شود. محصولاتش عبارت است از: غلات، حبوبات، برنج و اندکی میوه. این بخش از سه دهستان به نامهای نودان، جروق و دشت ارژن تشکیل شده و مجموع قراء و قصبات آن 24 و سکنهء آن بالغ بر 11000 تن است. مرکز بخش قصبهء نودان و در دهستان نودان واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کوه مزوه.

[مَزْ وَ / وِ] (اِ مرکب) بیماری در چشم. (ناظم الاطباء). بیماریی در چشم. (اشتینگاس).

کوه میان.

(اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان است که 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهن.

[هَ] (اِ) در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا این کلمه معادل «پرتر»(1) فرانسوی به معنی کشیش آمده و با علامت سؤال و تردید «کشیش یهودی» معنی شده است. رجوع به کوهون شود.
(1) - Pretre.

کوه نالان.

[هِ] (اِخ) نام کوهی است در میان راه کازرون و شیراز. (آنندراج).

کوهنجان.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سروستان که در شهرستان شیراز واقع است و 1250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوهنجان.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان که در بخش زرقان شهرستان شیراز واقع است و 291 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کوه نشین.

[نِ] (نف مرکب) کسی که در کوه ساکن باشد. آنکه در کوهستان زندگی کند : شکانیان، قومی شبانکارهء کوه نشین اند. (فارس نامهء ابن البلخی ص 167).
ایمن از کوه نشینان به گذر
باد آبان شوم ان شاءالله.خاقانی.

کوه نفشت.

[ ] (اِخ) نام کوهی بوده است در فارس : و به اصطخر پارس کوهی است کوه نفشت(1) گویند که همه صورتها و کنده گریها از سنگ خارا کرده اند و آثار عجیب اندر آن نموده و این کتاب زند و پازند آنجا نهاده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 49). و به عاقبت او را به قلعهء اصطخر محبوس کرد و خویشتن به پارس بر کوه نفشت رفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 51).
(1) - ن ل: کوه نقشت.

کوهنگ.

[هَ] (اِ) به معنی خیز کردن و برجستن باشد. (برهان). به معنی جستن به فتح جیم، مرادف خیزیدن است. (آنندراج). برجستن. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). خیز و برجستگی. (ناظم الاطباء).
- با کوهنگ شدن چشم؛ قَمَع(1). (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (احمدبن علی بیهقی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - قَمَع و قَمِع بدین سان آمده است: طرف قَمِع؛ چشم آبله ریزه برآورده. (منتهی الارب). قَمَع (مص)؛ خاک افتادن در چشم کسی. (از منتهی الارب). قَمَع؛ ورم یا فساد یا سرخیی در گوشهء چشم. (از المنجد). قَمَع؛ جِ قَمَعة، قرحه هایی که در چشم باشد. (از المنجد). و گویا کوهنگ به این معنی در طب به کار می رفته و به یکی از معانی ورم یا آبله یا قرحه است.

کوه نوح.

[هِ] (اِخ) رجوع به آرارات شود.

کوه نور.

[هِ] (اِخ)(1) نام الماسی است متعلق به انگلیس، وزنش 103 قیراط. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از بزرگترین (حدود 50 گرم) و زیباترین الماسهای دنیا. این الماس در 57 ق.م. متعلق به یکی از راجه های هندی به نام «اویین»(2) در سرزمین راجپوتانا از ممالک هند بود. در سال 1526 م. که «بابرشاه» هند را تسخیرکرد، آن را تصاحب نمود تا در سال 1729 م. نادرشاه پس از تسخیر هند آن را که بر تاج محمدشاه هندی می درخشید، دید و گفت: «این کوهی از نور است» و از آن تاریخ نام «کوه نور» بر آن ماند. پس از نادرشاه کوه نور به دست مهارجه «راجیت سینگ» افتاد، سپس شرکت هند شرقی آن را به دست آورد و به ملکه ویکتوریا هدیه کرد (1849 م.) و اینک جزو جواهرات سلطنتی انگلستان است و دولت هند ادعای مالکیت آن را دارد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ایرانشهر ج1 صص 458-459 شود.
(1) - Koh-i-noor.
(2) - Uiyain.

کوه نورد.

[نَ وَ] (نف مرکب) عبورکننده از کوه. (ناظم الاطباء). کوه پیما. رَقّاء. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
باد چون عزم اوست در ناورد
زآن بیابان بُر است و کوه نورد.مختاری.
کرد صحرانشین کوه نورد
چون بیابانیان بیابان گرد.نظامی.
تازی اسبان پارسی پرورد
همه دریاگذار و کوه نورد.نظامی.
|| آنکه به ورزش کوه نوردی پردازد(1).
(1) - Alpinist.

کوه نوردی.

[نَ وَ] (حامص مرکب)حالت و عمل کوه نورد. کوه پیمایی. || قسمی ورزش. بررفتن از کوه برای دست یافتن بر ارتفاعات و قلل آن.

کوهون.

(اِ) در یادداشتی به خط مرحوم دهخدا این کلمه معادل «ساسردس»(1)فرانسوی آمده، و «ساسردس» در فرهنگهای فرانسوی، مقام کشیشی، کاهنی، کشیشی، قسوست، قسیسیت، قسوسیت و کهنوت معنی شده است : یک کوهون و همچنین یکی از بن لاوی آمد در آن جایگه. (ترجمهء دیاتسارون ص 224، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بود در روزگار هیرودیس ملک یهودا یکی کوهون، نام او زکریا. (ترجمهء دیاتسارون ص 6، از یادداشت ایضاً). ناگاه در یک روز چون جامهء شیوهء کوهونان پوشید. (ترجمهء دیاتسارون ص 28، از یادداشت ایضاً). و رجوع به کوهن شود.
(1) - Sacerdoce.

کوه ویس.

(اِخ) دهی از دهستان دلگان است که در بخش بزمان شهرستان ایرانشهر واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کوهه.

[هَ / هِ] (اِ)(1) زین باشد عموماً. (فرهنگ جهانگیری). زین اسب را گویند عموماً. (برهان). زین اسب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). زین اسب را گویند عموماً و پیش زین را پیش کوهه و پس زین را پس کوهه(2)، و اصل در این لغت بلند و بلندی است مانند کوه. (آنندراج) :
ز کوهه به آغوش بردارمت
به نزدیک فرخنده زال آرمت.فردوسی.
بیفکندش از کوهه چون سام گرد
ببستش دو دست و به لشکر سپرد.فردوسی.
یکی نیزه زد همچو آذرگشسب
ز کوهه ببردش سوی یال اسب.فردوسی.
تو گویی که از کوهه بردارمش
به بر سوی ایوان زال آرمش.فردوسی.
- زین کوهه؛ بالش روی زین و نمد که به روی زین اندازند. (ناظم الاطباء).
|| بلندی پیش و پس زین اسب را گویند خصوصاً(3)، چه پیش را پیش کوهه و عقب را پس کوهه خوانند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). بلندی پیش و پس زین اسب. (فرهنگ فارسی معین). کوههء زین. قربوس. قربوت. حنو. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز فتراک بگشاد پیچان کمند
خم خام در کوههء زین فکند.فردوسی.
فروهشته از کوههء زین لگام
به فتراک بر حلقه اش خَمِّ خام.فردوسی.
به قلب اندرون پور دستان سام
ابر کوههء زین درون خَمِّ خام.فردوسی.
نصرت از کوههء زینت نه فرود است و نه بر
دولت از گوشهء تاجت نه فراز است و نه باز.
منوچهری.
زدش بر کمربند و خفتان گبر
برآوردش از کوههء زین به ابر.اسدی.
به پیش کوههء زین برنهاد ایر چو یوغ
سوار گشته بدان مرکبان رهوارم.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- پس کوهه؛ بلندی عقب زین. (ناظم الاطباء).
- پیش کوهه؛ بلندی جلو زین. (ناظم الاطباء).
|| برآمدگی پشت گاو و پشت شتر را هم می گویند. (برهان). کوهان شتر و گاو. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مثل کوهان معنی می دهد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
دوم روز، هنگام بانگ خروس
ببندیم بر کوههء پیل کوس.فردوسی.
فرودآمد و تخت را داد بوس
ببستند بر کوههء پیل کوس.فردوسی.
یکی تخت بر کوههء ژنده پیل
ز پیروزه تابان به کردار نیل.فردوسی.
بزد مهره بر کوههء زنده پیل
زمین گشت جنبان چو دریای نیل.فردوسی.
اَبَر کوههء پیل در قلبگاه
بلورین یکی تخت چون چرخ ماه.اسدی.
هیون دوکوهه دگر شش هزار
همه بارشان آلت کارزار.
اسدی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بیاراست در کوههء زنده پیل
زد آیین زیبا و گنبد دو میل.
اسدی (از یادداشت ایضاً).
وین هودج کبریای دل را
بر کوههء(4) چرخ اخضر آرم.خاقانی.
طالعش را شهسواری دان که بار هودجش
کوههء(5) عرش معلا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
در سایهء قبولت یاد جهان نیارم
بر کوههء ثریا قصد ثری ندارم.خاقانی.
غریو کوسها بر کوههء پیل
گرفته کوه و صحرا میل در میل.نظامی.
برآمد یکی صدمه از نفخ صور
که شد ماهی از کوههء گاو دور.نظامی.
ز بس کوههء گاو و ماهی چو کوه
شده در زمین گاو و ماهی ستوه.نظامی.
|| هر چیز بلند را نیز گفته اند. (برهان). چیزی بلند. (فرهنگ رشیدی). هر چیز بلند و مرتفع. (ناظم الاطباء). هر چیز بلند و برآمده. (فرهنگ فارسی معین). || مطلق بلندی را نیز گویند. (برهان). بلندی عموماً. (فرهنگ رشیدی). ارتفاع و بلندی. (ناظم الاطباء).
- کوههء آسمان؛ بلندی آسمان که به تازی اوج گویند. (ناظم الاطباء). اوج آسمان. (فرهنگ فارسی معین).
|| قلهء جبال. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). قلهء کوه. (فرهنگ فارسی معین) :
ز نزدیکان او کوههء دلاور
بشد بر کوههء(6) کوهی تکاور.
(ویس و رامین، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
وصف درآمد علم است این که بانگ کوس
همچون صدای کوه بد از کوههء جبال.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
|| به معنی موجهء آب هم هست. (برهان) (از آنندراج). به معنی موج نیز گفته اند که کوههء آب گویند. (فرهنگ رشیدی). موج. (ناظم الاطباء). موج آب. (فرهنگ فارسی معین).
- کوههء آب؛ به معنی جست وخیز آب است که موج بزرگ باشد. (برهان). موج بزرگ. (ناظم الاطباء). موج آب. (فرهنگ فارسی معین).
- کوهه برآوردن؛ موج برآوردن دریا و جز آن. (ناظم الاطباء): موج؛ کوهه برآوردن آب. (منتهی الارب).
- کوهه زدن؛ موج زدن :
چنان کوهه زد بحر انعام عامت
که امید را قوت آشنا نیست.
شرف الدین شفروه (از آنندراج).
دگر روز کاین ترک سلطان شکوه
ز دریای چین کوهه برزد به کوه.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص 445).
و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کوهه زن؛ موج زن :
هست سیل دیده ام در کوه و صحرا کوهه زن
ابر اشکم گشت از افلاس طوفان بهار.
کاتبی.
و رجوع به ترکیب قبل شود.
- کوهه برکوهه؛ موج برموج. حلقه برحلقه :
دید دودی چو اژدهای سیاه
سر برآورده در گرفتن ماه
کوهه برکوهه پیچ پیچ کنان
بر صعود فلک بسیچ کنان.نظامی.
|| به معنی نهیب و حمله هم آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). حمله. (آنندراج). به معنی حمله نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) :
چو در معرکه برکشم تیغ تیز
ز کوهه کنم کوه را ریزریز.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
- کوهه زدن؛ حمله کردن :
سپاهی که اندیشه را پی کند
چو کوهه زند کوه از او خوی کند.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص 430).
|| جن را نیز گفته اند، چه جن گرفته را کوهه گرفته هم می گویند. (برهان). در فرهنگ جهانگیری به معنی جن و اهریمن آورده و کوهه گرفته جن گرفته را گفته به دلیل بیت خاقانی که در تحفة العراقین گفته. (آنندراج). جن و پری. (ناظم الاطباء). در حاشیهء برهان چ معین آمده: «جن بود، و کوهه گرفته جن گرفته باشد. حکیم خاقانی این معنی را به نظم آورده :
از کوههء غم شکوه بگرفت
چون کوهه گرفته کوه بگرفت».
رشیدی این بیت را به نظامی نسبت دهد و گوید: «معنی ثانی (جن) در هیچ نسخه به نظر درنیامده و در شعر نظامی کوهه گرفته به معنی سر به صحرا نهاده که کنایه از دیوانه باشد نه آنکه کوهه به معنی جن بود». شعر از نظامی است(7). مؤلف فرهنگ نظام گوید: «احتمال می رود کوهه در مصراع دوم با فتح اول و عربی باشد به معنی تحیر و معنی شعر هم درست درمی آید». در عربی «کَوَه» به معنی تحیر و مصدر است نه «کوهه» به سکون دوم.
- کوهه گرفته؛ جن گرفته را گویند یعنی شخصی که او را جن گرفته باشد. (برهان) (آنندراج). جن گرفته و جادوکرده شده. (ناظم الاطباء). و رجوع به معنی بعد و کوهه (معنی نهم) شود.
- || سر به کوه و بیابان نهاده. دیوانه. در فرهنگها «کوهه» را به معنی جن و «کوهه گرفته» را به معنی جن زده گرفته اند و صحیح نیست. (از فرهنگ فارسی معین) :
از کوههء غم شکوه بگرفت
چون کوهه گرفته کوه بگرفت.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
|| تپه و کوهچه. || ترس و بیم و هول و هراس. (ناظم الاطباء).
(1) - از: کوه + ه، پسوند نسبت یا شباهت.
(2) - رجوع به معنی بعد شود.
(3) - رجوع به معنی قبل شود.
(4) - به معنی بعد نیز تواند بود.
(5)- به معنی بعد نیز تواند بود.
(6) - به معنی زین اسب نیز ایهام دارد.
(7) - گنجینه گنجوی ص 128.

کوهه آویز.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) حلقه و یا دوالی که بر زین نصب کرده و گرز را بدان می بندند. (ناظم الاطباء).

کوه هاموی.

(اِ مرکب) قسمی بازی کودکان. (ناظم الاطباء). و رجوع به کوهاموی شود.

کوهی.

(ص نسبی)(1) منسوب به کوه. (ناظم الاطباء). منسوب به کوه. جبلی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). مقابل دشتی: بادام کوهی. بز کوهی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
برادر که بُد مر تو را سی وهشت
پلنگان کوهی و شیران دشت.فردوسی.
ز برگ گیاهان کوهی خورَد
چو ما را به مردم همی نشمرد.فردوسی.
گر شیرخواره لالهء سرخ است پس چرا
چون شیرخواره بلبل کوهی زند صفیر.
منوچهری.
و به نوبنجان نخجیر کوهی باشد بیش از اندازه. (فارسنامهء ابن البلخی ص 147). || مردمی را نیز گویند که در کوهستان می باشند. (برهان) (آنندراج). مردم کوهستانی. (ناظم الاطباء). مردمی که در کوهستان زندگی کنند. (فرهنگ فارسی معین) : کوفج مردمانیند بر کوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروهند. (حدود العالم). و هم در این سال اسفهسالار محمد بن دشمن زار(2) را علاءالدوله لقب نهادند پسر کاکو ابوالعباس دشمن زار(3) خال سیده و ایشان کوهی بودند. (مجمل التواریخ و القصص ص 402). || (اِ) آلوی کوهی را گویند، و به عربی زعرور خوانند. (برهان) (آنندراج). زعرور و کوهیج. (ناظم الاطباء). این درخت را که زالزالک هم می نامند در جنوب خراسان هنوز هم به صورت گُهِج تلفظ می کنند. و رجوع به کوهیج شود. || قوهی، و آن نام پارچه و جامه ای است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - از: کوه + ی (پسوند نسبت). پهلوی، کوفیک (kofik)به معنی جبلی. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - معروف: دشمنزیار، جای دیگر در این کتاب: دشمن داد. (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص).
(3) - معروف: دشمنزیار، جای دیگر در این کتاب: دشمن داد. (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص).

کوهیار.

(اِخ) قوهیار. قریه ای است به طبرستان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از قرای طبرستان است. (از معجم البلدان).

کوهیاری طبری.

[یِ طَ بَ] (اِخ) از شاعرانی بود که در آمل می زیست و شعرش شهرتی داشت. او راست:
نی روز وصال را ز تو خرمیی
نی تیره شب هجر تو را بی غمیی
نی بر گره وعدهء تو محکمیی
کس چون تو ندید بی وفا آدمیی.
(از لباب الالباب چ لیدن ص 240).
نام این شاعر در مجمع الفصحاء کوهساری طبری ضبط شده و آقای سعید نفیسی به دلایلی این ضبط را نادرست می دانند. رجوع به لباب الالباب چ نفیسی صص 713 - 714 شود.

کوهیان.

(اِ) نوعی از گندنا. (دزی ج 2 ص 503).

کوهیانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) درخور کوهیان. مناسب مردمی که در کوهستان زندگی کنند : جفتی کفش کوهیانهء پرقطری برزده و در پای کرده. (اسرار التوحید ص 80).

کوهیج.

(اِ) به معنی کوهج است که آلوی کوهی باشد، و به عربی زعرور خوانند. (برهان). زالزالک، که به تازی زعرور گویند. (ناظم الاطباء). کوهج. کویج. کویژ. کوهیک (کوهی). آلوی کوهی. زعرور. (فرهنگ فارسی معین).

کوهی خیل.

[خِ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 850 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کوهی شیرازی.

[یِ شی] (اِخ) رجوع به باباکوهی شود.

کوهی طبری.

[یِ طَ بَ] (اِخ) رجوع به ابوسهل ویجن بن رستم شود.

کوهی طبع.

[طَ] (ص مرکب) کسی که خوی و سرشت مردم کوه نشین دارد : و مردم آنجا [خنیفقان] کوهی طبع باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 134).

کوهین.

(ص نسبی) منسوب به کوه. کوهی. جبلی. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) گیاهی است که بیخ آن به بیخ نی می ماند و در زمین شیارکرده بسیار است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). کوهم. (ناظم الاطباء).

کوهین.

[ ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین و در بیست هزارگزی شمال غربی ضیاءآباد و سر راه شوسهء قزوین به رشت واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 922 تن سکنه دارد. دارای بهداری و دهداری و ژاندارمری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کوهین.

(اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کوهین.

(اِخ) دهی از دهستان تفرش است که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 620 تن سکنه دارد. غاری به نام علی خورنده در کوه مجاور این ده وجود دارد که جالب توجه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). از دیه های طبرش است. (تاریخ قم ص 139).

کوهین عطار.

[نِ عَطْ طا] (اِخ) رجوع به ابوالمنی (ابونصر حفاظ، معروف به کوهین عطار اسرائیلی هارونی) شود.

کوهینه.

[نَ / نِ] (اِ) پودنه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کوی.

(اِ) راه فراخ و گشاد راگویند که شاه راه باشد. (برهان). راه فراخ و گشاد. (ناظم الاطباء). راه فراخ و گشاده. معبر. گذر. (فرهنگ فارسی معین). || به معنی گذر و محله هم آمده است. (برهان). معروف است و آن سر محله و معبر و در خانه است، و کوچه مصغر آن است. (از آنندراج). محله. (ناظم الاطباء). محله ای در شهر. (از فرهنگ فارسی معین). برزن. (صحاح الفرس). محلت. محله. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
در کوی تو ابیشه همی گردم ای نگار
دزدیده تا مگرْت ببینم به بام بر.
شهید (از یادداشت ایضاً).
آمد آن نوبهار توبه شکن
پرنیان گشت باغ و برزن و کوی.رودکی.
چون جثه فشانی ای پسر در کویم
خاک قدمت چو مشک در دیده زنم.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
پدر گفت یکّی روان خواه بود
به کویی فروشد چنان کم شود.
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
ما و سر کوی ناوک و سفچ و عصیر
اکنون که درآمد ای نگارین مه تیر.
بخاری (از یادداشت ایضاً).
سیاوخش است پنداری میان شهر و کوی اندر
فریدون است پنداری(1) میان درع و خوی اندر.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
فرزند من یتیم و سرافکنده گرد کوی
جامه وسخ گرفته و در خاک خاکسار.
کسائی.
تکین بدید به کوی اوفتاده مسواکش
ربود تا بردش باز جای و باز کده
یکی بگفت نه مسواک خواجه گنده شده ست
که این سگاله و گوه سگ است خشک شده.
عماره (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
پیاده به کوی آمد افراسیاب
از ایوان میان بسته و پرشتاب.فردوسی.
برآمد خروش از شبستان اوی
فغانش ز ایوان بر آمد به کوی.فردوسی.
بدید آن همه شهر و بازار و کوی
بدان خانهء گنج شد نامجوی.فردوسی.
به دژخیم فرمود کاین را به کوی
به دار اندر آویز و برتاب روی.فردوسی.
نه مرا خوش بنوازی نه مرا بوسه دهی
این سخن دارد جانا به دگر کوی دری.
فرخی.
چون نهنگان اندر آب و چون پلنگان در جبال
چون کلنگان در هوا و همچو طاووسان به کوی.
منوچهری.
بسیار خوازه ها زدند از بازارها تا سر کوی عبدالاعلی و از آنجا تا درگاه و کویهایی که آنجا محتشمان نشست داشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 292). رسول را با کرامتی بزرگ در شهر آوردند ... و به کوی سبدبافان فرودآوردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 288). نزدیک وی رفتم و خانه به کوی سیمگران داشت در شارستان بلخ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 142).
کشان دامن اندر ره کوی و برزن
زنان دست بر شعرهای زنانه.ناصرخسرو.
در کوی این ستمگر جورآیین
غیر از گراز هیچ نه اشکارش.ناصرخسرو.
شدی از چشم چون مه و خورشید
تیره شد بی تو خانه و کویم.
مسعودسعد.
گر ماه چه روشن است چون روی تو نیست
ور خلد چه خرم است چون کوی تو نیست.
مسعودسعد.
کوی پردزد و شهر پراوباش
محتسب را چه خوش بود خشخاش.سنائی.
مرا کی روی آن باشد که در کوی تو ره یابم
که از تنگی که هست آن ره نفس هم برنمی تابد.
خاقانی.
بر سر کویش ببوسیم آستان و بگذریم
کآستان تنگ است و ما را برنتابد بیش از این.
خاقانی.
همت خاقانی است طالب چرب آخری
چون سر کوی تو هست نیست مزیدی بر این.
خاقانی.
جلوه گر توست چرخ واینک در کوی تو
می دود از شرق و غرب آینه در آستین.
خاقانی.
در ره عشقت نفسی می زنم
بر سر کویت جرسی می زنم.نظامی.
در نتوان بست از این کوی در
بر نتوان کرد از این بام سر.نظامی.
خرم و تازه شهر و کوی به من
اهل دانش نهاده روی به من.نظامی.
شحنهء مست آمده در کوی من
زد لگدی چند فرا روی من.نظامی.
آفتاب عاشقان روی تو بس
قبلهء سرگشتگان کوی تو بس.عطار.
چون نشینی بر سر کوی کسی
عاقبت بینی تو هم روی کسی.مولوی.
کوی نومیدی مرو امیدهاست
سوی تاریکی مرو خورشیدهاست.مولوی.
یک سگی در کوی بر کور گدا
حمله می آورد چون شیر دغا.مولوی.
تکاپوی ترکان و غوغای عام
تماشاکنان بر در و کوی و بام.
سعدی (بوستان).
زن بیخرد بر در و بام و کوی
همی کرد فریاد و می گفت شوی.
سعدی (بوستان).
گر خسته دلی نعره زند بر سر کویی
عیبش نتوان گفت که بی خویشتن است آن.
سعدی.
اتفاقم به سر کوی کسی افتاده است
که در آن کوی چو من کشته بسی افتاده ست.
سعدی.
نشستی چون زنان در کوی ادبار
نمی داری ز جهل خویشتن عار.
شیخ محمود شبستری.
خانه در کوی بختیاران کن
دوستی با لطیف کاران کن.اوحدی.
بر سر کوی عاشقی شاه و گدا یکی بود
پادشهی کند کسی کوست گدای چون تویی.
سلمان ساوجی.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی پسندی تغییر ده قضا را.حافظ.
اگر به کوی تو باشد مرا مجال وصول
رسد به دولت وصل تو کار من به اصول.
حافظ.
ای دل به کوی عشق گذاری نمی کنی
اسباب جمع داری و کاری نمی کنی.حافظ.
- کوی خرابات؛ محله ای که در آن خرابات باشد :
هرکه در کوی خرابات مرا بار دهد
به کمال و کرمش جان من اقرار دهد.
سنائی.
مسجدیی بستهء آفات شد
نامزد کوی خرابات شد.نظامی.
رجوع به خرابات شود.
- کوی هفتادراه؛ کنایه از دنیا و روزگار است. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین). عالم. (ناظم الاطباء).
-امثال: این سخن را در به کوی دیگر است ؛ روش کنونی شما روشی نو و بی سابقه و مولد بد گمانی و سوء ظن باشد. (امثال و حکم ص335).
|| قصبه و قریه و روستا. || کنار و طرف. || چارراه. (ناظم الاطباء). || مزید مؤخر امکنه: راست کوی. زندانه کوی. گلکوی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: انگاری.

کوی.

(اِ) حواصل. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به حواصل شود.

کوی.

[کَ] (اِ)(1) صورت اوستایی کی. (حاشیهء برهان چ معین: کی). و رجوع به کی [کَ / کِ] شود.
(1) - kavi.

کوی.

[کُ وا] (ع اِ) جِ کُوَّة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کوة شود.

کوی.

[کَ وا] (ع اِ) جِ کُوَّة و کَوَّة. (منتهی الارب). جِ کَوَّة. (ناظم الاطباء). رجوع به کوة شود.

کوی.

[کُ وَی ی] (اِخ) نام ستاره ای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستاره ای. (از اقرب الموارد).

کوی.

[کُوْ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به کوة، یعنی روزنه ای. (ناظم الاطباء).

کوی.

(اِخ) دهی از دهستان دیناران است که در بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع است و 505 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

کویابه.

[ ] (اِخ) نزدیکترین شهری است از روس به مسلمانی و جایی بانعمت است و مستقر ملک است و از وی مویهای گوناگون و شمشیر باقیمت خیزد. (حدود العالم).

کویافت.

(ن مف مرکب) کوی یافت. (ناظم الاطباء). رجوع به کوی یافت شود.

کویالاباد.

(اِخ) از دیه های ساوه است. (تاریخ قم ص140).

کویان.

(اِخ) دهی از دهستان قنقری سفلا است که در بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع است و 202 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

کوی افکند.

[اَ کَ] (ن مف مرکب) بچهء سرراهی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویت.

[کُ وَ] (اِخ)(1)دولتی است مستقل و به جز «منطقهء بیطرف» که بالغ بر 5700 کیلومتر مربع است در حدود 15000 کیلومتر مربع مساحت دارد. در انتهای شمال غربی خلیج فارس و بین کشورهای عراق و عربستان واقع است و جمعیت آن اعم از شهرنشین و چادرنشین به 250000 تن بالغ می گردد و در حدود 50000 تن نیز برای اشتغال در صنایع نفت بدانجا روی آورده اند. قسمت اعظم مساحت کویت از سنگریزه و ریگ تشکیل یافته و در زیر آن طبقه ای از سنگهای شنی آهکی قرار دارد. مشهورترین وادی های کویت وادی الباطن و وادی ذی الرمة است. در موسم بارانهای زمستانی آب باران در گودالها و برکه ها جمع می شود و پس از مدتی به علت شدت تبخیر و قلت مقدار آب، خشک می گردد و آبهایی که در ریگزارها نفوذ می کند به صورت چاههای نزدیک به سطح زمین ظاهر می شود که گاهی آب آنها شیرین و گاهی شور است. در خلیج فارس جزایری چند وجود دارد که متعلق به کویت است و مهمترین آنها از جهت اقتصادی و انسانی جزیرهء فیلکاست که یگانه جزیرهء مسکون و پرآب است. صحرای کویت پس از پایان یافتن موسم باران در فصل بهار سبز و خرم می شود. در اطراف بعضی از قریه ها مانند «جهره» و «الفنطاس» در مساحتهای کوچکی زراعت به عمل می آید و مهمترین محصول زراعتی آن یونجه و بعضی سبزیهاست، در قریهء جهره درختان خرما نیز کاشته می شود. این زراعتهای مختصر از چاههایی که آب آنها به شوری مایل است مشروب می گردد. بعد از اکتشاف نفت دستگاههای تصفیهء بزرگی برای تبدیل آب دریا به آب شیرین و آشامیدنی ایجاد کرده اند که از بزرگترین دستگاههای تصفیهء آب در عالم است. در کویت گروهی از مهاجران سایر کشورها سکونت دارند که مهمترین آنها از جهت کثرت عده، ایرانیان و مردم پاکستان و هند و انگلیس و آمریکاست. ذخایر نفتی کویت اهمیت به سزایی دارد و به وسیلهء شرکتهای مختلف استخراج می گردد. در سرزمینی که امروز کویت نامیده می شود در عهد جاهلیت و صدر اسلام قبایلی از عرب می زیستند که نام آنان تاکنون نیز برجای است. در سال 633 م. در عهد خلیفهء اول بین سپاه عرب به فرماندهی خالدبن ولید و سپاه ایران به فرماندهی هرمز در نزدیکی کاظمه جنگی رخ داد. در اواسط قرن هجدهم میلادی مردم کویت شیخ صباح اول (جد امیران کنونی کویت) را به امارت برگزیدند. در سال 1866 م. امیر عبدالله دوم حاکم کویت تحت الحمایگی دولت عثمانی را پذیرفت و تا جنگ جهانی اول این وضع ادامه داشت. در سال 1899 م. اولین معاهده بین کویت و انگلیس منعقد گردید و در سال 1904 م. دولت انگلیس نخستین نمایندهء عالی خود را به کویت فرستاد و از این پس بین شیخ نشین کویت و دولت بریتانیا قراردادهای مختلفی منعقد شد که مهمترین آنها قرارداد نفت است که در سال 1913 بسته شد و در همین سال دولت عثمانی از حقوق خود در کویت و قطر و بحرین و مسقط و عمان به نفع بریتانیا صرف نظر کرد. در سال 1923 دولت بریتانیا مرز بین کویت و عراق را به رسمیت شناخت. در سال 1950 چون امیر احمد الجابر درگذشت پسرعم و ولی عهدش امیر عبدالله السالم الصباح به امارت رسید. در عهد این امیر به سال 1961 کویت استقلال خود را به دست آورد و در سال 1962 اولین مجلس مؤسسان کویت با 34 عضو افتتاح گردید و در همین سال به جامعهء دول عرب پیوست. (از الموسوعة العربیه). رجوع به همین مأخذ شود.
(1) - مصغر کوت، به معنی قلعهء کوچک. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویج.

[کِ / کُ] (اِ) نام پارسی زعرور احمر است که بستانی باشد نه کوهی، و بعضی کویژ به زای فارسی، مطلق زعرور را دانند. (آنندراج) (انجمن آرا). قسمی زالزالک. زالزالک بری(1). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوهیج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوهیج شود.
(1) - Grtegus communis.

کویج.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری است که در بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع است و 539 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کویجان.

(اِخ) دهی از دهستان مهاباد است که در بخش بافق شهرستان یزد واقع است و 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کوی جهودان.

[یِ جُ] (اِخ) نام قدیم یهودیهء اصفهان بوده است. (تاریخ اصفهان ابونعیم ج 1 ص 16، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویچ.

[کِ] (اِ) زالزالک وحشی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ولیک (بیشتر در اطراف تهران و همدان مستعمل است). || زالزالک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کویج شود.

کویچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر)(1) زقاق. کوچه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مصغر کوی است که راه کوچک و تنگ باشد. (برهان) (آنندراج). راه کوچک و تنگ. (ناظم الاطباء). معبر کوچک. (فرهنگ فارسی معین). کوچه. و رجوع به کوچه شود. || محلهء کوچک. (فرهنگ فارسی معین). || ده کوچک. || حجره. (ناظم الاطباء).
(1) - از: کوی + چه (پسوند تصغیر) = کوچه.

کویخ.

[یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت است و 351 تن سکنه دارد. این ده از دو محل به نام پائین و بالا تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کویداش.

(ص مرکب، اِ مرکب)(1) رفیق و مصاحب شهری و هم شهری. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. از کوی (محله) + داش = تاش (ترکی به معنی «هم»). هم کوی. هم محله. و رجوع به تاش شود.

کویر.

[کَ / کِ](1) (اِ) زمین بی آب و شوره زار باشد، و آن را به عربی قراح گویند. (برهان). زمین شوره زار. (آنندراج). زمین شوره زار بی آب وگیاه. (ناظم الاطباء). زمین شوره زار بی آب. (فرهنگ رشیدی). قاع. (نصاب، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زمین وسیع و شوره زار بی حاصل، مانند کویر لوت، کویر نمک. (فرهنگ فارسی معین). گیلکی، کویر(2). یرنی، کور(3). نطنزی، کویر(4). (حاشیهء برهان چ معین) :
بیابانی از وی رمان دیو و شیر
همه خاک شَخّ و همه کُه کویر.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی).
- کویرهای ایران؛ دریاهای قدیمی خشک شده ای است که به تدریج آب آنها تبخیر شده املاح محلول در آنها رسوب کرده اراضی بایر نمک زار و بی حاصلی را تشکیل داده است. در بعض نقاط این کویرها رشته های منفردی از کوههای اطراف پیش آمده تشکیل نواحی کوهستانی بسیار خشک می دهد و چون هوای این ناحیه بسیار خشک است اختلاف درجهء حرارت در آن بیشتر محسوس است به قسمی که حرارت روز در حدود 65 و 70 درجه و حرارت شب در حدود 3 الی صفر است و به همین جهت سنگ کوههای مزبور بر اثر اختلافات درجهء حرارت متلاشی شده به صورت شن و ماسه درمی آید و دستخوش باد قرار می گیرد. تپه های شنی که آنها را عموماً ریگ روان می گویند تشکیل رشته هایی به طول چند کیلومتر و به ارتفاع 40 متر می دهد که پیوسته محل آنها در تغییر و غالباً چشمه ها و چاهها و منازل توقف گاه کاروانها را فراگرفته و به کلی راه ها را می پوشاند و گذشته از این در بعضی نقاط ذرات نمک مخلوط با شن و ماسه مانند امواج دریا بر روی هم غلطیده طوفانهای شدید آنها را بیشتر کرده هوا را تیره و تار می کند به قسمی که در شهرهای اطراف کویر بعضی روزها تاریکی به حدی است که مجبور به افروختن چراغ می شوند. طول این کویرها 1100 کیلومتر است ولی نباید تصور کرد که تمام قسمتهای آن یکسان و موسوم به کویر لوت می باشد بلکه مرکب است از کویرهای کوچکی که شبیه به هم ولی از یکدیگر جدا می باشند. ارتفاع متوسط آن 600 متر و پست ترین نقاطش در نزدیکی خبیص 300 متر است. هجوم قبایل همسایه تا حدی سبب توسعهء این کویر گردیده است زیرا قراء مجاور کویر که به سعی سکنه آباد می گردند به واسطهء فرار سکنه از هجوم قبایل وحشی یا کشته شدن به دست آنها بالطبع بی صاحب مانده چاه ها و قناتهائی که به زحمت دایر شده بود به علت طوفانهای شن و ریگهای روان پوشیده می شود و در محل قریه و مزارع چیزی جز توده های شن رنگارنگ دیده نمی شود. در ناحیهء کویر آب بسیار کم است، قناتها و چشمه سارها به غایت کم آب و اغلب شور و آب قریهء جندق و قسمتی از آبادیهای بیابانک شیرین و بدتر از همه آب قریهء خور تشخیص داده شده است. بلوک جندق که مرکز کویر است تقریباً یک ناحیهء کوهستانی است زیرا تمام ناهمواریهای بزرگ و کوچک آن از سلسله جبال محصور است. اراضی آن یا شنی و ماسه ای است یا کویر و شوره زار که قسمتی از آن را اهالی حاصلخیز کرده اند. اگر زمینهای کویر را که در بعضی نقاط آن جزئی «شوره گز» و «الی جون» و «سگ لیسه» یافت می شود، مستثنی کنیم، بقیهء اراضی با انواع گیاههای گوناگون پوشیده و چراگاههای بزرگی به وجود آورده است، در ضمنِ گیاههای مزبور گیاه «درمنه» هم که آن را «تغ» یا «تخ» می گویند فراوان است و برای ساختن «سنتونین» به کار می رود و همچنین انواع گیاههای دیگری هم یافت می شود که مصرف طبی دارد. در دامنهء کوهها و تپه های شنی جنگلهای مختصری از چوب «طاق» و «اسکم بید» و «کوره گز» و «جغنه» یافت می شود که از آنها زغال تهیه می کنند و به مصرف سوخت می رسانند. حیوانات موذی از قبیل مار و عقرب و غیره مطلقاً در این ناحیه یافته نمی شود. در پاره ای از نواحی کوهستانی کبک و تیهو و میش و قوچ و گاهی هم پلنگ و در دشتها آهو کم وبیش به نظر می رسد. ظاهراً در کویر معادن زیاد است و انواع معادن از سرب و مس و طلا و نقره و آهن و زغال و پنبهء کوهی و لاجورد و غیره یافته می شود. این معادن در اطراف انارک و چوپانان است. (از جغرافیای طبیعی کیهان صص 118 - 121). و رجوع به همان مأخذ شود.
|| به معنی سراب هم آمده است، و آن زمینی باشد شور که از دور به آب ماند. (برهان). سراب را گویند که آب ندارد. (آنندراج). سراب. (از ناظم الاطباء). || زمینی را نیز گویند که باران بر آن باریده باشد و مردم و حیوانات دیگر بر بالای آن آمدوشد بسیار کرده باشند و آن زمین به مرتبه ای خشک و ناهموار شده باشد که تردد و آمدوشد بر آن دشوار بود. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شیر ژیان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 165). به معنی شیر ژیان هم آمده است که شیر خشمناک و قهرآلود باشد. (برهان) (آنندراج). شیر ژیان خشمناک. (ناظم الاطباء).
(1) - ضبط دوم یعنی [ کِ ] از برهان و فرهنگ رشیدی است.
(2) - kavir.
(3) - kaver.
(4) - kavir.

کویر.

[کَ] (اِخ) نام محلی از معبر راه آهن تهران و بندرشاه واقع در 88 هزارگزی تهران. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ایستگاه راه آهن شمال و شرق میان ابردژ و گرمسار.

کویر.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردانگه است که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کویرآباد.

[کَ] (اِخ) کبیرآباد. دهی از دهستان بهنام وسط است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 873 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کویرات.

[کَ] (اِخ) از بلوکات ولایت کاشان است. عدهء قری 23 و مساحت 20 فرسخ، و جمعیت 17023 نفر و مرکز آن آران است. حد شمالی دریای نمک، حد شرقی نطنز، حد جنوبی جوشقان استرک و حد غربی آن خاک قم است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 404).

کویر بافق.

[کَ رِ] (اِخ) در مشرق یزد واقع است و رودهای متعددی که سرچشمهء آن از کوههای کرمان است به آن منتهی می شود. معروفترین رودهای آن شوراب و نمکی و رود شور است. (جغرافیای طبیعی کیهان ص 93).

کویر سیستان.

[کَ رِ] (اِخ) قسمتی است از ولایت سیستان از کوههای قائن تا نوشکی. طول آن 600 هزارگز است و ظاهراً بدترین نقاط ایران می باشد و دشت ناامید در شمال شرقی آن واقع است. بااینکه رود هیرمند در آن جاری است بر اثر فرورفتگی سطح آن 90 گز از نقاط مجاور پائین تر است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 485).

کویر علیا.

[کَ رِ عُلْ] (اِخ) مرکز بلوک کوه پر در ناحیهء تنکابن مازندران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص303).

کویر لوت.

[کَ رِ] (اِخ) رجوع به لوت (اِخ) شود.

کویر نمک.

[کَ رِ نَ مَ] (اِخ) ناحیه ای است که از خراسان و سیستان تا حوالی قم و کاشان و یزد امتداد می یابد. از مواد رسوبی رودهای سابق پر شده است. در زمانهای قدیم در این نقاط دریاچه هایی بوده که به تدریج خشک شده است. در موقع باریدن باران مقداری گل و لای با خود برده و آنها را پر می کند و سطح باتلاقی تشکیل می شود. در تابستان به جای آب ورقهء نمکی دیده می شود. جز در فصل زمستان در آن آب پیدا نمی شود. در این دشت وسیع حیوان و گیاه وجود ندارد اما حاشیهء آن چندان بایر نیست و هوای این قسمت از کویر معتدل تر است و کمیِ ارتفاع از سختی سرمای زمستان می کاهد. در زمستان بارندگی آن نسبةً زیاد است و به همین جهت درختهای کوچکی سبز می شود که تشکیل جنگلهای مخصوصی می دهد. در این قسمت جمعیت هم دیده می شود. در وسط کویر هم نواحیی می توان یافت که از حیث آب و جمعیت و حاصل مهم است. این نواحی متعدد و به هم چسبیده است و حتی شهرهایی در آن دیده می شود مانند گلشن که باغها و نخلستانها و مزارع آنها مشهور است و جندق و بیابانک که هر یک از آنها از یکدیگر فواصل زیاد دارند مثلاً طبس (گلشن) تا نزدیکترین آبادی 200هزار گز فاصله دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 485).

کویر نمک رفسنجان.

[کَ رِ نَ مَ کِ رَ سَ] (اِخ) در مغرب سعیدآباد واقع شده است و از اطراف رودهای کوچکی به آن می ریزد که مهمترین آنها رود مارون و رود تنگه و رود سرخ است که پس از مشروب کردن محال رفسنجان وارد باتلاق می شود. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 93).

کویره گویز.

[کوی رَ گوی](1) (اِخ) دهی از دهستان میرده است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).
(1) - اهالی، هر دو «ی» را به صورت مجهول تلفظ می کنند.

کویز.

[کَ] (اِ) کنج و گوشهء خانه را گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گوشهء خانه را گویند. (فرهنگ جهانگیری). || جای خالی. (ناظم الاطباء).

کویز.

[کَ] (اِ) قفیز. (السامی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (مهذب الاسماء، از یادداشت ایضاً). کویژ = کفیز = قفیز (معرب). پهلوی، کپیچ(1). (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کویژ و قفیز شود.
(1) - kapic

کویزدن.

[کَ دَ] (مص) گنجیدن. (فرهنگ فارسی معین) : آن [ غیب ] در این جهان نکویزد. (طبقات انصاری نسخهء نافذپاشا، از فرهنگ فارسی معین).

کویژ.

[کَ] (اِ) به معنی پیمانه، و قفیز معرب کویژ است. (انجمن آرا). کیل [ کَ / کِ ] باشد، و آن پیمانه ای است که چیزها بدان پیمایند و به عربی قفیز خوانند. (برهان) (آنندراج). اندازه و پیمانه. (ناظم الاطباء). کویز. قفیز. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کویز و قفیز شود. || بعضی گویند کویژ به معنی کیل(1)به فتح کاف نیست بلکه به کسر کاف است و آن میوه ای است صحرایی شبیه به سیب و آن را در خراسان علف شیران و به عربی زعرور خوانند، و الله اعلم. (برهان) (آنندراج). زعرور و کیل کوهی. (ناظم الاطباء). کویج = کوهیج. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کویج و کوهیج شود.
(1) - زعرور. (برهان).

کویست.

[کُ] (مص مرخم) به معنی کوفتگی و آزار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کویستن شود.

کویستن.

[کُ تَ](1) (مص) به معنی کوفتن غله و غیر آن باشد. (برهان) (آنندراج). زدن و کوفتن، و کوفتن غله. (ناظم الاطباء). غله کوفتن، و کویستیدن نیز آمده و در فرهنگ به معنی مطلق کوفتن گفته، و کویسته غلهء کوفته. (فرهنگ رشیدی). کوستن. کویستیدن. کوفتن غله و غیر آن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوستن و کویستیدن شود.
(1) - به کسر اول و فتح اول هم آمده است. (برهان).

کویسته.

[کُ تَ / تِ] (ن مف) غلهء کوفته شده را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوفته شده (غله و مانند آن). (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) دو طرف سرین و نشستنگاه را نیز گفته اند، و ظاهراً که با کونسته به فتح نون تصحیف خوانی شده باشد. (برهان) (آنندراج). به معنی طرف سرین غلط است و صحیح کونسته است. (فرهنگ رشیدی).

کویستیدن.

[کُ دَ] (مص) به معنی کویستن است که کوفتن غله و غیر آن باشد، و به فتح اول و کسر اول هم آمده است. (برهان) (آنندراج). کوفتن غله. (ناظم الاطباء). کویستن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کویستن شود. || کوفتن و زدن. (ناظم الاطباء).

کویش.

[کَ] (اِ) ظروف و اوانی دوغ و ماست را گویند. کویشه. (برهان) (آنندراج). کویشه. خنوری که در آن دوغ و ماست ریزند و مسکه از آن گیرند. (ناظم الاطباء). شیرزنه. (مجمل اللغه) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ابریج. مخض. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کویشه. گویس. گویش. گویشه. ظروف دوغ و ماست. (فرهنگ فارسی معین): الزبد؛ کویش جنبانیدن تا مسکه برآرد. (تاج المصادر بیهقی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویشاه.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خمام در شهرستان رشت که 1215 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کویشه.

[کَ شَ / شِ] (اِ) کویش. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). رجوع به کویش شود.

کویفة.

[کُ وَ فَ] (اِخ) جایی است نزدیک به کوفه منسوب به سوی بن عمر، بدان جهت که او در آن جای فرودآمده. (منتهی الارب).

کویک.

(1) [کَ] (اِ) تکمه. (ناظم الاطباء).
- کویک بستن؛ تکمه بستن. (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف گویک است. رجوع به گویک شود.

کویک.

[کُ] (اِخ) طایفه ای از ایلهای کرد ایران است که تقربیاً 150 خانوار است و در ژاورود مسکن دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

کویک.

[کُ] (اِخ) نام تیره ای از طایفهء نریژی گوران است و در حدود 260 تن میباشند که چادرنشینند و ییلاق آنان کوه سیاهانه گوران و قشلاقشان دهستان ذهاب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کویک.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان گاورود که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 173 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کویکب.

[کُ وَ کِ] (ع اِ مصغر) مصغر کوکب. ستارهء خرد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویکب.

[کُ وَ کِ] (اِخ) مسجدی است مر نبی را صلی الله علیه و آله و سلم میان تبوک و مدینه. (منتهی الارب).

کویل.

[کَ] (اِ) شکوفهء بابونه و ریحان را گویند. (برهان) (آنندراج). گل بابونه و گل ریحان. (از ناظم الاطباء). اسم زهر بابونج است. (فهرست مخزن الادویه).

کویل.

[ ] (اِ) موی گردن خروس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا): عِفْریة؛ کویل خروس. (مهذب الاسماء) (از یادداشت ایضاً).

کویلک.

[کُیْ لَ] (ترکی، اِ)(1) در ترکی به معنی پیراهن. (غیاث) (آنندراج). پیراهن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در آذربایجان کوینک [کُیْ نَ] گویند.

کویله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) به معنی کاکل باشد که موی میان سر است، و کویله [ یَ لَ / لِ ] هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). کاکل و موی میان سر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || طلع. طلح (در جندق و بیابانک). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویله کلاش.

[کُیْ لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود است که در بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کویمه.

[ ] (اِخ) رجوع به بندر معشور شود.

کوین.

[کُ] (اِ) دست افزاری است روغن گران را مانند کفهء ترازو که از برگ خرما بافند. (برهان) (آنندراج). دست افزاری مانند کفهء ترازو مر روغن گران را. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف کدین است. (حاشیهء برهان چ معین).

کوی وانهاده.

[نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)لقیط. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوی یافت. و رجوع به کوی یافت شود.

کویونجیک.

(اِخ) محلی است که کتابخانهء معروف آسوربانی پال را در ضمن حفریات از آنجا بیرون آورده اند. (از ایران باستان ج 1 ص 128).

کویه.

[یَ / یِ] (اِ) گیاهی باشد شیرین که مردمان خورند. (برهان) (آنندراج). گیاهی شیرین و مأکول. (ناظم الاطباء).

کویه.

[یَ / یِ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه: رستم کویه. کرکویه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کویه.

[یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودسر است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 453 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کوی یافت.

(ن مف مرکب)(1) طفلی را گویند که بر سر راه انداخته باشند. (برهان). بچه ای که از سر راه بردارند. لقیط. (ناظم الاطباء). یافتهء کوی. کودکی که وی را در راهی افکنده باشند و کسی او را برداشته و تربیت کند. بچهء سرراهی. (فرهنگ فارسی معین). بچهء سرراهی. منبوذ. ابناءالسکک. لقیط. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در لغت اسدی آن را مرادف حرام زاده و سند و سنده آورده است ولی معنی اولی آن بچهء سرراهی است و آن اعم از سند و غیر سند است. مجازاً، حرام زاده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حرام زاده. (ناظم الاطباء).
(1) - یعنی یافته در کوی و برزن. (حاشیهء برهان چ معین).

کویین.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بالا از بخش طالقان شهرستان تهران 385 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

که.

[کِ] (موصول، حرف ربط، ادات استفهام) «که» از نظر لغوی به معانیِ کس، کسی که، و مرادف «الذی» و «التی» عربی و جز اینهاست و برحسب موارد استعمال گوناگون آن در دستور زبان فارسی گاه موصول و گاه حرف ربط است و گاه دلالت بر استفهام دارد:
1 - «کهء» موصول قسمتی از جمله را به قسمت دیگر می پیوندد و برای عاقل به کار می رود، مانند: «مردی که آمد». و غالباً پیش از آن «هر»، «ی نکره»، «این»، «آن» و «ضمایر منفصل من، تو...» می آید. (از دستور زبان فارسی تألیف پروین گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص 189) (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
الف - آن و این:
آنکه نماند به هیچ خلق خدا است
تو نه خدایی به هیچ خلق نمانی.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
ای آنکه غمگنی و سزاواری
وَاندر نهان سرشک همی باری.رودکی.
آنکه غافل بود از کشت بهار
او چه داند قیمت این روزگار.مولوی.
آنکه زلف و جعد رعنا باشدش
چون کلاهش رفت خوشتر آیدش.مولوی.
اینکه می گویم به قدر فهم تست
مُردَم اندر حسرت فهم درست.مولوی.
اینکه گویی این کنم یا آن کنم
خود دلیل اختیار است ای صنم.مولوی.
آنکه در بحر قلزم است غریق
چه تفاوت کند ز بارانش؟سعدی.
تو با آنکه من دوستم دشمنی
نپندارمت دوستار منی.سعدی.
هر آنکو قلم را نورزید و تیغ
بر او گر بمیرد مگو ای دریغ.
سعدی.
اینکه گویند که بر آب نهاده ست جهان
مشنو ای خواجه که چون درنگری بر باد است.
خواجوی کرمانی.
اعظم جلال دولت و دین آنکه رفعتش
دارد همیشه توسن ایام زیر ران.حافظ.
گاهی این و آن از موصول حذف گردد. (از دستور زبان فارسی تألیف قریب و... ص 101) :
جهان پهلوان رستم شیر دل
که از شیر بستد به شمشیر دل.فردوسی.
ای که(1) بر مرکب تازنده سواری هش دار
که خر خارکش مسکین در آب و گل است.
سعدی.
ای که مهجوری عشاق روا می داری
عاشقان را ز بر خویش جدا می داری.
حافظ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای که(2) گفتی هیچ مشکل چون فراق یار نیست
گر امید وصل باشد این قدر دشوار نیست.
سعدی.
ب - هر:
نه به آخر همه بفرساید
هرکه انجام راست فرسدنی است.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رو بخور و هم بده که گشت پشیمان
هرکه نخورد و نداد از آنچه بیلفخت.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
چنین گفت کای نامداران شهر
ز رای و خرد هرکه دارید بهر.فردوسی.
هرکه را رهبری کلاغ کند
بی گمان دل به دخمه داغ کند.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هرکه را راهبر زغن باشد
منزل او به مرزغن باشد.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هرکه بر درگه ملوک بود
از چنین کار باخدوک بود.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
در او هرکه گویی تن آسانتر است
هم او بیش با رنج و دردسر است.
اسدی (یاداشت ایضاً).
و هرکه را از خدمتکاران خدمتی شایسته به واجب بکردی درحال او را نواخت و انعام فرمودندی. (نوروزنامه، از یادداشت ایضاً). و هرکه بی وقوف در کاری شروع نماید همچنان باشد که گویند مردی می خواست که تازی آموزد... (کلیله و دمنه). هرکه همت او برای طعمه است در زمرهء بهایم معدود گردد. (کلیله و دمنه). و هرکه علم بداند و بدان کار نکند به منزلت کسی باشد که مخافت راهی را می شناسد اما ارتکاب کند. (کلیله و دمنه).
با نَفَسِ هرکه درآمیختم
مصلحت آن بود که بگریختم.نظامی.
هرکه را جامه ز عشقی چاک شد
او ز حرص و عیب کلی پاک شد.مولوی.
هرکه او از همزبانی شد جدا
بینوا شد گرچه دارد صد نوا.مولوی.
هرکه ترسید از حق و تقوی گزید
ترسد از وی جن و انس و هرکه دید.
مولوی.
هرکه آمد عمارتی نو ساخت
رفت و منزل به دیگری پرداخت.سعدی.
هرکه فریادرس روز مصیبت خواهد
گو در ایام سلامت به جوانمردی کوش.
سعدی.
هرکه نان از عمل خویش خورد
منت از حاتم طائی نبرد.سعدی(3).
ج - ضمائر منفصل شخصی :
تو که سود و زیان خود ندانی
به یاران کی رسی هیهات هیهات.باباطاهر.
من که مسعودسعد سلمانم
زآنچه گفتم همه پشیمانم.مسعودسعد.
ما که کورانه عصاها می زنیم
لاجرم قندیلها را بشکنیم.مولوی.
ما که باطن بین جمله کشوریم
دل ببینیم و به ظاهر ننگریم.مولوی.
من که خروبم خراب منزلم
هادم بنیاد این آب و گلم.مولوی.
دوستان را کجا کنی محروم
تو که با دشمن این نظر داری.سعدی.
من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان
قال و مقال عالمی می کشم ازبرای تو.
حافظ.
من که عیب توبه کاران کرده باشم بارها
توبه از می وقت گل دیوانه باشم گر کنم.
حافظ.
د - یای نکره(4) :
خاری که به من درخلد اندر سفر هند
به چون به حضر در کف من دستهء شب بوی.
فرخی.
یادی که ز تو اثر ندارد
بر خاطر من گذر ندارد.نظامی.
برزگر آن دانه که می پرورد
آید روزی که از او برخورد.نظامی.
سپاهی که عاصی شود بر امیر
ورا تا توانی به خدمت مگیر.سعدی.
دلی که غیب نمای است و جام جم دارد
ز خاتمی که از او گم شود چه غم دارد؟
حافظ.
ماهی که شد به طلعتش افروخته زمین
شاهی که شد به همتش افروخته زمان.
حافظ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(5).
2 - «کهء» حرف ربط که دو جمله را به هم ربط می دهد و دارای معانی چندی است از قبیل:
الف - «تعلیل» :
به روز معرکه ایمن مشو ز خصم ضعیف
که مغز شیر برآرد چو دل ز جان برداشت.
سعدی.
یعنی زیرا، به علت آنکه. (دستور زبان تألیف گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص189). «که» اگر دو جمله را به هم پیوندد حرف ربط نامیده می شود و به حسب مقام در معانی مختلف به کار می رود. الف - سببیت و تعلیل. (از دستور زبان تألیف قریب، بهار و...). اگر «که» علت و سبب را رساند آن را تعلیل یا سببی نامند. (فرهنگ فارسی معین) :
همه دیانت و دین جوی و نیک رایی کن
که سوی خلد برین باشدت گذرنامه.
شهید (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن کردار
نگر نگردی از گرد او که گرم آیی.
شهید (از یادداشت ایضاً).
رو بخور و هم بده که گشت پشیمان
هرکه نخورد و نداد از آنچه بیلفخت.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
معذورم دارید که اندوه وغیش است
اندوه وغیش من از آن جعد وغیش است.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
لاد را بر بنای محکم نه
که نگهدار لادبن لاد است.
فرالاوی (از یادداشت ایضاً).
میلفنج دشمن که دشمن یکی
فراوان و دوست ار هزار اندکی.
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
ستد و داد مکن هرگز جز دستادست
که پسادست خلاف آرد و صحبت ببرد.
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
همی گفت کاین رسم کهبد نهاد
از او دل بگردان که بس بد نهاد.
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
و این مرد همی دانست و با سلیمان نمی گفت که سلیمان سخت باهیبت بود. (ترجمهء بلعمی). چون ابوسفیان آواز عباس بشنید و بر سر کوه [ احد ] آمد و لوای پیغمبر را علیه الصلوة و السلام بدید بر پای ایستاد و مسلمانان بر او گرد آمده کس را نشناخت که کوه دور بود. (ترجمهء بلعمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گفت این کار جرجیس جادوی نیست که اگر جادوستی مرده زنده نتوانستی کرد. (ترجمهء بلعمی، یادداشت ایضاً).
ناسزا را مکن آیفت که آبت بشود
به سزاوار کن آیفت که جاهت دارد.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
به جز بر آن صنمم عاشقی فسوس آید
که جز بر آن رخ او عاشقی کیوس آید.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
به مدحت کردن مخلوق روح خویش بشخودم
نکوهش را سزاوارم که جز مخلوق نستودم.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چین است چون رخسار پهنانه.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
اگر نیستت چیز سختی بورز
که بی چیز کس را ندانند ارز.فردوسی.
بدو گفت، رستم به یک ترک جنگ
همانا نسازد، که آیدْش ننگ.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به جنگت نیایم همی بی سپاه
که دیوانه خواند مرا نیک خواه.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
کسی که ژاژ سراید به درگهش نشود
که چرب گویان آنجا شوند کندزبان.
فرخی (از یادداشت ایضاً).
گفت نقاش چون که نشناسم
که نه دیوانه و نه فرناسم.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
ایا نیاز به من یاز و مر مرا مگداز
که ناز کردن معشوق دلگداز بود.
لبیبی (از یادداشت ایضاً).
شاد باشید که جشن مهرگان آمد
بانگ و آوای درای کاروان آمد.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
خدا را ساربان آهسته می ران
که من واماندهء این قافله ستم.
باباطاهر (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خلعت ده و عفو کن که مرد محتشم است. (تاریخ سیستان). و طاهر بدین حدیت سخت شادمانه شد که میلی داشت به علویان. (تاریخ بیهقی، از یادداشت ایضاً). خبر به زودی به بندگان رسید، که سواران مرتب ایستانیده بودند بر راه سرخس، آوردن اخبار را. (تاریخ بیهقی، از یادداشت ایضاً). پیوسته او را به نامه ها مالیدی و پند می داد که ولیعهدش بود. (تاریخ بیهقی، از یادداشت ایضاً). به خویشاوندان کم از خویش محتاج بودن مصیبتی عظیم دان که در آب مردن به که از غوک زنهار خواستن. (قابوسنامه). بهرام او را نیارست کشتن که خویشان و اهل بیت بسیار داشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 102). فیلبانان را فرمود تا آن هر دو مرد را فیلان به خرطوم برگیرند و بر آن سو برند، چنانکه کشته نشوند که رسولانند. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
من خود آن کاهن را دشمن داشتم که یک نماز نکردی. (چهارمقاله، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
باد بر ملک بنی آدم فرمانْش روا
که همی کار به فرمان شیاطین نکند.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
آمدم با حدیث سیرت خویش
که نمودار مردمان سیَر است.
انوری (از یادداشت ایضاً).
جامع [ فراش ] عنان سلطان بگرفت که با او گستاخ بودی. (راحة الصدور راوندی).
چارهء ما ساز که بی داوریم
گر تو برانی به که روی آوریم؟نظامی.
در تنازع مشت بر هم می زدند
که ز سرّ نامها غافل بدند.
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که گفت پیرزن از میوه می کند پرهیز
دروغ گفت که دستش نمی رسد به درخت.
سعدی (از یادداشت ایضاً).
من از بیگانگان هرگز ننالم
که با من هرچه کرد آن آشنا کرد.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
کمند صید بهرامی بیفکن جام جم بردار
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و نه گورش.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
رواق منظر چشم من آشیانهء توست
کرم نما و فرودآ که خانه خانهء توست.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
منصوروار گر ببرندم به پای دار
مردانه جان دهم که(6) جهان پایدار نیست.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ب - تفسیر و تبیین (دستور زبان فارسی قریب و ...): اگر «که» برای تبیین و تفسیر آید آن را بیانی نامند. (فرهنگ فارسی معین). تفسیر (بیان)، یعنی جملهء مابعدِ «که»، ابهام و پوشیدگی معنی جملهء ماقبل را تفسیر می کند :
خاک مشرق شنیده ام که کنند
به چهل سال کاسه ای چینی.سعدی.
که نثر آن چنین است: شنیده ام که خاک مشرق را به چهل سال کاسهء چینی کنند. (از دستور زبان، تألیف پروین گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص 190).
گر کس بودی که زی توام بفگندی
خویشتن اندرنهادمی به فلاخن.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ایا سرو نو در تک وپوی آنم
که فژغندواری بپیچم به تو بر.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
تو چه پنداریا که من ملخم
که بترسم ز بانگ سینی و طاس.
خسروی (از یادداشت ایضاً).
شوم تا ببینم که چند و چه اند
سپهبد کدامند و گردان که اند.فردوسی.
ببینم که ایرانیان بر چه اند
بدین رزمگاه اندرون با که اند.فردوسی.
همان رستم است این که مازندران
شب تیره بستد به گرز گران.فردوسی.
اگرچه نداری گنه نزد شاه
چنان باش پیشش که(7) مرد گناه.فردوسی.
هوا نمانَد تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چه خوش نازی است ناز خوبرویان
زدیده رانده را دزدیده جویان
به چشمی خیرگی کردن که(8) برخیز
به دیگر چشم دل دادن که(9) مگریز.
نظامی (از یادداشت ایضاً).
ماه در مشک نهان کرده که(10) این رخسار است
شکر از پسته روان کرده که(11) این گفتار است
سنگ در سینه نهان کرده که(12) این چیست دل است
سرو را کرده خرامنده که(13) این رفتار است.
رضی الدین نیشابوری (از یادداشت ایضاً).
هر روز بامداد از خانه بیرون آمدی که به دکان می روم ... و در مسجد شدی و نماز کردی. (تذکرة الاولیاء، از یادداشت ایضاً).
گردکانی چندش اندر جیب کرد
که تو طفلی گیر این می باز نرد.
مولوی (از یادداشت ایضاً).
آن یکی نایی که نی خوش می زده ست
ناگهان از مقعدش بادی بجست
نای را بر کون نهاد او که ز من
گر تو بهتر می زنی بستان بزن.
مولوی (از یادداشت ایضاً).
کَهْ که باشد تا بپوشد روی آب
طین که باشد که بپوشد آفتاب؟
مولوی (از یادداشت ایضاً).
ابریق رفیق برداشت که به طهارت می روم و به غارت رفت. (گلستان، از یادداشت ایضاً). همچنین تا شبی به مجمع قومی برسیدم که در آن میان مطربی دیدم... گاهی انگشت حریفان از او در گوش و گهی بر لب که خاموش. (گلستان).
تو را که گفت که سعدی نه مرد عشق تو باشد
گر از وفات بگردم درست شد که نه مردم.
سعدی.
ندانمت که اجازت نوشت و فتوی داد
که خون خلق بریزی مکن که کس نکند.
سعدی.
سحرگه رهروی در سرزمینی
همی گفت این معما با قرینی
که ای صوفی شراب آنگه شود صاف
که در شیشه بماند اربعینی.حافظ.
گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد
گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید.حافظ.
گاه «کهء» تفسیر و تبیین در موارد «دعا»(14) و «تأکید» و مانند اینها به کار می رود و برای ایجاز، جملهء دعائی یا قید تأکید و... حذف می شود:
برای دعا :
تو بدرود باش ای جهان پهلوان
که بادی همه ساله پشت گوان.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که تا چرخ بادا جهاندار باد
سر دشمنش افسر دار باد.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد
که رحمت بر آن تربت پاک باد.سعدی.
عمر بگذشت به بیحاصلی و بوالهوسی
ای پسر جام میَم ده که به پیری برسی.
حافظ.
و گاه برای تأکید به جای حتماً، بیگمان، بی تغییر رای: گفت می روم که می روم. می خورم که می خورم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
رهزن دهر نخفته ست مشو ایمن از او
اگر امروز نبرده ست که فردا ببرد.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
ج - در مورد مفاجات و امر ناگهانی. (دستور زبان فارسی تألیف قریب و...). ناگاه. ناگهان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مفاجات، یعنی امر ناگهانی: دانش آموز درس را پاسخ میداد که زنگ دبیرستان زده شد. (دستور زبان تألیف پروینِ گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص190) :
همی رفت تا مرز توران رسید
که از دیده گه دیده بانش بدید.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
من شده فارغ که ز راه سحر
تیغ زنان صبح درآمد ز در.نظامی.
فرورفته خاطر در این مشکلش
که پیغامی آمد به گوش دلش.
سعدی (بوستان).
با طایفه ای از بزرگان به کشتی نشسته بودم که زورقی در پی ما غرق شد. (گلستان). من از شراب این سخن مست و فضلهء قدح در دست که رونده ای بر کنار مجلس گذر کرد. (گلستان). در این سخن بودیم که دو هندو از پس سنگی سر برآوردند. (گلستان).
خواجه با من این خواب می گزاردند که خادمهء مادر درویش... جغرات... آورد. (انیس الطالبین).
د - به معنی بلکه. (دستور زبان فارسی تألیف قریب و...). اگر «که» به معنی «بلکه» آید آن را «کهء اضراب» نامند. (فرهنگ فارسی معین). به معنی بلکه :
نه بلبل بر گلش تسبیح خوانی است
که هر خاری به تسبیحش زبانی است.
یعنی بلکه هر خاری. (دستور زبان تألیف پروینِ گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص190) :
تو ایدر به تنها به دام آمدی
نه بر جستن ننگ و نام آمدی
نه ازبهر پیغام افراسیاب
که روز بدت کرد بر تو شتاب.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نه از این آمد باللَّه نه از آن آمد
که ز فردوس برین وز آسمان آمد.
منوچهری (از یادداشت مؤلف).
وگر گناه نخواهد ز ما و ما بکنیم
نه بنده ایم خداوند را که قهاریم.
ناصرخسرو.
نوحه گر کز پی تسو گرید
او نه از دل که از گلو گرید.
سنائی (از یادداشت ایضاً).
اگرچه قامت ماه من است سروصفت
وگرچه چهرهء سرو من است ماه مثال
به نزد من مه من سرو و ماه مطلق نیست
که سرو غالیه زلف است و ماه مشکین خال.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
از شاهوار بخشش او ظن بری که او
محمود تاج نیست که محمود تاجدار.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
جمالش بر سر خوبی کلاه است
به نام ایزد نه روی است آن که ماه است.
انوری (از سندبادنامه ص 317).
این کبوتر که نیارد ز بر کعبه پرید
طیرانش نه به بالا که به پهنا بینند.خاقانی.
اگر شاه فرمایدم اندکی
بگویم نه از ده که از صد یکی.نظامی.
گر این آشفته را تدبیر سازیم
نه زآهن کز زرش زنجیر سازیم.نظامی.
خاصه ملکی چو شاه شروان
شروان نه که شهریار ایران.نظامی.
ای دل اگر فراق او وآتش اشتیاق او
در تو اثر نمی کند تو نه دلی که آهنی.
سعدی.
نه سگ دامن کاروانی درید
که دهقان نادان که سگ پرورید.سعدی.
چشم همت نه به دنیا که به عقبی نبود
عارف عاشق شوریدهء سرگردان را.سعدی.
رنگ دست تو نه حنّاست که خون دل ماست
خوردن خون دل خلق به دستان تا چند؟
سعدی.
ه - به معنی اگر. (دستور زبان فارسی تألیف قریب و...): من چه کنم که سخن نگویم؛ یعنی «اگر...». (دستور زبان تألیف پروینِ گنابادی، دیوشلی، سال سوم ص 190) : قحبهء پیر چه کند که توبه نکند؟ (گلستان).
به رخ چو مهر فلک بی نظیر آفاق است
به دل دریغ که یک ذره مهربان بودی.
حافظ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
«که» در الحاق به ضمایر متصل: م، ت، ش، مان، تان، شان به صورت کم، کت، کش، کمان، کتان، کشان درآید و به فتح و کسر کاف هر دو تلفظ شود. (فرهنگ فارسی معین).
و - به معنی از، متمم صفت تفضیل. (دستور زبان فارسی تألیف قریب و...) : ایشان خداوندزادگان منند و هیچکس سزاتر نیست که ایشان را بندگی کند که من(15). (تاریخ سیستان).
چون نباشد چو خر سرافکنده
تیز خر به که ریش خربنده.سنائی.
شیرینی عبارت تو اهل فضل را
در گوش خوشتر است که در کام انگبین.
سوزنی.
خر لنگ شد بمرد خرک مرده به که لنگ.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
وارث ملک را دهید سریر
صاحب افسر جوان به است که پیر.نظامی.
ترشروی بهتر کند سرزنش
که یاران خوش طبع شیرین منش.
سعدی (بوستان).
ترک احسان خواجه اولیتر
کاحتمال جفای بوابان
به تمنای گوشت مردن به
که تقاضای زشت قصابان.سعدی (گلستان).
کز بزرگان شنیده ام بسیار
صبر درویش به که بذل غنی.
سعدی (گلستان).
خولی به کفم به که کلنگی به هوا.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
3 - و چون پرسش را برساند استفهام است. (دستور زبان فارسی تألیف قریب و...). اگر «که» پرسش را برساند «ادات استفهام، ضمیر استفهامی» محسوب می شود. (از فرهنگ فارسی معین). کدام کس. چه کس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به مژه دل ز من بدزدیدی
ای به لب قاضی و به مژگان دزد
مزد خواهی که دل ز من ببری
ای شگفتی که دید دزد به مزد؟
ابوسلیک گرگانی.
خود غم دندان به که توانم گفتن
زرین گشتم برون سیمین دندان.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که بر آب و گل نقش بنیاد کرد
که ماهار بر بینی باد کرد؟
رودکی (از یادداشت ایضاً).
که یارد داشت با او خویشتن راست
نباید بود مردم را هزاکا.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
کوهسار خشینه را به بهار
که فرستد لباس حورالعین.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
چندین حریر حله که گسترد بر درخت
مانا که برزدند به قرقوب و شوشتر.
کسائی (از یادداشت ایضاً).
ازبهر که بایدت بدین سان شووگیر
وزبهر چه بایدت بدین سان تف وتاب؟
کسائی (از یادداشت ایضاً).
که دارد گه کینه پایاب اوی
ندیدی بروهای پُرتاب اوی؟فردوسی.
دو شیر و دو جنگی دو گرد دلیر
که داند که پشت که آید به زیر؟فردوسی.
زمین بوسه دادند هر سه پسر
که چون تو که دارد به گیتی پدر.فردوسی.
چنین شهریار و چنین شاهزاده
که دید و که داده ست هرگز نشانی؟فرخی.
گوی تو بر ستاره شرف دارد ای امیر
گوی به از ستاره به جز مر تو را که راست؟
فرخی.
باد را کیمیای زرّ که داد
که از او زرّ ساو گشت گیا.
فرخی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بکاوید کالاش را سربه سر
که داند که چه یافت زر و گهر؟
فرخی (از یادداشت ایضاً).
ندانم بخت را با من چه کین است
به که نالم به که زین بخت وارون؟
لبیبی (از یادداشت ایضاً).
که بیوسد ز زهر طعم شکر
نکند میل بی هنر به هنر.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
جهان را خدمتش آب زلال است
که را چاره بود زآب زلالا.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
بدخو نبدی چونین بدخوت که کرد آخر
بدخوتر از این خواهی گشتن سر آن داری.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
با که کردستی این صحبت و این عشرت
بر تن خویش نبوده ست تو را حَمْیت.
منوچهری.
که داند که این بخت بدساز چیست
نهانیش با هر کسی راز چیست.اسدی.
که جوید به نیکی ز بدخواه راه
به دیوار ویران که گیرد پناه؟
اسدی.
که را داد چیزی کز او بازنستد
که را برگرفت او که نفکند بازش؟
ناصرخسرو (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به جای خویش بد کردی چه بد کردی
که را شایی چو مر خود را نشایستی؟
ناصرخسرو (از یادداشت ایضاً).
شاه شمیران گفت ای شیرمردان این همای را از دست این مار که برهاند؟ (نوروزنامه، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تا آن روز که امیر فارس فرمان یافت گفت که شاید آن شغل را؟ (تاریخ سیستان). رسول ازهر را پرسید که تو امیر را که باشی، گفت من ستوربان اویم. (تاریخ سیستان). تو که باشی که این دلیری کنی که بر دشمنان پدر من بگریی برامکه با تو چه کرده اند که واجب دانی جهت ایشان جان در معرض مخاطره نهادن؟ (تاریخ بخارا، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که رفت بر ره فرمان تو کز آن فرمان
رمیده بخت به فرمان او نیامد باز.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هوا نمانَد تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
چو خورشید جهان افروز هست اقبال او پیدا
که داند کرد خورشید جهان افروز را پنهان؟
امیرمعزی (از یادداشت ایضاً).
که را شده ست مصور شمار ریگ زمین
که را شده ست میسر شمار قطرهء آب؟
ادیب صابر (از یادداشت ایضاً).
زنگیان پرسیدند و ایشان را گفتند شما که باشید؟ (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
در کرم آویز و رها کن لجاج
از ده ویران که ستاند خراج؟نظامی.
چارهء ما ساز که بی داوریم
گر تو برانی به که رو آوریم؟نظامی.
کَهْ که باشد تا بپوشد روی آب
طین که باشد که بپوشد آفتاب؟
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
که کند خود مشک با سرگین قیاس
آب را با بول و اطلس با پلاس.
مولوی (از یادداشت ایضاً).
که گفت پیرزن از میوه می کند پرهیز
دروغ گفت که دستش نمی رسد به درخت.
سعدی.
که گفتت به جیحون برانداز تن
چو افتاده ای دست و پایی بزن.سعدی.
ندانم که گفت این حکایت به من
که بوده ست فرماندهی در یمن.سعدی.
که را دیدی تو اندر جمله عالم
که یک دم شادمانی یافت بی غم
که را شد حاصل آخر جمله امّید
که ماند اندر کمال خویش جاوید؟
شیخ محمود شبستری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
دل از من برد و روی از من نهان کرد
خدا را با که این بازی توان کرد؟حافظ.
تیر عاشق کش ندانم بر دل حافظ که زد
این قدر دانم که از شعر ترش خون می چکید.
حافظ.
ابر آذاری برآمد باد نوروزی وزید
وجه می می خواهم و مطرب که می گوید رسید؟
حافظ.
که کرد و نیافت و که خواهد کرد که نخواهد یافت؟ (دولت شاه سمرقندی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
«کهء» استفهام چون به یم، ی، است، یم، ید، ند (که به جای: هستم، هستی، هست، هستیم، هستید، هستند استعمال گردند) ملحق شود غالباً به اصل برگردد، یعنی «کی»(16) تلفظ شود: کیم، کیی، کیست، کییم، کیید، کیند. (از فرهنگ فارسی معین): تا کیست که مر او را پرستند و کیست که نپرستند؟ (بلعمی).
گر حسد هست دشمن ریمن
کیست کاو نیست دشمن دشمن؟
عنصری.
کیست که پیغام من به شهر شروان برد
یک سخن از من بدان مرد سخندان برد.
جمال الدین عبدالرزاق.
ما کییم اندر جهان پیچ پیچ
چون الف او خود چه دارد هیچ هیچ.
مثنوی (از فرهنگ فارسی معین).
هوا نمانَد تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم.
سوزنی.
جمع آن «کیان» آید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - یعنی ای آنکه.
(2) - گاهی «آن» و «که» هر دو حذف می شوند:
ای متحیر شده در کار خویش ... ناصرخسرو.
ای همه هستی ز تو پیدا شده. نظامی.
(3) - گاهی «هر» پیش از «که» حذف می شود: که را بخت و شمشیر و دینار باشد (دقیقی)؛ یعنی هر که را بخت و شمشیر و دینار باشد. که را بویهء وصلت ملک خیزد (دقیقی)؛ یعنی هرکه رابویهء وصلت ملک خیزد. که را در پس پرده دختر بود (فردوسی)؛ یعنی هرکه را... که را گردش روز... (فردوسی)؛ یعنی هرکه را گردش...
(4) - بعضی از دستورنویسان این «ی» را یای نکرهء مخصصه و «کهء» بعد از آن را «کهء» وصفی نامیده اند.
(5) - گاهی «ی» حذف می شود: چون کار او نظام گیرد خراج که پدرانش خواستندی ... (فارسنامهء ابن البلخی ص 402)؛ یعنی خراجی که ...
(6) - گاه برحسب رسم الخط یا ضرورت، «ه» از آخر آن حذف می شود: کاندر تو نمی بینم چربو (شهید بلخی)؛ یعنی: که اندر تو... کاین قافیهء تنگ مرا نیک بپیخست (عسجدی)؛ یعنی: که این قافیهء تنگ ...
(7) - که مرد گناه = که مرد گناه چنان است (مسند و رابطه در این جمله به قرینه حذف شده است).
(8) - «که» = یعنی.
(9) - «که» = یعنی.
(10) - «که» = یعنی.
(11) - «که» = یعنی.
(12) - «که» = یعنی.
(13) - «که» = یعنی.
(14) - در دستور قریب و... این را بصورت معنی مستقلی آورده و نوشته اند: «در موقع دعا». و در یادداشتهای مرحوم دهخدا نیز آمده است: مخفف امید است که، خدا کند که، خدا کناد، امیدوارم، الهی، الهی که... ولی به هرحال «کهء» تفسیر است که پیش از آن «امید است» و «خدا کناد» و... حذف شده است.
(15) - یعنی سزاتر از من نیست که ایشان را بندگی کند.
(16) - ki.

که.

[کَهْ] (اِ) مخفف کاه. (فرهنگ رشیدی). مخفف کاه است که اسبان و شتران و گاوان خورند. (برهان) (آنندراج). کاه و تبن. (ناظم الاطباء) :
کاهی است تباه این جهان ولیکن
کَهْ پیش خر و گاو زعفران است.
ناصرخسرو.
تو را بهره از علم خار است یا که
مرا بهره از علم مغز مقشر.ناصرخسرو.
وینها که نیند از تو سزای که و کهدان
مر حور جنان را تو چه گویی که سزااند.
ناصرخسرو.
بد ز نیکان قیامتی نشود
که ز بیجاده قیمتی نشود.
سنائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز خرسپوزی من علک خای گردد خر
نه که خورد نه سپوس و نه جو خورد نه گیا.
سوزنی.
بسی سنگ و بسی گوهر به جایند
نه آهن را نه که را می ربایند.نظامی.
وآلت اسکاف پیش برزگر
پیش سگ که استخوان در پیش خر.
مولوی.
زآنکه تقلید آفت هر نیکویی است
کَهْ بود تقلید اگر کوه قوی است.مولوی.
که که باشد تا بپوشد روی آب
طین که باشد که بپوشد آفتاب؟مولوی.
بشنو اکنون صورت افسانه را
لیک هین از که جدا کن دانه را.مولوی.
سر گاو عصار از آن در که است
که از کنجدش ریسمان کوته است.
سعدی (بوستان).
رجوع به کاه شود.

که.

[کُهْ] (اِ) مخفف کوه، که عربان جبل گویند. (برهان) (آنندراج). کوه و جبل. (ناظم الاطباء) :
بر که و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه؟ همچو در صحرا شمال.
شهید (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز چرخ اختر از بیم دیوانه دیو
زمین با تلاتوف و که با غریو.
شهید (از یادداشت ایضاً).
رسید و ز که دیدبانش بدید
به نزدیک سالار مهتر دوید.فردوسی.
برآمد خروشیدن کرنای
تو گفتی بجنبد همی که ز جای.فردوسی.
کسی را که در که شبان پرورد
چو دام و دد است او چه داند خرد؟
فردوسی.
تهمتن بیامد به خرگاه دشت
چو شیری به دامان که برگذشت.فردوسی.
شوشهء سیم نکوتر بر تو یا که سیم
شاخ بادام به آیین تر یا شاخ چنار؟فرخی.
نوروز و جهان چون بهشت گشته
پرلاله و پرگل که و بیابان.فرخی.
ز بیم تیرش که گشت بر پلنگان چاه
ز بیم یوزش هامون بر آهوان شد تنگ.
فرخی.
پادشاهی که باشکُه باشد
خرم او چون بلند که باشد.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
پس آنگاهی برون آور ز خمّم
چو کفّ دست موسی در که طور.منوچهری.
از زمین بر پشت پروین افکند
گر به نوک نیزه بردارد کهی.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به زاری روز و شب فریاد خوانم
چو دیوانه به دشت و که دوانم.
(ویس و رامین).
ز بالای مه نیزه بفراشتی
ز پهنای که خشت بگذاشتی.اسدی.
باران به صبر پست کند گرچه
نرم است روزی آن که خارا را.ناصرخسرو.
علم خلایق همه از علم او
چون ز که قاف یکی ارزن است.
ناصرخسرو.
بس باد جهد سرد ز که لاجرم اکنون
چون پیر که یاد آید اَز روز جوانیش.
ناصرخسرو.
اوم رهانید ز دجال کور
حکمت را دلْش که قارن است.ناصرخسرو.
بسا کها که بر آن کوه شاه چوگان زد
به سمّ مرکب که پیکرش بیابان کرد.
مسعودسعد.
پیش بیمار هم نفس با مرگ
گشته ریزان ز باغ عمرش برگ
او کشیده ز هفت اعضا جان
تو همی گوی هفت که به میان(1).سنائی.
در میان ار هزار که باشد
مرگ یک دم چو کاه بر پاشد.سنائی.
امروز به که عمود زد، کوه
پس خنجر زرفشان برآورد.خاقانی.
از دامن که تا به در شهر بساطی
از سبزه بگسترد و بر او لاله فشان کرد.
سعدی.
- که کوهان، که کوهانی بلند و قوی چون کوه -دارد:به کوهسار و بیابانی اندر آوردیم
جمازگان بیابان نورد که کوهان.
انوری (از آنندراج: کوهان).
(1) - عبارت «هفت کوه (که) در میان»، تعویذگونه ای است که پیش از نام بردن مصیبت یا درد و رنجی صعب گویند. (امثال و حکم ج4 ص1983).

که.

[کُ هَ] (اِ) مخفف کوهه است که پیش و پس زین اسب و موجهء آب و بلندی پشت شتر و گاو باشد. (برهان) (آنندراج). در این صورت «کهه» باید نوشت. در سیستان جایی به نام «قوهه» معرب «کهه» و «کوهه» بوده است. (حاشیهء برهان چ معین).

که.

[کِهْ] (ص) به معنی کوچک باشد. (برهان). به معنی کوچک. ضد «مِه» که بزرگ است، و کهین و کهینه و کهتر بر این قیاس و کهان جمع. (آنندراج). مردم خرد و کوچک، مقابل «مه» که مردم بزرگ باشد. ج، کهان. (ناظم الاطباء). اوستایی، «کسیائو»(1)(کوچک). پهلوی، «کس»، «کیهیست»(2). افغانی، «کشر»(3) (کوچک، شاگرد). استی، «کستر»(4) (شاگرد). بلوچی، «کسان»(5)، «کسّان»(6) (کوچک، کم، اندک). اوستایی، «کسو»(7). (از حاشیهء برهان چ معین). خرد. کوچک. صغیر. مقابل مه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز گستهم شایسته تر در جهان
نخیزد کسی از کهان و مهان.فردوسی.
یکی شادمانی بد اندر جهان
خنیده میان مهان و کهان.فردوسی.
چو خشنود داری کهان را به داد
توانگر بمانی و از داد شاد.فردوسی.
این بلایه بچگان را ز چه کس آمد زه
همه آبستن گشتند به یک شب که و مه.
منوچهری.
که و مه را سخنها بود یکسان
که یا رب صورتی باشد بر این سان.
(ویس و رامین).
که و مه راست باشد نزد نادان
چو روز و شب به چشم کور یکسان.
(ویس و رامین).
ز فرمان شه ننگ و بیغاره نیست
به هر روی که را ز مه چاره نیست.اسدی.
از مردمان به جمله جز از روی علم
مه را به مه مدار و نه که را به که.
ناصرخسرو.
صحبت نیک را ز دست مده
که و مه به شود ز صحبت به.سنائی.
گر کهان مه شدند خاقانی
جز در ایشان به مهتری منگر.خاقانی.
یاران جهان را همه از که تا مه
دیدیم به تحقیق در این دیه از ده
با همدگر اختلاط چون بند قبا
دارند ولی نیند خالی ز گره.خاقانی.
مها زورمندی مکن بر کهان
که بر یک نمط می نماند جهان.
سعدی (بوستان).
چو در قومی یکی بی دانشی کرد
نه که را منزلت ماند نه مه را.سعدی.
شرف از دانش است در که و مه
طفل عاقل ز پیر جاهل به.مکتبی.
|| (ص تفضیلی) خردسال تر. کم سال تر :
اگر من زنم پند مردان دهم
نه بسیار سال از برادر کهم.فردوسی.
|| کوچکتر. اصغر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر بار خدای رؤسا خواجه محمد
کهتر برِ او مهتر و مهتر برِ او که.منوچهری.
از منفعت دریا وز مردم دریا
بسیار که و پیش خرد منفعتش مه.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1 ص78).
(1) - kasyao.
(2) - kas, kih(i)st.
(3) - kashr.
(4) - kastar.
(5) - kasan.
(6) - kassan.
(7) - kasu.

که.

[کِهْ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان میانه است و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

که.

[کِ] (اِخ) که و نواحی، از طوایف ناحیهء مکران و مرکب از 3000 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 100).

کها.

[کَ] (ص) خجل و شرمنده و منفعل. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از برهان). خجل و شرمنده. (آنندراج) :
به دست خود که کند با خود این که من کردم
کهای توبه ام آخر ز احمقی تا کی؟
نزاری (از فرهنگ رشیدی).
چه نسبت است که من می کنم به روی و لبت
انار دانه گل سرخ و ارغوان یاقوت
کهای لعل تو باشد اگر زبهر ردیف
زمان زمان بنشانم یگان یگان یاقوت.
نزاری (از آنندراج).
|| (اِ) خجالت و شرمندگی. (ناظم الاطباء).

کهاء.

[کِ] (ع مص) کاهاه مکاهاة و کهاء؛ مفاخرت کرد آن را. (ناظم الاطباء). رقابت کردن در مفاخرت. (از فرهنگ جانسون). رجوع به مکاهاة شود.

کهاب.

[کَ] (اِ مرکب) به معنی کهتاب است. (فرهنگ جهانگیری). کهاب و کهتاب، کاه دود که برای بیماری اسبان کنند. (فرهنگ رشیدی). صاحب فرهنگ ناصری گوید که همان کاه دود است که در معالجهء اسبان مفید است. (آنندراج) :
به نام چون او باشند مهتران نه به فضل
بود به رنگ یکی دود داغ و دود کهاب.(1)
قطران (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به کهتاب شود. || گیاه ها و دواهای جوشانیده باشد که گرماگرم بر عضو ورم کرده و ازجای برآمده بندند تا درد ساکت شود. (برهان). در برهان گفته به معنی داروی گرم جوشانیده که بر محل وجع و ورم گذارند... (آنندراج). نطول و گرماگرم انداختن داروی جوشیدهء در آب را به روی عضو ماؤف(2). (ناظم الاطباء).
(1) - در حاشیهء برهان چ معین پس از نقل شرح فرهنگ رشیدی و بیت منسوب به قطران از قول فرهنگ نظام آرد: «کهاب در این بیت به احتمال قوی تصحیف کباب است»، و سپس گوید: این بیت در دیوان قطران به اهتمام نخجوانی نیامده.
(2) - ضبط صحیح این کلمه مؤوف است. (اقرب الموارد: أوف).

کهار.

[کَ] (اِخ) قومی از هنود که پالکی یا تخت و امثال آن را بردارد، و فارسیان به تشدید استعمال نمایند. (آنندراج) :
تا کرده رو بر پالکی کرده ست جا در پالکی
بنشسته چون در پالکی نه چرخ کهار آمده.
ملاطغرا (از آنندراج).

کهار.

[کَ] (اِخ) نام یکی از همدستان افراسیاب. (از فهرست ولف) :
کهار کهانی سوار دلیر
دگر چنگش آن نامبردار شیر.فردوسی.

کهارد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 530 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهال.

[کِ] (ع ص، اِ) جِ کَهْل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کهل شود.

کهال.

[کُ] (اِخ) جادوگری جاهلی. (منتهی الارب) (آنندراج). جادوگری از تازیان در جاهلیت. (ناظم الاطباء).

کهام.

[کَ] (ع ص) سیف کهام؛ شمشیر کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شمشیر کند. (آنندراج) : هر قولی که به فعل نینجامد غمامی بود جهام و حسامی بود کهام. (سندبادنامه ص62). || زبان وامانده در سخن. (آنندراج). لسان کهام؛ زبان وامانده در سخن. || اسب بطی ء و آهسته رو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرد کلان سال بی هیچ چیزی. (آنندراج): رجل کهام؛ مرد کلانسال بی هیچ چیزی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوم کهام، علی لفظ الواحد جمع. (منتهی الارب) (از آنندراج). قوم کهام؛ گروه کلان سال بی هیچ چیز. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهامة.

[کَ مَ] (ع مص) کلان سال گردیدن مرد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کهم الرجل کهامة و کهوماً؛ ناتوان گردید آن مرد. || کند شدن شمشیر. (از اقرب الموارد).

کهان.

[کَ] (اِ) به معنی جهان باشد، و آن را کیهان نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). مخفف کیهان یعنی جهان. (فرهنگ رشیدی). بر وزن و معنی جهان است که عالم و دنیا و روزگار باشد، و مخفف کیهان(1) هم هست که آن نیز به معنی جهان است. (برهان) (آنندراج). جهان و عالم و دنیا و روزگار و کیهان. (ناظم الاطباء).
(1) - صحیح «گهان» مخفف «گیهان» است. (حاشیهء برهان چ معین).

کهان.

[کِ] (اِ) جمع «که» است که به معنی کوچکان و خردان باشد. (برهان) (آنندراج) :
به گرد اندرش روستاها بساخت
چو آباد کردش کهان را نشاخت.فردوسی.
- کهان و مهان؛ همگی. همهء مردم. عموم ناس. قاطبةً :
کهان و مهان خاک را زاده ایم
به ناکام تن مرگ را داده ایم.فردوسی.
بدین آرزو شهریار جهان
ببخشاید از ما کهان و مهان.فردوسی.
نشان فریدون به گرد جهان
همی بازجست از کهان و مهان.فردوسی.
و رجوع به کِهْ شود.

کهان.

[کُهْ ها] (ع اِ) جِ کاهن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ کاهن، به معنی فالگوی. (آنندراج). جِ کاهن. فالگویان. پیشگویان. (فرهنگ فارسی معین) : اندروقت سحره و کهان خود را بخواند. (تاریخ سیستان). و رجوع به کاهن شود.

کهان.

[کَهْ ها] (ع ص) کثیرالکهانة. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهانة و کهانت شود.

کهان.

[کُ] (ق) در حال کهیدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کهیدن شود.

کهانات.

[کَ] (ع اِ) جِ کهانة : و لا ینبغی ان یتوهم ان یکون شی ء من الکاینات الماضیة او المستقبلة لاتعلمها هی، فیکذبه المنامات و الکهانات و اخبار النبوات بما وقع و بما سیقع. (حکمة الاشراق سهروردی چ هنری کربن ص 238). و رجوع به کهانة شود.

کهانان.

[ ] (اِخ) جایی است در شام. (از معجم البلدان).

کهانت.

[کَ نَ](1) (ع اِمص) فالگویی و غیبگویی. (ناظم الاطباء). کهانة. کاهنی. فالگویی. پیشگویی. (فرهنگ فارسی معین). اخترگویی. اخترشناسی و فالگویی. غیب گویی کردن. از مغیبات خبر دادن. کاهنی. کار کاهن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مراد از کهانت رابطهء ارواح بشری با ارواح مجرده یعنی جن و شیاطین است و نتیجهء آن کسب خبر از آنهاست راجع به حوادث جزئی مخصوص به زمان آینده در عالم کون و فساد. کهانت بیشتر در میان عرب معمول بود و در بین آنها کاهنان مشهوری بودند که از جملهء آنهاست «شق» و «سطیح» که داستان آنها در کتب سیر به خصوص در کتاب «اعلام النبوة» ماوردی مذکور است. لیکن کاهنان پس از بعثت پیغمبر اسلام از آگاهی نسبت به امور غیبی به علت غلبهء نور نبوت محروم و محجوب شدند و بنابر بعضی از روایتها، پس از نبوت، کهانت از میان رفت. از کتاب «سرالمکتوم» فخر رازی برمی آید که کهانت بر دو قسم است: قسمی از خواص بعضی از نفوس است و این قسم اکتسابی نیست و قسم دیگر با عزایم و مدد خواستن از ستارگان و اشتغال بدانها همراه است... سلوک در این طریق در شریعت اسلام حرام است و بدان جهت از تحصیل و اکتساب آن احتراز واجب است. نوع اول داخل در علم «العرافة» می شود. (از کشف الظنون ج 2 صص 1524 - 1525) : جبت نامی است کهانت را، و طاغوت نامی است هرچه را بپرستند جز از خدا. (کشف الاسرار، از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کهانة و کاهن شود. || ساحری و جادوگری. || طالع بینی. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء و فرهنگ فارسی معین به کسر اول [ کِ نَ ] ضبط شده است. رجوع به کهانة شود.

کهانت ورزیدن.

[کَ نَ وَ دَ] (مص مرکب) کاهنی کردن. اخترگویی کردن. غیب گویی کردن و از مغیبات خبر دادن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کهانت شود.

کهانة.

[کَ نَ] (ع مص) اخترگویی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). اخترگوی شدن. (ترجمان القرآن). فالگویی کردن. (زوزنی). فالگویی کردن و فالگوی گردیدن. (از منتهی الارب)(1) (آنندراج): کهن له کهانة (از باب نصر)؛ حکم به غیب کرد ازبرای او و فالگویی کرد. (ناظم الاطباء). حکم به غیب کرد ازبرای او و از آن سخن گفت، و چنین کس را کاهن گویند. (از اقرب الموارد). || فالگوی گردیدن. (از ناظم الاطباء): کهن کهانة، ککرم کرامة؛ کاهن گردید. (از منتهی الارب). کهن کهانة؛ از باب کرم؛ کاهن گردید یا کهانت طبیعت و غریزهء وی گردید. (از اقرب الموارد).
(1) - و نیز صاحب منتهی الارب آرد: و قیل یقال: کهن یکهن کهانة، ککتب یکتب کتابة، اذا تکهن و اذا اردت انه صار کاهناً قلت کهن کهانة ککرم کرامة.

کهاة.

[کَ] (ع ص) شتر مادهء فربه بزرگ جثه یا ناقهء فربه شگرف تمام سال یا ناقهء فراخ پوست سر پستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کیهاء. کیهاة. (اقرب الموارد). کَیْهاء مثله فی الکل. (منتهی الارب) (آنندراج).

که اندام.

[کُهْ اَ] (ص مرکب) کوه پیکر. که اندامی بزرگ چون کوه دارد :
که اندام و مه تازش و چرخ گرد
زمین کوب و دریابر و ره نورد.اسدی.

کهب.

[کَ / کِ هِ] (اِ) ننگ و عار. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). به معنی ننگ و عار باشد، و به کسر اول نیز به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج).

کهب.

[کَ] (ع ص) گاومیش کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهب.

[کَ هَ] (ع مص) کَهْب گردیدن. کاهب نعت است از آن. (منتهی الارب). رنگ تیرهء مایل به سیاهی پیدا کردن. و کاهب نعت است از آن. (از اقرب الموارد).

کهب.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ اکهب و کهباء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به اکهب و کهباء شود.

کهباء.

[کَ] (ع ص) ناقة کهباء؛ ماده شتر سپید به تیرگی مایل و یا سیاه و یا تیرهء مایل به سیاهی. ج، کُهْب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه رنگ «کهبة» دارد. (از اقرب الموارد). رجوع به کُهْبَة شود.

کهبد.

[کُ بَ / بُ] (ص مرکب، اِ مرکب)(از: «که» = کوه + «بد»، پسوند دارندگی و اتصاف) به معنی کوه نشین(1). (از حاشیهء برهان چ معین). مخفف کوه بود است، یعنی کوه بودنده که عبارت از زاهد و عابد و مرتاض و گوشه نشین باشد. (برهان). کوه نشین و عابد و زاهد و تارک دنیا، و آن را کوه بود و کوه بوده نیز گفته اند و به فتح باء ملازم کوه بودن مانند سپهبد و هیربد و موبد و باربد. (آنندراج). زاهد مرتاض کوه نشین، چه «بد» به معنی ملازم چیزی چون سپهبد و هیربد. (فرهنگ رشیدی)... زاهد و مرتاض و گوشه نشین دهقان و عابد... (فرهنگ جهانگیری). زاهد کوه نشین. (گنجینهء گنجوی ص128) :
لبی و صد نمک چشمی و صد ناز
به رسم کهبدان دردادش آواز.
نظامی (گنجینهء گنجوی ص 128).
که ای کهبد به حق کردگارت
که ایمن کن مرا در زینهارت.
نظامی (از آنندراج و گنجینهء گنجوی ص 128).
همان کهبد که ناپیداست در کوه
به پرواز قناعت رست از انبوه.نظامی.
|| دهقان. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - توسعاً، زاهد کوه نشین.

کهبد.

[کَ بَ / بُ / کُ بَ / بُ] (ص مرکب، اِ مرکب) آن مرد باشد که زر و سیم پادشاه به وی سپارد چون خازن و قابض. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 112)(1). خزینه دار را گویند، و در بعضی از فرهنگها به معنی صراف مرقوم است که آن را به تازی ناقد گویند. (فرهنگ جهانگیری). خزینه دار بود، یا آنکه سیم و زر پادشاه به او سپارند و او به خزینه سپارد. (صحاح الفرس، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(2). به معنی تحصیل دار و خزینه دار و صراف هم هست و عربان ناقد خوانند. (برهان). و به معنی صراف و خزینه دار و باردهنده نیز می آید که ناقد و خازن و حاجب گویند. (آنندراج) :
همی گفت کاین رسم کهبد نهاد
از این دل بگردان که بس بد نهاد.
ابوشکور (از لغت فرس 112).
نباید همی کاین درم خورده شد
رد و موبد و کهبد آزرده شد.فردوسی.
مرا ز کهبد زشت است غبن بسیاری
رها مکن سر او تا بود سلامت تو
ز تو همی بستاند به ما همی ندهد
محال باشد سیم او برد ملامت تو.
منجیک (از لغت فرس چ اقبال ص 122).
چه نیکو گفت خسرو کهبدان را
ز دوزخ آفرید ایزد بدان را
از آن گوهر که شان آورد زآغاز
به پایان هم بدان گوهر برد باز.
ویس و رامین (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خداوند زر تند و ناپاک بود
به ده کهبد و خویشِ ضحاک بود.اسدی.
رجوع به گهبد شود. || سمسار. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ اسدی چ دبیرسیاقی و در یادداشتی از مرحوم دهخدا به نقل از فرهنگ اسدی، این کلمه «مستخرج مزارع دهقان» معنی شده است.
(2) - مرحوم دهخدا پس از ذکر شرح صحاح الفرس آورده اند: بااینکه صاحب صحاح الفرس و دیگر کتب لغت این کلمه را به کاف تازی ضبط کرده اند ولی چون تعریب آن جهبذ است به احتمال قوی اصل آن با کاف فارسی است. و رجوع به گهبد شود.

که بر.

[کُهْ بُ] (نف مرکب) کوه بر. که کوه را قطع کند. که راههای کوهستانی را قطع و طی کند :
معجزه باشد ستاره ساکن و خورشیدپوش
نادره باشد سماری که بر و صحراگذار.
فرخی.

کهبر.

[کَ بَ](1) (اِخ) نام ولایتی است در هند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 161). نام ولایتی است در هندوستان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در فرهنگ رشیدی «کهیر» (به فتح کاف و کسر ها)، نام ولایتی است از هند. (حاشیهء برهان چ معین) :
شه گیتی ز غزنی تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص161).
(1) - در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا به ضم اول [ کُ بَ ] ضبط شده است.

کهبرگ.

[کَ بَ] (اِ مرکب) کاه برگ. برگ کاه :
ربودندش آن دیوساران ز جای
چو کهبرگ را مهرهء کهربای.نظامی.
به کهبرگ ساکن کنی باد را
هراسانی از بید پولاد را.نظامی.

کهبل.

[کُ بَ / کَ بُ] (ص) به معنی بی عقل و احمق و ابله باشد. (برهان). کهبله. احمق و ابله را گویند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). رجوع به کهبله شود.

کهبل.

[کَ بَ] (ع ص) پست قامت. (منتهی الارب). کوتاه قامت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) درختی است بزرگ. (منتهی الارب). نام درختی بزرگ همچون کنهبل. (از اقرب الموارد). رجوع به کنهبل شود. || جو بزرگ خوشه. (ناظم الاطباء). رجوع به کنهبل شود.

کهبله.

[کُ بَ لَ / لِ](1) (ص) ابله و نادان بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 459). به معنی کهبل است که بی عقل و ابله و احمق باشد. (برهان). کهبل و احمق و ابله را گویند. (آنندراج) :
گر نه ای کهبله چرا گشتی
به در خانهء رئیس خسیس؟
بهرامی (از لغت فرس).
رجوع به کهسله و لهبله و کهبل شود.
(1) - به فتح اول هم آمده است. (برهان).

کهبة.

[کُ بَ] (ع اِ) سپیدی مایل به تیرگی یا سیاهی یا تیرگی که به سیاهی زند، یا رنگی است خاص شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تیرگی به سیاهی آمیخته، یا رنگی است خاص شتر را. (از اقرب الموارد). ابوعمرو گفت که کهبه رنگی غیرخالص است خاصه در سرخی. (از منتهی الارب).

کهپاره.

[کُ رَ / رِ] (اِ مرکب) کوه پاره. پاره ای از کوه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به مجاز، بزرگ جثه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به کیوان رسانیده ایوانهاش
قوی همچو کهپاره ارکانهاش.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
مرکبی طیاره ای کهپاره ای
شخ نوردی که کنی وادی جهی.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).

کهپاریا.

[ ] (اِ) توتیای مصری است. (فهرست مخزن الادویه).

کهپایه.

[کُ یَ / یِ] (اِ مرکب) کوه پایه. (فرهنگ فارسی معین) :
بیند از بس چشم نخجیر و بناگوش تذرو
دشتها پرنرگس و کهپایه ها پرناردان.فرخی.
برکشیدند به کهسارهء غزنین دیبا
برنوشتند ز کهپایهء غزنین ملحم.
فرخی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تا چرخ برگشاد گریبان نوبهار
از لاله بست دامن کهپایه ها ازار.سنائی.
رانده اول شب بر آن کهپایه و بشکسته سنگ
نیم شب مشعل به مشعر نور غفران دیده اند.
خاقانی.
جیحونِ آفت است بر آن آبگینه پل
کهپایهء بلاست بر آن غول دیده بان.خاقانی.
موسی از این جام تهی دیده دست
شیشه به کهپایهء «ارنی» شکست.نظامی.

کهپرک.

[کَ پَ رَ] (اِ مرکب) بادنجان را گویند، و آن چیزی است معروف که قلیه کنند و خورند. (برهان) (آنندراج). بادنجان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

که پلت.

[کُهْ پُ لُ] (اِ) کرب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از گونه های درخت افرا. رجوع به کرب شود.

که پیکر.

[کُهْ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)مخفف کوه پیکر است که فیل و اسب قوی هیکل باشد. (برهان) (آنندراج). کوه پیکر و پیل و اسب قوی پیکر. (ناظم الاطباء). انسان یا حیوانی بزرگ جثه و تنومند :
تهمتن یکی گرز زد بر سرش
که خم گشت بالای که پیکرش.فردوسی.
پی بازیّ گوی شد خسرو
بر یکی تازی اسب که پیکر.فرخی.
هزار اسب که پیکر تیزگام
به برگستوان و به زرین ستام.اسدی.
برانگیخت که پیکر بادپای
به گرز گران اندرآمد ز جای.اسدی.
بسا کها که بر آن کوه شاه چوگان زد
به سُمّ مرکب که پیکرش بیابان کرد.
مسعودسعد.

کهت.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان خبر است که در بخش بافت شهرستان سیرجان واقع است و 211 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهتاانار.

[؟ اَ] (اِ مرکب) اسم هندی رمان حامض است. (فهرست مخزن الادویه).

کهتاب.

[کَ] (اِ مرکب) به معنی کاه دود باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاهی که آتش در آن نهند تا دود کند و بیشتر برای گشودن اخلاط از بینی اسب و سایر چهارپایان کنند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بر ستوران و اقربات مدام
کاه کهتاب باد و جو کشکاب.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
|| گیاهها و ادویه ای را گویند که گرماگرم جوشانیده بر عضوی که دردمندی یا ورمی داشته باشد یا از جای برآمده بود، ببندند تا درد و وجع تخفیف یابد. (فرهنگ جهانگیری). ادویهء جوشانیده را نیز گویند که گرم گرم به جهت تخفیف وجع و درد بر عضو ورم کرده و ازجای برآمده بندند. (برهان) (آنندراج). نطول و داروی جوشانده ای که گرماگرم بر عضو مأوف(1) اندازند. (ناظم الاطباء) :
ای چون خر آسیا کهن لنگ
کهتاب تو روی کهربا رنگ.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید ص265).
(1) - ضبط صحیح کلمه مؤوف است. (از اقرب الموارد).

کهتر.

[کِ تَ] (ص تفضیلی)(1) به معنی کوچکتر باشد، چه «که» به معنی کوچک و خرد باشد. (برهان) (آنندراج). کوچکتر و خردتر. (ناظم الاطباء). اصغر. مقابل مهتر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پس شیرین را گفت او را برهنه کن تا همهء اندام وی بنگرم. او را برهنه کرد، همهء اندام او درست بود مگر که گونهء چپ او کهتر از آنِ راست بود. (بلعمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تو از بندهء بندگان کهتری
به اندیشهء دل مکن مهتری.فردوسی.
ور خواجهء اعظم قدحی کهتر خواهد
حقا که میَش مه دهی و هم قدحش مه.
منوچهری.
|| فرودست. زیردست. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پست تر در شأن و مقام. ادنی در مکنت و منال :
به جای شما آن کنم در جهان
که با کهتران کس نکرد از مهان.فردوسی.
همیشه حال چنین باد و روزگار چنین
امیر شاد و بدو شاد مهتر و کهتر.فرخی.
بنهادندشان قطارقطار
گُرُهی مهتر و صفی کهتر.فرخی.
مر مهترانشان را زنده کنی به گور
مر کهترانشان را مرده کشی به دار.
منوچهری.
چشم کهتران به لقای وی روشن شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 375).
اگر پوزش نکو باشد ز کهتر
نکوتر باشد آمرزش ز مهتر.
(ویس و رامین).
اگر زلت نبودی کهتران را
عفو کردن نبودی مهتران را.
(ویس و رامین).
هیچ مشاطه ای جمال عفو... مهتران را چون زشتی جرم کهتران نیست. (کلیله و دمنه).
کهتری را که مهتری یابد
هم بدان چشم کهتری منگر.خاقانی.
مهتران چون خوان احسان افکنند
کهتران را هم نشست خود کنند.خاقانی.
مه و مشکند مهان کهتر چیست
که نه از مه ضو و نز مشک شم است.
خاقانی.
چون گشایند اهل همت دست جود
کهتران را پای بست خود کنند.خاقانی.
پس بدان مشغول شو کآن بهتر است
تا ز تو چیزی برد کآن کهتر است.مولوی.
چنان است در مهتری شرط زیست
که هر کهتری را بدانی که کیست.
سعدی (بوستان).
اما به اعتماد سعت اخلاق بزرگان که چشم از عوایب زیردستان بپوشند و در افشای جرایم کهتران نکوشند. (گلستان). || خادم. چاکر. بنده. نوکر. فرمانبردار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو شاه تو بر در مرا کهترند
ز تو کمترین چاکران مهترند.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
که خاقان چین کهتر ما بود
سپهر بلند افسر ما بود.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
سراسر همه رَز پر از غوره دید
بفرمود تا کهترش بردوید.فردوسی.
همه شهریاران مرا کهترند
اگر کهتری را خود اندرخورند.فردوسی.
به وقت خلوت اندر پیش معشوق
چو کهتر باشد اندر پیش مهتر.فرخی.
گر هنر جویی هنر مر طبع او را خادم است
گر ظفر خواهی ظفر مر عزم او را کهتر است.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
آن مهتری که ما به جهان کهتر وییم
میر بزرگوار است وِاقبال او همان.
منوچهری.
کهتر اندر خدمتت والاتر از مهتر شود
شاعر اندر مدحتت والاتر از شاعر شود.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ2 ص24).
ما دو تن امروز مقدمیم در این دیوان من او را شناسم و کهتر ویم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 142). و خویشتن را کهتر وی خواندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 90).
امروز مهتر رؤسای زمانه اوست
صد کعب و حاتمند کنون کهتر سخاش.
خاقانی.
هر آن کهتر که با مهتر ستیزد
چنان افتد که هرگز برنخیزد.
سعدی (گلستان).
|| خردسال تر. (ناظم الاطباء). کم سن تر. کم سال تر :
وز آن پس چنین گفت کهتر پسر
که اکنون به گیتی تویی تاجور.فردوسی.
چنین گفت زن کاین ز من کهتر است
جوان است و با من ز یک مادر است.
فردوسی.
به کهتر دهم یا به مهتر پسر
که باشد به شاهی سزاوارتر.فردوسی.
بلاش از بر تخت بنشست شاد
که کهتر پسر بود و با فر و داد.فردوسی.
عبدالمطلب گفت نذر من آن بود که فرزند کهتر را قربانی کنم. (قصص الانبیاء ص 214). شعیب دختر کهتر را به طلب موسی فرستاد. (قصص الانبیاء ص 93). یکی این هرمز که کهتر بود و یکی دیگر پیروز که بزرگتر بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 82). || نویسنده و شاعر از خود چنین تعبیر کند. نظیر: کمترین، اقل، احقر :
شد لاجرم ازبرای مدحت
کهتر چو عطارد و چو حسان.خاقانی.
کهتر ز دکان شعر برخاست
چون بازاری در آن ندیده ست.خاقانی.
رجوع به کمترین شود.
(1) - از: که (کوچک) + تر (پسوند تفضیل). (حاشیهء برهان چ معین).

کهتر.

[کُ تُ] (اِ) درختچه ای است در کارواندر نزدیک خاش و در ارتفاع 1400 گزی یافت شده است. هلو کوهی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). درختی(1)است از تیرهء ساپنداسه ها(2) و از ردهء دولپه ایهای جداگلبرگ که در بلوچستان و اطراف خاش روید. (فرهنگ فارسی معین).
.(لاتینی)
(1) - Stochsia brahuica .
(فرانسوی)
(2) - Sapindacees

کهترپرور.

[کِ تَ پَرْ وَ] (نف مرکب)کهترنواز. زیردست نواز. بنده پرور. آنکه با چاکران و فرودستان خود مهربان باشد :
از خداوندی و از فضل چه دانی که چه کرد
آن ملک زادهء آزادهء کهترپرور.فرخی.
رجوع به کهترنواز شود.

کهترپروری.

[کِ تَ پَرْ وَ] (حامص مرکب) کهترنوازی. زیردست نوازی. بنده پروری. حالت و عمل کهترپرور. رجوع به کهترپرور شود.

کهترنواز.

[کِ تَ نَ] (نف مرکب)کهترپرور. زیردست نواز. بنده پرور :
یکی گفت کای شاه کهترنواز
چرا گشتی اکنون چنین دیرساز.فردوسی.
چو آمد برِ شاه کهترنواز
نوان پیش او رفت و بردش نماز.فردوسی.
دگر گفت کای شاه کهترنواز
تو را پادشاهی و عمر دراز.فردوسی.
بدو گفت کای شاه کهترنواز
جوانمرد و روشندل و سرفراز.فردوسی.
اگرچه رهی را تو کهترنوازی
نپرهیزی از دردسر وز گرانی.منوچهری.
پیروزبخت مهتر کهترنواز نیک
مخدوم اهل کشور و مکثوم بن جنی.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
این منم یا رب به صدر مهتر کهترنواز
از ندیمان یافته بر خواندن مدحت جواز.
سوزنی.
مهتر کهترنواز از مدحت من شاد و خوش
من خوش و شاد از قبول مهتر کهترنواز.
سوزنی.
رجوع به کهترپرور شود.

کهترنوازی.

[کِ تَ نَ] (حامص مرکب)کهترپروری. زیردست نوازی. بنده پروری. حالت و عمل کهترنواز :
کند کهتری آرزو مهتران را
که او رای دارد به کهترنوازی.سوزنی.
رجوع به کهترنواز شود.

کهتری.

[کِ تَ] (حامص مرکب) خردی و کوچکی. (ناظم الاطباء). || چاکری. زیردستی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فرمانبری. خدمتگزاری :
بگفتند هر یک که ما کهتریم
اگر کهتری را خود اندرخوریم.فردوسی.
ور ایدون که نایم به فرمانبری
برون برده باشم سر از کهتری.فردوسی.
همه کهتری را بیاراستند
همه بدره و برده ها خواستند.فردوسی.
بیابی به نزدیک ما مهتری
شوی بی نیاز از بد کهتری.فردوسی.
کنون گر نگیری ره کهتری
نیایی برِ شه به فرمانبری.فردوسی.
از کهتری به مهتری آن کس رسد که او
توفیق یابد و کند این خدمت اختیار.فرخی.
کند کهتری آرزو مهتران را
که او رای دارد به کهترنوازی.سوزنی.
او مالک الرقاب دو گیتی و بر درش
در کهتری مشجره آورده انبیا.خاقانی.
وی پهلوان ملکت داودیان به گوهر
شایم به کهتریت که بد گوهری ندارم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 282).
|| خردسالی. (ناظم الاطباء). رجوع به کهتر شود.

کهتری کردن.

[کِ تَ کَ دَ] (مص مرکب)بندگی و چاکری کردن. اطاعت و فرمانبرداری کردن. خدمتگزاری کردن :
چو خواهی که فردا کنی مهتری
مکن دشمن خویش را کهتری.
سعدی (بوستان).
رجوع به کهتری شود.

کهترین.

[کِ تَ] (ص عالی) کوچکترین و خردترین. (ناظم الاطباء) :
ملک صفاتی کاندر ممالک شرفش
سپهر گفت که من کهترین عمل دارم.
خاقانی.
|| خردسال ترین. (ناظم الاطباء).

کهتک.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان فین است که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کهتکان.

[کَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق است که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 103 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کهتویه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بستک است که در شهرستان لار واقع است و501 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کهج.

[کَ] (اِ) توت فرنگی و یا توت فرنگی جنگلی که به ترکی چیالک نامند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). || شاهدانه. (ناظم الاطباء).

کهج.

[کُ] (اِ) درخت کلان توت فرنگی. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کهجور.

[ ] (اِ) اسم هندی خرماست. (فهرست مخزن الادویه). به هندی اسم تمر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کهجورکارس.

[ ] (اِ مرکب) اسم هندی نبیذالتمر است. (فهرست مخزن الادویه).

کهجه.

[کَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان مشهدریزهء میان ولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 384 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

که خوار.

[کَهْ خوا / خا] (نف مرکب)کاه خوار. که کاه خورد. که خوراک وی کاه باشد چون اسب و استر و دیگر ستوران :
ز علم بهرهء ما گندم است و بهر تو کاه
گمان مبر که چو تو ما ستور که خواریم.
ناصرخسرو.

کهد.

[کَ] (ع مص) شتافتن درازگوش. (از منتهی الارب) (آنندراج): کهد الحمار کهداً و کهداناً؛ دوید و شتافت درازگوش. (از اقرب الموارد). کهد کهداً و کهداناً؛ شتافت. (از ناظم الاطباء). || شتابانیدن درازگوش را، لازم و متعدی. (از منتهی الارب) (از آنندراج): کهد السائق الحمار؛ راننده درازگوش را به شتافتن واداشت. (از اقرب الموارد). || ستیهیدن در خواستن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). الحاح کردن در طلب و ستیهیدن در خواستن چیزی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مانده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). در تعب و مشقت افتادن و مانده گردیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهد.

[کَ] (ع اِ) جهد و کوشش. (ناظم الاطباء). جهد، و گویند: اصابه کهد و جهد، به یک معنی. (از اقرب الموارد). || مشقت. (ناظم الاطباء).

کهداء.

[کَ] (ع اِ) داه. (منتهی الارب) (آنندراج). کنیز و داه. (ناظم الاطباء). کنیز، و به جهت سرعت او در خدمت چنین گویند. (از اقرب الموارد). رجوع به دو مادهء قبل شود.

کهدان.

[کَ] (اِ مرکب) جایی که در آن کاه و علف ستوران نهند. (آنندراج). کاهدان. مَتْبَن. مَتْبَنة. انبار کاه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وینها که نیند از تو سزای که و کهدان
مر حور جنان را تو چه گویی که سزااند؟
ناصرخسرو.
تو چه گویی که جهان از قبل اینهاست
که دریغ آید زیشانْت همی کهدان.
ناصرخسرو.
دیگ شکم از طعام لبریز مکن
گر کاه نباشد ز تو کهدان از توست.
میرالهی همدانی.
-امثال: مردان در میدان جهند و ما در کهدان جهیم .
(امثال و حکم ص 1512).
|| جایی که در آن جهت خوابیدن سگ کاه می ریزند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
افسر زرین تو را و دولت بیدار
وآنکه تو را دشمن است بد سگ کهدان.
(از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 636).
-امثال: گر سگی بانگی کند بر بام کهدان غم مخور.
؟ (از امثال و حکم ص 1295).

کهدان.

[کَ هَ] (ع مص) دویدن خر. (تاج المصادر بیهقی). کَهْد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کهد شود.

کهدانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کهدان: سگ کهدانی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که در کهدان آسوده زیَد و تن پرور بماند :
پیش نایند همی هیچ مگر کز دور
بانگ دارند همی چون سگ کهدانی.
ناصرخسرو.
سگ کهدانی ارچه فربه شد
نه ز تازی شکار را به شد.سنایی.
اف از این مهتران سیل آور
تف بر این خواجگان کهدانی.
سنائی (دیوان چ مظاهر مصفا ص242).
به منبر کی رود هرگز سری کآن نیست منقادت
شکاری کی تواند شد سگی کآن هست کهدانی؟
مجیرالدین بیلقانی.

کهدب.

[کَ دَ] (ع ص) گران ناگوارد. (منتهی الارب). گران ناگوار. (آنندراج) (از اقرب الموارد). گران و سنگین و ناگوارد. (ناظم الاطباء).

کهدل.

[کَ دَ] (ع ص) زن جوان فربه. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن جوان فربه نعمت پرورده. (از اقرب الموارد). || پیر کلان سال، از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج). گنده پیر کلان سال. (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد). || دختر نوجوان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) عنکبوت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهدل.

[کَ دَ] (اِخ) نام شاعری است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). و زن او مسماة به ام الحدید است. (تاج العروس) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تاج العروس ذیل مادهء «ح دد» شود.

کهدلان.

[کِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان ابرغان است که در بخش مرکزی شهرستان سراب واقع است و 439 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهدم.

[کُ هَ] (اِخ) رجوع به کوتم شود.

کهر.

[کَ هَ] (ص، اِ) رنگی باشد اسب و استر را، و در فرهنگ گوید به تازی کمیت خوانند. (فرهنگ رشیدی). رنگی باشد اسب و استر را، و آن را کمیت هم می گویند. (برهان). رنگی باشد مر اسبان را که به عربی کمیت خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا). رنگ سرخ مایل به تیرگی که مخصوص به اسب و استر است، و کمیت نیز گویند. (ناظم الاطباء). رنگ سرخ مایل به تیرگی (مخصوص اسب و استر). رنگ قرمز، سیرتر از کرن (کرنگ). (فرهنگ فارسی معین): چه جای اسب کهر که اگر گنج گهر مرا باشد، تو را باشد. (از انجمن آرا). || اسب یا استری که رنگ آن سرخ تیره رنگ باشد. (ناظم الاطباء). اسب یا استری که به رنگ کهر باشد. کمیت. (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: کهر کم از کبود نیست . (امثال و حکم ص 1254) :
تو هم کمتر نه ای از آن رنودا
کهر کمتر نباشد از کبودا.
ایرج میرزا (از امثال و حکم ایضاً).

کهر.

[کَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || قهر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). مقهور ساختن. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || بانگ برزدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرزنش کردن و زجر کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روی ترش کردن در روی کسی. (زوزنی). به ترش رویی پیش آمدن کسی را به جهت حقارت و تهاون وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خندیدن. || لهو و بازی کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || دور آمدن روز. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بلند برآمدن روز. یقال: لقیته کهر الضحی. (منتهی الارب). بلند برآمدن روز. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت شدن گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داماد خسری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). مصاهرت کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) چیرگی. (منتهی الارب) (آنندراج).

کهر.

[ ] (اِ) به هندی اسم حافر حیوان است. (از فهرست مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن).

کهرار.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرمان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 530 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء 15 هزارگزی به علیا و سفلی مشهور است و سکنهء کهرار علیا 270 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهرام.

[کُ] (اِخ) نام قلعه ای در هندوستان. (ناظم الاطباء). ناحیتی است در هندوستان. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 625).

کهران.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل که در بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع است و 283 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهران.

[ ] (اِخ) نام قلعه ای در آذربایجان از ولایت خلخال. (از نزهة القلوب ج 3 ص 83). رجوع به تاریخ گزیده چ لیدن ص475 و حواشی شدالازار ص 550 شود.

کهرب.

[ ] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را صورتی از کهربا می داند. رجوع به دزی ج 2 ص 495 و کهربا شود.

کهربا.

[کَ رُ] (نف مرکب) ربایندهء که (مخفف کاه). که رباینده. || (اِ مرکب) مخفف کاه رباست. هرکه با خود دارد از علت یرقان ایمن باشد. (برهان) (آنندراج). مادهء سقزی مستحاث زردرنگی که در سواحل دریای بالتیک یافت می گردد و چون آن را مالش دهند اجسام سبک را جذب می کند و بدین جهت است که کهربا و کاهربا نامیده می شود. (ناظم الاطباء). از اقوال قدما ظاهر می گردد که کهربا و سندروس یک جنس باشند و سندروس مخصوص بلاد هند و کهربا مختص بلاد مغرب و شمال باشد و در ربودن کاه هر دو شریکند و سندروس به اندک حرارتی که از مالیدن او به هم رسد جذب کاه می کند و کهربا محتاج به مالیدن زیاد است و در سندروس سرخی غالب است و در کهربا زردی و صلابت و در حین سوختن بوی شاخ سوخته از آن ظاهر گردد. و بهترین کهربا آن است که در ساحل بحر مغرب و از مزارع مغرب به هم رسد. (از اختیارات بدیعی). رطوبتی است که از برگ دووم یعنی درخت مقل مکی چکد چون عسل، پس بسته شود و چون آن را شکنند چیزهایی از قبیل مگس و سنگ و کاه در درون دارد و دلیل بر آن است که در اول روان بوده است. و اینکه پاره ای گویند صمغ درخت جوز رومی(1) است غلط است. (از بحر الجواهر) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهربا(2). خوروسفورون(3) . ایلقطرون(4) . (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ابن البیطار می گوید همهء مترجمان دیسقوریدوس و جالینوس در ترجمهء کلمهء سوکسینوم(5) به غلط رفته اند که آن را صمغ حور رومی شمرده اند چه صفاتی که برای کهربا آمده است، در صمغ حور رومی نیست و حق با ابن البیطار است چه کهربا یعنی سوکسینوم عنبر اشهب(6) است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در برخی کتب صمغ مترشح از برخی درختان دیگر از قبیل درخت تبریزی (حور رومی) را به نام کهربا یاد کرده اند به مناسبت خواص مشابهی که صمغ این گونه درختان با کهربا دارد. (فرهنگ فارسی معین) :
هرچه کنون هست زمردمثال
بازنداند خرد از کهرباش.ناصرخسرو.
کهربای دین شدستی دانه را رد کرده ای
کاه برْبایی همی از دین بسان کهربا.
ناصرخسرو.
چون کهربا به رنگم و آن قوتم نماند
کآن کاه برکشم که ربایدْش کهربا.
مسعودسعد.
زین سپس در حمایت جاهت
طاعت کهربا ندارد کاه.انوری.
چون کاه سوی کهربا و چون بلبل سوی گل روان شدم. (سندبادنامه ص 139).
بر نتوانم گرفت پرهء کاهی ز ضعف
گرچه به صورت یکی است روی من و کهربا.
خاقانی.
بیجاده اشارت درِ تو
رخسار چو کهربای زردم.خاقانی.
ببین قوت سنگ آهن ربا را
که آن قوت از کهربایی نیابی.خاقانی.
وگر عشقی نبودی در گذرگاه
نبودی کهربا جویندهء کاه.نظامی.
رویی که ماه نو نگرفتی به نیم جو
در زیر خاک زرد شود همچو کهربا.عطار.
کاهی شو و کوه عجب بر هم زن
تا پیر تو را چو کهربا گردد.عطار.
کهربا دارند چون پیدا کنند
کاه هستیّ تو را شیدا کنند
کهربای خویش چون پنهان کنند
زود تسلیم تو را طغیان کنند.
(مثنوی چ رمضانی ص 51).
کهربا هم هست و مقناطیس هست
تا تو آهن یا کهی آیی به شست.(مثنوی).
برد مقناطیس از تو آهنی
ور کهی بر کهربا برمی تنی.
(مثنوی چ رمضانی ص 242).
نبینی که چشمانش از کهرباست
وفا جستن از تنگ چشمان خطاست.
سعدی (بوستان).
میل از اینجانب اختیاری نیست
کهربا را بگوی تا نبرد.سعدی.
کهربا را بگوی تا نبرد
چه کند کاه پارهء مسکین؟سعدی.
به گرد شقهء اسلام خیمه ای بزنی
که کهربا نتواند ربود پرهء کاه.سعدی.
کاه باید که نبازد که خریداری یافت
کهربا را چه تفاخر که پی کاه شود؟اوحدی.
کهربا... مانند... سندروس و فارق میانشان کاه است، و به قولی حجری کانی بود و بعضی آن را بیجاده خوانند. (نزهة القلوب).
رجوع به کاهربا شود.
- کهرباخاصیت؛ هر چیز که دارای خاصیت کهربا باشد و اجسام را جذب می کند. (ناظم الاطباء).
- کهربای سیاه؛ شبق. (فرهنگ فارسی معین).
- کهربای شمعی؛ نوعی از کهربا، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته و مصطلح اطباء هم هست. (آنندراج).
-امثال: مثل کهربا ؛ رنگی پریده. (امثال و حکم ص 1476).
(1) - مصحف حور رومی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - Succin.
(3) - Chryssphore.
(4) - Elektron.
(5) - Succinum.
(6) - Amber jaune.

کهربا.

[ کَ رَ] (معرب، اِ) کهرباء. صمغ درختی است که چون مالیده شود کاه را جذب کند، و در این خاصیت با سندروس مشترک است. معرب کاه ربای فارسی است یعنی جاذب کاه، و پاره ای آن را کهرباة یا کهرباءة و نسبت بدان را کهربی گویند، و از آن است: سیال الکهربی. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود. || نیرویی است که در بعضی از اجسام بر اثر مالش یا حرارت یا فعل و انفعالات شیمیایی پیدا می شود و جذب کردن و تولید نور و لرزاندن اعصاب حیوانات و تجزیهء آب و نمکها از خواص و آثار آن است. (از المنجد). الکتریسیته.

کهرباء.

[کَ رَ] (معرب، اِ) کهربا. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل و کَهرُبا شود.

کهربائیة.

[کَ رَ ئی یَ] (ع اِمص) کهربیة. قوهء کهربا. (از المنجد). رجوع به کَهْرَبا شود.

کهربادم.

[کَ رُ دُ] (ص مرکب) که دمی زرد چون کهربا دارد :
اگر کژدمی کهربادم بود
مشو ایمن از وی که کژدم بود.نظامی.

کهربارنگ.

[کَ رُ رَ] (ص مرکب) به معنی لون و رنگ زرد است. (برهان) (آنندراج). کهرباگون. هر چیز زردرنگ. (ناظم الاطباء). به رنگ کهربا. زردرنگ :
شد او کهربارنگ چون گشت خشک
زمردصفت بود تا بود تر.مسعودسعد.
گاهی آید ز گوهری سنگی
گاه لعلی ز کهربارنگی.نظامی.
ای چون خر آسیا کهن لنگ
کهتاب تو روی کهربارنگ.نظامی.
|| چیزی را نیز گویند که خاصیت کهربا داشته باشد. || کنایه از رباینده و بردارنده. || کنایه از سبک دست. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کهرباگون.

[کَ رُ] (ص مرکب) کهربارنگ. هر چیز زردرنگ. (ناظم الاطباء) :
مکن زیر این لاجوردی بساط
بدین قلعهء کهرباگون نشاط.نظامی.
بیا ساقی آن آب آتش خیال
درافکن بدان کهرباگون سفال.نظامی.
و رجوع به کهربارنگ شود.

کهرباوار.

[کَ رُ] (ص مرکب، ق مرکب)مانا به کهربا. (ناظم الاطباء). همچون کهربا. مانند کهربا.

کهربای.

[کَ رُ] (اِ مرکب) کهربا :
ربودندش آن دیوساران ز جای
چو کهبرگ را مهرهء کهربای.نظامی.
بیجاده اشارت درِ تو
رخساره چو کهربای کردم(1).
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 641).
(1) - ن ل: کهربای زردم.

کهربایی.

[کَ رُ] (ص نسبی) منسوب به کهربا. (ناظم الاطباء). || به رنگ کهربا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا): چهره از بیم کهربایی گشته. (ظفرنامه از امثال و حکم ص 1476). || (اصطلاح فیزیک) مغناطیسی. (فرهنگ فارسی معین).

کهربیة.

[کَ رَ بی یَ] (ع اِمص) رجوع به کهربائیة شود.

کهرپون.

[کَ] (اِ)(1) سگ مار، و آن قسمی مار است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Kahr puna.

کهرت.

[کَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان پشت کوه است که در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان واقع است و 529 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کهرجان.

[کَ رَ] (اِخ) موضعی است در فارس. (از معجم البلدان). لاغر و کهرجان، این نواحی کارزین است و گرم سیر است و هوا و آب ناموافق... و در این دو جای جامع و منبر نیست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 140). حاصلش غله و پنبه و خرماست. (از نزهة القلوب ج 3 ص 119).

کهرخنگ.

[کَ هَ خِ] (اِ مرکب) رنگی از رنگهای اسب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کَهَر شود.

کهرکور.

[کَ هَ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهرم.

[کُ رَ / کَ رَ] (اِخ) نام مبارزی بوده تورانی که بر دست یکی از پهلوانان ایرانی در جنگ دوازده رخ کشته شد. (برهان). نام مبارزی تورانی که در جنگ دوازده رخ کشته شد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). پهلوان تورانی. (از فهرست ولف). صحیح «گهرم» است، مخفف پهلوی گئوهرمیزد(1) (معرب آن جوهرمز)، مرکب از: گو (پهلوان) + هرمزد (سرور دانا که نام خداست)، جمعاً یعنی هرمزدیل. اما ولف در فهرست شاهنامه «1 - پهلوان تورانی، 2 - شاهزادهء تورانی پسر ارجاسب» را کهرم(2) ضبط کرده است. (حاشیهء برهان چ معین). یکی از سرداران لشکر افراسیاب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سوی میسره کهرم تیغ زن
به قلب اندرون خسرو انجمن.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
چو اخواست با زنگهء شاوران
دگر برته با کهرم از یاوران.فردوسی.
رجوع به مزدیسنا ص 348 و مجمل التواریخ ص 314 و مادهء بعد شود.
(1) - gauhormizd.
(2) - Kuhram.

کهرم.

[کُ رَ / کَ رَ] (اِخ) شاهزادهء تورانی پسر ارجاسب. (فهرست ولف) :
برادر بد او را دو اهریمنان
یکی کهرم و دیگر اندیرمان.فردوسی.
رجوع به مادهء قبل شود.

کهرم.

[کَ رُ] (اِخ) نام شهری قدیم از شهرهای فارس که در زمان اردشیر بابکان نیز آباد بوده و معرب آن جهرم است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به جهرم شود.

کهروئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه است که در بخش سیر شهرستان یزد واقع است و 831 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

کهروذ.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان دلارستاق است که در بخش لاریجان شهرستان آمل واقع است و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کهرور.

[کُ] (ع اِمص) کهرورة. ترشروئی. اسم است. (منتهی الارب). || (ص) آنکه سرزنش کند و بانگ برزند مردم را. کهرورة مثل آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ترش روی و عبوس کننده و ترشروئی که سرزنش کند و بانگ برزند مردم را و زجر کند. (ناظم الاطباء). ج، کهاریر. (از اقرب الموارد).

کهرورة.

[کُ رَ] (ع اِمص) کهرور. (منتهی الارب). ترشروئی، و گویند: «فی فلان کهرورة»؛ ای انتهار لمن خاطبه و تعبیس الوجه. (از اقرب الموارد). رجوع به کهرور (معنی اول) شود. || (ص) کهرور. رجوع به کهرور (معنی دوم) شود.

کهره.

[کَ رَ / رِ] (اِ) بزغالهء شیرمست را گویند. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). بزغالهء شیرمست و بزغالهء شش ماهه. (ناظم الاطباء). اسم فارسی جدی است. (فهرست مخزن الادویه). در فارس (شیراز و کازرون)، کهره(1) (بزغالهء شیرخوار). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - ka(h)re.

کهره.

[کَ هَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان هلیلان است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع است و 580 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهری.

[کَ] (اِ) بدل. عوض. (فرهنگ نعمة الله، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهریز.

[کَ] (اِ) کاریز و قنات و مجرای آب در زیرزمین. (از ناظم الاطباء). کاریز. کاهریز. قنات. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : چون از دور یکی را بدیدی، اعلام کردی جمله در کهریزها و میان ریگ پنهان شدندی. (تاریخ غازان ص 249). رجوع به کاریز شود.

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 484 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کولیوند است که در بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان انزل است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 1040 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ایردموسی است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 329 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کورایم است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 306 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ایردموسی است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 164 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز است که در بخش مرکزی شهرستان میانه واقع است و 119 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 136 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی است که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 224 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 535 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصه است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 417 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان پیرتاج است که در شهرستان بیجار واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 215 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء سه هزار گز واقع و به کهریز علی آباد و کهریز پایین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج است که در بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع است و 145 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از بخش هرسین است که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 105 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء یک هزار گز واقع و به کهریز کرداهری و کیقبادی مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 126 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهریز ایتیوندی.

[کَ تی وَ] (اِخ) دهی از دهستان ایتیوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد که از طایفهء ایتیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهریز باباحسین.

[کَ حُ سِ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان است که در بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع است و 485 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز بقازی.

[کَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 505 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز توسک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر است و 187 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5)

کهریز جمال.

[کَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی است که در شهرستان نهاوند واقع است و 380 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز حاجی خان مراد.

[کَ مُ] (اِخ)دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز سرخ.

[کَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان بربرد است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهریز سفید.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز سلیم.

[کَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی است که در شهرستان نهاوند واقع است و 580 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریز سیاه منصور.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قزل گچیلو است که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 410 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهریز صفی خان.

[کَ صَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی است که در شهرستان نهاوند واقع است و 792 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کهریزک.

[کَ زَ] (اِ مصغر) کاریز و قنات کوچک. (از ناظم الاطباء). رجوع به کهریز و کاریز شود.

کهریزک.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان قزل گچیلو است که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 452 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهریزک.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ است که در بخش کرج شهرستان قزوین واقع است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهریزک.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان غار است که در بخش ری شهرستان تهران واقع است و752 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). نام محلی کنار راه قم و طهران میان خیرآباد و عبداللهآباد و یکی از کارخانه های قند ایران در اینجاست که در سال 1310 ه . ش. مفتوح شد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهریزک.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از بخش شهریار است که در شهرستان تهران واقع است و 109 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهریزک بختیاری.

[کَ زَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام وسط است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهریزک بندگان.

[کَ زَ بَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام سوخته است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 448 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهریزک مایل کندی.

[کَ زَ یِ کَ](اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی است که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 104 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریز ناظم.

[کَ ظِ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان است که در شهرستان ملایر واقع است و 446 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریزنو.

[کَ نُو] (اِخ) دهی از دهستان چالانچولان است که در شهرستان بروجرد واقع است و 173 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

که ریزه.

[کَهْ زَ / زِ] (اِ مرکب) کاه ریزه. ریزهء کاه. خردهء کاه. پر کاه. پرهء کاه. پرهء خرد کاه :
کز وجه زمین بوس ز دیوان سرایت
که ریزه ربایند به بیجادهء جاذب.سوزنی.

کهریزه.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز است که در شهرستان ارومیه واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهریزه.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 277 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهریزه.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 420 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریزه.

[کَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان قراتوره است که در بخش شهرستان سنندج واقع است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کهریزه ایوبی.

[کَ زِ اَیْ یو] (اِخ) دهی از دهستان تورجان است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 394 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).
کهریزه سردار.
[کَ زَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 235 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریزه علی آقا.

[کَ زَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 208 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهریزه محمودآقا.

[کَ زِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 121 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهزانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ) در لسان العرب، قهز [ قِ / قَ ] را معرب از این کلمه دانسته و گوید اصل آن [ یعنی قهز ] به فارسی کهزانه است. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص263). رجوع به قهز شود.

که زدن.

[کُهْ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، سرفهء بسیار کردن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهزک.

[کَ زَ] (اِ) خردل بوستانی باشد. گویند اگر آب آن را بگیرند و در پای درخت انار ترش بریزند انار آن درخت شیرین گردد(1). و بعضی گویند تره تیزک است که به زبان عربی جرجیر خوانند. (برهان) (آنندراج). خردل بوستانی و تره تیزک. (ناظم الاطباء). در فهرست مخزن الادویه آرد: «کهزک و کهزل اسم فارسی جرجیل است»، و در محیط اعظم «کهزک و کهزل اسم جرجیر (ایهقان) است». (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - بر اساسی نیست.

کهزل.

[کَ زَ] (اِ) گیاهی است که در دواها به کار آید و آن مدر و ملین و مسخن و مهیج باه بود. (فرهنگ رشیدی). رستنی و دارویی باشد که در دواها نیز به کار برند و به عربی جرجیر گویند، ادرار آورد و ملین و مسخن و مقوی باه باشد. (برهان) (آنندراج). تره تیزک. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

کهزه.

[کَ زَ / زِ] (اِ) کهنزه و دهن دره و تمطی. (ناظم الاطباء). رجوع به کهنزه شود.

کهسار.

[کُ] (اِ مرکب)(1) مخفف کوهسار است یعنی زمین و جایی که در آنجا کوه بسیار باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
دور ماند از سرای خویش و تبار
نسری ساخت بر سر کهسار.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تا که گردد کُه و کهسار چو تختی ز گهر
دشت و هامون چو بساطی شود از شوشتری.
فرخی.
کنون خوشتر که ناگاهان برآورد
مه دو هفتهء من سر ز کهسار.فرخی.
گر کنون جوید عقاب از پشت آن کهسار گوشت
ور کنون جوید همای از روی آن دشت استخوان.
فرخی.
گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد
گوگرد کند سرخ همه وادی و کهسار.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
همه کهسار پر زلفین معشوقان و پردیده
همه زلفین ز سنبلها همه دیده ز عبهرها.
منوچهری.
کهسار که چون رزمهء بزاز بد اکنون
گر بنگری از کلبهء نداف ندانیش.
ناصرخسرو.
چه گویی جهان این همه زیب و زینت
کنون بر همان خاک و کهسار دارد.
ناصرخسرو.
همی گویند کاین کهسارهای عالی محکم
نرستستند در عالم ز باد نرم و بارانها.
ناصرخسرو.
جز در غم عشق تو سفر می نکنم
جز بر سر کهسار گذر می نکنم.مسعودسعد.
گر آنچه هست بر این تن، نهند بر کهسار
ور آنچه هست در این دل، زنند بر دریا.
مسعودسعد.
مگر که کبکان اندر ضیافت نوروز
بریده اند سر زاغ بر سر کهسار.امیرمعزی.
کهسار شما نیارد آن سیلی
کو سنگ مرا ز جا بگرداند.خاقانی.
بر باغ قلم درکش وز جور دی آتش کن
چون پیرهن از کاغذ کهسار همی پوشد.
خاقانی.
جام ملک مشرق بر کوه شعاعی زد
سرمست چو دریا شد کهسار به صبح اندر.
خاقانی.
به ناخن سنگ برکندن ز کهسار
به از حاجت به نزد ناسزاوار.نظامی.
سیه پوشیده چون زاغان کهسار
گرفته خون خود در نای و منقار.نظامی.
ای طالب دیدار او بنگر در این کهسار او
ای کُه چه باده خورده ای ما مست گشتیم از صدا.
مولوی.
|| قلهء کوه. (ناظم الاطباء).
(1) - از: که (مخفف کوه) + سار (پسوند مکان و دالّ بر کثرت). (حاشیه برهان چ معین).

کهساره.

[کُ رَ / رِ] (اِ مرکب) کهسار. کوهسار :
برکشیدند به کهسارهء غزنین دیبا
برنوشتند ز کهپایهء غزنین ملحم.فرخی.
رجوع به کهسار شود.

کهست.

[کِ هِ] (اِ) سنگ. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کهستان.

[کُ هِ] (اِ مرکب)(1) مخفف کوهستان است. (برهان) (آنندراج). رجوع به کوهستان شود.
(1) - از: «که» (مخفف کوه) + «ـِستان» (پسوند مکان). (حاشیهء برهان چ معین).

کهستان.

[کُ هِ] (اِخ) نام ولایتی است از خراسان، و معرب آن قهستان است و الحال به تعریب اشتهار دارد. (برهان) (آنندراج). قهستان و جبل. (ناظم الاطباء) :
زمین کهستان ورا داد شاه
که بود او سزای بزرگی و گاه.فردوسی.
و رجوع به قهستان و جبال و کوهستان شود.

کهستان.

[کُ هِ] (اِخ) در دو شاهد زیر ظاهراً ناحیتی در قفقاز :
چند جویم به کهستان که نماند اهل دلی
آنچه جویم به کهستان به خراسان یابم.
خاقانی.
از آن سوی کهستان منزلی چند
که باشد فرضهء دریای دربند.نظامی.

کهستان.

[کُ هِ] (اِخ) در دو بیت زیر ظاهراً به معنی ناحیت جبال آمده است :
همیدون از خراسان و دهستان
ز شیراز و سپاهان و کهستان.
(ویس و رامین).
متهم ده سال سرگردان بگشت
گه خراسان گه کهستان گاه دشت.مولوی.
رجوع به جبال (اِخ) شود.

کهستان.

[کُ هِ] (اِخ) نام ناحیتی به شمال هند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهسته.

[کُ هَ تَ / تِ] (1) (اِ) کوزهء پرآب را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). کوزهء پرآب، و به شین معجمه (کهشته) نیز گفته اند. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). رجوع به کهشته شود. || (ص) ساده دل و ابله و احمق. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).
(1) - ناظم الاطباء [ کُ سَ تِ ] ضبط کرده است.

کهسر.

[کُ سَ] (اِ مرکب) مخفف کهسار به معنی سر کوه است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کوهسر و کهسار و کوهسار شود.

کهسل.

[کَ سَ] (ص) کهسله. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء بعد شود.

کهسله.

[کَ سَ لَ / لِ] (ص) به معنی نادان و احمق باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مقایسه شود با گیلکی کوسخول(1)(ابله، احمق)، بنابراین کهسله = کهسل اصح است. (حاشیه برهان چ معین).
(1) - kusxul.

کهسیم.

[کُ] (اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر به براکوه نهاده و اندر کوه وی معدن سیم است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 114).

کهشته.

[کُ هَ تَ / تِ] (اِ) بر وزن و معنی کهسته است که کوزهء پرآب باشد. (برهان) (آنندراج). کوزهء پر از آب. (ناظم الاطباء). || (ص) ساده دل و احمق و ابله. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). رجوع به کهسته شود.

کهف.

[کَ] (ع اِ) سمج و غار کوه فراخ، شبیه خانهء زمین کند. (منتهی الارب) (آنندراج). مانند خانه است کنده شده در کوه، جز آنکه کهف فراخ است و کوچک را غار گویند. ج، کهوف. (از اقرب الموارد). شکاف در کوه. (ترجمان القرآن جرجانی). غار یا مغارهء بزرگ. غاری فراخ به کوه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : اِذ اوی الفتیة الی الکهف فقالوا ربنا آتنا من لدنک رحمة و هیّی ء لنا من امرنا رشداً. (قرآن 18/10). فضربنا علی آذانهم فی الکهف سنین عدداً. (قرآن 18/11).
در کهف نیاز شیرمردان
جان را سگ آستان ببینم.خاقانی.
هفت مردان که منم هشتم ایشان به وفا
کهفشان خانهء احزان به خراسان یابم.
خاقانی.
سگ بیدار کهف(1) را در خواب
همبر شیر غاب دیدستند.خاقانی.
آفتاب لطف حق بر هرچه تافت
از سگ و از اسب فر کهف یافت.مولوی.
کهف اندر کژ مخسب ای محتلم
آنچه داری وانما و فاستقم.مولوی.
- اصحاب الکهف؛ از اهل رومند بر دین مسیح، و به روایت ابن قتیبه قبل از مسیح بودند و گویند این غار هم در ارض روم است، و در اسامی ایشان اختلاف بسیار گفته اند... (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به اصحاب کهف شود.
- سگ اصحاب کهف؛ سگی که همراه اصحاب کهف بود و بر در کهف پاسداری می کرد :
سگ اصحاب کهف روزی چند
پی نیکان گرفت و مردم شد.
سعدی (گلستان).
- سگ کهف؛ رجوع به ترکیب قبل شود :
چون از آن خوان لقمه ای خواهم چشید
بر سگ کهف استخوان خواهم فشاند.
خاقانی.
- کهف شیرمردان؛ کنایه از غار اصحاب کهف :
بر در کهف شیرمردان باش
کرده چون سگ بر آستان خلوت.خاقانی.
- هفت مردان کهف؛ اصحاب کهف :
من آن هشتم هفت مردان کهفم
که از سرنوشت جفا می گریزم.خاقانی.
رجوع به هفت مردان و اصحاب کهف شود. || پناه. (منتهی الارب) (آنندراج). پناه و ملجأ. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). ملجأ. (از اقرب الموارد). پناهگاه. ملجأ. مأوی. ملاذ. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مغان را خرابات کهف صفا دان
در این کهف بهر صفا می گریزم.خاقانی.
گفتم بدیدی آخر، رایات کهف امت
وآن مهد جان مهدی، چتر فلک ظلالش.
خاقانی.
حرز امت سپاهدار عجم
کهف ملت نگاهبان ملوک.خاقانی.
بود امیری خوشدلی می باره ای
کهف هر مخمور و هر بیچاره ای.مولوی.
گفتم ای یار توانگران دخل مسکینانند و ذخیرهء گوشه نشینان و مقصد زائران و کهف مسافران. (گلستان).
- فلان کهف؛ فلان ملجأ و پناه. (ناظم الاطباء).
- کهف الاسلام؛ پناه اسلام : کهف الاسلام و المسلمین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 298).
- کهف الانام؛ پناهگاه مردمان. ملجأ مردم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کهف الراجین؛ پناهگاه نیازمندان. (ناظم الاطباء). پناهگاه امیدواران.
- کهف الفقرا؛ پناهگاه فقیران. ملجأ نیازمندان و مسکینان : عالم عادل مؤید مظفر منصور، ظهیر سریر سلطنت و مشیر تدبیر مملکت، کهف الفقراء، ملاذالغربا، مربی الفضلاء. (گلستان).
- کهف القوم؛ مهتر و معتمد ایشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- کهف النصاری؛ پناه مسیحیان. پناهگاه امت عیسی. ملجأ عیسویان :
یمین عیسی و فخرالحواری
امین مریم و کهف النصاری.خاقانی.
- کهف امان؛ پناهگاه امان. محل امان :
حلم او چون کوه و اندر کوه او کهف امان
طبع او چون بحر و اندر بحر او درّ فطن.
منوچهری.
خدایگان صدور زمانه کهف امان
پناه ملت اسلام و شمس دولت و دین.
سعدی.
سایهء کردگار، پرتو لطف پروردگار، ذخر زمان و کهف امان... (گلستان).
(1) - تلمیحی است به اصحاب کهف و سگ آنها. رجوع به اصحاب کهف شود.

کهف.

[کَ] (ع مص) نیک دویدن و شتافتن. (منتهی الارب). سرعت و شتاب در دویدن و رفتن. (ناظم الاطباء). سرعت. (اقرب الموارد). || رفتن، و آن فعل مرده ای است و از آن «کنهف عنا» به زیادت نون بنا گردیده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کهف.

[کَ] (اِخ) سورهء هجدهم از قرآن و آن مکیه و صدوده آیت است پس از اِسراء و پیش از مریم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهف الظلم.

[کَ فُظْ ظُ] (اِخ) نام مردی است معروف. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تاج العروس در مادهء «ظلم» شود.

کهک.

[ ] (اِخ) شهرکی است از حدود خراسان بانعمت و از وی نمک خیزد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 104).

کهک.

[کُ هَ] (اِخ) شهری است در سجستان، و آن را تیرکهک نیز نامند که از اعمال رخج و نزدیک بُست است. (از معجم البلدان).

کهک.

[ ] (اِخ) مرکز بخش قهستان است که در شهرستان قم و در 30 هزارگزی جنوب قم و 19 هزارگزی جنوب راه قم به اصفهان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 1800 تن سکنه دارد. از آثار قدیم بقعه ای به نام امام زاده معصوم یا زینب خاتون و بقعهء دیگری به نام چهارامام زاده دارد و تاریخ بنای آب انبار و مسجد آن سال 1123 ه . ق. است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهک.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان پشت گدار است که در بخش حومهء شهرستان محلات واقع است و 180 تن سکنه دارد. مقبرهء شاه خلیل جد آقاخان محلاتی در این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهک.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاق بزرگ است که در بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع است و 400 تن سکنه دارد که از طایفهء اصانلو هستند و تابستان به ییلاق فیروزه کوه می روند. قلعهء خرابه ای به نام قلعهء زریف دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کهک.

[کَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان تفرش است که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 804 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهک.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان دشتابی است که در بخش بویین شهرستان قزوین واقع است و 366 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهک.

[کَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان همایی است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و 104 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کهکامة.

[کَ مَ] (ع ص) مرد بیمناک. کهکم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد بیمناک. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیر سالخورده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کهکم شود. || (اِ) بادنجان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کهکم شود.

کهکان.

[کُ] (نف مرکب)(1) به معنی کوهکن باشد. (برهان) (از آنندراج). کنندهء کوه. (فرهنگ رشیدی). کوه کن و کوه تراش. (ناظم الاطباء) :
ز جان به فکرت محکم برون کنند ثناش
ز کوه، زرّ به آهن برون کند کهکان.
عنصری (دیوان چ قریب ص 141).
|| (اِ مرکب) آلتی که بدان کوه کنند، و آن را کوه کاف نیز گویند یعنی کوه شکاف. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - = کوه کان = کوه کن. (فرهنگ فارسی معین).

کهکان.

[کُ] (اِخ) فرهاد عاشق شیرین. (ناظم الاطباء). رجوع به کوهکن (اِخ) شود.

کهکانی.

[کُ] (حامص مرکب) کوهکنی. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). شغل کوهکن. کوه کنی. (ناظم الاطباء) :
فرهاد به کهکانی، شیرین به کف آوردی
گر در کف او بودی هم شدت تو میتین.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به مادهء قبل و کوهکنی شود.

کهکاه.

[کَ] (ع ص) ضعیف. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

کهکاهة.

[کَ هَ] (ع ص) مرد بیمناک. || دختر فربه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ضعیف. (از اقرب الموارد).

کهکاهی.

[کَ] (اِ) نوعی از کلاه درویشی. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کهکب.

[کَ کَ] (ع اِ) بادنجان. (بحر الجواهر) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مثل کهکم است. بادنجان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهکشان.

[کَ کَ / کِ] (اِ مرکب) کاه کشان نیز گویند و به تازی مجره خوانند. (فرهنگ رشیدی). مخفف کاه کشان است، و آن سفیدیی باشد که شبها به طریق راه در آسمان نماید، و آن از بسیاریِ ستاره های کوچک نزدیک به هم است و عربان مجره می گویند. (برهان) (آنندراج). سفیدیی باشد طولانی که شبها مشابه راه در آسمان نماید، و مؤلف(1)گوید که خصوصاً در اخیر موسم برسات از سر شام نمایان باشد، یک سر آن به جنوب و سر دیگر به شمال و گاهی از این وضع منحرف هم می باشد. این را کهکشان از آن گویند که مشابه بدان است که کسی کاه را در رسن بسته بر زمین ریگ آلوده کشد و خطها از آن بر زمین پدید آیند، «کَه» بالفتح مخفف کاه است. (غیاث). کاه کشان. مجره. راه حاجیان. راه مکه. ام النجوم. ام السماء. آسمان دره. شَرَج. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهکشان(2) گروه عظیمی از ستارگان و اجرام سماوی دیگر است. کهکشانها در عالم به صورت جزایری هستند که به وسیلهء فضای رقیقی از یکدیگر جدا شده اند. (فرهنگ اصطلاحات علمی از انتشارات بنیاد فرهنگ ایران).
-کهکشان راه شیری(3)؛ مجموعهء تقربیاً هزارمیلیارد ستاره است که خورشید نیز در میان آنهاست. این کهکشان دارای ساختمانی تقریباً به صورت صفحهء مارپیچی است که طول مقطع آن تقریباً یک میلیون سال نوری و مرکز آن دارای تحدب است. منظومهء شمسی خورشید نزدیک به مرکز این صفحه یعنی تقریباً به فاصلهء سه پنجم شعاع از مرکز است. (فرهنگ اصطلاحات علمی از انتشارات بنیاد فرهنگ ایران).
-کهکشان مارپیچی(4)؛ کهکشانی است که در آن ستارگان، گرد و غبار و ابرهای گازی، در بازوهای مارپیچی متمرکز شده اند. به نظر می رسد که این نوع کهکشان ها، از کهکشانهای بیضوی نتیجه شده باشند، تعداد کهکشانهای مارپیچی، در کیهان زیاد است، بازوهای این کهکشانها از ستارگان جوان و سحابیهای تاریک و روشن تشکیل یافته است. منظومهء «کهکشان راه شیری» و کهکشان دجاجه(5) از نوع کهکشان مارپیچی است. (فرهنگ اصطلاحات علمی ایضاً) :
نور راه کهکشان تابان در او
چون به سفره لاجورد اندر لبن.ناصرخسرو.
ناقهء همت به راه فاقه ران تا گرددت
توشه خوشهء چرخ و منزلگاه راه کهکشان.
خاقانی.
دی غباری بر فلک می رفت گفتم کاین غبار
مرکبان شه ز راه کهکشان افشانده اند.
خاقانی.
خون دل زد به چرخ چندان موج
که گل از راه کهکشان برخاست.خاقانی.
مه به اشک از خاک راه کهکشان
گل گرفت و خاک او اندود بس.خاقانی.
مجره کهکشان پیش یراقش
درخت خوشه جو جو زِاشتیاقش.نظامی.
شب ماه خرمن می کند ای روز زین بر گاو نه
بنگر که راه کهکشان از سنبله پرکاه شد.
مولوی.
(1) - مؤلف غیاث اللغات.
(فرانسوی)
(2) - Galaxie .
(فرانسوی)
(3) - Voie lactee .
(فرانسوی)
(4) - Galaxie spirale (فرانسوی)
(5) - Cygne

کهک علیا و سفلی.

[؟ عُلْ وَ سُ لا] (اِخ)دهی از دهستان مزدقانچای است که در بخش نوبران شهرستان ساوه واقع است و 753 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهکم.

[کَ کَ] (ع اِ) بادنجان. (بحر الجواهر) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بادنجان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کهکب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهکب شود. || (ص) پیر سالخورده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرد بیمناک، و کهکامة مانند آن است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

که کن.

[کُهْ کَ] (نف مرکب) کوه کن. کوه کننده :
وهم او برمثال آهن بود
دشمنش کوه و دولتش که کن.فرخی.
|| کوه گذار. کوه نورد. که راههای کوهستانی را به چابکی و آسانی قطع کند (در صفت اسب و دیگر مراکب) :
مرکبی طیاره ای که پاره ای
شخ نوردی که کنی وادی جهی.منوچهری.
که کن و بارکش و کارکن و راه نورد
صف در و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
رجوع به کوه کن شود.

کهکو.

[کُ] (اِخ) قریه ای است در کمتر از یک فرسنگی مشرق طارم. (فارسنامهء ناصری).

که کوب.

[کُهْ] (نف مرکب) کنایه از اسب و شتر باشد. (برهان) (آنندراج). اسب و شتر. (ناظم الاطباء). رجوع به کوه کوب شود.

که کوب.

[کُهْ] (اِخ) فرهاد را گویند که عاشق شیرین بوده. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به کوه کوب شود.

که که زدن.

[کُهْ کُهْ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، سرفهء شدید و بسیار کردن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کُهّه زدن.

کهکهة.

[کَ کَ هَ] (ع مص) دمیدن سرمارسیده (مقرور) به دست خود. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس ج 9 ص 409). دمیدن سرمازده بر دست خود تا گرم شود. (ناظم الاطباء). دمیدن سردی زده دست خود را تا گرم شود. (منتهی الارب). || غریدن شیر و بانگ کردن شتر. (از اقرب الموارد): کهکه الاسد فی زئیره کهکهة؛ بانگ کرد شیر در غرش خود، و کذا: کهکه البعیر فی هدیره. (ناظم الاطباء). || گرم شدن چیزی. (از اقرب الموارد). || (اِ) گرمی و سوزش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حرارت. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || حکایت آواز شیر و شتر. یقال: کهکه الاسد فی زئیره کأنه حکایة صوته، و کذلک: کهکه البعیر فی هدیره. (منتهی الارب). حکایت آواز شیر و شتر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).

کهکیلویه.

[کُ یَ / یِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای(1) شهرستان بهبهان است. منطقه ای است کوهستانی و هوای سه دهستان بهمئی گرمسیر و طیبی گرمسیر و بویراحمد گرمسیر و قسمتی از دهستان چرام گرمسیر و هوای بقیهء دهستانها سردسیر است. محصول عمدهء آن غلات دیمی، برنج و حبوبات و لبنیات و پشم و پوست است. از ده دهستان به شرح زیر تشکیل گردیده است: بهمئی گرمسیر، طیبی گرمسیر، بویراحمد گرمسیر، بهمئی سرحدی، بویراحمد سردسیر، طیبی سرحدی، بویراحمد سرحدی، چرام، بهمئی سردسیر، دشمن زیاری. جمع قرای آن 395 آبادی و دارای 85هزار تن سکنه است. کوههای مرتفعی در شمال کهکیلویه وجود دارد و ارتفاع قلهء کوه سردوک واقع در دهستان بهمئی سرحدی در حدود 3200 متر و کوه پس شانه 3300 متر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). شهرستان کهکیلویه در حدود 9809 کیلومتر مربع مساحت دارد و از نظر تقسیمات کشوری تابع فرمانداری کل بویراحمد و کهکیلویه است. شهرستان کهکیلویه در سرشماری آبان ماه 1345 دارای 112045 تن جمعیت بود که از این عده 108690 تن دارای محل سکونت و 3355 تن بقیه متحرک بوده اند. شهر دهدشت مرکز شهرستان است. (از نشریهء مرکز آمار ایران ج 138). فرمانداری کل بویراحمد و کهکیلویه در حدود 14261 کیلومتر مربع مساحت دارد و بین 30 درجه و 9 دقیقهء تا 31 درجه و 32 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 57 دقیقه تا 51 درجه و 42 دقیقهء طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. فرمانداری کل بویراحمد و کهکیلویه از جانب شمال به فرمانداری کل چهارمحال بختیاری، از مشرق به استان اصفهان و فارس، از جنوب به استان فارس و از مغرب به استان خوزستان محدود می باشد. فرمانداری کل بویراحمد و کهکیلویه در سرشماری آبان ماه 1345 دارای 164918 تن جمعیت بود. نقاط شهری علاوه بر یاسوج که مرکز فرمانداری کل است شامل دو شهر دیگر نیز می باشد. (از نشریهء مرکز آمار ایران ج 164 خردادماه 1347).
(1) - مطابق تصمیمات اخیر کشوری تبدیل به شهرستان شده است و با بویراحمد فرمانداری کل «بویراحمد و کهکیلویه» را تشکیل می دهد.

که گذار.

[کُهْ گُ] (نف مرکب) گذرنده از کوه. عبورکننده از کوه. کوه پیما. کوه نورد :
از سر گوی زیر او برخاست
آن که که گذار بحرگذر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 127).

کهگران.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان کامفیروز است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 209 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کهگل.

[کَ گِ] (اِ مرکب) مخفف «کاه و گل»، و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). کاهگل. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
سرای خود را کرده ستانهء زرین
به سقف خانه پدر بر ندیده کهگل و ویم.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رنگ رویم فتاد بر دیوار
نام کهگل به زعفران برخاست.خاقانی.
روی خاک آلود من چون کاه بر دیوار حبس
از رخم کهگل کند اشک زمین اندای من.
خاقانی.
خود تو کفی خاک به جانی دهی
یک جو کهگل به جهانی دهی.نظامی.
تر و خشکی اشک و رخسار من
به کهگل براندود دیوار من.نظامی.
کی آن دهان مردم است سوراخ مار و کژدم است
کهگل در آن سوراخ زن کژدم منه بر اقربا.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).
روی خاکی و نم چشم مرا خوار مدار
چرخ فیروزه طربخانه از این کهگل کرد.
حافظ.
چون عمر سر آمد حسن از عیش عنان تافت
کهگل چه کند بام چو بنیاد نمانده ست.
میر حسن دهلوی (از آنندراج).
رجوع به کاهگل شود.

کهگون.

[کَ] (ص مرکب) به رنگ کاه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خانه خوهم رفت من خروسک کهگون
سوی یکی ماکیان و جوزگکی شش.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
راست خوهی حسب آن خروسک کهگون
هیچ ندیمی به سمع تو نگذارد.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).

که گیلویی.

[کُهْ] (ص نسبی، اِ مرکب)قسمی موسیقی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهل.

[کَ] (ع ص) مرد نه پیر نه جوان. (ترجمان القرآن). دوموی. دومویه. نیم عمر. میانه سال. (زمخشری) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مرد سیاه سپیدموی باوقار، یا مرد میانه سال، یا آنکه از سی و سی وچهار درگذشته باشد تا پنجاه ویک رسیده باشد. گویند که مرد تا شانزده سال حدث است و از شانزده تا سی ودو، شاب و از سی ودو تا پنجاه کهل، سپسِ آن شیخ. ج، کهول، کهلون، کهال، کُهلان(1)، کُهَّل. کهلة مؤنث، کَهلات و یا کَهَلات جمع. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مردی که سنش بین سی تا پنجاه باشد. (فرهنگ فارسی معین). بزرگتر از شاب و خردتر از شیخ است، و آن از سی وپنج سالگی است تا چهل سالگی، و صاحب این سن را در تداول عامه، عاقل مرد و عاقله زن و گاهی عاقل و عاقله گویند. مرد میانه سال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : اذ قال الله یا عیسی بن مریم اذکر نعمتی علیک و علی والدتک اذ ایدتک بروح القدس تکلم الناس فی المهد و کهلاً. (قرآن 5/110). و یکلم الناس فی المهد و کهلاً و من الصالحین. (قرآن 3/46). و کهل را به پارسی دوموی خوانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً). و سیزده مرد از پیر و جوان و کهل در آنجا بر قفا خوابانیده. (مجمل التواریخ، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناگاه سواری پیدا شد کهل و پیاده ای چند چالاک و مردانه در پیش این مرد کهل روان شد... (سمک عیار، از فرهنگ فارسی معین).
کهل گشتی و همچنان طفلی
شیخ بودی و همچنان شابی.سعدی.
کهلی آن روز که ریشت شمرند ابیاری
پیریت صوف سفید است گه استغفار.
نظام قاری.
-نبات کهل؛ گیاه به پایان درازی رسیده و سخت گردیده و شکوفه برآورده.
|| طار له طائر کهل؛ یعنی او را نصیبی و بهره ای است از نعمت دنیا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب کهلان کَنَدْمان یعنی [ کَ ]ضبط شده است.

کهل.

[کُهْ هَ] (ع ص، اِ) جِ کَهْل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کَهْل (ع ص) شود.

کهل.

[کُ / کُ هُ] (اِ) درختی جنگلی در لاهیجان، و نام دیگر آن لارک و لرک است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوچی(1)یا کوچ، در لاهیجان و دیلمان و شهسوار، کُهُل در رامسر، «سیاکهل»، در مازندران و گرگان، لرک و لارک و در مینودشت، قرقره. (جنگل شناسی ساعی ص 186).
(1) - Pterocarya fraxinifolia.

کهل.

[کُ هُ] (اِخ) دهی از دهستان رودقات است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است و 731 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهل.

[کُ هُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 365 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهل.

[کُ هُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز است که در شهرستان ارومیه واقع است و 149 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهلات.

[کَ هَ / کَ] (ع ص، اِ) جِ کهلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کهل و کهلة شود.

کهلان.

[کُ](1) (ع ص، اِ) جِ کهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کَهْل شود.
(1) - صاحب منتهی الارب کَهْلان ضبط کرده است.

کهلان.

[کَ] (اِخ) قبیله ای است از یمن که از اولاد کهلان بن سبا هستند. (منتهی الارب). نام قبیله ای از تازیان یمن. (ناظم الاطباء). قبیلهء دوم از قحطانیان، و آنان فرزندان کهلان بن سبأ هستند و همهء شاخه های آن از زیدبن کهلان منشعب گردیده است. (از صبح الاعشی ج 1 ص 318). نام یکی از هفت قبیلهء سبأ. رجوع به سبأ و رجوع به کتاب صبح الاعشی شود.

کهلان بن سبأ.

[کَ نِ نِ سَ بَءْ] (اِخ) از اولاد یعرب و جد جاهلی قدیم است. «بنوهمدان» و «ازد» و «طی ء» و «مذحج» از نسل او هستند. کهلان فرمانروایی اطراف یمن و ثغور آن را داشت و چون سلطنت حمیر برچیده شد ریاست بادیه بر بنی کهلان باقی ماند. (از اعلام زرکلی).

کهل بلاغی.

[کُ هُ بُ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهل گردیدن.

[کَ گَ دی دَ] (مص مرکب) دوموی شدن: اکتهال؛ کهل گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به اکتهال و کهل شود.

کهلم.

[کَ لَ] (اِ) به معنی بادنجان. (برهان) (آنندراج). بادنجان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهکم شود.

کهلو.

[کُ] (اِ) اربه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در آمل و نور و کجور درخت نر و مادهء آن (خرمندی = اربه)(1) به نامهای مختلف خوانده می شوند و درخت نر، کُهْلو یا کُلْهو... (جنگل شناسی ساعی ص 192).
(1) - Diospyros lotus.

کهلول.

[کُ] (ع ص) نیک خندنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار خندنده. (از اقرب الموارد). || جوانمرد کریم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کریم. (اقرب الموارد).

کهلون.

[کَ] (ع ص، اِ) جِ کهل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کهل شود.

کهلة.

[کَ لَ] (ع ص) مؤنث کهل. ج، کَهْلات، کَهَلات، و گفته اند کمتر به طور تنها، زن را کهلة گویند و بیشتر گویند: امرأة شهلة کهلة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کهل شود.

کهله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) گاورسهایی بود که از زر و سیم و ارزیز سازند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(1) . ریزه های سیم و زر. (فرهنگ رشیدی). ریزه ها و گاورسهای زر و سیم را گویند. (برهان) (آنندراج). ریزه های زر و سیم. (ناظم الاطباء) :
بر کهلهء هجرانْت کنون رانی کفشیر
بر کهلهء داغش بر کفشیر نرانی.
منجیک (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بر پشت اگر خار کشی و دخ و دهله
به زآنکه ز دونان طلبی ناسره کهله.
؟ (از فرهنگ رشیدی).
|| زر سفید را نیز گفته اند، و به ترکی آقچه خوانند. (برهان). زر سپید رایج را نیز گفته اند، و به ترکی آقچه خوانند. (آنندراج). زر سفید رایج. (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم دهخدا در همین یادداشت افزوده اند: گمان می کنم کهله یا گاورسه، چیزی بوده است مانند آنچه امروز مونجوق گویند، یعنی دانه های مدور خرد سوراخ کرده که از آن بر نخ کشیده و بدان چیزها چون کیسه و جلد قلمدان و جای مهر به نقش و نگار بافند.

کهله دشت.

[کُ لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان شاهرود است که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهلی.

[کَ] (حامص) دومویی. دوموی بودن. دومویه بودن. میانه سالی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کهل : و سوم [ از بخشهای عمر ] روزگار کهلی است و کهل را به پارسی دوموی خوانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهلیک بلاغی.

[کَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان مواضع خان است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهم.

[کَ] (ع مص) بددل کردن کسی را سختیهای زمانه از اقدام بر امری. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کهمته الشدائد کهماً؛ شداید او را از اقدام بر کاری ترساند. (از اقرب الموارد).

کهمس.

[کَ مَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) ناقهء بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر بزرگ کوهان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهمس.

[کَ مَ] (اِخ) پدر قبیله ای از ربیعة بن حنظلة. (منتهی الارب). نام پدر قبیله ای از تازیان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهمس.

[کَ مَ] (اِخ) ابن الحسن القیسی، مکنی به ابوعبدالله تابعی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (صفوة الصفوه ج 3 ص 234).

کهمس.

[کَ مَ] (اِخ) ابن حسن التمیمی. تبع تابعی است. (منتهی الارب).

کهمسة.

[کَ مَ سَ] (ع مص) با هم نزدیک کردن هر دو پای در رفتن و برانگیختن خاک از آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

کهمس هلالی.

[کَ مَ سِ هِ] (اِخ) صحابی است. (منتهی الارب).

کهمل.

[کَ مَ] (ع ص) مرد گران و ناگوارد که صحبت وی را دوست ندارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کهن.

[کُ هَ / هُ] (ص) مقابل نو، و با لفظ شدن مستعمل. (آنندراج). قدیم و دیرینه و فرسوده. (ناظم الاطباء). دیرینه. قدیم. مقابل نو و تازه. (فرهنگ فارسی معین). کُهُن [ در قدیم ] ، کُهَن = کهنه. پهلوی، کهون.(1) در اوراق مانوی (پهلوی)، قهون(2) (کهنه). به پارتی، کفون(3). کردی، کَون(4) (کهنه، پیر). (حاشیهء برهان چ معین). دیرین. دیرینه. عتیق. عتیقه. قدیم. باستانی. باستان. مقابل نو و تازه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همی دور مانی ز رسم کهن
بر اندازه باید که رانی سخن.فردوسی.
ستیزه به جایی رساند سخن
که ویران کند خان و مان کهن.فردوسی.
ز کشور سراسر مهان را بخواند
درم داد و گنج کهن برفشاند.فردوسی.
هر روز نو به بزم تو خوبان ماهروی
هر سال نو به دست تو جام می کهن.فرخی.
زمین ز مرد شود تنگ چون کهن بیشه
هوا ز گرد شود تیره چون سیه طارم.فرخی.
فسانهء کهن و کارنامهء به دروغ
به کار ناید رو در دروغ رنج مبر.فرخی.
درم هرگه که نو آید به بازار
کهن را کم شود در شهر مقدار.
(ویس و رامین).
چو عشق نو کند دیدار در دل
کهن را کم شود بازار در دل.
(ویس و رامین).
مثال داد تا کوشک کهن محمودی زاولی بیاراستند. (تاریخ بیهقی ص 366).
کهن بهتر از رنگ یاقوت و زر
همیدون می از نو کهن نیک تر.اسدی.
دیر بماندم در این سرای کهن من
تا کهنم کرد صحبت دی و بهمن.
ناصرخسرو.
چو با من دشمن من دوستی جست
مرا زَانْدُه کهن زین گشت نو تن.
ناصرخسرو.
بر فضول است سرت هیچ نخواهی شب و روز
که نو آن بستانی کهن آن ندهی.ناصرخسرو.
این جهان اندر میان آن جهان چون خانه ای است نو، اندر سرای کهن برآورده. (نوروزنامه، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تن رها کن که در جهان کهن
جان شود زنده چون بمیرد تن.سنائی.
سال نو است ساقیا نوبر سال ما تویی
می که دهی سه ساله ده کو کهن و تو نوبری.
خاقانی.
بنده سخن تازه کرد وآنچه کهن داشت شست
کآن همه خرمهره بود وین همه درّ ثمین.
خاقانی.
از فراش کهن بلات رسید
تا از این نورسیده خود چه رسد.خاقانی.
دیدهء چرخ کهن بر چمن و باغ ملک
تازه تر از بخت تو سرو جوان دیده نیست.
خاقانی.
نه فرخ شد نهاد نو نهادن
ره و رسم کهن بر باد دادن.نظامی.
جملهء دنیا ز کهن تا به نو
چون گذرنده ست نیرزد به جو.نظامی.
دانی که من آن سخن شناسم
کابیات نو از کهن شناسم.نظامی.
گرت با کسی هست کین کهن
نژادش مکن یکسر از بیخ و بن.
نظامی.
ز مرده زنده شدن ممکن است و ممکن نیست
ز دشمنان کهن دوستان نو کردن.
(از تاریخ گزیده).
دو یار زیرک و از بادهء کهن دو منی
فراغتی و کتابی و گوشهء چمنی.حافظ.
با یار نو از غم کهن باید گفت
با او به زبان او سخن باید گفت
لاتفعل و افعل نکند چندان سود
چون با عجمی کن و مکن باید گفت.
؟ (از امثال و حکم ص 1342).
معمار خانه های کهن را کند خراب
تا نو نهد اساس که نو بهتر از کهن.قاآنی.
|| پیر و سال دیده. (ناظم الاطباء). پیر. سال دیده. مقابل کودک و جوان. (فرهنگ فارسی معین). پیر. به زادبرآمده. سالخورده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به کسری سپردند یکسر سخن
خردمند و دانندگان کهن.فردوسی.
به سام این چنین گفت شاه کهن
که ای نامور مهتر انجمن.فردوسی.
اگر برگشایم سراسر سخن
سر مرد نو گردد از غم کهن.فردوسی.
شوی ناکرده چو حوران جنان باشی
نه چنان پیرزنان و کهنان باشی.منوچهری.
شاخ انگور کهن دخترکان زاد بسی
که نه از درد بنالید و نه برزد نفسی.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گفتند ما مردمانیم پیر و کهن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 248).
خروشید و گفتا مرا خیرخیر
به بیغاره دشمن کهن(5) خواند و پیر.
اسدی (از یادداشت ایضاً).
موبدان گر نوند و گر کهنند
همه از یک زبان در این سخنند.نظامی.
روبهی و خدمت ای گرگ کهن
هیچ بر قصد خداوندی مکن.مولوی.
چنین گفت با من وزیر کهن
تو نیز آنچه دانی بگوی و بکن.سعدی.
بهاران که باد آورد بیدمشک
بریزد درخت کهن برگ خشک.سعدی.
|| سابق. پیشین. پیشینه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گذشته :
چو بشنید افراسیاب این سخن
به یاد آمدش گفته های کهن.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چو بشنید آیین گشسب آن سخن
به یاد آمدش گفته های کهن.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
چو بشنید افراسیاب این سخن
پشیمان شد از کرده های کهن.فردوسی.
بدان انجمن شد دلی پرسخن
زبان پر ز گفتارهای کهن.فردوسی.
گو عدل کن چنانکه همه یاد تو کنند
چونان مکن که یاد وزیر کهن کنند.خاقانی.
|| جهاندیده. تجربه اندوخته. مجرب. گرم و سرد چشیده. شیرین و تلخ آزموده. فراز و نشیب دیده :
ز رستم چو بشنید خسرو سخن
پسندید گفتار پیر کهن.فردوسی.
چو بیهوده آید ز قیصر سخن
بخندد بر آن نامه مرد کهن.فردوسی.
کنون من یکی نامجویم کهن
اگر بشنوی تا بگویم سخن.فردوسی.
به جایی رسیدی هم اندر سخن
که نوشد ز رای تو مرد کهن(6) .فردوسی.
جوان کینه را شاید و جنگ را
کهن پیر تدبیر و فرهنگ را.اسدی.
شفیع انگیخت پیران کهن را
که نزد شه برند آن سروبن را.نظامی.
سخندان پرورده پیر کهن
بیندیشد آنگه بگوید سخن.سعدی.
|| مزمن(7): بیماریی کهن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنچه دیر پاید : اگر بوره را با سرکه بسایند و طلی کنند، گرهای کهن ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و بریدن آن [ بریدن شریان یافوخ ]... شقیقهء کهن را بازدارد و زایل گرداند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً). [ چکانیدن عصارهء لبلاب بزرگ اندر بینی ] دردسر کهن را ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً). || ژنده. خَلَق. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رَثّ. (نصاب، از یادداشت ایضاً). مندرس. (از یادداشت ایضاً) : آورده اند که در مصر اقارب درویش داشت جامه های کهن به مرگ او بدریدند. (گلستان).
- کهن جامه.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| کارکرده. فرسوده: کتابی کهن. (فرهنگ فارسی معین). مستعمل. || گاهی برای تعظیم چیزی نیز استعمال کنند. (از آنندراج). گاه برای تعظیم چیزی و رساندن مهارت کسی استعمال کنند: کهن دزد، کهن قصه خوان. (فرهنگ فارسی معین). || مانده. آنچه بر آن زمانی گذشته باشد :
همی بود(8) نالان ز درد شکم
به بازارگان داد لختی درم
بدو گفت لختی پنیر کهن
ابا مغز بادام بریان بکن
که از تو پنیر کهن خواستم
زبان را به خواهش بیاراستم
چو بشنید بهرام از او این سخن
بشد زآرزویش پنیر کهن.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 صص2150 - 2151).
و از طعامهای تیز و گشاینده دور باشند چون سیر و کرسف و شراب و کنجد و پنیر کهن. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - kahun.
(2) - qhun.
(3) - kfwn.
(4) - kewin. (5) - به معنی اول نیز تواند بود.
(6) - به معنی دوم نیز تواند بود.
.
(فرانسوی)
(7) - Chronique (8) - بهرام گور.

کهن.

[کَ] (اِ) قنات، و امروز نیز در کرمان به همین معنی متداول است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : آنچه... در چاخویی پیدا می کرده اند ایثار می نموده اند... ناگهان کهن فرودآمده و ایشان در آن زیر مانده اند. (مزارات کرمان ص 114، از یادداشت ایضاً).رجوع به کهنگین شود.

کهن.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهبنان است که در بخش راور شهرستان کرمان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان خنامان است که در شهرستان رفسنجان واقع است و 111 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن آباد.

[] (اِخ) دهی از دهستان ارادان است که در بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع است و 1214 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کهن آوازه.

[کُ هَ / هُ زَ / زِ] (ص مرکب)که آوازه ای قدیم دارد. که شهرتی دیرین دارد :
پیشتر از جنبش این تازگان
نوسفران و کهن آوازگان.نظامی.

کهنبار.

[کَ هَمْ] (اِ مرکب) مخفف کاه انبار است که انبار کاه باشد. (برهان). انبار کاه. (ناظم الاطباء).

کهنبار.

[کُ هَمْ / کَ هَمْ] (اِ مرکب) خانه. (صحاح الفرس، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(1) . به معنی خانه است که به عربی بیت خوانند. (برهان). خانه و منزل و بیت. (ناظم الاطباء). || و بارگاه را نیز گویند. (برهان). || زردشت گفته است که روزگار کهن بارها کرده است و به هر باری گونه ای آفریده است چون آسمان و زمین و گیاه و جانوران و جهان را با مردم به سالی آفرید. و هرکی از این کهن بارها پنج روز است و نامشان هم کهن بار است به اضافهء اول و دویم، همچو کهن بار اول، کهن بار دویم و کهن بار سیم، و فارسیان به هر کهن باری جشنی سازند و عید کنند... (برهان). گاه انبار است و به کاف فارسی است، در برهان در این مقام آورده: خطاست در کاف عجمی به شرح به معنی وقت و گاه است نه انبار کاه که در کاف عربی نوشته شود چنانکه در کاوه سهو کرده اند. (آنندراج) (انجمن آرا). صحیح «گهنبار» است(2). مخفف «گاهنبار». (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به گاه بارها و گهنبار و التفهیم متن و حاشیهء ص 260 و خرده اوستا تألیف پورداود ص215 به بعد شود.
(1) - یادداشت با علامت سؤال و شک و تردید نموده شده است.
(2) - بنابراین به فتح اول صحیح است نه به ضم اول چنانکه برهان ضبط کرده است.

کهن بازار.

[کُ هَمْ / هُمْ] (اِ مرکب) بازار کهن. بازار قدیمی. || کهن بازار؛ (ص مرکب) در بیت زیر از خاقانی ظاهراً کنایه از سوداگر قدیمی، زیرک و حیله گر در معامله، آنکه در معامله فریب نخورد، آنکه در سوداگری سابقهء ممتد دارد، آمده است :
نقد عمر تو برد خاقانی
دهر نوکیسهء کهن بازار.خاقانی.

کهن بالا.

[کُ هَمْ] (اِخ) دهی از دهستان فین است که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 294 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کهنبان.

[کُ هَمْ] (اِخ) دهی از دهستان کرم است که در بخش ترک شهرستان میانه واقع است و 404 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهن پوستین.

[کُ هَمْ / هُمْ] (ص مرکب)شخصی که به سبب کبر سن پوست اندامش به رنگ پوستین شده باشد. (از آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
کهن پوستینی(1) درآمد به جنگ
چو از ژرف دریا برآید نهنگ.
نظامی (از آنندراج).
|| آنکه دارای شکل پیر و لباس کهنه باشد. || پیرمرد. (ناظم الاطباء).
(1) - میتوان گفت که استعارهء مکنیه است به جهت آنکه غرض تشبیه پیادهء مذکور است به گرگ کهنه، و در بعضی نسخ «خشن پوستینی» واقع شده. (آنندراج).

کهن پیر.

[کُ هَمْ / هُمْ] (اِ مرکب) پیر فرتوت و سالخورده. مرد بسیار پیر. (ناظم الاطباء).

کهن پیشه.

[کُ هَمْ / هُمْ شَ / شِ] (ص مرکب) کهنه کار. آنکه مدتی دراز به حرفه ای اشتغال ورزیده باشد :
در این پیشه چون پیشوای نوی
کهن پیشگان را مکن پیروی.نظامی.

کهن پیوند.

[کُ هَمْ / هُمْ پَیْ / پِیْ وَ](ص مرکب) کنایه از خانه زاد. (آنندراج). غلامی که در خانه پیر شده باشد. (ناظم الاطباء). کنایه از خانه زاد قدیم. (فرهنگ فارسی معین) :
غلامی کو کهن پیوند باشد
نه بنده بلکه خویشاوند باشد.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| یار دیرینه. (ناظم الاطباء).

کهنج.

[کُ هُ] (اِ) زعرور و درخت آن و یا زرشک. (ناظم الاطباء). رجوع به کویج و کوهیج شود.

کهن جامه.

[کُ هَ / هُ مَ / مِ] (ص مرکب)آنکه جامهء کهنه در بر دارد. آنکه جامه اش کهنه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه لباسی مندرس برتن دارد. ژنده پوش :
کهن جامه اندر صف آخرین
به غرش درآمد چو شیر عرین.
سعدی (بوستان).
فقیهی کهن جامه ای تنگدست
در ایوان قاضی به صف برنشست.
سعدی (بوستان).
|| کهن جامه؛ (اِ مرکب) جامهء کهنه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جامهء ژنده و مندرس :
که چون عاریت برکنند از سرش
بماند کهن جامه اندر برش.
سعدی (بوستان).
کهن جامهء خویش پیراستن
به از جامهء عاریت خواستن.
سعدی (گلستان).

کهن حادثه.

[کُ هَ / هُ دِ ثَ / ثِ] (ص مرکب) در بیت زیر از خاقانی ظاهراً کنایه از پرماجرا، دارای حوادث گوناگون، مشحون از تجارب گوناگون و از این قبیل آمده است :
این چرخ بدآیین نه نکو می گردد
زو عمر کهن حادثه نو می گردد.خاقانی.

کهن خرابات.

[کُ هَ / هُ خَ] (اِ مرکب)خرابات قدیمی. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از دنیای فانی. (برهان) (آنندراج). دنیا. (ناظم الاطباء).

کهن دامی.

[کُ هَ / هُ] (حامص مرکب)کامل بودن در مکر و فریب. (آنندراج). سابقهء ممتد در فریفتن کسان داشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
بی خبر دانه خور صحبت آن یارانی
کز تو گیرند دل و دین به کهن دامیها.
محسن تأثیر (از آنندراج).

کهندان.

[ ] (اِخ) از طسوج جهرود. (تاریخ قم ص 119). رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 63 و مادهء بعد شود.

کهندان.

[کُ هَ] (اِخ) دهی از دهستان تفرش است که در بخش طرخوران شهرستان اراک واقع است و 938 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کهن دز.

[کُ هَ / هُ دِ] (اِ مرکب) کهن دژ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهن دژ شود.

کهن دز.

[کُ هَ / هُ دِ] (اِخ) قلعه ای است از قلعه های بدخشان، قندز معرب آن و معنی ترکیبی قلعهء کهنه. (فرهنگ رشیدی). نام قلعه ای است از قلاع بدخشان که تعریب نموده و قهندز گفته اند، و چون دز، قلعه را گویند آن را به کهن دز موسوم ساختند. (فرهنگ جهانگیری). نام قلعه ای است قدیم از قلاع بدخشان، و معرب آن قندز است و الحال نیز به قندز اشتهار دارد. (برهان). رجوع به کهن دژ شود.

کهن دژ.

[کُ هَ / هُ دِ] (اِ مرکب) به معنی شهر و قلعهء کهن است، قهندز و قندز معرب و مخفف آن و در هر ولایت بالنسبه قلعه ای قدیم بوده و خواهد بود، منحصر به بدخشان یا ترکستان نمی باشد چنانکه مرقوم شده است. (انجمن آرا) (آنندراج). کهن دز. قهندز معرب آن. قندز معرب و مخفف آن. قلعهء قدیم. حصار کهن. غالب شهرهای ایران در قدیم کهن دژی داشته اند. (فرهنگ فارسی معین). اسم عام است به معنی قلعهء قدیم (معرب آن قهندز و مخفف آن قندز). (از حاشیهء برهان چ معین) :
همی تاخت پیش کهندژ رسید
به ره بر بسی کشته و خسته دید.فردوسی.
همی آمد از دشت نخجیرگاه
عنان تافته ست از کهندژ به راه.فردوسی.
کهن دژ به شهر نشابور کرد
که گویند با داد شاپور کرد.فردوسی.
رجوع به کهندز شود.

کهن دژ.

[کُ هَ / هُ دِ] (اِخ) نام چند قلعه و شهر قدیم از جمله نیشابور. (فرهنگ فارسی معین).

کهن دژ.

[کُ هَ / هُ دِ] (اِخ) قریه ای است در 127 هزارگزی تهران میان زیاران و قزوین و آنجا ایستگاه راه آهن است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهن دوزی.

[کُ هَ / هُ] (حامص مرکب)رقعه زدن بر جامه های کهن. وصله زدن بر لباسهای مندرس و ژنده. تعمیر کردن جامه های کهنه. کهنه دوزی. مقابل نودوزی. به مجاز، کهن گرائی. کهنه پرستی :
تا توانم چو باد نوروزی
نکنم دعوی کهن دوزی.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 83).

کهن ساز.

[کُ هَ / هُ] (ن مف مرکب)کهنه ساز. کهنه ساخته. که در زمان قدیم ساخته شده باشد. مقابل نوساز :
تیغ نظامی که سرانداز شد
کند نشد گرچه کهن ساز شد.نظامی.

کهن سال.

[کُ هَ / هُ] (ص مرکب) معمر و آنکه دارای عمر بسیار باشد. (ناظم الاطباء). پیر و سالخورده. مقابل خردسال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وآن کعبه چون عروس کهن سال تازه روی
بوده مشاطه ای به سزا پور آزرش.خاقانی.
ز تاریخ کهنسالان آن بوم
مرا این گنجنامه گشت معلوم.نظامی.
کهن سالان این کشور که هستند
مرا بر شقهء این شغل بستند.نظامی.
همان صاحب سخن پیر کهن سال
چنین آگاه کرد از صورت حال.نظامی.
کهن سالی آمد به نزد طبیب
ز نالیدنش تا به مردن قریب.
سعدی (بوستان).
شنید این سخن مرد کارآزمای
کهن سال و پروردهء پخته رای.
سعدی (بوستان).
|| قدیم. دیرینه. (فرهنگ فارسی معین). آنچه بر او سالهای بسیاری گذشته باشد :
مهر شرف به صفهء شاه اخستان رسید
صفه ز هفت چرخ کهن سال درگذشت.
خاقانی.
ملک تو کشتی است و چرخ نوح کهن سال
کش ز شب و روز حام و سام برآمد.
خاقانی.
که می داند که این دیر کهن سال
چه مدت دارد و چون بودش احوال.نظامی.
فرودآمد بدان دیر کهن سال
بر آن آیین که باشد رسم ابدال.نظامی.
ریشهء نخل کهن سال از جوان افزون تر است
بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را.صائب.

کهن سالی.

[کُ هَ / هُ] (حامص مرکب)عمر بسیار و پیری. (ناظم الاطباء). عمر بسیار داشتن. سالخوردگی. معمری. (فرهنگ فارسی معین).

کهن سرا.

[کُ هَ / هُ سَ] (اِ مرکب) کنایه از دنیا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهن سکه.

[کُ هَ / هُ سِکْ کَ / کِ] (اِ مرکب) سکهء کهن. سکهء قدیمی. سکهء کهنه :
وآن دگر فصل خطبهء نبوی
کاین کهن سکه زو گرفت نوی.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 22).

کهن سلسله.

[کُ هَ / هُ سِ سِ لَ / لِ] (ص مرکب) زندانی کهنه. (آنندراج). آنکه مدتی دراز به زنجیر بسته باشد :
بهر ضبط من مجنون که کهن سلسله ام
فتنه از گیسوی او سلسله خواه است امشب.
محتشم کاشانی (از آنندراج).

کهن سیر.

[کُ هَ / هُ سَ / سِ] (ص مرکب)آنچه از دیرباز در حرکت و سیر است. (فرهنگ فارسی معین). که سیری کهن دارد. که گردشی قدیم دارد. آنچه سالهاست که در گردش و حرکت است :
درستی خواست از پیران آن دیر
که بودند آگه از چرخ کهن سیر.نظامی.
اگر شادیم اگر غمگین در این دیر
نه ایم ایمن ز دوران کهن سیر.
نظامی.
ساقی بیار باده که رمزی بگویمت
از سرّ اختران کهن سیر و ماه نو.
حافظ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهن شدن.

[کُ هَ / هُ شُ دَ] (مص مرکب)پیر شدن. سالخورده شدن. پیر و فرتوت گشتن :
نماند تو را با پدر جنگ دیر
کهن شد مگر گردد از جنگ سیر.فردوسی.
جهاندار گرشاسب چون شد کهن
نریمان ز کوپال گفتی سخن.فردوسی.
- کهن شدن روی؛ افسرده و دژم گشتن چهره. چین و آژنگ برداشتن چهره :
چو بشنید اسفندیار این سخن
شد آن تازه رویش ز گردان کهن.فردوسی.
|| طول کشیدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). زمانی دراز بر چیزی گذشتن. سال بسیار دیدن :
به دیگر چنین هم بدین سان سخن
همی راند تا آن سخن شد کهن.فردوسی.
بدو گفت پرگست باد این سخن
گر ایدون که این رزم گردد کهن
پراکنده گردد به جنگ این سپاه
نگه کن کنون تا کدام است راه.فردوسی.
|| از رونق و رواج افتادن. از مقبولیت چیزی کاسته شدن :
فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر
سخن نو آر که نو را حلاوتی است دگر.
فرخی.
نو کن سخنی را که کهن شد به معانی
چون خاک کهن را به بهار ابر گهربار.
ناصرخسرو.
|| فرسوده شدن. بر اثر گذشت زمان از کارآمدگی چیزی کاسته شدن :
گویند سردتر بود آب از سبوی نو
گرم است آب ما که کهن شد سبوی ما.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نوگشته کهن شود علی حال
ور نیست مگر که کوه شروین.ناصرخسرو.
اگر در استعمال بود کهن نشود. (کلیله و دمنه).
- کهن شدن ارادت؛ کاسته شدن از آن :
کهن شود همه کس را به روزگار، ارادت
مگر مرا که همان مهر اول است و زیادت.
سعدی.
- کهن شدن رنج؛ فراموش شدن آن. ضایع شدن رنج. تباه شدن و به هدر رفتن زحمت و کوشش :
چو خراد بر زین شنید آن سخن
بدانست کآن رنجها شد کهن.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 5 ص42).
چو نیکی کند کس تو پاداش کن
ممان تا شود رنج نیکان کهن.فردوسی.
رجوع به ترکیب «کهن گشتن رنج کسی» ذیل مدخل «کهن گشتن» شود.
- کهن شدن کار؛ تباه و ضایع شدن آن :
چو بشنید از او اردوان این سخن
بدانست کآن کار او شد کهن.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج4 ص1699).
|| مزمن شدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهن شده.

[کُ هَ / هُ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کهنه شده. فرسوده شده. ازکارافتاده :
گفتهء دانا چو ماه نو به فزون است
گفتهء نادان چنان کهن شده عرجون.
ناصرخسرو.
رجوع به کهن شدن شود.

کهن طویل چمن.

[کُ هَ طَ چَ مَ] (اِخ)دهی از دهستان بلورد است که در بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع است و 218 تن سکنه دارد که از طایفهء بچاقچی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن عمر.

[کُ هَ / هُ عُ] (ص مرکب)کهن سال. سالخورده و پیر :
به موسی(1) کهن عمر کوته امید
سرش کرد چون دست موسی سپید.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 272).
(1) - موسی؛ تیغ.

کهن عهد.

[کُ هَ / هُ عَ] (ص مرکب) که میثاقی قدیم دارد. که پیمانی دیرین دارد :
خویشان کهن عهد چو بیگانه شدند
بیگانهء نورسیده خویشی نکند.خاقانی.

کهن فرش.

[کُ هَ / هُ فَ] (اِ مرکب) فرش قدیمی. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از زمین است که به عربی ارض گویند. (برهان) (آنندراج). کنایه از زمین. ارض. (فرهنگ فارسی معین) :
جای و علفش نه زین کهن فرش
از خوشهء چرخ و گوشهء عرش.
خاقانی (تحفة العراقین، از فرهنگ فارسی معین).

کهنک.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام عرب است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 457 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهنک.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرشیوهء پشت کوه که در بخش حومهء شهرستان دماوند واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کهنک.

[کَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان دلاور است که در بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار واقع است و 300 تن سکنه دارد که از طایفهء سردارزایی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن کار.

[کُ هَ / هُ] (ص مرکب) کهنه کار. باتجربه. که در کاری تجربه و سابقهء ممتد دارد :
کهن کاران سخن پاکیزه گفتند
سخن بگذار، مروارید سفتند.نظامی.
رجوع به کهنه کار شود.

کهن کردن.

[کُ هَ / هُ کَ دَ] (ص مرکب)پیر کردن :
دیر بماندم در این سرای کهن من
تا کهنم کرد صحبت دی و بهمن.
ناصرخسرو.
رجوع به کهن شدن شود. || فرسوده کردن. از کارآمدگی چیزی کاستن :
بر کهن کردن همه نوها
ای برادر موکل است دهور.ناصرخسرو.

کهن کرمشاه.

[کَ کَ رَ] (اِخ) دهی از بخش سوران است که در شهرستان سراوان واقع است و 200 تن سکنه دارد که از طایفهء میرمرادزایی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنکو.

[کَ هَ] (اِ) عرق النسا که قوین نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به قوین شود.

کهنکویه.

[کَ نَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فساست که 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کهن کیاده.

[کُ هَ / هُ دَ / دِ] (ص مرکب)کهنه رسوا (دشنامی است). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیاده شود.

کهن کیسه.

[کُ هَ / هُ سَ / سِ] (ص مرکب)مالدار قدیم. مقابل نوکیسه. (آنندراج). آنکه دارای دولت دیرینه باشد. مقابل نوکیسه. (ناظم الاطباء). کسی که از قدیم ثروتمند بوده. (فرهنگ فارسی معین). || طمعکار و بخیل و آزمند. (ناظم الاطباء) :
کهن کیسهء(1) خاک پنهان شکنج
که هرگز برون ناورد سر ز گنج.
نظامی (از آنندراج: پنهان شکنج).
(1) - به معنی قبل نیز تواند بود.

کهنکین.

[کَ] (ص، اِ) به زبان محلی کرمانی به معنی مقنی و چاخو است. (حاشیهء المضاف الی بدایع الازمان چ عباس اقبال ص 42). کاریزکن. چاه کن : آنچه از فروع و مرافق عمل دیوان کرمان یافت همه فنا کرد... یا به گل کار و کهنکین داد. (المضاف الی بدایع الازمان ایضاً ص 42). گفتند ما از پیران شنیده ایم که آفت شهر بم از رود آبارق است، اگر آوردن آن رود و در خندق شهر افکندن میسر گردد لابد دیوار خراب شود و شهر گشاده، پس فرمودند تا جملهء بازیار و کهنکین حوالی بم و نرماشیر جمع کردند و از بیست فرسنگی رود آوردند و در خندق افکند... (تاریخ سلاجقهء کرمان تألیف محمد بن ابراهیم). رجوع به کَهْن شود.

کهنگان.

[کُ هَ] (اِخ) دهی از دهستان سمیرم بالاست که در شهرستان شهرضا واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کهن گردیدن.

[کُ هَ / هُ گَ دی دَ] (مص مرکب) کهن گشتن. رجوع به کهن گشتن شود.

کهن گرگ.

[کُ هَ / هُ گُ] (اِ مرکب) گرگ پیر. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
ز بیم سکه و نیروی شمشیر
هراسان شد کهن گرگ از جوان شیر.نظامی.
|| کنایه از دنیاست. (آنندراج). دنیا و فلک و گردون. (ناظم الاطباء) :
تیرباران سحر دارم سپر چون نفکند
این کهن گرگ خشن بارانی از غوغای من.
خاقانی.

کهن گشتگی.

[کُ هَ / هُ گَ تَ / تِ](حامص مرکب) سالخوردگی. پیری :
تو را فترت پیری از جای برد
کهن گشتگیت از سر رای برد.نظامی.
رجوع به کهن گشتن و کهن گشته شود.

کهن گشتن.

[کُ هَ / هُ گَ تَ] (مص مرکب) پیر شدن. به سن کهولت و سالخوردگی رسیدن :
سرای سپنج است بر راه رو
تو گردی کهن دیگر آید به نو.فردوسی.
اگر زآهنی چرخ بگْدازدت
چو گشتی کهن باز نَنْوازدت.فردوسی.
چنین گفت پرسنده را سروبن
که شادان بدم تا نگشتم کهن.فردوسی.
ای گشته کهن به کار دیوی
وَاکنون به نوی شده خدایی.ناصرخسرو.
کهن گشتی و نو بودی تو بی شک
کهن گردد نو ار سنگ است و خاره.
ناصرخسرو.
مادری دیدی که فرزندش کهن گردد هگرز
چون کهن مادرْش را بسیار بازآید نوی.
ناصرخسرو.
چو خدمتگزاریت گردد کهن
حق سالیانش فرامش مکن.
سعدی (بوستان).
رجوع به کهن شدن شود. || از رونق و رواج افتادن. بر اثر گذشت روزگار از مقبولیت چیزی کاسته شدن. بر اثر مرور زمان از جلوه و زیبایی چیزی کم شدن :
همه سخته باید که راند سخن
که گفتار نیکو نگردد کهن.فردوسی.
سه دیگر بدانی که هرگز سخن
نگردد برِ مرد دانا کهن.فردوسی.
کهن گشته این داستانها ز من
همی نو شود بر سر انجمن.فردوسی.
کهن گشت این نامهء باستان
ز گفتار و کردار آن راستان.فردوسی.
که این داستانها و چندین سخن
گذشته بر او سال و گشته کهن.فردوسی.
نو شعرهای حجت بر خویشتن به حجت
برخوان اگر کهن گشت این گفتهء کسائی.
ناصرخسرو.
کهن گردد اکنون حدیث افاضل
چو از عقل او حلهء علم نو شد.خاقانی.
|| فراموش شدن. از یادها رفتن. از لوح خاطر محو شدن :
که هرگز نگردد کهن نام نو
برآید ز مردی همی کام نو.فردوسی.
همی نام جستی میان دو صف
کنون نام جاویدت آمد به کف
که تا در جهان مردم است و سخن
چنان نام هرگز نگردد کهن.فردوسی.
- کهن گشتن رنج کسی؛ ضایع و تباه شدن آن. پاداش زحمات کسی فراموش شدن یا به تأخیر افتادن. تلاش و کوشش کسی بی اجر ماندن :
بسی رنج برداشتی زین سخن
نمانم که رنج تو گردد کهن.فردوسی.
رجوع به ترکیب «کهن شدن رنج» ذیل «کهن شدن» شود. || دیر ماندن. بسیار توقف کردن. بسیار درنگ کردن. دیر زیستن :
ستاینده ای کو زبهر هوا
ستاید کسی را همی ناسزا
شکست تو جوید همی زآن سخن
ممان تا به پیش تو گردد کهن.فردوسی.
هر آن زیردستی که فرمان شاه
به رنج و به کوشش ندارد نگاه
بود زندگانیش با درد و رنج
نگردد کهن در سرای سپنج.فردوسی.

کهن گشته.

[کُ هَ / هُ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) سالخورده. پیرشده :
این پیر گوژپشت کهن گشته شاخ گل
باز از صبا به صنعت باد صبا شده ست.
ناصرخسرو (دیوان ص 52).
وین کهن گشته گنده پیر گران
دلها می چگونه برْباید.
ناصرخسرو (دیوان ص 138).
|| فرسوده شده. مقاومت و تاب و توان ازدست داده :
دیوار کهن گشته نه بردارد پادیر(1)
یک روز همه پست شود رنجش بگذار.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| ازیادرفته. بر اثر گذشت زمان، فراموش شده. به عهدهء تعویق افتاده. معوق مانده :
چو قاصد زبان تیغ پولاد کرد
خراج کهن گشته را یاد کرد.نظامی.
|| مزمن شده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و آن را که سلاق کهن گشته باشد حجامت بر ساق و رگ و پیشانی زدن... (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً).
(1) - ن ل: پادیز.

کهن گشوئیه.

[کَ گَ ئی یِ] (اِخ) دهی از دهستان رودان است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنگی.

[کُ نَ / نِ] (حامص) فرسودگی و پارگی. (ناظم الاطباء). رَثاثَت. بِلاء. بِلی. عتاقت. حالت و چگونگی کهنه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا): وَبَد؛ کهنگی جامه. (منتهی الارب). || پیری و سالخوردگی. || قدمت. ضد نوی و تازگی. (ناظم الاطباء).

کهن لنگ.

[کُ هَ / هُ لَ] (ص مرکب) کنایه از کسی یا چیزی که در جایی باشد و از آن برآمدن نتواند. (آنندراج). کسی یا چیزی که در جایی باشد و از آن نتواند خیزد. (فرهنگ فارسی معین). اسب یا آدمی که لنگی او مزمن و کهنه باشد. (گنجینهء گنجوی ص 128). که از دیرباز لنگ باشد :
سمندر چو پروانه آتش رو است
ولیک این کهن لنگ و آن خوش رو است.
نظامی (از آنندراج).
فلک با اینهمه ناموس و نیرنگ
شب و روز ابلقی دارد کهن لنگ.
نظامی (از آنندراج).
نفس بردار از این نای گلوتنگ
گره بگشای از این پای کهن لنگ.نظامی.
برای دفع این دزد کهن لنگ
فلاخن وار خواهم یک بغل سنگ.
محمدصالح رافع (از آنندراج).

کهن محل.

[کَ مَ حَل ل / حَ] (اِخ) دهی از دهستان رودآب است که در بخش فهرج شهرستان بم واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن ملا.

[کَ مُلْ لا] (اِخ) دهی از بخش سوران است که در شهرستان سراوان واقع است و 100 تن سکنه دارد که از طایفهء میرمرادزایی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن ملک.

[کَ مَ لِ] (اِخ) دهی از بخش سوران است که در شهرستان سراوان واقع است و 200 تن سکنه دارد که از طایفهء میرمرادزایی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهن منظر.

[کُ هَ / هُ مَ ظَ] (ص مرکب) که منظر پیران دارد. پیرطلعت. کنایه از دنیا :
بلبلی زین بیضهء خاکی گذشت
طوطیی نو زین کهن منظر بزاد.خاقانی.

کهنمو.

[کَ نَ] (اِخ) دهی از حومهء بخش اسکو است که در شهرستان تبریز واقع است و 1151 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان علامرودشت است که در بخش کهنگان شهرستان بوشهر واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

کهنو.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان پاریز است که در بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوئیه.

[کَ ئی یِ] (اِخ) دهی از دهستان پاریز است که در بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کهنوپنچرک.

[کَ پَ چَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سبزواران است که در بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع است و 245 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوت.

[کَ هَ] (معرب، اِ) وظیفهء کاهن. این کلمه سریانی است. (از اقرب الموارد). کاهنی. کهانت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کاهن و کهانت و نشوء اللغه ص 69 شود.

کهنوج.

[کَ] (اِخ) یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان جیرفت که محدود است از شمال به بخش مرکزی جیرفت و بخش جبال بارز و از جنوب به بخشهای جاسک و میناب و از مشرق به دهستان ولگان از شهرستان ایرانشهر و از مغرب به دهستان رودان بخش میناب. این بخش قسمتی کوهستانی و قسمتی دیگر دشت است و کوههای مهم آن عبارتند از: کوه حکمرد، کوه گرم، کوه شهری، کوه شاه و کوهستان بشاگرد. رودخانهء مهم بخش، رودخانهء هلیل و رودخانهء میناب است. بخش کهنوج از نه دهستان و 381 آبادی تشکیل شده است به شرح زیر:
1 - دهستان انگهران، با 108 آبادی و 6700 تن سکنه. 2 - دهستان رمشک، با 38 آبادی و 1400 تن سکنه. 3 - دهستان رودبار، با 29 آبادی و 5300 تن سکنه. 4 - دهستان قلعه گنج، با 14 آبادی و 750 تن سکنه. 5 - دهستان کوه شهری، با 15 آبادی و 1300 تن سکنه. 6 - دهستان کلاشگرد، با 72 آبادی و 4000 تن سکنه. 7 - دهستان مارز، با 32 آبادی و 950 تن سکنه. 8 - دهستان منوجان، با 46 آبادی و 9600 تن سکنه. 9 - دهستان نمداد، با 27 آبادی و 4000 تن سکنه. مجموع سکنهء بخش در حدود 34هزار تن و مرکز بخش قصبهء شیخ آباد مشهور به کهنوج است که مرکز پادگان جمازه سوار لشکر 7 کرمان می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش ماهان شهرستان کرمان است که 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حتکن است که در بخش زرند شهرستان کرمان واقع است و200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج سربنان.

[کَ سَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان سربنان است که در بخش زرند شهرستان کرمان واقع است و 196 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج شیرآباد.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان سبزواران است که در بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع است و 149 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج گرم.

[کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان حرجند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج مدیم.

[کَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان زنگی آباد است که در شهرستان کرمان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج معزآباد.

[کَ مُ عِزز] (اِخ) دهی از دهستان حرجند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنوج یزدان آباد.

[کَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش زرند است که در شهرستان کرمان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

که نورد.

[کُهْ نَ وَ] (نف مرکب) کوه نورد. کوه پیما. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوه نورد شود.

که نوردی.

[کُهْ نَ وَ] (حامص مرکب)کوه نوردی. کوه پیمایی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوه نوردی شود.

کهنویه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان خنج است که در بخش مرکزی شهرستان لار واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنة.

[کَ هَ نَ] (ع اِ) جِ کاهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ کاهن، به معنی فالگوی. (آنندراج). جِ کاهن که به معنی غیب گوی و فالگیر باشد. (غیاث). مردمان غیبگوی و فالگوی و کاهن و جادوگر. (ناظم الاطباء). رجوع به کاهن شود.

کهنه.

[کُ نَ / نِ] (ص) دیرینه و قدیم. (آنندراج). قدیم. ضد تازه و نو. (ناظم الاطباء). دیرین. دیرینه. عتیق. عتیقه. کهن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز نامه های کهن نام کهنگان برخوان
یکی جریدهء پیشینیان به پیش آور.
ناصرخسرو.
از حقیقت به دست کوری چند
مصحفی مانده کهنه گوری چند.سنائی.
- کهنه قبالهء جایی (شهری) بودن؛ از گذشتهء آن آگاهی بسیار داشتن. همهء جاهای آن و مالکان پیشین آن را شناخته بودن. همهء مواضع و اوضاع و احوال آن را دانسته بودن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: نو که آمد به بازار، کهنه می شود دل آزار. (امثال و حکم ج 4 ص 1841).
|| پیر. سال دیده. مقابل کودک و جوان. (فرهنگ فارسی معین). پیر. (ناظم الاطباء).
- کهنهء باصفا؛ پیری که چون جوانان شکفته و ظریف باشد. (آنندراج) :
جلوه گر گشت دختر رز باز
کهنهء باصفای من آمد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
|| خَلَق. خلقان. مندرس. ژنده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
یکی کهنه خوانی نهادمْش پیش
بر او نان کشکین سزاوار خویش.فردوسی.
فرعون نگاه کرد موسی را دید با عصا و جامهء کهنه. (قصص الانبیاء ص 99).
کهنه گلیمی که نمازی بود
زَاطلس نو به که به بازی بود.
امیرخسرو.
|| مزمن. مزمنه: دل درد کهنه. جرب کهنه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || فرسوده. کارکرده. (ناظم الاطباء). کارکرده. فرسوده: کتابی کهنه. (فرهنگ فارسی معین). || گاه برای تعظیم چیزی و رساندن مهارت کسی استعمال کنند: کهنه دزد. کهنه شاعر. (فرهنگ فارسی معین) :
اینکه تو بینی به زیر خرقه خزیده
کهنه حریفی است چشم چرخ ندیده.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کهنه اصفهانی؛ اصفهانی سخت گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کهنه غلتاق.؛ رجوع به همین کلمه شود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کهنه مرد رند؛ سخت گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (اِ) رکو. رکوی. خرقه . لته. پینه. یک قطعه کوچک جداکرده از جامهء مندرس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : همه روزه او و امثال او... پیاده به در سرایهای ایشان می گردند... تا لقمه ای بخورند یا کهنه ای بستانند. (کتاب النقض ص 41).
زآن عمامهء زفت نابایست او
ماند یک گز کهنه اندر دست او.
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| لتهء زنان. جامه ای که زنان گاه عادت بر خود دارند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مر زنان راست کهنه توبرتو
مرد را روز نو و روزی نو.
سنائی (از یادداشت ایضاً).
- کهنهء بی نمازی؛ لتهء حیض. (آنندراج). لتهء حیض. حیضه. محیضه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کهنهء بی نمازیش نکنی
از ریا دامن نمازی را.
اسماعیل ایما (از آنندراج).
- کهنهء حیض؛ کهنهء بی نمازی. لتهء حیض. (آنندراج).
- کهنهء رنگین؛ کهنهء بی نمازی. کهنهء حیض. لتهء حیض. (آنندراج) :
بعد از این بر سر شق بندی شومت آیم
سبب سرخی آن کهنهء رنگین آیم.
حکیم شفائی (از آنندراج).
|| جامه ای که طفل را در آن پیچند یا در زیر او افکنند تا دیگر جامه ها ملوث نکند. پارچه ای که به زیر طفل شیرخوار گسترند یا طفل را در آن پیچند تا جامهء خود و چیزهای مجاور را نیالاید. پارچه ای که زیر طفل افکنند تا بول او به تشک سرایت نکند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه.

[کُ نِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش جغتای شهرستان سبزوار است که در شمال باختری بخش واقع است. به واسطهء کوهستانی بودن دهستان، راهها عموماً صعب العبور است. این دهستان از 9 آبادی تشکیل یافته است و مجموعاً 2171 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کهنه.

[کُ نِ] (اِخ) ده مرکزی دهستان کهنه است که در بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع است و 733 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کهنه.

[کَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار است و 727 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کهنه اسلام.

[کُ نَ / نِ اِ] (ص مرکب)کسی که مسلمانیش قدیم باشد. کسی که مسلمان زاده باشد. مقابل نومسلمان. (کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 فرهنگ نوادر لغات) :
چو دید آن طرهء کافر مسلمان شد مسلمانی
صلا ای کهنه اسلامان به مهمانی به مهمانی.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).

کهنه اوغاز.

[کُ نِ اُو] (اِخ) دهی از دهستان اوغاز است که در بخش باجگیران شهرستان قوچان واقع است و 765 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کهنه پرست.

[کُ نَ / نِ پَ رَ] (نف مرکب)کهنه پرستنده. طرفدار آداب و سنن قدیم. مرتجع. (فرهنگ فارسی معین).

کهنه پرستی.

[کُ نَ / نِ پَ رَ] (حامص مرکب) طرفداری آداب و سنن قدیم. ارتجاع. (فرهنگ فارسی معین).

کهنه پوش.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه جامه های کهنهء دیگران پوشد: من کهنه پوش تو نیستم(1). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - غالباً خواهرها یا برادرهای کوچک به خواهر یا برادر بزرگ گویند آنگاه که خواهند جامهء مستعمل بزرگتر به کوچکتر دهند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه پوشی.

[کُ نَ / نِ] (حامص مرکب)حالت و عمل کهنه پوش. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهنه پوش شود.

کهنه پیرا.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) که جامه های کهن را مرمت کند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کهنه پیرایان صنع ازبهر نوعهدان باغ
رزمه ها از کارگاه روم و ششتر کرده اند.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص 106، از یادداشت ایضاً).

کهنه چین.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه از کوچه ها قطعات کهنه گرد کند تا از آن جامه کند یا جامه را پیوند کند. آنکه از کوچه ها پاره های جامه گرد کند. آنکه از کوچه و کوی، کهنه و پاره گرد کند. ژنده چین. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه چینی.

[کُ نَ / نِ] (حامص مرکب)حالت و عمل کهنه چین. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهنه چین شود.

کهنه حریف.

[کُ نَ / نِ حَ] (ص مرکب)سخت گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهنه رند. بسیار زیرک و مکار.

کهنه حصار.

[کُ نِ حِ] (اِخ) دهی از دهستان دربند پایین است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه خاکدان.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) دنیا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه خر.

[کُ نَ / نِ خَ] (نف مرکب)کهنه خرنده. خرندهء اثاث کهنه. خُلْقانی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خریدار اسباب و وسایل مستعمل و دست دوم.

کهنه خری.

[کُ نَ / نِ خَ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی کهنه خر. رجوع به مادهء قبل شود.

کهنه داود.

[کُ نَ / نِ وو] (اِخ) شعبه ای است از طایفهء ناحیهء سراوان از طوایف کرمان و بلوچستان و از 50 خانوار مرکب است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 98).

کهنه دوز.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه جامهء کهنه دوزد و وصله زند. مجازاً، مقلد. کهنه پرست. (کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 فرهنگ نوادر لغات) :
چون مرا جمعی خریدار آمدند
کهنه دوزان جمله در کار آمدند.مولوی.
کهنه دوزان گر بدیشان صبر و حلم
جمله نودوزان شدندی هم به علم.مولوی.

کهنه دوشنبه.

[کُ نَ / نِ دُ شَمْ بَ / بِ](اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت میان رود برده و سیاواش در 328 هزارگزی تهران. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه دون.

[کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان دابو است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کهنه ده.

[کُ نِ دِهْ] (اِخ) مرکز دهستان فریم است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران 3).

کهنه دیر.

[کُ نَ / نِ دَ / دِ] (اِ مرکب) دنیا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه رباط.

[کُ نَ / نِ رِ] (اِ مرکب) رباط قدیمی. || کنایه از دنیا و جهان. (فرهنگ فارسی معین).

کهنه رند.

[کُ نَ / نِ رِ] (ص مرکب) سخت گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهنه حریف. بسیار مکار و زیرک.

کهنه رودپشت.

[کُ نَ پُ] (اِخ) دهی از دهستان دهشال است که در بخش آستانهء شهرستان لاهیجان واقع است و 351 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه سر.

[کُ نِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش صومعه سراست که در شهرستان فومن واقع است و 520 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه سرا.

[کُ نِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان چلندر است که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کهنه سوار.

[کُ نَ / نِ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) سوار مجرب. سوار آزموده. (فرهنگ فارسی معین). || بهادر نامدار و مشهور. (ناظم الاطباء). کهنه کار در جنگ. جنگ آزموده. (فرهنگ فارسی معین). || سرآمد پهلوانان. (آنندراج) :
ای تا ابد از کهنه سواران تو مریخ
وی از ازل از پیر غلامان تو کیوان.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| (اصطلاح زورخانه) مرشد زورخانه. کسی که تعلیم کشتی گیری و ورزش باستانی دهد. (فرهنگ فارسی معین) :
آفرین باد به گفتار خوش کهنه سوار(1)
آن پسرخواندهء پریای ولی در همه کار.
میرنجات (از فرهنگ فارسی معین).
|| آنکه کارآزموده و مجرب باشد. (ناظم الاطباء). بسیار ماهر و زرنگ: از آن کهنه سوارهاست. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این بیت در آنندراج شاهد معنی قبل آمده است.

کهنه سواری.

[کُ نَ / نِ سَ] (حامص مرکب) آزمودگی در سواری. || کهنه کاری در جنگ. || (اصطلاح زورخانه) مرشدی زورخانه. تعلیم کشتی گیری و ورزش باستانی. (فرهنگ فارسی معین) :
با خلق جهان کشتی همت شودم پاک
گر مشعل دولت کندم کهنه سواری.
محسن تأثیر (از فرهنگ فارسی معین).

کهنه سوز.

[کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) پارچهء کهنهء سوخته. (فرهنگ فارسی معین).

کهنه شدن.

[کُ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) پیر شدن. || فرسوده شدن و کارکرده شدن. (ناظم الاطباء). بِلاء. بِلی. اخلیلاق. اندراس. رَثاثَت. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : هم به آن پیراهن است که از دنیا بیرون برده است آن کهنه نشود. (قصص الانبیاء ص 209). رثوثة؛ کهنه شدن رسن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). دَرس؛ کهنه شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). رجوع به کهنه شود.

کهنه شده.

[کُ نَ / نِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مندرس. مدروس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهنه شدن و کهنه شود. || قدیمی. متعلق به ایام گذشته.

کهنه شنبه.

[کُ نِ شَمْ بِ] (اِخ) دهی از دهستان تمین است که در بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان واقع است و 150 تن سکنه دارد که از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کهنه شور.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) در تداول عامه، کهنه شوی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهنه شوی شود.

کهنه شوی.

[کُ نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه کهنهء آلودهء اطفال شیرخوار شوید. آنکه مشمع و جامهء پیچیدهء به اطفال شیرخوار را شوید. خادمه ای که مأمور شستن کهنه های طفل شیرخوار است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه شویی.

[کُ نَ / نِ] (حامص مرکب)عمل شستن کهنهء اطفال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حالت و چگونگی کهنه شوی. رجوع به کهنه شوی شود.

کهنه شهر.

[کُ نَ شَ] (اِ مرکب) مقابل نوشهر. قسمت قدیمی شهر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه شهر.

[کُ نَ / نِ شَ] (اِخ) خره ای از سلماس (شاهپور) آذربایجان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه علی آباد.

[کُ نِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار است و 196 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کهنه غلتاق.

[کُ نَ / نِ غَ] (اِ مرکب) غلتاق کهن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کهنه غلتاق؛ زنی پیر و مایل به مردان. زن پیر بدسابقه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه غلطاق.

[کُ نَ / نِ غَ] (اِ مرکب) کهنه غلتاق. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهنه غلتاق شود.

کهنه فرود.

[کُ نِ فُ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان قوچان است که در جنوب غربی قوچان واقع است. این دهستان کوهستانی است و هوایی معتدل دارد و سکنهء آن از طوایف زعفرانلو هستند. از 17 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته است و مجموعاً 9956 تن سکنه دارد و قرای عمدهء آن عبارتند از سراب و علی آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کهنه فرود.

[کُ نِ فُ] (اِخ) ده مرکز دهستان کهنه فرود است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 860 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کهنه فروش.

[کُ نَ / نِ فُ] (نف مرکب)کسی که قماشهای کهنه و اشیای مستعمل را بر دست و دوش برگرفته و بفروشد. (آنندراج). آنکه لباسهای کهنه و مندرس می فروشد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). خُلْقانی. (دهار) (تفلیسی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تا از لباس حسن بیاراست دوش خود
از نو شدیم بندهء کهنه فروش خود.
سیفی (از آنندراج).
|| مجازاً، آنکه معنی کهنه عرضه می کند. مقلد. (کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 فرهنگ نوادر لغات) :
نوبت کهنه فروشان درگذشت
نوفروشانیم و این بازار ماست.مولوی.

کهنه فروشی.

[کُ نَ / نِ فُ] (حامص مرکب) شغل و عمل کهنه فروش. رجوع به کهنه فروش شود.

کهنه فعلگی.

[کُ نَ / نِ فَ لَ / لِ] (حامص مرکب) حیله گری. مکاری. مکربازی. حالت و صفت کهنه فعله :
در عشق می گذارم از تو بنای کاری
گر کهنه فعلگی را گردون نهد کناری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به کهنه فعله شود.

کهنه فعله.

[کُ نَ / نِ فَ لَ / لِ](1) (ص مرکب، اِ مرکب) کارگر قدیمی. (فرهنگ فارسی معین). || آزموده و تجربه کار. (ناظم الاطباء). || کنایه از محیل و مکار و تجربه کار. (آنندراج). مکار. حیله گر. (ناظم الاطباء). حیله گر قدیمی. محیل. مجرب. (فرهنگ فارسی معین) :
هرجاییی چو مشعل دولت ندیده ایم
این کهنه فعله مخترع طرح تازه است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - آنندراج به کسر «ف» ضبط کرده است.

کهنه قشلاق.

[کُ نَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 243 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنه قلتاق.

[کُ نَ / نِ قَ] (اِ مرکب) زن پیر که هنوز به مردان مایل است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کهنه غلتاق شود.

کهنه قلعه.

[کُ نَ / نِ قَ عَ / عِ] (اِ مرکب)قلعهء قدیمی. قلعهء کهنه. قلعه ای از روزگار کهن بازمانده. کهن دژ.

کهنه قلعه.

[کُ نَ قَ عِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویه است که در شهرستان ارومیه واقع است و 247 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنه قلندر.

[کُ نَ / نِ قَ لَ دَ] (اِ مرکب)قلندر کهنه کار. باسابقه در قلندری. قلندر روزگاردیده و گرم و سرد چشیده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه قمارباز.

[کُ نَ / نِ قِ / قُ] (اِ مرکب)قمارباز کهنه کار. آنکه در قماربازی تجربه و سابقهء طولانی دارد. ورزیده در قماربازی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه کار.

[کُ نَ / نِ] (ص مرکب) آزموده. کارآزموده. مجرب. مقابل تازه کار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سخت گربز. گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه کاری.

[کُ نَ / نِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی کهنه کار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهنه کار بودن. مجرب بودن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهنه کار شود.

کهنه کتاب.

[کُ نَ / نِ کِ] (اِ مرکب) کتاب کهنه. کتاب قدیمی. کتابی از روزگار دیرین بازمانده :
ما ز آغاز و ز انجام جهان بی خبریم
اول و آخر این کهنه کتاب افتاده ست.
کلیم کاشانی.

کهنه کردن.

[کُ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)ارثاث. تعتیق. اِخلاق. اِبلاء. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فرسوده ساختن: انتضاء؛ کهنه کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی).

کهنه گچ.

[کُ نَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان منگور است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کهنه گر.

[کُ نَ / نِ گَ] (ص مرکب) آنچه اشیاء را کهنه و فرسوده کند. کهنه کننده. فرساینده. (کلیات شمس چ فروزانفر ج 7 فرهنگ نوادر لغات) :
کهنه گر است این زمان، عمر ابد مجو در آن
مرتع عمر خلد را، خارج این زمانه کن.
مولوی (کلیات شمس ایضاً).

کهنه گردانیدن.

[کُ نَ / نِ گَ دَ] (مص مرکب) کهنه کردن. ازکارافتاده و فرسوده ساختن: ابلاء؛ کهنه گردانیدن. (تاج المصادربیهقی). رجوع به کهنه کردن شود.

کهنه گردیدن.

[کُ نَ / نِ گَ دی دَ](مص مرکب) کهنه شدن. کهنه گشتن. فرسوده شدن: اکماد؛ کهنه گردیدن جامه. (منتهی الارب). رجوع به کهنه شدن و کهنه گشتن شود.

کهنه گشتن.

[کُ نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب) کهنه گردیدن. ازکارافتاده و فرسوده شدن. || از چشم افتادن. مورد بی اعتنایی قرار گرفتن :
بدو گفت رامشگری بر در است
که از من به سال و هنر برتر است
نباید که در پیش خسرو شود
که ما کهنه گردیم و او نو شود.فردوسی.

کهنه گل.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام وسط است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 546 تن سکنه دارد. بقعهء امام زاده یحیی در این ده واقع است، تاریخ بنای این بقعهء 707 ه . ق. است و اکنون منهدم گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهنه گوراب.

[کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن است و 893 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه گوراب.

[کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان املش است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه گویه بالا.

[کُ نَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودسر است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 310 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهنه لاهیجان.

[کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان پیران است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 202 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنه لحاف.

[کُ نَ / نِ لَ] (اِ مرکب) لحاف کهنه. لحاف مندرس و فرسوده. || کنایه از آسمان :
در لحاف فلک افتاده شکاف
پنبه می بارد از این کهنه لحاف.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه لو.

[کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان اوزومدل است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 204 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنه مردرند.

[کُ نَ / نِ مَ دِ رِ] (ص مرکب) سخت گربز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنه میاندوآب.

[کُ نَ میا دُ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد است که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهنه ناب.

[کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کهنهء نوخیزتر.

[کُ نَ / نِ یِ نَ / نُو تَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان است که با کهنی، نوترین حوادث از آن برخاسته می شود. (حاشیهء مخزن الاسرار نظامی چ وحید ص 38) :
نیست در این کهنهء نوخیزتر
موی شکافی ز قلم تیزتر.
نظامی (مخزن الاسرار ایضاً).

کهنه نوکر.

[کُ نَ / نِ نَ / نُو کَ] (ص مرکب، اِ مرکب) نوکر قدیمی. || سخت گربز در تملق آقا و دزدی از مال او. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهنی.

[کُ هَ / هُ] (حامص) دیرینگی. عتاقت. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهن بودن. کهنه بودن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهن و کهنه شود.

کهنی.

[کِ] (اِ) خانهء زمستانی. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). || خرس. (فرهنگ جهانگیری). خرس را گویند، و آن جانوری است معروف. (برهان) (آنندراج).

کهواده.

[کُهْ دَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقایی و مرکب از 400 خانوار که در حوالی دره کرد مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 80).

کهوار.

[کِهْ] (اِ) فلاخن، و در اصل گَهواره بوده، چون به صورت گهواره است آن را کهوار گفتند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

کهواره.

[کَهْ رَ / رِ] (اِ مرکب) مهد و گهواره. (ناظم الاطباء). رجوع به گهواره شود.

کهوان.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان فشگلدره است که در بخش آبیک شهرستان قزوین واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کهود.

[کَ] (ع ص) اتان کهودالیدین؛ خر مادهء شتاب رو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کهور.

[کَ] (اِ)(1) درختی است که در جنوب ایران در جنگلهای جیرفت و نرماشیر و شهداد و مکران و بندرعباس بسیار است و در خوزستان کمتر یافت می شود. چوب آن صنعتی باشد. (گااوبا، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). غاف. کبیر(2). قسمی از آن را کهور شاهی(3) گویند که تنهء صاف و شاخه های مستقیم و چوبی سست دارد و از ریشهء آن که خطوط زرین دارد، چوب سیگار و جز آن کنند و قسمی دیگر را کهور دره نامند که خردتر از کهور شاهی است با تنهء کوتاه و ناهموار و دارای برآمدگیهای بسیار و چوب ریشهء آن به کار صنعتی نیاید. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). درختچه ای است از تیرهء پروانه واران که دارای برخی گونه های درختی نیز می باشد. گل آذینش سنبله ای است و ساقه هایش خار دارند. در جنوب ایران (نرماشیر و بندرعباس) و هندوستان می روید. غاف. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 205 شود.
(1) - Prosopis. (2) - در برازجان به این درخت گویند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(3) - Prosopis spicigera.

کهور.

[کَ] (اِ) نوعی چوب که در کرمان و نواحی از زیر خاک و ریگ روان به دست آرند و خطوط زرین بر آن است. از آن چوب سیگار و وافور و چپق و غیره سازند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل شود.

کهورات.

[ ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را نوعی سبزی معنی کرده است. رجوع به دزی ج 2 ص 496 شود.

کهورستان.

[کَ رِ] (اِ مرکب) اراضیی که در آن کهور باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهور شود.

کهورک.

[کَ رَ] (اِخ) نام محلی در 369 هزارگزی کرمان و 158 هزارگزی زاهدان از راه شوره گز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کهورکا.

[کَ] (ترکی، اِ) رجوع به کورکا و مادهء بعد شود.

کهورکه.

[کَ کَ / کِ] (ترکی، اِ) کورکا. کهورکا. رجوع به کورکا و تاریخ غازانی ص 57، 60، 64، 127، 155 شود.

کهورین.

[کَهْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان است که در شهرستان هروآباد واقع است و 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کهوف.

[کُ] (ع اِ) جِ کهف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کهف شود.

کهوک.

[کُ] (اِ) یکی از گونه های درخت افرا(1) می باشد که در شمال ایران فراوان است. کی کف. آقچه قیین. تل. (فرهنگ فارسی معین).
, Acer(لاتینی)
(1) - Acer monspessulanum montpellier
(فرانسوی).

کهول.

[کُ] (ع مص) کهل گردیدن، و کاهل اسم فاعل است از آن، و یا ثلاثی مجرد آن، فعل مرده ای است. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). صاحب منتهی الارب در ذیل اکتهال آرد: کهل گردیدن و دومو شدن، و هکذا قالوا و لایقال کهل من المجرد.

کهول.

[کُ] (ع ص، اِ) جِ کهل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) :
انبیااند بدانگاه که پیران و کهولند
حکمااند از آن وقت که اطفال و صغارند.
ناصرخسرو.
و شیوخ و کهول از سرمستی دست بسته شده. (جهانگشای جوینی). و رجوع به کَهْل شود.

کهول.

[کَ] (ع اِ) تننده. (منتهی الارب) (آنندراج). عنکبوت. (محیط المحیط) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء بعد شود. || (ص) مردی که در ریش او موهای سیاه و سفید باشد. (آنندراج) (از غیاث) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به دو مادهء قبل و کهولة و کهولت شود.

کهول.

[کَهْ وَ] (ع اِ) تننده، یا نوعی از آن. (منتهی الارب). عنکبوت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). رجوع به معنی اول مادهء قبل شود.

کهولت.

[کُ لَ] (ع مص)(1) دومو شدن یعنی در ریش موی سیاه و سفید پیدا شدن. (غیاث). دومویه شدن ریش. (ناظم الاطباء). دومو (سیاه و سفید) شدن ریش. || پیر شدن. || (اِمص) دومویی. (فرهنگ فارسی معین). کهلی. دومویی. دومویگی. میانه سالی. عاقل مردی. عاقله زنی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و چون در حد کهولت و موسم عقل و تجربت رسند... صحیفهء دل را پرفواید بینند. (کلیله و دمنه). || پیری. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- به کهولت رسیدن روز؛ نزدیک به پایان رسیدن آن. به آفتاب زردی رسیدن : با اهل شرک جنگ بپیوستند و چون روز به کهولت رسید و شهباز آفتاب چنگ در پردهء... غراب آویخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 355 و چ قویمی ص213).
|| سستی و کاهلی. (ناظم الاطباء).
(1) - از «کهولة». و رجوع به همین کلمه و «کهول» شود.

کهولة.

[کُ لَ] (ع مص) دومو شدن یعنی در ریش موی سیاه و سفید پیدا شدن. (آنندراج). کهل گردیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به کهولت و کهل شود.

کهوه.

[کَهْ وَ / وِ] (اِ) اسم فارسی قهوه است. (آنندراج) (انجمن آرا) (فهرست مخزن الادویه).

کهوه.

[کُ] (ع مص) پیر و کلانسال گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کهت الناقة کهوهاً؛ شتر ماده پیر و کلان سال گردید. (از اقرب الموارد). || په کردن مست بر روی کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). هه کردن مست، و ذلک اذا استنکهت السکران فنکه فی وجهک، و به این معنی از باب فتح آید. (ناظم الاطباء).

کهوین.

[کُهْ] (ص) کهنه. (ناظم الاطباء). || پیر. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کهة.

[کَهْ هَ] (ع ص) شتر مادهء فربه کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج). گنده پیر و زن پیر. (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد). || ناقهء کلان سال، فربه باشد یا لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کهه.

[کَ هَ / هِ] (اِ) اسم فارسی تبن است که نیز به فارسی کاه نامند. (فهرست مخزن الادویه). در فرهنگ مخزن الادویه گفته اسم پارسی تبن است که کاه باشد. (از آنندراج) (انجمن آرا). کاه = که. تبن. کاه. (فرهنگ فارسی معین).

کهه.

[کَ هَ / هِ] (اِ) رجوع به کُهَ شود.

کهه زدن.

[کُهْ هَ / هِ زَ دَ] (مص مرکب)پیوسته سرفه های خشک کردن. سرفه های پیاپی سخت کردن: دیشب تا صبح کهه زدم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کُه کُه زدن. رجوع به کهیدن شود.

کهی.

[کِ] (حامص)(1) کوچکی. خردی. صغر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
قلم جدا کند ای شاه کهتر از مهتر
به کوتهی و درازی مدان کهی و مهی.
ناصرخسرو (از امثال و حکم ص 451).
(1) - از: کِهْ + ی (مصدری).

کهی.

[کَ] (اِ) در محاورهء هندیان، کاه و علوفهء ستور. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || خوراک و ذخیره و توشه. (ناظم الاطباء). || گروه غارتگران. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || فوجی باشد علی حده که به اطراف و جوانب رفته برای لشکر خاص کاه و دانه و هیمه و غیره بیارد. (غیاث).

کهی.

[کُ ها] (ع مص) اَکْهی گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گنده دهن و بددل گردیدن و کلف پدید آمدن بر روی کسی. (ناظم الاطباء). رجوع به اَکهی شود.

کهی.

[کِ] (اِخ) نام قلعه ای است از ولایت سیستان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). مخفف کهیچ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کهیچ شود.

کهیا.

[کَهْ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالاست که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 214 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کهیانا.

[کَهْ] (معرب، اِ) (از سریانی) دوایی است که آن را به عربی عودالصلیب گویند، بر مصروع آویزند نافع باشد. (از برهان). عودالصلیب(1). (از دزی ج 2 ص 496). در فهرست مخزن الادویه آمده: «کهیانا به سریانی عودالصلیب است». (حاشیهء برهان چ معین). کهیانه. (فرهنگ فارسی معین). اسم سریانی شاخ نبات فاوانیا است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به عودالصلیب شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Pivoine

کهیانه.

[کَهْ نَ / نِ] (اِ) کهیانا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهیانا شود.

کهیج.

[کَ] (اِخ) کهیچ. (ناظم الاطباء). قلعه ای است معروف قریب به مکران که به کیج و مکران شهرت دارد و از ولایات نزدیک سیستان است، و آن را کهی نیز گویند. و بعضی کهیج را معرب کهی دانسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به کهیچ شود.

کهیچ.

[کَ] (اِخ) به معنی کهی است که نام قلعه ای باشد از ولایت سیستان. و بعضی گویند کهیج معرب کهی باشد. (برهان). نام قلعه ای است از ولایت سیستان، و به مرور ایام جیم فارسی را انداختند، در این روزگار به کهی معروف است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). در تاریخ سیستان (ص 207 و 408 و 308) چنین نامی نیامده. نام قلعه ای در سیستان «کوهژ» آمده که در تاریخ بیهقی چ قدیم طهران آن را «کوهتیز» و در چ کلکته «کوهشیر» (قلعتی از قلاع غزنین) نوشته اند. و نیز نام جایی در سیستان «قوهه» (معرب کوهه، کهه) آمده. احتمال می رود که «کهیج» = کوهیج = کوفیج = کوفج(1) همان طایفهء معروف ساکن بلوچستان و کرمان باشد و لغةً همهء این اسماء به معنی کوهی (کوهستانی) است. (حاشیهء برهان چ معین) :
نمانیم کآرام گیرند هیچ
سپاهان ما با سپاه کهیچ(2).
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - رجوع به «کوچ» و «کوچ و بلوچ» و «کوفج» شود.
(2) - این کلمه در فهرست ولف نیامده و در شاهنامهء چ دبیرسیاقی ج 2 ص 816 : ... سواران ما با شتاب و بسیچ.

کهیدن.

[کُ دَ] (مص) سرفه کردن. سرفه های سخت کردن. سرفه کردن پیاپی چنانکه مصدوران یا پیران: دیشب تا صبح کهید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کُه کُه زدن و کهه زدن شود.

کهیر.

[کَ] (اِ) سیب صحرایی را گویند، و آن را در خراسان علف شیران و به عربی زعرور خوانند. (برهان). سیب صحرایی است که نقل خواجه و میوهء خرس و کیل و کیلک نیز خوانند و به تازی تفاح بری گویند و به یونانی(1) زعرور گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کهیل کوهی و زعرور. (ناظم الاطباء). کهیر و کهین اسم فارسی زعرور است. (فهرست مخزن الادویه) (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کهین شود.
(1) - ظ: به مغرب. رجوع به زعرور شود.

کهیر.

[کَ] (اِ) آماس و ورمی در پوست بدن شبیه به آماسی که از برخورد گزنه پدید می آید، و ایر نیز گویند. (ناظم الاطباء). بیماری کوتاه مدت که با سرخی پوست و خارش بسیار در تمام بدن ملازم است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عارضهء پوستی(1) است که به صورت دانه های کوچک صورتی رنگ یا به شکل برجستگیهای وسیع تر و گاهی به صورت تاول دیده می شود و با خارش شدید همراه است. کهیر معمو بر اثر واکنش بدن در برابر مواد هیستامینی یا ترکیباتی نزدیک به هیستامین(2) عارض می گردد و آن معمو به علت حساسیت بدن در برابر مادهء شیمیایی به خصوصی یا یک شی ء مخصوص است، چه این مواد در حکم مواد آلرژن(3) می باشد. مرض سودا. کئیر. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Urticaire
(2) - Histamine. .
(فرانسوی)
(3) - Allergene

کهیرک.

[کَ رَ] (اِ) به معنی بادنگان دیده شده. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم فارسی و عربی بادنجان است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کهیز.

[کَ] (اِ) کوهه آویز. (ناظم الاطباء). حلقه یا دوالی که بر زین نصب کنند و گرز را بدان بندند. (از اشتینگاس).

کهیش.

[کَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء سهونی ایل چهارلنگ بختیاری است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

کهیعص.

[کافْ هاءْ یاءْ عَیْنْ صادْ] (اِخ) از حروف مقطعه قرآن کریم است و در آغاز سورهء مریم آمده است. در ترجمهء تفسیر طبری، در معنی آن آرد: «این صورت سوگند است که خدای همی یاد کند». در ترجمان القرآن آرد: به قول ابن عباس «ک» از کافی، «ه» از هادی، «ی» از حکیم، «ع» از علیم، «ص» از صادق مأخوذ است، یعنی خداوند کفایت کنندهء راه نمایندهء تأییدکنندهء دانای راستگوی، و الله اعلم. (ترجمان القرآن) :
کاف کافی آمد ازبهر عباد
صدق وعده کهیعص.
مولوی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به الم [ اَلِفْ لامْ میمْ ] شود.

کهیل.

[کُ هَ] (ع اِ) از نامهای عربان است. (منتهی الارب).
- یوم الکهیل؛ از ایام عرب است. (مجمع الامثال میدانی).

کهیلا.

[کَ] (اِ) کهیله. اسم هندی سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه). کهیله. سلیخه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهیله و سلیخه شود.

کهیلا.

[کَ] (اِخ) نام مبارزی بود ایرانی(1). (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نام یکی از مبارزان ولایت توران. (از فرهنگ رشیدی). نام پهلوانی تورانی. (از فهرست ولف) :
به دست منوچهر بر میمنه
کهیلا که صد پیل بد یک تنه.فردوسی.
(1) - بر اساس شاهنامهء فردوسی پهلوان تورانی است. و رجوع به شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 3 ص 1149 شود.

کهیله.

[کَ لَ / لِ] (اِ) پوست درختی است نازک و تنک مانند شیطرج، و آن را در دواها به کار برند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کهیلا و کهیله اسم هندی سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه).

کهیله.

[کُ هَ لَ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب). جایی است در بلاد تمیم. (از معجم البلدان).

کهیلی.

[کَ / کِ لا](1) (اِ) کسّیلی کخلّیفی؛ کهیلی معرب است و آن چوبی است شبیه به روناس سیاه سرخی مایل و تخمش همچو حب الرشاد، و گویند پوست درختی است شبیه سلیخهء سیاه فربه کن بدن. (منتهی الارب). کسیلی معرب کهیلی است و آن چوبی است شبیه به روناس مایل به سرخی. (از اقرب الموارد). لغت هندی است و معرب آن کسیلی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهیلا و کهیله شود.
(1) - در اقرب الموارد (ذیل کسیلی در مادهء کسل) به کسر اول و در یادداشتی از مرحوم دهخدا به فتح اول ضبط شده است.

کهیم.

[کَ] (ع ص) مرد کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج). پیر و فرتوت. (ناظم الاطباء): رجل کهیم؛ مرد سالخوردهء تهیدست. (از اقرب الموارد).

کهین.

[کِ] (ص تفضیلی)(1) کوچکتر. اصغر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوچکتر. (فرهنگ فارسی معین) :
نگین بدخشی بر انگشتری
ز کمتر به کمتر خرد مشتری
وز انگشت شاهان سفالین نگین
بدخشانی آید به چشم کهین.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
آرزوی خویش بیابد در او
هر کسی از خلق کهین و مهین.
ناصرخسرو.
کهین عالم این را نهد فیلسوف
که زندان جان است و دام بلاست.
ناصرخسرو.
- حد کهین (اصطلاح منطق)؛ حد اصغر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به «حد» شود.
- مقدمهء کهین (اصطلاح منطق)؛ صغری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به «صغری» شود.
- هفت اورنگ کهین.؛ رجوع به همین ترکیب ذیل مدخل هفت اورنگ شود.
|| خردتر به سال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خردسال تر. کم سال تر : و ماند ابونصر که پسر کهین بود و او جد اول است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 118). و نذر کرد که اگر خدای تعالی ده پسر دهد، کهین را قربانی کند. (قصص الانبیاء ص214). طغرل بک را فرزند نبود... سلیمان برادر کهین او را به نیابت او بر تخت نشاندند. (سلجوقنامهء ظهیری). || (ص عالی) به معنی کوچکترین باشد، چه «کِهْ» به معنی کوچک است. (برهان) (آنندراج). کوچکترین و خردترین. (ناظم الاطباء) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گردون به امر و نهی کهین بندهء تو شد
گیتی به حل و عقد کمین چاکر تو باد.
مسعودسعد.
کمین بندهء اوست در روم قیصر
کهین چاکر اوست فغفور در چین.سوزنی.
|| (اِ) انگشت کوچک. کهینه. (ناظم الاطباء). انگشت کوچک. (فرهنگ فارسی معین).
- انگشت کهین؛ کوچکترین انگشت دست یا پا. انگشت کوچک. (فرهنگ فارسی معین) :
مر خاتم را چه نقص اگر هست
انگشت کهین محل خاتم.خاقانی.
غم تو دست مهین است و کنون پیش غمت
همچو انگشت کهین بسته کمر باد پدر.
خاقانی.
(1) - از: کِهْ (کوچک) + ـین.

کهین.

[کِ] (اِ) سیب صحرایی را گویند که به عربی زعرور و ذوثلثة حبات(1) خوانند به سبب آنکه دانهء آن سه پهلو می باشد. (برهان) (آنندراج). سیب صحرایی که آن را نقل خواجو و میوهء خرس و «کیل» و «کیلک» نیز خوانند و به تازی تفاح بری و ذوثلاث حبات و به یونانی(2) زعرور نامند. (فرهنگ رشیدی). زعرور و «کیل» کوهی. (ناظم الاطباء). رجوع به کهیر شود.
(1) - برهان: حباب. آنندراج: حیات.
(2) - ظ: به مغرب. و رجوع به زعرور شود.

کهین آباد.

[ ] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی میانهء جنوب و مغرب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

کهینه.

[کِ نَ / نِ] (ص تفضیلی) کهتر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 454). کهتر باشد از هرچه خواهی گیر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کهتر. (صحاح الفرس). کوچکتر. (فرهنگ فارسی معین). کهین. (ناظم الاطباء). || (ص عالی) به معنی کهین است که کوچکترین باشد. (برهان) (آنندراج). کوچکترین. (فرهنگ فارسی معین). مقابل مهینه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کهین (ناظم الاطباء) :
ز تیغ کوه درختان فروفکنده به موج
از او کهینه درختی مه از مهینه چنار.فرخی.
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
وآنکه کهینه معین دولت باقیش
صاعقه انگیز تیغ فتنه نشان است.مسعودسعد.
کمینه چاکر او صد چو حاتم طایی
کهینه بندهء او صد چو رستم دستان.
شمس طبسی.
رجوع به کهین شود. || (اِ) انگشت کوچک. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهین شود.
- انگشت کهینه؛ کوچکترین انگشت :
بر یاد محقق مهینه
انگشت کهینه بسته دارد.خاقانی.

کهینه.

[کُ نَ / نِ] (ص) کهنه. دیرین. قدیم :
چه آویزی در این چون می ندانی
که دینه ست این مدینه یا کهینه.
ناصرخسرو.

کی.

[کَ / کِ] (ق) کدام و چه وقت. (برهان). کدام وقت. (فرهنگ رشیدی). کلمه ای است که برای استفهام زمان می آید. (غیاث). استفهام فی الزمان یعنی برای طلب تعیین زمان. (آنندراج). کلمهء غیرموصول به معنی چه وقت و چه زمان و چه جا و کجا که مانند معین فعل در استفهام و تمنا و انکار استعمال می گردد، مانند: کی باشد یعنی چه وقت باشد و مانند: کی آمد و کی رفت یعنی چه وقت آمد و چه وقت رفت و کجا آمد و کجا رفت. (ناظم الاطباء). چه وقت. چه زمان: کی آمد؟ کی رفت؟ (فرهنگ فارسی معین). کدام هنگام. کدام زمان. چه وقت. متی. ایان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اوستا، «کذه»(1) (چه وقت). هندی باستان، «کدا»(2) (چه وقت). افغانی، «کله»(3). استی، «کد»(4) (هرگاه، اگر، آیا). بلوچی، «کدی»(5) (چه وقت). ایرانی باستان، «کذا»(6) (چه وقت). کردی، «کی»(7)(که؟ کدام؟). (حاشیهء برهان چ معین) :
تا کی دوم از گرد در تو
کاندر تو نمی بینم چربو
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو به اشنان و کنشتو.
شهید (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تا کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب
تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب؟
رودکی (از یادداشت ایضاً).
چه نیکو سخن گفت یاری به یاری
که تا کی کشم از خسر ذل و خواری.
رودکی (احوال و اشعار ج 3 ص 1074).
تا کی دوم از پویهء تو رسته به رسته؟
بوطاهر (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گردنگل آمد این پسر تا کی
بربندیش به آخر هر مهتر.
بوالعباس (از یادداشت ایضاً).
تا کی همی درایی و گردم همی دوی
حقا که کمتری و فژاکن تری ز پک.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
ای چون مغ سه روزه به گور اندر
کی بینمت اسیر به غور اندر.
منجیک (از یادداشت ایضاً).
ویحک ای برقعی ای تلخ تر از آب فرژ
تا کی این طعم بد تو که گرفتی سر پژ.
منجیک (از یادداشت ایضاً).
یکی دشت با دیدگان پر ز خون
که تا او کی آید ز آتش برون.فردوسی.
یکی تاج کز قیصران یادگار
همی داشتی تا کی آید به کار.فردوسی.
که بر من زمانه کی آید به سر
که را باشد این تاج و تخت و کمر؟
فردوسی.
رایت تو سایه افکنده ست بر دریای سند
کی بود شاها که سایه افکند بر کوه شام؟
فرخی.
کنون معشوق و می باید نوای چنگ و نی باید
سرود و رود کی باید جز این وقت و جز این احیان؟
لامعی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تا نبیند رنج و سختی مرد کی گردد تمام
تا نیابد باد و باران گل کجا بویا شود؟
ناصرخسرو.
تا به وقت این حادثه خراسان و فترت غز برجای بود و چون این واقعه بیفتاد و سی واند سال شد که هر روز بتر است و هنوز تا کی بخواهد ماند آن نیز... مندرس گشت. (اسرارالتوحید ص 32).
تا کی و تا کی بود این روزگار
آمدن و رفتن بی اختیار.نظامی.
کی گشت طبع حکیم از خاک سوخته خوش
کی دیده تشنهء عشق از آب دجله شفا؟
مجیرالدین بیلقانی.
پشّه کی داند که این باغ از کی است
در بهاران زاد و مرگش در دی است.
مولوی.
تا کی ای بوستان روحانی
گله از دست بوستانبانت؟سعدی.
تو کی بشنوی نالهء دادخواه؟
سعدی (بوستان).
چو آهنگ بربط بود مستقیم
کی از دست مطرب خورد گوشمال؟
سعدی (گلستان).
خدا را از طبیب من بپرسید
که آخر کی شود این ناتوان به.حافظ.
بده جام می و از جم مکن یاد
که می داند که جم کی بود و کی کی؟حافظ.
ساقی بیا که شد قدح لاله پر ز می
طامات تا به چند و خرافات تا به کی؟
حافظ.
- تا کی؛ تا چه زمان. تا چه وقت. تا چند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کی هاکی اش بودن که...؛ عجله داشتن که. شتاب داشتن که. با بی صبری انتظار رسیدن موعد چیزی را داشتن: کی هاکی اش بود که برود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کی کار شیطان است ؛ هنگامی که وقت اجرای کاری را از کسی پرسند و او نخواهد در آن باره اظهار نظری بکند، این جمله را گوید. (فرهنگ فارسی معین).
|| در وقت انکار نیز این لفظ را گویند. (برهان). در هنگام انکار نیز استعمال شود. (انجمن آرا). برای نفی برسبیل انکار استعمال شود. (از آنندراج). چگونه. چون. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چگونه. چطور. (فرهنگ فارسی معین). در استفهام و انکار و نیز در نفی و انکار استعمال گردد، مانند: کی شد، کی کرد؛ یعنی نشد و نکرد. (ناظم الاطباء) :
کی دل به جای داری پیش دو چشم او
گر چشم را به غمزه بگرداند از وریب.
شهید (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رو تا قیامت آید زاری کن
کی رفته را به زاری بازآری؟رودکی.
گرگ را کی رسد صلابت شیر(8)
باز را کی رسد نهیب شخیش؟
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کی مار ترسگین شود و گربه مهربان
گر موش ماژ و موژ کند گاه در همی.
منسوب به رودکی (از امثال و حکم ص 1260).
کی خدمت را شایم تا پیش تو آیم
با این سر و این ریش چو پاغندهء حلاج.
ابوالعباس (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تشتر راد خوانمت پرگست
او چو تو کی بود به گاه عطا؟
دقیقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گویی همچون فلان شدم نه همانا
هرگز چون عود کی تواند شد توغ؟
منجیک (از یادداشت ایضاً).
خرد را و جان را همی سنجد او
در اندیشهء سخته کی گنجد او؟فردوسی.
اگر به نبودی سخن از خدای
نبی کی بدی نزد ما رهنمای؟فردوسی.
بدو گفت گستهم کآمد سوار
تو تنها شدی کی کنی کارزار؟فردوسی.
ندیدم که بر شاه بِنْهفتمی
وگرنه من این راز کی گفتمی؟فردوسی.
کی بود کردار ایشان همسر کردار او
کی تواند بود تاری لیل چون روشن نهار؟
فرخی.
وگر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج
کی آرد آن همه دینار و آن همه زیور؟
عنصری.
گر مدیح و آفرین شاعران بودی دروغ
شعر حسان بن ثابت کی شنیدی مصطفی؟
منوچهری.
آهو با شیر کی تواند کوشید
چوکک با باز کی تواند پرّید؟
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک
کی دارد جغد خیره سر، لحن چکوک؟
لبیبی (از یادداشت ایضاً).
عقل و سخن مر تو را به کار کی آید
چون تو همی مست کرده ای دل هشیار.
ناصرخسرو.
در ثیاب ربوده از درویش
کی به دست آیدت بهشت و ثواب؟
ناصرخسرو.
چند جویی آنچه نَدْهندت همی
چیز ناموجود کی جوید حکیم؟ناصرخسرو.
که اگر در خواندن فروماند به تفهم معنی کی تواند رسید؟ (کلیله و دمنه).
کی پسندد عاقل از ما، در مقام زیرکی
کَاسب تازی مانده بی جو کَهْ به پیش خر نهیم.
سنائی.
کی میوهء رحمت خورد آن کس که ز اول
در باغ امیدش ز عنایت شجری نیست.
سنائی.
کی گردد مه مردم بداصل به دعوی
کی گردد نو پیرهن کهنه به آهار؟سنائی.
کی تواند سپیدچرده شدن
آنکه کرد ایزدش سیه چرده.سنائی.
با دل دوست کسی را نبود بیم دمار
کی بود بر لب دریای دمان بیم عطش؟
ادیب صابر.
فضل را روزگار کی پوشد
کس به گل آفتاب ننداید.
رشید وطواط.
نظم او را تو مپندار چو نظم دگران
کی بود نغمهء داود چو آواز درای؟
شرف الدین شفروه.
با غم هجر تو مرا تاب نماند و کی بود
طاقت باز تیزپر کبک شکسته بال را.
فلکی شروانی.
کی شود از پای مور دست سلیمان به عیب
کی کند از مرغ گل صنعت عیسی زیان؟
خاقانی.
جان کنند از ژاژخایی تا به گرد من رسند
کی رسد سیرالسوانی در نجیب ساربان؟
خاقانی.
صدمه های عشق را کی بوالهوس دارد قبول
کی شناسد طفل قدر سیلی استاد را؟
ظهیر فاریابی.
دیگران کی به پایهء تو رسند
پشّه را کی بود مهابت پیل؟ظهیر فاریابی.
کی بود آن رند گدا مرد آنک
عزم به خلوتگه سلطان کند.عطار.
کی بود یارای آن خفاش را
کو ببیند آفتاب فاش را.عطار.
کی رسد از دین سر مویی به تو
زیر هر موییت زناری دگر.عطار.
کی فروزد چراغ کس بی زیت؟
بهاءالدین ولد (از امثال و حکم ص 1259).
کی توان با شیعه گفتن از عمر
کی توان بربط زدن در پیش کر؟مولوی.
پشّه کی داند که این باغ از کی است
در بهاران زاد و مرگش در دی است.
مولوی.
سنگ و آهن زآب کی ساکن شود
آدمی با این دو کی ایمن شود؟مولوی.
کی همچو آفتاب بود در فروغ، ماه
کی همچو حور باشد در نیکویی پری؟
مجد همگر.
دعای منت کی بود سودمند
اسیران محتاج در چاه بند.سعدی (بوستان).
کی شوی آن چنان که می بایی
چون تو با خویشتن نمی آیی.اوحدی.
با وجود عقل اگر پیدا بود عشقش رواست
کی به گل پنهان توان کردن فروغ آفتاب؟
ابن یمین.
ما، در تو کی رسیم که رفتی به صد شتاب
کی عمر رفته کس به دویدن گرفته است.
کمال خجندی.
نور شمع جاهت از خاصیت اختر مبین
کی چراغ خور منیر از روغن سمسم بود؟
کاتبی.
سپه عقل که بشکست مرو در پی او
کی دلاور ز پی لشکر بشکسته رود؟کاتبی.
کی سیاهی شود از زنگی دور
گرچه خوانند به نامش کافور.جامی.
کی از طنین ذبابی پلنگ راست زیان
کی از حنین حبابی نهنگ راست خطر؟
قاآنی.
جلوهء خورشید و ماهم از تو کی بخشد شکیب
کی شنیدستی که گردد تشنه سیراب از سراب؟
قاآنی.
|| به معنی چرا که استفهام «لم» است. (آنندراج).
(1) - kadha.
(2) - kada.
(3) - kala.
(4) - kad.
(5) - kadi.
(6) - kadha.
(7) - ki. (8) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 226: ملامت شاه.

کی.

[کَ / کِ] (حرف ربط + حرف ندا) (از: «که»، حرف ربط + «ای»، حرف ندا) مخفف که ای. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کای :
ورا گفت کی گیو شاد آمدی
خرد را چو شایسته داد آمدی.فردوسی.
بدو گفت کی یادگار مهان
پسندیده و ناسپرده جهان.فردوسی.

کی.

(ادات استفهام، ضمیر استفهامی) که. چه کس و کدام کس. و کی است، یعنی چه کس هست و کی آمد و کی رفت، یعنی کدام کس آمد و کدام کس رفت. (ناظم الاطباء). که؟ چه کس؟ کدام کس؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که؟ چه کس؟ توضیح آنکه چون کی (= که) به «است» ملحق گردد به صورت کیست نوشته شود. (فرهنگ فارسی معین) :
خود غم دندان به کی توانم گفتن
زرین گشتم برون سیمین دندان.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بدان تا نداند که من خود کیم
بدیشان سپرده زبهر چیم.فردوسی.
راست گویید که این قصه و این نادره چیست
این که آبستنتان کرد بگویید که کیست.
منوچهری.
هوا نماند تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
در زیر بار منت تو یک جهان کس است
شرح و بیان به کار نیاید که کی و کی.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
ناگاه چوبهء تیر بر سینهء او آمد و کس ندانست کی انداخت و للیانوس درحال جان سپرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 71).
بر جهان خواجگی همی رانی
هنرت چه و نسبت تو به کی؟
انوری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کیست که پیغام من به شهر شروان برد
یک سخن از من بدان مرد سخندان برد.
جمال الدین عبدالرزاق.
این قدم حق را بود کو را کشد
غیر حق خود کی کمان او کشد؟مولوی.
تو دانایی آخر که قادر نیم
توانای مطلق تویی من کیم؟
سعدی (بوستان).
به جز سنگدل کی کند معده تنگ
چو بیند کسان بر شکم بسته سنگ.
سعدی (بوستان).
- امثال: کی به کیست ؟؛ یعنی تمیز و تشخیصی در میان نیست. بسیار شلوغ و درهم و آشفته است.
کی به کیه؟؛ در تداول، کی به کیست؟ رجوع به فقرهء قبل شود.
من برای تو تو برای کی؟ (امثال و حکم ص 1739).
|| (حرف ربط) به معنی که. (ناظم الاطباء) : و چون بهرام باز جای پدر نشست از آنجا کی عصبیت او بود در کیش حیلتها تمام کرد. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترانج ص 64). بهرام گفت مرا نمی باید کی بدین سبب میان شما گفت وگوی رود. (فارسنامهء ابن البلخی ایضاً ص 77). و سوگند خورد کی چندان بکشد از مردم اصطخر کی خون براند. (فارسنامهء ابن البلخی ایضاً ص 116). رجوع به «که» شود. || ـَکی؛ (پسوند) در تداول عامه، علامت حالت و وضع باشد: هول هولکی. هولکی. خوابیدنکی. نشستنکی. زیرآبکی. پس پسکی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گاه به کلمه ای ملحق شود و قید سازد: پس پسکی. خرکی. دزدکی. دروغکی. راستکی. زورکی. سیخکی. هول هولکی. یواشکی. (فرهنگ فارسی معین). || گاه به اسم ملحق گردد و صفت سازد (به معنی دارنده و صاحب): آبکی. (فرهنگ فارسی معین). || مزید مؤخر امکنه: غربتکی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کی.

[کَ / کِ] (اِ) مَلِک باشد... (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 516). پادشاه بلندقدر و بزرگ مرتبه را گویند. (صحاح الفرس، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جبار. (مفاتیح العلوم خوارزمی، از یادداشت ایضاً): کیقباد. کیکاوس. کیخسرو. کی لهراسب. کی بشتاسب. کی اردشیر. ج ، کیان. (مفاتیح العلوم ایضاً). پادشاه پادشاهان، و بعضی گفته اند پادشاه بلندقدر، و این نام از کیوان گرفته اند(1) و جمع آن کیان است و این نام را زال به قباد داده است، و در قدیم چهار پادشاه را کی می گفتند: کیقباد، کیکاوس، کیخسرو، کی لهراسب، و در کیومرث(2) تأمل است چنانکه در کاف فارسی [ گاف ] بیاید. (فرهنگ رشیدی). به معنی پادشاه پادشاهان است یعنی پادشاهی که در عصر خود از همهء پادشاهان بزرگتر باشد، و به عربی ملک الملوک خوانند، و پادشاه قهار و جبار بلندمرتبه را نیز گویند، این نام را در بلندی و قدر از کیوان گرفته اند(3) چه او بلندترینِ کواکب سیاره است و در قدیم این چهار پادشاه را که کیکاوس و کیخسرو و کیقباد و کی لهراسب باشد کی می گفته اند(4) و بعضی پنج می گویند و کیومرث(5) را داخل می دانند. (برهان). پادشاه بزرگ یعنی شاهنشاه و بلندقدر و این نام را در بلندی و قدر از کیوان گرفته اند(6) که بلندترینِ کواکب سیاره است و از چهار طبقه ملوک فرس اولین را پیشدادیان و دومین را کیانیان گویند، کیقباد و کیکاوس و کیخسرو و کی لهراسب از آن جمله بوده اند و بعضی کیومرث را نیز گفته اند و سهو کرده اند، کیومرث به کاف فارسی است نه عربی. (آنندراج) (از انجمن آرا). پادشاه بزرگ و قهار و جبار بلندمرتبه و شاهنشاه. (ناظم الاطباء). در اوستا، «کوی»(7) یاد شده، از گاتها برمی آید که «کوی» به معنی پادشاه و امیر و فرمانده است. بسا این کلمه در گاتها درمورد شهریاران و امیران دیویسنا (مخالف آیین زرتشت) نیز به کار رفته، و هم این عنوان به شهریار معاصر و حامی زرتشت یعنی گشتاسب داده شده. در دیگر قسمتهای اوستا گاهی به معنی امیر ستمکار و گمراه کننده استعمال شده و گاه نیز عنوان یکی از پادشاهان کیانی است. در «ودای» هندوان این کلمه درمورد ستایشگران دیوان (خدایان هند) به کار رفته است. و نیز «کوی» در اوستا نام طایفه ای است از پیشوایان کیش آریایی که آیین آنان غیر آیین زرتشتی بود و زرتشت از ایشان گله می کند. بنابر آنچه گفته شد «کوی» اساساً عنوان و لقبی بوده و بعد به عنوان اطلاق عام به خاص به یک سلسلهء مخصوص - که در داستانهای ایرانی پس از سلسلهء پیشدادی ذکر می شود - اطلاق گردیده. از برخی موارد اوستا مستفاد می شود که این عنوان از همان عهد باستانی به خاندان مخصوص (کیانی) تخصیص یافته، چه در بند 71 زامیادیشت از کیقباد، کی اپیوه، کی کاوس، کی آرش، کی پشین، کی ویارش، کی سیاوش یاد شده و در بند بعد آمده که کیانیان همه چالاک و پهلوان و پرهیزکار و بزرگ منش و بی باکند. در پهلوی، کی (کوی)(8). (حاشیهء برهان چ معین). پادشاه. شاهنشاه. ج، کیان. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی نامه بنوشت خوب و هژیر
سوی نامور خسرو دین پذیر...
سوی گرد گشتاسب شاه زمین
سزاوار گاه آن کی بآفرین.دقیقی.
به یک هفته زین گونه با رود و می
ببودند شادان ز شیروی کی.فردوسی.
کی اژدهافش بیامد چو باد
به ایران زمین تاج بر سر نهاد.فردوسی.
کی نامور پاسخ آورد زود
که از من شگفتی بباید شنود.فردوسی.
خبر یافت از خواب شاه جهان
بیاد آمدش یوسف اندرزمان
برِ شاه شد گفت شاها کیا
جهان شهریارا و فرخ پیا.
شمسی (یوسف و زلیخا).
کی منم، کی برد مخالف، تاج
جز به کی زاده کی دهند خراج؟نظامی.
به هر تختگاهی که بنهاد پی
نگه داشت آیین شاهان کی.نظامی.
بده جام می و از جم مکن یاد
که می داند که جم کی بود و کی کی؟حافظ.
بگذر ز کبر و ناز که دیده ست روزگار
چین قبای قیصر و طرف کلاه کی.
حافظ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
شکوه سلطنت و حسن کی ثباتی داد
ز تخت جم سخنی مانده است و افسر کی.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
|| چون مزید مقدمی در اسامی پادشاهان داستانی ایران آمده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). هر یک از شاهان سلسلهء «کیانی»، مانند: کیغباد (کیقباد)، کیکاوس، کیخسرو... (فرهنگ فارسی معین). || اصل و حقیقت. (آنندراج) (انجمن آرا) : کیکاوس به روایتی پسر کی افره بن کیقباد بود و حقیقت آن است که خود پسر کیقباد بود و این طبقه را کی در نام همهء پادشاهان آوردند از وقت کیقباد و این سخن از زال برخاست که قباد را کی لقب نهاد یعنی اصل. (مجمل التواریخ و القصص ص 29). || زبده و خلاصه. (انجمن آرا) (آنندراج). || در روضة الصفا در احوال کیقباد آورده که کی به لغت پهلوی چنار(9) را گویند. (آنندراج). || هر یک از عناصر اربعه را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). جهانگیری هم یکی از معانی «کی» را عنصر نوشته لیکن در آن معنی «کیان» است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کیا و کیان شود. || دمشقی گوید این کلمه در زبان ایرانی به معنی نور و بها باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || ترجمهء سلطان هم هست. (برهان). سلطان. (ناظم الاطباء). رجوع به معنی اول و دوم شود. || (ص) بزرگ. سرور. ج، کیان. (فرهنگ فارسی معین). این کلمه بر بزرگان از سلاطین ایرانی و ظاهراً غیرایرانی نیز اطلاق می شده. بزرگ. ج، کیان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به زاری همی گفت پس پیلتن
که شاها دلیرا سر انجمن
کیا کی نژادا شها سرورا
جهان شهریارا و گندآورا.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
همی ریخت(10) گوگردش اندر میان
چنین باشد افسون و رای کیان.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
ای در بر سران قویدل نهفته سر
وی بر دل کیان(11) مبارز نهاده کی(12).
عثمان مختاری (از فرهنگ فارسی معین).
|| اصیل و نجیب را نیز می گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || در فرهنگ به معنی پاک نیز آورده. (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ به معنی پاک و خالص نیز آورده. (آنندراج). به معنی پاکیزه و لطیف هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). پاک. خالص. (فرهنگ فارسی معین) :
خوشستی زندگانی و کی استی
اگرنه مرگ ناخوش در پی استی.
(اسرارنامهء عطار).
شدستم بی شک و بی شبهه بر وی
پذیرفتم مر او را از دل کی.
زرتشت بهرام (از آنندراج).
رجوع به کیارنگ شود.
(1) - فقه اللغهء عامیانه. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - جزو اول گیومرث «گی» (= گیه) است نه «کی». (از حاشیهء برهان چ معین).
(3) - فقه اللغهء عامیانه. (حاشیهء برهان چ معین).
(4) - شاهان سلسلهء اساطیری «کیانی» را در ادبیات پهلوی و پازند و پارسی زردشتی «کی» می گفتند: کیقباد، کیکاوس، کیخسرو، کی لهراسب، کی گشتاسب، کی بهمن. (حاشیهء برهان چ معین).
(5) - جزو اول گیومرث «گی» (= گیه) است نه «کی». (از حاشیهء برهان چ معین).
(6) - فقه اللغهء عامیانه. (حاشیهء برهان چ معین).
(7) - kavi.
(8) - kay (kavi). (9) - ظ: جبار. و رجوع به معنی اول همین کلمه شود.
(10) - اسکندر.
(11) - در فرهنگ فارسی معین شاهد این معنی آمده، ولی به معنی قبل و معنی اول نیز تواند بود.
(12) - «کی» اینجا عربی است با تشدید یاء و به معنی داغ است. رجوع به «کَیّ» شود.

کی.

[کَی ی] (ع مص) داغ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). داغ کردن از آهن گرم و جز آن، و گویند: آخر الدواء الکی. (از منتهی الارب). داغ کردن با آهن تافته و جز آن. (ناظم الاطباء): کواه یکویه کیاً (واویة العین یائیة اللاّم)؛ پوست آن را با آهن و جز آن داغ کرد. و داغ کننده را «کاوٍ» (کاوی) و داغ شده را «مکوی» نامند. (از اقرب الموارد).
-امثال: آخر الدواء الکی ؛ «کی» داغ یعنی آهن تافته ای است که بر بعضی جراحات نهند و مراد آنکه وسایل صعب را آنگاه به کار برند که چاره های سهل بی اثر ماند. (امثال و حکم ج 1 ص 19) :
گفته اند آخر الدواء الکی.
انوری (از امثال و حکم ص 19).
چون میسر نمی شود به مراد
خدمت صدر شاه و قربت وی
داغ حسرت نهاده ام بر دل
گفته اند آخر الدواء الکی.
ظهیر فاریایی (از امثال و حکم).
به بانگ مطرب و ساقی اگر ننوشی می
علاج کی کنمت آخر الدواء الکی.
حافظ (از امثال و حکم).
|| تیز نگریستن به کسی. (تاج المصادر بیهقی). تیز نگریستن سوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گزیدن کژدم. (تاج المصادر بیهقی). گزیدن کژدم کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کی.

[کَی ی] (ع اِ) علامت و نشان سوختگی در پوست. داغ. (ناظم الاطباء). «کی» در اصل «کَوْی» بود واو را قلب به «یا» کردند، و عامه آن را به صورت اصل آن به کار برند. (از اقرب الموارد). داغی که با آهن تافته و جز آن بر عضوی نهند. (ناظم الاطباء). در عربی، به معنی داغ باشد که بر دست و پا و اعضای دیگر نهند. (برهان). نشان سوختگی در پوست. داغ. (فرهنگ فارسی معین) :
ای در بر سران قویدل نهفته سر
وی بر دل کیان مبارز نهاده کی.
عثمان مختاری.
|| لکه و نشان را هم گفته اند. (برهان).

کی.

[کَ] (ع اِ، حرف) به سه نوع است، اسم مختصر از «کیف» کقوله :
کی تجنحون الی سلم و ماثئرت
قتلاکم و لظی الهیجاء تضطرم.
(از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
اسم مختصر از کیف. (آنندراج). به معنی کیف یعنی چگونه. (ناظم الاطباء). || دوم به منزلهء لام تعلیل و آن بر مای استفهامیه آید در سؤال از علت، مثل: «کیمه» به معنی «لمه» و بر مای مصدریه، مانند: جئتک کیما تکرم. و بر «اَن» مصدریهء مضمر، کقولک: جئت کی تکرم، و قولک: لم فعلت کذا فتقول: کی یکون کذا و تنصب الفعل المستقبل. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). و معناً و عم به منزلهء لام تعلیل به کار رود و بر مای استفهامیه داخل شود چنانکه در سؤال از علت گویند: «کیم جئت» و در موقع وقف «ها» بدان متصل گردد و گفته می شود «کیمه» همانگونه که گفته می شود «لمه»، و بر مای مصدریه چنانکه گویند: «یرجی الفتی کیما یضر و ینفع»، یعنی لان یضر و ینفع و گویند «ما» کافه است. و بر «ان» مصدریه مضمر وجوباً مانند: جئتک کی تکرمنی و در این مثال فعل به اَن مقدر منصوب گردیده است. (از اقرب الموارد). || سوم به منزلهء «اَن» مصدریه و علامت آن صحت حلول آن است محل «ان» و بر آن «لام» نیز داخل شود، مانند: «لکی» و به «لای نفی» نیز متصل گردد، مانند: لکیلا تأسوا(1). (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به منزلهء «اَن» مصدریه معناً و عم، مانند: لکی لاتأسوا و مؤید آن صحت حلول «اَن» است در محل آن... (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 57/23.

کی.

[کَ] (اِخ) لقب قباد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بعضی گویند این نام را(1) زال پدر رستم به قباد گذاشت و کیقباد خواند. (برهان) : و این سخن از زال برخاست که قباد را کی لقب نهاد... (مجمل التواریخ و القصص ص 29). و رجوع به کی (معنی اول و دوم و پنجم) شود.
(1) - «کی» را.

کیا.

(ص، اِ) به معنی کی است که پادشاه بزرگ جبار باشد. (برهان). به معنی پادشاه بزرگ. (آنندراج). کی و پادشاه بزرگ. (ناظم الاطباء). پادشاه. (فرهنگ فارسی معین) :
از کیا درگیر کز زر یافت تاج
تا شبانی کز گیا دارد کلاه.خاقانی.
|| مجازاً به معنی عموم حکام و فرماندهان آمده. (آنندراج) (انجمن آرا). حاکم و والی مطلقاً. (فرهنگ فارسی معین) :
شکوه تخت کیان وارث ممالک جم
که تاج و مرز کیان را شهنشه است و کیا.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| بعضی سادات گیلان را نیز که سلطنت گیلان بوده کیا و کارکیا می خوانده اند تا به جایی رسیده که به حاکم و رئیس ده نیز کیا(1) اطلاق می نموده اند. (آنندراج) (انجمن آرا). حاکم و والی طبرستان و گیلان. از بزرگان گیلان و مازندران (خصوصاً). توضیح آنکه این کلمه حتی بر علما اطلاق شده مانند «کیاهراسی» معاصر غزالی. (فرهنگ فارسی معین). لقب عام امرای مازندران. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مازندرانی و گیلکی کیا(2)(بزرگ، بزرگ ناحیه) که مخصوصاً به طبقه ای از سادات زیدی طبرستان اطلاق شود. کردی، کیا(3) (دهخدا). ژابا این کلمه را از فارسی «کتخدا»(4) می داند. (حاشیهء برهان چ معین) :
چون قصد کیا کرد به گرگان و به آمل
بگذاشت کیا مملکت خویش و کیایی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ1 ص82).
کار مدد و کار کیا نابه نوا شد
زین نیز بتر باشدشان نابه نوایی.
منوچهری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
امروز کیا بوسه دهد بر لب دریا
کز دست شهنشاه بدو یافت رهایی.
منوچهری.
|| مرزبان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 12). مرزبان را نیز گویند که زمین دار باشد یعنی پادشاه کوچک. (برهان). مرزبان و زمین دار. (ناظم الاطباء). || پهلوان را هم می گویند. (برهان) (غیاث). پهلوان. (ناظم الاطباء). || سرور. بزرگ. (فرهنگ فارسی معین). خواجه. آقا. سید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بس که ببینند و بگویند کاین
دار فلان مهتر و بهمان کیاست.فرخی.
حاصل آنکه تا بدانی ای کیا
کز بکا فرق است بی حد تا بکا.مولوی.
برجهید و بانگ برزد کای کیا
حاضرم اینک اگر مردی بیا.مولوی.
بعد از آن از بانگ زنبور هوا
بانگ آب جو نیوشی ای کیا.مولوی.
از اذانت جمله آسودیم ما
بس کرم کردی شب و روز ای کیا.مولوی.
بهتر از وی صدهزاران دلربا
هست همچون ماه در شهر ای کیا.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 334).
جهد می کن تا توانی ای کیا
در طریق انبیا و اولیا.مولوی.
این سخن پایان ندارد ای کیا
بحث بازرگان و طوطی کن بپا.مولوی.
خصم تشبه کند به شخص تو لیکن
سفله نگردد کیا به کسوت ملهم(5).
قاآنی (از امثال و حکم ص 981).
|| به معنی صاحب و خداوند نیز آمده است. (فرهنگ رشیدی) (برهان) (ناظم الاطباء). حاکم و رئیس ده. (انجمن آرا) (آنندراج). در ترکیب آید: ده کیا (دهخدا). کارکیا (سرکار و مصدر امور). (حاشیهء برهان چ معین) :
خواهی که نزل جان دهدت ده کیای دهر
بستان گشاد نامه به عنوان صبحگاه.
خاقانی.
همه ملک موقوف و موقوف ملک
همه ده کیاآن و ده بی کیا.
کمال الدین اسماعیل (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| به معنی پاکیزه و لطیف هم گفته اند. (برهان). پاکیزه و لطیف و پاک. (ناظم الاطباء). رجوع به «کی» شود. || زبردست. (ناظم الاطباء). || نگهبان و حارس. (ناظم الاطباء). || به معنی دهقان هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء). || چهار طبایع. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). طبایع را نیز گویند که برودت و حرارت و رطوبت و یبوست باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). مصحف «کیان». (حاشیهء برهان چ معین). || هر یک از عناصر اربعه. (فرهنگ رشیدی) (برهان) (ناظم الاطباء). به معنی عناصر اربعه گفته شده. (آنندراج). معین در حاشیهء برهان آرد: این ابیات مولوی را شاهد آورده اند(6) :
جان چو شخص و این لباس تن بر او
جنبش ما را از او دان نه ز ما
همچنین هستیّ عالم را ببین
چون لباسی دان بر او چار این کیا.
به معنی عنصر «کیان» است، پس در شعر مولوی کیا به معنی پادشاه بزرگ (و فرمانروا) است و «چارکیا» لغةً چهار فرمانروا و مجازاً اصطلاح شده برای عناصر اربعه. مقایسه شود با چهار رئیس (عناصر اربعه) - انتهی. و نیز در تعلیقات برهان آرد: حاشیه (یعنی شرح فوق) چنین اصلاح شود، نظامی در لیلی و مجنون (ص 18) گوید :
تا درنگریم و راز جوییم
سررشتهء کار بازجوییم
بینیم زمین و آسمان را
جوییم یکایک این و آن را
کاین کاروکیایی از پی چیست
او کیست کیای کار او کیست؟
و وحید در حاشیه نوشته: «کیای اولی طبایع است و عناصر و کیای دوم به معنی خداوند...»، نسخه بدل «کارکیایی» است. برهان در ذیل «کارگیا» هم آورده: «هر یک از عناصر اربعه را نیز گفته اند». (برهان چ معین ج 5 تعلیقات ص 238، 239). || در شواهد زیر از مثنوی مولوی ظاهراً به معنی بزرگی و جلال آمده است :
خطبهء شاهان بگردد وآن کیا
جز کیا و خطبه های انبیا.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 25).
این همه دارند و چشم هیچکس
برنیفتد بر کیاشان یک نفس.مولوی.
|| در «زفان گویا» به معنی نوعی از علک رومی آورده. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). و به لغت سریانی مصطکی را گویند و آن را به عربی علک رومی خوانند، و بعضی گویند علک رومی نوعی از مصطکی است. (برهان). مصطکی. (ناظم الاطباء). || به معنی دهان هم به نظر آمده است که به عربی فم گویند. (برهان). دهان. (ناظم الاطباء). || کار و عمل. (ناظم الاطباء).
- کار و کیا.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| (پسوند) مزید مؤخر امکنه: الوندکیا. سطل کیا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مزید مؤخر اسماء: حسن کیا. بوهاشم کیا. بوطالب کیا. (کتاب النقض ص97).
(1) - رجوع به معنی قبل و شاهد آن شود.
(2) - kya.
(3) - kiia. (4) - مرحوم دهخدا نیز در یادداشتی آرند: شاید مخفف کدخدا باشد چنانکه کلمهء کدخدا در چهارمحال اصفهان کهیا (کحیا) شده و در بعضی لهجه ها کیخا. و رجوع به کیخا شود.
(5) - ظ: ملحم.
(6) - فرهنگ جهانگیری.

کیاالهراسی.

[یَلْ هَ / هَرْ را] (اِخ)ابوالحسن علی بن محمد بن علی طبری، ملقب به عمادالدین و معروف به کیاالهراسی. فقیه شافعی و مفسر. در طبرستان ولادت یافت و به بغداد زیست و عهده دار تدریس در نظامیه شد تا درگذشت. او راست: احکام القرآن. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 692). کیای هراسی، از مردم طبرستان و هم حوزهء درس غزالی بود و بعد از غزالی بهترینِ شاگردان امام الحرمین شمرده می شد. در جوانی به نیشابور رفت. وی نیکوصورت و خوش سخن و از معیدان درس استاد بود. مدرس نظامیهء بغداد شد و به نوشتهء ابن خلکان و یافعی و دیگر مورخان به سال 504 ه . ق. یک سال پیش از غزالی وفات یافت. به مناسبت اینکه در نام کیا با اسماعیلیهء باطنی شباهتی داشت گرفتار غوغا گشت و مدتی در رنج و مشقت بود تا حقیقت معلوم شد و از چنگ ماجراجویان رهایی یافت. (غزالی نامه تألیف همایی ص 279). و رجوع به همین مأخذ ص 32 و 117 و 130 و 218 شود.

کیاب.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان وزواء است که در بخش دستجرد شهرستان قم واقع است و 417 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کیاباد.

[کَ] (اِ) به معنی جبروت است همچنانکه روان کرد به معنی ملکوت است. (برهان). عالم جبروت است چنانکه روان کرد به معنی شهر ارواح است و به عبارت اخری عالم ملکوت است. و به اصطلاح صوفیه عوالم وجود پنج است: هاموت و لاهوت و جبروت و ملکوت و ناسوت که آخر همه است. (آنندراج) (انجمن آرا). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 262 شود.

کیابزرگ امید.

[بُ زُ اُ] (اِخ) دومین از دعات و فرمانروایان اسماعیلیه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیابزرگ امید رودباری، پس از حسن صباح به حکم وصیت وی بر جای او نشست و چهارده سال و دو ماه و بیست روز حکومت کرد و به سال 532 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لندن ص 521). رجوع به همین مأخذ و حبیب السیر چ خیام ج 2 صص 469 - 470 و اسماعیلیه در همین لغت نامه شود.

کیابیا.

(اِ مرکب) در تداول عامه، کوکبه. جاه و جلال. حشمت. (فرهنگ فارسی معین).

کیاجور.

[کَ] (ص) دانا. (صحاح الفرس). عاقل و دانا. (فرهنگ رشیدی). عاقل و فاضل و دانا را گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

کیاحسینی قزوینی.

[حُ سَ نیِ قَزْ](اِخ) شاعری قدیم که از شعر او در لغت نامهء اسدی به شاهد آمده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از شعرای عهد سامانی بود و در فرهنگها ابیاتی چند از او نقل شده است. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 475 شود.

کیاخره.

[خُ رَ / رِ] (اِ مرکب) نوری را گویند که از جانب الله به پادشاهان فایض گردد، چه کیا به معنی پادشاه و خره نوری باشد از جانب خدای تعالی فایض بر بندگان خود که به سبب آن ریاست کنند. و با واو معدوله هم آمده است که کیاخوره باشد. (برهان). نوری است که از جانب خدا بر روح پادشاهان نازل شود که بدان حشمت و شوکت و قدرت و عدالت حاصل نمایند... (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کیاخوره شود.

کیاخن.

[کَ خَ] (ص، ق) آهستگی و نرمی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص362). آهستگی و استواری و نرمی. (فرهنگ رشیدی). به معنی آهسته رفتن و به آهستگی و استواری و نرمی و همواری کاری کردن باشد. (برهان). به معنی نرمی و آهستگی و همواری آمده. (آنندراج). آهسته روی و به نرمی و آهستگی و ملایمت و استواری کردن کاری. (ناظم الاطباء). || آهسته. نرم. به درنگ. به رفق. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آهسته و نرم. (فرهنگ فارسی معین) :
درنگ آر ای سپهر چرخ دارا
کیاخن تَرْت باید کرد کارا(1).
رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص362).
|| (اِ) سخن چرب و شیرین را هم گفته اند. و با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). سخن دلنواز و از روی تملق و خوش آمد و با قصدی فریب آمیز. (ناظم الاطباء).
(1) - در لغت فرس این بیت شاهد معنی آهستگی و نرمی آمده است.

کیاخوره.

[خُ رَ / رِ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی کیاخره است، و آن نوری و پرتوی باشد از جانب خدای تعالی به سوی خلق که به سبب آن نور بعضی پادشاه و بعضی رئیس شوند و بعضی صنعت و حرفت آموزند. (برهان). نور و پرتوی که از جانب خدای تعالی به سوی مخلوق افاضه می شود و بدان پرتو می باشد که یکی پادشاه می گردد. و یکی وزیر و رئیس می شود و یکی عالم و دیگری صانع می گردد و آن را نور الهی نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به کیاخره شود.

کیاد.

[کَیْ یا] (ع ص) مکار و بسیار حیله گر. (غیاث) (آنندراج).

کیاد.

(ع اِ) جِ کید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (اقرب الموارد). رجوع به کید شود.

کیاده.

[دَ / دِ] (ص) رسوا(1). (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 509) (از برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). رسوا و معیوب و بدنام و بی آبرو. (ناظم الاطباء) :
کاری که بسازید به دستان و به نیرنگ
چونانکه کیاده شود این قاضیک ما.
نجیبی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص509).
|| (اِ) رسوایی. بدنامی. (ناظم الاطباء) :
ای سعد سپهر دین کجایی
کآثار سعادتت نهان است
بازم ز زمانه کم گرفتی
وین هم ز کیادهء(2) زمان است
این عادت قلّت مبالات
آیین کدام دوستان است؟
انوری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| (پسوند) مزید مؤخر امکنه: حسن کیاده. روزکیاده. لعل کیاده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا این بیت سوزنی :
یا قوّتی کنید فروش کیاده خر
در جمله با چهار پسر هست پنج خر.
را شاهد معنی رسوا آورده اند و سپس افزایند: حدس می زنم «کنید» به معنی پسر بد و «کیاده» زن بد باشد.
(2) - در دیوان انوری چ سعید نفیسی ص 351 و در دیوان چ مدرس رضوی ج 2 ص 554 کیادت آمده و در فرهنگ لغات دیوان چ مدرس رضوی کیادت، رسوایی معنی شده است.

کیار.

[کیا / کُ] (اِ) کاهلی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 127). به معنی کاهلی باشد. (برهان) (آنندراج). کاهلی. تنبلی. (ناظم الاطباء) :
خماردار همه ساله باکیار بود
بسا سرا که جدا کرد از او زمانه خمار.
دقیقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- بی کیار؛ جلد و چالاک و به طور شادمانی. (ناظم الاطباء). بدون کاهلی. جلد. چابک. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی پارسی بود بس نامدار
که سوجان بدش نام او بی کیار.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به بی کیار شود. || نام گیاهی هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیار.

(ع مص) دنب برداشتن اسب در دویدن، و الفعل من ضرب او نصر. (منتهی الارب). دمب برداشتن اسب وقت دویدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

کیارا.

[کَ] (اِ) اندوه و ملالت. (فرهنگ رشیدی) (برهان) (ناظم الاطباء). اندوه و ملال. (آنندراج). || تیرگی روی باشد به سبب گلو فشردن و خفه(1) کردن، یا چیزی بسیار خوردن، و آن را به عربی کلفت(2) گویند. (برهان) (آنندراج). || تاسه. (صحاح الفرس). به معنی تاسه هم آمده است، و آن میل و خواهش به هم رسانیدن به خوردنی باشد و این حال بیشتر زنان آبستن را به هم رسد. (برهان) (آنندراج). تاسه و میل و خواهش به خوردن چیزهای بی قاعده چنانکه در زنان آبستن پدید آید. (ناظم الاطباء). بنابه قاعدهء تبدیل «و» به «گ» به نظر می رسد اصل کلمه «گیار» بوده و «ا» آخر کلمه الف اطلاق است در آخر شعر، فرهنگ نویسان آن را جزو کلمه گرفته اند و در همین کتاب این اشتباه نظیر دارد. (تعلیقات برهان چ معین ج5 ص239).
(1) - برهان: خفا.
(2) - آنندراج: کلفة.

کیارئیس بهمنیار.

[رَ بَ مَنْ] (اِخ)ابوالحسن بهمنیاربن مرزبان آذربایجانی. رجوع به ابوالحسن بهمنیار و تعلیقات چهارمقاله و «تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم» تألیف ذبیح الله صفا ج 1 ص 289 شود.

کیارجان.

[کُ] (اِخ) نام پدر لهراسب شاه است و آن پسر زریوند، و برخی اورند(1) گفته، و او پسر کی پشین بوده است. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - آنندراج: آورند.

کیارش.

[کَ رَ] (اِخ) نام یکی از چهار پسر کیقباد است. (برهان). نام یکی از چهار پسر کیقباد بوده، و اصل در آن کی آرش است. (آنندراج) (انجمن آرا). از: کی + آرش، در اوستا، کوی ارشن(1) (به معنی کی و شهریار دلیر). (حاشیهء برهان چ معین) :
نخستین چو کاوس باآفرین
کی آرش دوم بد، سوم کی پشین.
چهارم کی ارمین کجا بود نام
سپردند گیتی به آرام و کام.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Kavi arshan.

کیارنگ.

[کَ رَ] (ص مرکب) رنگ پاکیزه و لطیف. (برهان) (آنندراج). رنگ پاک و پاکیزه و لطیف. (ناظم الاطباء). || به معنی سفید هم آمده است. (برهان) (آنندراج). سفید. (اوبهی) (ناظم الاطباء).

کیارود.

(اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر می ریزد و محل صید ماهی می باشد. (از جغرافیای طبیعی کیهان).

کیاره.

[رَ / رِ] (اِ) کهیر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کهیر شود.

کیازند.

[زَ] (اِ مرکب) به معنی پادشاه بزرگ و عظیم باشد، چه کیا پادشاه و زند بزرگ و عظیم را گویند. (برهان). به معنی پادشاه بزرگ و عظیم الشأن است، چه کیا به معنی پادشاه و زند به معنی عظیم و بزرگ آمده است و کتاب خدا را که پارسیان معتقد بوده اند به این معنی زند خواندند. (انجمن آرا) (آنندراج). پادشاه. (اوبهی).

کیاس.

[کَیْ یا] (ع ص)(1) بسیار زیرک و تیزهوش :
ای ز نعت تو عاجز و حیران
وهم حذاق و فکرت کیاس.مسعودسعد.
(1) - در عربی بدین معنی کَیِّس آمده است. و رجوع به کیس شود.

کیاست.

[سَ] (ع اِمص) زیرکی و تیزفهمی و هوشیاری. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). زیرکی، و کسانی که به کاف فارسی خوانند محض غلط است چرا که لفظاً عربی است و در عربی کاف فارسی نمی آید. (غیاث) (آنندراج) : چه حال خرد و کفایت و کیاست تو معلوم است. (کلیله و دمنه). آنکه از ایشان به خرد منسوب بود و به کیاست موسوم بیرون رفت. (کلیله و دمنه). نظام الملک به رأی و کیاست... دشمن جان او بود. (سلجوقنامهء ظهیری). ارکان دولت و اعضاد آن حضرت به تقدم او در کفایت و کیاست معترف. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 24). سرهنگ زاده ای را بر در سرای اغلمش دیدم که عقل و کیاستی و فهم و فِراستی زایدالوصف داشت. (گلستان). ملوک وافرفِراست و سلاطین کامل کیاست. (حبیب السیر چ تهران جزو 4 از مجلد 3 ص 322).
- صاحب کیاست؛ زیرک و هوشیار و خردمند. (ناظم الاطباء).
|| دانایی. (آنندراج) (غیاث). دانایی و فِراست. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || جلددستی در کارها. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) تمکن نفس است از استنباط «ما هو انفع» (آنچه سودمندتر است) برای شخصی که ادراک مصالح و مفاسد خود کند. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).

کیاسر.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان ارنگه است که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 204 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کیاسر.

[سَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش چهاردانگهء شهرستان ساری است که در 72 هزارگزی جنوب شرقی ساری و 84 هزارگزی دامغان واقع است. ناحیه ای است کوهستانی و هوایش معتدل است و 2300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کیاسر.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیاسرا.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان لفمجان است که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 709 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کیاسرا.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگر کهدمات است که در بخش مرکزی شهرستان رشت واقع است و 1195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیاسرا.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان رحیم آباد است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیاسم.

[کَ سِ] (اِخ) فرزندان کیسم که درگذشتند. (منتهی الارب). فرزندان کیسم که پدر گروهی از تازیان بود، و اکنون منقرض شده اند. (از ناظم الاطباء). رجوع به کیسم شود.

کیاسة.

[سَ] (ع مص) زیرک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). زیرک و فطن گردیدن. (ناظم الاطباء). زیرک و تیزفهم و ساکن گردیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به کیاست شود. || (اِمص) خلاف حمق. (منتهی الارب). ضد حمق. (اقرب الموارد). رجوع به کَیْس شود.

کیاسه.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور پایین است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیاص.

[کَیْ یا] (ع ص) کیاص المشی؛ آنکه در رفتار مابین هر دو ران او دوری و در باطن ران نرمی و فروهشتگی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج): انه لکیاص المشی؛ یعنی به درستی که او طوری راه می رود که مابین دو ران وی دوری و در باطن رانهایش نرمی و فروهشتگی است، و این کنایه است از سرعت سیر. (ناظم الاطباء). انه لکیاص المشی؛ هر دو ران وی نرم است در رفتن یعنی تیزرو است. (از اقرب الموارد).

کیاعبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) در اوایل سلطنت سنجر سلجوقی به وزارت رسید و به مجیرالملک ملقب گردید. وزیری مدبر و باکفایت بود اما سرانجام به سعایت فخرالملک مظفربن نظام الملک و مادر سنجر و امیر ارغوش از وزارت معزول شد و اموالش مصادره گردید و به بهانهء رسالت به غزنین به درگاه بهرام شاه غزنوی فرستاده شد. وی مدتی در دربار سلطان غزنوی بود تا درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 512).

کیاغ.

(اِ) به معنی گیاه است که علف باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به گیاغ شود.

کیاغضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) ابوزید محمد بن علی الغضائری الرازی. از مشاهیر شعرا و معاصر عنصری بوده است. (تعلیقات چهارمقاله به قلم محمد قزوینی چ معین ص142) : اما اسامی آل بویه باقی ماند به استاد منطقی و کیاغضائری و بندار. (چهارمقاله ایضاً ص 45). رجوع به غضائری شود.

کیاکا.

(اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و همدان میان سیراب و جامیشلو واقع در 306 هزارگزی تهران. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیاکان.

[ ] (اِخ) از شواهد زیر برمی آید که کیاکان ظاهراً نام جماعتی بوده است که معاصر مؤلف کتاب النقض، در ساری و ارم می زیسته اند و از طبقات پست اجتماع آن روزگار بوده اند : و عجب است که خران ورامین و کفشگران درغابش و عوانان قم و... و کیاکان ساری و ارم و خربندگان سبزوار در قفای محمد و علی بدارند و به بهشت برند... و صحابهء رسول و بزرگان و امامان را به دوزخ برند. (کتاب النقض ص296). و لشکر این علویان دانی که باشند کفشگران درغابش و... گنده دهقانان ورامین و کیاکان ساری و ارم. (کتاب النقض ص 474).

کیاکسار.

[ ] (اِخ) پسر آستیاگ و دایی کورش. وی پس از پدر زمام امور را در دست گرفت. (از ایران باستان ص 260). رجوع به همین مأخذ ص 215، 216، 306، 308، 316، 319، 320، 337، 338 و 341 شود.

کیاکلا.

[کیا کَ] (اِخ) یکی از دهستان های بخش مرکزی شهرستان شاهی است که در شمال غربی شاهی و مشرق شوسهء شاهی به بابل واقع است. این دهستان از 30 آبادی تشکیل شده است و 9هزار تن سکنه دارد. مرکز دهستان قصبهء کیاکلا و قراء مهم آن به شرح زیر است: سوخت آبندان، جدیدالاسلام، سنگ تاب، نجارکلا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

کیاکلا.

[کیا کَ] (اِخ) دهی از دهستان لاویج است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 370 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیاکلا.

[کیا کَ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاق کلارستاق است که در بخش چالوس شهرستان نوشهر واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیاکلایه.

[کیا کَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان املش است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 560 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیاکلایه.

[کیا کَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 788 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیاکن.

[کَ کِ] (ص) مخالف و ناهموار. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص400) :
سراپای بعضی و بعضی کیاکن
چو اندر مغاک(1) چغندر چغندر.
؟ (از لغت فرس ایضاً).
رجوع به کیاگن شود.
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتی پس از نقل این شاهد آرند: از این مغاک مراد جایی است که برای حفظ چغندر در زمین کنند، چغندر دروده را در آن انبار کنند و ازاین رو کیاکن به معنی سرنگون و به یک پهلوافتاده است مقابل سرپا و برپا.

کیاکوشیار.

(اِخ) کوشیار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوشیار و گوشیار شود.

کیاکی.

[کَ کی] (ع اِ) جِ کیکة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کیکة شود.

کیاکی.

[ ] (اِخ) یکی از دو پسر فولادوند که از شریفترین خاندانهای دیلم بود و ماکان از اعقاب همین کیاکی بوده است. رجوع به تاریخ بیهق ص 93 شود.

کیاکیا.

(اِ) قسمی بازیچهء کودکان در امریکا،و آن جغجغه ای است که از لاک سنگ پشت کنند و سر دستهء آن صورت سر ماری باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیاگن.

[کَ گَ] (ص) مخالف. (برهان) (آنندراج). خلاف و مخالف. (ناظم الاطباء). || درشت و ناهموار را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). درشت و ناهموار و نامسطح. (ناظم الاطباء). رجوع به کیاکن شود. || بی معنی و نامناسب و بیجا. (ناظم الاطباء).

کیاگهان.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 809 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیال.

[کَیْ یا] (ع ص) پیماینده. (منتهی الارب). پیماینده و پیمانه کننده. (ناظم الاطباء). پیماینده و چیزی را به پیمانه پیمایش کننده. (غیاث). آنکه حرفهء او پیمودن طعام(1) باشد. (از اقرب الموارد). کیل پیما. پیمایندهء کیل. کیل پیماینده. آنکه شغلش کیل کردن باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آمد گه نوروز و جهان گشت دل افروز
شد باغ ز بس گوهر چون کیلهء کیال.
فرخی.
هرکه تخم کین او کارد چو وقت داس گشت
داس بردارنده را دست اجل کیال باد.
سوزنی.
زآنکه میکائیل از کیل اشتقاق
دارد و کیال شد در ارتزاق.(مثنوی).
(1) - گندم و یا حبوب مختلف.

کیال.

[کَیْ یا] (اِخ) لقب مردی گول که پیوسته خاک می پیمود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
به زیبقیّ مقنع به احمقی کیال
به روزکوری صباح و شبروی احباب.
خاقانی.

کیالج.

[کَ لِ] (ع اِ) جِ کیلجة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ کیلجة، کیله که پیمانه ای است مر غله و آرد و جز آن را. (آنندراج). رجوع به کیلجة و کیله شود.

کیالجة.

[کَ لِ جَ] (ع اِ) جِ کیلجة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به کیلجة و کیله شود.

کیالک.

[لَ] (اِ) کیلک. کیلو. زالزالک. (فرهنگ فارسی معین). زالزالک. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || قسمی از ولیک را در شیراز کیالک نامند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ولیک شود. || توت فرنگی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیالواشیر.

[لَ] (اِخ) نصرة الدین اسپهبد ابوالمظفر کیالواشیر(1). از ممدوحان خاقانی است. در سخن و سخنوران آرد: از فرمانروایان طبرستان است، محل حکمرانی و آغاز و انجام شهریاری وی به دست نیامد، این قدر معلوم است که او در مازندران حکومتی داشته و با ترکان زدوخورد می کرده و آنان به ملک وی می تاخته اند و بنابه اشارت خاقانی دوران زندگانیش پیش از سنهء 559 ه . ق. به انجام رسیده است. خاقانی در مدح او قصیده ای بس بلند و فصیح سروده که از غرر قصائدش به شمار است و در آن به ترکان بد می گوید و به آتسز طعنه می زند و ایران دوستی به خرج می دهد، و هم به گفتهء خودش سپهبد دوهزار دینار صلت این قصیده بدو بخشید و او نیز در شکر و سپاس انعام وی قطعه ای سروده و چون سپهبد درگذشت مرثیتی جانگداز به نظم آورد که بر بسیاریِ مهر و اخلاصش نسبت به وی گواهی می دهد :
بخت کیالواشیر از نه فلک گذشت
سایه به هشت جنت مأوا برافکند.خاقانی.
ای تاج کیان کیالواشیر
در عالم کبریات جویم.خاقانی.
(1) - در تاریخ ادبیات صفا ج 2 ص 781 «کیالواشیر» و در سخن و سخنوران ج 2 ص 341 و دیوان خاقانی چ سجادی ص 41 (مقدمه) و ص 137 و 305 «لیالواشیر» و در دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص 145 و 309 «کیالواشیر» آمده است.

کیالواشیری.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به کیالواشیر :
زآب تیغ کیالواشیری
آتش اندر وغا فرستادی.خاقانی.
رجوع به کیالواشیر شود.

کیاله او.

[لَ / لِ اَ / اُو] (اِ مرکب) آب چکیده ای از ماست. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیالی.

[کَیْ یا] (حامص) عمل و شغل کیال. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیال شود. || (اِ مرکب) مزد کیال و شخص پیمانه کننده. (ناظم الاطباء). دستمزدی که به وزن کنندهء محصول پردازند. (فرهنگ فارسی معین).

کیالیه.

[کَیْ یا لی یَ] (اِخ) از فِرَق شیعهء اصحاب احمدبن کیال که مدعی رسالت و قائمی بوده و مقاله ای مخلوط از مطالب علمی و آراء دینی خود داشته و از این مقاله تصنیفاتی به عربی و فارسی در دست مردم وجود داشته است. (از خاندان نوبختی اقبال ص 262).

کیامحله.

[کَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیان.

[کَ] (اِ) جمع کی [ کَ / کِ ] باشد، یعنی پادشاهان جبار بزرگ. (برهان) (آنندراج). جِ کی. پادشاهان بزرگ. (ناظم الاطباء). جِ کی، پادشاه (مطلقاً). (فرهنگ فارسی معین). جِ فارسی کی [ کَ / کِ ]. جبابره. (مفاتیح، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
برآمد(1) بر آن تخت فرخ پدر
به رسم کیان بر سرش تاج زر.فردوسی.
بدان ایزدی فر و جاه کیان
ز نخجیر گور و گوزن ژیان
جدا کرد(2) گاو و خر و گوسپند
به ورز آورید آنچه بُد سودمند.فردوسی.
چنین تا برآمد بر این سالیان
همی تافت از شاه(3) فر کیان.فردوسی.
کجا آن یلان و کیان جهان
از اندیشه دل دور کن تا توان.فردوسی.
مهران بگفت معلوم است که صدمهء هادم اللذات چون دررسد، کاشانهء کیان و کاخ خسروان همچنان درگرداند که کومهء بیوه زنان. (مرزبان نامه، از فرهنگ فارسی معین).
هرگز کس از کیان ره کعبه نرفته بود
تو رفته راه کعبه و فخر کیان شده.خاقانی.
|| بزرگان. سروران. (فرهنگ فارسی معین) :
در خاک خفته اند کیان گر نه مرد و زن
کردندی از پرستش تو ملک را شعار.
خاقانی.
|| به معنی اصل نیز گفته اند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - جمشید پیشدادی.
(2) - هوشنگ پیشدادی.
(3) - جمشید پیشدادی.

کیان.

[کُ / کیا] (اِ) خیمهء کرد و عرب بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 354). بعضی گویند خیمهء کردان و عربان صحرانشین باشد. (برهان). خیمه های کردان و تازیان بیابان نشین. (ناظم الاطباء). خیمه های کرد و عرب و سایر صحرانشینان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). گیان. در پهلوی، ویان(1). فرهنگها این کلمه را در کاف تازی (کیان) آورده اند و بیتی را از ابوشکور به شاهد آن نقل کرده اند، چنانکه کلمهء پهلوی نشان می دهد صحیح با گاف پارسی است. (فرهنگ فارسی معین: گیان) :
از رخت و کیان خویش من رفتم و پردختم
چون کرد بماندستم تنها من و این باهو.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
همه بازبسته بدین آسمان(2)
که بر برده(3) بینی بسان کیان.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
با بخشش او بحر چه چیز است، سرابی
با همت او چرخ چه چیز است، کیانی.
فرخی (از یادداشت ایضاً).
خرگه ترک و وثاق ترکمان بینی همه
آنکه بودی مر عرب را خیمه کردان را کیان.
عسجدی (از یادداشت ایضاً).
|| خیمهء گردی را گویند که به یک ستون برپای باشد، و آن را گنبدی هم می گویند. (برهان). خیمهء گرد که گنبدی نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). خیمهء گردی که به یک ستون برپا باشد، و آن را گنبدی و قلندری نیز گویند. (ناظم الاطباء)... خیمهء گرد مدور(4). (حاشیهء دیوان ناصرخسرو ص223).
- چرخ کیان(5)؛ چرخ فلک. سپهر. آسمان :
از تواضع با من و با تو سخن گوید به طبع
از بلندی همتی دارد بر از چرخ کیان.
فرخی.
آنکه چون او ننموده ست شهی، چرخ کیان
هرچه از کاف و ز نون ایدر کرده ست عیان.
منوچهری.
یکی شایگانی بیفکن به طاعت
که دوران بر او نیست چرخ کیان را.
ناصرخسرو.
اگر به نامت یکی برون خرامد به جنگ
نام تو گرداندش، بازی چرخ کیان.
مسعودسعد.
جشنی خجسته کردی و این تهنیت تو را
خورشید نورگستر و چرخ کیان کند.
مسعودسعد.
او را چو در نبرد برانگیزد
ناوردگاه چرخ کیان باشد.مسعودسعد.
- سپهر کیان؛ چرخ کیان :
در هرچه اوفتاد به دو نیک بیش و کم
او تا بداشت تاب، سپهر کیان نداشت.
مسعودسعد.
رجوع به ترکیب قبل شود.
- گنبد کیان؛ چرخ کیان. سپهر کیان :
ناچار امید کژ رود چون من
در گنبد کژرو کیان بندم.مسعودسعد.
رجوع به دو ترکیب قبل شود.
(1) - wiyan. (2) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345: ریسمان.
(3) - در لغت فرس ایضاً: بر پرده.
(4) - رجوع به کیانی [ کُ / کیا ] شود.
(5) - معین این ترکیب را به همین معنی ذیل «کیان» به معنی طبیعت آورده است.

کیان.

[کیا](1) (اِ) ستاره و کوکب. (برهان) (ناظم الاطباء). ستاره. (اوبهی) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای بارخدایی که کجا رای تو باشد
خورشید درخشنده نماید چو کیانی.
فرخی (از یادداشت ایضاً).
|| نقطهء پرگار را گویند که مرکز دایره است. (برهان) (ناظم الاطباء). نقطهء پرگار را نیز کیان گویند. (اوبهی).
(1) - در ناظم الاطباء به فتح اول [ کَ ] و در فرهنگ اوبهی به ضم اول [ کُ ] ضبط شده، و در فرهنگ رشیدی و آنندراج و انجمن آرا نیامده است.

کیان.

(معرب، اِ)(1) طبیعت، و گویا این کلمه سریانی است. (از اقرب الموارد). طبع، و بدان نامیده شده کتاب سمع الکیان(2) و به سریانی شمعاکیانا گویند. (مفاتیح، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سرشت. (مهذب الاسماء). طبیعت. جوهر. (از حاشیهء برهان چ معین) :
جمشید کیانی نه که خورشید لیانی
کز نور عیانی همه رخ عین سنائی.
خاقانی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - سریانی کیانا. و رجوع به همین کلمه شود.
(2) - کتاب «فن سماع طبیعی» ارسطو.

کیان.

(ادات استفهام، ضمیر استفهامی) جمع «که» برای استفهام ذوی العقول است. (آنندراج). جِ کی، یعنی چه کسان، و کیانند، یعنی چه کسانند. (ناظم الاطباء). جِ که (= کی). چه کسان. (فرهنگ فارسی معین) :
بین که به زنجیر کیان را کشید
هرکه در او دید زبان را کشید.نظامی.
این قوم کیانی آن کیانند
بر جای کیان مگر کیانند.نظامی.
تا سخنهای کیان رد کرده ای
تا کیان را سرور خود کرده ای.
مولوی (مثنوی).
خون می رود از جسم اسیران کمندش
یک روز نپرسد که کیانند و کدامان.سعدی.
تاج کیان بین که کیان می نهند
جای کیان را به کیان می دهند.خواجو.
تو اول بگو با کیان دوستی
من آنگه بگویم که تو کیستی.؟
و رجوع به «که» (موصول، ...) شود.

کیان.

(ع مص) بودن. (منتهی الارب) (آنندراج). کَون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به کَون شود. || هست شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). حادث شدن. (از اقرب الموارد).

کیان.

(ع اِ) جِ کون. کونها. موجودات. (از ناظم الاطباء). هستی ها. وجودها. (فرهنگ فارسی معین).
- کیان ثلاثه، کیان الثلاثة؛ به اصطلاح حکما، روح و نفس و جسد و به اصطلاح اهل صنعت کیمیا، کون روحانی و کون نفسانی و کون جسمانی. (ناظم الاطباء). در اصطلاح فلسفه و کیمیا، روح و نفس و جسد. (فرهنگ فارسی معین).
- || به اصطلاح اهل صنعت کیمیا، ماء و دُهن و ارض. (ناظم الاطباء). آب و روغن و زمین. (فرهنگ فارسی معین).
- || به اصطلاح اهل صنعت کیمیا، زیبق و کبریت و ملح. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کیان.

[کَ] (اِخ) پادشاهان کیان را نیز گفته اند که کیقباد و کیخسرو و کیکاوس و کی لهراسب باشد. (برهان). نام سلسلهء دویم از پادشاهان ایران که اولِ آنها کیقباد است و آخرین دارا، و اسکندر مقدونیایی سلطنت این سلسله را منقرض کرد. (ناظم الاطباء) :
بپرسیدشان از نژاد کیان
وز آن نامداران و فرخ گوان
ز هر کشوری موبدی سالخورد
بیاورد و این نامه را گرد کرد.فردوسی.
گرانمایه دستور با شهریار(1)
چنین گفت کای از کیان یادگار.فردوسی.
بودند کیان بهتر آفاق و نیایت
بهتر ز کیان بود و تو بهتر ز نیایی.خاقانی.
از کیان است چرخ سرپنجه
که به شاه کیان درآویزد.خاقانی.
دجله دجله تا خط بغداد جام
می دهید و از کیان یاد آورید.خاقانی.
رفتند کیان و دین پرستان
مانده ست جهان به زیردستان.نظامی.
این قوم کیانی آن کیانند
بر جای کیان مگر کیانند.نظامی.
تاج کیان را به کیان می نهند
جای کیان را به کیان می دهند.خواجو.
بعد از کیان به ملک سلیمان نداد کس
این ساز و این خزینه و این لشکر گران.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص قیط).
رجوع به کیانیان شود.
- تاج کیان؛ افسر پادشاهان کیان :
تاج کیان بین که کیان می نهند
جای کیان را به کیان می دهند.خواجو.
- تخت کیان؛ سریر پادشاهان کیان :
گر سکندر زنده ماندی تاکنون
پیشش از تخت کیان برخاستی.خاقانی.
- فر کیان؛ شأن و شوکت و رفعت و شکوه شاهان کیان :
چنین تا برآمد بر این سالیان
همی تافت از شاه فر کیان.فردوسی.
- کلاه کیان؛ کلاه و تاج پادشاهان کیان :
به سر بر نهادش کلاه کیان(2)
ببستش کیانی کمر بر میان.فردوسی.
رجوع به کلاه کیان ذیل ترکیب های کلاه شود.
(1) - خسرو پرویز.
(2) - مرحوم دهخدا در یادداشتی آرند: کلاه کیان گویا نوعی از کلاه بوده که تنها اختصاص به سلاطین کیانی نداشته، چنانکه فردوسی در رزم پشنگ پسر افراسیاب با کیخسرو گوید:
نشست از بر اسب جنگی پشنگ
ز باد جوانی سرش پر ز جنگ
به جوشن بپوشید روشن برش
ز آهن کلاه کیان بر سرش.

کیان.

[ ] (اِخ) دیهی از ناحیت قهاب اصفهان که مولد و منشأ سلمان فارسی بوده است. رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان ص69 شود.

کیان آباد.

(اِخ) دهی از دهستان قره باغ است که در بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع است و 134 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

کیان آباد.

(اِخ) دهی از بخش پشت آب است که در شهرستان زابل واقع است و 750 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کیانا.

[کَ / کیا] (سریانی، اِ) طبایع باشد، فیلسوفان کیاناکیان خوانند. (لغت فرس اسدی چ هرن ص 5). طبایع باشد به زبان فلاسفه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 12). طبایع بود، و کیان نیز خوانند. (صحاح الفرس). طبایع باشد که حرارت و برودت و رطوبت و یبوست است. (برهان). هر یک از طبایع چهارگانه یعنی حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. (ناظم الاطباء). از سریانی کیانا(1) (طبیعت). (حاشیهء برهان چ معین). طبیعت. توضیح آنکه در فرهنگها به معنی طبایع (جمع) گرفته اند. (فرهنگ فارسی معین) :
همه آزادگی همت(2) تو
قهر کرده ست مر کیانا را(3).
خسروی (از لغت فرس چ اقبال ص 12).
رجوع به کیا شود. || عناصر اربعه. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). عناصر اربعه را نیز گویند. (برهان). هر یک از عناصر چهارگانه یعنی آب و خاک و باد و آتش. (ناظم الاطباء). || اصل و بنای هر چیز را گفته اند. (برهان). اصل و بنا و بنیاد هر چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به کی [ کَ / کِ ] و کیان شود. || مرزبان را هم می گویند که زمین دار باشد. (برهان). مرزبان و زمین دار. (ناظم الاطباء). رجوع به کی [ کَ / کِ ] شود.
(1) - kyana. (2) - آزادگی و همت. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(3) - فرهنگ رشیدی و انجمن آرا و آنندراج این بیت را برای معنی بعد شاهد آورده اند.

کیان بالا.

(اِخ) دهی از دهستان سگوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 400 تن سکنه دارد که از طایفهء سگوند هستند و زمستانها به قشلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کیان پائین.

(اِخ) دهی از دهستان سگوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 562 تن سکنه دارد که از طایفهء سگوند هستند و زمستانها به قشلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

کیانت.

[نَ] (ع اِمص) پذیرفتاری. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیانة شود.

کیان تخمه.

[کَ تُ مَ / مِ] (ص مرکب) از تخمهء کیان. کیان نژاد. که از نسل کیان است :
چو سالار چین دید نستور را
کیان تخمه و پهلوان پور را.فردوسی.

کیان خره.

[کَ / کیا خُ رَ / رِ / خُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) به معنی کیاخره است، و آن نوری باشد از جانب الله به سوی پادشاهان، چه کیان پادشاهان و خره نوری و پرتوی را گویند که از جانب خدای تعالی به بندگان فایض شود، که بدان سبب بعضی پادشاهی و ریاست کنند و بعضی صنعت و حرفت آموزند. (برهان). به معنی کیاخره است. (آنندراج). کیاخره. کیان خوره. (ناظم الاطباء). فر کیانی. در اوستا «کوه انم خوه رنو»(1). (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مادهء بعد و حکمت اشراق چ هنری کربن و معین ص 157 و خوره و خره شود.
(1) - kavaenem xvareno.

کیان خوره.

[کَ / کیا خوَ / خُ رَ / رِ / خُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) با واو معدوله، به معنی کیان خره است که نوری باشد از جانب الله فایض به پادشاهان و رؤسا. (برهان). کیان خره. کیاخوره. (ناظم الاطباء). فر کیان. توضیح آنکه این اصطلاح در حکمت اشراق هم وارد شده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیان خره شود.

کیان زادگی.

[کَ / کیا دَ / دِ] (حامص مرکب) کیان زاده بودن. شاهزادگی :
ز باره نگون اندرافتاد و مرد
بدید آن کیان زادگی دستبرد.
دقیقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به کیان زاده شود.

کیان زاده.

[کَ / کیا دَ / دِ] (ن مف مرکب)زادهء کیان و پادشاه زاده. (ناظم الاطباء). کیان نژاد. از نژاد کیان. که از نسل کیان و شاهان است :
به پیش گو اسفندیار آمدند
کیان زادگان زار و خوار آمدند.دقیقی.
کیان زاده گفت ای جهاندار شاه
برو کینهء باب من بازخواه.دقیقی.
کیان زادگان با جوانان من
که هر یک چنانچون دل و جان من.دقیقی.
بیامد هم آنگاه نستور شیر
نَبَرده کیان زاده پور زریر.دقیقی.
کیان زادگان و جوانان خویش
به تابوتها اندر افکند پیش.دقیقی.
کجا بود از گیتی آزاده ای
خداوند تاج و کیان زاده ای.فردوسی.
بسی خواستندش کیان زادگان
ز هر کشور آمد فرستادگان.اسدی.

کیانستان.

[کَ / کیا نِ] (اِ مرکب) عالم جبروت. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.

کیانستانیان.

[کَ / کیا نِ / تا] (اِ مرکب)ملائکه و فرشتگان عالم جبروت. (انجمن آرا) (آنندراج). فرشتگان و ملائکه. (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان. رجوع به فرهنگ دساتیر ص262 شود.

کیانگ سو.

(اِخ)(1) یکی از استانهای شرقی کشور چین است که 45230000 تن سکنه دارد و مرکز آن نانکین و شهر معروف آن شانگهای است. (از لاروس).
(1) - Kiang-Sou.

کیانگ سی.

(اِخ)(1) یکی از استانهای جنوب شرقی کشور چین است که 18610000 تن سکنه دارد و مرکز آن «نانچ آنگ»(2) است. (از لاروس).
(1) - Kiang-Si.
(2) - Nantch'ang.

کیانوش.

(اِخ) یکی از دو برادر فریدون. (ناظم الاطباء) :
یکی بود از ایشان کیانوش نام
دگر نام پرمایهء شادکام.فردوسی.

کیانة.

[نَ] (ع اِمص) پذرفتاری. (منتهی الارب) (آنندراج). پذرفتاری و کفالت. (ناظم الاطباء). کفالت، و آن اسم است از: کنت علی فلان کوناً؛ ای تکفلت به. (از اقرب الموارد).

کیانه.

[کَ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به کیان، یعنی پادشاهی. (ناظم الاطباء).

کیانی.

[کُ] (ص نسبی) منسوب به کُیان. گنبدی. همچون چادر یا خیمهء گرد و مدور.
- چرخ کیانی(1)؛ آسمان. فلک. چرخ فلک. سپهر :
الا تا که روشن ستاره ست هر شب
بر این آبگون روی چرخ کیانی.فرخی.
مانند یکی جام یخین است شباهنگ
بَزْدوده به قطرهء سحری چرخ کیانیش.
ناصرخسرو (دیوان ص 223).
رجوع به کیان [ کُ / کیا ] شود.
- سپهر کیانی؛ چرخ کیانی :
همیشه سیر کند نام نیک او به جهان
چو بر سپهر کیانی ستارهء سیار.فرخی.
رجوع به ترکیب قبل شود.
(1) - معین (در فرهنگ فارسی) این ترکیب را به همین معنی ذیل کیانی [ کیا ] به معنی طبیعتی و طبیعی آورده است. و رجوع به کیانی [ کیا ]شود.

کیانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به کیان که جمع کی باشد، پس کیانی به معنی چیزی که لایق شاهان عظیم الشأن باشد. (غیاث) (آنندراج). منسوب به کیان، یعنی پادشاهی. (ناظم الاطباء). منسوب به کیان. شاهی. سلطنتی: تاج کیانی. کمربند کیانی. کلاه کیانی. (فرهنگ فارسی معین) :
که را بخت و شمشیر و دینار باشد
نباید تن تهم و پشت کیانی(1).دقیقی.
به زور کیانی بیازید دست(2)
جهانسوز مار از جهانجو بجست.فردوسی.
کیانی یکی هفت چشمه کمر
به یاقوت و فیروزه و در و زر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چنان کز عقل فتوی می ستانی
علم برکش بر این کاخ کیانی.نظامی.
همه تمثالهای آسمانی
رصد بسته بر آن تخت کیانی.نظامی.
کمان کیانی به زه راست کرد
به یک دم وجودش عدم خواست کرد.
سعدی (بوستان).
کمان کیانی نشاید کشید. (گلستان).
- کیانی بام؛ بام کیانی. بام شاهی :
بود نعمان بر آن کیانی بام
به تماشا نشسته با بهرام.نظامی.
- کیانی درفش؛ درفش کیانی. درفش شاهی. اختر شاهی :
سپهدار طوس آن کیانی درفش
ابا کوس و پیلان و زرینه کفش.فردوسی.
- کیانی سرشت؛ که سرشت کیانی دارد. که طبیعت شاهان و بزرگان دارد :
گزارنده پیرکیانی سرشت
گزارش چنین کرد از آن سرنبشت.نظامی.
- کیانی کلاه.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- کیانی کمر؛ کمر کیانی. کمر شاهانه. کمر شاهی. کمربند شاهانه :
به سر بر نهادش کلاه کیان
ببستش کیانی کمر بر میان.فردوسی.
(1) - ن ل: و بالا و تن تهم و نسبت کیانی. نباید تن تیر و پشت کیانی.
(2) - هوشنگ.

کیانی.

(ص نسبی) طبیعتی. طبیعی. (فرهنگ فارسی معین).

کیانیات.

(از ع، اِ) دوا و مسهل. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیانیان.

[کَ] (اِخ) نام سلسلهء کیان از پادشاهان ایران. (ناظم الاطباء). منسوب به کیان، دومین سلسلهء پادشاهی از دورهء تاریخ افسانه ای ایران. کریستن سن و گروهی دیگر به استناد اوستا و داستانهای ملی و دینی ساسانیان معتقدند که تاریخ کیانیان واقعی است و بر مبنای اساطیری استوار نیست. پادشاهان این سلسله را به این ترتیب آورده اند: 1 - کیقباد (کیغباد). 2 - کیکاوس بن کیقباد. 3 - کیخسروبن سیاوش بن کیقباد. 4 - کی لهراسب بن کیوجی بن کی منش بن کیقباد. 5 - گشتاسب بن لهراسب. 6 - بهمن بن اسفندیاربن گشتاسب. 7 - همای، بنابه روایتی زن و به روایتی دختر بهمن که پس از وی بر تخت نشست. 8 - داراب اول، پسر همای. 9 - داراب دوم، وی با اسکندر جنگها کرده و شکست خورد و در نتیجه سلسلهء کیانی از بین رفت. از این فهرست پیداست که دو تن آخر از سلسلهء کیانی با دو تن از سلسلهء هخامنشی (داریوش اول، داریوش سوم) تطبیق می کند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کی و کیان در همین لغت نامه و یشتها تألیف پورداود ج 2 صص 207 - 288 و ایران باستان ج 3 ص 2264، 2543، 2574 شود.

کیانی کلاه.

[کَ کُ] (اِ مرکب) کلاه کیانی. تاج کیانی. تاج شاهانه. تاج شاهی :
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد(1) آن کیانی کلاه.فردوسی.
(1) - فریدون.

کیانیه.

[کَ نی یَ] (اِخ) کیانیان. سلسلهء کیان. سلاطین کیانی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیانی و کیانیان شود.

کیاوخان.

(اِخ) بنابه قول ابوریحان بیرونی پدر کی لهراسب بوده است، اما مسعودی و حمزهء اصفهانی کیوجی نقل کرده اند. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین متن و حاشیه ص 322).

کیاوکیه.

[ ] (اِ) به سریانی مصطکی است. (فهرست مخزن الادویه). نوعی از علک رومی بود، و آن مصطکی بود، از لغت عرب نیست. (ترجمهء صیدنه). رجوع به کیا شود.

کیاوه.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهپایه است که در بخش آبیک شهرستان قزوین واقع است و 122 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کیاهراسی.

[هَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی طبری، ملقب به عمادالدین، فقیه و مدرس نظامیهء بغداد، مکنی به ابوالحسن. او راست تعلیقی بر اصول فقه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیاالهراسی شود.

کیایان.

(اِ) جِ کیا. کیاها. بزرگان. سروران :محتشمان، بی حشمت و کیایان، بی کرد و کیا و حرمت شدند. (جهانگشای جوینی).

کیایش.

[کَ یِ] (اِمص) قهاری و جباری، و آن را کَیِش نیز گویند، و کیشمند یعنی صاحب قهر و خداوند جبر، چه مند صاحب است. (انجمن آرا) (آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 262 شود.

کیای هراسی.

[یِ هَ] (اِخ) رجوع به کیاهراسی و کیاالهراسی شود.

کیایی.

(حامص) پادشاهی. (فرهنگ فارسی معین) :
کارش آن بود کآن کیایی یافت
از چنان پیشه پادشایی یافت.
نظامی (هفت پیکر ص 104).
شام دیلم گله که چاکر توست
مشکبو از کیایی در توست.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 29).
|| حکومت. ولایت (مطلقاً). || بزرگی. سروری. (فرهنگ فارسی معین) :
گویی از جان کسی حدیث کند
چه کنم از کیایی آن دارم.انوری.
مرا کاندر کیایی جز دلی نیست
تو را بر دل از آن باری نباشد. انوری.
فی الجمله وزیر... آن دو بزرگ را به دست حشم خوارزم بازداد و در ایذا و مطالبت وصیت می کرد تا اصداف کیایی ایشان از دُرر نعمت تهی گردانید. (المضاف الی بدایع الازمان ص 8).
چه سود افسوس من کز کدخدایی
جز این مویی ندارم در کیایی.نظامی.
خوشتر آید تو را کبابی گور
از هزاران چنین کیایی شور(1).
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 87).
|| حکومت طبرستان (خصوصاً). (فرهنگ فارسی معین) :
چون قصد کیا کرد به گرگان و به آمل
بگذاشت کیا مملکت خویش و کیایی.
منوچهری.
بدی دیلم کیایی برگزیدی
تبر بفروختی زوبین خریدی.نظامی.
|| خداوندی و مالکیت یا دهقنت. (هفت پیکر چ وحید حاشیهء ص 333) :
گفت باغیم در کیایی بود
کآشناییش روشنایی بود(2).
نظامی (هفت پیکر ایضاً).
|| (ص نسبی) دیلمی. منسوب به کیا : در همهء عراق توان گفت که مردی لشکری چنانکه به کار آید، نیست. هستندی گروهی کیایی(3)فراخ شلوار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 263).
(1) - کیایی شور یعنی کیایی و بزرگی سخت و غیرقابل تحمل. هنوز در زبانهاست که فلان کار «شور» شد. (حاشیهء هفت پیکر چ وحید ص 87).
(2) - یعنی باغی در تحت مالکیت و خداوندی من یا دهقانی و کشت کار من ساخته شده بود که آشنایی من با آن باغ سبب روشنایی خاطرم بود. (هفت پیکر چ وحید حاشیهء ص 333).
(3) - در تاریخ بیهقی چ فیاض ص 263: کیای. و در حاشیه افزاید: مقصود تعریض به دیلمیان است.

کی ء.

[کَیْءْ] (ع ص) سست و بددل. کیأة. کاءة. (از منتهی الارب). سست و ضعیف و بددل و جبان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کی ء.

[کَیْءْ] (ع مص) ترسیدن و بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء): کاء عن الامر یکی ء کیئاً و کیئة؛ سست شد و بازایستاد، و گویند چشم از آن برگرفت و به سوی آن برنگردانید، و گویند بیمناک و هراسناک گردید از آن. (از اقرب الموارد). چشم از چیزی بازداشتن که آن را کراهت دارد. (زوزنی).

کی اپیوه.

[کَ اَ پی وَ] (اِخ) پسر کیقباد است. این اسم در اوستا «کوی آئیپی ونگهو»(1)آمده است. (یشتها تألیف پورداود ج 2، ص 224).
(1) - Kavi aipi vanhu.

کی اردشیر.

[کَ اَ دَ] (اِخ) بهمن بن اسفندیار، ملقب به درازدست. پادشاه کیانی. (مفاتیح العلوم خوارزمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کی ارمین.

[کَ اَ] (اِخ) نام یکی از چهار پسر کیقباد است. (برهان). نام پسر کوچکتر از چهار پسر کیقباد است. (ناظم الاطباء) :
نخستین چو کاوس باآفرین
کی آرش دوم بد، سوم کی پشین
چهارم کی ارمین کجا بود نام
سپردند گیتی به آرام و کام.فردوسی.
رجوع به یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 225 شود.

کی افره.

[ ] (اِخ) کی افره بن کیقباد. به روایتی گویند پدر کیکاوس بوده است. (از مجمل التواریخ و القصص ص 29).

کیأة.

(1) [کَ ءَ] (ع مص) ترسیدن و بددل شدن. کی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). رجوع به کی ء شود.
(1) - در اقرب الموارد «کیئة» ضبط شده است.

کیأة.

[کَ ءَ] (ع ص) سست و بددل. کاء. کی ء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سست و ضعیف بددل و ترسو. (ناظم الاطباء).

کیئة.

[کَ ءَ] (ع مص) رجوع به کیأة شود.

کیب.

(اِ) از راستی به کژی شدن یا فریفتن به عشق. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 28). رجوع به کیبیدن شود. || پیچ و پیچیدگی. || خمیدگی. || (ص) مختلط و درهم. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کیب.

(ع اِ) نوعی از حصیر کوچک و ستبر. ج، کیاب، اکیاب. گفته شده است که این کلمه ریشهء پارسی دارد ولی من در این زبان آن را نیافته ام. (از دزی ج 2 ص 503).

کیبانیدن.

[دَ] (مص) صاحب منتهی الارب در کلمهء زیغ گوید: «ازاغ ازاغة؛ کنبانید او را از راه»، چون او از اهل هند است و نسخی در دست داشته که از آن نقل می کرده است گمان می کنم منقول عنه کیبانیدن متعدی کیبیدن بوده است و او به غلط کنبانیدن خوانده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیبیدن شود.

کیبر.

[کَ / کِ بُ] (اِ) پیکان پهن که به شکاری می اندازند. (آنندراج). نیزهء کلانی که بدان شکار می کنند. (ناظم الاطباء) :
ز آمدشد کیبر کینه کوش
هوا شد یکی خانهء چوب پوش.
عبدالله هاتفی (از آنندراج).
|| (ص) کسی که دارای عداوت نهانی باشد. (ناظم الاطباء).

کیبر.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران است که در بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع است و 287 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کیبرکوه.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه زوزن است که در بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع است و 542 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیبش.

[بِ] (اِمص) اسم از کیبیدن. انحراف. تحریف. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیبیدن شود.

کی بشتاسب.

[کَ بِ] (اِخ) پادشاه کیانی، و لقب او هربذ است یعنی عابد نار. (مفاتیح العلوم خوارزمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیبنده.

[بَ دَ / دِ] (نف) منحرف شونده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز اندرز موبد شکیبنده شد(1)
سر از راه سوداش کیبنده شد(2).
ابوشکور بلخی (از یادداشت ایضاً).
(1) - ن ل: شکیبنده ای.
(2) - ن ل: کیبنده ای.

کیبو.

[کَ / کِ] (اِ) مرغی است بزرگ، و آن را دینار هم می گویند، و بعضی گویند مرغکی است کوچک و رنگهای مختلف دارد و آشیانی سازد که گویی از ریسمان بافته اند و از درخت آویزان کند. (برهان) (آنندراج). در عربی «تنوط». (حاشیهء برهان چ معین).

کیبوس.

[کَ / کِ / کی] (ص) کبوس و کج و ناراست. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیبیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) انحراف. میل. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیبیدن شود.

کیبیدن.

[دَ] (مص) یک سو رفتن و تحاشی نمودن، و بر این قیاس: کیبید و کیبد. (فرهنگ رشیدی). به یک سو رفتن و تحاشی نمودن، و بر این قیاس: کیبد و کیبید، و در فارسی کوبیده خاطر و رنجیده دل را کیبیده خوانند، و کوفته خاطر نیز به همین معنی است. (آنندراج) (انجمن آرا). کناره کردن و به یک سو رفتن و تحاشی کردن و از جای گشتن. (ناظم الاطباء). || از جایی به جایی کشیدن و گردانیدن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || منحرف کردن از راه. به ضلالت افکندن. گمراه کردن. اضلال. میل دادن. از راستی به کژی افکندن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
یا رب چو آفریدی رویی بدین مثال
خود رحم کن بر امت و از راهشان مکیب.
شهید (از یادداشت ایضاً).
|| فریفتن به عشق. (فرهنگ فارسی معین).

کیبیده.

[دَ / دِ] (ن مف) به یک سو رفته. کناره گرفته. || از جایی به جایی شده. || تحاشی کرده. || انحراف یافته. منحرف. || فریفته (به عشق). (فرهنگ فارسی معین).

کیپ.

(ص) در تداول عامه، به هم پیوسته. تنگ هم. (فرهنگ فارسی معین). سخت متصل. بی فرجه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیپ شدن در؛ محکم پیوسته شدن دو مصراع یا محکم پیوسته شدن درِ یک مصراعی به طرفی از چارچوب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیپ شدن (کیپ گرفتن) سینه (بینی)؛ به علت سرماخوردگی یا علتی دیگر نفس به صعوبت آمدوشد کردن در سینه یا بینی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیپ کردن در؛ محکم و استوار بستن آن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). استوار بستن در، چنانکه لای آن باز نباشد.
- کیپ گرفتن هوا؛ سخت ابرآلود شدن هوا به طوری که جایی از آسمان پیدا نباشد.
|| محکم. استوار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). || پر. ممتلی. انباشته. (فرهنگ فارسی معین).

کیپ.

(اِخ) بیست وهفتمین از خانان اوزبک خیوه (از 1158 تا حدود 1184 ه . ق.). (از طبقات سلاطین اسلام ص 250).

کیپا.

[کَ / کِ] (اِ) به لغت زند و پازند نقره را گویند، و به عربی فضه خوانند. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند، نقره و سیم. (ناظم الاطباء). هزوارش، کئیپا(1) یا کسپه(2). پهلوی، اسیم(3) (سیم، نقره). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kaipa.
(2) - k(a)spa.
(3) - asim.

کیپا.

(اِ) نوعی از طعام که رودهء باریک گوسفند را پاک کرده در جوف آن گوشت قیمه و دال نخود و برنج و مصالح پر کرده در روغن بپزند. از لغات ترکی نوشته شد. (غیاث) (آنندراج). شکنبهء گوسفند که در آن گوشت قیمه و برنج و لپه و جز آن آکنده، پزند و خورند. گیپا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به گیپا شود. || (شاید مخفف کله پا یا کله پاچه) کله پاچهء پخته. کله پاچه و شکنبهء پخته. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به «کیپاپز» شود.

کیپاپز.

[پَ] (نف مرکب) آنکه کیپا پزد. (فرهنگ فارسی معین). || رَوّاس. کله پز. آنکه کله پاچهء پخته فروشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کیپاپزان که صبح سر کله واکنند
آیا بود که گوشهء چشمی به ما کنند؟
بسحاق اطعمه (از یادداشت ایضاً).

کیپاپزی.

[پَ] (حامص مرکب) عمل و شغل کیپاپز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) دکان کیپاپز. رجوع به کیپاپز شود.

کیپافروش.

[فُ] (نف مرکب)کیپافروشنده. آنکه کیپا پزد و فروشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیپا شود.

کیپانیدن.

[کَ دَ] (مص) افروختن شمع و چراغ. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کیپانیدن.

[دَ] (مص) مایل شدن و رغبت کردن. || عدالت کردن و داد دادن. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کیپایی.

(ص نسبی) کیپاپز. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیپاپز شود.
-امثال: سگ نشیند به جای کیپایی . نظیر: کله پز پا شد و سگ جاش نشست. (امثال و حکم ص 987).

کی پشین.

[کَ پَ] (اِخ) نام یکی از چهار پسر کیقباد است، و به جای بای فارسی نون مکسور هم به نظر آمده است(1). (برهان) (آنندراج). نام پسر سوم از چهار پسر کیقباد. (ناظم الاطباء). در اوستا، کوپیشینه(2). (حاشیهء برهان چ معین) :
کنون از بزرگان زنی برگزین
نگه کن پس پردهء کی پشین.فردوسی.
نخستین چو کاوس باآفرین
کی آرش دوم بدسوم کی پشین.فردوسی.
اگر پیشکین برنویسند راست
بود کی پشین حرف بر وی گواست
سزد گر بود نام او کی پشین
که هم کی نشان است و هم کی نشین.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص31).
رجوع به یشتها تألیف پورداود صص 224 - 226 شود.
(1) - کی پشین صحیح است که به کی نشین تصحیف شده. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Kava Pishina.

کیپلینگ.

(اِخ)(1) شاعر و نویسنده انگلیسی که در سال 1865 م. در بمبئی متولد شد و در سال 1936 درگذشت. او راست: کتاب جنگل، کیم. کیپلینگ در آثارش مخصوصاً در این دو کتاب برتری امپریالیسم انگلوساکسون را نشان داد و به سال 1907 به دریافت جایزهء نوبل نایل گردید. (از لاروس).
(1) - Kipling, Rudyard.

کیپو.

(اِ) کاهو و خس. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون) (از اشتینگاس). || نشکنج. (ناظم الاطباء)(1). || پروانه و شب پره. || (ص) نادان. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون) (از اشتینگاس).
(1) - این معنی در فرهنگ جانسون و اشتینگاس نیامده است.

کیپه.

[پَ / پِ] (اِ) شیشهء حجامت. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). رجوع به کپه شود. || جایی که شیشهء حجامت می چسبانند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیت.

(اِ) کبت و زنبور عسل. || (ق) به معنی چند و چه اندازه و چه قدر و از چه جنس. || (ص) آشفته و سرگشته و حیران. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیت.

(ادات استفهام + ضمیر) («کی»، ادات استفهام + «ت»، ضمیر متصل مفعولی و اضافی) کی تو را. چه کس تو را :
ور بگیری کیت(1) جستجو کند
نقش با نقاش چون نیرو کند؟
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 159).
(1) - در چ نیکلسن ج 1 ص 38: کیست جُست وجُو کند، و در این صورت شاهد این معنی نخواهد بود.

کیت.

[کَیْ یِ] (ع ص) زیرک. ج، اکیات. (منتهی الارب) (آنندراج). زیرک و هوشیار و باوقوف. ج، اکیات. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد آمده: اکیات، اکیاس(1) و آن جمع کَیِّس است نه کیس [ کی ] و «تا» مبدل از «س» است.
(1) - زیرکان.

کیت.

[کَ تَ / تِ] (ع اِ) چنین. (ناظم الاطباء). رجوع به «کیت و کیت» شود.

کیتاکیوشو.

(اِخ)(1) شهر و بندری در ژاپن به شمال جزیرهء «کیوشو» که 1057000 تن سکنه دارد و یکی از مراکز مهم صنعتی و همچنین صید ماهی است. (از لاروس).
(1) - Kita Kyu Shui.

کیتبوقانویان.

(اِخ) رجوع به کتبوقانویان شود.

کیتس.

(اِخ)(1) جان. شاعر انگلیسی که به سال 1795 م. در «فینسبوری» متولد شد و به سال 1821 در «روم» درگذشت. او در رشتهء پزشکی (جراحی) تحصیل می کرد و به علت علاقهء شدیدی که به شعر داشت تحصیل خود را رها کرد و در سال 1817 در 21سالگی اولین مجموعهء اشعارش را منتشر ساخت ولی نتوانست در ردیف شعرای معاصر خود قرار گیرد. آثار معروف او «روی یک گلدان یونانی» و «به بلبل» و «به پائیز» است. (از لاروس).
(1) - Keats, John.

کیتو.

[کَ / کِ] (اِ) مرغ سنگ خوار که بیشتر سنگ ریزه خورد. (فرهنگ رشیدی). نام پرنده ای است که بیشتر سنگ ریزه خورد، و آن را سنگخوارک گویند، و در فرهنگها بعد از «یا»، «تا» آورده اند و برهان بعدِ «یا» به جای تای مثناة فوقانی بای موحدهء تحتانی آورده و گفته مرغی است... (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به کیبو شود.

کیتو.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان است که در بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کیتو.

(اِخ) مرغزاری طویل و عریض است که شش فرسنگ در سه فرسنگ مساحت دارد و میان کرج(1) و گرهرود(2) و همدان و ساوه واقع بوده است. رجوع به نزهة القلوب چ گای لیسترنج ج 3 صص 69 - 195 و 221 و مدخل قبل شود.
(1) - غیر از کرج شهر معروف استان مرکزی است. این کرج به وسیلهء ابودلف عجلی به عهد هارون الرشید بنا گردید. (نزهة القلوب ص 69).
(2) - ن ل: گرمرود.

کیتو.

[تُ] (اِخ)(1) پایتخت کشور جمهوری «اکوادور»(2) در امریکای جنوبی است که بر سلسله جبال آند و در ارتفاع 1850 گزی و در دامنهء آتش فشان «پیشن شا»(3) واقع است و 401800 تن سکنه دارد. این شهر دارای دانشگاه و رصدخانه و کتابخانه و کلیسای کهن است. (از لاروس) (از وبستر).
(1) - Quito.
(2) - Ecuador.
(3) - Pichincha.

کیتوبوقا.

(اِخ) رجوع به کتبوقانویان در همین لغت نامه و تاریخ مغول ص 175، 174، 182، 183، 192، 198 شود.

کیتوبوقانویان.

(اِخ) رجوع به کتبوقانویان شود.

کیت و ذیت.

[کَ تَ وَ ذَ تَ] (ع اِ مرکب)چنان و چنین. (غیاث) (آنندراج). رجوع به مدخل بعد شود.

کیت و کیت.

[کَ تَ وَ کَ تَ / کَ تِ وَ کَ تِ] (ع اِ مرکب) چنین و چنان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). چنین و چنان: و کان من الامر کیت و کیت؛ بود آن چنین و چنان. (ناظم الاطباء).

کیتونة.

[ ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل لباس کتانی کشیشان آورده است. (از دزی ج 2 ص 503).

کیثر.

[کَ ثَ] (ع ص) بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کَثِر. کثیر. کُثار. (اقرب الموارد). || مرد بسیار خیر و نیکویی و بسیاردهش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیثوفیلا.

[ثُ] (معرب، اِ)(1) لغتی است یونانی و معنی آن به فارسی ازسنگ ساخته باشد، و آن صمغی است به غایت صلب و از درخت نوعی بلوط به هم می رسد، و به عربی صمغ البلوط گویند، و به حذف تحتانی بعدِ «فا» (کیثوفلا) هم به نظر آمده است، و بعضی گویند سریانی است. (برهان) (آنندراج). به یونانی صمغ البلاط است، و به معنی بلاط نیز آمده. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - محرف از یونانی okolla .Lit(فرهنگ فارسی معین).

کیثه.

[ثَ / ثِ] (اِ) چرک و ریم نقره را گویند، و به عربی خبث الفضه خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیج.

(ص) خر دم بریده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در برهان کیج را هم به معنی خر دم بریده ضبط کرده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || چاروایی را نیز گفته اند که زیر گلو و زیر دهانش ورم و آماس کرده باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در برهان کبج هم بدین معنی آمده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیج.

(اِخ) مستقر پادشاه مکران است. (از حدود العالم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام اشهر مدن مکران، و آن را کیز نیز گویند. (تاج العروس، از یادداشت ایضاً). نام شهری و ناحیه ای است در بلوچستان، و هم اکنون به همین نام معروف است و نزد جغرافی نویسان قدیم هم معروف بوده و گاهی برای تسمیهء تمام ناحیه لفظ «کیج و مکران» را اطلاق می کرده اند. معرب این کلمه «کیز» است. احتمال اینکه، کلمه «کپچ» (قفص) باشد مورد ندارد. (تاریخ بیهقی چ فیاض حاشیهء ص 244) :
ز زابل تا به کابل کیج و سقلاب
سراسر ملک هندستان گرفته.؟
رجوع به کیچ و کیز شود.

کیج.

(اِخ) یکی از شهرهای ماوراءالنهر بر کنار جیحون است نزدیک وخش و ختلان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیجا.

(اِ) در لهجهء مازندرانی، دختر. مقابل ریکا به معنی پسر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیجکانان.

(اِخ) شهری است از ناحیت طوران به سند، و مستقر پادشاه طوران است. (حدود العالم چ دانشگاه ص125).

کیج کیج.

(ص مرکب، ق مرکب) کیچ کیچ. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیچ کیچ شود.

کیجم.

[جَ] (مغولی، اِ) پوشش اسب. برگستوان(1). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - بدین معنی در سنگلاخ ص 312 ورق 2 «کیجیم» آمده. رجوع به کیجیم شود.

کیجیک میرزا.

(اِخ) خواهرزادهء سلطان میرزا بایقرا. پادشاه زاده ای خوش خلق بود و طبع خوب و ادراک بلند و ذهن شوخ و حافظه ای قوی داشت و به اکثر علوم به مطالعهء خود وقوف یافت. در شعر و معما نیک بود و باوجود این فضایل به فقر و نامرادی مایل شد، و به زیارت مکه مشرف گشت. از اوست:
عمری به صلاح می ستودم خود را
در شیوهء زهد می نمودم خود را
چون عشق آمد کدام زهد و چه صلاح
المنة للَّه آزمودم خود را.
(از مجالس النفایس ص 38 و 127 و 315).
وی به سال 988 ه . ق. به مرض حصبه درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 176). رجوع به همین مأخذ شود.

کیجیم.

(مغولی، اِ) پوششی است که برای زینت در روز جنگ بر اسب افکنند، و آن را به عربی تجفاف و به فارسی برگستوان گویند. (سنگلاخ ص 312 ورق 2). رجوع به کیجم شود.

کیچ.

(ص، ق) پریشان و پراکنده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به معنی کم و اندک هم آمده است. (برهان) (آنندراج). کم و اندک. (ناظم الاطباء). رجوع به کیچ کیچ شود. || کوچک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوچک و خرد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیچ کیچ شود. || آهسته. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی می گوید: «معجب بود، و چیزی طرفه را به پارسی کیچ خوانند». برهان در گنج و هم در گیج معجب و متکبر را معنی این دو کلمه آورده است درصورتی که جیم فارسی در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی محقق است، برای آنکه در ردیف آخر به جیم فارسی آورده است، و چون معجب را با طرفه می آورد قصدش بدیع و شگفت آور است نه معجب به معنی متکبر. و در هیچ جای دیگر این کلمه را نیافتم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ) جنسی از پارچهء ابریشمی هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیچ.

(موصول + قید) مخفف که هیچ. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نه امّید آن کیچ بهتر شوی تو
نه ارمان آن کم تو دل نگسلانی.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).

کیچ.

(اِخ) نام ولایتی است نزدیک سیستان. (برهان) (از آنندراج). نام ولایتی در بلوچستان نزدیک مکران. (ناظم الاطباء). رجوع به کیج و کیز شود.

کیچانکی.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان است که در شهرستان شهسوار واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیچس.

[چِ] (اِخ)(1) نژاد بومی کشور گواتمالا است. ویرانه های معابد و اهرامی که از این قوم بر جای مانده است نمایندهء تمدن درخشان آنان می باشد. (از لاروس).
(1) - Quiches.

کیچ کیچ.

(ص مرکب، ق مرکب) به تفرقه. بهره بهره. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 71). کوچک کوچک و خردخرد و اندک اندک و آهسته آهسته. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). [ به کاف، به یاء کشیده ] قسط قسط. جزءجزء. به تفاریق. کم کم. به اقساط(1). کم کم. مقسطةً. بهره بهره. مقابل جملگی. در نسخهء حسین وفا به نقل سروری کنج کنج (با نون)، در نسخهء فرهنگ اسدی نخجوانی کبج کبج (با باء) و در برهان تنها کیچ کیچ از کوچک کوچک گرفته ولی کیچ کیچ ممکن است از کبچه کبچه آمده باشد که کفچه کفچه باشد(2). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به جمله خواهم یک ماهه بوسه از تو بتا
به کیچ کیچ نخواهم که فام من توزی(3).
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ممتع بنان تو و جامهء تو
چه از جمله جمله چه از کیچ کیچی.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
فَذلک شد شمار خدمت من
بر او از جملگی و کیچ کیچی(4).
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
|| پراکنده و پریشان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این معانی ذیل «کیج» آمده است.
(2) - این معانی و اظهار نظر ذیل «کیچ» آمده است.
(3) - این بیت در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 71 شاهد لغت کیچ کیچ آمده و مرحوم دهخدا در حاشیهء کتاب یادداشت کرده اند: «کیچ یا کبج، و قفیز از همین کلمه آمده است»، و معین هم در فرهنگ فارسی و در حاشیهء برهان ذیل کیچ کیچ بدین نکته اشاره نموده است، ولی ظاهر آن است که مرحوم دهخدا پس از ملاحظهء چند شاهد از سوزنی از آن نظر عدول نموده اند.
(4) - در دو یادداشت دیگر: کیج کیجی.

کیچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) کوچه را گویند. (فرهنگ جهانگیری). کوچه است که راه تنگ باشد. (برهان) (آنندراج). کوچه و راه تنگ. (ناظم الاطباء). کویچه = کوچه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کوچه شود.

کی چی.

(اِخ) دهی از دهستان کرارج است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 447 تن سکنه و یک بقعهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کیح.

[کَ / کی](1) (ع ص) اسنان کیح؛ دندان سخت و سطبر. اکیح، کأحمد مثله کیوم و ایوم. (منتهی الارب) (آنندراج). ستبر، هم برای مذکر و هم برای مؤنث آید، و گویند: «اسنان کیح»؛ یعنی دندانهای خشن و ستبر، و گویند: «کیح اکیح»؛ یعنی خشن و ستبر، همانگونه که گویند یوم ایوم. (از اقرب الموارد).
(1) - اقرب الموارد فقط به صورت [ کی ] ضبط کرده است.

کیح.

[کَ یَ] (ع اِمص) سختگی(1) و سطبری و درشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) در مبالغه گویند: اسنان کیح اکیح؛ یعنی دندانهای بسیار سخت و ستبر. (ناظم الاطباء)(2).
(1) - آنندراج و ناظم الاطباء: سختی.
(2) - در اقرب این معنی ذیل کیح [ کی ] آمده است.

کیح.

[کَ] (ع مص) کار نکردن شمشیر. (منتهی الارب): ما کاح فیه السیف کیحاً؛ کار نکرد در آن، شمشیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیح.

(ع اِ) روی کوه و بن آن. ج، اکیاح، کیوح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کنار کوه. ج، اکیاح، کیوح. (ناظم الاطباء).

کیح.

(ع ص، اِ) جِ اکیح و کیحاء. (ناظم الاطباء). و رجوع به اکیح و کیحاء شود.

کیحاء.

[کَ] (ع ص) مؤنث اکیح. درشت و سخت و ستبر. (از ناظم الاطباء).

کیخ.

(اِ) چرکی بود که در گوشه های چشم جمع آید. (فرهنگ جهانگیری). چرکی را گویند که در گوشه های چشم به هم رسد. (برهان). چرک و ریمی که در کنج چشم جمع شود، و چون در پارسی خا با غین تبدیل یابد کیغ نیز آمده. (انجمن آرا). پیخ. رَمَص. قی (در چشم). خیم. ژفک. ژفکاب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز جامه ها به تنم بر نماند چندانی
که کیخ چشم کنم پاک و بینی و فوزم.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
|| چرکی که بر دست و پا نشیند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کیخا.

(اِ) مخفف کدخدا. شکستهء کدخدا (پیش بعض طوایف لر و کرد). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ای بزرگ اُبّه(1) و کیخای ده
دبّه آوردم بیا روغن بده.
مولوی (از یادداشت ایضاً).
(1) - در یادداشتی دیگر: ای بیوک قریه.

کیخا.

(اِخ) دهی از بخش میان کنگی است که در شهرستان زابل واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کیخاتو.

(اِخ) رجوع به گیخاتو و حبیب السیر چ خیام ج 3 صص 134 - 138 و مرآت البلدان ج 1 ص 393 و سبک شناسی بهار ج 3 ص 342 و تاریخ ادبیات ادوارد براون ج 3 صص 33 - 45 شود.

کیخاجین.

(اِ مرکب) کدخدازن. زن کدخدا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیخا شود.

کیخاران.

[کَ] (اِخ) از قرای یمن است. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان). موضعی است به یمن. (منتهی الارب). نام جایی به یمن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیخارانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کیخاران از قرای یمن. (از انساب سمعانی).

کیخان.

(ع اِ) جِ کوخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کازه از نی و کلک و مانند آن بی روزن. (آنندراج). رجوع به کوخ شود.

کیخدا.

[کی / کَ / کِ خُ] (ص مرکب، اِ مرکب) شوی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : که امر و نهی همه مردان را باشد و کیخدا را. (ترجمهء تفسیر طبری، از یادداشت ایضاً). تا کیخدا گناه نکند کس زنان را به گناه نگیرد. (ترجمهء تفسیر طبری، از یادداشت ایضاً).

کیخرس.

[کَ / کِ خُ] (اِ) غله ای است که آن را گاورس می گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم رومی جاورس است. (فهرست مخزن الادویه).

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِ مرکب)پادشاه بلندمرتبه و عادل. (برهان). پادشاه بزرگ مرتبه و پیشوای عدل. (آنندراج) (انجمن آرا). پادشاه بلندمرتبه. (ناظم الاطباء). از کی + خسرو. در اوستا، کوی هئوسروه(1). در سانسکریت، سوشروس(2). در پهلوی، کئی - هوسروه(3). (حاشیهء برهان چ معین). کیخسرو در اوستا کوی هئوسروه آمده، کوی به معنی پادشاه و امیر و مطلق فرمانده و هئوسروه لفظاً نیکنام یا کسی که به خوبی مشهور است و دارای آوازه و شهرت نیک است. (از یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 218 و 255) :
شاهان بر آستان جلالت نهاده سر
گردنکشان مطاوع و کیخسروان گدا.سعدی.
(1) - Kavi Haosrava(h).
(2) - Sushravas.
(3) - Kai-Husrave.

کیخسرو.

[کَ خُ رَ] (اِخ) نام پادشاهی است مشهور. (برهان). نام پادشاه سوم از سلسلهء کیان. (ناظم الاطباء). نام شاهنشاه عادل پسر سیاوش که مادرش دختر افراسیاب و فرنگیس نام داشته و افراسیاب آخر به مکر و غدر اقارب و برادر خود، او را کشته و پس از چند سال به حکم کیکاوس، گیوبن گودرز به طریق پیادگان سیاح در طلب او به ترکستان رفته او و مادر او را پیدا کرده بگریزانید و رستم به حکم کاوس با سپاه در سرحد ایران و توران منتظر کیخسرو نشسته بود تا با گیو رسیدند و سپاه توران که به بازگردانیدن آنان می آمدند مأیوس بازگردیدند و کیخسرو و مادرش فرنگیس و گودرز آسوده دل به ایران آمدند و به پادشاهی نشسته و در طلب خون سیاوش با جد اُمی خود رزمها کرد و سالها در میان ایرانیان و تورانیان جنگها قایم و دایم شده بود تا بر افراسیاب غلبه کرد و او را و مفسدان را بکشت و ترکستان را به جهن که پسر افراسیاب و خال او بود واگذاشته و ترک دنیا گزید و بلاد ایران را به بزرگان تقسیم نموده لهراسب را نیز شاهنشاه همه کرده ناپدید شد و او در میان شاهنشاهان عجم به بزرگواری و یزدان پرستی منفرد و به عدل و داد بی مثل و به خوبی مثل است... گویند کیخسرو نامهء هوشنگ را از بر داشتی و مطالب جام گیتی نمای فریدون را نیز مهمل نگذاشتی و پیوسته گفتی هرچند به رازهای نهانی می نگرم سخنان جمشید چون خورشید باضیاست، هر قدر به کارهای آشکار می رسم گفتار فریدن بابرهان و راهنماست و گفته اند ومجاس(1) نام نامه ای داشته و حکیم بزرگمهر گفته ومجاس از نامه های هوشنگ بوده و کیخسرو بر آن عمل می نموده. (انجمن آرا) (آنندراج). پادشاه سوم کیانی ملقب به همایون. (مفاتیح العلوم خوارزمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خسروگرد را او بنا کرد. (دمشقی، از یادداشت ایضاً). مدت پادشاهی کیخسرو شصت سال بود. (فارسنامهء ابن البلخی) :
سرافراز کیخسروش نام کن
به غم خوردن او را دل آرام کن.فردوسی.
همه پیش کیخسرو آورد زود
به داد و دهش آفرین برفزود.فردوسی.
فرنگیس و کیخسرو آنجا رسید
ز هر سو بسی مردم آمد پدید.فردوسی.
گر آن کیخسرو ایران و تور است
چرا بیژن شد اندر چاه یلدا؟خاقانی.
ملک کیخسرو روز است خراسان چه عجب
که شبیخونگه پیران به خراسان یابم.
خاقانی.
کیخسرو دین که در سپاهش
صد رستم پهلوان ببینم.خاقانی.
چو بر کیخسروی آواز دادی
به کیخسرو روان را بازدادی.نظامی.
کس ندیدش دگر به خانهء خویش
اینْت کیخسرو زمانهء خویش.نظامی.
صبا از عشق من رمزی بگو با آن شه خوبان
که صد جمشید و کیخسرو غلام کمترین دارد.
حافظ.
بیفشان جرعه ای بر خاک و حال اهل دل بشنو
که از جمشید و کیخسرو فراوان داستان دارد.
حافظ.
تکیه بر اختر شب دزد مکن کاین عیار
تاج کاوس ربود و کمر کیخسرو.حافظ.
بده ساقی آن می که عکسش ز جام
به کیخسرو و جم فرستد پیام.حافظ.
رجوع به مجمل التواریخ و القصص صص48 - 50 و حبیب السیر چ خیام ج 1 صص195 - 198 و امثال و حکم ص1553 و 1554 و یشت ها، تألیف پورداود ج2 صص 237 - 264 شود.
(1) - آنندراج: دمجاسب.

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) رجوع به غیاث الدین کیخسرو اول شود.

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) رجوع به غیاث الدین کیخسرو ثالث شود.

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) رجوع به غیاث الدین کیخسرو ثانی شود.

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) از حکمرانان رویان و رستمدار سلسلهء بادوسپان. (از التدوین).

کیخسرو.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ)غیاث الدین کیخسرو، پسر شرف الدین شاه محمود اینجو. وی با سه برادر دیگر خود تحت سرپرستی پدر در نواحی مختلف فارس و کرمان متصدی کارهای مالیاتی و حکومتی بود. در سال 734 ه . ق. که محمود اینجو از جانب ابوسعید ایلخان مغول از حکومت معزول و امیر مسافرایناق یکی از امرای مغول به جای وی منصوب شد غیاث الدین کیخسرو فرمان وی را نپذیرفت و در 736 چون ابوسعید مرد، امیر مسافرایناق را دستگیر و از شیراز به تبریز تبعید کرد و از این پس بر فارس مسلط شد و حکومت را حق مسلم خود دانست. اما برادر وی جلال الدین مسعودشاه که در آذربایجان بود به فارس آمد و بین دو برادر نزاع افتاد و امیر غیاث الدین شکست یافت و اسیر شد و اندکی بعد به سال 739 درگذشت. (از تاریخ عصر حافظ ص 6 و 8 و 33 و 34). و رجوع به تاریخ گزیده صص622 - 623 شود.

کیخسرو.

[کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) دهی از دهستان سلطان آباد است که در بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع است و 499 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیخسروآستان.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (ص مرکب) که آستانی چون کیخسرو دارد. کنایه از بلندمرتبه و رفیع منزلت است :
در آب و آتشی ز دل گرم و چشم تر
چون دشمنان خسرو کیخسروآستان.
خواجوی کرمانی.

کیخسروآیین.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (ص مرکب) چون کیخسرو. به آیین کیخسرو :
چو زآن جام، کیخسروآیین شوم
بدان جام روشن، جهان بین شوم.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص 153).

کیخسروانه.

[کَ / کِ خُ رَ / رُ نَ / نِ] (ص نسبی) کیخسروی. منسوب به کیخسرو. درخور و مناسب کیخسرو :
کیخسروانه جام ز خون سیاوشان
گنج فراسیاب به سیما برافکند.خاقانی.

کیخسروخان.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) از شاعران قرن یازدهم هجری و خواهرزادهء رستم خان سپهسالار گرجی بود. (فرهنگ سخنوران تألیف خیامپور ص 493). در زمان شاه عباس صفوی به مناصب عالی نایل شد. (از قاموس الاعلام ترکی). با سپاه ازبک جنگهای مردانه کرد و سرانجام به منصب تفنگچی آقاسی گری نایل شد و گاه شعر می گفت. از اوست:
پیش رویش سوختم آخر دل دیوانه را
چون نگه دارد کسی از سوختن پروانه را
چاک می سازم به ناخن سینه چون بینم رُخَش
چون برآید مُهر بگشایند روزن خانه را.
(از تذکرهء نصرآبادی ص 17).
رجوع به همین مأخذ شود.

کیخسرومکان.

[کَ / کِ خُ رَ / رُو مَ](ص مرکب) که مکان و رتبتی بلند چون کیخسرو دارد. که مقام و منزلتی رفیع همانند کیخسرو دارد :
یا گهرهایی که در افسر نشاند افراسیاب
پیش شروانشاه کیخسرومکان افشانده اند.
خاقانی.

کیخسروی.

[کَ / کِ خُ رَ / رُ] (ص نسبی)منسوب به کیخسرو. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
اگرچه دولت کیخسروی داشت
چو مدهوشان سر صحراروی داشت.نظامی.
به کیخسروی نامش افتاده چست
نسب کرده بر کیقبادی درست.نظامی.
جهانبانی و تخت کیخسروی
مقامی بزرگ است کوچک مدار.سعدی.
رجوع به کیخسرو شود.

کیخسروی.

[کَ / کِ خُ رَ / رُ] (اِ) نام لحنی است که بر سی لحن باربد افزوده اند، چه به قول بعضی سی ویک لحن است. (برهان) (آنندراج). نام لحنی از لحنهای باربد. (ناظم الاطباء). نام یکی از سی لحن باربد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو بر کیخسروی آواز دادی
به کیخسرو روان را بازدادی.
نظامی (از یادداشت ایضاً).

کیخم.

[کَ خَ] (ع ص) صفتی است که بدان مَلِک و سلطان را ستایند، گویند: ملک کیخم؛ ای عظیم. (منتهی الارب) (آنندراج). عظیم، و فارسی آن کی خان است و بدان مُلک و سلطان را وصف کنند و گویند: مُلک کیخم و سلطان کیخم. (از اقرب الموارد). معرب کیخان است که بدان ملک و سلطان را وصف کنند... (از الفاظ الفارسیة المعربة تألیف ادی شیر).

کی خنان.

[کَ خُ] (اِخ) قریه ای به دهستان قاقازان قزوین واقع در شمال قریهء آقبابا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیخور.

[کَ / کِ] (اِ) گنج و خزانه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس) (از فرهنگ جانسون).

کید.

[کَ / کِ] (اِ) چیزی را گویند که بدان طلا و نقره و امثال آن را به هم وصل کنند، و آن را به عربی لحیم خوانند. (برهان). لحیم و آنچه بدان طلا و نقره را پیوند کنند. (ناظم الاطباء). به معنی لحیم طلا و نقره به بای موحده است.(1) (فرهنگ رشیدی).
از آنکه(2) مدح تو گویم درست گویم و راست
مرا به کار نیاید سریشم و کیدا(3).
دقیقی (از لغت فرس اسدی).
|| (اِخ) نام ستاره ای منحوس که به هندی کیت نامند. (غیاث). در علم احکام نجوم، نجم نحسی در آسمان که دیده نشود و برای او حساب معلومی است که بدان حساب، جای او را استخراج کنند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خانهء طالع عمرم ششم و هشتم کید
چون ندیدید که جاماسب دهائید همه.
خاقانی.
- کید قاطع؛ نام کوکبی منحوس دم دار، و آن قاطع اعمار است. ظاهراً مفرس کیت است که به یای مجهول در هند نام ستاره ای منحوس است. (غیاث) (آنندراج). نام یکی از ذوات الاذناب است که احکامیان آن را سخت شوم نهند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
یا نحوس کید قاطع را ز جهل
بر سعود شعریان خواهم فشاند.
خاقانی (از یادداشت ایضاً).
کید قاطع مگو که واصل ماست
کید چون گردد آفتاب منیر.خاقانی.
(1) - این کلمه بدین معانی در فرهنگها به صورت های کبد، کبدا و کید آمده است. رجوع به کبد و کبدا شود.
(2) - ن ل: ور آنکه.
(3) - ن ل: کبدا. و در یادداشتی از لغت نامه پس از نقل این بیت از دقیقی آمده است: بی شک «کید» و Soude از یک ریشه است و اینکه فرهنگهای فرانسه Souder را، از Solidareلاتین می گیرند در اشتباهند. و نیز فرهنگ نویسان ما که «کبد» می نویسند به خطا می روند. نسخهء خطی فرهنگ اسدی که از چند نسخهء دیگر تصحیح شده و متعلق به مرحوم شاهزاده محمدباقرمیرزا خسروی بوده است «کید» ضبط می کند و فرهنگهای دیگر نیز مانند برهان «کبد» و «کبدا» و «کید» هر سه را ضبط کرده اند و البته معلوم است که «ا» در آخر کیدا اطلاق است نه جزء کلمه - انتهی. و ظاهراً با توجه به رجحان ضبط کید بر کبد بوده است که مرحوم دهخدا بر همین یادداشت افزوده اند: و اگر کبد با دال بخوانیم و نمیدانم قافیه های دیگر این قصیدهء دقیقی چه بوده است، چه «کبد» را به سکون «با» ضبط کرده اند و بر وزن او، ولو برای قطعه هم باشد قافیه ای به نظر نمی آید و کبدا هم نیست برای اینکه صاحب فرهنگ اسدی کلمه را در ردیف دال شاهد آورده نه در ردیف الف، چه نظر او در کتاب به آخر کلمات است - انتهی. در یادداشتی دیگر مرحوم دهخدا آرند: شرحی نوشته ام که کیدا غلط است ولی عبارت ذیل نمیدانم چیست! «کرف» قیر باشد و گروهی گویند سیم و مس سوخته باشد که به سودا کنند. (فرهنگ اسدی). به گمانم این کلمه «سودا» باشد صورتی دیگر از کیدا و شبیه است باز به Souderفرانسه - انتهی. و باز در یادداشتی دیگر آرند: کید، لحام و در آلمانی به تداول عامیانه Kittگویند که باز شبیه به کید فارسی است - انتهی. توضیح اینکه Kitt در آلمانی به معنی بتونه و زامسقه است که در نصب شیشه های در و پنجره به کار برند و نیز پلاستیک و جز اینها که در لوله کشی و به هم پیوستن لوله ها به کار می برند، بدیهی است توسعاً می توان این کلمه را همریشهء کید فارسی دانست.

کید.

[کَ] (اِخ) نام نوشابهء بردعی بوده که قیدافه معرب آن شده، و اصل در آن کندابه یعنی آب قند بوده است، نوشابه نیز به همان معنی است(1) و قند معرب کند است. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به کیدپا شود.
(1) - قول اخیر بر اساسی نیست.

کید.

[کَ] (ع مص) بد سگالیدن. (ترجمان القرآن). بد سگالیدن. مکید و مکیدة مثله. (منتهی الارب) (آنندراج). || خدعه کردن با کسی و مکر کردن با او. (ناظم الاطباء): کاده یکیده کیداً؛ خدعه و مکر کرد با وی. مکیدة اسم است از آن. (از اقرب الموارد). || خدعه و مکر آموختن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و بدین معنی تفسیر شده است «کذلک کدنا لیوسف» (قرآن 12/76)؛ یعنی یوسف را کید آموختیم بر برادرانش. || جنگیدن با کسی. (از اقرب الموارد). آتش برآوردن آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): کاد الزند النار؛ آتش برآورد آتش زنه. (ناظم الاطباء). || قی کردن. || کوشیدن زاغ در بانگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با هم مروسیدن. یقال: هو یکیده؛ ای یعالجه. (منتهی الارب). با هم مروسیدن. (آنندراج). همت گماشتن و پرداختن به کاری. (از اقرب الموارد). || مردن. یقال: هو یکید بنفسه؛ ای یجود بها. (منتهی الارب). مردن. (آنندراج). مردن، و گویند: «رأیته یکید بنفسه»؛ یعنی او را دیدم که در جان کندن رنج می کشید. (از اقرب الموارد). کاد فلان بنفسه؛ مرد فلان. (ناظم الاطباء). || حیض آوردن زن. (منتهی الارب) (آنندراج): کادت المرأة؛ حایض شد آن زن. (ناظم الاطباء). || آهنگ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نزدیک شدن کار که بشود، و یقال: کاد یفعل کذا. (منتهی الارب) (از آنندراج). کاد یفعل کذا؛ نزدیک شد این کار را بکند (واوی و یائی). (ناظم الاطباء). رجوع به کَوْد شود. || درشتی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: لا کیداً و لا هماً؛ یعنی نه درشتی می کنم و نه قصد. و الفعل من ضرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لا و الله کیداً و لا هماً؛ یعنی نه حیله می کنم و نه قصد می کنم؛ این جمله را کسی گوید که بر کاری واداشته شود که آن را ناپسند دارد. (از اقرب الموارد).

کید.

[کَ] (ع اِ) مکر و فریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مکر و خبث. (اقرب الموارد). مکیدت. ترفند. دستان. مکر. فریب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کید، ارادهء مضرت است پنهانی برای غیر، و آن از جانب خلق حیله ای ناپسند است و از جانب خدا تدبیر به حق است برای جزا دادن به اعمال خلق. (از تعریفات جرجانی): ذلکم و ان الله موهن کید الکافرین. (قرآن 8/18). فقاتلوا اولیاء الشیطان ان کید الشیطان کان ضعیفاً. (قرآن 4/76). و ان تصبروا و تتقوا لایضرکم کیدهم شیئاً ان الله بما یعملون محیط. (قرآن 3/120).
گاو مسکین ز کید دمنه چه دید
وز بد زاغ بوم را چه رسید.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
محسّن را دگر مکری و حسان را دگر کیدی
و جعفر را دگر رویی و صالح را دگر رایی.
ناصرخسرو.
بسیار کس به کید و حیلت خود هلاک گشتند. (کلیله و دمنه).
زیرا که او به سیرت و خلق فریشته ست
ایمن بود فریشته از کید اهرمن.امیرمعزی.
گیرم ز روی عقل همه زیرکیش هست
با کید روزگار به جز ابلهیش نیست.خاقانی.
کید حسود بدنسب با چون تو شاه دین طلب
خاری است جفت بولهب در راه طاها ریخته.
خاقانی.
سلطان از کید او آگاه شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 245). امیر سیف الدوله این معنی بر قصد حساد و کید اضداد حمل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 201).
چو من سر سوی کید هندو نهم
از او کینه و کید یک سو نهم.نظامی.
به کیدی که با کید درساختم
به پای خودش چون درانداختم.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص 434).
روح را از عرش آرد در حطیم
لاجرم کید زنان باشد عظیم.مولوی.
بلاغت و ید بیضای موسی عمران
به کید و سحر چه ماند که ساحران سازند.
سعدی.
من خود از کید عدو باک ندارم لیکن
کژدم از خبث طبیعت بزند نیش به سنگ.
سعدی.
همه ضعف و خاموشیش کید بود
مگس قند پنداشتش قید بود.سعدی.
به نیم بوسه دعایی بخر ز اهل دلی
که کید دشمنت از جان و جسم دارد باز.
حافظ.
- کید الله؛ مجازات خدای است مر مکاران را بر مکر آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- کید کردن؛ مکر و نیرنگ به کار بردن. حیله و چاره اندیشی کردن : که من احتیاط در کید کردن و طلیعه داشتن و جنگ، به جای آورده ام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 350).
|| جنگ. یقال: غزا فلان و لم یلق کیداً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنگ. (آنندراج) (از اقرب الموارد) :
آن یکی زد سیلیی مر زید را
حمله کرد او هم برای کید را.مولوی.
|| قی، و منه: «اذا بلغ الصائم الکید افطر». (اقرب الموارد). || چاره. (زمخشری، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). حیله. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

کید.

[کَ] (اِخ) نام رای کنوج باشد که معاصر ذوالقرنین بوده و دخت او را اسکندر به حبالهء نکاح درآورد. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان). و مخفف کیدار که یکی از راجه های هند است که معاصر اسکندر بود. (غیاث) :
یکی نامه بنوشت نزدیک کید
چو شیری که ارغنده گردد ز صید.فردوسی.
چو نامه برِ کید هندی رسید
فرستادهء پادشا را بدید.فردوسی.
یکی شاه بد هند را کیدنام
خردمند و بینادل و شادکام.فردوسی.
[ اسکندر ] از آنجا به هندوستان رفت و فور بر دست وی کشته شد و کید هندی صلح خواست و دختر و طبیب و جام و فیلسوف را بفرستاد. (مجمل التواریخ و القصص ص 56). و در شاهنامه نام او کید هندو گفته است... (مجمل التواریخ و القصص ص119).
چو من سر سوی کید هندو نهم
از او کینه و کید یک سو نهم.نظامی.
فرستاده آمد به درگاه کید
سخن در هم افکند چون دام صید.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص 345).
رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 56 و 119 شود.

کید.

[کَ] (اِخ) نام یکی از معبودان هندوان. (غیاث).

کید.

(اِخ)(1) تامس. درام نویس انگلیسی که در سال 1558 م. در لندن متولد شد و به سال 1594 م. در همانجا درگذشت. او راست: «پمپهء بزرگ»، «کرنلی»، «تراژدی اسپانیول». (از لاروس).
(1) - Kyd, Thomas.

کیدآور.

[کَ / کِ وَ] (نف مرکب) مکار. حیله گر. (فرهنگ فارسی معین).

کیدآوری.

[کَ / کِ وَ] (حامص مرکب)مکاری. حیله گری. (فرهنگ فارسی معین).

کیدان.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان همت آباد است که در شهرستان بروجرد واقع است و 178 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کیدبوقا.

(اِخ) رجوع به کتبوقانویان شود.

کیدپا.

(اِخ) نام نوشابه که معرب آن قیدافه است. (فرهنگ رشیدی). نام زنی است که پادشاه بردع بوده و او را نوشابه می گفتند و معرب آن قیدافه است. (برهان) (آنندراج). نام زنی که پادشاه بردع بود، و نوشابه نیز گویند. و تازیان کیدپا را تازیگانیده و قیدافه گفته اند. (ناظم الاطباء). رجوع به کید (اِخ) شود.

کیدج.

[ ] (اِ) کاذی است. (فهرست مخزن الادویه). معرب کاذی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

کیدر.

[کَ دَ] (اِخ) قریه ای از قراء بیهق. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیدشت.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد است که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

کیدمه.

[کَ دَ مَ] (اِخ) جایگاهی است در مدینه و سهم عبدالرحمن بن عوف از بنی نضیر می باشد. (از معجم البلدان).

کیدودة.

[کَ دَ] (ع مص) خواستن و نزدیک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بخواستن و نزدیک شدن به فعل. (زوزنی).

کیدوز.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان زمج است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و 995 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیدی.

(اِ) دشنامی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیذبان.

[کَ ذَ / ذُ] (ع ص) دروغگوی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیذبان.

[کَ ذُ] (اِخ) المحاربی عدی بن نصر. شاعر است. (منتهی الارب).

کیذقان.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش ششتمد شهرستان سبزوار است که در جنوب بخش و شهرستان واقع است. این دهستان کوهستانی است و به واسطهء کثرت چشمه سارها، دارای باغهای میوه و انگور است لیکن به جهت کوهستانی بودن محل مناسبی برای زراعت ندارد. از 11 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و مجموعاً در حدود 4189 تن سکنه دارد. قرای عمدهء آن عبارتند از طرسک که 907 تن و تندک که 678 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیذقان.

(اِخ) دهی است. (تاریخ بیهق ص 115). ده مرکز دهستان کیذقان است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و 617 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیر.

(اِ) نره و ذکر. (ناظم الاطباء). نرهء حیوانات، و با لفظ خوردن مستعمل. (آنندراج). شرم مرد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آلت مردی (انسان و حیوان). نره. ذَکَر. قضیب. (فرهنگ فارسی معین). در پزشکی، قسمتی از دستگاه خارجی تناسلی ادراری جنس نر است، و آن عضو مقاربت را تشکیل می دهد. در این عضو قسمت قدامی مجرای ادرار قرار دارد. محل آلت در انسان در بالای کیسه های بیضه و جلو ارتفاق عانه است. آلت در قسمت جلو به برجستگی مخروطی شکل به اسم حشفه منتهی می شود. قاعدهء حشفه برجسته است و تاج نام دارد. دور حشفه را چین حلقوی شکلی به هیأت آستین می پوشاند که به اسم قلفه نامیده می شود و همان است که آن را به هنگام ختنه برمی دارند. (فرهنگ فارسی معین) :
همی از آرزوی کیر خواجه را گه خوان
به جز زویج نباشد خورش به خوانش بر.
معروفی (از یادداشت ایضاً).
کس به سگ اندرفکن که کیر کسائی
دوست ندارد کس زنان بلایه.
کسائی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کیز نمد باشد و مصحف او کیر
کیر به کون تو باد و خفته تو بر کیز.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
حبذا کیر قاضی کیرنگ
آنکه دارد ز سنگ خارا ننگ.
انوری (از آنندراج).
گر فیل کیر پشّه خورد نیست این عجب
پشّه که کیر پیل خورد این عجب بود.
امیرخسرو (از آنندراج).
کیر من چون علم برافرازد
کم ز سنجاق شاه غازی نیست.
عبید زاکانی.
دوستان کار کیر بازی نیست
هیچ کاری بدین درازی نیست.عبید زاکانی.
دوش آن حریف نازک و آن یار غمگسار
با من شراب خورد و گرفتمْش در کنار
این کیر سخت خورد و ننالید و دم نزد
سختا که آدمی است بر احداث روزگار.
عبید زاکانی.
- به کیر گاو زدن؛ در پخش مالی یا چیزی اسراف کردن: هر چه دار و ندار داشت همه را به کیر گاو زد. (فرهنگ فارسی معین).
- به کیرم؛ دشنامی است برای ابراز تنفر و اشمئزاز نسبت به وقوع عملی. (فرهنگ فارسی معین).
- کیر به کونِ؛ دشنامی است، یعنی کیر به کون... باد. (فرهنگ فارسی معین).
- کیر خر؛ کنایه از احمق و بیخرد، و بدین معنی دندان خر نیز گویند. کون خر. (از آنندراج). کنایه از احمق. بیخرد. (فرهنگ فارسی معین) :
بود سگی خواجه لقب بی هنر
هر دو بود کون خر و کیر خر.
باقر کاشی (از آنندراج).
- کیر کاشی؛ چیزی است که در کاشان به صورت کیر سازند و زنان طبق زن به کار برند، و سابوره نیز همان است و مچاچنگ و حجت محکم از مترادفات آن است. (آنندراج). چیزی که به شکل آلت تناسل از چرم و جز آن سازند و در سفر، زنان استعمال کنند، و مچاچنگ و چرمینه و چیرچنگ و مسماچنگ نیز گویند. کیرمان. (ناظم الاطباء) :
اگرش حاجت اوفتد به خلال
می کند کیر کاشی استعمال.
شرف الدین شفائی (از آنندراج).
مشهور به علت مشایخ
دمساز همه به کیر کاشی.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
- کیر گاو؛ کنایه از تازیانه است. (فرهنگ فارسی معین) :
داروی دیوانه باشد کیر گاو.
مثنوی (از فرهنگ فارسی معین).
- کیر و خایه؛ آلت رجولیت. (ناظم الاطباء). آلت رجولیت و خصیه. (فرهنگ فارسی معین).
- امثال: کیر بز از تراشیدن بزرگ نمی شود . (آنندراج).
کیر مفلس به کون خام طمع . (آنندراج).
کیر مگس چه خفته و چه بیدار . (آنندراج).

کیر.

(ع اِ) دمهء آهنگری. ج، کیار. کیَرة، کیران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خیکی که آهنگر بدان کوره را می دمد، و کوره را که از گل سازند «کور» گویند. (از اقرب الموارد). خیکی که با دمیدن بدان آتش تیز کنند. دَم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیر.

(اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است در بلاد غطفان. (از معجم البلدان).

کیر.

[کَیْ یِ] (ع ص) اسب که در دویدن دنب بردارد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیرآور.

[وَ] (ص مرکب) دارای جای بزرگ و وسعت زیاد. کیرآورد. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کیرآورد.

[وَ] (ص مرکب) رجوع به مادهء قبل شود.

کیران.

(ع اِ) جِ کیر. (منتهی الارب). (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به کیر (ع اِ) شود. || جِ کور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ کور، به معنی پالان یا با ساختگی آن. (آنندراج). رجوع به کور (ع اِ) شود.

کیران.

(اِخ) شهری است میان تبریز و بیلقان. (منتهی الارب). شهری است میان آذربایجان بین تبریز و بیلقان. (از معجم البلدان).

کیربان.

(اِ) کیرمان. کیر کاشی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). رجوع به کیر کاشی ذیل ترکیب های کیر شود.

کیرخ.

[رَ] (اِ) دو تختهء میان پیوسته باشد و قرآن و کتاب بر آن نهند، و به عربی رحل خوانند. و به این معنی با کاف فارسی آمده است و اصح آن است. (برهان) (آنندراج). رحل و دو تختهء میان پیوسته که قرآن و کتاب به روی آن گذارند. (ناظم الاطباء). رجوع به گیرخ شود.

کیرخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)کیرخوارنده. کیرخواره. مفعول. امرد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء بعد شود.

کیرخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)کیرخوار. مفعول. امرد. ج، کیرخوارگان. (فرهنگ فارسی معین). دشنامی است :
من و تایی دویی دگر با من
مانده زآن کیرخوارگان به عجب.
انوری (از فرهنگ فارسی معین).
آفتابی و نور می ندهی
ابری ای کیرخواره زن ابری.
سعدی (هزلیات).

کیردارو.

(اِ مرکب) گیاهی که سرخس نر نیز گویند. (ناظم الاطباء).

کیرش.

[رُ] (اِخ) همان کورش است. (ایران باستان ج 1 ص 232). طبری گوید از جمله کسانی که بخت نصر یا بخترشه گماشتهء بهمن با خود به بیت المقدس برد، کیرش[ بن ]کیکوان از ولد غیلم بن سام خازن بیت مال بهمن بود و دیگر اخشویرش بن کیرش بن جاماسب الملقب بالعالم و دیگر بهرام بن کیرش بن بشتاسب بودند(1).. و جای دیگر گوید من لدن تخریب بخت نصر بیت المقدس الی حین عمرانها فی عهد کیرش بن اخشویرش اصبهبد بابل...(2). و کیرش همان کورش هخامنشی است و اخشویرش نیز خشیارشا پسر اوست. (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص صص 213 - 214) : تا بنی اسرائیل بازآمدند و دانیال پیغامبر علیه السلام در عهد بهمن اسفندیار به فرمان کیرش که پادشاه بود از دست بهمن [ بر بنی اسرائیل مهتر بود ] و به عمارت بیت المقدس مشغول شدند. (مجمل التواریخ و القصص ص 213). و عمر بیت المقدس بعد خرابه سبعین سنة بهمن احد ملوک الفرس و هو کیرش. (روضة المناظر ابن شحنه، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).رجوع به کورش شود.
(1) - تاریخ طبری ج 1 ص 650.
(2) - تاریخ طبری ج 2 ص 718.

کیرشهوف.

[هُفْ] (اِخ)(1) گوستاو روبرت. فیزیکدان آلمانی (1824 - 1887 م.) که با همکاری بن سن(2) «آنالیز اسپکترال»(3) را کشف کرد و قوانین انحراف جریانهای الکتریسیته را تشریح نمود. (از لاروس).
(1) - Kirchhoff, Gustav Robert.
(2) - Bunsen.
(3) - Analyse spectrale.

کیرف.

[رُ] (اِخ)(1) نام قدیمی آن «ویاتکا». شهری است در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) که بر کنار رود ویاتکا واقع است و 309000 تن سکنه دارد و صنایع نساجی و فلزسازی آن مهم است. (از لاروس).
(1) - Kirov.

کیرف آباد.

[رُ] (اِخ)(1) نام قدیمی آن الیزاوت پل. شهری است در اتحاد جماهیر شوروی (آذربایجان) که دارای 166000 تن سکنه و صنایع نساجی و آلومینیوم سازی است. (از لاروس).
(1) - Kirovabad.

کیرفسک.

[رُ] (اِخ)(1) شهری در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) است که در شبه جزیرهء کولا(2) واقع است و 50000 تن سکنه و معادن فسفات دارد. (از لاروس).
(1) - Kirovsk.
(2) - Kola.

کیرفوگراد.

[رُ فُ گْرا / گِ] (اِخ)(1) نام قدیمی آن «الیزاوت گراد». شهری است در اتحاد جماهیر شوروی که در «اوکراین» واقع است و 153000 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Kirovograd.

کیرنگ.

[رَ] (اِخ) شهری است :
حبذا کیر قاضی کیرنگ
آنکه دارد ز سنگ خارا ننگ.
انوری (از آنندراج: کیر).
رجوع به گیرنگ و حدود العالم شود.

کیرو.

[کَ / کِ رُ / کی](1) (اِ) به معنی حفظ و نگاه داشتن و حصول چیزهایی باشد که پیش از این در ذهن پوشیده بوده. (برهان) (آنندراج). حفظ و یاد و نگاهداشت و خاطرنشان و حصول چیزی که پیش از این در ذهن پوشیده و از یاد رفته بود. (ناظم الاطباء). ظاهراً: «گیر»، و با «ویر» مقایسه شود. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - در برهان و آنندراج بر وزن پیرو و در ناظم الاطباء و فرهنگ جانسون kiru ضبط شده است.

کیرة.

[یَ رَ] (ع اِ) جِ کیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به کیر (ع اِ) شود.

کیری.

(اِخ) نام جایی. (ناظم الاطباء). این کلمه در تاریخ بیهقی در مواضع متعدد آمده و ضبط صحیح آن معلوم نیست. در تاریخ بیهقی چ ادیب ص 274 و 675 به صورت «کیری» و در تاریخ بیهقی چ فیاض ص 272 و 690 «گیری» و در ص 661 «کیری» آمده است. در حاشیهء تاریخ بیهقی چ فیاض ص 661 و 690 آرد: این کلمه چند جا به همین شکل در این کتاب آمده است، در زین الاخبار «کسری» و در اخبار الدولة السلجوقیه هم شبیه به آن آمده، و صورت درست آن معلوم نیست.

کیریان.

(اِ) به معنی فدا و قربان باشد، و آن بدلی است که خود را / دیگری را بدان از بلا برهانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کیریان به یای حطی به وزن میهمان، در برهان فدا و قربان، و این تصحیف است. صحیح کربان به وزن و معنی قربان است. (از فرهنگ نظام).

کیریتس.

(اِخ)(1) عنوانی رسمی بود که رومیان قدیم بر مدنیون داخل شهر روم اطلاق می کردند. (اعلام تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Quirites.

کیرینالیس.

(اِخ)(1) یکی از تلال هفتگانهء روم قدیم و در جانب شمال غربی آن شهر بود و قریب 45 ذرع ارتفاع داشت. (اعلام تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
.
(فرانسوی)
(1) - Mont quirinal

کیرینوس.

(اِخ)(1) یکی از خدایان مردم سابین بود که مجسمهء او را به صورت سپاهی نیزه داری می ساختند و رمولوس نیز پس از مرگ بدین نام موسوم شد. (اعلام تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).
(1) - Quirinus.

کیرینیوس.

(اِخ) شخصی است که دو مرتبه والی سوریه شد، دفعهء اول از سال چهارم ق . م. تا سال اول ق . م. و بار دیگر از سال 6 تا 11 م. در زمان والیگری اولش اسم نویسی اول واقع شد و این مطلب سبب حاضر شدن یوسف و مریم به بیت لحم گردید. (از قاموس کتاب مقدس).

کیز.

(اِ) نمد را گویند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی نمد باشد و آن را از پشم مالند، و به عربی لبد گویند. (برهان). به معنی نمد است که از پشم مالند... (انجمن آرا) (آنندراج) :
کیز نمد باشد و مصحف او کیر
کیر به کون تو باد و خفته تو بر کیز.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیز.

(اِخ) شهری است از حدود مکران به ناحیت سند، و از وی پانید خیزد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 125). نام مشهورترین شهر مکران، و آن را کیج نیز گویند. (تاج العروس، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بعضی کیج نیز گویند. از مشهورترین شهرهای مکران و محل اقامت والی است و بین آن و «تیز» پنج مرحله است... (از معجم البلدان). رجوع به کیج شود.

کی زاده.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) فرزند کی. شاهزاده :
کی منم کی برد مخالف، تاج
جز به کی زاده کی دهند خراج؟نظامی.
رجوع به کی شود.

کیزان.

(ع اِ) جِ کوز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جمع کوز که آبجامه ای است معروف. (آنندراج). رجوع به کوز (ع اِ) شود.

کیزر.

[کَ زَ] (اِخ) دهی است به فیروزآباد. (منتهی الارب) (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیزرلینگ.

[کَ / کِ زِ] (اِخ)(1) هرمان (کنت فُن...). فیلسوف و ادیب آلمانی (1880 - 1946 م.) که سفرهایی به شرق کرد و مکتب فرزانگی(2) را در شهر دارمشتات(3)بنیان گذاشت. او راست: سیستم دنیا، جاویدانی، مقدمه ای بر فلسفهء طبیعی، یادداشتهای روزانهء مسافرت یک فیلسوف، روابط داخلی مسائل فرهنگی شرق و غرب. (از لاروس). او علوم طبیعی را در دانشگاههای هایدلبرگ و وین به پایان رساند و علاقهء عمیقی به فلسفهء شرق پیدا کرد و فلسفهء مادی غرب را با فلسفهء عرفانی و حکمت اشراقی به خصوص مشرق زمین مورد مقایسه و تجزیه و تحلیل قرار داد. کیزرلینگ از نازیسم انتقاد کرد و بدین سبب از تابعیت آلمان محروم گردید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Keyserling, Hermann (comte Von).
(2) - ecole de la Sagesse.
(3) - Darmstadt.

کیزون.

[کیزْ وَ] (اِ) پستهء وحشی. فستق بری. بَن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به بَن شود.

کیزیغ.

[ ] (اِ) به سریانی خیری است. (فهرست مخزن الادویه).

کیژ.

(اِخ) شهری است به ناحیت پارس، و اندر وی حصاری است استوار. (حدود العالم چ دانشگاه ص125).

کیژده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت است و 849 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیس.

(اِ) چین و شکنج را گویند. (برهان) (آنندراج). چین و تاه و شکنج. (ناظم الاطباء). چین. شکنج. چروک (پوست و پارچه و غیره). (فرهنگ فارسی معین). نورد. چین. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیس افتادن در جامه؛ چین و چروک پیدا کردن. رجوع به ترکیب های بعد شود.
- کیس برداشتن؛ چین پیدا کردن. چین و چروک شدن. رجوع به کیس خوردن و کیس شدن شود.
- کیس خوردگی؛ حالت و چگونگی کیس خورده. چین و چروک یافته.
- کیس خوردن (در تداول عامه)؛ چین خوردن. (فرهنگ فارسی معین). چین و چروک شدن.
- کیس خورده؛ چین و چروک شده. چین خورده. رجوع به ترکیب قبل شود.
- کیس شدن؛ کیس خوردن. چین و چروک شدن. تاه و شکنج برداشتن جامه و فرش و جز آنها. و رجوع به ترکیب های قبل شود.

کیس.

(ع اِ) کیسهء سیم و زر، لانه یجمعها. ج، اکیاس، کیَسة. (منتهی الارب). کیسهء سیم و زر و توبره و خریطه. (آنندراج). به عربی توبره و خریطه را خوانند. (برهان). کیسه ای که در آن درم و دینار ریزند. (ناظم الاطباء). آنچه در آن درهم و دینار و مروارید و یاقوت ریزند. (از اقرب الموارد) :
گر به من قیمت آن کارد فرستد شاید
سیم چندانی یابد که نگنجد در کیس.
سوزنی.
مسئلهء کیس(1) ار بپرسد کس تو را
گو نگنجد گنج حق در کیسها.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص199).
نبرده فضلهء معنی ز کیس و کاسهء کس
که بار منت خود به که بار منت خلق.
نظام قاری (دیوان ص118).
- کیس الراعی؛ کیسهء چوپان. چنتهء چوپان. کیسهء کشیش. چمبرک. چمبر. (فرهنگ فارسی معین: کیسه). رجوع به کیسهء کشیش ذیل ترکیب های کیسه شود.
|| کیسه. (دهار). کیسه (مطلقاً). (فرهنگ فارسی معین).
- کیس فدا (فدی)؛ آن است که مخالف، به وقت هزیمت، کیسه های زر انداخته بگریزد تا به زر مشغول شده تعاقب او نکنند. (غیاث) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
چون طلب شه، ره گریزش بربست
نایژه بگشاد حوض رنگ رزان را
گنج روان را که مُهر خازن او داشت
پردهء او ساخت رستگاری جان را
سینه برش را که کوه موکب او بود
کیس فدا(2) کرد و سود یافت زیان را.
ابوالفرج رونی (از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به «کیش فدا» شود.
|| آتون که بچه دان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). پرده ای که بچه را در زهدان احاطه دارد. (ناظم الاطباء). بچه دان. اتون. (فرهنگ فارسی معین). مشیمه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مشیمه به جهت تشبیه آن به کیس که در آن نفقه نگاه دارند. (از اقرب الموارد). و رجوع به «کیسهء حول جنین» ذیل ترکیب های کیسه شود. || پوست خایه. (ناظم الاطباء). || مجرای تنگی است که از فراهم آمدن اطراف صفاق پیدا آید و چون به زیر آید کیسهء بیضتین شود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مسئله کیس از مسائل حکمت طبیعی است که آتش صاعقه مرور می کند بر کیسه و زر را می گدازد و کیسه را آسیبی نمی رساند... (از حاشیهء مثنوی چ رمضانی ص199).
(2) - در متن چاپی: کیش فدا. توضیح آنکه مرحوم بهار معتقد بود که کیس فدا مصحف «کبش فدا» است ولی قراین (از جمله ابیات فوق) می رساند که کیس فدا هم به جای خود صحیح است. (فرهنگ فارسی معین).

کیس.

[کَ] (ع مص) زیرک شدن، کیاسة مثله. (منتهی الارب) (آنندراج). زیرک و فطن گردیدن. (ناظم الاطباء): کاس الغلام یکیس کیسا و کیاسة؛ یعنی زیرک و ظریف و باوقار گردید. (از اقرب الموارد). || به زیرکی غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی). چیره شدن در کیاست، و فی الحدیث: انما کستک لاخذ جملک؛ ای غلبتک بالکیاسة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیره شدن در کیاست. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ضد احمق گردیدن، و کَیِّس نعت است از آن. (از اقرب الموارد). || گاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج). جماع کردن و گاییدن، به خصوص جماع با بردباری و ملایمت و احتیاط و بدون تحریک قوا و ملامست. (ناظم الاطباء). و اذا قدمت فالکیس، و الکیس امر بالجماع فجعل طلب الولد عقلاً او نهی عن المبادرة الیه باستعمال العقل فی استبرائها لئلایحمله الشبق علی غشیانها حائضاً. (منتهی الارب). || (ص) مخفف کَیِّس. زیرک و بافطانت. ج، اکیاس. (ناظم الاطباء).

کیس.

[کَ] (ع اِمص، اِ) زیرکی. خلاف حمق. (منتهی الارب) (از آنندراج). زیرکی و فطانت. ضد حماقت. (ناظم الاطباء). عقل و ظرافت و فطنت و نیک تأنی کردن در کارها، و در حدیث است: «هذا من کیس ابی هریرة»؛ یعنی این امر از فقه و فطنت ابوهریره است نه از روایت او. (از اقرب الموارد). || خِرَد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || پختگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جوانمردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || طب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جماعت. (اقرب الموارد). || جود، و گویند: فی قومه کیس علی الطعام. (از اقرب الموارد).

کیس.

[کَیْ یِ] (ع ص) زیرک. (دهار). زیرک و ظریف. (منتهی الارب) (آنندراج). زیرک و ظریف و باکیاست. ج، کَیْسی(1). (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زیرک و دانا. (غیاث). زیرک. باهوش. ج، اکیاس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : در صنعت اصحاب ضیعت ماهر و در مباشرت اشغال دهقانی کیس و قادر. (سندبادنامه ص154).
(1) - در منتهی الارب کیسی [ سا ] ضبط شده.

کیس.

(اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس میان کوه، سردسیر، جایی با هوای درست و نعمت بسیار. (از حدود العالم چ دانشگاه ص135).

کیس.

[کَیْ یِ] (اِخ) ابن ابی کیس. محدث است. (منتهی الارب).

کیسار.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی آستانه است که در شهرستان رشت واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کیسان.

[کَ] (ع اِمص) سگالش و حیله و بیوفایی. اسم است غدر را. (منتهی الارب) (آنندراج). سگالش و غدر و بیوفایی. (ناظم الاطباء). اسم است غدر را. (از اقرب الموارد).
- ام کیسان؛ لقب زانو. (منتهی الارب) (آنندراج). لقب رکبه و زانو. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- || لقب ضربی که به پشت پای بر سرین مرد زنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- || قدر و اندازه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کیسان.

[کَ] (اِخ) رجوع به ابوعمر شود.

کیسان.

[کَ] (اِخ) رجوع به ابوفروة شود.

کیسان.

[کَ] (اِخ) رجوع به ابومسافر شود.

کیسان.

[کَ] (اِخ) لقب مختاربن ابی عبیدة. (منتهی الارب). لقب مختاربن ابی عبیدهء ثقفی. (از ناظم الاطباء). لقب مختاربن ابی عبید، و کیسانیه که از روافض هستند به وی نسبت دارند. (از اقرب الموارد). رجوع به کیسانیه شود.

کیسان.

[کَ] (اِخ) نام غلامی از علی بن ابی طالب که فرقهء کیسانیه از شیعهء منسوب بدویند. (مفاتیح، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیسانیه شود.

کیسان.

[کَ] (اِخ) نام پدر ایوب سختیانی. (منتهی الارب). ابوتمیمه والد ایوب سختیانی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسان.

[کَ] (اِخ) ابن معرف هجیمی، مکنی به ابوسلیمان. نحوی است. (از معجم الادباء ج6 ص215).

کیسان.

[کَ] (اِخ) ابوبکر، مولی هشام بن حسان. تابعی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسان.

[کَ] (اِخ) ابوجعفر فراء کوفی. تابعی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسان.

[کَ] (اِخ) ابوسعید کیسان مقبری، تابعی است. ابوسعید کیسان مقبری، تابعی است. (منتهی الارب). ابوسعید، والد سعیدبن ابی سعید المقبری، تابعی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسانی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب است به کیسان که نام اجدادی است. (از الانساب سمعانی).

کیسانیان.

[کَ] (اِخ) کیسانیه : قوم مذکور که از کیسانیان به روافض نقل کرده بودند خود را بر اسماعیل بستند. (جهانگشای جوینی). رجوع به کیسانیه شود.

کیسانیه.

[کَ نی یَ] (اِخ) گروهی از روافض منسوب به سوی کیسان مختاربن ابوعبیده. (منتهی الارب). طایفه ای از شیعت که ایشان را کیسانیه می خوانند به امامت محمد حنفیه قایل اند و دعوی می کنند که محمد حنفیه در کوه رضوی است به مدینه. (تاریخ قم ص237). قائل به غیبت محمد بن الحنفیه هستند. (روضات الجنات ص555). فرقه ای از شیعهء اصحاب کیسان غلام علی بن ابی طالب علیه السلام، و آنان چهار فرقه بوده اند: مختاریه، اسحاقیه، کربیه و حربیه. (از مفاتیح، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فرقه ای از پنج فرقهء ثانیهء شیعه باشند. (بیان الادیان). ایشان پس از حسن و حسین (ع)، محمد بن علی معروف به ابن الحنفیه را امام دانند و گویند او تا گاه ظهور در شعب رضوی پنهان است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از کیسانیه دسته هایی پدید آمده است و همهء ایشان در دو چیز با یکدیگر انبازند، نخست آنکه همه قائل به امامت محمد بن حنفیه اند و مختار نیز مردمان را به سوی او می خواند، دیگر آنکه «بدا» را در کار خدا روا دانند. (از الفرق بین الفرق بغدادی ترجمهء مشکور ص31). اسم عمومی جمیع فِرَقی که به امامت محمد بن الحنفیه فرزند دیگر امیرالمؤمنین علی عقیده داشتند به نام کیسان که به قولی لقب محمد بن الحنفیه و به گفتهء بعضی لقب مختاربن ابی عبید ثقفی که داعی این مذهب بود، و مختار به آن جهت کیسان خوانده شده بود که صاحب شرطهء او ابوعمرهء کیسان نام داشته است، و بعضی دیگر کیسان را غلام امیرالمؤمنین علی و شاگرد محمد بن الحنفیه دانسته اند. (خاندان نوبختی ص262). و رجوع به همین مأخذ و مقالات اشعری ص 18 به بعد و الفرق بین الفرق بغدادی ترجمهء مشکور صص 30 - 45 و ملل و نحل شهرستانی ص 209 و بیان الادیان ص 158 و 557 و تبصرة العوام ص 421 و کتاب النقض ص 17 شود.

کیسانیه.

[کَ نی یَ] (اِخ) گروهی از ثنویه که وجود اشیاء را از سه اصول گویند یعنی آب و آتش و خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

کیسب.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است میان ری و خوار که دهی دیگر است. (منتهی الارب). قریه ای میان ری و خوار ری. (از معجم البلدان). شاید این قریه، ایوان کی کنونی باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسبة.

[کَ سَ بَ] (ع اِ) گرگ. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون).

کیست.

(جملهء استفهامی)(1) کلمهء استفهام است مرکب از که و است که از حروف روابط است، و این در ذوی العقول و غیرذوی العقول مستعمل است، برخلاف «چیست» که در غیرذوی العقول مستعمل می شود. (از آنندراج). که است؟ چه کس است؟ (فرهنگ فارسی معین). صورتی یا مخففی از «کی است» و «که است». کدام کس است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلمهء فعل یعنی کی هست و چه کس است. (ناظم الاطباء). مَن. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب) :
دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست
با نهیب و سهم این آوای کیست؟
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کیست کش(2) وصل تو ندارد سود
کیست کش(3) فرقت تو نگزاید؟
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
نگه کرد تا کیست زیشان سوار
عنان پیچ و گردنکش و نامدار.فردوسی.
چه گویم که این بچهء دیو کیست
پلنگ دورنگ است یا خود پری است.
فردوسی.
که حسد هست دشمن ریمن
کیست کو نیست دشمن دشمن؟
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کیست که گوید تو را مگر نخوری می
می خور و داد طرب ز مستان بستان.
ابوحنیفهء اسکافی.
کیست که پیغام من به شهر شروان برد
یک سخن از من بدان مرد سخندان برد.
جمال الدین عبدالرزاق.
ای خدای بی نهایت جز تو کیست
چون تویی بی حد و غایت جز تو کیست.
عطار.
کیست آن صوفی شکم خوار خسیس
تا بود با چون شما شاهان جلیس.مولوی.
کیست آن یوسف دل حق جوی تو
چون اسیری بسته اندر کوی تو.مولوی.
کیست آن ظالم که از باد بروت
ظلم کرده ست و خراشیده ست روت.مولوی.
از آن بهره ورتر در آفاق کیست
که در ملک رانی به انصاف زیست.
سعدی (بوستان).
که این را ندانم چه خوانند و کیست
نخواهد به سامان در این ملک زیست.
سعدی (بوستان).
چنان است در مهتری شرط زیست
که هر کهتری را بدانی که کیست.
سعدی (بوستان).
یا رب این شمع دل افروز ز کاشانهء کیست
جان ما سوخت بپرسید که جانانهء کیست.
حافظ.
دولت صحبت آن شمع سعادت پرتو
بازپرسید خدا را که به پروانهء کیست.حافظ.
می دهد هر کسش افسونی و معلوم نشد
که دل نازک او مایل افسانهء کیست.حافظ.
گر در شکست نفس به ما همعنان شوی
دانی در این مصاف که اسپ دونده کیست.
سالک قزوینی (از آنندراج).
از سراب مهر و مه سیراب کی گردد خلیل
چشمهء خضر و سواد لامکان پیداست کیست.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
(1) - = که (کی) است.
(2) - ن ل: کز.
(3) - ن ل: کز.

کیست.

(فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) کیسه. (فرهنگ فارسی معین). نوعی تومور (غده) که محتوی مایع یا نیم مایع باشد. (از لاروس). رجوع به معنی آخر کیسه شود.
(1) - Kyste.

کیستار.

(اِ) عذاب و عقوبت و شکنجه. || پیچ و لولا. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیستان.

(اِ) شکنجهء روغنگری و معصرهء آب انگورگیری. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || شیرزنه. (ناظم الاطباء). ظرف کره گیری یا کره سازی. (از اشتینگاس).

کیستو.

(1) (اِ) حنظل یا کدوی وحشی. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).
(1) - ظ. مصحف کبستو است. رجوع به همین کلمه شود.

کیسر.

[سَ] (اِ) زعفران. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). اسم هندی زعفران است. (فهرست مخزن الادویه).

کیسر.

[سَ] (اِ) پهلوی قیصر. عظیم الروم. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسرگونه.

[کَ / کِ سَ نَ / نِ] (اِ) نام دوایی است که آن را به یونانی فولیون و به عربی جعده گویند. یرقان سیاه را نافع است. (برهان) (آنندراج). نام گیاهی دارویی که جعده و کیسو نیز گویند. (ناظم الاطباء). اسم فارسی جعد است. (فهرست مخزن الادویه).

کیسک.

[سَ] (اِ مصغر) کیسهء خرد و کوچک. (ناظم الاطباء).

کیس کال.

(اِ)(1) نوعی پرنده در امریکای مرکزی، پر او به رنگ سیاه پر طاوس و درخشان که به سرخی زند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Quiscale.

کیسگک.

[سَ گَ] (اِ مصغر)(1) مصغر کیسه. کیسهء کوچک :
آبی، چو یکی کیسگکی از خز زرد است
در کیسه یکی بیضهء کافور کلان است.
منوچهری.
(1) - از کیسه + ـَک (پسوند تصغیر).

کیسلان.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیسله.

[سَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع است و 260 تن سکنه دارد که از طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیسله.

[سَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کُری است که در بخش سنقر و کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیس لیمو.

(اِ) نام ماه نهم سال در عصر هخامنشی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسم.

[سُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 211 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیسم.

[کَ سَ] (اِخ) پدر بطنی، کیاسم فرزندان او که درگذشتند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام پدر گروهی از تازیان که منقرض شده اند. (ناظم الاطباء).

کیسم چوبکل.

[سُ کُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 211 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیسنه.

[سَ نَ / نِ] (اِ) ریسمان بر دوک پیچیده بود چون خایه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 448). ریسمانی که بر دوک پیچیده باشد، و آن را دوکچی و فروهه و فرموک نیز خوانند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). ریسمانی را گویند که به وقت رشتن بر دوک پیچیده شود. (از برهان) (از ناظم الاطباء) :
سر که یابد(1) گسسته کیسنه را
دور باشد بتاوه کرسنه را.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص488: تابد.

کیسو.

[کَ / کِ] (اِ) به معنی کیسرگونه است، و آن دوایی باشد که به عربی جعد گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کیسرگونه شود.

کیسوم.

[کَ] (ع اِ) علف خشک بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) روضة کیسوم؛ باغ نمناک و شاداب یا بسیار و انبوه و برهم نشسته گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، اکاسم. (منتهی الارب).

کیسوم.

[ ] (اِخ) قریه ای است از اعمال سمیساط. بازار و دکانهای بسیار و حصار بزرگی دارد. (از معجم البلدان). اسم اعجمی است، و آن نام جایی است، و یکسوم نیز گفته می شود. (از المعرب جوالیقی ص 291). رجوع به معجم البلدان شود.

کیسة.

[کَیْ یِ سَ] (ع ص) مؤنث کیّس. (ناظم الاطباء). مؤنث کیّس: امرأة کیسة؛ زنی دارای حسن ادب. (از اقرب الموارد). رجوع به کیّس شود.

کیسة.

[یَ سَ] (ع اِ) جِ کیس [ کی ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کیس [ کی ] شود.

کیسة.

[کَیْ یِ سَ] (اِخ) نام دختر حارث، زن مسیلمهء کذاب که بعد او، وی به اسلام مشرف شد. (منتهی الارب).

کیسة.

[کَیْ یِ سَ] (اِخ) نام دختر ابی بکر نقیع. وی تابعیه است. (از منتهی الارب).

کیسة.

[کَیْ یِ سَ] (اِخ) نام دختر ابی کثیره. وی تابعیه است. (از منتهی الارب).

کیسه.

[سَ / سِ] (اِ) خریطه که در آن پول و زر نگه دارند. (آنندراج). خریطه کوچکی که در آن پول می ریزند و یا در آن نوشتجات و اسناد و کاغذهای کاری را می گذارند و عموماً از ابریشم و پارچه های ظریف دیگر آن را می سازند، و هر خریطه مانندی که در آن چیزی ریزند خواه بزرگ باشد و یا کوچک و یا پشمین و مویین باشد و یا پنبه گین و جز آن. (ناظم الاطباء). خریطه ای از پارچه یا پشمی و یا چرمی که در آن پول و اشیاء دیگر ریزند. (فرهنگ فارسی معین). چیزی که از کرباس یا از جامهء دیگر دوزند بزرگ و کوچک و در آن پول و دیگر چیزها نهند. پیرو. چخماخ. صره. شستکه. کیس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از عمر نمانده ست برِ من مگر آمرغ
در کیسه نمانده ست من مگر آخال.کسائی.
جوال و خنبهء من لاش کرد و کیسه خراب.
طیان (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
یکی کیسه دینار دارم تو را
چو فرزند خود یار دارم تو را.فردوسی.
آبی چو یکی کیسگکی از خز زرد است
در کیسه یکی بیضهء کافور کلان است.
منوچهری.
خازنان سلطانی بیامدند و ده هزار دینار در پنج کیسهء حریر در پای منبر بنهادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص293). میان صفه، زرین شد از نثار و میان باغ سیمین شد از کیسه ها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص378). و مادرش(1)خصوصاً یک کیسهء پر از جواهر و زر پیراسته داد که سی هزار درم قیمت آن بود. (تاریخ برامکه).
کیسه ت پر پشک و پشیز است رو
کیسه یکی پیش نگونسار کن.ناصرخسرو.
درنگنجد مگر به دل که دل است
کیسهء دانش و خزینهء راز.ناصرخسرو.
طیلسان و ردا، کمال بود
کیسه و صره، اصل مال بود.سنائی.
سر کیسه به گندنا بستی
وز پی هرکه خواست بگشادی.سوزنی.
بر او چون کیسه ای دوزم که هرگز
مرا در کیسه دیناری نیاید.
انوری (از امثال و حکم ص1258).
متوکلین علی زادالحجیج به امید کیسهء رعیت نیت بر مخالفت و همت بر محاصرت مقصور کردند. (عقدالعلی).
لعل تو عشاق را به قیمت یک بوس
کیسه یکی نه که صدهزار بپرداخت.خاقانی.
زین گرانمایه نقد کیسهء عمر
حاصل الا زیان نمی یابم.خاقانی.
در کیسه های کان و کمرهای کوهسار
خونابه ماند لعل و گهر کز تو بازماند.
خاقانی.
کیسهء زر بر آفتاب فشان
سنگ در لعل آفتاب نشان.نظامی.
بزرگی بایدت دل در سخا بند
سر کیسه به برگ(2) گندنا بند(3).نظامی.
کیسه بر آن خواب غنیمت شمرد
آمد و از کیسه غنیمت ببرد.نظامی.
عقده را بگشاده گیر ای منتهی
عقدهء سخت است بر کیسهء تهی.مولوی.
کیسه های زر بدوزیده ست او
می رود جویان مفلس سو به سو.مولوی.
یار تو خرجین توست و کیسه ات
گر تو رامینی مجو جز ویسه ات.مولوی.
یکی را از بندگان خاص کیسه ای درم داد تا بر زاهدان بخش کند. (گلستان). ناگاه کیسه ای یافتم پر مروارید. (گلستان).
کیسه ای خالی و دلی خواهان
دیده بر دستگاه همراهان.اوحدی.
کیسه چو خالی بود از زرّ و سیم
دعوی اکسیر چه سود ای حکیم؟جامی.
کیسه ای بیشتر از کان که شنید
کاسه ای گرمتر از آش که دید؟جامی.
گر به تیغش اجل دهد دستی
کیسه ای پر کنم به سود و زیان.
ظهوری (از آنندراج).
بر کیسهء طرار منه چشم که ناگاه
تا درنگری جیب تو بشکافته باشد.
؟ (از امثال و حکم ج1 ص425).
- امثال: آدم به کیسه اش نگاه می کند ؛ یعنی به هم چشمی و تقلید دیگران نباید اسراف در خرج کرد بلکه باید به تناسب دارایی خود صرف مال نمود. (امثال و حکم ج 1 ص23).
از کیسهء خلیفه می بخشد ؛ یعنی از مال دیگران حوالت عطا می کند. (امثال و حکم ج 1 ص143).
پول عاشقی به کیسه برنمی گردد ، نظیر: زر عاشقی دوباره به کیسه نرود. روغن ریخته جمع نمی شود. (امثال و حکم ص517 و 905)
خرج از کیسهء خلیفه است . (امثال و حکم ج 1 ص143).
خرج که از کیسهء مهمان بود حاتم طائی شدن آسان بود.
؟ (از امثال و حکم ج1 ص143).
هرکه تهی کیسه تر آسوده تر.
نظامی (از امثال و حکم ص 1954).
هرکه مرد از کیسهء خودش رفت ، نظیر: وای به حال آنکه مرد. وای به جان آنکه مرد. (امثال و حکم ص1967).
هزار کیسه بدوزد یکی ته ندارد ؛ یعنی هیچگاه به وعده وفا نکند. نظیر: هزار قبا بدوزد یکیش آستین ندارد. هزار چاقو بسازد یکیش دسته ندارد. صد کوزه بسازد که یکی دسته ندارد. (امثال و حکم ص 1977 و 1976 و 1056).
- از کیسه رفتن؛ ضایع شدن و گم کردن. (غیاث). کنایه از تلف شدن و گم گشتن چیزی. بر شخص و بر غیرشخص هر دو اطلاق کنند. (آنندراج) :
دریاب فیض صحبت روحانیان که زود
چون بوی گل ز کیسهء گلزار می رود.
صائب (از آنندراج).
- از کیسه شدن؛ از کیسه رفتن :
باده خواه و بوسه ده سستی مکن
روزگار از کیسهء ما می شود.
؟ (از سندبادنامه ص 289).
رجوع به ترکیب قبل شود.
- سر کیسه را شل کردن؛ (در تداول عامه) پول (بسیار) خرج کردن. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از بی دریغ و امساک پول بخشیدن. بدون بخل و خست خرج کردن.
- سرکیسه کردن؛ اخاذی کردن. بدون داشتن حقی از کسی پولی گرفتن. مال کسی را به فریب از دست او بیرون آوردن.
- کیسه به صابون زدن؛ یعنی خالی کردن کیسه و خرج کردن. (فرهنگ رشیدی). کنایه از خرج کردن و خالی نمودن باشد. (برهان). کنایه از خالی کردن کیسه به تمام از آنچه در اوست. کیسه پاک انداختن. (آنندراج). خرج کردن. (ناظم الاطباء) :
خاقانی از چشم و زبان پیش تو شد گوهرفشان
تو عمر او را هر زمان کیسه به صابون می زنی.
خاقانی (از آنندراج).
عشق تو عقل مرا کیسه به صابون زده ست
وآمده تا هوش را خانه فروشی زند.خاقانی.
- کیسه پاک انداختن؛ کنایه از خالی کردن کیسه به تمام از آنچه در اوست. کیسه به صابون زدن. (آنندراج) :
کیسهء سیم و زرت پاک بباید انداخت
این طمعها که تو از سیم بران می داری.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به ترکیب «کیسه به صابون زدن» شود.
- کیسهء توتون؛ کیسه ای که در آن توتون ریزند و چپق کشان دارند.
- کیسهء چوپان.؛ رجوع به ترکیب «کیسهء کشیش» شود.
- کیسهء حمام.؛ رجوع به معنی «خریطهء پشمی و...» شود.
- کیسهء حول جنین؛ (اصطلاح پزشکی و جانورشناسی)(4) پرده ای که دارای اصل اکتودرمی(5) است و از همان روزهای نخستین تشکیل جنین (تقربیاً ده روز پس از لقاح تخمک) حول جنین را می پوشاند. در برخی از کتب پزشکی این کیسه را به نام حفرهء آتونی نامیده اند. (فرهنگ فارسی معین).
- کیسهء خایه؛ (اصطلاح پزشکی)(6) کیسه ای است که در زیر آلت است و بیضه ها را در بر دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- کیسهء زرداب؛ کیسهء زَهره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب بعد شود.
- کیسهء زَهره؛ (اصطلاح پزشکی)(7) حفره ای کوچک کیسه مانندی که بیضوی شکل است و در سر راه مجرای کبدی و مجرای کولدوک(8)در پایین کبد قرار گرفته و به وسیلهء مجرایی به نام مجرای مراره(9) به مجرای کولدوک مربوط می شود (مجرای کولدوک درحقیقت از اتحاد دو مجرای کبدی و مجرای مراره به وجود می آید). طول کیسهء زهره در حدود 8 تا 10 سانتیمتر و عرضش 3 تا 4 سانتیمتر است. زهره دان. کیسهء صفرا. کیسهء زرداب. (فرهنگ فارسی معین).
- کیسهء شطرنج؛ کیسه ای که در آن مهره ها و بساط شطرنج را نگه دارند. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) :
شکم با استخوان این صدمه خورده
گرو از کیسهء شطرنج برده.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
- کیسهء صفرا؛ کیسهء زهره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب «کیسهء زهره» شود.
- کیسهء صورت گشادن؛ به معنی مسخ شدن باشد یعنی چیزی صورت اصلی خود را رها کند و صورت دیگر بهتر از آن بگیرد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنایه از صورت اصلی خود را از دست دادن. (فرهنگ فارسی معین) :
کیسهء صورت ز میانم گشاد
طوق تن از گردن جانم گشاد.نظامی.
- کیسهء کشیش؛ (اصطلاح گیاه شناسی)(10)گیاهی است علفی از تیرهء چلیپاییان که ارتفاعش بین 30 تا 40 سانتیمتر است و غالباً در مزارع و اراضی غیرمزروع می روید. گلهایش سفیدرنگ و میوه اش خورجینک است. این گیاه را از قدیم الایام در طب به عنوان بندآورندهء خون به کار می بردند. امروزه نیز کم وبیش مستعمل است. نبات مذکور در اکثر نقاط آسیا (از جمله ایران) و اروپا و شمال افریقا می روید. کیس الراعی. کیسهء چوپان. چنتهء چوپان. چمبرک. چمبر. (فرهنگ فارسی معین).
- کیسهء گدایی؛ کیسه ای که گدایان دارند و چیزهایی که حاصل کنند در آن نهند. کشکول گدایی. توبرهء گدایی.
- کیسهء گِلکار؛ خریطه ای که گلکاران افزار خود را در آن نگه دارند. (آنندراج).
- کیسه لاغر کردن؛ کیسه به صابون زدن. (آنندراج) :
پهلوی انصاف و دین عدل تو فربه کرده است
کیسهء دریا و کان جود تو لاغر می کند.
سلمان (از آنندراج).
رجوع به ترکیب «کیسه به صابون زدن» شود.
- کیسه وفا نکردن؛ تهی شدن کیسه. کنایه از تمام شدن زر و سیم. به پایان رسیدن پول و کفاف ندادن :
وصلش ز دست رفت که کیسه وفا نکرد
زخمش به دل رسید که سینه سپر نداشت.
خاقانی.
- نوکیسه.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| همیان. امیان. همیان که بر کمر بندند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کمربندهای قدیم مثل کمربندهای حالیهء مشرق زمین در عوض کیسه به کار برده می شد یعنی قسمتی از آن را دولا کرده اطرافش را دوخته دهنش را با دهنهء چرمی مسدود می کردند. (قاموس کتاب مقدس) :
دل من بی میانجی از پی صبح
کیسه ها داشت از میان بگشاد.خاقانی.
|| خریطه ای که تقریباً دارای دوهزار تومان پول باشد. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). || جیبی که در کنار دامنهای لباس می دوزند. (ناظم الاطباء). || پول. وجه. (فرهنگ فارسی معین). توسعاً، مال. منال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
از تو چه حاصل زیان کیسه به دنیا
دوزخ تفسیده سود، روز قیامت.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
|| خریطهء پشمی و یا مویی که در حمام جهت پاک کردن بدن بر بدن مالند. (ناظم الاطباء). دستکش گونه ای از جامهء پشمین که برای مالیدن تن و بردن شوخ آن در حمام و جز آن به کار برند. چیزی که از جامه پشمین و هنگفت دوزند و دست در آن کنند و بدان در حمام و جز آن شوخ تن دور کنند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || یک بار درست اسب. (ناظم الاطباء). || فرهنگستان ایران این کلمه را به جای کیست(11) فرانسوی پذیرفته، و آن حفره های درونی بدن است که به واسطهء انگلها یا به واسطهء ریم پیدا می شود. (از واژه های نو فرهنگستان ایران ص 91 و 157). (اصطلاح پزشکی) هر یک از حفره های درونی بافتها و اعضای بدن که به توسط حیوانات طفیلی و عوامل عفونی میکربی پیدا می شود. کیست. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - مادر فضل بن یحیی.
(2) - ن ل: به بند.
(3) - رجوع به گندنا و ترکیب «سر کیسه به گندنا بستن» (ذیل گندنا) شود.
.
(فرانسوی)
(4) - Cavite amniotique .
(فرانسوی)
(5) - Ectoderme , Bourse(لاتینی)
(6) - Scrotum .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(7) - Vesicule biliaire .
(فرانسوی)
(8) - Canal choledoque .
(فرانسوی)
(9) - Canal cystique ,(لاتینی)
(10) - Capsella boursa-pastoris .
(فرانسوی) Bourse a pasteur
(11) - Kyste.

کیسه ای.

[سَ / سِ] (ص نسبی) منسوب به کیسه: ماست کیسه ای. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- ماست کیسه ای؛ ماستی که در کیسه های پارچه ای ریزند و آویزان کنند تا آب آن فروچکد و سفت و غلیظ گردد.

کیسه باف.

[سَ / سِ] (نف مرکب) آنکه کیسهء حمام بافد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسه بافی.

[سَ / سِ] (حامص مرکب)شغل و عمل کیسه باف. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (اِ مرکب) محل بافتن کیسه. جایی که در آن کیسه بافند.

کیسه بر.

[سَ / سِ بُ] (نف مرکب) دزدی که عیار است و زر از کیسهء مردم دررباید. (آنندراج). جیب بر. (ناظم الاطباء). دزدی که پول مردم را رباید. جیب بر. (فرهنگ فارسی معین). طرار. (مجمل اللغه) (منتهی الارب) :
دست غیری مبر که در همه شهر
قلبکاران کیسه بر ماییم.خاقانی.
کیسه برانند در این رهگذر
هرکه تهی کیسه تر آسوده تر.نظامی.
کیسه بر آن خواب غنیمت شمرد
آمد و از کیسه غنیمت ببرد.نظامی.
شنیدم حاسدی زآنها که دانی
که دزد کیسه بر باشد نهانی.نظامی.
کیسه بری چند شگرفی نمود
هیچ شگرفیش نمی کرد سود.
نظامی (مخزن الاسرار ص 116).
رضا و ورع نیکنامان حر
هوی و هوس رهزن و کیسه بر.
سعدی (بوستان).
نگه دارد آن شوخ در کیسه دُر
که بیند همه خلق را کیسه بر.
سعدی (بوستان).
رجوع به کیسه بریدن شود.

کیسه بربستن.

[سَ / سِ بَ بَ تَ] (مص مرکب) حصول فایده از چیزی. (فرهنگ فارسی معین) :
کوه از پی حکم تو کمر بست
کان از کرم تو کیسه بربست.
خاقانی (تحفة العراقین، از فرهنگ فارسی معین).

کیسه بردوختن.

[سَ / سِ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از توقع داشتن به افراط باشد. (برهان) (آنندراج). به افراط توقع داشتن. کیسه دوختن. (ناظم الاطباء). رجوع به «کیسه دوختن» شود :
ور سجودی کنند بردوزند
کیسه ای بر خدای عزوجل.انوری.
ای کمالت کم زنان را صبرها پرداخته
وی جمالت مفلسان را کیسه ها بردوخته.
سنائی.
دل از وصالش اگرچند کیسه ها بردوخت
هنوز باری بر هیچ بست چون کمرش.
رضی الدین.
ز گنجش زمین کیسه بردوخته
سمن سیم و خیری زر اندوخته.
نظامی (از آنندراج).
جملگان کیسه از او بردوختند
دادن حاجت از او آموختند.مولوی.
روبهی و خدمت ای گرگ کهن
هیچ بر قصد خداوندی مکن
لیک چون پروانه بر آتش بتاز
کیسهء زر برمدوز و پاک باز.مولوی.

کیسه بری.

[سَ / سِ بُ] (حامص مرکب)عمل و شغل کیسه بر. جیب بری. (فرهنگ فارسی معین). طراری. رجوع به کیسه بر و کیسه بریدن شود.

کیسه بریدن.

[سَ / سِ بُ دَ] (مص مرکب) به تردستی و عیاری پول مردم را ربودن. زر و سیم را از کیسهء دیگران دزدیدن. کیسه بری کردن. جیب بریدن. جیب بری کردن. طراری کردن :
گرت سلام کند دانه می نهد صیاد
ورت نماز برد کیسه می بُرد طرار.سعدی.

کیسه بستن.

[سَ / سِ بَ تَ] (مص مرکب)(1) (اصطلاح پزشکی) ایجاد کیسه و حفره های چرکی به وسیلهء عوامل طفیلی و عفونی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به معنی آخر «کیسه» شود.
.
(فرانسوی)
(1) - S'enkyster

کیسه بندی.

[سَ / سِ بَ] (حامص مرکب)(1) استقرار جسمی خارجی که حل ناشدنی است در نسج بدن. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Enkystement

کیسه پرداختن.

[سَ / سِ پَ تَ] (مص مرکب) کیسه را از زر و سیم خالی کردن. کیسه را از پول تهی کردن. کیسه افشاندن :
صبری که بود مایهء سعدی دگر نماند
سختی مکن که کیسه بپرداخت مشتری.
سعدی.

کیسه پرداز.

[سَ / سِ پَ] (نف مرکب)کیسه پردازنده. تهی کنندهء کیسه :
کیسه پرداز بحر و کان کف توست
که بر او خرج جاودان دارند.انوری.
به دستان دوستان را کیسه پرداز
به زخمه زخم دلها را شفاساز.نظامی.
ندارد دخل و خرجش کیسه پرداز
سوادش نیم کار ملک ابخاز.نظامی.
رجوع به کیسه پرداختن شود. || باسخاوت. سخی. بخشنده. (فرهنگ فارسی معین).
رجوع به کیسه پرداختن شود.
- کیسه پرداز شدن؛ هرچه داشتن، دادن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نیاز من چه وزن آرد بدین ساز
که خورشید غنی شد کیسه پرداز.
حافظ (از یادداشت ایضاً).

کیسه پردازی.

[سَ / سِ پَ] (حامص مرکب) خالی کردن کیسه از زر و سیم و جز آنها. تهی کردن کیسه از آنچه در اوست. || بخشش. سخاوت. || بوالعجب از کیسه درآوردن معرکه گیران و به خلق نمودن. (فرهنگ فارسی معین) :
فلک را کیسه پردازی است پیوست
که کارش بوالعجب بازی است پیوست.
عطار (اسرارنامهء، از فرهنگ فارسی معین).

کیسه تن.

[سَ / سِ تَ] (اِ مرکب) (اصطلاح جانورشناسی)(1) فردی از شاخهء کیسه تنان. ج، کیسه تنان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کیسه تنان شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Coelentere

کیسه تنان.

[سَ / سِ تَ] (اِ مرکب)(1) جِ کیسه تن. شاخه ای از جانوران پرسلولی(2) که بدن آنها ساده ترین ساختمان پرسلولیها را دارد. این جانوران فاقد قرینهء دوطرفی(3)هستند و بدین سبب جزو گروه جانوران گیاهی شکل و از پست ترین حیوانات محسوب می شوند و از لحاظ تکاملی اولین شاخهء جانوران را به وجود می آورند. کیسه تنان اکثر به طور ثابت زندگی می کنند و افراد مختلف به صورت اجتماع مانند شاخه های درخت بر روی پایهء ثابتی قرار دارند. ولی عده ای از این جانوران دارای زندگی آزاد می باشند و شناگرند. برخی از آنها دریازی می باشند و در آب مردابها و گودالها و رودهای آرام بر روی گیاهان آبزی متکی هستند. ئیدرها(4) و چترهای دریایی(5) و مرجانها جزو جانوران این شاخه محسوب می شوند. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Coelenteres .
(فرانسوی)
(2) - Metazoaires .
(فرانسوی)
(3) - Symetrie bilaterales .
(فرانسوی)
(4) - Hydres .
(فرانسوی)
(5) - Meduses

کیسه دار.

[سَ / سِ] (نف مرکب)کیسه دارنده. آنکه دارای کیسه (پول و غیره) است. (فرهنگ فارسی معین). || شخصی را گویند که چیزها را به هنگام ارزانی بخرد و نگاه دارد تا زمانی که آن جنس به غایت گرانی رسد، آنگاه بفروشد. (فرهنگ جهانگیری). شخصی را گویند که چیزها به وقت ارزانی بخرد و نگاه دارد و در ایام گرانی بفروشد. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از کسی که در ارزانی چیزها را به امید گرانی ذخیره کند. (آنندراج). محتکر. (فرهنگ فارسی معین). قُسطار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کفر و دین را نیست در بازار عشق
کیسه داری چون خم گیسوی تو.
سنائی (از جهانگیری).
هم اکنون این بازرگان برسد و نرخ صندل من کساد پذیرد، بروم و به حیلت صندلها از وی جدا کنم، پس بر شکل بیاعان و هیأت کیسه داران بیرون آمد و قدری چوب صندل با خود آورد. (سندبادنامه ص 300).
از بس به زخمهای جگر کیسه کرده اند
دلشاد گشته ام که شدم مرد کیسه دار.
میر الهی همدانی (از آنندراج).
|| بردارندهء کیسه. || قاصد و پیک. (ناظم الاطباء). || جانوری از راستهء کیسه داران.(1)(فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کیسه داران شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Marsupial

کیسه داران.

[سَ / سِ] (اِ مرکب)(1)(اصطلاح جانورشناسی) راسته ای است از پستانداران پست جزو دستهء بی جفتان که جنس مادهء آن در حالت بارداری فاقد جفت است و بنابراین جنین در رحم نمی تواند تغذیه کند لذا به محض آنکه مدت کمی (در حدود یک هفته) از لقاح تخمک گذشت و جنین هنوز در دورهء اولیهء نمو خود می باشد و تقربیاً به اندازهء لوبیایی است، از رحم خارج می شود و مادر جنین را با پوزهء خود برداشته، در کیسه ای که پایین شکمش دارد، قرار می دهد و بقیهء پرورش جنین در این کیسه انجام می شود و هم در آنجا به علت وجود غده های مترشح شیر تغذیه و رشد می کند. وجه تسمیهء این راسته از پستانداران به واسطهء وجود همین کیسه است که در حکم رحم ثانی برای نوزاد می باشد، به همین جهت این پستانداران را جانوران دورحمی نیز گفته اند. کانگورو، ساریگ، دازیور(2) جزو جانوران این راسته اند. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Marsupiaux .
(فرانسوی)
(2) - Dasyure

کیسه دوختن.

[سَ / سِ تَ] (مص مرکب) دوختن کیسه. درست کردن و ساختن کیسه. کیسه ساختن. || به افراط توقع داشتن. کیسه بردوختن.(1) (ناظم الاطباء). به خود وعدهء انتفاعی دادن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طمع بستن. (امثال و حکم ص 1258). انتظار و توقع بسیار از کسی یا از نتیجهء کاری داشتن :
اندر آن گیسوی سیاه و سفید
دوخته خلق کیسه های امید.سنائی.
سایهء گیسوش را دار غنیمت که دل
کیسه بسی دوخته ست در خم گیسوی تو.
سنائی.
چون چنگ سر فرودآر با محرمان یکدل
کیسه مدوز چندین با عاشقان بی زر.
سیف اسفرنگ.
- کیسه از چیزی دوختن؛ کنایه از صاحب و مالک شدن آن چیز. (آنندراج). انتظار و توقع سود از آن چیز داشتن. بدان چیز طمع بستن :
کمر بر آن تن چون سیم کیسه دوخت ولی
تهی بماند چو آغوش من ز نارونش.
رفیع لنبانی.
- کیسه بر چیزی دوختن؛ توقع فایده از آن چیز داشتن. (آنندراج). به خود وعدهء آن کردن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کیسه ها دوخته بر درگهت ازبهر امید
زآنکه بی لطف تو کس درخور غفران نشود.
سنائی.
بر وفای زمانه کیسه مدوز
بگذرانش به قوت روزاروز.
سنائی (از امثال و حکم ص 1258).
بر وفای سپهر کیسه مدوز
کایچ گنبد نگه ندارد گوز.
سنائی (از امثال و حکم ص 1258).
و صحبت زنان را چون مار افعی پندارد که از او هیچ ایمن نتوان بود و بر وفای او کیسه نتوان دوخت. (کلیله و دمنه).
بر او چون کیسه ای دوزم که هرگز
مرا در کیسه دیناری نیاید.انوری.
اتباع او عامهء مردم را زبون گرفتند و بر ایشان کیسه ها دوختند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص429).
ز دانش کیسه بر اقبال دوزند
من از وی مایهء ادبیر دارم.
کمال الدین اسماعیل.
طمع چه کیسه بر آن مفلسان تواند دوخت
که از هزار تکلف به ماحضر نرسد.
کمال الدین اسماعیل.
بس کیسه که دوختند بر جودش
صد حلقه به گوش چون کمر دارد.
کمال الدین اسماعیل.
مَپْسند پر ز داغ کنم از جفای تو
آن کیسه ها که دوخته ام بر وفای تو.
صائب (از آنندراج).
زیان دیده ای کیسه بر سود دوخت
که خود را به دلالی خود فروخت.
ظهوری (از آنندراج).
- کیسه دوختن برای چیزی؛ آماده شدن برای تصرف آن. متوقع بودن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - رجوع به کیسه بردوختن شود.

کیسه دوزی.

[سَ / سِ] (حامص مرکب)کیسه دوختن. کیسه ساختن. ساختن و درست کردن کیسه :
کاسه بندی چه خواهی از مجنون
کیسه دوزی چه خواهی از طرار؟اوحدی.
|| (اِ مرکب) جای دوختن کیسه.

کیسه ده.

[سِ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان هرازپی است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 100 تن سکنه دارد. این ده معروف به ناصرآباد می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیسه صابون.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) لیف. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیسه صابون زدن؛ لیف زدن (در حمام). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسه کاغذ.

[سَ / سِ غَ] (اِ مرکب)کیسه ای که کاتبان و مستوفیان کاغذهای نوشته در آن می نهادند و آن در طول، اندکی بیش از شبری و به عرض، به پهنای پنج انگشت فراهم آورده بود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیسه کردن.

[سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب) دلاکی کردن. (آنندراج). کیسه کشیدن در حمام. دلاکی کردن. (فرهنگ فارسی معین). کیسه کشیدن. رجوع به کیسه کشیدن شود. || به مجاز، سرزنش کردن، چنانکه گویند: فلانی فلان را آن چنان کیسه کرده که تا حشر چرک در بدنش وجود نخواهد داشت. (آنندراج).

کیسه کش.

[سَ / سِ کَ / کِ] (نف مرکب)دلاک که شوخ تن را با کیسه برگیرد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه در حمام بدن کسان را کیسه مالد تا چرک بیرون آید. دلاک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیسه کشیدن شود.

کیسه کشی.

[سَ / سِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل و شغل کیسه کش. دلاکی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیسه کش و کیسه کشیدن شود.

کیسه کشیدن.

[سَ / سِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) گرفتن شوخ تن با کیسه های زبر و خشن در حمام. با کیسه ای پشمین زبر، شوخ از تن باز کردن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بدن خود یا دیگری را در حمام کیسه مالیدن تا چرک آن بیرون آید. کیسه کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیسه کردن شود.

کیسه گشا.

[سَ / سِ گُ] (نف مرکب)گشایندهء کیسه. توسعاً، آنچه حوائج زندگی را برطرف کند. آنچه مایهء رفع احتیاجات باشد :
حجرهء آهنین نگر حقهء آبگینه بین
لعل در این و زر در آن کیسه گشای زندگی.
خاقانی.

کیسه مال.

[سَ / سِ] (نف مرکب) دلاک و شخصی که در حمام بدنهای مردم به کیسه مالش دهد. (آنندراج). دلاک و آنکه در حمام کیسه بر بدن می مالد. (ناظم الاطباء). کیسه کش :
سعی آن چنان خوش است که مانند کیسه مال
از(1) پرهنر ز کیسهء خالی برآورد.
محسن تأثیر (از آنندراج و بهار عجم).
رجوع به کیسه کش شود.
(1) - ظ: زر.

کیسه مالیدن.

[سَ / سِ دَ] (مص مرکب)کیسه کشیدن. رجوع به کیسه کشیدن شود.

کیسه وران.

[سَ / سِ وَ] (اِ مرکب)حیوانات کیسه دار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کیسه داران شود.

کیسی.

[سا](1) (ع ص، اِ) جِ کیّس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کیّس شود.
(1) - اقرب الموارد به فتح اول [ کَ سا ] ضبط کرده.

کیسی.

[کیسْ سی] (اِخ) کاس سو. (ایران باستان ص157). رجوع به کاس سو و کاسیان شود.

کیش.

(اِ) دین و مذهب. (فرهنگ رشیدی). به معنی دین و مذهب و ملت هم آمده است. (برهان). مرادف آیین و مذهب است. (آنندراج). ملة. (دهار) (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). در اوستا، تکئشه(1) (اعتراف، عهد). پهلوی، کش(2). ارمنی، کش(3). در اوستا، تکئشه درمورد آیین اهریمنی استعمال شده، در مقابل دئنا (دین). ولی در فارسی کیش به معنی مطلق آیین و دین آمده. (حاشیهء برهان چ معین) :
دقیقی چار خصلت برگزیده ست
به گیتی از همه خوبی و زشتی
لب یاقوت رنگ و نالهء چنگ
می خون رنگ(4) و کیش زردهشتی.دقیقی.
و مردمان روستا(5) بیشتر کیش سپیدجامگان دارند. (حدود العالم).
ز دین پدر کیش مادر گرفت
زمانه بدو مانده اندر شگفت.فردوسی.
کسی کو خرد جوید و ایمنی
نیازد سوی کیش اهریمنی.فردوسی.
تو بس کن ز دین نیاکان خویش
خردمند مردم نگردد ز کیش.فردوسی.
پارسیان را از جهت کیش گبرگی نشایست که سال را به یکی روز کبیسه کنند. (التفهیم ص 222).
ببستش به سوگند و پیمان و کیش
گرفتن ز دل جفت و پیوند خویش.اسدی.
بر دین حقی و سوی جاهل
بر سیرت و کیش هندوانی.ناصرخسرو.
و این یوسانوس چون باز با قسطنطنیه رسید کیش ترسایی تازه گردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص71).
در میان رعیت عدل کردند و اندر کیش خود جور و ستم روا نداشتند. (نصیحة الملوک غزالی). همهء روم ترسا شدند و ارمنیان همچنین کیش ایشان گرفتند. (مجمل التواریخ و القصص).
به جان تو که پرستیدن تو کیش من است
به کیش عشق پرستش رواست جانان را.
ادیب صابر.
فارغ از نقش دین و کیش همه
گورخانهء هوای خویش همه.
سنائی (مثنویها چ دانشگاه ص 157).
جان نو داده ای جهانی را
فرق ناکرده اهل مذهب و کیش.انوری.
دین ور نه و ریاست کرده به دینور
کیش مغان و دعوت خورده به دامغان.
خاقانی.
ز چارنامه عیان شد که من موحد نامم
به چارکیش خبر شد که من مقدس کیشم.
خاقانی.
چنان در کیش عیسی شد بدو شاد
که دخت خویش مریم را بدو داد.نظامی.
به جز عشقت ندارم کیش و ملت
به جز کویت ندارم خان ومانی.عطار.
نعرهء رندان شنید راه قلندر گرفت
کیش مغان تازه کرد قیمت ابرار برد.عطار.
در عالم عشق عاشقان را
قربان شدن است مذهب و کیش.عطار.
و دانست که کیش نطاح در تنور بلا قربان خواهد شد و کیش(6) حسن صباح قربان. (جهانگشای جوینی).
از کمال حزم و سوءالظن خویش
نی ز نقص و بددلی و ضعف کیش.مولوی.
که شما پروانه وار از جهل خویش
پیش آتش می کنید این حمله کیش.مولوی.
عاشقان را نتوان گفت که بازآی از مهر
کافران را نتوان گفت که برگرد از کیش.
سعدی.
به کیش کلکنه و دین فوطهء حمام
که بقچه کردن سجاده عین بی ادبی است.
نظام قاری.
هزار جان شده قربان هزار کیش خراب
ز فکر گوشهء کیش و دوال قربانش.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
-امثال: کافر همه را به کیش خود پندارد.
نظیر :
هرکه نقش خویشتن بیند در آب.؟
- کافرکیش؛ آنکه دین کافران دارد. رجوع به همین کلمه شود.
|| خوی و عادت. (غیاث). راه و رسم. طریقت. سنت. روش :
نهادم بر این نامه بر مُهر خویش
چنانچون بود رسم و آیین و کیش.
فردوسی.
همه مردم حصن پیش آمدند
به پوزش به آیین و کیش آمدند.فردوسی.
سپهبد به سوی شبستان خویش
بیامد بر آن سان که بد رسم و کیش.
فردوسی.
خلق گویند که ترکش کن و عهدش بشکن
ای عزیزان چو من این کیش ندارم چه کنم؟
اوحدی.
- اخلاص کیش؛ اخلاص آیین. صمیمی.
- ارادت کیش.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- بیدادکیش.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- پسندیده کیش.؛ رجوع به همین ترکیب ذیل ترکیب های پسندیده شود.
- راست کیش.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- زشت کیش.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- ظلم کیش؛ ستم پیشه(7).
- فرخنده کیش.؛ رجوع به همین ترکیب ذیل ترکیب های فرخنده شود.
- نکوهیده کیش.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- وفاکیش؛ وفادار :
دوم آنجا که معشوق وفاکیش
ببیند نوگلی با بلبل خویش.وحشی.
رجوع به «وفاکیش» شود.
|| ترکش. (فرهنگ رشیدی). به معنی ترکش باشد، و آن جایی است که تیر در آن کنند و بر کمر بندند. (برهان). به معنی ترکش یعنی تیردان. (انجمن آرا) (آنندراج). جعبه و ترکش. (ناظم الاطباء). جعبه و تیردان. ترکش. کِنانة. وَفْضة. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بروم یا نروم عید کنم یا نکنم
کیش بربندم یا بازکنم تیر و کمر؟فرخی.
هزار غلام با عمود سیمین و دوهزار با کلاه های چهارپر بودند و کیش و کمر و شمشیر و شغا و نیم لنگ بر میان بسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص290).
دست را چون به سوی کیش کنند
دل خصمان چو چشم خویش کنند.
سنائی (مثنویها چ دانشگاه ص 151).
آسمان گر سلاح(8) بربندد
تیر تدبیر تو نهد در کیش.
انوری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چه خوش گفت گرگین به فرزند خویش
چو قربان پیکار بربست و کیش.
سعدی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هر تیر که در کیش است گر بر دل ریش آید
ما نیز یکی باشیم از جملهء قربانها.سعدی.
همچنان تیر غمت را سپر از سینهء ماست
گرچه تیر دگرت در همهء کیش نماند.
هندوشاه نخجوانی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
هزار جان شده قربان هزار کیش خراب
ز فکر گوشهء کیش و دوال قربانش.
؟ (از یادداشت ایضاً).
|| پر را گویند. (فرهنگ جهانگیری). در فرهنگ به معنی پر نیز آورده. (فرهنگ رشیدی). پر مرغان را گویند مطلقاً، خصوصاً پری که بر تیر نصب کنند. (برهان). پر که بر تیر نصب نمایند. (آنندراج).
- تیر چارکیش؛ تیر چهارپر. (فرهنگ فارسی معین) :
ز رای اوست کار ملک و ملت
چو تیر چارکیش از فاق و پیکان.
عبدالقادر نایینی (از فرهنگ رشیدی).
|| جانوری است که از پوست آن پوستین کنند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سمور(9). (زمخشری، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وشق به کیش چو این قصه گفت گرمانه
ز خشم بر تن وی موی گشت چون خنجر.
نظام قاری (دیوان البسه ص 17).
|| نوعی از جامه باشد که از کتان بافند، و آن را خیش نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). نوعی از بافته است که از کتان ببافند، و آن را خیش نیز خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از جامه بود که از کتان بافند. (برهان). با یزدی «کیش» (مقنعهء زن) مقایسه شود. در سبزوار «کیش حمام» یک قسم کتان است. (حاشیهء برهان چ معین) : و چندان جامه و طرایف و زرینه و سیمینه و غلام و کنیزک و مشک و کافور و عناب و مروارید و محفوری و قالی و کیش و اصناف نعمت بود در این هدیهء سوری که امیر و همهء حاضران به تعجب ماندند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 412). || درخت شمشاد را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (فرهنگ رشیدی). به معنی درخت شمشاد سندی ندیده ام. (انجمن آرا) (آنندراج). این نام را در گیلان و طوالش به شمشاد دهند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || خرزهره. در جنوب ایران و هم در جزیرهء کیش خرزهره به حال وحشی فراوان است، و در جزیرهء کیش خرزهره را نیز کیش نامند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || لفظی است که به هنگام شطرنج بازی در محل خود گویند، و آن چنان است که مهره ای از مهره های شطرنج را در جایی گذارند که در یکی از خانه ها که به این مهره تعلق دارد شاه حریف لاعلاج از آن خانه برخیزد یا علاج آن کند. (برهان). در بازی شطرنج چون مهره ای را در جایی گذارند که در یکی از خانه های متعلق به این مهره، شاه حریف نشسته باشد، گویند: کیش، حریف ناچار شاه را از آن خانه حرکت می دهد و یا چارهء آن را می کند و می گوید: نه کیش. (ناظم الاطباء). کلمه ای است که به هنگام شطرنج بازی به عنوان اعلام خطر گویند. چون مهره ای از مهره های شطرنج را در جایی گذارند که شاه حریف در محاصره افتد، گویند: کیش. حریف ناگزیر شود شاه را از آن خانه به جای دیگر برد یا راه حمله را مسدود سازد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به «کش» و «شه» شود. || (اِ صوت) راندن و دور نمودن مرغ را نیز به این لفظ کنند، و این لفظ امر است بر دور شدن و رفتن، یعنی دور شو و برو، و در شطرنج نیز همین معنی را دارد(10). (برهان). این لفظ را در دور کردن مرغان استعمال کنند. (ناظم الاطباء). یا کیش کیش. آوازی است که بدان مرغان را رانند. مقابل توتو که بدان مرغان را خوانند. و عرب حَف حَف گوید. صوتی است که بدان پرندگان را زجر کنند، مانند چخ برای سگ و پیشت برای گربه. حَتِّ. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || آوازی است که با تکرار آن سگان را بر کسی یا بر یکدیگر آغالند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || آوازی است که با تکرار و پیوسته کردن آن (کیش کیش) طفلان شیرخواره را خوابانند آنگاه که در بغل دارند، و اگر در گهواره باشد لالایی گویند. آوازی است که کودکان را بدان خوابانند یا آرام کنند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - tkaesha.
(2) - kesh.
(3) - Kesh. (4) - ن ل: چون زنگ. چون لعل.
(5) - در ایلاق، به ماوراءالنهر.
(6) - به معنی ترکش نیز ایهام دارد.
(7) - ناظم الاطباء در معنی این قبیل ترکیب ها آرد: کننده و عمل کننده، و همیشه به طور ترکیب استعمال شود، مانند ظلم کیش یعنی ظالم و ظلم کننده.
(8) - در آنندراج: کلاه.
(9) - در فرهنگ فارسی معین پس از نقل شرح صاحب برهان آرد: با مراجعه به مآخذی که در دست بود هویت حیوان مذکور شناخته نشد.
(10) - رجوع به معنی قبل شود.

کیش.

(اِخ) نام جزیره ای است در دریای پارس، جواهرآلات فاخر و مروارید و قطعه و بالشهای زردوز از آنجا آرند، و هوای آن به غایت گرم باشد. (از صحاح الفرس). نام جزیره ای است که به هرموز(1) مشهور است، و وجه تسمیه اش به این نام آن است که چون بر بلندیهای اطراف آن برآیند در نظر مانند کیش نماید که ترکش باشد. (فرهنگ جهانگیری). نام شهری است در جزیره از دریا، و آن به هرموز(2) اشتهار دارد و وجه این آن است که چون بر بلندیهای اطراف هرموز برمی آیند مانند کیش که ترکش باشد به نظر درمی آید. (برهان). نام جزیره ای است از جزایر بحر عمان در حوالی فارس، و آن را جزیرهء دراز خوانند، و وجه این نام آنکه چون از دور نظر کنند به ترکیب کیش یعنی جای تیر نماید، و عربان معرب کرده جزیرهء قیس نامند. (انجمن آرا) (آنندراج). نام جزیرهء هرمز(3) که در خلیج ایران واقع شده. (ناظم الاطباء). قیس معرب آن. (فرهنگ رشیدی). اتابک ابوبکر بدانجا دولتخانه نام داد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جزیره ای است در وسط دریا و از اعمال فارس به شمار است زیرا که مردم آنجا فرس هستند. (از معجم البلدان). جزیرهء کیش در طی قرون گذشته (قرن پنجم و ششم و هفتم هجری) بسیار آباد و پرجمعیت و مرکز سیاسی و تجارتی و کشتیرانی خلیج فارس و بندرگاه معتبر کشتیهای چین و هند و بصره و بغداد و غیره بوده است... (از حاشیهء شدالازار چ قزوینی ص 187). بعد از قشم مهمترین جزیرهء ساحلی ایران کیش است که 15 کیلومتر طول و 8 کیلومتر(4) عرض دارد و به واسطهء تنگه ای به عرض 18 کیلومتر از ساحل جدا شده، این تنگه به خوبی قابل کشتیرانی است. صرف نظر از بعضی ناهمواریهای داخلی، تمام سطح جزیره صاف و بهتر از تمام جزایر دیگر قابل زراعت است و جغرافیون ایرانی در کتب خود از حاصلخیزی آن بسیار شرح داده اند. جمعیت آن قریب 4000(5) نفر است. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 106). جزیره ای از دهستان چارکی بخش لنگه است که در شهرستان لار و در نه هزارگزی غرب لنگه در خلیج فارس و هفده هزارگزی بندر گرزه واقع است. جلگه و گرمسیر و مرطوب است. سکنهء این جزیره در چهار آبادی کوچک به نام: ماشه، سفیل، ده، سدچم سکنی دارند. پاسگاه گارد مسلح گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7) :
یکی پیر درویش در خاک کیش
نکو گفت با همسر زشت خویش.سعدی.
بوی بغلت می رود از پارس به کیش
همسایه به جان رسید و بیگانه و خویش.
سعدی.
شبی در جزیرهء کیش مرا به حجرهء خویش خواند. (گلستان). رجوع به قَیس و «جزیرهء قیس» در همین لغت نامه و فارسنامهء ناصری ج 2 ص 317 و معجم البلدان (ذیل کیش و قیس) و فارسنامهء ابن البلخی ص136 و 141 و شدالازار ص110 و 185 شود.
(1) - این جزیره غیر از جزیره هرموز (هرمز) است ولی در زمان اهمیت جزیرهء هرمز، کیش با دیگر جزایر خلیج فارس جزو منطقهء حکمرانی پادشاه هرمز بود. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - این جزیره غیر از جزیره هرموز (هرمز) است ولی در زمان اهمیت جزیرهء هرمز، کیش با دیگر جزایر خلیج فارس جزو منطقهء حکمرانی پادشاه هرمز بود. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - این جزیره غیر از جزیره هرموز (هرمز) است ولی در زمان اهمیت جزیرهء هرمز، کیش با دیگر جزایر خلیج فارس جزو منطقهء حکمرانی پادشاه هرمز بود. (حاشیهء برهان چ معین).
(4) - در فرهنگ جغرافیایی ج 7 عرض این جزیره 7 کیلومتر ذکر شده است.
(5) - در فرهنگ جغرافیایی ج7 سکنه این جزیره 1602 تن ذکر شده است.

کیش.

(اِخ)(1) از شهرهای اکد بوده است. (ایران باستان ج 1 ص 113).
(1) - Kisch.

کیش.

(اِخ) شهری است به ماوراءالنهر نزدیک سمرقند که در این زمان او را شهر سبز خوانند. (فرهنگ اوبهی). رجوع به کش شود.

کیشاسو.

[شاسْ سو] (اِخ)(1) کیشی سیم. از بلاد زاگروس بوده است که در 716 ق. م. سارگن آن را فتح کرد. (تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص73).
(1) - Kishassu.

کیشان.

(اِخ) دهی از دهستان فراهان پایین است که در بخش فرمهین شهرستان اراک واقع است و 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیشان.

(اِخ) دهی از دهستان شمیل است که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 237 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

کیشان.

(اِخ) قریه ای است در شش فرسنگی میانهء شمال و مشرق فین. (فارسنامهء ناصری).

کی شاه.

[کَ / کِ] (اِخ) فردوسی در شاهنامه دو بار کیومرث را کی شاه خوانده است :
سپه کرد و نزدیک او راه جست
همی تخت و دیهیم کی شاه جست.
(شاهنامه چ دبیرسیاقی ص 14).
برفتند با سوکواری و درد
ز درگاه کی شاه برخاست گرد.
(شاهنامه ایضاً ص 15).
رجوع به «کی» و «کیومرث» شود.

کیش برگرفتن.

[بَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) راه و آیین آموختن. طریقت جستن :
گیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین به کوه اندرون ساخت جای
دد و دام و هر جانور کش بدید
ز گیتی به نزدیک او آرمید...
به رسم نماز آمدندیش پیش
از آن جایگه برگرفتند کیش.فردوسی.

کیشت.

(اِ) کوره مز و شیر مخلوط با دوغ. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || گورماست. (ناظم الاطباء).

کیش خاله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان پره سر طالشدولاب است که در بخش رضواندرهء شهرستان طوالش واقع است و 114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیش خاله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان ماسال است که در بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش واقع است و 446 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیش دادن.

[دَ] (مص مرکب) (اصطلاح شطرنج) خبر دادن حریف را با گفتن کیش که شاه در معرض خطر است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیش (اِ) شود.

کیش دره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان ماسوله است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 184 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کیشستان.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان تولم است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 104 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیش فدا.

[شِ فِ / فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه از کتب اخبار سلف معلوم می شود چنان است که قبل از این از اعاظم و اکابر که به جنگ می رفتند کیشی مرصع و مزین به جواهر می داشتند که اگر حال جنگ منقلب گردد و دشمن از پی ایشان درآید در وقتی که نزدیک شود جهت مشغولی او کیش مذکور را باز کرده بیندازند و ایشان را فرصت رفتن دست دهد. (آنندراج) :
وقت هزیمت چو خصم، سر زده از بیم جان
گه ره و بی ره برید، گه کُه و گه در شکست
کیش فدا برگشاد راز نهان گفته ای
زهره در آن رزمگاه حقهء زیور شکست
شاه بدان ننگریست، گفت که روز حنین
مال مهاجر گرفت، جیش پیمبر شکست.(1)
انوری (دیوان چ نفیسی ص 47).
رجوع به «کیس فدا» ذیل ترکیب های کیس شود.
(1) - یعنی چون دشمن پادشاه هزیمت یافت و پادشاه عقب او روان شد اگرچه کیش فدا در معرکه چون حقهء زیور زهره شکسته شد پادشاه بدان میل نفرمود، به لشکریان گذاشت چنانکه آن حضرت (ص) روز حنین خود لشکر کفار شکست و غنیمت به مهاجرین بخشید. (آنندراج).

کیش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) راندن مرغ با گفتن کیش. زجر کردن پرندگان با گفتن لفظ کیش. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیش (اِ صوت) شود.

کی شکن.

[ ] (اِخ) پسر «کی بهمن» که به دست ترکان گرفتار و کشته شد. (از مجمل التواریخ و القصص ص 46).

کیش مات.

(اِ مرکب) (اصطلاح شطرنج) هنگامی است که مهرهء شاه به طریقی کیش شود که قادر به هیچ نوع حرکتی نباشد حریف، شاه مات می شود و بازی را می بازد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به «کیش» (اِ) و «مات» شود.

کیش مند.

[کَ / کِ / کَ یِ مَ] (ص مرکب)به معنی جباری و قهاری باشد به لغت زند و اوستا. (برهان) (آنندراج). به لغت زند، جبار و قهار و توانا. (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 262 شود.

کیشمند.

[مَ] (ص مرکب) متدین و دیندار. || پیغمبر. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). || در زند و پازند، نیرومند و قوی. (از جانسون) (از اشتینگاس).

کیشن.

[شَ] (اِ) پالهنگ. || سرب و رصاص. (ناظم الاطباء). سرب، ولی شاهدی این معنی را تأیید نکرده است. (از اشتینگاس).

کیشواس.

(اِخ)(1) کشواس(2). نژاد بومی و مقتدر کشور پرو(3) است. این قوم در قرن پانزدهم م. از جنوب کلمبیا تا شمال آرژانتین را زیر تسلط خود داشت. مردمی متمدن بودند و خورشید را ستایش می کردند. (از لاروس).
(1) - Quichuas.
(2) - Quechuas.
(3) - Perou.

کیشی.

(ص نسبی) منسوب به کیش است که جزیرهء قیس باشد. (از انساب سمعانی). رجوع به کیش (اِخ) شود.

کیشی.

(اِخ) مولانا شمس الدین محمد بن احمد الحکیم. عالم و عارف و صوفی بود و در علوم و فروع اصول ممارست داشت و در معقول و منقول تألیفاتی دارد. قطب الدین محمودبن مسعودبن مصلح شیرازی از شاگردان وی بود. او راست: کتاب الهادی فی النحو. وی را قصایدی نیز هست که دلیل به کثرت فضل و علو همت و وفور علم و حکمت اوست. (از شدالازار چ قزوینی ص110 و 111). و رجوع به همین مأخذ ص110 و 111 و 492 و 498 شود.

کیشی خان.

(اِخ) دهی از دهستان انگوران است که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 302 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کیشینف.

[نِ] (اِخ)(1) شهری در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) و مرکز مولداوی است و 302000 تن سکنه و کارخانهء ذوب فلزات دارد. (از لاروس).
(1) - Kichinef.

کیص.

[کَ] (ع اِ) بخل تمام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفتار شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) سخت بخیل. (اقرب الموارد). || کوتاه اندام نازک استخوان پرگوشت. (از اقرب الموارد).

کیص.

(ع ص) دشوارخوی نیک بخیل. (منتهی الارب) (آنندراج). بدخوی و نیک بخیل. (ناظم الاطباء). تنگ خلق، و گویند بسیار بخیل. (از اقرب الموارد). || پستک نازک اندام پرگوشت. (منتهی الارب) (آنندراج). کوتاه بالای نازک اندام پرگوشت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیص.

[کَیْ یِ] (ع ص) کیص [ کی ] . (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل شود.

کیص.

[یَ] (ع ص) سخت پی. کیَصّ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به مدخل بعد شود.

کیص.

[یَص ص] (ع ص) سخت پی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیص.

[کَ] (ع مص) بددل و سخت گردیدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج): کاص الرجل کیصاً و کَیَصاناً و کیوصاً؛ بددل و سست گردید از چیزی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || تنها خوردن. (تاج المصادر بیهقی). تنها خوردن طعام را. (منتهی الارب) (آنندراج): کاص طعامه؛ طعام خود را تنها خورد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیار خوردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کاص من الطعام و الشراب؛ از طعام و شراب بسیار خورد. (از اقرب الموارد). کصنا عنده ما شئنا؛ خوردیم در نزد وی هرچه خواستیم. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || به شتاب رفتن. (از اقرب الموارد): فلان مر یکیص؛ یعنی فلان شتابی کنان گذشت. (منتهی الارب).

کیصان.

[کَ یَ] (ع مص) کَیْص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به کَیْص (ع مص) شود.

کیصی.

[صا](1) (ع ص) آنکه تنها خورد و تنها فرودآید و همواره در بند غم خویش باشد و پروای کسی ندارد. کَیْصی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): فلان کیصی؛ فلان تنها می خورد و تنها زیست می کند و در بند غم خویش است و پروای کسی ندارد. (ناظم الاطباء).
(1) - تنوین نیز می پذیرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

کیصی.

[کَ صا] (ع ص) رجوع به مدخل قبل شود.

کیع.

[کَ] (ع مص) بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ترسیدن و دل بد کردن از چیزی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کعت عنه کیعاً و کَیْعوعةً؛ ترسیدم و بددل کردم از آن. (منتهی الارب).

کیعر.

[کَ عَ] (ع اِ) شیربچهء(1) فربه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در آنندراج: شتربچه، و ظاهراً درست نیست.

کیعوعة.

[کَ عَ] (ع مص) کَیْع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کَیْع شود.

کیغ.

(اِ) رمص باشد که بر مژهء چشم نشیند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 238). چرک گوشه های چشم بیمار، و کسی را که چشم درد کند گویند. (برهان). به معنی کیخ که چرک گوشه های چشم بیمار باشد. (آنندراج). چرک گوشه های چشم و چرک چشم مبتلا به رمد. (ناظم الاطباء). رَمَص. ژفک. خم. خم چشم. قی (در چشم). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شگفت نیست اگر کیغ چشم من سرخ است
بلی چو سرخ بود اشک، سرخ باشد کیغ.
ابوشعیب (از لغت فرس اسدی).

کیغا.

[کَ / کِ] (اِ) رنج و آزار و درد و اندوه. (ناظم الاطباء) (از جانسون). رجوع به کیفا شود.

کیغاتس.

[تِ] (اِخ) نام مردی دانا و عالم و فصیح. (ناظم الاطباء). در اشتینگاس بدین معنی کیغانس آمده است.

کیغال.

(1) (ص) جماشی بود. آن که پنهانک دوست را بیند گویند کیغالکی کرد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 330). رجوع به کنغال و کنغالگی شود.
(1) - ن ل: کنغال.

کیغباد.

[کَ / کِ غُ] (ص مرکب) به معنی عادل بر حق باشد، چه کی به معنی عادل و غباد بر حق است(1). (برهان) (آنندراج). عادل بر حق. (ناظم الاطباء). از: کی + غباد. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کی و غباد و قباد شود.
(1) - بر اساسی نیست.

کیغباد.

[کَ / کِ غُ] (اِخ) نام پادشاهی بوده مشهور در ایران، و در عهد او پادشاهی بزرگتر از او نبود، صد سال پادشاهی و ملک رانی کرد، و در این زمان کیقباد نویسند که به جای غین، قاف باشد، و در فرس قدیم حرف قاف نیست. (برهان) (آنندراج). رجوع به کیقباد (اِخ) شود.

کیف.

[کَ / کِ] (از ع، اِ) نشئه و بیهوشی، و چیزی که نشئه و بیهوشی آرد، مجاز است. (غیاث) (آنندراج). نشئه و مستی. (ناظم الاطباء). در تداول فارسی زبانان، حالت حاصلهء از شراب یا الکل یا مخدرات چون تریاک و بنگ و مانند آن. سکرگونه ای که از تریاک و بنگ و حشیش پیدا آید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیف کسی کوک بودن؛ (در تداول عامه) به قدر کافی مسکر یا مخدر صرف کرده بودن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| لذت. (فرهنگ فارسی معین). لذت که از غذایی خوشمزه یا تفرجی و مانند آن حاصل شود، و با کردن و بردن صرف شود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || عیش و عشرت ومسرت و خوش حالتی. (ناظم الاطباء). خوشی. مسرت. (فرهنگ فارسی معین).
- سر کیف بودن؛ خوشحال و شادان بودن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفت کوک است؟ دماغت چاق است؟؛عباراتی است که به هنگام احوالپرسی گویند. معادل «خوبی؟، خوشی؟، اوضاع بر وفق مراد هست؟» و جز اینها.
- کیفش کوک است؛ (در تداول عامه) خوشحال و شنگول است. (فرهنگ فارسی معین).
- کیف کسی کوک بودن؛ (در تداول عامه) تمول یا عایدی بسیار داشته بودن. مالدار بودن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| چگونگی احوال. (ناظم الاطباء).
- کیف شما چون است؟؛ یعنی حالت شما چگونه است؟ (ناظم الاطباء).
|| معجونی مرکب از افیون (تریاک) و بعضی اجزاء دیگر که پاره ای مادران نادان همه شب به شیرخواره می دادند تا به شب بیدار نشود و مادر آسوده بخوابد. منومی که شب به طفل شیرخوار می دادند چون شربت کوکنار یا حبی معجون از افیون و بعضی ادویهء دیگر. حبی مرکب از افیون و بعضی ملینات که مادران همه شب به شیرخوارگان می دادند تا خسبند و کمتر گریه کنند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیف.

[کَ / کِ] (از ع، اِ)(1) چگونه. (غیاث) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح منطق) عرضی که قبول قسمت بالذات نکند، چنانکه سواد و بیاض. (غیاث) (آنندراج). عرضی است که لذاته اقتضای قسمت و لاقسمت نکند، و تصور او بر تصور غیرموقوف نباشد همچو الوان و غیر آن. (نفایس الفنون). یکی از مقولات نه گانهء عرض، و آن هیأتی است قارّ که تصور آن موجب تصور چیزی دیگر خارج از ذات آن و حامل آن نباشد و مقتضی قسمت و نسبت هم نباشد و به عبارت دیگر کیف عبارت از عرضی است که تصور آن متوقف بر تصور غیر خودش نباشد و مقتضی قسمت و لاقسمت در محل خود به نحو اقتضاء اولی نباشد. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی) چونی(2). یکی از مقولات عشر ارسطو. مقابل کَمّ. هر چیزی که واقع شود تحت جواب کیف یعنی هیأت اشیاء و احوال آنها و مزه ها و بوها و ملموسات مثل سرما و گرما و خشکی و تری و اخلاق و عوارض نفس مثل ترس و شرم و مانند آن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
هیولای اول بیان کن که چیست
سؤالم ز کم و ز کیف و چراست.
ناصرخسرو.
ز ما و کیف بگوی و به رسم برهان گوی
گر آمده ست برون این سخنْت از استار.
ناصرخسرو.
رجوع به کیفیت شود. || (اصطلاح منطق) حالت ایجاب و سلب در قضایا، بنابر قول منطقیان در دو قضیهء متناقضه اختلاف کیف شرط است، و در اینجا مراد از کیف سلب و ایجاب است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - رجوع به کَیْفَ شود.
.
(فرانسوی)
(2) - Qualite

کیف.

[کَ فَ] (ع ادات استفهام) چگونه. (زمخشری). چون. (ترجمان القرآن). چگونه، و آن اسم مبهم و غیرمتمکن و مبنی بر فتح است، و بر دو وجه استعمال شود:
الف - برای استفهام از احوال، چه استفهام حقیقی و چه غیر آن (همچون تعجب و نفی)، مانند: کیف زید (استفهام حقیقی)، و کیف تکفرون بالله (تعجب)، و کیف ترجون سقاطی (نفی).
ب - برای شرط، در این حال اقتضای دو فعل غیرمجزوم متفق اللفظ و المعنی کند، مانند: کیف تصنع اصنع. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از مغنی اللبیب چ محمد محیی الدین عبدالحمید جزء1 ص 205). مبنی بر فتح است و به معنی چگونه و هرچه و در چه حال و بر چه حال می آید، مانند: و کیف تکفرون بالله؛ یعنی چگونه کافر می شوید به خدا؟ و کیف جاء زید؛ بر چه حالت آمد زید؟ و کیف انت و کیف کنت؛ در چه حالتی تو و در چه حالت است زید؟ و کیف تصنع اصنع؛ هرچه تو می کنی می کنم من. و کیف شاء؛ هرچه بخواهد. (ناظم الاطباء) :
کیف مد الظل(1) نقش اولیاست
کو دلیل نور خورشید خداست.
(مثنوی چ رمضانی ص 11).
- فکیف.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- کیف الحال؟؛ حال چگونه است :
ما لسلمی و من بذی سلم
این جیراننا و کیف الحال.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 205).
- کیف حالک؟؛ حال تو چطور است؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
سلام علیک انوری کیف حالک
مرا حال بی تو نه نیک است باری.
فخرالدین خالد.
- کیف کان؛ آن طور که بود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفما؛ از: «کیف» + «ما» اسم شرط و دو فعل را که یکی شرط و دیگر جواب آن است مجزوم کند، مانند: کیفما تتوجه تصادف خیراً. (از اقرب الموارد). مرکب از کیف و ما، یعنی هرچه، مانند: کیفما تفعل افعل؛ هرچه بکنی تو می کنم من. (ناظم الاطباء).
- کیفمااتفق؛ به هر طور که اتفاق می افتاد. (غیاث) (آنندراج).
- کیفماکان؛ آن طور که بود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفمایتفق؛ به هر طور که اتفاق می افتد. (غیاث) (آنندراج).
- کیفمایشاء؛ آن طور که میخواهد: حکومت کیفمایشائی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - اشاره به آیهء 45 از سورهء فرقان (25): أ لم تر الی ربک کیف مد الظل و لو شاء لجعله ساکناً. (از شرح مثنوی شریف تألیف فروزانفر ج 1 ص 196).

کیف.

[کَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیف.

[یَ] (ع اِ) جِ کیفة. (اقرب الموارد). رجوع به کیفة شود.

کیف.

(اِ) دست افزاری که در آن آلات و ادوات لازم برای کاری گذارند. (ناظم الاطباء). آلتی چرمین که در آن کاغذ، نوشت افزار و اشیاء دیگر گذارند. بعضی حدس زده اند اصل کیف، کِنْف عربی باشد. (فرهنگ فارسی معین). انواع دارد: کیف پول، کیف دستی، کیف بغلی، کیف کاغذ و غیره. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
فارغی ای جیب اطلس کز برت کیف عبیر
ناگه انگیزد غباری چون ز میدان گرد کرد.
نظام قاری (دیوان البسه ص 117).
شده ام به جیب اطلس شب عنبرینه گمره
مگر آنکه کیف گلگون به رهم چراغ دارد.
نظام قاری (دیوان البسه ص 66).
و قندیلهای بزرگ و کوچک از کلاه مصنف و کیف جیب به ریسمان زر رشته که آن را گلابتون نیز خوانند از آن معلق و حاضر قندیل باشند. (از نظام قاری صص 155 - 156). به قواعد مقرره باید دو نوبت از هر محل کیف عرایض بسته برسد. حکام ولایات در فرستادن کیفها تقاعد دارند. (از دستخط ناصرالدین به عضدالملک، از فرهنگ فارسی معین).
-امثال: قربان بند کیفتم، تا پول داری رفیقتم.
نظیر:
این دغل دوستان که می بینی
مگسانند گرد شیرینی.
سعدی (از امثال و حکم).
|| کیسهء زنان که در آن آیینه و دیگر ادوات تزیین می نهادند. مَثْبَنة. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || کیسهء مدور که زنان در آن سوزن و انگشتانه و موم و صابون قمی (برای نشان کردن مواضع برش گاه بریدن جامه) می داشتند. تلی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جزوکش. (ناظم الاطباء).

کیف.

(اِخ) شهرکی است خرد [ به خراسان ]. (حدود العالم). شهر قدیمی است که در بین بادغیس و مروالرود بوده است. (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

کیف.

[ ] (اِخ) رجوع به کیفی (اِخ) و حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 438 شود.

کیف.

[یِ] (اِخ)(1) شهری در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) و مرکز اوکراین است که بر کنار دنیپر(2) واقع شده و 1417000 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز بزرگ صنعتی است و دانشگاه و کلیسای بزرگ و قدیمی دارد. کیف پیش از حملهء مغول (1240 م.) پایتخت روسیه و همچنین در سالهای 1941 - 1943 م. صحنهء جنگهای شدیدی میان آلمانها و روسها بود. (از لاروس).
(1) - Kiev.
(2) - Dniepr.

کیفا.

[کَ / کِ] (اِ) زخم مهلک. || رنج و آزار و درد. کیغا. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس). رجوع به کیغا شود.

کیفادالماس.

[اَ] (اِ مرکب) به سریانی الماس را گویند و معنی آن سنگ الماس است. (از الجماهر ص 92).

کیفاشفت فرزلا.

[ ] (اِ مرکب) به سریانی مغناطیس را گویند(1). (از الجماهر ص 212). رجوع به همین مأخذ شود.
(1) - در فهرست مخزن الادویه بدین معنی کیفامقنطیس آمده. رجوع به همین کلمه شود.

کیفال.

(ص) مردم رندپیشه و جماش و کوچه گرد و صاحب عربده و بدمست و لوند را گویند، و به این معنی به جای حرف ثانی، نون هم آمده است. (برهان). شخصی را گویند که رند و کوچه گرد باشد. (جهانگیری). مردم رند و آزاد کوچه گرد و مصاحب اوباش و خراباتی و معربد و باده پرست و زن پرست. (ناظم الاطباء). در جهانگیری و برهان به معنی رند و کوچه گرد آورده اند و آن خطاست، به جای «یا»، «نون» است به معنی مغلم و امردباز. (انجمن آرا) (آنندراج). رشیدی گوید این لغت تصحیف است و صحیح کنغال است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کیغال و کنغال شود.

کیفامصریا.

[ ] (اِ مرکب) اسم سریانی سنگی است که به فارسی سنگ مصری نامند. (فهرست مخزن الادویه).

کیفامقنطیس.

[ ] (اِ مرکب) به سریانی حجر مقناطیس است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به کیفاشفت فرزلا شود.

کیفانورا.

[ ] (اِ) اسم سریانی مارقشیشاست. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مارقشیشا و مرقشیشا شود.

کیفانیدن.

[دَ] (مص) آرزو داشتن و میل کردن. || عدالت کردن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیفایهودینا.

[ ] (اِ مرکب) اسم سریانی حجرالیهود است. (فهرست مخزن الادویه).

کیفاً.

[کَ فَنْ] (ع ق) از لحاظ کیف. از لحاظ چگونگی. (فرهنگ فارسی معین). از حیث چونی: فلان از این کار کماً و کیفاً خبر دارد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیف بردن.

[کَ / کِ بُ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، لذت بردن: باید از زندگی کیف برد. (فرهنگ فارسی معین).

کیفتن.

[تَ] (مص) عدالت کردن. || میل و رغبت داشتن. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیفته.

[تِ] (اِخ) دهی از بخش سمیرم بالاست که در شهرستان شهرضا واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کیف چه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) کیف خرد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیف شود.

کیف دادن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)سکرگونه ای بخشیدن. نوعی تخدیر لذیذ ایجاد کردن: این حب به بچه کیف می دهد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیف شود. || لذت دادن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || به بچه کیف (حبی که تریاک یا عصارهء کوکنار دارد) دادن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیف داشتن.

[کَ / کِ تَ] (مص مرکب)نشئه داشتن. (ناظم الاطباء). دارای نشئه بودن چیزی. نشئه داشتن. (فرهنگ فارسی معین). || مسرت و شادمانی آوردن. (ناظم الاطباء).

کیف دان.

[کَ / کِ] (اِ مرکب)(1) دبهء معجونات منشی. و در مصطلحات نوشته که ظرفی باشد که خانه های متعدد در آن باشد و حقه هایی که معاجین در آن گذارند. (غیاث). ظرفی از چوب و نقره مثل سینی قهوه که خانه های متعدد دارد و صفای معاجین در آن گذارند. (آنندراج). حقه یا قوطی که در آن حب مکیف دارند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مسکن شوخی بود هر پاره دل در سینه ام
خانه ام چون کیف دان مأوای چندین خانه است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| قوطی جای کیف بچه. ظرفی خرد برای حفظ کیف بچه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کیف [ کَ / کِ ] (مدخلِ نخست، معنی آخر) شود.
(1) - از: کیف + دان (پسوند ظرفیت).

کیفر.

[کَ / کِ فَ] (اِ) مکافات بدی. (فرهنگ رشیدی). مکافات نیکی و مکافات بدی را گویند، و به عربی جزا خوانند. (برهان). پاداش و جزای عمل بد. (غیاث). به معنی مکافات است، در جای مکافات بدی استعمال می شود چنانکه پاداش در محل تلافی خوب. (آنندراج) (انجمن آرا). جزا و پاداش و مکافات نیکی و بدی و عوض و بدل. (ناظم الاطباء). پاداش کار نیک و بد. جزا. مکافات. (فرهنگ فارسی معین). جزا. پاداش. بادافراه. بادافره. عقوبت. عقاب. مکافات. مجازات. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گویی به فلان جای یکی سنگ شریف است
هر کس که زیارت کندش هستش کیفر.
ناصرخسرو.
اگر چنین کارها کرد، کیفر کرده چشید. (تاریخ بیهقی).
این خاک توده خانهء پاداش و کیفر است.
کافی بخاری (از امثال و حکم).
رجوع به کیفر بردن شود.
- به کیفر رساندن؛ مجازات کردن.
- به کیفر رسیدن؛ مجازات دیدن. مکافات یافتن.
- کیفر دیدن؛ مجازات یافتن. مکافات دیدن. رجوع به مدخل کیفر بردن شود.
- کیفر یافتن.؛ رجوع به ترکیب قبل و مدخل کیفر بردن شود.
|| (اصطلاح حقوق) جزا. مجازات قانونی. (فرهنگ فارسی معین).
- کیفر انتظامی مأمورین قضایی؛ (اصطلاح حقوق) کیفری است که دادگاه انتظامی می تواند در صورت ثبوت تخلف قضات، مطابق درجهء اهمیت آن حکم دهد. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفر انضباطی؛ (اصطلاح حقوق) مجازاتهای مربوط به تقصیرات انضباطی را گویند. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفر تبعی؛ (اصطلاح حقوق جزا) کیفر تبعی اثر ناشی از حکم است بدون قید در حکم (مانند محرومیت از حقوق اجتماعی) و کیفر تکمیلی نظیر کیفر تبعی است با این تفاوت که مثل کیفر اصلی در حکم دادگاه قید می شود (مانند اقامت اجباری در محل مخصوص). نقطهء مقابل کیفر تبعی و تکمیلی، «کیفر اصلی» است. (از فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفر تکمیلی.؛ رجوع به ترکیب قبل شود. || پشیمانی بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 131). ندامت و پشیمانی را نیز گویند. (برهان). پشیمانی. (آنندراج) (انجمن آرا). ندامت و پشیمانی. (ناظم الاطباء). || محنت و رنج و حیف باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). محنت و رنج. (انجمن آرا) (آنندراج). || جایی باشد که در او دوغ کنند مانند تغاری، و بعضی گفته اند که جایی بود که در او دوغ گیرند و سوراخش در بن باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال، ص131). تغارگونه ای بود آلت دوغ فروشان. (فرهنگ اسدی نخجوانی). ظرفی باشد تغارمانند که ماست فروشان و برزیگران شیر و ماست در آن کنند و ناودانی هم دارد مانند جرغتو و بلبله و مشک دوغ. (برهان). ظرفی است که ماست فروشان شیر در آن کنند و کنارش از تغار اندک بلندتر است و ناودان دارد، و گاودوشه نیز گویند. (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). نهره(1)، و آن کوزهء دهان فراخی است که دوغ فروشان دوغ و ماست در آن کنند، و آن را ناودانی بود چون بلبله. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شیر عشاق به پستان در جغرات(2) شده ست
چشم دارد که فروریزد در کیفر تو.
طیان (از انجمن آرا).
|| هر چیز را نیز گویند که شیر و ماست در آن کنند مطلقاً. (برهان). ظرف شیر و ماست (مطلقاً). || مشک دوغ. (فرهنگ فارسی معین). || سنگی را نیز گویند که بر کنگرهء قلعه نهند تا چون غنیم نزدیک آید بر سر او زنند، و به عربی مترس خوانند، و به این معنی به کسر اول هم آمده است. (برهان). سنگی که بر حصار و کنگرهء قلعه نهند که چون دشمن قصد تسخیر کند بر سر او اندازند، و به عربی مترس گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || نهر و رودخانهء آب را هم گفته اند. (برهان). در نسخهء وفائی مسطور است که به زبان بعضی از ولایات نهر باشد(3). (فرهنگ سروری).
(1) - صاحب صحاح الفرس می گوید: «به زبان بعضی از ولایات به معنی نهر باشد»، و این گفتهء صاحب صحاح غلط است و «نهره» را «نهر» خوانده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(2) - فرهنگ جهانگیری: بسیار.
(3) - صاحب صحاح الفرس می گوید: «به زبان بعضی از ولایات به معنی نهر باشد»، و این گفتهء صاحب صحاح غلط است و «نهره» را «نهر» خوانده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیفر.

[کَ / کِ فَ] (اِخ) نام قلعه ای که آن را هیچکس نتوانستی گرفت جهت طلسمی که بر آن کرده بوده اند. (صحاح الفرس، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام قلعه ای است که در آن طلسمی بسته اند و هیچکس قدرت برگرفتن قلعه نیافته است. (برهان). نام قلعه ای بود، و آن طلسمی داشته که هیچکس برگرفتنش قدرت نیافته. (فرهنگ جهانگیری).

کیفر.

[] (اِخ) رودی است در بخارا. (تاریخ بخارا ص39).

کیفر بردن.

[کَ / کِ فَ بُ دَ] (مص مرکب) به جزای عمل خود رسیدن. (فرهنگ فارسی معین). مجازات یافتن. مکافات دیدن :
مار را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.ابوشکور.
چه گفتند دانندگان خرد
هر آن کس که بد کرد کیفر برد.فردوسی.
که هرگز نراند به راه خرد
ز کردار ترسم که کیفر برد.فردوسی.
به گیتی چنین است پاداش بد
هر آن کس که بد کرد کیفر برد.فردوسی.
تو زین کرده فرجام کیفر بری
ز تخمی کجا کشته ای بر خوری.فردوسی.
از تو ما را نه کنار و نه پیام و نه سلام
مکن ای دوست که کیفر بری و درمانی.
منوچهری.
اگر جنگ آوری کیفر بری تو
اگر کاسه دهی کوزه خوری تو.
(ویس و رامین).
عالم همه زین دو گشت پیدا
آدم هم از این دو برد کیفر.ناصرخسرو.
به نورش خورد مؤمن از فعل خود بر
به نارش برد کافر از کرده کیفر.ناصرخسرو.
کسی کو خوار گیرد راه دین را
برد فردا پشیمانی و کیفر.ناصرخسرو.
دست خدای اگر نگرفتستی
حسرت خوری بسی و بری کیفر.
ناصرخسرو.
همه ز کرده پشیمان شدند و در مثل است
کسی که بد کند از بد همی برد کیفر.
امیر معزی.
اگر بد کنی کیفرش بد بری
نه چشم زمانه به خواب اندر است
بر ایوانها نقش بیژن هنوز
به زندان افراسیاب اندر است.
؟ (از آنندراج).
|| نادم شدن. پشیمان شدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پشیمانی یافتن. ندامت کشیدن.

کیفرخواست.

[کَ / کِ فَ خوا / خا] (اِ مرکب) (اصطلاح حقوق) ادعانامهء دادستان (مدعی العموم). (فرهنگ فارسی معین).

کیفر دادن.

[کَ / کِ فَ دَ] (مص مرکب)جزای عمل کسی را به وی دادن. (فرهنگ فارسی معین). به کیفر رسانیدن. مجازات کردن. به مکافات عمل رسانیدن.

کیفر کشیدن.

[کَ / کِ فَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) کیفر بردن. به جزای عمل خود رسیدن. مجازات یافتن. مکافات دیدن :
در فروبست آن زن و خر را کشید
شادمانه، لاجرم کیفر کشید.مولوی (مثنوی).
رجوع به کیفر بردن شود.
- کیفر از کسی کشیدن؛ وی را به جزای عمل خود رساندن. مجازات کردن :
سپاس جهاندار بگذار ورنه
به کفران نعمت کشند از تو کیفر.
هندوشاه نخجوانی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیفری.

[کَ / کِ فَ] (ص نسبی) منسوب به کیفر. جزایی. (فرهنگ فارسی معین). جزایی. (فرهنگستان).

کیفسام.

[کَ / کِ فَ] (اِ) به معنی کتمان است و آن سر نگاه داشتن رازها باشد یعنی افشای راز نکردن. (برهان) (از آنندراج). کتمان سر و نگاهداری راز و افشا نکردن آن. (ناظم الاطباء). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کیفشین.

[کَ فَ] (اِخ) کی پشین. بنابه قول حمزهء اصفهانی و مسعودی پسر کیقباد و جد کی لهراسب بوده است. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین حاشیهء ص 322). رجوع به کی پشین شود.

کیف کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، لذت بردن. حال کردن. لذت بردن، چنانکه از قلیانی یا غذایی یا آوازی یا هوای خوشی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). لذت بردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیف شود.
- کیف کردن با کسی؛ با او در لذتی شریک بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- || با او آرمیدن. با وی جماع کردن. (فرهنگ فارسی معین).
|| مسرور شدن، چنانکه از کاری و پیش آمدی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || نشئه و سکرگونه ای یافتن، چنانکه از بعضی مسکرات و مخدرات. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نشئه گرفتن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیف (مدخلِ نخست) شود.

کیفور.

[کَ / کِ] (ص مرکب) در تداول عامه، آنکه کیف و لذت برده. متمتع. سرخوش. (فرهنگ فارسی معین).
- کیفور شدن؛ در اصطلاح تریاکیان و شیره کشان، به حد کفایت تریاک کشیده بودن. کامل شدن رفع اشتهای تریاک یا شیره. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیفوس.

[کَ / کِ] (اِ) به معنی مسامحت است، و آن بذل کردنی باشد بنابر وجوب حاجت بعضی از آنچه لازم شود. (برهان) (آنندراج). مسامحه و اغماض و ملایمت. (ناظم الاطباء). ظاهراً از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

کیفوفة.

[کَ فَ] (ع اِ)(1) کیفیة. حالت و صفت چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به کیفیة و کیفیت شود.
(1) - این کلمه در تاج العروس و لسان العرب و محیط المحیط و جز اینها دیده نشد.

کیفوفیة.

[کَ فی یَ] (ع اِ)(1) کیفیة. حالت و صفت چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به کیفیة و کیفیت شود.
(1) - این کلمه در تاج العروس و لسان العرب و محیط المحیط و جز اینها دیده نشد.

کیف و کم.

[کَ / کِ وَ / کَ / کِ فُ کَم م / کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) چگونه و چند، و به اصطلاح کیف عبارت از عرضی که قبول قسمت بالذات نکند، چنانکه سواد و بیاض، و کم عرضی است که قبول قسمت بالذات کند، چنانکه خط و سطح و جسم، و برای تفهیم عام چنین تعریف هم می توان کرد که کیف وصفی است که دریافت شدت و ضعف آن به تعقل تعلق دارد و به ذات خود قسمت نپذیرد مگر به متابعت محل خود، چنانکه حرارت و برودت و طعمها و بوها و الوان و خوبی و زشتی و سمیت و تریاقیت اشیاء و علم و جهل و جود و بخل و غیر آن در مردم، و کم آن است که به ذات خود قابل قسمت باشد و دریافت مقدارش به وزن یا عدد یا پیمایش تعلق دارد، چنانکه جمیع اشیای ذی جسم. (غیاث) (آنندراج) :
گفتم به چشم سر بتوان دید کیف و کم
گفتا به چشم سر نتوان دید فضل و فر.
ناصرخسرو.
هم ذروهء کمال تو افزون ز کیف و کم
هم سدهء جلال تو بیرون ز منتهی.
سلمان ساوجی.
رجوع به کیف و کیفیت و کَمّ شود.

کیفة.

[فَ] (ع اِ) پاره ای از جامه و خرقه که بر دامن پیراهن از پیش دوزند، و آنکه بر پس باشد حیفة نامند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پاره ای از جامه. (از اقرب الموارد).

کیفه.

[کَ / کِ فَ / فِ] (اِ) کف دست. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیفی.

[کَ / کِ] (ص نسبی) منسوب به کیف. چونی(1). مقابل کَمّی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مأخوذ از تازی، مست و مخمور. || هر چیزی که مستی آورد و نشئه دهد. (ناظم الاطباء).
(1) - Qualitatif.

کیفی.

[] (اِخ) حصن کیفی، قلعه ای است میان آمِد و جزیرهء ابن عمر. (منتهی الارب) :سلطان جنید از اردبیل با بسیاری از اهل ارادت طریق مسافرت اختیار نموده به جانب دیاربکر نهضت فرمود و چون حصن کیفی که به حصن کیف اشتهار یافته از یمن مقدم همایونش غیرت افزای گنبد گردون شد... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 425). چون خبر آن [ حرکت شاه اسماعیل صفوی ] به سمع الوند رسید عنان تمکن و ثبات از دست داده متوجه کیفی گردید و از کیفی نیز راه گریز پیش گرفته. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 469).

کیفی.

[کَ / کِ] (اِخ) معروف به نومسلمان. از شاعران قرن یازدهم هجری است. در سبزوار متولد گردید و به سیستان مهاجرت کرد و از دین یهود به اسلام مشرف شد. صاحب تذکرهء میخانه به سال 1025 ه . ق. وی را در لاهور ملاقات کرده است. مثنویی در بحر مثنوی مولوی سروده و آن را آگاهنامه نامیده است. وی از ملازمان شاهزاده خرم شاهجهان در هند بوده است. از اشعار اوست:
چون نگریم کز عدم با نامرادیهای بخت
غافلم آورده اند و باز غافل می برند.
رجوع به تذکرهء میخانه ص 876 و تذکرهء عرفات العاشقین و فرهنگ سخنوران شود.

کیفیات.

[کَ / کِ فی یا] (از ع، اِ) جِ کیفیت. چگونگیها. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیفیت شود.
- کیفیات اربعه؛ حرارت و برودت و رطوبت و یبوست باشد، و آن را کیفیات اولی نیز گویند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفیات استعدادی.؛ رجوع به کیفیت (اصطلاح منطق) شود.
- کیفیات اولی.؛ رجوع به ترکیب «کیفیات اربعه» و ترکیب بعد شود.
- کیفیات اولیه؛ حرارت و برودت و رطوبت و یبوست باشد، و آن را طبیعیین از این جهت کیفیات اولیه گفته اند که سایر کیفیات از قبیل رنگها و بویها و چشیدنیها و سنگینی و سبکی و سستی و سختی و امثال آن را متولد از چهار کیفیت اولیه دانند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفیات ثوالث؛ (اصطلاح طب) کیفیاتی باشد که از کیفیات ثوانی حادث شود. (از بحر الجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ترکیب بعد شود.
- کیفیات ثوانی؛ (اصطلاح طب) کیفیاتی است که از مزاج حادث گردد، چون تفتیح و تقطیع و تلطیف و امثال آن. (از بحرالجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفیات راسخه.؛ رجوع به کیفیت (اصطلاح منطق) شود.
- کیفیات عارضه.؛ رجوع به کیفیت (اصطلاح منطق) شود.
- کیفیات محسوسه.؛ رجوع به کیفیت (اصطلاح منطق) شود.
- کیفیات مخففه(1)؛ (اصطلاح حقوق) در حقوق جزا اوضاع و احوالی است که هرگاه جرم در آن اوضاع و احوال واقع شود موجب تخفیف یا معافیت از مجازات می شود. اوضاع و احوال مزبور بر دو قسم است: قسم اول، آنها که به نص قانون معرفی شده است و اصطلاحاً به نام معاذیر قانونی نامیده می شود. معاذیر قانونی ممکن است موجب معافیت و یا تخفیف از مجازات شود. اولی مانند قتل که از شوهر واقع شود هرگاه اجنبی را با زنش در یک فراش مشاهده کند (مادهء 179 قانون مجازات عمومی)، دومی مانند قتل از مردی که دختر یا خواهر خود را با مرد اجنبی ببیند که از یک تا شش ماه به حبس تأدیبی محکوم خواهد شد. (مادهء 179 قانون مجازات عمومی). قسم دوم، آنها که مورد نص قانون واقع نشده و قضات می توانند درصورتی که آن اوضاع را مقتضی تخفیف بدانند میزان مجازات را تا حدودی که قانون پیش بینی کرده پایین بیاورند. اصطلاحاً این قسمت را «معاذیر قضایی» نامند. کیفیات مخففهء قانونی (یا معاذیر قانونی) دو قسم است: الف - معاذیر عمومی، که اختصاص به جرم خاصی ندارد بلکه در جرائم مختلف دیده می شود، مثل صغر سن تا پایان دوازده سالگی (مادهء 3 قانون مجازات عمومی)، طفل در این سن هر جرمی مرتکب شود مجازات ندارد. ب - معاذیر اختصاصی، که اختصاص به جرم معین دارد،مثل قتل اجنبی به دست شوهری که او را با زنش در یک فراش دیده است. معاذیر قضایی شامل مجازات خلاف نمی شود و در جنحه و جنایت هم قانون حدودی برای آن معین نموده است. (مادهء 43، 44 و 45 قانون مجازات عمومی) (فرهنگ حقوق تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفیات مشدده؛ (اصطلاح حقوقی) در حقوق جزا، اوضاع و احوالی است که هرگاه جرم در آن اوضاع و احوال واقع شود موجب تشدید مجازات می شود، مانند سرقت شبانه یا سرقت مسلح و دسته جمعی. کیفیات مشدده هرگاه ناظر به حال فاعل جرم باشد اصطلاحاً به نام کیفیات مشددهء شخصی نامیده می شود، مانند عمل منافی عفت معلم با محصل. کیفیات مشددهء شخصی ممکن است ناظر به حال مجنی علیه نیز باشد (نه ناظر به حال فاعل جرم)، مانند هتک ناموس نسبت به مجنی علیه کمتر از هجده سال. هرگاه کیفیات مشدده ناظر به اوضاع جرم باشد آن را اصطلاحاً «کیفیات مشددهء موضوعی» نامند، مانند لواط به عنف، تهدید. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفیات مشددهء اختصاصی.؛ رجوع به کیفیات مشددهء قانونی شود.
- کیفیات مشددهء شخصی.؛ رجوع به کیفیات مشدده شود.
- کیفیات مشددهء عمومی.؛ رجوع به ترکیب بعد شود.
- کیفیات مشددهء قانونی؛ کیفیاتی است که عنوان خاصی در نصوص قانون دارد، مانند تکرار جرم که بنابه مواد 24 و 25 (اصلاحی خرداد 1310 ه . ش.) از اسباب تشدید مجازات است. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی). و رجوع به همین مأخذ شود.
- کیفیات مشددهء قضایی؛ اوضاع و احوالی است که مورد نص قانون واقع نشده ولی چون مقنن برای جرم حداقل و حداکثر مجازات معین نموده و اوضاع و احوال طوری است که قاضی به حداکثر مجازات در حق مجرم حکم می دهد، مثل اعمال قساوت از طرف قاتل (یا مجرم به طورکلی) در جرمی که مرتکب شده است. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).
- کیفیات مشددهء موضوعی.؛ رجوع به کیفیات مشدده شود.
- کیفیات نفسانی.؛ رجوع به کیفیت (اصطلاح منطق) شود.
(1) - Circonstances attenuantes .
(فرانسوی)

کیفیت.

[کَ / کِ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) چگونگی و حالت و وضعی که حاصل باشد در چیزی، و در فارسی به تخفیف نیز آید. (غیاث). صفت و چگونگی. (ناظم الاطباء). چگونگی. چونی. (فرهنگ فارسی معین) : کیفیت به پارسی چگونگی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). وحوش از صورت و کیفیت حال پرسیدند. (کلیله و دمنه). و در آن کیفیت صنعت و نسب و مذهب من مشبع و مقرر گرداند. (کلیله و دمنه). ناصرالدین را کیفیت حال او معلوم کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 29). امیرک طوسی ایشان را چند روز میهمانی کرد تا کیفیت حال لشکر و حیات و ممات و هلاک و نجات هر یک بدیشان رسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 129). آثار کفایت رئیس ابوعلی و کیفیت حال شهر و رعیت پیش سلطان موقعِ تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی). یکی از وزیران گفتش پاس خاطر ملک را روا باشد که چند روزی به شهر اندر آیی و کیفیت مقام معلوم کنی. (گلستان). گفتم... مرا کرامت این شخص ظاهر شد، گفت مرا بر کیفیت آن واقف نگردانی تا منش هم تقرب کنم. (گلستان).
- کیفیت تسخیر؛ چگونگی تسخیر و طریقهء تسخیر. (ناظم الاطباء).
- کیفیت راسخه؛ صفت ثابت و پایدار. (ناظم الاطباء).
- کیفیت عارضه؛ صفت عارض و غیرثابت و ناپایدار. (ناظم الاطباء).
- کیفیت عرضیه؛ (اصطلاح طب) کیفیتی است که محدث آن طبیعت دوا نباشد بلکه امری خارج باشد، چون آب مسخن، یا از داخل، چون عفونت. (از بحرالجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیفیت فاعلیه؛ (اصطلاح طب) حرارت و برودت. (از یادداشت ایضاً).
- کیفیت منفعله؛ (اصطلاح طب) رطوبت و یبوست. (از یادداشت ایضاً).
|| حکایت و داستان. (ناظم الاطباء). || بیان و توضیح. || باعث. || بابت. || نسبت. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). || فارسیان کیف و کیفیت به معنی مستی و حالتی که از خوردن مسکرات به هم رسد، استعمال نمایند، پسین به تخفیف نیز آرند، و «سرشار» از صفات اوست، و با لفظ بردن و ریختن و خواستن و دادن و دانستن و بودن و نهادن و گرفتن و بر سر زدن مستعمل است. (از آنندراج). کیف و نشئه و خوشی و خوش حالتی به واسطهء شراب و دیگر مشروبات. (ناظم الاطباء) :
می کو ز دست ساقی مشکین کلاله نیست
در صد سبوش کیفیت یک پیاله نیست.
؟ (از آنندراج).
بده ساقی امشب ز می ساغرم
که کیفیت شمع زد بر سرم.
ملاطغرا (از آنندراج).
فرقی میان گرم و تر و سرد و خشک نیست
کیفیت شراب در افیون نهاده ایم.
باقر کاشی (از آنندراج).
کسی کیفیت چشم تو را چون من نمی داند
فرنگی قدر می داند شراب پرتکالی را.
طالب آملی (از آنندراج).
در هوای موافقت ناجی
آب، کیفیت شراب دهد.
ناجی تبریزی (از آنندراج).
- کیفیت داشتن؛ نشئه و خوش حالتی داشتن. (ناظم الاطباء). کیف و نشئه داشتن. (فرهنگ فارسی معین).
- || تفصیل داشتن. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح منطق) کیف بودن. ج، کیفیات. (فرهنگ فارسی معین). عرضی باشد که تعقل آن متوقف بر تعقل غیری نباشد و به اقتضای اولی مقتضی قسمت و لاقسمت نبود، چون حرارت. (از بحرالجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیفیت چیز، چگونگی او باشد، و آن شکل و رنگ او باشد، اگر جسم باشد و صفات فعل باشد اگر نه جسم باشد، چنانکه کسی بپرسد که درخت چگونه باشد، گویندش یک سرش به زمین فرو باشد و دیگر سر به هوا برشده به شاخه ها و برگهای بسیار. (ناصرخسرو، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیفیت هر هیأتی را خوانند که موضوع را به سبب او تقدیری لازم نیاید و در تصور آن هیأت احتیاج نیفتد به تصور نسبتی غیر آن هیأت. و مجموع این اسم دال باشد بر امتیاز کیفیت از دیگر مقولات، چه جوهر هیأت نبود و به سبب کَمّ موضوع را تقدیری لازم آید. و در تصور هفت مقولهء دیگر به تصور نسبتهایی غیر هیأت احتیاج افتد، چنانکه بعد از این معلوم شود. (اساس الاقتباس ص 42). انواع کیفیات بنابر مشهور چهار است: الف- کیفیات نفسانی (نفسانیه) که عبارت از ملکات و حالات باشد (فخر رازی از کیفیات نفسانی به کمالات تعبیر کرده). ب - کیفیات محسوس (محسوسه) به حواس ظاهری که انفعالیات و انفعالات باشد. ج - کیفیات مختص (مختصه) به کمیات، مانند تثلیث و تربیع و غیره. د - کیفیات استعدادی، مانند قوت و ضعف. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی:کیف).
کیفیت را چهار نوع بزرگ باشد: اول - کیفیات محسوسه به حواس پنجگانه، و آن را انفعالات و انفعالیات خوانند، و این نوع را نامی نگفته اند به یک لفظ مفرد. و چون حواس پنج است این کیفیت پنج نوع شود: محسوس به حاسهء بصر، و آن الوان باشد، چون سیاهی و سپیدی و سرخی و زردی و سبزی و کبودی، و آنچه از ترکیبات آن خیزد، و اضواء، چون ضوء آفتاب و ماه ستاره و آتش و غیر آن. و محسوس به حاسهء سمع، و آن اصوات باشد و کیفیاتی که در اصوات باشد که به سبب آن اصناف حروف حادث شود، و دیگر کیفیات که موجب گرانی و تیزی و بلندی و پستی و التذاذ و تنفر اصوات شوند. و محسوس به حاسهء شم، و آن بویهای خوش و ناخوش بود و انواع آن. و محسوس به حاسهء ذوق، و آن طعوم نه گانه بود، یعنی شیرینی، ترشی، شوری، تیزی، تلخی، دسومت، عفوصت، قبض و تفاهت، و همچنین آنچه از آن مرکب شود. و محسوس به حاسهء لمس، و آن کیفیات اربعه بود، یعنی حرارت، برودت، رطوبت و یبوست و توابع آن، مانند خشونت و ملاست و ثقل و خفت و آنچه بدان ماند. و بهری خشونت و ملاست را از مقولهء وضع شمرند. و بهری گویند کیفیتی ملموسه باشد تابع استواء وضع، یا عدم استواء وضع. و این کیفیات دو گونه بود: راسخ، مانند زردی زر و سرخی خون. و غیرراسخ، چون سرخی خجل و زردی وجل، و اول را انفعالیات خوانند و دوم را انفعالات، و امتیاز میان این دو به امور عارضی باشد نه به امور ذاتی، چه رسوخ و عدمش از عوارض ماهیت بود نه از مقومات. و نوع دوم کیفیات نفسانی بود و آن را حال و ملکه خوانند. و نام این نوع هم به دو لفظ باشد. و آن هیأتی بود که اجسام ذونفس را به سبب نفس، یا نفوس را به مشارکت ابدان حادث شود، مانند علوم و اعتقادات و ظنون و عدالت و عفت و شجاعت و سخاوت و دیگر فضایل و اضداد آن از رذایل و اخلاق نیک و بد. و دیگر عوارض نفسانی چون خوف و غم و اندوه و خجلت و حیا و شادی و دوستی و خشم و کینه و صحت و مرض و امثال آن. و هرچه از آن جمله سریع الزوال بود، مانند ظنون و اعتقادی که راسخ نشده باشد و خشم حلیم و صحت مِمْراض و غم و اندوه منبسط طبع و خجلت و حیا، آن را حال خوانند. و آنچه بطی ءالزوال بود، چون علوم و فضایل و رذایل و کینه و مانند آن، آن را ملکات خوانند، و ملکه هیأتی نفسانی بود که موجب صدور فعلی یا انفعالی شود بی رویتی، و مباینت میان حال و ملکه به عوارض بود، و حال آن هیأتی بود که عارض شود و هنوز راسخ نشده باشد، و چون راسخ گردد ملکه باشد، پس نسبت حال با ملکه چون نسبت طفل بود با مرد. و نوع سوم، استعدادات افعال و انفعالات بود، و آن را قوت و لاقوت خوانند، و آن چنان بود که چون چیزی در موضوعی به قوت بود، و طرف حصول و لاحصول را ترجیحی نه، بعد از آن یک طرف را استعدادی حاصل آید که مقتضی رجحان آن طرف باشد، و لامحاله آن استعداد هیأتی باشد در موضوع، پس اگر آن استعداد موجب ترجیح طرف صدور فعلی باشد از آن موضوع، مانند هیأت مصراعی در مرد که مقتضی آن باشد که آسان قرین خود را در کُشتی بتواند افکند، یا موجب ترجیح طرف قابل نابودن موضوع انفعالات را، مانند هیأت مِصْحاحی در مردم که مقتضی آن باشد که مزاج او از صحت به آسانی منحرف نشود. و مانند هیأت صلابت در جسم که مقتضی قابل نابودن خرق و تفریق اتصال باشد به آسانی، آن استعداد را قوت خوانند. و اگر موجب ترجیح طرف قبول و انفعال باشد مانند هیأت انصراع و ممراضی و لین، آن استعداد را لاقوت خوانند. و بباید دانست که مصراعی نه ملکهء نفسانی باشد که با وجود آن در قوت ادراک صارع صناعت کشتی گرفتن نیک داند و بر آن قادر بود، و نه ملکهء قوت تحریک در اعضاء به سبب ادمان راسخ شده باشد. و تحریک آن بر وجهی که مؤدی به مطلوب بود با وجود آن ملکه آسان باشد، چه آن ملکه ها از نوع دوم بود از کیفیات، بل هیأتی بود در اعضا که با وجود آن قابل انعطاف و انحنا نباشد به آسانی. و همچنین مصحاحی نه هیأت صحت بود که از نوع دوم باشد، بل هیأتی بود که با وجود آن مرض عارض به نادر شود، یا به آسانی زایل شود. و نوع چهارم، کیفیاتی بود که عارض شود کمیات را، چون استقامت و انحناء در خط، و چون استدارت و استواء در سطح، و چون تقعیر و تقبیب در جسم. و چون شکل که تربیع و تثلیث و تکعیب و مخروطی را شامل بود در سطح و جسم تعلیمی. و همچنین زاویه در این دو نوع. و چون خلقت، و آن هیأتی بود که بعد از اجتماع شکل و لون حاصل شود در سطوح اجسام طبیعی، و چون زوجیت و فردیت و اولیت و ترکیب و دیگر عوارض کم منفصل در اعداد. و حصر این انواع چهارگانه را وجهی ظاهر بیرون استقراء نگفته اند.
و بهری گویند کیفیت یا عارض کمیت بود یا نبود، و قسم دوم از عوارض نفوس بود یا نبود، و قسم آخر یا هیأتی بود بالفعل حاصل با استعداد حصول آن. و این چهار نوع مذکور باشد و از خواص کیف وقوع اضداد باشد در وی و قبول اشد و اضعف، و آن به سه نوع اول خاص بود و در نوع آخر نیفتد، چنانکه در کمیات نیفتد. و گفته اند کیفیت آن بود که سبب مشابهت و لامشابهت بود در اجسام، و این خاصیت را معنی محصل نیست، چه در وضع و شکل و غیر آن همین معنی واقع شود. (اساس الاقتباس ص 42).

کیفیة.

[کَ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)حالت و صفت چیزی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کیفیت شود.

کیقال.

(اِخ) دهی از دهستان اوزومدل است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 399 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیقاوس.

[کَ وو] (اِخ) معرب کیکاوس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیکاوس شود.

کیقباد.

[کَ / کِ قُ] (اِخ) رجوع به کیغباد شود.

کیقباد.

[کَ / کِ قُ] (اِخ) نام اولین پادشاه از سلسلهء کیان. (ناظم الاطباء). نام پادشاهی عظیم الشأن از ایران که کمال عیاش بود و صد سال پادشاهی کرد. (غیاث) (آنندراج). کیقباد سرسلسلهء پادشاهان کیانی است. راجع به او و پادشاهان دیگر این سلسله تقریباً مندرجات مورخین موافق است. پس از مردن گرشاسب آخرین پادشاه پیشدادی بااینکه طوس و گستهم پسران نوذر در حیات بودند و خاندان فریدون هنوز از میان نرفته بود اما چون فر ایزدی با آنان نبود، ناگزیر به پادشاهی نرسیدند. پس از مشورت زال با موبدان، کیقباد را که دارای فر ایزدی و برازندهء تاج و تخت بود به شهریاری برگزیدند و رستم پسر زال به البرزکوه رفت و او را به استخر آورد. بعد از رسیدن کیقباد به پادشاهی تورانیان که به ایران هجوم آورده بودند، شکست یافته برگشتند. (از یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 222) :
که در دست ایشان بود کیقباد
چو فرزند پیروز خسرونژاد.فردوسی.
اَبَر کیقباد آفرین کن یکی
مکن پیش او در، درنگ اندکی.فردوسی.
به شاهی نشست از برش کیقباد
همان تاج گوهر به سر برنهاد.
فردوسی.
منسوخ گشت قصهء کاوس و کیقباد
افسانه شد حکایت دارا و اردوان.
ظهیر فاریابی.
هم سبب امن را رایت تو کیقباد
هم اثر عدل را رای تو نوشین روان.خاقانی.
تاریخ کیقباد نخواندی که در سیَر
عدلش ز فضل عاطفه گستر نکوتر است.
خاقانی.
نه نه قباد مخوان کیقباد خوانش از آنک
قباد چاوش روز سلام او زیبد.خاقانی.
خسرو خرسندی من درربود
تاج کیانی ز سر کیقباد.خاقانی.
حکیمی دعا کرد بر کیقباد
که در پادشاهی زوالت مباد.سعدی.
شاهی چو کیقباد و چو افراسیاب گرد
کشور چو شاه سنجر و شاه اردوان گرفت.
عبید زاکانی.
تخت تو رشک مسند جمشید و کیقباد
تاج تو غبن افسر دارا و اردوان.حافظ.
رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 29 و 44 و 91 و تاریخ گزیده ص 91 و یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 222 و امثال و حکم ص 1552 و کیغباد شود.

کیقباد.

[کِ قُ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز است که در بخش کلیبر شهرستان اهر واقع است و 129 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیقباد.

[کَ / کِ قُ] (اِخ) لقب معزالدین که پادشاه دهلی و ممدوح امیرخسرو بود. (آنندراج). دهمین از سلاطین مملوک هند از 686 تا 689 ه . ق. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیقباد اول.

[کَ / کِ قُ دِ اَوْ وَ] (اِخ)رجوع به علاءالدین سلجوقی (کیقباد اول) در همین لغت نامه و مقدمهء «اخبار سلاجقهء روم» صص 96 - 100 به اهتمام دکتر مشکور شود.

کیقبادپایه.

[کَ / کِ قُ یَ / یِ] (ص مرکب) که پایه و مقام کیقباد دارد. بلندپایه :
شاهنشه آفتاب سایه
کیسخرو کیقبادپایه.نظامی.

کیقبادپیکر.

[کَ / کِ قُ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) که پیکری چون کیقباد دارد. کنایه از کسی که دارای عظمت و قدرت است :
شروانشه کیقبادپیکر
خاقان کبیر ابوالمظفر.نظامی.

کیقباد ثانی.

[کَ / کِ قُ دِ] (اِخ) رجوع به علاءالدین سلجوقی (کیقباد ثانی) شود.

کیقبادکلاه.

[کَ / کِ قُ کُ] (ص مرکب)که تاج و کلاهی چون کیقباد دارد. کنایه از کسی که دارای عظمت و رفعت مقام است :
چونکه بهرام کیقبادکلاه
تاج کیخسروی رسانده به ماه.نظامی.

کیک.

[کَ / کِ] (اِ) معروف است که برادر شپش باشد. گویند عمر کیک زیاده بر پنج روز نمی شود، و عربان برغوث خوانندش. (برهان). جانورکی که در روی بدن انسان و دیگر حیوانات زندگی می کند و خون آنها را می مکد. (ناظم الاطباء). تهرانی، کَک. کردی، کِچ(1). لری، کیک.(2) (حاشیهء برهان چ معین). حشره ای خرد و جهنده به رنگ سرخ مایل به سیاهی به اندازهء رشک یا شپشی که خون آدمی و دیگر جانوران مکد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). طامِر. عَذّام. خدوش. قُذَّة. قُذَذ. برغوث. (منتهی الارب). ابوطامر. ابوعدی. ابوالوثاب. ابوطامر. بنات الابل. بنات الکروس. بنات المعا. (المرصع). حشره ای است(3) از راستهء دوبالان که جزو زیرراستهء مخفی بالان می باشد و به مناسبت زندگی انگلی که دارد بالهایش از بین رفته و به علاوه پاهای عقبی وی طویل شده و برای جهیدن به کار می روند. کیک در شکاف چوبها و در لای پرزهای قالی تخم ریزی می کند و از تخم، لارو(4) کرمی شکلی خارج می شود که در شکاف چوبها و بین پشمهای قالی می زید. در زمستان شکفتن تخم و خروج لارو 18 روز و در تابستان فقط 6 روز طول می کشد و به طورکلی از موقع خروج از تخم تا شکل حیوان بالغ برحسب درجهء حرارت بین 18 روز تا 40 روز طول می کشد. کیک حشرهء خطرناکی است چون علاوه بر آنکه از خون انسان و دامها تغذیه می کند، موجب انتقال میکرب امراض خطرناک از افراد مریض به اشخاص سالم است و خصوصاً کیکهایی که بر روی بدن موش می زیند موجب انتقال میکرب طاعون از موشی به موش دیگر و همچنین از موش به انسان می شوند. از این جهت به هر ترتیب هست باید با این حشرهء موذی و موشها که من غیرمستقیم موجب زندگی کیکها می باشند، مبارزه کرد. (فرهنگ فارسی معین: کک) : آب او(5) گرم است چون در خانه بفشانی کیکان را بکشد و موی بسوزاند. (الابنیه چ دانشگاه ص230).
شپش ار هست ناخنت هم هست
کیک را گوش مال چون برجست.سنائی.
دوست را کس به یک گنه نفروخت
بهر کیکی گلیم نتوان سوخت.سنائی.
از پی احسنت و زه نفکند خود را در بزه
وز برای کیک را ننهاد بر آتش گلیم.
سوزنی.
در این زمانه بسی شاعر رکیک سخن
زبهر کیکی بر آتش بر افگنند گلیم.سوزنی.
گفتمت یک بوسه گفتی جان بده
دلبرا کیکت عماری می کشد.مجیر بیلقانی.
اگر فردا تو از وی صندل خواهی گوید من یک پیمانه کیک خواهم نیمی نر نیمی ماده جمله با زین و لگام و جل و ستام، چه جواب دهی؟ (سندبادنامه ص309).
جان چه باشد تاگزینم بر کریم
کیک چه بْوَد تا بسوزم زآن گلیم.مولوی.
- کیک به گریبان بودن؛ مضطرب و سراسیمه بودن. (آنندراج). کنایه از مضطرب بودن. سراسیمه بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
نیست یک کس که به دل محنت دورانش نیست
زَاختر سوخته کیکی به گریبانش نیست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به ترکیبهای بعد شود.
- کیک توی (در) تنبان کسی افتادن؛ناراحت شدن. مشوش گردیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب بعد شود.
- کیک در (اندر) پازه افتادن؛ مشوش و مضطرب شدن :
کوه را زلزله چون کیک فتد در پازه
ابر را صاعقه چون سنگ فتد در قندیل.
انوری.
غمت آن لحظه بی اندازه افتد
که آن دم کیکت اندر پازه افتد.عطار.
رجوع به ترکیبهای بعد شود.
- کیک در پاچه (پازه، شلوار) کسی افتادن؛مشوش و شوریده و هراسان شدن. (امثال و حکم ص 1260). ناراحتی و تشویش برای او ایجاد شدن. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از مضطرب شدن :
حذر آنگه کنی که درفتدت
ریگ در کفش و کیک در شلوار.
سنائی (از امثال و حکم ص 1260).
کله آنگه نهی که درفتدت
سنگ در موزه کیک در شلوار(6).
سنائی (از امثال و حکم ص 1260).
چرخ را با شرفش سنگ فتد در موزه
کوه را با سخطش کیک فتد در شلوار.انوری.
- کیک در پاچه (پازه، شلوار) افکندن؛ کنایه از اضطراب و بیطاقتی و بیقراری کردن. (برهان) (ناظم الاطباء).
- || مضطرب ساختن. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). مشوش و شوریده و هراسان کردن. (از امثال و حکم ص 1260) :
کیک در پازهء من افکندی
اینکت سنگ درفتاده به سر.
انوری (از انجمن آرا).
بدین قصیده که پیراهن معانی اوست
فکنده ام همه را کیک عجز در شلوار.
اثیر اخسیکتی.
کیک در پاچهء افکار تو خواهم افکند
این دوا علت تسکین تو خواهم کردن.
درویش واله هروی (از آنندراج).
انبه را کرده موش در انبان
کیله را کرده کیک در شلوار.
سلیم (در صفت نیشکر، از بهار عجم).
رجوع به ترکیبهای قبل شود.
- کیکش نگزیدن؛ اصلاً متألم و متأثر نشدن. (امثال و حکم ص 1260). (در تداول عامه) ناراحت نشدن. اعتنا نکردن. اهمیت ندادن.
(1) - kec.
(2) - keik. , Puce(لاتینی)
(3) - Pulex irritans .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(4) - Larve (5) - علیق.
(6) - صاحب آنندراج آرد: مجدالدین علی قوسی گوید که کیک در شلوار و سنگ در موزه، دو مثل مشهورند جهت کسی که ارتکاب کاری کند و از عهدهء آن برنیاید، چه همچنانکه رونده را سنگ در موزه یا کیک در شلوار باشد از رفتن بازمی دارد، مرتکب این کار را نیز گوئیا مثل آن حالت عارض شده.

کیک.

(اِ) مردمک چشم. کاک. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 257). مردمک دیده، به این معنی و به معنی بعد امالهء کاک. (فرهنگ رشیدی). مردمک چشم را هم می گویند. (برهان) (آنندراج). ممال کاک. (حاشیهء برهان چ معین). کاک. مردمک چشم. مردم. مردمه. مردمک. بَبه. بَبَک. نی نی. تخم چشم. انسان عین. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
خشمش آمد و هم آنگه گفت ویک
خواست کو را بر کند از دیده کیک.رودکی.
به روز معرکه بَانگشت گر پدید آید
ز خشم برکند از دور کیک اهریمن.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص257).
|| آدمی. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). به معنی مردم است که آدمی باشد. (برهان). ممال کاک. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کاک شود.

کیک.

[کِ] (انگلیسی، اِ)(1) (با کاک و کوکه مقایسه شود)(2) نوعی نان شیرینی که با آرد و روغن و تخم مرغ تهیه کنند، و آن انواع دارد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cake. (2) - احتمال دارد این کلمه از همان کاک فارسی به معنی نوعی نان روغنی شیرین که هم اکنون در مشهد، قاق می گویند گرفته شده باشد یا از معرب کاک یعنی «کعک» که در فرهنگها آمده است، به عبارت دیگر کاک فارسی به کشورهای عربی زبان یا هندوستان سفر کرده و از آنجا به اروپا (انگلستان) رفته و به صورتهای «کعک» در عربی و «کیک» در انگلیسی درآمده و باز به میهن اصلی خود بازگشته است.

کیک.

[یَ] (اِ مصغر) مصغر کی. فلان. فلانه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیک و کیک؛ فلان و فلان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیک.

[یَ] (اِ) میوه ای است، مخفف کیلک. (فرهنگ رشیدی). میوه ای است، مخفف کیلک و آن میوه ای است کوچک به بوی بهی زردرنگ مشهور به کیالک، و آن را خورند. (انجمن آرا) (آنندراج). نام میوه ای است. (برهان). || به معنی گربه نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی گربه هم آمده است که عربان سنور خوانندش. (برهان) :
فرق صحابهء نبی کی رسدت ز ابلهی
کورصفت طلب کنی نرمی قاقم از کیک.
عمید لومکی (از فرهنگ رشیدی)(1).
|| اسبی را نیز گویند که آبی رنگ باشد. (برهان). اسب آبی رنگ. (ناظم الاطباء).
(1) - رشیدی پس از ذکر این شاهد افزاید: اما در این بیت کَتَک به معنی گوسفند کوتاه دست وپا نیز می توان خواند.

کیک.

(اِخ) دهی از بخش زابلی شهرستان سراوان است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کیک آباد.

(اِخ) کچی آباد. دهی از دهستان شهرویران است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 330 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیکاء.

[کَ] (ع ص) مرد بی خیر. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه در او خیری نیست. (از اقرب الموارد).

کیکاربیشه.

[شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به آستارا میان اسالم و اطاق سرا در 98 هزارگزی رشت. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیکان.

(اِخ) نام طایفه ای است از طوایف کرد. (از تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص 115).

کیکان.

(اِخ) گردنه ای است که خط سرحدی ایران و ترکیه به آن می گذرد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص41).

کیکان.

(اِخ) نام شهری است. ابن البیطار از ابوحنیفه در لغت انجدان نقل کند که انجدان در اراضی میان بست و کیکان روید. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد و معجم البلدان ذیل قیقان شود.

کیکانان.

(اِخ) یعنی ولایت کیکان که معربش قیقان است. در تاریخ بیهقی مقصود ولایتی است در سند به جانب خراسان. (از حاشیهء تاریخ بیهقی چ فیاض ص 126) : و در حدود کیکانان پیش شیر شد... و عادت چنان داشت که چون شیر پیش آمدی خشتی کوتاه دسته قوی به دست گرفتی ... (تاریخ بیهقی ایضاً ص 126). بر آن شرط که چون به بغداد بازرسد امیرالمؤمنین منشوری تازه فرستد خراسان و خوارزم و... و ترمذ و قصدار و مکران و والشتان و کیکانان و ری و... در آن باشد. (تاریخ بیهقی ایضاً 291).

کیکانلو.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مانه است که در شهرستان بجنورد واقع است و 496 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (ص مرکب)به معنی عادل و اصیل و نجیب باشد(1)، چه کی به معنی عادل و کاوس به معنی اصیل و نجیب هم آمده است. (برهان) (آنندراج). عادل و اصیل و نجیب. (ناظم الاطباء). رجوع به «کی» و «کاوس» و مادهء بعد شود.
(1) - بر اساسی نیست.

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (اِخ) قیقاوس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به قیقاوس شود.

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (اِخ) نام یکی از چهار پسر کیقباد است. (برهان) (آنندراج). نام دومین پادشاه از سلسلهء کیان. (ناظم الاطباء). دومین پادشاه کیانی، و به قول بندهش و بسیاری از مورخین پسر اپیوه و نوهء کیقباد است. این اسم در اوستا کوی اوسن(1) یا اوسذن(2) می باشد. (یشتها تألیف پورداود صص 227 - 237). رجوع به همین مأخذ و مجمل التواریخ صص 45 - 48 شود.
(1) - Kavi usan.
(2) - Usadhan.

کیکاوس.

[کِ وو] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان است و 923 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (اِخ) ابن اسکندربن قابوس بن وشمگیربن زیار. رجوع به عنصرالمعالی شود.

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (اِخ) ابن کیومرث (857 ه . ق.). از ملوک بادوسبان. رجوع به بادوسبان شود.

کیکاوس.

[کَ / کِ وو] (اِخ) ابن هزاراسپ (523 ه . ق.). از ملوک بادوسبان. رجوع به بادوسبان شود.

کیکاوس اول.

[کَ / کِ وو سِ اَوْ وَ] (اِخ)رجوع به عزالدین کیکاوس اول در همین لغت نامه و اخبار سلاجقهء روم ص 94 (مقدمه) تألیف مشکور شود.

کیکاوس ثانی.

[کَ / کِ وو سِ] (اِخ)رجوع به عزالدین کیکاوس ثانی و اخبار سلاجقهء روم ص 104 (مقدمه) تألیف مشکور شود.

کیک خاکی.

[کَ / کِ کِ کی] (اِ مرکب)کرمی است که آفت چغندر است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیکر.

[کی کَ] (اِ) به هندی قرظ است. (فهرست مخزن الادویه). درختی است(1) از تیرهء پروانه واران از دستهء گل ابریشمیها که ارتفاعش بین 5 تا 15 متر می شود و حداکثر قطرش تا 60 سانتیمتر می رسد. این درخت در نواحی گرم (افریقای شمالی، تمام نواحی سودان، هندوستان و جنوب ایران) می روید. پوست ساقهء آن قهوه ای رنگ و دارای شکافهای طولی نسبةً عمیق است. برگهایش دومرتبهء شانه ای به طول 5 تا 9 و به عرض 4 تا 5/4 سانتیمتر است و شامل خارهایی در محل اتصال به ساقه می باشد. گلهای آن زیبا و معطر و به رنگ زرد گوگردی است. کرت. سلم. قرظ. خرنوب مصری. توضیح آنکه صمغ مترشح از این گیاه را اقاقیا نیز نامند. (فرهنگ فارسی معین). || نزد اهل فارس خار مغیلان است. (فهرست مخزن الادویه).
, Gommier(لاتینی)
(1) - Acacia arabica .
(فرانسوی) d Egypte

کیکر.

[کی کَ] (اِخ) مصحف گیگر است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به گیگر شود.

کیکرا.

[ ] (اِ) به هندی سرطان نهری است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سرطان شود.

کی کف.

[کَ کُ / کِ کُ] (اِ) نام گونه ای از افرا در رودبار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکی از گونه های(1) درخت افراست که به نام افرای مون پلیه(2) موسوم است و در شمال ایران به نامهای کهوک و کرکو نیز خوانده می شود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کرکو و افرا شود.
.(لاتینی)
(1) - Acer monspessulanum
(2) - Montpellier.

کی کف.

[کَ / کِ کِ] (اِ) نامی است که در کردستان به کیکم دهند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل و کیکم شود.

کیکلان.

[کِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اجارود بخش گرمی است که در شهرستان اردبیل واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کیکله.

[کِ کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان کمازان است که در شهرستان ملایر واقع است و 576 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیکم.

[کی کُ] (اِ) نامی است که در نواحی لرستان و فارس به نوعی افرا(1) دهند، و در کردستان آن را کی کف خوانند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نوعی از افرا که در تنگهء سعادت آباد فارس و فواصل جنگلهای بحر خزر دیده شده است. (گااوبا، از یادداشت ایضاً).
(1) - Acer cinerxens.

کیکم.

[کَ / کِ کَ] (اِ) نام شیردار است در آستارا و طوالش و درفک. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در آستارا و طوالش و کوهپایهء گیلان شیردار را گویند. (از جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج1 ص207). رجوع به همین مأخذ و شیردار در همین لغت نامه شود.

کیکن.

[کی کِ] (اِ) به معنی تاریکی باشد که در مقابل روشنایی است. (برهان) (آنندراج). تاریکی. (فرهنگ رشیدی). تاریکی. ضد روشنایی. (ناظم الاطباء). || لحیم را نیز گویند، و آن چیزی است که بدان طلا و نقره و امثال آن را به هم پیوند کنند. (برهان) (آنندراج). || (ص نسبی) ارمص. (مهذب الاسماء، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چشم خیم دار. (از یادداشت ایضاً). و رجوع به کیگ شود.

کیکن.

[کی کِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مریوان است که در شهرستان سنندج واقع است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کیکو.

(اِ) به معنی تالاب و کولاب در رشیدی آمده. (آنندراج). تالاب و آبگیر و کیلو. || چکاوک. (ناظم الاطباء).

کیکو.

(اِخ) دهی از دهستان پنجکرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کیک واسه.

[کَ / کِ سَ / سِ] (اِ مرکب)حشیشة البراغیث. (ذخیره خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیک واشه.

[کَ / کِ شَ / شِ] (اِ مرکب)اسم فارسی حشیشة البراغیث است، و صاحب تحفه گفته اسم طبری قسمی از دوقس است. (فهرست مخزن الادویه). کیک به فتح کاف معروف است و واش به زبان تبرستانی علف است، معنی ترکیبی آن یعنی علف کیک، چون آن را در خانه و لباس بریزند کیکان بگریزند. و به یونانی آن را دوقس نامند. (انجمن آرا) (آنندراج).

کیکة.

[کَ کَ] (ع اِ) خایهء مرغ، و اصل آن کَیْکیّة است. ج، کیاکی. کُیَیْکة و کُیَیْکیة مصغر آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). تخم مرغ خانگی. کَیْکیّة. (ناظم الاطباء). تخم مرغ، و اصل آن کَیْکیة و ج، کیاکی و تصغیر آن کییکة و کییکیة است. (از اقرب الموارد).

کی کی.

(اِخ) دهی از دهستان نوده چناران است که در بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع است و 335 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

کیکیر.

[کَ کی] (اِ) به معنی تره تیزک باشد، و آن سبزیی است خوردنی، و به عربی جرجیر گویند، و به این معنی به کسر اول و زای نقطه دار هم به نظر آمده است. (برهان). به معنی سبزیی باشد که تره تیزک خوانند، و به عربی جرجیر گویند، همانا جرجیر معرب گرگیر بوده. (انجمن آرا) (آنندراج). در جهانگیری و رشیدی کیکیز آمده، و چون مبدل «کیکیش» است میتوان گفت همین وجه صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین). جرجیر. ترتیزک. تره تیزک. شاهی. تره تندک. این کلمه را گاهی «کیکبر» و گاهی به جای «را» با «زا» (کیکیز) و گاهی «کیکیر» و گاهی به جای «کاف»، «لام» (کیلیر) و هم به جای راء مهمله زاء منقوطه (کیلیز) آورده اند و همان ابیات که برای کیکیر مثال آورده اند برای صور دیگر هم شاهد گذرانیده اند. اگر قصیدهء سوزنی به دست آید اقلاً راء و زاء بودن حرف آخر معلوم می شود(1). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و زمینهای ترابنده که به زبان خوارزم «زناف» گویند و بخار پالیزهای تره چون کرنب و کیکیر و سیر و باقلی و مانند آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کیکیر و گندنا و سپندان و کاسنی
این هر چهار گونه که دادی همه وژن.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی، از یادداشت ایضاً).
چون با شعرا مرد بکاود وَ ستیزد
چون بر کس و کون زن خود کارد کیکیر(2).
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
رجوع به کیکیز شود.
(1) - رجوع به کیکیز شود.
(2) - ن ل: کیکیز.

کیکیز.

(اِ) تراتیزک را گویند. (فرهنگ جهانگیری). تره تیزک. (فرهنگ رشیدی). تفلیسی این کلمه را با زا ضبط کرده، چون این کتاب برای قافیه ها تألیف شده کیکیز را در ردیف کاریز و ارزیز آورده و چون آن را کک کوج و ککز و ککج و ککش و کیکیش نیز گفته اند بی شبهه با زا باشد نه به اراء مهمله. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوخ
گنده دهانی کرفس خای نه کیکیز.
سوزنی (از جهانگیری).
رجوع به کیکیر شود.

کیکیش.

[کَ / کِ کی] (اِ) به معنی کیکیر است که تره تیزک باشد. (برهان) (آنندراج). جرجیر است. (فهرست مخزن الادویه). کیکیر. کیکیز. تره تیزک. (ناظم الاطباء). رجوع به کیکیر و کیکیز شود.

کیکیة.

[کَ کی یَ / کیَ] (ع اِ) کیکة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کیکة شود.

کیکیهان.

[ ] (اِ) قرقیهان. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و او را(1) کیکیهان خوانند، گرم و خشک است... (الابنیه چ دانشگاه ص 254). رجوع به قرقیهان شود.
(1) - قرقیهان را.

کیگ.

(اِ) رمص. (مهذب الاسماء، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). غمص. قی چشم. کیغ. کیخ. (از یادداشت ایضاً). رجوع به کیغ و کیخ و کیکن(1) شود.
(1) - مرحوم دهخدا در یکی از نسخه های مهذب الاسماء که به شماره 178 در دفتر کتابخانهء سازمان ثبت شده و بر طبق یادداشتی که در اول کتاب آمده این کتاب را تا آخر مرور کرده اند، در حاشیهء ص229 ذیل «غمص = کید چشم» آرند: کیغ؟ کیخ؟ و شاید کیگ باشد لهجه ای در کیغ. رجوع به رمص شود. در این کتاب و در حاشیهء ص124 همین کتاب ذیل «رمص = کیک چشم» آرند: رجوع به غمص شود در این کتاب.

کیگا.

(اِخ) دهی از بخش کن شهرستان تهران است و 475 تن سکنه دارد. بقعهء امام زاده داود که در تابستان زائران از تهران به زیارت آن می روند در سه هزارگزی این ده واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). از قرای بلوک کن و سولقان و ارنگه در ایالت تهران و دارای معدن سرب است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 364). قریه ای به شمال شرقی تهران در نزدیکی امام زاده داود و یونجه زار و مردم آنجا بیشتر احول باشند. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیگانی شود.

کیگاور.

[ ] (اِخ) دهی از بخش شهریار است که در شهرستان تهران واقع است و 510 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

کیگایی.

(ص نسبی) از مردم کیگا. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || احول. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- مثل کیگاییها؛ لوچ. احول. (از امثال و حکم ص 1476). رجوع به کیگا شود.

کی گشتاسب.

[کَ / کِ گُ] (اِخ) رجوع به گشتاسب شود.

کیگن.

[کَ / کِ گَ] (اِ) کنارهای ملازه. (از ناظم الاطباء).

کیل.

[کَ] (ع اِ) پیمانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، اکیال. (اقرب الموارد). مقیاسی است برای حجم. پیمانه. (فرهنگ فارسی معین). مکیال. ظرفی برای اندازه گرفتن مایعی یا چیزی خشک چون گندم و جو و غیره. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و نزداد کیل بعیر ذلک کیل یسیر. (قرآن 12/65). فلما رجعوا الی ابیهم قالوا یا ابانا منع منا الکیل. (قرآن 12/63). فان لم تأتونی به فلا کیل لکم عندی و لاتقربون. (قرآن 12/60).
تو باد پیمودی همچو غافلان و فلک
به کیل روز و شبان عمر بر تو بر پیمود.
ناصرخسرو.
کی بود کز زلف او زآن سان که قطران خال زد
مشک پیمایم ز کیل و غالیه سنجم به من.
سوزنی.
و این دهقان او را هر سال دویست کیل پنج منی غله دادی. (چهارمقاله).
هرکو به کیل یا کف هست آفتاب پیمای
از آفتاب ناید یک ذره در جوالش.خاقانی.
گر خرمن امید سراسرتلف شود
از کیل روزگار تلافیّ آن مخواه.خاقانی.
جمله نفسهای تو ای بادسنج
کیل زیان است و ترازوی رنج.نظامی.
مانده ترازوی تو بی سنگ و دُر
کیل تهی گشته و پیمانه پر.نظامی.
کیل زیان سال و مهت بوده گیر
این مه و این سال بپیموده گیر.نظامی.
هم ترازوی حق است و کیل او
زآن سوی حق است دایم میل او.مولوی.
کیل ارزاق جهان را مشرفی
تشنگان فضل را تو مغرفی.
مولوی (مثنوی چ خاور ص 306).
|| وزنی معادل سه من و هشت یکِ من. (بحر الجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || وزنی معادل هشتادوشش من. (بحرالجواهر، از یادداشت ایضاً). || پیمانه ای یونانی است که مقابل «بت» عبری و به اندازهء نه من تبریز می باشد. (قاموس کتاب مقدس). || اخگر که از آتش زنه پراکنده شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اذا طلع سهیل رکع(1) کیل و وضع کیل؛ یعنی رفت گرما و آمد سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) پیمایش. (ناظم الاطباء). پیمایش. سنجش. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در اقرب الموارد: رفع.

کیل.

[کَ] (ع مص) پیمودن گندم را. مکیل. مکال. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندازه نمودن چیزی را به چیزی. (آنندراج). پیمودن به پیمانه. (تاج المصادر بیهقی). پیمودن. (غیاث). پیمودن گندم و جز آن را، و آن بیشتر در گندم استعمال شود. مکال. مکیل.(1) (از اقرب الموارد). || پیموده شدن طعام (گندم): کیل الطعام و کئل الطعام، مانند سئل و کول با قلب «یاء» به «واو»؛ پیموده شد گندم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کیل الطعام (مجهولاً)؛ پیموده شد گندم، و کاف را مضموم کنند و گویند کُیِلَ، و نیز کول الطعام گویند با قلب «یا» و «واو» و اسکان ماقبل. و اسم مفعول مکیل و مکیول است. (از اقرب الموارد). || طعام (گندم) پیمودن کسی را: کاله طعاماً؛ پیمود جهت او، کال له کذلک، و منه قوله تعالی: و اذا کالوهم او وزنوهم یخسرون(2)؛ ای کالوا لهم. (از منتهی الارب). کالهُ طعاماً؛ پیمود برای آن گندم، و کال له الطعام نیز چنین است. (ناظم الاطباء). صاحب اقرب الموارد آرد: و گاهی به دو مفعول متعدی شود، مانند کلت زیداً الطعام(3)، و گاهی لام جر به مفعول اول داخل شود، مانند: کلت لزید الطعام(4). || سنجیدن درمها را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): کال الصیرف الدراهم؛ صراف درمها را وزن کرد. (از اقرب الموارد). || بیرون ناآمدن آتش از آتش زنه. (تاج المصادر بیهقی). آتش ندادن آتش زنه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): کال الزند؛ آتش زنه نیفروخت و آتش از آن بیرون نجهید. (از اقرب الموارد). || اندازه نمودن چیزی را به چیزی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): کال الشی ء بالشی ء؛ این چیز را با آن چیز مقایسه کرد، و گویند: کلت فلاناً بفلان؛ یعنی فلان را با فلان مقایسه کردم. (از اقرب الموارد). || بس بودن پیمانهء طعام (گندم) کسی را: هذا الطعام لایکیلنی؛ یعنی این قدر از طعام (گندم) بس نیست مرا پیمانهء او. (از منتهی الارب). این پیمانه از گندم بس نیست مرا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - صاحب اقرب الموارد افزاید: مَکیل، صیغهء شاذی است زیرا مصدر میمی از باب فَعَلَ یَفعِلُ، مَفعَل آید نه مَفعِل و صیغهء قیاسی، مَکال است.
(2) - قرآن 83/3.
(3) - یعنی برای زید گندم پیمودم.
(4) - یعنی برای زید گندم پیمودم.

کیل.

[کَیْ یِ] (ع اِ) بهترین و برگزیدهء چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || براده و پوسته، و گویند: خرج من الزند الکیل؛ یعنی از آتش زنه براده و پوسته خارج شد. (از اقرب الموارد). خس و خاشاک و سبوس. (ناظم الاطباء).

کیل.

[یَ] (اِ) میوه ای است صحرایی زردرنگ، و گاهی سرخ می شود، و کیلک و کهین نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). نام میوه ای است صحرایی شبیه به آلوچه و سیب کوچک، و آن را در خراسان علف شیران و علف خرس گویند و به عربی زعرور و درخت آن را شجرة الدب خوانند و کیل سرخ نیز گویندش، و بعضی گویند زعرور یونانی است نه عربی، و الله اعلم. (برهان). میوه ای است صحرایی زرد و سرخ می شود، و آن را کیلک نیز می گویند و به کیالک مشهور است. (از آنندراج). زالزالک. کیالک. کیلک. کیلو. (فرهنگ فارسی معین). عنب الدب و زعرور. (ناظم الاطباء) :
حسود گفتهء بسحاق گو بگوی جواب
که پیش ما کیل و به به هم نخواهد ماند.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ رشیدی).
- کیل سرخ؛ زالزالک. (فرهنگ فارسی معین).
|| ازگیل. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیل.

(ص) خمیده و کج. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). خمیده و کج شده باشد. (برهان) :
دلم به سان هلال آمد از هوای حبیب
تنم به سان خلال آمد از خیال خلیل
بتی که قدش چون قول عاشق آمد راست
مهی که قولش چون پشت عاشق آمد کیل.
قطران (از فرهنگ رشیدی و آنندراج).
|| در نسخهء سروری به معنی آرزومند گفته. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). آرزومند و صاحب آرزو را نیز گویند. (برهان). || (اِ) گلیم و پلاس پوش را هم گفته اند. (برهان). گلیم و پلاس پوش. (ناظم الاطباء). || نمد. (فرهنگ فارسی معین). نمد. پلاس. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیل دار شود. || پوست بز. (فرهنگ فارسی معین). || هلهله. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیل زدن؛ با هم آواز مخصوص برآوردن زنان خاصه زنان روستایی در شادی عروسی و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیل کشیدن؛ آوازی خاص برآوردن زنان قبایل کرد و لر در عروسی ها و جشنها. آوازی که زنان روستایی برآرند هم آهنگ نشانهء وجد و سرور را در عروسیها و غیره. هلهله کردن. (در چهارمحال) قیه کشیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| در لهجهء مردم شهرستانک، جوی. نهر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || شیار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || جلگهء وسیع(1). (از فهرست ولف) :
بنه برد گر کیل و او برهنه
همی بازگردد زبهر بنه(2).
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 8 ص 2517).
.(آلمانی)
(1) - Steppe (2) - در فهرست ولف هم این بیت شاهد این معنی است.

کیل.

(اِخ) قریه ای است در ساحل دجله زیر زریران، و همان کال است که در قول ابن الحجاج آمده است: لعن الله ایلتی بالکال. (از معجم البلدان).

کیل.

[یِ] (اِخ)(1) بندری است در آلمان غربی بر کنار دریای بالتیک که 270000 تن سکنه دارد. در این شهر صنعت کشتی سازی و ماهیگیری رواج دارد. کانال کیل از مصب رود لب، دریای بالتیک را به دریای شمال متصل می سازد. (از لاروس).
(1) - Kiel.

کیلان.

(اِخ) قصبه ای از دهستان جمع آبرود است که در بخش حومهء شهرستان دماوند و در 24 هزارگزی جنوب دماوند واقع است. سردسیر و کوهستانی است و 3500 تن سکنه دارد. مسجد جامع آن قدیمی است. مزرعهء برن هشت و دو مزرعهء دیگر جزء این ده می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

کیلان.

[کَ / کِ] (اِ) بوتیمار. (ناظم الاطباء). ماهیخوار. حواصل. (از اشتینگاس). || فتق و دبه خایه و خایهء آماسیده. || هر چیز خشک پرباد. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیلان بر.

[کِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدبیگی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع است و 150 تن سکنه دارد که از طایفهء ولدبیگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیلان برعبدالحمید.

[کِ بَ عَ دُلْ حَ](اِخ) نام محلی از دهستان ولدبیگی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع است و 180 تن سکنه دارد که از طایفهء ولدبیگی هستند و در زمستانها به گرمسیر و دهستانهای سرقلعه می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیلانده.

[دِهْ] (اِخ) نام محلی است کنار راه اردبیل و آستارا میان اردبیل و گناسه در 219 هزارگزی تبریز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیلانه.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 900 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیلاه.

[ ] (اِخ) از دیههای قاسان (کاشان). (تاریخ قم ص 138).

کیلاه جان.

(اِخ) ناحیتی است در بلاد گیلان یا طبرستان. (از معجم البلدان).

کیل پیما.

[کَ / کِ پَ / پِ] (نف مرکب)کَیّال. آنکه با کیل می سنجد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیال شود.

کیل پیمایی.

[کَ / کِ پَ / پِ] (حامص مرکب) کیالی. شغل و عمل کیل پیما. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پیمودن و سنجیدن با کیل. رجوع به مادهء قبل و کیالی شود.

کیلتسه.

[یِ سِ] (اِخ)(1) شهری است در لهستان که در شمال ورشو واقع است و 109000 تن سکنه و بناهای زیبائی دارد. این شهر دارای کارخانه های ذوب فلزات و صنایع شیمیائی است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کیلسه شود.
]. Kiel-tse ]
(1) - Kielce

کیلجة.

[کَ / کی لَ جَ](1) (معرب، اِ) کیله که پیمانه ای است مر غله و آرد و جز آن را. معرب است. ج، کیالج، کیالجة. (منتهی الارب). مأخوذ از کیلهء فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). اصمعی گوید عرب کیلجة و کیلکة و کیلقة و قیلقة گوید. (از المعرب جوالیقی ص 292). || پیمانهء معروفی است اهل عراق را، و آن یک من و هفت ثمن من است. معرب کیلهء فارسی است. ج، کیلجات، کیالج، کیالجة. (از اقرب الموارد). معرب کیلچه. سه مکوک باشد که معادل است با یک من و هفت ثمن من. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || وزنی بوده معادل ششصد درهم. (مفاتیح العلوم خوارزمی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || چهار رطل است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ضبط دوم یعنی [ کی لَ جَ ] از المعرب جوالیقی است و مصحح و شارح المعرب ضبط اول یعنی [ کَ لَ جَ ] را درست نمی داند.

کیلچه.

[کَ / کِ چَ / چِ] (اِ مصغر) واحد وزن که آن را ثلث مکوکه دانسته اند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیلجه شود. || وزنی معادل چهار رطل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || وزنی معادل یک رطل و نیم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || وزنی معادل ششصد درهم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیلجة شود.

کیل دار.

(نف مرکب) پوشیده از یک پارچه ای. (ناظم الاطباء). کیل دارنده. آنچه از نمد پوشیده شده. (فرهنگ فارسی معین).
- سپر کیل دار؛ سپری که از موی بز پوشیده باشند. (فرهنگ فارسی معین) :
بزد خشت بر سه سپر کیل دار(1)
گذشت و به دیگر سو افگند خوار.
(شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 212).
(1) - سپر کیل دار به معنی سپری است که از موی بز پوشیده باشند، کسرهء اضافت به مناسبت وزن شعر حذف شده است. (شاهنامه چ بروخیم ج 1 حاشیه ص212).

کیل دار.

[کَ / کِ] (نف مرکب) مراقب صحت کیل و پیمانه. (ناظم الاطباء).

کیل دارو.

(اِ مرکب) سرخس. (قانون ابوعلی سینا، مفردات چ طهران ص216، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (ذخیرهء خوارزمشاهی). سرخس نر(1). (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است که بر جرم او پیوندها و عقده ها بود و چون بشکنند توبرتو بود، و او را زغبها باشد به رنگ سرخ که به سیاهی زند و چون دست بر او مالیده آید هموار نماید و جرم او سخت باشد و طعم او تلخ بود... ابومعاذ گوید نبات او اکثر در مواضعی باشد که در وی آب ایستاده بود... در هیأت به موی بافته شبیه بود و در نواحی غزنین بسیار بود... (از ترجمهء صیدنه). رجوع به گیل دارو و سرخس شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Fougere male

کیل داروا.

(اِ مرکب) کیل دارو. سرخس نر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل شود.

کیل داوران.

[وَ] (اِ مرکب) رجوع به گیل داوران شود.

کیلقة.

[لَ قَ] (معرب، اِ) کیلجة. (المعرب جوالیقی ص 292). رجوع به کیلجة شود.

کیلک.

[یَ لَ / یَ] (اِ) نام میوه ای است که آن را کیل نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی کیل است که علف شیران و زعرور باشد. (برهان) (آنندراج). کیل. کیالک. کیلو. زالزالک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیَل شود.

کیلک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد است که در بخش حومهء شهر سنندج واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کیلکان.

[لَ] (اِ) چوبی باشد سیاه رنگ و در ساحل دریای خزر یابند که دریای گیلان است، و آن دو قسم می باشد، نر و ماده، و به جهت دفع کدودانه و امراض دیگر نافع است. (برهان) (آنندراج). سرخس را گویند که گونه ای از آن به نام سرخس نر(1) در مازندران فراوان است و عصارهء آن را جهت دفع کرم کدو (کدودانه) به کار می برند. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از گندنا هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی از کراث است. (فهرست مخزن الادویه).
.
(فرانسوی)
(1) - Fougere male

کیل کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب)پیمودن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پیمانه کردن. با کیل اندازه و مقدار چیزی را معین کردن.

کیلکة.

[لَ کَ] (معرب، اِ) کیلجة. (المعرب جوالیقی ص 292). رجوع به کیلجة شود.

کی لن.

[لَ] (اِخ)(1) کی رن(2). یکی از ولایات شمال شرقی کشور چین است که 2550000 تن سکنه دارد و مرکز آن شهر چانگ چوئن(3)است. در این ولایت شهری هم به همین نام وجود دارد که جمعیت آن بالغ بر 512000 تن است. (از لاروس).
(1) - Ki lin.
(2) - Ki-rin.
(3) - Tch'ang-tch'ouen.

کیلو.

[یَ] (اِ) علف شیران و علف خرس را گویند، و آن میوه ای است صحرایی شبیه به سیب کوچک و آلوچه، و عربان زعرور خوانندش. (برهان) (از آنندراج). زعرور. (ناظم الاطباء). کیَل. زالزالک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کیَل شود.

کیلو.

(اِ) کولاب و تالاب. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). استخر و تالاب را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استخر. تالاب. آبگیر. (فرهنگ فارسی معین). || خندق و مغاک. (ناظم الاطباء). || آنجای از کنار رودخانه که مردمان در آنجا بدن خود را می شویند و غسل می کنند. (ناظم الاطباء).

کیلو.

[لُ] (فرانسوی، پیشوند)(1) پیشوندی است در زبانهای اروپایی که تعیین می کند که واحدی هزار بار تکثیر شده: کیلوگرم. کیلووات. || (اِ) کیلوگرم (در فرانسوی هم به همین معنی به کار رود). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kilo.

کیلواخاله.

[کیلْ وا لَ / لِ] (اِخ)رودخانه ای است که به بحر خزر می ریزد و محل صید ماهی است. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 67).

کیلواس.

[کیلْ] (اِخ) نام شهری است که تولد شاکمونی که به اعتقاد کفرهء هند پیغمبر صاحب کتاب است آنجا باشد. (برهان). نام شهری بوده از هندوستان که شاکمونی که گروهی از اهالی هندوستان او را پیغمبر دانسته اند از آنجاست. (آنندراج). نام شهری که تولد شت شاکمونی که پیغمبر هندوان باشد در آنجا شده. (ناظم الاطباء). تحقیق آن است که این لفظ کتابی هندی است و در اصل «کیلاس» به وزن وسواس است و به شین معجمه نیز صحیح است، و آن نام کوهی است عظیم و به اعتقاد یک فرقه از هندوان مسکن «مهادیو» نام شخصی است که موکل است بر فنای عالم، و گاهی از راه تیمن نام شهری نیز کنند لیکن نه بر آن وزن که صاحب برهان گفته، و نیز کاری به شاکمونی ندارد. (فرهنگ نظام ج 5، دیباچه، اغلاط برهان قاطع).

کیلوس.

[کَ / کی] (معرب، اِ) به یونانی به معنی پخته و رسیده باشد و به اصطلاح اطبا اولین طبخی را گویند که غذا در معده می یابد. (برهان) (آنندراج). غذا که در معده طبخ اول یافته مثل آش جو می گردد. (غیاث). مایعی که در امعای دقاق تولید می شود و منتج از هضم اغذیه می باشد، و این لفظ در لغت یونانی به معنی عصیر است. (ناظم الاطباء). خوردنی و آشامیدنی که در معده بیامیزد و چون ماءالشعیر شود. (مفاتیح العلوم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). لفظی است یونانی، و آن طعام باشد، چون هضم شود در معده جوهری روان گردد چون آردابه. (از یادداشت ایضاً). از یونانی خولس(1) به معنی عصاره و مایع، و در طب عبارت است از استحالهء کیموس بعد از خروج آن از معده به معاء دقیق، به جوهر سیال دیگری شبیه به کشکاب. (حاشیهء برهان چ معین). قیلوس. معرب از یونانی خولس به معنی عصاره و مایع. در اصطلاح پزشکی مواد غذایی داخل معده(2) که با عصیر معدی و دیاستازهای معده آمیخته و مخلوط شده و به صورت مایعی کمابیش غلیظ درآمده. (فرهنگ فارسی معین) : طعامها که خورده شود چون به معده اندرآید حرارت معده آن را بگوارد و آب که از پس طعام خورده شود با آن بیامیزد تا حرارت معده تمام آن را بپزد و بگوارد و چون کشکابی کند، آن را کیلوس گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیلوس اندر جگر پخته شود و غذای راستینی شود و غذای راستین خون است. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً).
(1) - Xulos. .
(فرانسوی) , Chyle(لاتینی)
(2) - Chylus

کیلوسیکل.

[لُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)واحد بسامد معادل هزار سیکل در ثانیه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kilocycle.

کیلوکهری.

[ ] (اِخ) نام دهی که قریب دهلی بود، الحال در آنجا مقبرهء همایون پادشاه است. (غیاث) (از آنندراج).

کیلوگرام.

[لُ گْرا / گِ] (فرانسوی، اِ مرکب) کیلوگرم. رجوع به کیلوگرم شود.

کیلوگرم.

[لُ گْرَ / گِ رَ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) وزنه ای که معادل است با هزار گرم. (ناظم الاطباء). واحدی عمده برای وزن، و آن معادل هزار گرم است. (فرهنگ فارسی معین). وزن یک کیلوگرم معادل است با سیزده سیر و پنج مثقال. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). واحد جرم است و از واحدهای اصلی در سلسلهء .S. I . جرم نمونهء بین المللی است که آلیاژی از پلاتین و ایریدیم می باشد. این نمونه در کنفرانس عمومی اوزان و مقادیر به سال 1899 م. در پاریس انتخاب شد و در موزهء سور(2) از آن نگاهداری می شود. جرم این نمونه 27 میلی گرم بیشتر از جرم یک دسیمتر مکعب آب به حالت ماگزیمم چگالی است. (از فرهنگ اصطلاحات علمی از انتشارات بنیاد فرهنگ ایران).
(1) - Kilogramme.
(2) - Seure.

کیلومتر.

[لُ مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) هزار متر. (ناظم الاطباء). واحد مسافت (در دستگاه متر)، معادل هزار متر. نِدا(2). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کیلومتر مربع؛ واحد سطح برابر یک میلیون متر مربع.
(1) - Kilometre. (2) - یک حصه از شش حصهء فرسنگ را گویند، چه فرسنگی سه میل است و هر میلی دو ندا. (برهان: نِدا).

کیلومتری.

[لُ مِ] (ص نسبی) منسوب به کیلومتر: «فرح زاد» در دوازده کیلومتری مرکز تهران قرار دارد.

کیلومطر.

[لُ مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)کیلومتر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیلومتر شود.

کی لونگ.

[لُنْ] (اِخ)(1) بندری است در جزیرهء فرمز که 268800 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Ki-long.

کیلووات.

[لُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)(اصطلاح فیزیک) واحد قدرت، معادل هزار وات. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kilowatt.

کیلوولت.

[لُ وُلْ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)(اصطلاح فیزیک) واحد نیروی الکتریکی یا اختلاف پتانسیل (درجهء قدرت) معادل هزار ولت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Kilovolt.

کیلة.

[لَ] (ع اِمص) پیمایش. اسم مصدر است. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم است از کال. (از اقرب الموارد). || نوع و هیأت پیمایش. (ناظم الاطباء). نوع، و گویند: انه لحسن الکیلة، مثل جِلسة و رِکبة. (اقرب الموارد).
-امثال: أ حشفاً و سوء کیلة ؛ یعنی هم خرمای حَشَف(1) می دهی و هم بد پیمانه می کنی؟ (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - حَشَف؛ بدترین خرما و خرمای ضعیف بی خسته (هسته) یا خشک. (منتهی الارب).

کیلة.

[کَ لَ] (ع اِ) پیمانه. (ناظم الاطباء). ظرفی که بدان گندم کیل کنند، و آن در شام دومُدّ است. ج، کیلات. (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء بعد شود. || اسم مرة است. (از اقرب الموارد).

کیله.

[لَ / لِ] (اِ) پیمانه باشد که بدان غله و آرد و چیزهای دیگر پیمایند. (برهان) (آنندراج). در بهار عجم نوشته که کَیله پیمانهء غله و جز آن، و این مفرس کیل است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیمانه. (صحاح الفرس) (از ناظم الاطباء). پیمانه. (صحاح الفرس) (غیاث). کیله در فارسی مأخوذ از عربی به معنی پیمانه است(1). (فرهنگ نظام). کیل. مکیال. پیمانه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آمد گه نوروز و جهان گشت دل افروز
شد باغ ز بس گوهر چون کیلهء کیال.
فرخی.
گیر که قحط است جهان نیست دگر کاسه و نان
ای شه پیدا و نهان کیله و انبار تو کو؟
مولوی.
گاهی تو را پردر کنم گاهی ز زهرت پر کنم
آگاه شو آخر ز من ای در کفم چون کیله ای.
مولوی.
کیلهء رزقش اگر درشکند میکائیل
عوضش گاه بود خلد و گهی کوثر او.
مولوی.
چو در کیلهء جو امانت شکست
ز انبار گندم فروشوی دست.سعدی.
-امثال: همان خر است و یک کیله جو ؛ دانش و خرد و تجربت و آزمون وی مثل پیش است و ترقی نکرده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| طبق فرمان غازان خان مغول، واحدی بود معادل ده من تبریز. کیله در بعضی شهرها از جمله اراک (سلطان آباد) مستعمل است، و آن ظرفی است چوبی و گرد که حجم آن وقتی که پر و ممتلی باشد معادل یک من تبریز است. همچنین کیله برای توزین ماست و دوغ به کار می رود، و آن ظرفی است سفالی که یک من و یک چارک تبریز (= 5 چارک) گنجایش دارد. (فرهنگ فارسی معین). || به هندی میوه ای است که عربان موز گویند. (برهان) (آنندراج). به هندی موز است. (فهرست مخزن الادویه): مَوز؛ مویز که به هندی کیله نامند. (منتهی الارب). || در بعضی لهجه های قراء شمال تهران از جمله شهرستانک، جوی. نهر. مادی. کیل. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه: اترپ کیله. اورنگ کیله. بهرام علی کیله. چشمه کیله. درازه بال کیله. زردکیله. زوارکیله. سرکیله. سرگنجه کیله. شاه کیله. شاه مرادکیله. عبدالملکی کیله. علی آبادکیله. محمدکیله. مرزان کیله. مشان کیله. ملاکیله. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - رجوع به کیلة (ع اِ) شود.

کیله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 237 تن سکنه دارد. در دو محل به فاصلهء یک کیلومتر به نام کیلهء بالا و پائین مشهور است و سکنهء کیلهء پائین 74 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیله.

[لِ] (اِخ) نام فعلی آن عباس آباد است. علت تغییر نام ده این بود که در جنگلهای افراد نظامی با یاغیان عراقی در سال 1323 ه . ش. سرباز وظیفه ای به نام عباس در این ده کشته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد، که از طایفهء لکی سوری و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کی لهراسب.

[کَ لُ] (اِخ) از جملهء پادشاهان کیانی است که کیقباد و کیخسرو و کیکاوس باشد. گویند چون در عصر لهراسب پادشاهی از او بزرگتر نبود کی را بر آن زیاده کردند و کی لهراسب گفتند. (برهان). نام یکی از پادشاهان سلسلهء کیان. (ناظم الاطباء). پادشاه کیانی، و لقب او بلخی است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به لهراسب شود.

کیله سفید.

[لَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان جیگران (گرمسیر ولدبیگی) است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع است و 200 تن سکنه دارد. در زمستانها قریب 110 خانوار از طایفهء تفنگچی گوران برای تعلیف احشام خود به حدود خاوری این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیله سفید.

[لَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیله کبود.

[لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتو است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

کیله کرو.

[لِ کَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء گلباغی، از ایلهای کرد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

کیله گلان.

[لَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان گاورود است که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 525 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیلیز.

(اِ) تره ای است برگ آن پهن و به تازی جرجیر گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 188). کیکیز :
چون با شعرا مرد بکاود وَ ستیزد
چون بر کس و کون زن خود کارَد کیلیز.
؟ (از لغت فرس ایضاً ص 188).

کیلیکیا.

(اِخ)(1) ناحیه ای در آسیة الصغری در نواحی توروس(2). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناحیه ای در ترکیهء آسیا، جنوب شرقی آناطولی که شهر مهم آن «ادنه» است. (از لاروس). ناحیه ای قدیمی در جنوب شرقی آسیای صغیر که در ساحل مدیترانه و جنوب کوههای توروس واقع است. این سرزمین به وسیلهء کوروش فتح شد و یکی از ساتراپ نشین های امپراطوری ایران گردید. (از وبستر جغرافیایی). ناحیه ای است از تقسیمات قدیم آناطولی و در منتهی الیه جنوب شرقی آن واقع است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به قاموس الاعلام و ایران باستان ذیل «کیلیکیه» شود.
(1) - Cilicie.
(2) - Taurus.

کیلیکیه.

[لی کیَ] (اِخ) رجوع به کیلیکیا شود.

کیلیمانجارو.

[رُ] (اِخ)(1) کوهی در آفریقا که در کشور تانزانیا واقع است و مرتفع ترین نقطهء آن 5963 متر از سطح دریا بلندی دارد. (از لاروس).
(1) - Kilimandjaro.

کیلین.

(اِخ) قریه ای است در شش فرسخی ری در نزدیکی قوهدالعلیا و بازاری موسوم به کیلین دارد. (از معجم البلدان). در ناحیت فشابویه سی پاره دیه است، کوشک و علیاباد و کیلین و جرم و قوج اغاز معظم قرای آنجاست. (از نزهة القلوب ص 54).

کیلینی.

[ ] (ص نسبی) منسوب به کیلین. رجوع به کیلین شود.

کیلینی.

[] (اِخ) ابوصالح عبادبن احمد. راوی است. (از معجم البلدان).

کیم.

(ع اِ) صاحب دیار. لغت حیریه است. (از منتهی الارب). صاحب. «حیریه» است. (از اقرب الموارد).

کیما.

[کَ] (ع حرف مرکب) کلمه ای مرکب از «کی» و «ما». (ناظم الاطباء). رجوع به «کی» و «ما» شود.

کیماس.

(اِخ) نام یکی از حکما که در صنعت کیمیا (زرسازی) بحث کرده و به عمل اکسیر تام رسیده است. (از الفهرست ابن الندیم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیماش.

(اِخ) ولایتی در شرق کرکوک. (از تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص 33).

کیماک.

(اِ) بالاتنگ را گویند، و آن نواری باشد پهن که بر بالای بار الاغ و استر کنند. (برهان). تنگی که بر بالای بار بندند. (فرهنگ رشیدی). زبرتنگی که بر بالای بار کشند. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) :
در کار و برون کار هستی
گه آهن و گه دوال کیماک.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).

کیماک.

[کَ / کِ / کی] (اِ) اسم پارسی کف شیر تازه دوشیده است که به پارسی سرشیر و چربه و به ترکی قیماق گویند. (از انجمن آرا) (آنندراج). به معنی قیماق باشد که سرشیر است. (برهان). رجوع به قیماق شود.

کیماک.

(اِخ) شهری است در ترکستان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 302). نام شهری است از دشت قبچاق(1). (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (ناظم الاطباء): سخن اندر ناحیت کیماک و شهرهای وی، ناحیت او ناحیتی است مشرق او جنسی از خرخیز است و جنوب وی رود ارتشت و رود آتل و مغرب وی بعضی از خفچاخ است و بعضی ویرانی شمال و شمال او آنجاست از شمال که اندر او مردم نتوان بودن. و این ناحیتی است که ایشان را یک شهر است و بس، و اندر او قبیله های بسیار است و مردمانش اندر خرگاه نشینند و گردنده اند بر گیاخوار و آب و مرغزار تابستان و زمستان و خواستهء ایشان سمور است و گوسپند و طعام ایشان به تابستان شیر است و به زمستان گوشت قدید. و هر وقتی که میان ایشان و میان غوز صلح بود به زمستان به برغوز روند، و ملک کیماک را خاقان خوانند و او را یازده عامل است اندر ناحیت کیماک و آن اعمال به میراث به فرزندان آن عامل بازدهند... مستقر خاقان به تابستان شهر نمکیه است. (حدود العالم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیماک ولایات و صحاری بسیار دارد و از اقلیم ششم است، در او عمارات بسیار، بلاد و قری کمتر است و سردسیر است و مزروعات و مغروسات نادر نباشد اما دواب و مواشی بسیار بود. (از نزهة القلوب ج 3 ص 261) :
از حسن رای توست که گیتی سرای توست
گیتی سرای توست ز کیماک تا خزر.
فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 302).
یلان خلخ و یغما و کیماک
کمر بسته به خدمت پیش تو باد.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
(1) - در انجمن آرا و آنندراج آمده: ولایتی بوده میان روس و بلغار از اقلیم ششم.

کیماک.

(اِخ) قومی از ترک. (نخبة الدهر دمشقی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :از آن پس از فرزندان این جماعت قبیله ها خاستند چون کیماک و قرقیز و برسخان و برطاس و ایلاق... (مجمل التواریخ و القصص ص 105). و رجوع به ص 49 و 105 همین کتاب و مادهء قبل شود.

کیماک.

(اِخ) نام دریایی است. (از برهان) (از فهرست ولف). چنان معلوم می شود که دریایی منسوب به کیماک بوده که فردوسی در جنگهای کیخسرو و افراسیاب گفته. (انجمن آرا) (آنندراج) :
همه چین و مکران سپه گسترم
به دریای کیماک بر بگذرم.فردوسی.
به دریای کیماک بر بگذرم
سپارم تو را کشور و افسرم.فردوسی.

کیماک خاقان.

(اِخ) لقب پادشاه کیماک بوده است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کیماک شود.

کیمال.

(اِ) جانوری است که از پوست آن پوستین سازند و کبودرنگ بود و بیشتر از طرف شروان بیارند. (فرهنگ رشیدی). جانوری است که از پوستش پوستین سازند و آن پوستین کبودرنگ می باشد و بیشتر از جانب شروان آرند. (برهان) (از آنندراج). یک نوع حیوانی که پوست آن کبودرنگ است و از پوست آن پوستین می سازند. (ناظم الاطباء). جانوری است که از پوستش پوستین کنند. با مراجعه به مآخذی که در دست بود تشخیص این جانور میسر نشد(1)زیرا حیوانات متعدد به صفت فوق متصفند. (فرهنگ فارسی معین) :
همان نافهء مشک و موی سمور
ز سنجاب و قاقم ز کیمال و بور
به موی و به بوی و به دینار و زر
شد آراسته پشت پیلان نر.فردوسی.
ز سنجاب و قاقم ز موی سمور
ز گستردنیها ز کیمال و بور.فردوسی.
چه از مشک و کافور و خز و سمور
سیاه و سپید و ز کیمال و بور.فردوسی.
(1) - این کلمه در فرهنگ جانسون و فهرست ولف هم آمده، و در فرهنگ جانسون علاوه بر معنی «یک نوع حیوان که از پوست آن پوستین کنند» معنی Weaselهم اضافه دارد که به انگلیسی بمعنی راسو است که ناظم الاطباء هم معنی راسو را بر معنی اول افزوده است و این معنی در فهرست ولف هم آمده است Wieselکه به معنی آلمانی راسو است منتهی در فهرست ولف معنی دیگری هم دارد و آن Marderاست که به فرانسه Martre و به انگلیسی Martenمعادل سمور است ولی با توجه به شواهدی که از فردوسی نقل شده معنی سمور معنی مستبعدی است.

کیمان.

(ع اِ) جِ کومة. (ناظم الاطباء). جِ کومة. تپه ها. انباشته ها. (از فرهنگ جانسون). و رجوع به کومة شود.

کیمان.

(اِخ) دهی از دهستان نرمان شهرستان ایرانشهر است و 150 تن سکنه دارد که از طایفهء نرمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

کیماوی.

[وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به کیمیاء. (ناظم الاطباء). کیمیّ. منسوب به کیمیاء. (از اقرب الموارد). || عالم به کیمیا. ج، کیماویون. (از اقرب الموارد).

کیمبرلی.

[بِ] (اِخ)(1) شهری است در افریقای جنوبی (لُ کاپ)(2) که 79000 تن سکنه و معادن الماس دارد. (از لاروس).
(1) - Kimberley.
(2) - Le Cap.

کیمخا.

(اِ) پارچهء ابریشمی زردوزی شده. کیمخاب. (ناظم الاطباء). رجوع به کمخا و کمخاب شود.

کیمخاب.

(اِ) کیمخا. (ناظم الاطباء). رجوع به کیمخا و کمخا و کمخاب شود.

کیمخت.

[مُ] (اِ) نوعی از پوست که به دباغت خاص پیرایند. فارسی است. (از منتهی الارب). پوست کفل و ساغری اسب و خر است که به نوعی خاص دباغت کنند، و بعضی گویند کیمخت دانه هایی است که در آن پوست می باشد. (برهان). چرمی است که از ساغری اسب و خر گیرند و دباغت کنند. (انجمن آرا) (آنندراج)(1). زَرْغَب. (بحرالجواهر) (مهذب الاسماء) (نصاب، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (منتهی الارب). سختیان. پرنداخ. ساغری سوخته. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بدانجا رفته هر یک خرمی را
چو دیبا کرده کیمخت زمی را.
(ویس و رامین).
گه رزم دارند خفتان و ترگ
ز دندان ماهی و کیمخت کرگ.اسدی.
یکی بهره خفتان ز کیمخت کرگ
هم از مهرهء ماهیان خود و ترگ.اسدی.
هرچه آن بر کاغذ روز است و بر کیمخت شب
جز که نقش نام تو یکسر چو نقشی دان بر آب.
ابوالفرج رونی.
جوهر آدم برون تا زد برآرد ناگهان
زین سگان آدمی کیمخت خرمردم دمار.
سنائی.
جز سیصدوسی دوبیتیی بد
کیمخت تو ماند از تو توفیر.سوزنی.
کیمخت سبز آسمان دارد ادیم بیکران
خون شب است این بیگمان بر طاق خضرا ریخته.
خاقانی.
صبح از حمایل فلک آهیخت خنجرش
کیمخت کوه ادیم شد از خنجر زرش.
خاقانی.
نافه را کیمخت رنگین سرزنشها کرد و گفت
نیک بدرنگی نداری صورت زیبای من.
خاقانی.
غز که معرت ایشان کیمخت زمین را هزار بار از خون خلق ادیم کرده اند. (المضاف الی بدایع الازمان).
باد یمانی به سهیل نسیم
ساخته کیمخت زمین را ادیم.نظامی.
همه راه اگر نیست بیننده کور
ادیم گوزن است و کیمخت گور.نظامی.
فلک چندانکه دیگ خاک را پخت
نرفت از خوی او خامی چو کیمخت.نظامی.
عطف کیمختش از سواد ادیم
یافت آنچ از سواد یابد سیم.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 73).
اگر هرآینه کیمخت آب شد چو ادیم
ادیم خاک چو کیمخت چون گرفت آژنگ؟
نجیب جرفادقانی.
ادیم آب چو گشت از دم صبا کیمخت
نمود صندل خاک از دم هوا کافور.
نجیب جرفادقانی.
در خوابگاه عاشق سر بر کنار دوست
کیمخت خارپشت ز سنجاب خوشتر است.
سعدی.
کیمخت نافه را که حقیر است و شوخگن
عزت بدان کنند که پر مشک اذفر است.سعدی.
از آن صد دینار، موزهء کیمخت و هر نوع چیزی خریدیم... (انیس الطالبین ص 145). آن موزهء کیمخت و هر چیزی که گرفته حاضر کن. (انیس الطالبین ص 145).
- کیمخت ماه؛ کنایه از آسمان است، و به عربی سماء خوانند. (برهان). کنایه از آسمان است. (انجمن آرا). آسمان. (ناظم الاطباء) :
گندم گون گشته ادیمش چو کاه
یافته جودانه چو کیمخت ماه.نظامی.
|| پوست ترنجیده (فارسی است). (منتهی الارب). پوست ترنجیده و درهم کشیده را نیز گویند. (برهان). پوست دباغت شدهء چین دار. (ناظم الاطباء).
(1) - در انجمن آرا و آنندراج آمده: در فرهنگ سامانی گوید به کاف پارسی است نه عربی و گفته به معنی پای افزار است، و چون گیو گودرز برای پیدا کردن و آوردن کیخسرو و فرنگیس به ترکستان رفت، پیاده در لباس سیاحان و درویشان مسافرت می کرد، گورخری شکار کرد و از پوست آن پای افزاری برای خود ساخت و پنهانی گردش می کرد تا آنها را پیدا کرده به ایران آورد و مردمان دیگر تعلیم آن پای افزار و کفش را از گیو گرفتند و مستعمل شد. و اصل در لفظ کیمخت «گیوآموخته» بوده به کاف پارسی و گیوه نیز پای افزاری است منسوب به گیو در پیاده گردیهای ترکستان و هنوز متعارف و متداول خاصه در عراق و پارس، مجم کیمخت به معنی پوست و چرم است و ادیم در عربی پوست رنگ کرده به رنگ سرخ و دباغت کرده، و آن را بلغار نیز گویند چنانکه مشهور است که از طلوع سهیل آتش در چرمی افتد و بسوزاند و آن را بر پوستهای دیگر سایند خوشبو و خوشرنگ شود.

کیمخت گاه.

[مُ] (اِ مرکب) کنایه از اِست (در خر و اسب و مانند آنها). (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کفل. سرین :
خر کیمخت گاه کرده سبیل
بر گروگان شبرو دباب(1).
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: پرخور و کم دو و فتیده در آب. و در دیوان سوزنی چ شاه حسینی ص 14: بر گروگان شب رو در باب.

کیمخت گر.

[مُ گَ] (ص مرکب) آنکه کیمخت سازد. آنکه کیمخت به عمل آورد :
بگفت ای کور سوزنگر مرا در کار کن آخر
که از جور تو افتاده ست با کیمخت گر کارم.
سوزنی.
سوزنگری بمانم کیمخت گر شوم
خر لنگ شد بمرد و خر مرده به که لنگ.
سوزنی.
دلبر کیمخت گر کز سیم اندامش بود
سوختم تا چند با من وعدهء خامَش بود؟
سیفی (از آنندراج).

کیمخت لب.

[مُ لَ] (ص مرکب) ستبرلب. که لب او چون کیمخت ستبر و کلفت باشد :
تیزچشم، آهن جگر، فولاددل، کیمخت لب
سیم دندان، چاه بینی، ناوه کام و لوح روی.
منوچهری.

کیمخته.

[مُ تَ / تِ] (اِ) از شواهد زیر برمی آید که کیمخته ظاهراً نوعی پارچهء پشمین بوده است : و از آنجا [از آبسکن]کیمختهء پشمین و ماهی گوناگون خیزد. (حدود العالم). و از آمل دستارچهء زربافت گوناگون و کیمخته خیزد. (حدود العالم).

کیمخواب.

[خوا / خا] (اِ) کیمخاب. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسون). رجوع به کیمخاب و کیمخا و کمخا و کمخاب شود.

کیمده.

[دِ] (ترکی، ق مرکب) در کدام کس. در که. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
آن پسر پینه دوز شب همه شب تا به روز
بانگ کند چون خروز «اسکی بابوش کیمده وار»(1).
مولوی (از یادداشت ایضاً).
(1) - یعنی چه کسی پاپوش (کفش) پاره و کهنه دارد.

کیمرس.

[ ] (اِ) ذرت است. (تذکرهء ضریر انطاکی ج 1 ص 284) (فهرست مخزن الادویه).

کیمری.

[کیمْ مَ] (اِخ)(1) نام طایفه ای از طوایف آریایی. رجوع به تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص 63 و 65 و 69 و 73 و ایران باستان ص 130 و 195 و197 شود.
(1) - Cimmeriens.

کیمس.

[کَ مُ] (اِخ) نام مردی بوده. (برهان) (آنندراج). نام شخصی. (ناظم الاطباء).

کی مست.

[مِ] (اِخ) (سیاه) نام قدیم مصر است چونکه زمینهای مصر را آن زمان زمین سیاه و اراضی کویرها را زمین سرخ می دانستند. (ایران باستان ص 25).

کی منش.

[کَ / کِ مَ نِ] (ص مرکب)صاحب طبع شاهانه. شاه طبیعت. بزرگ منش :
چنین داد پاسخ که ای کی منش
ز تو دور بادا بد بدکنش.فردوسی.

کیمنش.

[ ] (اِخ) بنابه قول ابوریحان پسر کیقباد و جد کی لهراسب بوده است اما حمزهء اصفهانی و مسعودی کیفشین (کی پشین) نقل کرده اند. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین، متن و حاشیهء ص322). رجوع به کیفشین و کی پشین شود.

کی منظر.

[کَ / کِ مَ ظَ] (ص مرکب) منظر شاهانه. (ناظم الاطباء). که منظری شاهانه دارد. شاه سیما :
به پیمان شکستن نه اندرخوری
که شیر ژیانی و کی منظری.فردوسی.
تو پور جهان نامور مهتری
که شیر ژیانی و کی منظری.فردوسی.

کیموار.

[کیمْ] (اِ) در بیت زیر از اسدی به معنی نوعی درم است :
درم بد دگر نام او کیموار
از او بار فرمود شش پیلوار.
اسدی (گرشاسبنامه چ یغمائی ص 199).
رجوع به کیموان شود.

کیموان.

(اِ) نام گونه ای درم بوده است در سلابور. (از حدود العالم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیموار شود.

کیموح.

[کَ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) بالابرآینده. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چیز مشرف و بلند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیموس.

[کَ / کی] (معرب، اِ) غذا در معده قبل از آنکه خون گردد. (منتهی الارب). به لغت یونانی به معنی دوباره پخته باشد، و آن دویمین طبخی است که غذا در جگر می یابد. (برهان) (آنندراج). بعضی از اهل تحقیق نوشته اند که کیموس آنچه نضج می یابد در جگر و عروق، و آن به صورت رغوه باشد یعنی کف. (آنندراج). کشکابی که در معده از هضم غذا پدید آید، و این لفظ در لغت یونانی به معنی عصیر است. (ناظم الاطباء). از یونانی خومس(1) به معنی سیال و عصاره، در اصطلاح پزشکی مواد غذایی موجود در معده که با ترشحات و عصیر معدی آغشته شده(2) . کیموس کم وبیش حالت مایعی غلیظ را دارد. ج، کیموسات. (فرهنگ فارسی معین). در اصطلاح اطباء طعامی است که در معده گوارده باشد پیش از آنکه منتقل گردد و به خون بدل شود. (از بحر الجواهر، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || استحالهء طعام است در معده بعد از هضم به جوهری دیگر که مادهء غلیظ مایل به رنگ زرد باشد. (فرهنگ فارسی معین). || خلط. (منتهی الارب). ماده. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : این خوردنی کیموس ردی ء یا کیموس جید تولید کند یعنی مادهء بد یا نیک در بدن. (مفاتیح العلوم، از یادداشت مؤلف). لبن... کیموسهای بد را براند و بیماریهای باریک را منفعت دهد. (الابنیه چ دانشگاه ص279). و هوای تر، تری اندر تن نگاه دارد... لیکن کیموس بلغمی اندر تن گرد آید و هوای خشک ضد این باشد و کیموس صفراوی اندر تن بسیار گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قرطم... کیموس سوخته را بیارد. (ذخیرهءخوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً). و بیشترین مردمان میوه ها در تابستان و خزان بسیار خورند و اندر تن کیموس پدید آید و گرد آید و اگر زمستان دریابد کیموس بد اندر اندامها و بندگشادها بماند و بفسرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت مؤلف). || هر یک از چهار طبع. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Xuimos. .
(فرانسوی)
(2) - Chyme

کیموسات.

[کَ / کی] (اِ) جِ کیموس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیموس شود. || طبایع اربعه. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کیموس شود.

کیموسیس.

(معرب، اِ) کیموسیسو. کیموسیسوس. وردینج. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به وردینج شود.

کیموسیسو.

(معرب، اِ) رجوع به کیموسیس شود.

کیموسیسوس.

(معرب، اِ) رجوع به کیموسیس شود.

کیموکیج.

(معرب، اِ) اسم یونانی سویق است. (فهرست مخزن الادویه).

کیمون.

[مُنْ] (اِخ) سیمون(1). پسر میلتیاد سردار سپاه یونان. (ایران باستان ج2 ص924). یکی از سرداران سپاه آتن در 510 تا 450 سال ق. م. مسیح و پسر میلتیاد(2)بود و در جنگ با ایران پیروزیهایی به دست آورد. او پایه گذار و سازمان دهندهء فرمانروائی دریائی آتن بود. (از لاروس). رجوع به ایران باستان ج 1 ص 656 و 747 و ج 2 ص 924 شود.
(1) - Cimon.
(2) - Miltiade.

کیمونستن.

[نِ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند به معنی خواستن و طلبیدن باشد. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند، خواستن و طلبیدن و پرسیدن. (ناظم الاطباء). هزوارش: کیمنستن(1)، کمنیستن(2)، نستن(3)(خواستن). ظاهراً مصحف کامستن(4) پهلوی = کامیدن(5) (خواستن). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kimonestan.
(2) - kemonistan.
(3) - nastan.
(4) - kamastan.
(5) - kamidan.

کیمه.

[مِ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگ و نیمی مغرب رام هرمز. (فارسنامهء ناصری). دهی مرکز دهستان شهریاری است و در بخش رام هرمز شهرستان اهواز واقع است و 340 تن سکنه دارد که از طایفهء لر و عرب هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیمیا.

(معرب، اِ) کیمیاء. عملی است مشهور نزد اهل صنعت که به سبب امتزاج روح و نفس، اجساد ناقصه را به مرتبهء کمال رسانند یعنی قلعی و مس را نقره و طلا کنند، و چون این عمل خالی از حیله و مکری(1) نیست از این جهت به این نام خوانند. (برهان). لغتی است بسیار معروف و مشهور، به اصطلاح اهل صنعت، علمی و عملی است که روح و نفس اجساد ناقصه را به مرتبهء کمال رساند یعنی قلعی و مس را سیم و زر کند. (انجمن آرا) (آنندراج)(2). علمی که آن را صنعت نیز گویند و در آن بحث کنند از امتزاج روح و نفس که بدان اجساد ناقصه را به رتبهء کمال رسانند. (ناظم الاطباء). معرب از یونانی خمیا(3) به معنی اختلاط و امتزاج، یکی از علوم خفیه که از علوم خمسهء محتجبهء قدما بود، و آن صنعتی است که معتقد بودند به وسیلهء آن اجساد ناقص را به مرتبهء کمال توانند رسانید، مثلاً قلعی و مس را تبدیل به نقره و طلا کنند. (فرهنگ فارسی معین). معرب از یونانی خمیا(4) (به معنی اختلاط و امتزاج)(5). قیاس شود با آلشیمی(6) و شیمی(7) فرانسوی و کمیستری(8) انگلیسی. (حاشیهء برهان چ معین). کیمیا عبارت است از معرفت کیفیت تغییر صورت جوهری با جوهری دیگر و تبدیل مزاج آن به تطهیر و تحلیل و تعقید و مانند آن، و آن را اکسیر و صنعت نیز خوانند. (نفایس الفنون). دانش ساختن زر و سیم از بسایط دیگر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون به قلم محمدِ پروین گنابادی شود :
گاهی ز درد عشق پس خوبچهرگان
گاهی ز حرص مال پس کیمیا شدم.
ناصرخسرو.
نزدیک خرد گوهر بقا را
از دانش به هیچ کیمیا نیست.ناصرخسرو.
علم است کیمیای(9) بزرگیها
شکّر کندْت اگر همه هپیونی.ناصرخسرو.
جز از این هرچه کیمیا(10) گویند
آن تو خود مشنو و مکن تصویر.خاقانی.
دیده که نقدهای اولوالعزم ده یکی است
آموخته ز مکتب حق علم کیمیا.خاقانی.
سیم دغل خجالت و بدنامی آورد
خیز ای حکیم تا طلب کیمیا(11) کنیم.
سعدی.
- اهل کیمیا؛ کیمیاگران. (فرهنگ فارسی معین).
- علم کیمیا؛ علمی است که از طرق سلب خواص از جواهر معدنیه و جلب خاصیت جدید بدانها بحث می کند. (از کشف الظنون). نزد قدما عبارت از علمی است که در آن بحث می شود از تحویل بعضی معادن به بعضی دیگر و مخصوصاً تحویل آن به زر به واسطهء اکسیر یعنی حجرالفلاسفه یا پیدا کردن دارو برای همهء بیماریها. اما نزد متأخران، علم یا صناعتی است که در آن، طبیعت و خواص همهء اجسام از طریق حل و ترکیب، مورد بحث قرار می گیرد. (از اقرب الموارد). علم کیمیا یا صناعت کیمیا، یکی از اقسام علوم طبیعیهء قدماست، و آن علم معدنیات است نزد آنان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کشف الظنون و ترکیب های علم (علم کیمیا) شود.
|| اکسیر یا هر دوا که چون بر اشیای معدنی ریزند به سوی فلک شمسی یا قمری روان گردد. (منتهی الارب). اکسیر، و گویند دارویی است که چون بر معدنیات ریخته گردد آنها را به سوی فلک شمسی یعنی زر و به سوی فلک قمری یعنی سیم روان گرداند. و این کلمه دخیل است. (از اقرب الموارد). اکسیر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماده ای که به وسیلهء آن اجساد ناقص را به کمال رسانند. اکسیر. (فرهنگ فارسی معین) :
باد را کیمیای سوده که داد
که از او زرّ ساو گشت گیا.
فرخی (دیوان ص 3).
ای خداوندی که بوی کیمیای خلق تو
کوه خارا را همی چون عنبر سارا کند.
منوچهری.
ندیدم چون رضایش کیمیایی
نه چون خشمش دمنده اژدهایی.
(ویس و رامین).
بپرهیزم ز جان گیر اژدهایش
بجویم تا توانم کیمیایش(12).
(ویس و رامین).
صبر است کیمیای بزرگیها
نستوده هیچ دانا صفرا را.ناصرخسرو.
خاک و آب مرده آمد کیمیای زندگی
مردگان جویند یا رب زندگی از کیمیا.
ناصرخسرو.
نمرده ست و هرگز نمیرد گیا
که مر زندگی را گیا کیمیاست.ناصرخسرو.
آنگاه برفت و در پنهان کیمیا ساخت و زر می کرد و می نهاد. (قصص الانبیاء ص 159).
در مدحت تو از گل تیره کنم گهر
هرگز چو مدحت تو که دیده ست کیمیا؟
مسعودسعد.
هرچ آن گمان بری تو، قضا هم بدان رود
گویی ز کیمیای قضا کرده ای گمان.
ازرقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گیامثال ز جود تو کیمیا روید
ز شوره ناک زمینی کجا بر او گذری.
ازرقی (از آنندراج).
مدح تو خاک تیرهء مادح چو زر کند
گویی که هست مدح تو جزوی ز کیمیا.
امیرمعزی.
کیمیای مال عدل و سیاست است. (کلیله و دمنه).
معدوم شد مروت و منسوخ شد وفا
زین هر دو نام ماند چو سیمرغ و کیمیا.
عبدالواسع جبلی.
تا کیمیای خاک درت برنیفکند
در جوف هیچ کان ننهد گوهر آفتاب.
انوری (از آنندراج).
عافیت کیمیاست دولت خاک
کیمیا را به خاک پست مده.خاقانی.
بهینه چیز که آن کیمیای دولت توست
ز همنشینی صهبا هبا شده ست هبا.خاقانی.
در جستجوی حق شو و شبگیر کن از آنک
ناجسته خاک ره به کف آید نه کیمیا.
خاقانی.
آبروی است کیمیای بزرگ
کیمیا رایگان نخواهد داد.خاقانی.
رخ و سرشک من نگر که کرده ای چو سیم و زر
تبارک اللَّه ای پسر قوی است کیمیای تو.
خاقانی.
بهارش جواهر زمین کیمیا
ز بیجاده گل وز زمرد گیا.نظامی.
سنگش یاقوت و گیا کیمیاست
گر نشناسی تو غرامت که راست؟نظامی.
به معنی، کیمیای خاک آدم
به صورت، توتیای چشم عالم.نظامی.
زین بوتهء پر از خَبَث و غش گریز از آنک
خوش نیست در بلای سُرُب مانده کیمیا.
سراج الدین قمری.
صدهزاران کیمیا حق آفرید
کیمیایی همچو صبر آدم ندید.مولوی.
گر مسی گردد ز گفتارت نفیر
کیمیا را هیچ از وی وامگیر.مولوی.
من غلام آن مس همت پرست
که به غیر از کیمیا نارد شکست.مولوی.
هر سحرگه کیمیای سرخ رویی می زند
آفتاب رحمت تو بر در و دیوارها.صائب.
جان گدازی اگر به آتش عشق
عشق را کیمیای جان بینی.هاتف اصفهانی.
هر مس که به کیمیا رسد زر گردد.
؟ (از مجموعهء امثال هند).
- کیمیای اکبر؛ اکسیر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- کیمیای جان؛ کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان) (آنندراج). شراب و می. (ناظم الاطباء).
|| اصل زر و سیم. (منتهی الارب). || ارزیز را گفته اند که به عربی رصاص خوانند(13). (برهان). ارزیز. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || علمی که اکنون معروف به شیمی می باشد. (ناظم الاطباء). شیمی(14). (فرهنگ فارسی معین). دانش بحث در طبایع و خواص مفردات اجسام و عمل هر یک در دیگری و ترکیبات این عمل. دانشی که از طبایع و خواص بسایط اجسام و تأثیر ذرّه هر یک از آنها در دیگری و ترکیبات حاصله از تأثیرات مزبور بحث می کند. جابربن حیان پدر علم کیمیاست. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به شیمی شود. || عشق و عاشقی را کیمیا و کیمیاگری گویند. (برهان). عشق. (ناظم الاطباء). کنایه از عشق و عاشقی. (فرهنگ فارسی معین). || عزیز و نایاب، و این مجاز است. (آنندراج). به مجاز، هر چیز نادر و کمیاب. آنچه دیر و دشوار به دست آید یا هرگز به دست نیاید :
غم و حرمان نصیب جان ما بی
به روز ما فراغت کیمیا بی.باباطاهر.
امروز مردمی و وفا کیمیا شده ست
ای مرد کیمیا چه که سیمرغ وار هم.خاقانی.
دیروز چو آفتاب بودی
امروز چو کیمیات(15) جویم.خاقانی.
یار می جویم و نمی یابم
در جهان نیست کیمیا(16) جز یار.
عمادی شهریاری.
وفا مجوی ز کس ور سخن نمی شنوی
به هرزه طالب سیمرغ و کیمیا(17) می باش.
حافظ.
هر نظری کز سر صدق و صفاست
گر به حقیقت نگری کیمیاست(18).
(از فتوت نامه ملا حسین کاشفی).
جز بادهء کهن که در این روز کیمیاست
دیگر نیافتیم به مطلب رسیده ای.
؟ (از آنندراج).
- مثل کیمیا؛ نامی محض. (امثال و حکم ج 3 ص 1476). آنچه وجود خارجی ندارد.
|| نظر پیر و مرشد کامل را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || نزد صوفیه، عبارت است از قناعت به موجود و ترک شوق به مفقود. (کشاف اصطلاحات الفنون). قناعت به موجود و ترک میل را گویند. (فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سیدجعفر سجادی).
- کیمیای خواص؛ خالص کردن قلب است از هستی به استشارت هستی بخش(19). (از تعریفات جرجانی). خالص کردن قلب از دنیا. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی). و رجوع به ترکیب بعد شود.
- کیمیای سعادت؛ داروی خوشبختی. (فرهنگ فارسی معین). وسیلهء تحصیل سعادت و نیک بختی :
که کیمیای سعادت در این جهان سخن است
بزرجمهر چنین گفته بود با کسری.
ناصرخسرو.
هرکه این شرط را نکو دارد
کیمیای سعادت او دارد. نظامی.
بیاموزمت کیمیای سعادت
ز هم صحبت بد جدایی جدایی. حافظ.
دریغ و درد که تا این زمان ندانستم
که کیمیای سعادت رفیق بود رفیق. حافظ.
- || تهذیب نفس است به واسطهء اجتناب از رذایل و تزکیهء آن از آنها و تحلیهء آن به فضایل. (از تعریفات جرجانی) (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی). عبارت است از تهذیب نفس به اجتناب از رذایل و اکتساب فضائل، و این کیمیای خواص است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترکیب قبل شود.
- کیمیای عوام؛ جای گزین کردن حطام دنیوی فانی به متاع اخروی باقی. (از تعریفات جرجانی) (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی). ابدال متاع اخروی است به حطام دنیوی. (کشاف اصطلاحات الفنون).
|| حیلت با عقل آمیخته. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 14). به معنی مکر و حیله باشد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). حیله. مکر. چاره. (فرهنگ فارسی معین). فن. خدعه. فریب. چاره. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به زین اندر افکند گرز نیا
پر از جنگ سر، دل پر از کیمیا.فردوسی.
یکی آنکه گفتی که کین نیا
بجستم من از چاره و کیمیا.فردوسی.
و دیگر کز آن پیرگشته نیا
ز دل دور کرده بد و کیمیا.فردوسی.
به کیمیا و طلسمات میر ابومنصور
طلسمهای سکندر همی کند ویران.فرخی.
صد قلعهء شاهانه را بر هم زدی بی کیمیا
صد لشکر مردانه را گردن شکستی بی کمین.
فرخی.
در حرب هزار کیمیا دانی
چون حارث ابن ظالم المری.منوچهری.
به گیتی کیمیا جز راستی نیست
که عز راستی را کاستی نیست.
(ویس و رامین).
گر همت تو این است ای بی تمیز پس تو
با کردگار عالم در مکر و کیمیایی.
ناصرخسرو.
ژرف به من بنگر و برخوان ز من
نسخهء زرق و حیل و کیمیاش.ناصرخسرو.
در بساط وزارتش کم وبیش
کیمیا درنگنجد و تزویر.سوزنی.
آنانکه در مخالفت پادشاه دین
بودند برده دست به مکر و به کیمیا
بی کیمیا و مکر به فرمان پادشاه
زیشان نشان دهند چو سیمرغ و کیمیا.
سوزنی.
تا جذر کعب و جذر اصم در مقابل است
مجموع هر محاسبه بی کیمیا و جذر
سال بقای صدر جهان بیش باد از آنک
نتوان ورا محاسبه کردن به هر دو جذر.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - رجوع به معنی آخر این کلمه شود.
(2) - انجمن آرا و آنندراج افزایند: در این باب از اهل اقرار و انکار سخنان مختلف بسیار است، در سلم السموات گفته کیمیا و لیمیا و سیمیا و ریمیا و هیمیا پنج علم غریب است و آن را خمسهء محتجبه گویند و از حرف اول این خمسهء محتجبه یکی بردارند و با یکدیگر جمع نمایند لفظ «کل سره» از اوایل اسماء مذکور استخراج شود. کیمیا عبارت است از علم به کیفیت نه به تبدیل قوای اجزای معدنی تا حاصل شود ذهب و فضه از باقی فلزات، و در این علم تصانیف بسیار است و لیمیا عبارت از... و جمعی کثیر از حکمای یوروب که در علوم فیزیک و شیمی که همان سیمیاست کار کرده اند، منکر کیمیا می باشند و آن نمود را بی بود و حیله و مکر می شمارند.
(3) - Xemeia.
(4) - Xemeia. (5) - مرحوم دهخدا در یادداشتی آرند: اینکه صفدی می گوید از «کی میا» یعنی چه زمان آید یا به قول بعضی لغویان دیگر از «کی می یابد» یعنی چه کس تواند یافت، غلط است. و در یادداشتی دیگر به نقل از المزهر سیوطی آرند: کیمیا از کلام عرب نیست.
(6) - Alchimie.
(7) - Chimie.
(8) - Chemistry. (9) - به معنی دوم نیز تواند بود.
(10) - به معنی دوم نیز تواند بود.
(11) - به معنی دوم نیز تواند بود.
(12) - به معنی اول هم تواند بود.
(13) - این معنی خالی از غرابت نیست. (فرهنگ نظام).
.
(فرانسوی)
(14) - Chimie (15) - به معنی دوم (اکسیر) هم مناسبت دارد.
(16) - به معنی دوم (اکسیر) هم مناسبت دارد.
(17) - به معنی دوم (اکسیر) هم مناسبت دارد.
(18) - به معنی نخست (صنعت) هم تواند بود.
(19) - عبارت جرجانی چنین است: تخلیص القلب عن الکون باستشارة المکوّن.

کیمیاء.

(معرب، اِ) کیمیا. (اقرب الموارد). رجوع به کیمیا شود.

کیمیااثر.

[اَ ثَ] (ص مرکب) هر چیز که قلب ماهیت اشیاء کند مانند اکسیر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). که اثری چون کیمیا دارد. که اجساد پست و ناقص را به مرتبهء کمال رساند : امید که مقبول نظر کیمیااثر ارباب فضل و جحی و اصحاب علم و نهی خواهد بود. (ترجمان القرآن ص1).

کیمیاپرور.

[پَرْ وَ] (نف مرکب)کیمیاپرورنده. سازندهء کیمیا. به عمل آورندهء کیمیا. کیمیاساز :
همان سنگ اعظم که کان زر است
سخن بین که چون کیمیاپرور است.نظامی.

کیمیادار.

(نف مرکب) کیمیادارنده. آنکه کیمیا در اختیار دارد. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از آب دریا که موجب نفع جهان و جهانیان است. (فرهنگ فارسی معین) :
استاده رونده آسمان وار
بر طلق روان کیمیادار.
خاقانی (تحفة العراقین، از فرهنگ فارسی معین).

کیمیاساز.

(نف مرکب) آنکه کیمیا سازد. آنکه از دواها طلا و نقره سازد. (آنندراج). کیمیاسنج. کیمیاگر. (ناظم الاطباء). کیمیاسازنده. آنکه به ساختن کیمیا پردازد :
نخری زرق کیمیاسازان
نپذیری فریب طنازان. نظامی.
بگو ای سخن کیمیای تو چیست
عیار تو را کیمیاساز کیست؟نظامی.
ز دکان عطار چون بازگشت
به افسونگری کیمیاساز گشت. نظامی.
کیمیاسازان گردون را ببین
بشنو از میناگران هر دم طنین.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 265).
کیمیاساز است چه بْوَد کیمیا
معجزه بخش است چه بْوَد سیمیا.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر1 ص33).
رجوع به کیمیاگر شود.

کیمیاسازی.

(حامص مرکب) کیمیاگری. (فرهنگ فارسی معین). شغل و عمل کیمیاساز. رجوع به مدخل قبل شود.

کیمیاسنج.

[سَ] (نف مرکب) کیمیاساز. کیمیاگر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چو گنجی بود گنجش کیمیاسنج
به بازی زلف او چون مار بر گنج. نظامی.
کیمیاسنج کوزهء مقصود
کرده حل جمله نورهای وجود.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به کیمیاگر و کیمیاساز شود.

کیمیاسنجی.

[سَ] (حامص مرکب)کیمیاگری. عمل و حالت کیمیاسنج. رجوع به کیمیاسنج و کیمیاگری شود.

کیمیافروش.

[فُ] (نف مرکب)کیمیافروشنده. آنکه کیمیا فروشد. (فرهنگ فارسی معین) :
در زوایای رستهء معنی
مفلس کیمیافروش منم.انوری.

کیمیافروشی.

[فُ] (حامص مرکب) شغل و عمل کیمیافروش. رجوع به مدخل قبل شود.

کیمیافعل.

[فِ] (ص مرکب) کیمیااثر. که اثر و عمل کیمیا کند. که خاصیت کیمیا دارد :
آینه رنگی که پیدای تو از پنهان به است
کیمیافعلم که پنهانم به از پیدای من.خاقانی.

کیمیاکار.

(ص مرکب) کیمیاگر. رجوع به کیمیاگر و کیمیاکاری شود.

کیمیاکاری.

(حامص مرکب) عمل کیمیاکار. کیمیاگری. حیله گری :
کیمیاکاری جهان دورنگ
لعل آتش نهفته در دل سنگ. نظامی.
رجوع به کیمیاگری شود.

کیمیا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) ناقصی را به مرتبهء کمال رساندن :
اقبال شاه گوید من کیمیاگرم
کز خاک و گل به دولت او کیمیا کنم.
مسعودسعد.
بینش ما از نظر بی ریا
کرد دل قلب مرا کیمیا.
امیرخسرو (از آنندراج).
آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بود که گوشهء چشمی به ما کنند؟حافظ.
|| حیلت ساختن. فسون کردن. مکر کردن. نیرنگ ساختن :
گفتم این عمر شهوت آلوده
چون در و چون شکر به هم سوده
به فسون و به کیمیا کردن
که تواند ز هم جدا کردن؟
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 232).
رجوع به کیمیا شود.

کیمیاگر.

[گَ] (ص مرکب) کسی که اکسیر می سازد. (ناظم الاطباء). آنکه فلزات ناقص را به فلزات کاملتر تبدیل کند. (فرهنگ فارسی معین). مَشّاق. اکسیری. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
اقبال شاه گوید من کیمیاگرم
کز خاک و گل به دولت او کیمیا کنم.
مسعودسعد.
آفتاب است کیمیاگر و پس
واصلی صانعی قوی تأثیر.خاقانی.
کسی را بود کیمیا در نورد
که او عشوهء کیمیاگر(1) نخورد. نظامی.
اکسیری صبح کیمیاگر
کرد از دم خویش خاک را زر. نظامی.
کیمیاگر ز غصه مرده و رنج
ابله اندر خرابه یافته گنج. سعدی.
طلبکار باید صبور و حمول
که نشنیده ام کیمیاگر عجول. سعدی.
معنی حل طلق حلول قناعت است
این نکته یادگیر که من کیمیاگرم.
شیخ آذری.
|| مکار. حیله گر. (فرهنگ فارسی معین). مکار. || عاشق. (ناظم الاطباء). کنایه از عاشق. (فرهنگ فارسی معین). || شیمیست(2). اَخلاطی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - به معنی بعد هم مناسبت دارد.
.
(فرانسوی)
(2) - Chimiste

کیمیاگری.

[گَ] (حامص مرکب)اکسیرسازی. (ناظم الاطباء) . تبدیل فلزات ناقص به فلزات کاملتر. اکسیرسازی. (فرهنگ فارسی معین) :
حافظ غبار فقر و قناعت ز رخ مشوی
کاین خاک بهتر از عمل کیمیاگری. حافظ.
غلام همت آن رند عافیت سوزم
که در گداصفتی کیمیاگری داند. حافظ.
رجوع به کیمیاگر شود. || مکاری. مکر. حیله. (فرهنگ فارسی معین). || عشقبازی و عاشقی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

کین.

(اِ) به معنی کینه است که عداوت و دشمنی باشد. (برهان). بغض و عداوت و کینه. (آنندراج). عداوت و دشمنی و کینه و بدخواهی و خصومت. (ناظم الاطباء). دشمنی نهفته در دل از کسی که به او بدی کرده یا کسی از او کشته است. غِلّ. ضِغْن. ضغینة. حقد. بغض. بغضاء. اِحْنة. حَنَق. عداوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اوستا، کئنا(1). پهلوی، کن(2). کردی، کین(3). بلوچی، کانغ(4) (دشمنی، کینه). ارمنی، کن(5) (کینه، دشمنی). افغانی، کینه(6) (کینه ورزی، عداوت). (حاشیهء برهان چ معین) :
تو باید که دل را بشویی ز کین
ندانی جدا مرز ایران ز چین. فردوسی.
بر آن کشته از کین برافشاند خاک
تنش را به خنجر همی کرد چاک.فردوسی.
جهان شد پر از کین افراسیاب
به دریا تو گفتی به جوش آمد آب.فردوسی.
همه خویش و پیوند افراسیاب
همه دل پر از کین و سر پرشتاب.فردوسی.
ندانم بخت را با من چه کین است
به که نالم به که زین بخت وارون؟لبیبی.
ز کین تو غمناک گردد عدو
ز داشاب تو شاد گردد ولی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1 ص 183).
نُه من و نیمش تیغی که بدو جوید کین
سه رش و نیم، درازیّ یکی قبضه از این.
منوچهری (دیوان ایضاً ص 132).
همیشه کار گیتی این چنین است
گهی با آشتی گاهی به کین است.
(ویس و رامین).
چنین بود گیتی و چونین بود
گهش مهربانی و گه کین بود. اسدی.
که را یاری کند یزدان و یار او بود گردون
نباشد هوشیاران را نمودن کین او یارا.
قطران.
گر جهان با من ز کین خنجر کشد
علم و توحید است با او خنجرم.
ناصرخسرو.
مرا نیز کز شیعت آل اویم
همی کشت خواهی به کین محمد.
ناصرخسرو.
دیدهء خصم کند پایهء جاه تو سپید
مهرهء مهر کند نامهء کین تو سیاه.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی ص 306).
تا بود در سینهء من رسته مهر خدمتت
چرخ کین توزنده کی بیند به چشم کین مرا؟
سوزنی.
کین و مهر تو به زنبور همی ماند راست
که بر اعدای تو نیش است و بر احباب تو نوش.
سوزنی.
مهر تو دوستان را در دل شکفته گل
کین تو دشمنان را در جان شکسته خار.
انوری.
گفت هر کس که نکوعهدان دلی دارند پاک
پاک بود آری ولیک از مهر، نی از کین من.
سیدحسن غزنوی (دیوان چ مدرس رضوی ص 320).
طبع تو دمساز نیست چاره چه سازم
کین تو کمتر نگشت مهر چه بازم؟خاقانی.
به هجرت خوشترم دانم که از هجر تو وصل آید
به مهرت خوش نیم دانم که از مهر تو کین خیزد.
خاقانی.
دشمنان دست کین برآوردند
دوستی مهربان نمی یابم. خاقانی.
گرم شو از مهر و ز کین سرد باش
چون مه و خورشید جوانمرد باش. نظامی.
عمل با عزل دارد مهر با کین
ترش تلخی است با هر چرب و شیرین.
نظامی.
کین مدار آنها که از کین گمرهند
گورشان پهلوی کین داران نهند. مولوی.
اصل کینه دوزخ است و کین تو
جزو آن کل است و خصم دین تو.مولوی.
هیچ عاقل هیچ دانا این کند
با کلوخ و سنگ خشم و کین کند؟مولوی.
برانداختم بیخشان از بهشت
کنونم به کین می نگارند زشت.سعدی.
من از مهری که دارم برنگردم
تو را گر خاطر مهر است و گر کین.سعدی.
هر آنکه گردش گیتی به کین او برخاست
به غیر مصلحتش رهبری کند ایام.سعدی.
و رجوع به کینه شود.
- کین افتادن؛ دشمنی پیدا شدن. عداوت و خصومت به وجود آمدن :
من ندانم تو را بدین سختی
با من مهربان چه کین افتاد.عطار.
- کین بردن؛ دشمنی کردن. نامهربانی کردن. خصومت ورزیدن :
چون دل ببردی، دین مبر هوش از سر مسکین مبر
با مهربانان کین مبر، لاتقتلوا صید الحرم.
سعدی.
- کین خاستن؛ دشمنی پیدا شدن. خصومت افتادن. برپا شدن دشمنی و خصومت :
اگر سر بپیچی ز فرمان شاه
مرا با تو کین خیزد و رزمگاه.فردوسی.
سرش پادشاه یمن خواسته ست
ندانم چه کین در میان خاسته ست.سعدی.
- کین کردن؛ دشمنی کردن. عداوت پیدا کردن :
کین نکنم لیک به تمکین کنم
مهر رها گر کندم کین کنم.
امیرخسرو (از آنندراج).
- کین کندن از دل؛ زدودن کینه از دل. دل را از دشمنی و خصومت پاک کردن :
از دل همسایه گر می کند خواهی کین خویش
از دل خویش ای نفایه کین همسایه بکن.
ناصرخسرو.
- کین یافتن؛ دشمنی پیدا کردن. عداوت یافتن :
به جای خرد خشم و کین یافتی
ز دیوان همی آفرین یافتی.فردوسی.
|| انتقام. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). انتقام. انتقام جویی. اخذ ثار. قصاص. خون خواهی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
کنون من دل و مغز تا زنده ام
به کین سیاووش آگنده ام.فردوسی.
فرامش مکن کین آن شهریار
که چون او نبینی به صد روزگار.فردوسی.
به کین سیاوش کمر بر میان
ببست و بیامد چو شیر ژیان.فردوسی.
وز آن پس به کین سیاوش شتافت
شب و روز آرام و خفتن نیافت.فردوسی.
ایزد ما این جهان نز پی جور آفرید
نز پی ظلم و فساد نز پی کین(7) و نقم.
منوچهری.
به خون بداندیش زَالماس کین
بشستم همه بوم ماچین و چین.اسدی.
یاد آمد ایچ آنچه مَنَت گفتم
کاین دهر کین کش(8) است ز نادان کین؟
ناصرخسرو.
در این عهد رستم با سپاه سوی ترکستان رفت به کین سیاوش. (مجمل التواریخ و القصص).
با من فلک به کین سیاووش و من ز عجز
اسبی ز نی به حرب تهمتن درآورم.خاقانی.
لشکر کشیدن فرامرز به کین رستم و کشتن او شاه کابل را. (از عناوین شاهنامه).
- به کین کسی شتافتن؛ برای گرفتن انتقام او رفتن. به طلب خون وی رفتن :
وز آن پس به کین سیامک شتافت
شب و روز آرام و خفتن نیافت. فردوسی.
- کین بازخواستن؛ انتقام گرفتن. خونخواهی کردن :
و دیگر که کین پدر بازخواست
جهان ویژه بر خویشتن کرد راست.
فردوسی.
اسماعیل و شکر برافتادند و او کین پسر خود و قوم بازخواست هرچند ملک شاه نیز در سر این شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 703). از بلخان کوه به بیابان درآمد تا کین پدر و کشتگان بازخواهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 404). و می گفت من کین علی سروش و پسر بازخواهم. (تاریخ بخارا). || خشم. غضب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پس پردهء نامور پهلوان
یکی خواهرش بود روشن روان...
چو از پرده گفتِ برادر شنید
برآشفت و از کین دلش بردمید.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
همان بددل و سفله و بی فروغ
سرش پر ز کین(9) و زبان پردروغ.فردوسی.
ز کین تند گشت و برآمد ز جای
به بالای جنگی درآورد پای.فردوسی.
ز ایران برفت و بشد تا به چین
دلش پر ز باد و سرش پر ز کین(10).فردوسی.
|| حرب. جنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پلنگ دژ برازی دید بر کوه
که شیر چرخ گشت از کینش استوه.
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
همه ساله در جوشن کین بود
شب و روز در جنگ برزین بود.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
فرستاد بر میسره همچنین
سواران جنگی و مردان کین.فردوسی.
به کین اندرون تیغ بر هم شکست
سوی گرز بردند چون باد دست.فردوسی.
گرش رای کین است و خون ریختن
نداریم نیروی آویختن.فردوسی.
نز پی ملکت زند شاه جهان تیغ کین
نز پی تخت و حشم نز پی گنج و درم.
منوچهری.
چنان کز بانگ رعد نوبهاران
برون آید بهار از شاخساران
به بانگ کوس کین آمد همیدون
ز لشکرگه بهار جنگ بیرون.
(ویس و رامین).
نتابد ز پیل و نترسد ز شیر
نه از کین شود مانده نز خورد سیر.اسدی.
سپه را چو مهتر سبکسر بود
شکستن گه کین سبکتر بود.اسدی.
به کین اندر آن حمله بفکند تفت
ز پیلان برگستوان دار هفت.اسدی.
وقت آن آمد که روز کین چو خاک کربلا
آب را در دجله از خون عدو احمر کنی.
ناصرخسرو.
در میان آتش کین روز حرب و کارزار
خصم او چون مرغ باشد رمح او چون بابزن.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تهور گرنه بد بودی ز شاهان
نه جوشن داردی در کین نه مغفر.
ازرقی (از یادداشت ایضاً).
چون گه کین بنگرند زیر کف و ران شاه
ابلق پرخوی زمین ازرق پرخون فلک.
خاقانی.
چو بینی که دشمن به کین اندر است
سلامت به تسلیم و لین اندر است.سعدی.
- دشت کین؛ میدان جنگ. عرصهء کارزار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کین ساز کردن؛ آمادهء کارزار شدن. مهیای رزم شدن. برای جنگ مجهز شدن :
پراکند بس گنج و کین کرد ساز
بی اندازه آورد لشکر فراز.اسدی.
|| نفرت. (ناظم الاطباء). نفرت. تنفر. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح تصوف) تسلط صفات قهر را گویند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سیدجعفر سجادی).
(1) - kaena.
(2) - ken.
(3) - kin.
(4) - kanagh.
(5) - ken.
(6) - kina. (7) - به معنی اول نیز مناسبت دارد.
(8) - رجوع به کین کش شود.
(9) - به معنی اول نیز مناسبت دارد.
(10) - به معنی اول نیز تواند بود.

کین.

(موصول + ضمیر / ص) مخفف «که این» است، و آن را به الف هم نویسند به این صورت: «کاین». (برهان). مخفف که این. (ناظم الاطباء). که این. کاین. زیرا که این. (فرهنگ فارسی معین) :
به دل گفت کین روز ما تیره گشت
سر نامداران ما خیره گشت.فردوسی.
امروز تو را دسترس فردا نیست
واندیشهء فردات به جز سودا نیست
ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست
کین باقی عمر را بها پیدا نیست.خیام.
تا دست به اتفاق بر هم نزنیم
پایی ز نشاط بر سر غم نزنیم
خیزیم و دمی زنیم پیش از دم صبح
کین صبح بسی دمد که ما دم نزنیم.
(منسوب به خیام).
مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست
جواب دادم کین گریه نیست هست زغنگ.
سوزنی.
گر پارسا زنی شنود شعر پارسیش
وآن دست بیندش که بدان سان نوازن است
آن زن ز بینوایی چندان نوا زند
تا هر کسیش گوید کین بینوا زن است.
یوسف عروضی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
فارسی گفتا از این چون وارهیم
هم بیا کین را به انگوری دهیم.مولوی.
گفت با لیلی خلیفه کین تویی
کز تو مجنون شد پریشان و غوی.مولوی.
ای روح بخش بی بدل وی لذت علم و عمل
باقی بهانه ست و دغل کین علت آمد وآن دوا.
مولوی.
دولت فقر خدایا به من ارزانی دار
کین کرامت سبب حشمت و تمکین من است.
حافظ.

کین.

[کَ] (ع اِ) گوشت پارهء اندرون کس زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوشت اندرون فرج زن. (غیاث). گوشت اندرون شرم زن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || گره گوشت فرج شبیه به کرانهء خستهء خرما. ج، کیون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

کین.

[کَ] (ع مص) فروتنی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج): کان له کیناً؛ فروتنی نمود و خضوع کرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کین آب زنک.

[زَ نَ] (اِ مرکب)کون آب زنک. چچلاس. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به چچلاس و کون آب زنک شود.

کین آختن.

[تَ] (مص مرکب) کین کشیدن. کینه کشیدن. انتقام گرفتن :
دگر اسب شبدیز کز تاختن
نماندی به هنگام کین آختن.فردوسی.
همی برد بر هر سویی تاختن
بدان تاختن بود کین آختن.فردوسی.
یلانی که شان پیشه کین آختن
شبانروز خو کرده بر تاختن.اسدی.

کین آزمایی.

(حامص مرکب)جنگ آزمائی. جنگاوری. رزم آوری :
در صف کین آزمایی خسروا هر ساعت است
بازو و تیغ تو را مردی و برهانی دگر.
سوزنی.

کین آور.

[وَ] (نف مرکب) بهادر. غضبناک و جنگجو. (ناظم الاطباء). جنگاور. جنگجو. رزم آور :
و دیگر از ایران زمین هرچه هست
که آن شهرها را تو داری به دست
بپردازی و خود به توران شوی
ز جنگ و ز کین آوران بغنوی.فردوسی.
ستاره شناسان و دین آوران
سواران جنگی و کین آوران.فردوسی.
به چین و به ماچین نمانم سوار
نه کین آوری از در کارزار.فردوسی.
نه شمشیر کین آوران کند بود
که کین آوری زَاختر تند بود.سعدی.
رجوع به مدخل بعد شود. || انتقامجو :
به سلم و به تور آگهی تاختند
که کین آوران(1) جنگ برساختند.فردوسی.
رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - منوچهر و لشکرش که قصد گرفتن انتقام ایرج را داشتند.

کین آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب)خصومت و ستیزگی و جنگ و جدال. (ناظم الاطباء). جنگیدن. نبرد کردن. رزم آزمودن :
دل کینه ورْشان به دین آورم
سزاوارتر زآنکه کین آورم.فردوسی.
اگر پیل با پشّه کین آورد
همی رخنه در داد و دین آورد.(از العراضه).
|| انتقام کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
چو کین آوری کین ستانی کنم
شوی مهربان مهربانی کنم.نظامی.
رجوع به مدخل بعد شود.

کین آوری.

[وَ] (حامص مرکب)جنگاوری. جنگجویی. رجوع به مدخل قبل شود. || انتقامجوئی. خونخواهی :
میان ار ببستی به کین آوری
به ایران نکردی کسی سروری.فردوسی.
وگر بازگونه بود داوری
که شه میل دارد به کین آوری.نظامی.
کرم کن نه پرخاش و کین آوری
که عالم به زیر نگین آوری.سعدی.
رجوع به مدخل قبل شود.

کیناکینا.

(اِ) گنه گنه و پوست درخت کنکینا. (ناظم الاطباء). رجوع به کینین و کنکینا شود.

کینال.

(ص) مردم شراب خور و بدمست را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).

کین اندیش.

[اَ] (نف مرکب) که قصد انتقام دارد. که در اندیشهء انتقام جویی است. کینه جو :
بی گمان شد که گور کین اندیش
خواندش ازبهر کینه خواهی خویش.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 75).

کین انگیختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) جنگ برانگیختن. مسبب جنگ شدن :
دگر کین مینگیز در هیچ بوم
سر کینه خواهان مکش سوی روم.نظامی.

کین ایرج.

[نِ رَ] (اِخ) نام لحنی از سی لحن باربد. (فرهنگ رشیدی). نام لحن نوزدهم است از سی لحن باربد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کینهء ایرج. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) :
چو کردی کین ایرج را سرآغاز
جهان را کین ایرج نو شدی باز.نظامی.

کین بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) انتقام کشیدن. (فرهنگ فارسی معین).

کین پرور.

[پَرْ وَ] (نف مرکب) کین اندیش. که در اندیشهء انتقامجویی است. بدخواه. بداندیش :
تو دین پروری خصم کین پرور است
فرشته دگر اهرمن دیگر است.نظامی.

کین پژوه.

[پَ] (نف مرکب) کینه جو. انتقامجو. کینه خواه :
سرانجام پیران بیامد ز کوه
مرا برد نزدیک آن کین پژوه.فردوسی.

کین تاختن.

[تَ] (مص مرکب) جنگ کردن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو دید او گرفت آرزو ساختن
که من با تو آیم به کین تاختن.
اسدی (از یادداشت ایضاً).

کین توختن.

[تو تَ] (مص مرکب) انتقام کشیدن. (فرهنگ فارسی معین). انتقامجویی کردن :
نخواهی دبیری تو آموختن
ز دشمن نخواهی تو کین توختن.فردوسی.
متوز کین، عدو را به روزگار سپار
که روزگار به تعجیل از او بتوزد کین.
امیرمعزی (از آنندراج).
مرغان... عزیمت بر توختن کین مصمم گردانیدند. (کلیله و دمنه).
زمانه باد ز اعدای دولتت کین توز
که تا به دولت تو کین محنتم توزم.سوزنی.
لشکر بسیاری بر او جمع شد از غزنه و قندهار و گرمسیر و جبال غور و بعد از یک سال ملک غور... به کین توختن خروج کرد... (سلجوقنامهء ظهیری ص 47).
رجوع به مدخل بعد شود.

کین توز.

(نف مرکب) این لغت مرکب است از کین و توز به معنی کینه کش و صاحب کینه که تلافی کنندهء بدی باشد، چه کین به معنی کینه و توز به معنی کشیدن آمده است. (برهان) (آنندراج). کینه کش و صاحب کینه و تلافی کنندهء بدی. (ناظم الاطباء). انتقام گیرنده. منتقم. (فرهنگ فارسی معین). جویندهء کین. کشندهء کین. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
شماساس کین توز لشکرپناه
که قارن بکشتش به آوردگاه.فردوسی.
سواران کین توز بی حدومر
فرستاد همراه با یک پسر.اسدی.
وصول موکب میمون و موسم نوروز
خجسته باد بر ایام پهلوان کین توز.
خواجه عمید.
به وصال تو همه کینه بتوزم ز فراق
کس مبادا زپس وصل تو کین توز پدر.
سوزنی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خداوندا چو بر جان سمرقند
شود باد دی دیوانه کین توز.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
زمانه باد ز اعدای دولتت کین توز
که تا به دولت تو کین محنتم توزم.سوزنی.
بر یکی جود فایضت غالب
وز دگر جاه قاهرت کین توز.انوری.
تا دل خاقانی است از تو همی نگذرد
بو که در آرد به مهر آن دل کین توز را.
خاقانی.
بر سرت جای جای موی سپید
نه ز غدر سپهر کین توز است.خاقانی.
رجوع به مدخل قبل شود.

کین توزنده.

[زَ دَ / دِ] (نف مرکب)کین توز. انتقام گیرنده. منتقم :
تا بود در سینهء من رسته مهر خدمتت
چرخ کین توزنده کی بیند به چشم کین مرا؟
سوزنی.
رجوع به کین توز شود.

کین توزی.

(حامص مرکب) انتقام کشی. (فرهنگ فارسی معین). انتقامجویی :
بر اولیا و بر اعدای خود به لطف و به عنف
به مهربانی معروفی و به کین توزی.سوزنی.
رجوع به کین توز شود. || جفاکاری. ستمگری. بی لطفی. نامهربانی. خصومت ورزی :
رای تو به کین توزی دارد سر جانسوزی
چون نیست لبت روزی هم رای تو اولیتر.
خاقانی.

کین جستن.

[جُ تَ] (مص مرکب) با دشمنان به جنگ برخاستن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جنگ آوردن :
به آورد هر دو برآویختند
همی خاک بر اختران ریختند
فراوان ز هر گونه جستند کین
نه این زآن سته شد نه نیز آن از این.
فردوسی.
|| انتقام کشیدن. انتقامجویی کردن :
به زر مهر دادش یکی بدگهر
که کین پدر زو بجوید مگر.فردوسی.
ببرّی سر بیگناهان ز کین
ندانی که جوید جهان از تو کین.فردوسی.
یکی آنکه گفتی که کین نیا
بجستم من از چاره و کیمیا.فردوسی.
به دست خویش قضا را به سوی خویش کشید
هر آنکه جوید از آن شاه کینه جویان کین.
فرخی.
کین نجویم که خود دراز شود
طعنه شان خود به عکس بازشود.خاقانی.
به کین جستن مردهء ناپدید
سر زندگان را نشاید برید.(از العراضه).

کین جو.

(نف مرکب) رجوع به کین جوی شود.

کین جوک.

(اِ) خین جوک. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به خین جوک شود.

کین جوی.

(نف مرکب) انتقامجو. کینه جو :
چه جویی مهر کین جویی که با او
حدیث مهرجویی درنگیرد.خاقانی.
رجوع به کینه جوی شود. || جنگجو. دلاور. جنگ آور. رزمجوی :
ز گردان کین جوی سیصدهزار
سپه داشت شایستهء کارزار.اسدی.
بزد خیمه و صدهزار از سران
گزین کرد کین جوی و گندآوران.اسدی.
به گرشاسب کین جوی کشورگشا
جهان پهلوان گرد زاول خدا.اسدی.
رجوع به کینه جوی شود.

کین جویی.

(حامص مرکب) کینه جویی. انتقامجویی. انتقام کشی. رجوع به کین جوی و کینه جویی شود. || جنگ آوری. جنگ طلبی. جنگجویی. رجوع به کین جوی شود.

کینچ.

(اِخ) دهی از دهستان زانوسرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 250 تن سکنه دارد. از کردهای ایل خواجه وند نیز جماعتی در این ده زندگی می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

کینچاه.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 806 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کین خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) انتقام کشیدن. (فرهنگ فارسی معین). انتقامجویی کردن. خونخواهی کردن. کین جستن :
کنون است هنگام کین خواستن
بباید بسیجید و آراستن.دقیقی.
تو خواهی مگر کین آن نامدار
وگرنه منم کینه را خواستار.فردوسی.
چو با رستم آیم به کین خواستن
بباید تو را نوحه آراستن.فردوسی.
از آن تاکنون کین او کس نخواست
که پشت زمانه ندیدیم راست.فردوسی.
و اول کسی که از آن نژاد او پادشاهی یافت و کین ایرج خواست منوچهر بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 12).
شاها ز سنان تو جهانی شد راست
تیغ تو چهل سال ز اعدا کین خواست.
؟ (از سلجوقنامهء ظهیری ص 46).
ملک غور... خروج کرد به کین خواستن برادر سوری که او را به غزنین سلطان بهرام شاه بن مسعود کشته بود. (سلجوقنامهء ظهیری ص 47).
خون رزان ریخته وز پی کین خواستن
تاختن آورد ابر از سر دریاکنار.خاقانی.
به کین خواستن نرم شمشیر بود.نظامی.
کز او داد مظلوم مسکین او
بخواهند و از دیگران کین او.سعدی.
رجوع به کین جستن شود.

کین خواه.

[خوا / خا] (نف مرکب)کین خواهنده. انتقام جوینده. (فرهنگ فارسی معین). انتقام گیرنده. کینه جو. انتقام کشنده :
وگر خون او را بریزی به دست
که کین خواه او در جهان ایزد است.
فردوسی.
به تدبیری چنین آن شیر کین خواه
رعیت را برون آورد بر شاه.نظامی.
رجوع به کین خواستن شود.

کین خواهی.

[خوا / خا] (حامص مرکب) انتقام جویی. (فرهنگ فارسی معین). خونخواهی. دشمنی. خصومت :
آنچه به کین خواهی از تو آید فردا
نه ز قباد آمد ای ملک نه ز بهمن.فرخی.
چو کین خواهی ز خسرو کرد بهرام
ز کین خسروان خسرو شدش نام.نظامی.
ز کین خواهی کید پرداختم
چو شد دوست با دوست درساختم.نظامی.
و کین خواهی عترت نبوی را نصرت داده. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 71). رجوع به کین خواه و کین خواستن شود.

کین دار.

(نف مرکب) کین دارنده. آنکه از دیگری حقد و عداوت در دل دارد. آنکه دشمنی و بغض به دل دارد :
برِ بهمن آوردش از رزمگاه
بدو کرد کین دار چندی نگاه.فردوسی.
کین مدار آنها که از کین گمرهند
گورشان پهلوی کین داران نهند.مولوی.
باز فروریخت عشق از در و دیوار من
باز بدرّید بند اشتر کین دار من.مولوی.
مده پند و مبر خونم به گردن
که چشم دلبر کین دار مست است.مولوی.
رجوع به کین داشتن شود.

کین داشتن.

[تَ] (مص مرکب) دشمنی به دل داشتن. حقد در دل داشتن. عداوت و بغض از کسی داشتن :
چو دیندار کین دارد از پادشا
نگر تا نخوانی ورا پارسا.فردوسی.
کین مدار آنها که از کین گمرهند
گورشان پهلوی کین داران نهند.مولوی.
رجوع به کین دار شود

کینده.

[کَ یَ دَ / دِ] (ص) غالب و چیره، و به معنی ماده و سبب و باعث، و آن را کیوده نیز گفته اند. (از فرهنگ دساتیر) (انجمن آرا) (آنندراج). فاتح و غالب و مظفر و فیروز. (ناظم الاطباء).

کی نژاد.

[کَ / کِ نِ] (ص مرکب)شاهزاده. از خاندان کی. از دودمان شاهی :
بدانست کو نیست جز کی نژاد
ز فر و ز اورند او گشت شاد.فردوسی.
که آنجا فرود است و با مادر است
گوی کی نژاد است و گندآور است.فردوسی.
دلیری که بد پیلسم نام اوی
گوی کی نژادی یلی نامجوی.فردوسی.
رجوع به کی شود.

کین ساز.

(نف مرکب) آنکه موجب دشمنی و عداوت گردد. آنکه میان دیگران خصومت افکند. || جنگ آور. جنگجو :
به هر سو که رو کرد کین ساز بود
میانْشان یکی آتش انداز بود.
اسدی (گرشاسبنامه چ یغمائی ص 85).

کین ستان.

[سِ] (نف مرکب) منتقم و انتقام کشنده. (ناظم الاطباء). خونخواه. انتقامجو. آخذ ثار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به مدخل بعد و کین ستانی شود.

کین ستاندن.

[سِ دَ] (مص مرکب) کین ستدن. انتقام کشیدن :
ببخش ای شاه دریادل بکوش ای خسرو عادل
که گاه بخشش و کوشش دهی زرّ و ستانی کین.
امیرمعزی (از آنندراج).
رجوع به کین ستدن شود.

کین ستانی.

[سِ] (حامص مرکب) انتقام. (ناظم الاطباء). انتقامجویی. انتقام کشی. خونخواهی. اخذ ثار :
چو کین آوری کین ستانی کنم
شوی مهربان مهربانی کنم.نظامی.
رجوع به کین ستان شود.

کین ستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب) انتقام کشیدن. انتقام گرفتن. خونخواهی کردن. و رجوع به کین ستان شود.

کین سیاوش.

[نِ وَ / وُ / وو] (اِخ) کینهء سیاوش. نام لحنی است از سی لحن باربد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). نام لحن بیستم از جملهء سی لحن باربد. (برهان) : و اهل بخارا را بر کشتن سیاوش سرودهای عجیب است و مطربان آن سرودها را کین سیاوش گویند. (تاریخ بخارا).
در کین سیاوش ارغنون زن
آن زخمهء درفشان فروریخت.خاقانی.
ببین زخمه کز پیش کیخسرو دین
به کین سیاوش چه برهان نماید.خاقانی.
زخمهء گشتاسب در کین سیاوش نقش سحر
پیش تخت شاه کیخسرومکان انگیخته.
خاقانی.
چو زخمه راندی از کین سیاوش
پر از خون سیاوشان شدی گوش.نظامی.

کی نشان.

[کَ / کِ نِ] (ص مرکب) آنکه نشان از کی دارد. کی نژاد. اصیل زاده :
سزد گر بود نام او کی پشین
که هم کی نشان است و هم کی نشین.
نظامی (اقبالنامه چ وحید 31).

کی نشین.

[کَ / کِ نِ] (نف مرکب) آنکه بر جای کیان نشیند. آنکه جانشین شاهان بزرگ است :
سزد گر بود نام او کی پشین
که هم کی نشان است و هم کی نشین.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص31).

کی نشین.

[کَ / کِ نِ] (اِخ) مصحف کی پشین است. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 352). رجوع به کی پشین شود.

کین فزای.

[فَ] (نف مرکب) سخت کینه ور. بسیار انتقامجو :
به هفتم برانیم زیدر سپاه
که او کین فزای است و من کینه خواه.
فردوسی.

کینک.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان جانکی است که در بخش لردگان شهرستان شهرکرد واقع است و 228 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

کینکره.

[ ] (اِ) اسم هندی سرطان است. (فهرست مخزن الادویه).

کین کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب)کین کشنده. انتقامجو. منتقم. (فرهنگ فارسی معین) :
فروماند کابلشه از غم به درد
ز شیدسب کین کش بترسید مرد.اسدی.
یاد آمد ایچ آنچه منت گفتم
کاین دهر کین کش است ز نادان کین.
ناصرخسرو.
همه پولادپوش و آهن خای
کین کش و دیوبند و قلعه گشای.نظامی.
رجوع به کین کشیدن شود.

کین کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)انتقام جویی. (فرهنگ فارسی معین). انتقام. قصاص. استقادة. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مدارا کن از کین کشی بازگرد
که مردم نیازارد آزادمرد.نظامی.
رجوع به کین کش شود.

کین کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)انتقام کشیدن. خونخواهی کردن. طلب خون کردن :
گر این کینه از ایرج آمد پدید
منوچهر سرتاسر آن کین کشید.فردوسی.
قصد اطراف مملکت را دارند که کین پدران را از مسلمانان بکشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص378).
به زودی کشد بخت از آن خفته کین
چو بیداری او را بود در کمین.اسدی.
واکنون که چون شناختمش زین پس
برگردم و از او بکشم کین.ناصرخسرو.
فرزند توایم ای فلک ای مادر بی مهر
ای مادر ما چون که همی کین کشی از ما؟
ناصرخسرو.
بدین سنت کجا نوح پیمبر
به طوفان کین کشید از اهل کفران.
ناصرخسرو.
چرخ را جمشید و افریدون نماند
کز من مسکین کشد کین ای دریغ.خاقانی.
بپرسیدند کز طفلان خوری خار
ز پیران کین کشی چون باشد این کار؟
نظامی.
غایبی مندیش از نقصانشان
کو کشد کین ازبرای جانشان.مولوی.
زین سان که بکشتی به شکرخنده جهانی
خواهم که به دندان کشم از لعل تو کینها.
امیرخسرو (از آنندراج).

کینکینا.

(اِ)(1) رجوع به کنکینا شود.
]. kin ]
(1) - Quinquina

کینگ.

[نَ] (اِ) کون (به لهجهء طبری). (از نصاب طبری، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کینگاه.

(اِ مرکب) کینه گاه. عرصهء کارزار. رزمگاه. دشت کین. رجوع به کینه گاه شود.

کین گذار.

[گُ] (نف مرکب) کینه کش. (آنندراج). منتقم و انتقام کشندهء بدیها و زیانها. (ناظم الاطباء). انتقامجو :
به نزد بهو نامهء کین گذار
بفرمود پرخشم و پرکارزار.اسدی.
|| کسی که دارای خشم بسیار باشد و طالب پاداش بدیها بود. (ناظم الاطباء).

کین گر.

[گَ] (ص مرکب) کینه و عداوت تیز و افزون. (آنندراج). انتقام کشنده. منتقم. (فرهنگ فارسی معین).

کین گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) انتقام کشیدن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- کین گرفتن به دل؛ خصومت به دل گرفتن. دشمنی به دل راه دادن. کینه جو شدن :
اگر مرد رومی به دل کین گرفت
نباید که آید تو را این شگفت.فردوسی.

کین گستر.

[گُ تَ] (نف مرکب)دشمنی انداز. (ناظم الاطباء). آنکه مسبب خصومت و عداوت گردد.

کین گستری.

[گُ تَ] (حامص مرکب)دشمنی اندازی و سبب خصومت و عداوت گشتن. (ناظم الاطباء). || کین کشی. کین ستانی. انتقامجویی :
ببین تا به هنگام کین گستری
چه خون راندم از زنگی و بربری.نظامی.

کینگستون.

[تُنْ] (اِخ)(1) بندر و پایتخت کشور جامائیکا که بر ساحل جنوبی جزیرهء جامائیکا واقع است و 456600 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز تجارتی و صنعتی و جلب سیاحان است و فرودگاه دارد. (از لاروس).
(1) - Kingston.

کینگستون.

[تُنْ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در ایالت انتاریوی کانادا و بر کنار شط «سن لوران»(2) واقع است و 59000 تن سکنه و مدرسهء نظام و دانشگاه دارد. در این شهر صنایع نساجی و آلومینیوم رواج دارد. (از لاروس).
(1) - Kingston.
(2) - Saint-Laurent.

کینگستون اوپن هول.

[تُنْ پُ] (اِخ)(1)کینگستن اپان هال. شهری است در یورکشایر انگلستان و بر کنار همبر(2) که 303000 تن سکنه دارد. در این شهر یک کلیسای قدیمی متعلق به قرن چهاردهم م. وجود دارد. از بنادر صید ماهی است و صنایع شیمیایی نیز در آن رونق دارد. (از لاروس).
(1) - Kingston upon Hull.
(2) - Humber.

کین گیر.

(نف مرکب) کین گیرنده. کین کش. انتقامجو. کینه جو. کینه توز : المؤمن لیس بحقود؛ مؤمن کین گیر نبود. (کیمیای سعادت غزالی). رجوع به کین گرفتن شود.

کین نام.

(اِخ)(1) کین ناموس. هنگامی که مجلس مهستان اردوان سوم (اشک هجدهم) را از سلطنت خلع کردند، کین نام را به پادشاهی برگزیدند ولی وی استعفا کرد و تاج را از سر خود برداشت و دوباره بر سر اردوان نهاد. (از ایران باستان ج 3 ص2412).
(1) - Kinnam.

کین ناموس.

(اِخ)(1) رجوع به کین نام شود.
(1) - Kinnamus.

کین ور.

[وَ] (ص مرکب) بدخواه و بداندیش و دشمن. (ناظم الاطباء). به معنی کینه ور. (آنندراج) : و این دارابن دارا با وزیر پدرش «رشتن» کین ور بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 55). || جنگجو. جنگ آور. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : هرگاه که دل بزرگ بود و خون او سطبر باشد مردم دلیر و کین ور باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، از یادداشت ایضاً). || انتقام کشنده. کینه ور: الوتر؛ کین ور کردن. الغل؛ کین ور شدن. (تاج المصادر بیهقی).

کین ورزیدن.

[وَ دَ] (مص مرکب)دشمنی کردن. خصومت ورزیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دشمنی ورزیدن. || انتقام جستن. (فرهنگ فارسی معین).

کین وری.

[وَ] (حامص مرکب) بدخواهی و دشمنی و بداندیشی. (ناظم الاطباء). عداوت. کینه توزی :
کز سر کین وری و بدخویی
در حق من دعای بد گویی.نظامی.
کارگاه خشم گشت و کین وری
کینه دان اصل ضلال و کافری.مولوی.
رجوع به کین ور شود.

کینوس.

[کَ] (اِخ) نام کوهستانی است از نواحی بدخشان و مردمان شریر و کثیف داشته، کمال الدین ملقب به کوتاه پای که مردی شاعر بوده از جانب فخرالملک مؤیدالدوله خواجه ابوبکر ترمدی عامل و حاکم آنجا گفته است :
کوهی کشیده سر به مه هم اندر آن گم کرده ره
تاریک چون جان از گنه مکروه چون شخص از علل
گر من نه بر افسوسمی کی عامل کینوسمی
با خاک ره کی بوسمی افتان و خیزان بر جبل.
(از انجمن آرا).
رجوع به تذکرهء دولتشاه سمرقندی ص 463 شود.

کینونت.

[کَ نو نَ] (ع مص) کینونة. کینونه. بودن. (فرهنگ فارسی معین). بودن. (غیاث). بودن. هست شدن. موجود شدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کینونة و کینونه شود. || (اِمص) آفرینش و پیدایش. (غیاث). آفرینش. کون. (فرهنگ فارسی معین). || بُوِش. باشش. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به مدخل بعد شود.

کینونة.

[کَ نو نَ] (ع مص) بودن. (ترجمان القرآن) (آنندراج). بودن و هست شدن. کون. کیان. (منتهی الارب). حادث شدن. کون. کیان. (از اقرب الموارد). رجوع به کینونه و کینونت شود. || (اِمص) آفرینش. پیدایش. (آنندراج). رجوع به کینونه و کینونت شود.

کینونه.

[کَ نو نَ / نِ] (از ع، مص) بودن. (فرهنگ فارسی معین) : همه مرادهای هردوجهانی چون نردبان پایه است به یک مراد، و آن کینونه است فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر. (معارف بهاء ولد ص 26، از فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) آفرینش. کون. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کینونت و کینونة شود.

کینونیه.

[کَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از مجوس، ایشان سه اصل اثبات کنند: آتش و آب و خاک، و هر سه را قدیم خوانند و گویند همهء موجودات از اینها صادر شود. (نفایس الفنون).

کینة.

[کَ نَ] (ع اِ) کُنار. (منتهی الارب). بار درخت سدر. (از اقرب الموارد). || درخت کُنار. (ناظم الاطباء). || (اِمص) پذیرفتاری. (منتهی الارب). پذیرفتاری و کفالت. واحد کَیْن. (ناظم الاطباء). کفالت. (اقرب الموارد).

کینة.

[نَ] (ع اِ) سختی خواری. (منتهی الارب). شدت خوارکننده. (از اقرب الموارد). سختی و شدت. خواری و مذلت. (ناظم الاطباء). || بدحالی، و گویند: بات فلان بکینة سوء؛ ای بحالة سوء. (منتهی الارب). || حالت. یقال: بات فلان بکینة سو؛ ای بحالة سوء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کینه.

[نَ / نِ] (اِ) به معنی بیمهری و عداوت و آزار کسی را در دل پوشیده داشتن باشد. (برهان). بغض و عداوت. کین. (آنندراج)(1). دشمنی و عداوت و بدخواهی و آزار کسی در دل پنهان داشتن. (ناظم الاطباء). کین. دشمنی نهفته در دل. خصومت پنهانی و عداوت که از سوء رفتار یا گفتار کسی در دل گیرند. بغض. بغضاء. حقد. غل. حَنَق. ضِغْن. ضَغینة. ذَحل. اِحْنة. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
زبانی سخنگوی و دستی گشاده
دلی هَمْش کینه هَمَش مهربانی.دقیقی.
بِنِه کینه و دور باش از هوا
مبادا هوا بر تو فرمانروا.فردوسی.
به یزدان که از تو مرا کینه نیست
به دل نیز آن کینه دیرینه نیست.فردوسی.
میاز ایچ با آز و با کینه دست
به منزل مکن جایگاه نشست.فردوسی.
بدو گفت شاپور کز بوستان
نروید همی کینهء دوستان.فردوسی.
از پدر چون از پدندر دشمنی بیند همی
مادر از کینه بر او مانند مادندر شود.لبیبی.
رزبان آمد با حمیت و با کینه
خونشان افکند اندر خم سنگینه.منوچهری.
گر هیچ سخن گویم با تو ز شکر خوشتر
صد کینه به دل گیری صد اشک فروباری.
منوچهری.
برادر با برادر کینه ور بود
ز کینه دوست از دشمن بتر بود.
(ویس و رامین).
هرکه یک روز جست کینهء او.قطران.
زبهر این زن بدخوی بدمهر
چه باید بود با یاران به کینه؟ناصرخسرو.
گر خویشتن کشی ز جهان ورنی
بر تو به کینه او بکشد خنجر.
ناصرخسرو.
پر از خنده روی و لب و دل ز کینه
بر ایشان پر از خشم و انکار دارد.
ناصرخسرو.
در دلْش چو نار شعله زد کینه
بر تنْش چو مار کینه زد اعضا.مسعودسعد.
این دارابن دارا با وزیر پدرش «رشتن» کین ور بود... وزیر همزاد او را زهر داد... و دارا از آن حال خبر یافت و آن کینه در دل گرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 55).
هست مهر زمانه با کینه
سیر دارد میان لوزینه.سنائی.
در دل اهل خرد ز صاحب عادل
تخم عداوت مباد کشته و کینه.سوزنی.
آب زدند آسیای کام ز کینه
کینه چه دارند کآسیا به کفاف است.خاقانی.
گرچه از روزگار زاده ست او
روزگارش به کینه می شکند.خاقانی.
مکن خراب سینه ام که من نه مرد کینه ام
ز مهر تو بری نه ام به جان کشم جفای تو.
خاقانی.
مبارک آمد روز و مساعد آمد یار
سلاح کینه بیفگند چرخ کینه گزار.
؟ (از سندبادنامه).
کارگاه خشم گشت و کین وری
کینه دان اصل ضلال و کافری.مولوی.
اصل کینه دوزخ است و کین تو
جزو آن کل است و خصم دین تو.مولوی.
تو هم جنگ را باش چون کینه خواست
که با کینه ور مهربانی خطاست.سعدی.
- کینه از دل شستن؛ دشمنی و عداوت از دل بیرون کردن :
سر نامه کرد آفرین از نخست
بر آن کس که او کینه از دل بشست.
فردوسی.
- کینهء شتری؛ کینهء سخت. (امثال و حکم ص 1261). کینهء پیوسته و دایم که زایل نشود. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- کینه کردن؛ دشمنی کردن. بیمهری کردن :
جور با عاشق دیرینه نمی باید کرد
گر محبت نکنی کینه نمی باید کرد.
میرزا معصوم تبریزی (از آنندراج).
-امثال: کینهء شکم تا چهل سال است ، نظیر: داغ شکم از داغ عزیزان بدتر است. (امثال و حکم ص 1261).
|| قصاص و انتقام. (آنندراج). رجوع به کین شود.
- کینه بازآوردن؛ انتقام گرفتن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : پس آواز داد به بانگ بلند که ای نصر سیار چگونه دیدی این کینه بازآوردن؟ (بلعمی، از یادداشت ایضاً).
- کینه بازخواستن؛ انتقام کشیدن. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انتقام جویی کردن :
کیان زاده گفت ای جهاندار شاه
برو کینهء باب من بازخواه.دقیقی.
وگر جنگ را یار داری کسی
همان گنج و دینار داری بسی
بر این کوش و این کینه ها بازخواه
بود خواسته، تنگ ناید سپاه.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
در آن سال که امیر مودود به دینور رسید و کینهء سلطان شهید بازخواست و به غزنین رفت و به تخت ملک نشست. (تاریخ بیهقی). || نفرت. تنفر. (فرهنگ فارسی معین). || جنگ. حرب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
که دارد گه کینه پایاب او
ندیدی بروهای پُرتاب او؟فردوسی.
به تنها نشد بر برش جنگجوی
سپردیم میدان کینه بدوی.فردوسی.
همه کینه را چشم روشن کنید
نهالی ز خفتان و جوشن کنید.فردوسی.
از بیم خویش تیره شود بر سپهر تیر
گر روز کینه دست برد سوی آسمان.فرخی.
بداندیش او کشته در جنگ او
چو در کینهء اردشیر اردوان.فرخی.
(1) - صاحب آنندراج افزاید: سرکهء ده ساله کینهء دیرینه را گویند، و با لفظ کشیدن و ستدن و گرفتن و خواستن و توختن و بستن و آوردن مستعمل.

کینه آوردن.

[نَ / نِ وَ دَ] (مص مرکب)کین آوردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کین آوردن شود.

کینه ای.

[نَ / نِ] (ص نسبی) کینه توز. کینه جو. انتقام جو.

کینهء ایرج.

[نَ / نِ یِ رَ] (اِخ) به معنی کین ایرج است که نام لحن نوزدهم باشد از سی لحن باربد. (برهان). نام لحن نوزدهم از سی لحن باربد. (ناظم الاطباء). رجوع به کین ایرج شود.

کینه بستن.

[نَ / نِ بَ تَ] (مص مرکب)کین بستن. انتقام کشیدن. || دشمن شدن. عداوت پیدا کردن :
به کیش حق پرستان کینه نتوان بست با دشمن
مسلمانی گره از رشتهء زنار بگشاید.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).

کینه پرور.

[نَ / نِ پَرْ وَ] (نف مرکب) آنکه کینهء دیگری در دل گیرد تا در فرصتی مناسب ابراز کند و انتقام گیرد :
آن کینه پروری که ز بغض تو دم زند
وآن خون گرفته ای که به کینت کشد رقم.
محمد عرفی (از آنندراج).

کینه توختن.

[نَ / نِ تو تَ] (مص مرکب)کین توختن. انتقام کشیدن :
چون چنان است که بر دست عنان داند داشت
کینه توزد به گه جنگ ز هر کینه وری.
فرخی.
به وصال تو همه کینه بتوزم ز فراق
کس مبادا ز پس وصل تو کین توز پدر.
سوزنی.
پس پسر این فرخ هرمز، نام او رستم، لشکرها جمع کرد و بیامد به کینه توختن و این زن را هلاک کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 110). و رجوع به مدخل بعد شود.

کینه توز.

[نَ / نِ] (نف مرکب) کینه اندوز. کینه کش. (غیاث). کینه خواه. (آنندراج). صاحب کینه و انتقام کشنده و تلافی بدی کننده. کینه توزنده. (ناظم الاطباء). کین کش. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جنگجو و کینه ور :
زبهر طلایه یکی کینه توز
فرستاد با لشکر رزم یوز.
فردوسی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چو آمد به زاول یل کینه توز
برآسود با کام دل هفت روز.اسدی.
گرفتار در دست آن کینه توز
همی گفت با خود به زاری و سوز.سعدی.
لعل لب کرشمه را چاشنی عتاب ده
چین غضب زیاده کن ابروی کینه توز را.
طالب آملی (از آنندراج).
و رجوع به کین توختن و مدخل بعد شود.

کینه توزی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)کین توزی. انتقام جویی. انتقام کشی :
خواری من ز کینه توزی بخت
از عزیزان مهربان برخاست.خاقانی.
و رجوع به کین توز شود.

کینه جستن.

[نَ / نِ جُ تَ] (مص مرکب)انتقام کشیدن. انتقامجویی کردن. خونخواهی کردن. کینه کشیدن. کینه خواستن :
ز ایوان به دشت آمد افراسیاب
همی کرد بر کینه جستن شتاب.فردوسی.
کینه نجوید مگر از دوستان
بر چه نهادی تو الهی بناش؟ناصرخسرو.
هر آن کسی که همی کینه جست با تو به دل
نه دیر، زود که بخت بدش پشیمان کرد.
مسعودسعد.
و رجوع به کینه خواستن و کینه کشیدن شود.

کینه جو.

[نَ / نِ] (نف مرکب) کینه خواه. (ناظم الاطباء). کینه جوینده. انتقام جو. انتقام کشنده. خونخواه. کینه جوی :
بفرمود تا پیش او آمدند
همه با دلی کینه جو آمدند.فردوسی.
و رجوع به کینه جوی شود.

کینه جوی.

[نَ / نِ] (نف مرکب)انتقام خواهنده. انتقام طلب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انتقام جو. انتقام کشنده :
جز به مادندر نماند این جهان کینه جوی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
چنان همچو کیخسرو کینه جوی
تو را بیش بود از کیان آبروی.دقیقی.
منم پور آن نیکبخت آبتین
که ضحاک بگرفت ز ایران زمین
بکشتش به زاری و من کینه جوی
نهادم سوی تخت ضحاک روی.فردوسی.
من اینک به مرو آمدم کینه جوی
نمانم به هیتالیان رنگ و بوی.فردوسی.
به درگاه کاوس بنهاد روی
دو دیده پر از خون و دل کینه جوی.
فردوسی.
چو پیدا شود دشمنی کینه جوی
نهان هر زمان پرسی از کار اوی.اسدی.
گر از هیچ سو دشمنی کینه جوی
تو را هست جایی به من بازگوی.اسدی.
چو پیدا نیاری بدش کینه جوی
نهانی بدار و بپرداز از اوی.اسدی.
فرعون روزگار ز من کینه جوی گشت
چون من به علم در کف موسی عصا شدم.
ناصرخسرو.
به قلب اندرون روسی کینه جوی
ز مهر سکندر شده سینه شوی.نظامی.
روزی از آنجا که فلک راست، خوی
گشت ز بی مهریشان کینه جوی.جامی.
|| جنگجوی. رزمخواه :
چو برداشت پرده ز پیش آفتاب
برآمد سر کینه جویان ز خواب.فردوسی.
به کشتی گرفتن نهادند روی
دو گرد سرافراز و دو کینه جوی(1).فردوسی.
ندید از بزرگان کسی کینه جوی
که با او به روی اندر آرند روی.فردوسی.
مگر شاه با لشکر کینه جوی
نهد سوی ایران بدین جنگ روی.فردوسی.
چو گرد آورد مردم کینه جوی
بتابد ز پیمان و سوگند اوی.فردوسی.
به دست خویش قضا را به سوی خویش کشد
هر آنکه جوید از آن شاه کینه جویان کین.
فرخی.
بدین سان نظاره دو شاه از دو روی
میان در دو لشکر به هم کینه جوی.اسدی.
و رجوع به کین جو شود.
(1) - به معنی قبل نیز تواند بود.

کینه جویی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)کینه خواهی. (ناظم الاطباء). انتقام جویی. دشمنی :
عجب ناید ز خوبان تندخویی
چنان کز مهر گردون کینه جویی.نظامی.
کینه جویی روش احسان نیست
هرکه احسان نکند انسان نیست.جامی.
و رجوع به کینه جو و کین جویی شود.

کینه خواستن.

[نَ / نِ خوا / خا تَ](مص مرکب) انتقام جستن. انتقام جویی کردن. خونخواهی کردن : پریان به فرمان آن آمدند دلش بدان کینه خواستن شاد شد. (قصص الانبیاء ص 34). و کینهء جد بخواست از سلم و تور. (فارسنامهء ابن البلخی). و رجوع به کین خواستن شود.

کینه خواه.

[نَ / نِ خوا / خا] (نف مرکب)بدخواه و بداندیش و تلافی کنندهء بدی. (ناظم الاطباء). منتقم. خونخواه. آخذ ثار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). انتقام جو :
خبر شد به ترکان که آمد سپاه
جهانجوی کیخسرو کینه خواه.فردوسی.
همان مادرم را ز پرده به راه
کشیدی و گشتی چنین کینه خواه.فردوسی.
برفتیم از ایران چنان کینه خواه
بدین مایه لشکر به فرمان شاه.فردوسی.
هر آن کینه خواهی که پیش تو آمد
سیه کرد بر سوک او جامه مادر.فرخی.
بدین زاری بکشتستند شاهی
ز لشکر نیست او را کینه خواهی.
(ویس و رامین).
بیامد به خون پسر کینه خواه
برآویخت با پهلوان سپاه.اسدی.
وز آن سو جهان پهلوان سپاه
بیامد به یک منزلی کینه خواه.اسدی.
فرستاد مر کاوه را کینه خواه
به خاورزمین با درفش سیاه.اسدی.
اگر از پی باژ شاه آمدی
به فرمان او کینه خواه آمدی.اسدی.
خالی ز تو چشم کینه خواهان
دور از سر تو کمند شاهان.نظامی.
از آن رایت آن بود مقصود شاه
که رایت ز رایت بود کینه خواه.نظامی.
نخسبم نیاسایم از هیچ راه
مگر کینه بستانم از کینه خواه.نظامی.
|| جنگجو. دلیر. دلاور. جنگاور :
سواری و می خوردن و بارگاه
بیاموخت رستم بدان کینه خواه(1).فردوسی.
همه نامجوی و همه کینه خواه
به افسون نگردند از این رزمگاه.فردوسی.
چو آن نامداران توران سپاه
کشیدند آن لشکر کینه خواه.فردوسی.
چو پیدا شود کینه خواهی سترگ
که باشد قوی با سپاهی بزرگ.اسدی.
دگر کینه خواهی درآمد به جنگ
فلک هم درآورد پایش به سنگ.نظامی.
دگر کین مینگیز در هیچ بوم
سر کینه خواهان مکش سوی روم.نظامی.
(1) - به معنی قبل هم تواند بود.

کینه خواهی.

[نَ / نِ خوا / خا] (حامص مرکب) انتقام و تلافی بدیها. بدخواهی و بداندیشی. (ناظم الاطباء). انتقام جویی :
بی گمان شد که گور کین اندیش
خواندش ازبهر کینه خواهی خویش.نظامی.
چو هر یک جداگانه شاهی کنند
ز یکدیگران کینه خواهی کنند.نظامی.
و رجوع به کینه خواه و کین خواهی شود.

کینه دار.

[نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه دارای کینه است. دشمن. (فرهنگ فارسی معین). بداندیش. خصم. آنکه از دیگری عداوت و خصومت در دل دارد :
شما گر همه کینه دار منید
وگر دوستارید و یار منید.فردوسی.
دو شاه و دو کشور چنان کینه دار
برفتند با خوارمایه سوار.فردوسی.
اگر خواهی که کم دوست و کم یار نباشی کینه دار مباش. (قابوسنامه).
نبینی که چون کینه داران گل نو
پر از خون دل و دست پرخار دارد؟
ناصرخسرو.
نهان دشمنی کینه دار است بر تو
نباید که بِفْریبدت آشکارش.ناصرخسرو.
از ایشان یکی کینه دار است و بدخو
دگر شاد و جویای خواب است و یا خور.
ناصرخسرو.
بر نیکبخت سرخ چنانی بدین سبب
هستی تو کینه دارتر از کافر فرنگ.سوزنی.
بترس از کینه دار نیم کشته
که بد گیرند مار نیم کشته.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| انتقام جو. کینه خواه و جنگجو :
سپهدار چون قارن کینه دار
سواران جنگی چو سیصدهزار.فردوسی.
برِ لشکر شهریار آمدند
جفاپیشه و کینه دار آمدند.فردوسی.
از او بازماندند هر سه سوار
پس پشت او دشمن کینه دار.فردوسی.
فرازآمدش تیغ زن صدهزار
همه رزمجوی و همه کینه دار.فردوسی.
به جهرم فرستاد چندی سوار
یکی مرد جویندهء کینه دار.فردوسی.

کینه داری.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت کینه دار. دشمنی. خصومت. کینه توزی :
بیا با ما مورز این کینه داری
که حق صحبت دیرینه داری.حافظ.
و رجوع به کینه دار شود.

کینه داشتن.

[نَ / نِ تَ] (مص مرکب)دشمنی داشتن. عداوت داشتن :
همانا که کاوس بد کرده بود
جهان آفرین را بیازرده بود
که دیوی چنین بر سیاوش گماشت
ندانم چه زآن بی گنه کینه داشت.فردوسی.
چو خواهد ز دشمن کسی زینهار
تو زنهارده باش و کینه مدار.فردوسی.
آب زدند آسیای کام ز کینه
کینه چه دارند کآسیا به کفاف است.خاقانی.

کینه ساختن.

[نَ / نِ تَ] (مص مرکب)دشمنی کردن. خصومت ورزیدن. جنگ کردن :
چنین داد پاسخ فرامرز باز
که با شیر درّنده کینه مساز.فردوسی.

کینه ساز.

[نَ / نِ] (نف مرکب) انتقام جو. منتقم. انتقام گیرنده :
سوی خیمهء خویش بازآمدند
همه با سری کینه ساز آمدند.فردوسی.
شوند آگه از من که بازآمدم
دل آگنده و کینه ساز آمدم.فردوسی.
برفتند هر دو به راه دراز
یکی آزپیشه یکی کینه ساز.فردوسی.
جوری که ز غمزهء تو دیدیم
بر عالم کینه ساز بستیم.خاقانی.
سیه شیر چندان بود کینه ساز
که از دور دندان نماید گراز.نظامی.
|| جنگجو :
چو او را ندیدند گشتند باز
دلیران سوی رستم کینه ساز.فردوسی.

کینه ستدن.

[نَ / نِ سِ تَ دَ] (مص مرکب) کین ستدن. کین ستاندن. کینه گرفتن. رجوع به کین ستدن و کین ستاندن شود.

کینه سرشت.

[نَ / نِ سِ رِ] (ص مرکب)کینه توز. کینه دار. آنکه دشمنی نهفته در دل دارد و به آسانی نمی زداید. آنکه کینه جویی در نهاد وی است :
به عقیدت جهود کینه سرشت
مار نیرنگ و اژدهای کنشت.نظامی.

کینه سگال.

[نَ / نِ سِ] (نف مرکب)کینه جو. بداندیش. آنکه در اندیشهء کینه توزی و انتقامجویی باشد :
می زدند آن دو شیر کینه سگال
بر زمین چون دو اژدها دنبال.نظامی.

کینه سنج.

[نَ / نِ سَ] (نف مرکب) کینه دار. کینه کش. کینه ور. کینه ورز. (آنندراج). انتقامجو :
به جای فرستادن نزل و گنج
چرا با هزبران شدی کینه سنج؟
نظامی (از آنندراج).

کینهء سیاوش.

[نَ / نِ یِ وَ / وُ / وو] (اِخ)به معنی کین سیاوش است که نام لحن بیستم باشد از سی لحن باربد. (برهان) (ناظم الاطباء) :
خرمتر از بهار و سراید به زیر و بم
گه کینهء سیاوش و گه سبزهء بهار.
ازرقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کینه کش.

[نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب)تلافی کنندهء بدی. (برهان). تلافی کنندهء بدی و منتقم. (ناظم الاطباء). انتقامجو. کین کش :
وز آن پس به پیشت پرستاروش
روم تا به پیش شه کینه کش.فردوسی.
به نزد بزرگان سالارفش
دلیران اسب افکن کینه کش.فردوسی.
بدو گفت کین شاه خورشیدفش
که ایدر بیامد چنین کینه کش...فردوسی.
به پذرفتن چیز و گفتار خوش
مباش ایمن از دشمن کینه کش.فردوسی.
ز بدخواه و از مردم کینه کش
توان دوست کردن به گفتار خوش.اسدی.
خستهء آسمان کینه کش است
بستهء روزگار غدار است.مسعودسعد.
گفت شنیدم که سخن رانده ای
کینه کش و خیره کشم خوانده ای .نظامی.
پادشاهان که کینه کش باشند
خون کنند آن زمان که خوش باشند.نظامی.
گر بزد مر اسب را آن کینه کش
آن نزد بر اسب زد بر سکسکش.
مولوی (مثنوی چ رمضانی ص 201).
صدهزاران طفل کشت آن کینه کش
وآنکه او می جست اندر خانه اش.مولوی.
و رجوع به کین کش شود. || جنگجو. جنگاور. مبارز. دلیر :
تو برخیز اکنون از این خواب خوش
برآویز با رستم کینه کش.فردوسی.
به مهمان چنین گفت کای شاه فش
بلنداختر و یکدل و کینه کش.فردوسی.
چو او کینه کش باشد و رهنمای
سواران گیتی ندارند پای.فردوسی.
چون به صف آید کمان خویش دهد خم
از دل شیران کینه کش بچکد خون.فرخی.
چنان تا از آن لشکر کینه کش
بیفکند بر جای هفتادوشش.اسدی.

کینه کش.

[نَ / نِ کَ / کِ] (اِ مرکب) نام روز دوازدهم است از ماههای ملکی. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). نام روز دوازدهم از هر ماهی. (ناظم الاطباء).

کینه کشی.

[نَ / نِ کَ / کِ] (حامص مرکب) انتقام و تلافی بدیها. (ناظم الاطباء). انتقامجویی. کینه ورزی: نقمة؛ کینه کشی. (منتهی الارب) :
چون خواهش یکدگر شنیدند
از کینه کشی عنان کشیدند.نظامی.
و رجوع به کینه کش (نف مرکب) شود.

کینه کشیدن.

[نَ / نِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) انتقام. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). انتقام کشیدن. (ناظم الاطباء). انتقامجویی کردن : اگر خشم نیافریدی هیچکس روی ننهادی سوی کینه کشیدن. (تاریخ بیهقی).
ارجو که زود سخت به فوجی سپیدپوش
کینه کشد خدای ز فوجی سیه سلب.
ناصرخسرو.
همیشه کینهء تو من کشم ز دشمن تو
رواست گر نکشی تیغ کینه کش ز نیام.
مسعودسعد.
هان تا حسام شاه کشد کینه از تو باش
از غور غصه صفر کند سینه از تو باش.
خاقانی.
گر نیی زهر، سینه کمتر سوز
ور نیی دهر، کینه کمتر کش.خاقانی.
هر کس ز خصم کینه به نوع دگر کشید
مژگان به گریه لب به دعا خسروا سپار.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).

کینه کوش.

[نَ / نِ] (نف مرکب) کینه کش. کینه دار. کینه ور. کینه ورز. (آنندراج). کوشنده برای انتقامجویی. آنکه برای انتقام کوشش کند. سخت منتقم :
باش که تا دررسد آن کینه کوش
مهر مرا بیند و ماند خموش.
امیرخسرو (از آنندراج).

کینه گاه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) میدان جنگ و جنگ گاه. (آنندراج). میدان جنگ و کارزار و جای خصومت و نزاع. (ناظم الاطباء). رزمگاه. دارالحرب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
گرانمایه دستور گفتش به شاه
نبایَدْت رفتن بدان کینه گاه.دقیقی.
بترسم که گر بار دیگر سپاه
به جنگ اندر آید در این کینه گاه.فردوسی.
که گر من شوم کشته بر کینه گاه
شما کس مپایید پیش سپاه.فردوسی.
بدو گفت تا من بدین کینه گاه
کمر بسته ام با دلیران شاه...فردوسی.
یکی با من ایدر بدین کینه گاه
بگردد به گرز گران کینه خواه.فردوسی.
کدامین دلاور که در کینه گاه
به پیشانیش کرد یارد نگاه؟اسدی.

کینه گذار.

[نَ / نِ گُ] (نف مرکب)کینه توز. کینه کش. انتقامجو :
فدای جان و تنش کرد پیل و مال چو دید
چنین دو دشمن کینه گذار(1) از آتش و آب.
مسعودسعد (دیوان ص 27).
(1) - شاید: کینه گزار. رجوع به کینه گزار شود.

کینه گرفتن.

[نَ / نِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)دشمنی به دل گرفتن. دشمنی در دل نهان داشتن. عداوت در دل پیدا کردن :
چنین گفت هرگز که دید این شگفت
دژم گشت وز پور کینه گرفت.
(شاهنامه چ دبیرسیاقی ص 1359).
مرا به گاه و به تخت تو هیچ حاجت نیست
به دل چه کینه گرفتی ز من به بی گنهی؟
ناصرخسرو.
|| انتقام گرفتن. انتقام جویی کردن :
علو همت من کینه از دشمن نمی گیرد
به رنگ شعله خون خار بر گردن نمی گیرد.
میرزا عبدالغنی قبول (از آنندراج).
و رجوع به کین گرفتن شود.

کینه گزار.

[نَ / نِ گُ] (نف مرکب)انتقامجو. انتقام طلب. منتقم. که انتقام به جای آورد :
تو بدکنندهء خود را به روزگار سپار
که روزگار تو را چاکری است کینه گزار.
فرخی.
به چاشتگاه ملک بی کمر میان سپاه
برفت بر دم آن جنگجوی کینه گزار.فرخی.
مبارک آمد روز و مساعد آمد یار
سلاح کینه بیفگند چرخ کینه گزار.
؟ (از سندبادنامه).
و رجوع به کین گرفتن شود.

کینه گزاری.

[نَ / نِ گُ] (حامص مرکب)انتقامجویی. انتقام طلبی. خونخواهی :
نیلِ دهنده تویی به گاه عطیت
پیلِ دمنده به گاه کینه گزاری.
رودکی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کینه گزار شود.

کینه گه.

[نَ / نِ گَهْ] (اِ مرکب) کینه گاه. میدان جنگ. رزمگاه. عرصهء کارزار :
به پیش نیاکانْت بسته کمر
به هر کینه گه با یکی کینه ور.فردوسی.
زمانی نکرد او یله جای خویش
بیفشرد بر کینه گه پای خویش.فردوسی.
همه نامداران شمشیرزن
بر این کینه گه بر شدیم انجمن.فردوسی.
خنک آنکه بر کینه گه کشته شد
نه از ننگ ترکان سرش گشته شد.فردوسی.
و رجوع به کینه گاه شود.

کینه ور.

[نَ / نِ وَ] (ص مرکب)(1) صاحب کینه و صاحب عداوت و بی مهر. (برهان). کینه دار. کینه ورز. (آنندراج). پهلوی، کین ور(2). ارمنی، کینه ور(3) (صاحب کینه). (حاشیهء برهان چ معین). حَقود. حاقد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی مهر و صاحب دشمنی و عداوت. بدخواه و بداندیش. (ناظم الاطباء). بسیار دشمن. آنکه دشمنی سخت از دیگری به دل دارد :
دو خونی برافراخته سر به ماه
چنان کینه ور گشته از کین شاه.فردوسی.
درم داد و آن لشکر آباد کرد
دل مردم کینه ور شاد کرد.فردوسی.
دل کینه ورْشان به دین آورم
سزاوارتر زآنکه کین آورم.فردوسی.
سر کینه ورْشان به راه آورند
گر آیین شمشیر و گاه آورند.فردوسی.
زو در جهان دلی نشناسم که نیست شاد
با او به دل چگونه توان بود کینه ور؟فرخی.
برادر با برادر کینه ور بود
ز کینه دوست از دشمن بتر بود.
(ویس و رامین).
گرچه شان کار همه ساخته از یکدگر است
همگان کینه ور و خاسته بر یکدگرند.
ناصرخسرو.
پیش تو در می رود این کینه ور
تو ز پس او چه دوی شادمان؟ناصرخسرو.
بسی پند گفت این جهاندیده پیر
نشد در دل کینه ور جایگیر.نظامی.
- کینه ور شدن؛ دشمن شدن. عداوت پیدا کردن :
که باشم من اندر جهان سربه سر
که بر من شود پادشه کینه ور.فردوسی.
- کینه ور گشتن؛ جنگ خواه شدن :
چو او کینه ور گشت و من چاره جوی
سپه را چو روی اندرآمد به روی.فردوسی.
|| منتقم و تلافی کنندهء بدی. (ناظم الاطباء). کینه کش. (آنندراج). انتقامجو. انتقام طلب :
از مار کینه ورتر ناسازتر چه باشد
گفتار چربش آرد بیرون ز آشیانه.لبیبی.
بدسگال بدسگالت باد چرخ کینه ور
دوستار دوستارت باد جبار قدیر.سنائی.
همه روز اعور است چرخ ولیک
احول است آن زمان که کینه ور است.
خاقانی.
دل کینه ور گشت بر کینه تیز.نظامی.
لشکر انگیخت بیش از اندازه
کینه ور تیز گشت و کین تازه.نظامی.
گرش دشمن کینه ور یافتی
به جز سر بریدن چه برتافتی؟نظامی.
- کینه ور شدن؛ انتقام جو شدن. خواهان انتقام گردیدن :
بر من تو کینه ور شدی و دام ساختی
وز دام تو نبود اثر نه خبر مرا.ناصرخسرو.
که چون کینه ور شد دل کینه خواه
همه خار وحشت برآمد ز راه.نظامی.
|| جنگجو. جنگاور. مبارز. رزمجو :
به تنها یکی کینه ور لشکرم
به رخش دلاور زمین بسپرم.فردوسی.
پس پشت شان دور گردد ز کوه
برد لشکر کینه ور هم گروه.فردوسی.
فراوان ز توران سپه کشته شد
سر بخت آن کینه ور گشته شد.فردوسی.
چون چنان است که بر دست عنان داند داشت
کینه توزد به گه جنگ ز هر کینه وری.
فرخی.
ایا ز کینه وران همچو رستم دستان
ایا ز ناموران همچو حیدر کرار.فرخی.
|| خشمناک. غضب آلود. پرخشم :
شد از پیش او کینه ور بی درفش
سوی بلخ بامی کشیدش درفش.دقیقی.
همی آمد چنین تا کشور ماه
هم آشفته سپه هم کینه ور شاه.
(ویس و رامین).
به باد آتش تیز برتر شود
پلنگ از زدن کینه ورتر شود.سعدی.
(1) - از: کینه + ور (پسوند اتصاف).
(2) - kin-var.
(3) - kinavor.

کینه ورز.

[نَ / نِ وَ] (نف مرکب) کینه دار. کینه کش. کینه ور. (آنندراج). کینه گزار. کینه جو. و رجوع به کینه ورزی و کینه ورزیدن شود.

کینه ورزی.

[نَ / نِ وَ] (حامص مرکب)کینه گزاری. کینه وری. حالت و چگونگی کینه ورز. کینه جویی. کینه خواهی. رجوع به کینه ورز و مدخل بعد شود.

کینه ورزیدن.

[نَ / نِ وَ دَ] (مص مرکب)خصومت داشتن. (آنندراج)(1). دشمنی کردن. خصومت ورزیدن. حقد و عداوت داشتن: ضغن؛ کینه ورزیدن. (منتهی الارب) :
جهان موافق امر تو است مگذارش
که کینه ورزد با چون منی ز روی نفاق.
خاقانی.
کینه نورزند و حسد نبرند و بددلی نکنند. (تاریخ قم ص 273).
(1) - صاحب آنندراج افزاید: و مترادفات آن است دندان بر چیزی داشتن و دندان تیز کردن و سایه و نقش کسی به تیر و خنجر زدن و دندان در کار کسی داشتن و فروبردن.

کینه ورس.

[نَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان ابهررود است که در بخش ابهر شهرستان زنجان واقع است و 876 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کینه ورلو.

[نَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاقات است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

کینه وری.

[نَ / نِ وَ] (حامص مرکب)دشمنی و عداوت و بدخواهی. (ناظم الاطباء). حالت و چگونگی کینه ور :
بی کینه وری سلاح بسته
چون گل به سلاح خویش خسته.نظامی.
و رجوع به کینه ور شود. || انتقام و تلافی بدیها. (ناظم الاطباء). و رجوع به کینه ور شود.

کینی.

(اِ) در لهجهء کردی به معنی «خانی» یعنی چشمه است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کینین.

(فرانسوی، اِ)(1) الکالوییدی که از «سن کنا»(2) گیرند و در علاج نوبه به کار است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در اصطلاح پزشکی، یکی از مهمترین آلکالوییدهای موجود در پوست درخت گنه گنه است و فرمولش را می توان به صورت 2O 2 N24H 20(3) نمایش داد و آن به حالت ملح سولفات استخراج می شود. ملح مزبور منشأ تهیهء دیگر ترکیبات کینین است. کینین را به عنوان تب بر و جهت جلوگیری از بروز تبهای نوبه ای، خصوصاً مالاریا به کار می برند و در بعض تبها که با کینین معالجه نشوند هنوز هم پوست درخت گنه گنه را ترجیح دهند. (فرهنگ فارسی معین). آلکالوییدی است متبلور با نقطهء ذوب 57 درجهء سانتیگراد با طعم تلخ. از نظر خواص شیمیایی قلیایی است. در نوعی از بید وجود دارد و در پزشکی به کار می رود. (از فرهنگ اصطلاحات علمی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران). از «کینا»(4) و «کنکینا»(5). ماده ای تلخ است که از پوست درخت کنکینا به دست آورند. سولفات آن تب بر مشهوری است. این ماده در سال 1820 م. به وسیلهء پلتیه(6) و کاونتو(7) کشف گردید و به طورکلی به صورت قرص خوراکی و آمپول با تزریق زیرجلدی و به صورت سولفات یا کلریدرات در پزشکی مستعمل است و مختص معالجهء تب مالاریا است زیرا این ماده، کشندهء انگل عامل این بیماری است. این دارو همچنین در درمان میگرن(8) و نورالژی(9) و جز اینها به کار می رود. (از لاروس).
(1) - Quinine.
(2) - Cinchona. (3) - در فرهنگ اصطلاحات علمی فرمول این ماده به صورت O 2H 3 و2N 2O 24H 20 Cآمده است.
(4) - Quina.
(5) - Quinquina.
(6) - Palletier.
(7) - Caventou.
(8) - Migraine.
(9) - Nevralgies.

کیو.

[وْ] (اِ) نامی است که در آستارا به زیرفون دهند. نرم دار. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به زیرفون و نرم دار شود.

کیو.

[کَ] (اِ) به معنی کاهو باشد، و آن تره ای است که خورند و به عربی خس خوانند. (برهان) (آنندراج). کاهو را گویند، و آن را کوک نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کاهو که خوردن آن خواب آورد. و در سامی کیبو (به زیادتی بای موحده) آورده. (فرهنگ رشیدی). کاهو. کیوه. در مهذب الاسماء «کیو» را در معنی خس عربی آورده. (از حاشیهء برهان چ معین). || به معنی ماده و سبب و علت هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. و رجوع به فرهنگ دساتیر ص 26 شود. || آبجو و فقاع. (ناظم الاطباء).

کیو.

[یُ] (اِخ)(1) نام جزیره ای در بحرالروم متعلق به دولت عثمانی که جزیرهء سقز نیز گویند. (ناظم الاطباء). ساقز. ارض المصطکی. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). جزیره ای از مجمع الجزایر یونان و یکی از چند نقطه ای است که آنجا را زادگاه همر شاعر معروف یونانی می دانند. این جزیره 66000 تن سکنه دارد و مرکز آن هم که 26000 تن سکنه دارد، به همین نام معروف است. بندری است که شراب آن بسیار معروف است. (از لاروس). و رجوع به کیوس و کیه [ یَ / یِ ]شود.
]. kio ]
(1) - Chio

کیوان.

[کَیْ / کِیْ] (اِخ) زحل. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 372). نام ستارهء زحل است. (فرهنگ جهانگیری). نام ستارهء زحل است که در فلک هفتم می باشد. (برهان) (غیاث). نام کوکب زحل است که در فلک هفتم می باشد و از همهء کواکب اعلی و اعظم است، و کی به معنی بزرگ و «ون» و «وان» به معنی مانند است(1). (انجمن آرا) (آنندراج)(2). زحل. یکی از سیارات منظومهء شمسی میان برجیس (مشتری) و اورانوس. به عقیدهء قدما این ستاره در فلک هفتم جای دارد و آن را دورترینِ کواکب گمان می برده اند. نجم ثاقب. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کیوان اسم ایرانی نیست و بابلی است و ظاهراً ایرانیها اسمی برای زحل نداشته اند. (گاه شماری تألیف تقی زاده حاشیهء ص 204). مأخوذ از بابلی، در الواح بابلی، کیوانو. عبری، کیوان. (حاشیهء برهان چ معین). نام ستارهء هفتم از هفت سیاره است... و نزد منجمان نحس اکبر است. (از فرهنگ نظام: زحل) :
بلند کیوان با اورمزد و با بهرام
ز ماه برتر خورشید و تیر با ناهید.
ابوشکور (از لغت فرس اسدی).
فروتر ز کیوان تو را اورمزد
به رخشانی لاله اندر فرزد.
ابوشکور (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
همت او بر فلک ز فلخ بنا کرد
بر سر کیوان فکند بن پی ایوان.
خسروانی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص83).
به دُمّ لشکرش ناهید و هرمز
به پیش لشکرش بهرام و کیوان.
دقیقی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
خروش سواران و اسبان به دشت
ز بهرام و کیوان همی برگذشت.فردوسی.
شبی چون شبه روی شسته به قیر
نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر.فردوسی.
پراندیشه شد تا به ایوان رسید
کلاهش ز شادی به کیوان رسید.فردوسی.
خداوند کیوان و گردان سپهر
ز بنده نخواهد جز از داد و مهر.فردوسی.
به حیله پایگه همتش همی طلبد
از این قبل شده بر چرخ هفتمین کیوان.
فرخی.
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مِه از کیوان.
عنصری.
بنشین در بزم بر سریر به ایوان
خرگه برتر زن از سرادق کیوان.منوچهری.
شده کیوان ز هفتم چرخ یارش
به کام نیکخواهان کار و بارش.
(ویس و رامین).
تویی مملوک و هم مالک تویی مفضول و هم فاضل
تویی معمول و هم عامل تویی بهرام و هم کیوان.
ناصرخسرو.
سیماب دختر است عطارد را
کیوان چو مادر است و سُرُب دختر.
ناصرخسرو.
چو سیستان ز خلف ری ز رازیان بستد
وز اوج کیوان سر برفراشت ایوان را.
ناصرخسرو.
ناصح ناصح تو برجیس است
حاسد حاسد تو کیوان است.مسعودسعد.
با نکوخواه تو باشد مشتری را صلح و مهر
با بداندیش تو کیوان را خلاف و کین بود.
امیرمعزی.
بهرهء آن آفرین باشد ز سعد مشتری
قسم این از نحس کیوان فریه و نفرین بود.
امیرمعزی.
فلک هفتم آنِ کیوان است
که مر آن را به سان ایوان است.سنائی.
صدر ملک آرای عالی رای دستوری که بر
پایگاه قدر او کیوان ندارد دسترس.سوزنی.
به قدم تارک کیوان سپرد از همت
چون به کیوان نگرد ننگرد الا به قدم.
سوزنی.
کیوان موافقان تو را گر جگر خورد
نسرین چرخ را جگر جدی مسته باد.انوری.
آن رنگ سیاه لاله ماناک
اندر دل مشتری است کیوان.خاقانی.
شکل تنوره چون قفس، طاوس و زاغش هم نفس
چون ذروهء افلاک بس مریخ و کیوان بین در او.
خاقانی.
بر چرخ هفتمش شدم از نحس روزگار
یک همنشین سعد چو کیوان نیافتم.خاقانی.
عطارد، تلمیذ افادت او(3) بود و مشتری، مشتری سعادت او و کیوان، مستفید دهای او. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 283).
به ایوان در بسازم بارگاهت
به کیوان سر فرازم پایگاهت.نظامی.
ریاحین بر زمینش گستریده
درختانش به کیوان سر کشیده.نظامی.
مشتری وار بر سپهر بلند
گور کیوان کند به سم سمند.نظامی.
اگر نزد آن شاه پردل شوی
صد ایوان به کیوان برآید تو را؟
؟ (از فرهنگ اوبهی).
و رجوع به زحل شود. || فلک هفتم را نیز گویند. (برهان). مجازاً، فلک هفتم. (غیاث). نام آسمان هفتم. (ناظم الاطباء). || کمان را گویند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی کمان هم آمده است که به عربی قوس خوانند. (برهان) (آنندراج). قوس و کمان. (ناظم الاطباء). در فرهنگ به معنی کمان نیز گفته. (فرهنگ رشیدی) :
چو شش ساله شد ساز میدان گرفت
به هفتم ره تیر و کیوان(4) گرفت.
فردوسی (از جهانگیری).
(1) - ظ. این وجه تسمیه سازی بر اساسی نیست.
(2) - صاحب آنندراج افزاید: کیوان، ستارهء زحل است که بر هفتم آسمان است و هند حوالهء اوست و او را پاسبان فلک گویند و رنگ او سیاه است و مزاج او سرد و خشک است.
(3) - ابومنصور احمدبن محمد بن عبدالصمد شیرازی.
(4) - در فرهنگ رشیدی پس از ذکر این شاهد گوید: و در این تأمل است، چه کیوان به معنی ستارهء معروف است نه کمان، و تیر به معنی عطارد است.

کیوان.

[کَیْ / کِیْ] (اِخ) نام یکی از بزرگان دربار بهرام گور. (از فهرست ولف) :
دبیران دانا به دیوان شدند
زبهر درم پیش کیوان شدند
که او بود دانا بدان روزگار
شمار جهان داشت اندر کنار.
(شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 4 ص 1843).

کیوان.

[کِیْ] (اِخ) از بلوکات ولایت قراجه داغ و دارای 38 فرسخ مساحت است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). یکی از دهستانهای دوگانهء بخش خداآفرین شهرستان تبریز است که در شمال شهرستان اهر واقع است و از شمال به رودخانهء ارس و از جنوب به دهستان کلیبر و از مشرق به دهستان گرمادوز و از مغرب به دهستان منجوان محدود می باشد. آب و هوای آن در قسمت شمال اطراف رودخانهء ارس گرمسیر و در قسمت جنوب معتدل مایل به گرمی است. مرکز دهستان آبادی خمارلوست. این دهستان از 40 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل یافته است و در حدود 4970 تن سکنه دارد. آبادیهای مهم آن آوارسین، زنبلان، بشلاب و لاریجان پایین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کیوان پشته.

[کِیْ پُ تَ] (اِخ) دهی از دهستان پل رودبار است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 440 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

کیوان خدیو.

[کَیْ / کِیْ خِ / خَوْ](اِخ) پادشاه کیوان. خداوندگار کیوان. کنایه از خدای بزرگ و بلندمرتبه :
رخان سیاوش چو خون شد ز شرم
بیاراست مژگان به خوناب گرم
چنین گفت با دل که از کار دیو
مرا دور داراد کیوان خدیو.فردوسی.

کیوان غلام.

[کَیْ / کِیْ غُ] (ص مرکب) آنکه کیوان بنده و فرمانبردار اوست :قمرسیر کیوان غلام. (حبیب السیر چ 1 تهران ص 322 جزو 4 از مجلد 3).

کیوان قزوینی.

[کَیْ / کِیْ نِ قَزْ](اِخ) عباسعلی. از فضلای قرن سیزدهم و چهاردهم هجری. وی در 24 ذی الحجهء 1277 ه . ق. در شهر قزوین در خانواده ای روحانی متولد گردید و پس از فراگرفتن مقدمات سطح و اندکی درس خارج به تهران آمد و به تحصیل حکمت پرداخت و سپس موعظه و خطابت را اختیار کرد و در سال 1306 ه . ق. از تهران به نجف رفت و به تحصیل اصول و فقه و اخبار اشتغال ورزید و در سال 1312 ه . ق. به خراسان بازگشت و به ارشاد پرداخت و در سال 1344 ه . ق. پس از مدتی سیر و سیاحت در تهران مقیم شد و عزلت اختیار کرد و به نشر عقاید و تألیف کتب پرداخت. آثار چاپ شدهء او بدین شرح است: 1 - رازگشا. 2 - بهین سخن. 3 - جلد دوم کیوان نامه. 4 - استوار. در این چهار جلد اهم اسرار تصوف را تشریح کرده است. دیگر آثار کیوان: 1 - تفسیر کیوان در 5 جلد. 2 - اختلافیه. 3 - ثمرة الحیات. 4 - فریاد بشر. 5 - عرفان نامه. 6 - میوهء زندگانی و شرح رباعیات خیام. کیوان در 22 مهرماه 1317 ه . ش. درگذشت و در سلیمان داراب رشت مدفون گردید.

کیوان منزلت.

[کَیْ / کِیْ مَ زِ لَ] (ص مرکب) آنکه چون کیوان، مرتبتی بلند دارد. آنکه مقامی رفیع همچون ستارهء زحل دارد :آفتاب رحمت، کیوان منزلت، مشتری ضمیر. (حبیب السیر چ 1 تهران ج 3 ص 1).

کیوانو.

[کَیْ / کِیْ] (اِ مرکب) کدبانو. لهجه ای در کدبانو. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

کیوانی.

[کَیْ / کِیْ] (ص نسبی) منسوب به کیوان. (ناظم الاطباء).

کیوتکلامیشی.

[کَ تَ] (اِخ) نام جشنی مشهور در میان مغولان که در روز اول سال گیرند. (ناظم الاطباء).

کیوج.

[کی وَ] (اِخ) دهی از دهستان الان براغوش است که در بخش الان براغوش شهرستان سراب واقع است و 1490 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیوجی.

[ ] (اِخ) بنابه قول حمزهء اصفهانی و مسعودی پدر کی لهراسب بوده است، اما ابوریحان کیاوخان ضبط کرده است (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین، متن و حاشیهء ص 322).

کیوح.

[کُ] (ع اِ) جِ کاح و کیح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جِ کیح. (ناظم الاطباء). رجوع به کاح و کیح شود.

کیود.

[کَ] (اِ) به معنی کیو است که ماده و سبب و علت باشد. (از برهان). به معنی ماده و سبب و علت باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 262 شود.

کیوده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) به معنی کیود است که علت و ماده باشد. (برهان). و رجوع به کیو و کیود شود.

کیورا.

[ ] (اِ) به هندی کاذی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کاذی شود.

کی ورز پایین.

[کِ وَ زِ] (اِخ) دهی از دهستان زلقی است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 317 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کیوره.

[کِیْ وَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حاتم است که در شهرستان بروجرد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

کیوس.

[کیو / کُ](1) (ص) خوهل بود یعنی کژ. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 194). ناراست و کج را گویند. (برهان) (آنندراج). به معنی ناراست و کج و معوج آمده. (انجمن آرا). وریب. (فرهنگ اسدی نخجوانی). کژ. کج. مجازاً، ناشیگری. ناآزمودگی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
به جز بر آن صنمم عاشقی فسوس آید
که جز بر آن رخ او عاشقی کیوس آید.
دقیقی (از لغت فرس چ اقبال ص 194).
تیروش قد دوستانت راست
چون کمان قامت عدوت کیوس.
؟ (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا شاعر)(2).
|| احول. چپ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - در ناظم الاطباء به فتح کاف [ کَ ] و در برهان به کسر اول و واو مجهول بر وزن فلوس (؟) و در آنندراج به کسر اول و واو مجهول و در انجمن آرا با اول مکسور و در یادداشتی از مرحوم دهخدا به ضم اول ضبط شده است.
(2) - مرحوم دهخدا افزوده اند: این شعر را شعوری برای کبوس (با باء موحده) شاهد آورده است.

کیوس.

[کَ / کیو](1) (اِخ) نام جزیره ای است که عذرا معشوقهء وامق را آنجا فروختند. (برهان) (ناظم الاطباء). جزیره ای است که عذرا را در آنجا فروختند و منقلوس خرید. (فرهنگ اوبهی). نام جزیره ای از جزایر یونان واقع در مغرب آسیای صغیر. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یا خیُس، یکی از جزایر بحرالجزایر است که مورخین قدیم آن را محل تولد امروس (همر) دانسته اند. این جزیره را زلزله ای در سال 1881 م. زیروزبر کرد. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی: کی یوس). ظاهراً کئوس (کیو)(2)، نام جزیره ای از مجمع الجزایر یونان دارای 75000 سکنه(3). (حاشیهء برهان چ معین) :
چو رفتند سوی جزیرهء کیوس
یکی مرد بد نام او منقلوس.
عنصری (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - مرحوم دهخدا به کسر کاف [ کِ ] ضبط کرده اند.
(2) - Keos (chio). (3) - رجوع به کیو (اِخ) شود.

کیوس.

[کَ] (اِخ) نام برادر انوشیروان است. (برهان) (ناظم الاطباء). نام برادر اکبر انوشیروان بن غباد بوده که وقتی به حکم انوشیروان عادل حکمرانی تبرستان و خراسان داشته و با خاقان رزم کرده و بر او ظفر یافته است و خوارزم را مسخر نموده به هوشنگ نامی از اقارب خود سپرده تا غزنین و نهرواله به تصرف آورده دعوی پادشاهی نمود و آخر به دست انوشیروان هلاک شد و هفت سال در ولایات متفرقهء خود حکمرانی داشته. و بعضی او را کیتوس خوانده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). نام برادر انوشیروان ساسانی و پسر قباد و نخستین ملک از ملوک باوندیهء طبرستان است و جد اعلای این طبقه می باشد. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در پهلوی، کائوس(1)، پسر غباد و برادر انوشیروان. (حاشیهء برهان چ معین). از فرمانروایان مازندران معاصر ساسانیان و پسر قباد بود که به سال 529 م. به حکومت مازندران فرستاده شد و هفت سال فرمانروایی کرد. (از ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 178): و سیزدهم پدرش کیوس بن قباد بود برادر نوشروان ملک عادل و مادر تو فرزند ملک غازی... (قابوسنامه چ نفیسی ص 2). بعد از آنکه قبادبن فیروز مالک ممالک عجم گشت سلطنت آن دیار را(2) به پسر بزرگتر خود کیوس ارزانی داشت و کیوس... مدت هفت سال حکومت کرد آنگاه میان او و برادرش انوشیروان مخالفت اتفاق افتاد و کیوس بر دست برادر اسیر گشت و به قتل رسید... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 401). و رجوع به همین مأخذ ص 401 و 417 و ایران در زمان ساسانیان ص 353 به بعد شود.
(1) - Kaus. (2) - طبرستان را.

کیوس.

[یُسْ] (اِخ)(1) شهری در کنار دریای مرمره بود که در زمان اردشیر دوم به دست مهرداد پسر آریوبرزن تسخیر گردید. (از ایران باستان ص 1148).
(1) - Cios.

کیوسک.

[یُسْ] (فرانسوی، اِ)(1) اطاقی که هر سوی آن باز است. کلاه فرنگی. || دکه ای در معابر عمومی که در آن روزنامه، گل و غیره فروشند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کوشک شود.
(1) - Kiosque نیز مأخوذ از کوشک فارسی است. (از فرهنگ فارسی معین).

کیوسیه.

[کَ سی یَ / سی یِ] (اِخ) یکی از سه شاخهء خاندان باوند است که در مازندران حکومت داشتند. کیوسیه از 45 تا 397 ه . ق. فرمانروایی کردند. فرمانروایان این سلسله عبارتند از: 1- باو، از 45 تا 60 ه . ق. 2- سهراب بن باو، از 68 تا 90 ه . ق. 3- مهرمردان بن سهراب که 40 سال(1) حکومت کرد. 4- سرخاب بن مهرمردان که 20 سال حکومت کرد. 5 - شروین بن سرخاب که 25 سال حکومت کرد. 6 - شهریاربن قارن بن شروین که 28 سال حکومت کرد و پس از او شاپوربن شهریار مدتی کوتاه حکومت کرد. 7 - جعفربن شهریار که در سال 250 ه . ق. درگذشت و 12 سال حکومت کرد. 8 - قارن بن شهریار که 30 سال حکومت کرد. 9 - رستم بن سرخاب بن قارن که در سال 282 ه . ق. درگذشت و 29 سال حکومت کرد. 10 - شروین بن رستم که 35 سال حکومت کرد. 11 - شهریاربن شروین که 37 سال حکومت کرد. 12 - رستم بن شروین بن رستم، و سلطنت او فقط به وسیلهء سکه ای که در «فریم» به سال 355 ه . ق. ضرب شده مشخص می گردد. پسر او مرزبان، مرزبان نامه و یا نیکی نامه را به زبان طبری تألیف کرده است. 13 - دارا فرزند رستم که 8 سال حکومت کرد. 14 - شهریاربن دارا که به سال 398 ه . ق. درگذشت و 35 سال حکومت کرد. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو صص 180 - 181). رجوع به همین مأخذ شود.
(1) - ابن اسفندیار می گوید مهرمردان فقط مدتی کوتاه حکومت کرد و نوادهء او شروین بن سرخاب جانشین وی شد.

کیوص.

[کُ] (ع مص) کَیْص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به کَیْص شود.

کیوغ.

[کَ] (اِ) گل بی کاه. (فرهنگ رشیدی). گل بی کاه را گویند، یعنی کاه گل نباشد. (برهان) (آنندراج).

کیوک خان.

(اِخ) پسر اوکتای قاآن بن چنگیز است. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به گیوک در همین لغت نامه و جهانگشای جوینی ج 1 صص 203 - 216 و مرآت البلدان ج 1 ص 390 شود.

کیول.

[کَیْ یو] (ع اِ) صف اخیر در حرب. (از منتهی الارب) (آنندراج). آخرین صف در رزمگاه. (ناظم الاطباء). آخرین صفهای جنگ. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بددل و ترسو. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) زمین بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسمتی از زمین که بلند و برآمده باشد. (از اقرب الموارد). || بهتر و برگزیده از هر چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || برادهء سیم و زر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). || سبوس. (ناظم الاطباء). پوستهء گندم و جو و مانند آن. (از اقرب الموارد)(2). || خس و خاشاک. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد سُحالة معنی شده است، و سحالة برادهء سیم و زر و پوستهء گندم و جو و مانند آن را گویند.
(2) - در اقرب الموارد سُحالة معنی شده است، و سحالة برادهء سیم و زر و پوستهء گندم و جو و مانند آن را گویند.

کیومرت.

[کَ مَ] (اِخ) اول کسی است از فرزندان آدم علیه السلام که پادشاه شد. پیوسته در کوه گشتی و پوست پوشیدی. و با ثای مثلثه هم می گویند که کیومرث باشد، و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است و اصح آن است. (برهان). نخستین کسی از فرزندان آدم که پادشاه شد و آن اولین پادشاه سلسلهء پیشدادیان است. (ناظم الاطباء). رجوع به گیومرت و مدخل بعد شود.

کیومرث.

[کَ مَ] (اِخ) نام پادشاهی که اول در جهان پادشاهی کرده. (آنندراج) (غیاث). نام انسان اول نزد مجوس. (مفاتیح العلوم، از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پادشاه اول طبقهء پیشدادی، و لقب او گِلشاه بوده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
نخستین کیومرث آمد به شاهی
گرفتش به گیتی درون پادشاهی.
چو سی سالی به گیتی پادشا بود
که فرمانش به هر جایی روا بود.
مسعودی (از یادداشت ایضاً).
پارسیان از کتاب آبستا که زردشت آورده است شریعت ایشان را چنین گویند که از گاه کیومرث پدر مردم، یعنی آدم، تا آخر یزدجرد شهریار چهارهزاروصدوهشتادودو سال و ده ماه و نوزده روز بوده است. (مجمل التواریخ و القصص ص 11). و از گاه کیومرث تا این وقت(1) دویست ونودوچهار سال و هشت ماه گذشته بود، و بدین سخن آن می خواهد که کیومرث آدم بوده است نزد ایشان، و الله اعلم به. (مجمل التواریخ و القصص ص 22).
جهاندار شاه اخستان کز طبیعت(2)
کیومرث طهمورث امکان نماید.خاقانی.
رجوع به گیومرت و کیومرت شود.
(1) - یعنی پادشاهی اوشهنج (هوشنگ).
(2) - ن ل: ملک سیف دین شاه غازی که ذاتش.

کیومرث.

[کَ مَ] (اِخ) ابن بهمن [ دوم ](956 ه . ق.). از ملوک بادوسبان. رجوع به بادوسبان شود.

کیومرث.

[کَ مَ] (اِخ) ابن بیستون بن گستهم بن زیار. از ملوک بادوسبان (807 ه . ق.). رجوع به بادوسبان و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 333 شود.

کیومرث.

[کَ مَ] (اِخ) ابن جهانگیر. از ملوک بادوسبان (914 ه . ق.) رجوع به بادوسبان شود.

کیومرث.

[کَ مَ] (اِخ) ابن کیکاوس. از ملوک بادوسبان (متوفی به سال 963 ه . ق.). رجوع به بادوسبان شود.

کیومرثیه.

[کَ مَ ثی یَ] (اِخ) فرقه ای از مجوس، منسوبند به کیومرث و ایشان دو اصل ثابت کنند، یکی نور و دویم ظلمت، و نور را یزدان خوانند و ظلمت را اهرمن، و گویند یزدان قدیم است و اهرمن محدث و سبب حدوث اهرمن آن بود که یزدان اندیشه کرد که اگر او را در ملک منازعی باشد حال چگونه شود. از آن فکرت او، اهرمن حادث شد، پس میان ایشان منازعه افتاد. ملائکه توسط کردند بدانکه عالم سفلی هر هفت هزار سال اهرمن را باشد و بعد از آن با یزدان گذارد تا همه او را باشد. (نفایس الفنون، علم محاوره). رجوع به خرده اوستا ص 96 و ترجمهء الملل و النحل شهرستانی ص 249 شود.

کیومرسی.

[کَ مَ] (اِخ) جزء طایفهء چهارلنگ بختیاری و خود دارای شعبه های مختلف است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 76). رجوع به همان مأخذ شود.

کیومورثی.

[کَ رَ] (ص نسبی) منسوب به کیومرث :
نگشتی ز راه کیومورثی
هم از راه هوشنگ و طهمورثی.فردوسی.
رهش دین یزدان کیومورثی
نژاد و بزرگیش طهمورثی.اسدی.
رجوع به کیومرث شود.

کیون.

[کُ] (ع اِ) جِ کَیْن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به کَیْن شود.

کیونان.

[کی وَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 860 تن سکنه دارد. در کنار آبادی، قلعه ای قدیمی به نام قلعه کهنه وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیوه.

[کَیْ / کِیْ وَ / وِ] (اِ) سبزه ای که برگ آن مغز دارد و میوهء آن خوش و خوب باشد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). سبزه ای باشد که برگ آن مغزدار و میوه اش خوب و خوشبوی می باشد. (برهان). || بعضی گویند کاهوست، و آن تره ای باشد که خورند، و به عربی خس خوانند. (برهان). در برهان گفته کاهوست. (انجمن آرا) (آنندراج). کاهو و خس. (ناظم الاطباء). کیوه = کیو = کاهو. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کیو [کَ] شود. || نوعی از پای افزار باشد و رو و ته آن را از ریسمان و پارچه سازند. و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است و شهرت نیز دارد. (برهان). گیوه صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گیوه شود.

کیوه رخ.

[ ] (اِخ) کوهی است که خط سرحدی ایران و ترکیه بدان می گذرد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 41).

کیوه رود.

[ ] (اِخ) نام رودخانه ای است که قسمتی از آن تا آنجا که داخل رود لادین می شود سرحد بین ایران و عراق را تشکیل می دهد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 41).

کیوه رود.

[کی وَ / رو] (اِخ) دهی از دهستان آلوت است که در بخش بانهء شهرستان سقز واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

کیوی.

[کَ یَ وی ی] (ص نسبی) منسوب به کی [ کَ / کِ ] . (ناظم الاطباء). رجوع به کی [ کَ / کِ ] شود.

کیوی.

[کی] (اِخ) یکی از دهستانهای دوگانهء بخش سنجبد شهرستان هروآباد است که در مشرق بخش واقع است و از شمال به دهستان هیر و از مشرق به شهرستان طالش و از مغرب به دهستان گرم محدود است. کوهستانی است و هوایی معتدل دارد. صنایع دستی اهالی فرش و کناره بافی است. این دهستان از 48 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و در حدود 6080 تن سکنه دارد. قرای مهم آن بنمار، سقاوار، مرشت، فیروزآباد، اوجقاز و لمبر می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیوی.

[کی] (اِخ) دهی از دهستان خورش رستم است که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 176 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

کی ویارش.

[ ] (اِخ) مطابق نقل اوستا یکی از سه پسر کی اپیوه است، و در فصل 31 بندهش در فقرهء 25 مندرج است که کی آرش، کی ویارش، کی پیسان، و کیکاوس از کی اپیوه به وجود آمدند. (یشتها تألیف پورداود صص 220 - 224). رجوع به همین مأخذ شود.

کیوی بالا.

[کی ویِ] (اِخ) دهی از دهستان کیوی است که در بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع است و 525 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیوی پایین (سفلی).

[کی ویِ (سُ لا)] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان کیوی است که در بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع است. مختصات جغرافیایی آن به قرار ذیل است: طول 48 درجه و 24 دقیقه و 50 ثانیه، عرض 37 درجه و 44 دقیقه و 10 ثانیه و ارتفاع آن از سطح دریا 1500 متر است. کوهستانی و معتدل است و 2824 تن سکنه دارد. ادارات بخشداری، ژاندارمری، بهداری، نمایندهء آمار، فرهنگ و ثبت اسناد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیویچ.

[کی] (اِخ) ده مرکزی دهستان مواضع خان است که در بخش ورزقان شهرستان اهر واقع است و 1094 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

کیة.

[کَیْ یَ] (ع اِ) داغ. کَیّ. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اسم مره از کَیّ. (از اقرب الموارد). || داغ جای. (منتهی الارب). جای داغ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیه.

[کَیْهْ] (ع مص) په کردن گفتن کسی را تا بوی دهن او دریافت گردد. (از منتهی الارب): کاهه کیهاً؛ هه کردن فرمود او را تا بوی دهن او را دریابد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

کیه.

[کَی یِهْ] (ع ص) مرد به ستوه آمده از حیله و فریب خود که کسی بدو توجه نکند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به ستوه آمده از حیلت خویش که وی را از آن فایدتی نباشد، و گویند کسی که او را حیلت و تصرفی نباشد. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس ج 9 ص 410).

کیه.

[یَ / یِ] (اِ) نوعی از علک رومی است که مصطکی باشد. (برهان) (آنندراج). مصطکی را گویند. (فرهنگ جهانگیری). مصطکی همان کیه است، و آن را علک الروم و علک رومی نیز گویند، و نوعی از آن سیاه است که مصطکی نبطی نامیده می شود. نام کیه محل اصلی این نهال را تعیین می کند و آن جزیرهء کیو (کئوس)(1) در مجمع الجزایر یونان است. (از حاشیهء برهان چ معین). مأخوذ از کیو نام جزیره ای که منشأ این گیاه بوده است. علک رومی. علک الروم. مصطکی(2). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chio (Keos). ,(لاتینی)
(2) - Pistacia lentiscus .
(فرانسوی) Resin du lentisque.

کیها.

(اِ) جِ کی. یعنی چه کسان. (ناظم الاطباء).

کیهاء.

[کَ] (ع ص) شترمادهء فربه بزرگ جثه، یا ناقهء فربه شگرف تمام سال، یا ناقهء فراخ پوست سرپستان. کِهاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ماده شتر پیر فربه. (ناظم الاطباء).

کیهان.

[کَ / کِ] (اِ) جهان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 405). عالم. و در فرهنگ به کاف فارسی گفته. (فرهنگ رشیدی). به معنی جهان و روزگار و دنیا باشد. و با کاف فارسی هم درست است. (برهان). به معنی عالم است، و کیهان خدیو یعنی پادشاه عالم. (انجمن آرا) (آنندراج)(1) :
خداوند کیهان و گردان سپهر
فروزندهء ماه و ناهید و مهر.فردوسی.
بر این دشت بسیار شاهان بدند
همه نامداران کیهان بدند.فردوسی.
بدو گفت رستم که کیهان تو راست
همه کهترانیم و فرمان تو راست.فردوسی.
چو خواهد بود سال بد به کیهان
پدید آید ز خشکی در زمستان.
(ویس و رامین).
بگویشان که جهان سرو من چو چنبر کرد
به مکر خویش، خود این است کار کیهان را.
ناصرخسرو.
که بندهء دانشند این هر دو زیراک
زبهر دانش آباد است کیهان.ناصرخسرو.
رو دل ز جهان بازکش که کیهان
بسیار کشیده ست چون تو در دام.
ناصرخسرو.
در خراسان چو من کجا یابی
که به هر فضل فخر کیهان است.مسعودسعد.
مردم از علم شود عالم نز جامه و لاف
جاهل از کسوت و لاف افسر کیهان نشود.
سنائی.
صبح و شام او را دو خادم جوهر و عنبر به نام
این ز روم آن از حبش سالار کیهان آمده.
خاقانی.
او افضل انبیاست لیکن
آمد پس از انبیا به کیهان.خاقانی.
همتم بر سر کیهان خورد آب
ننگ خشک و تر کیهان چه کنم؟خاقانی.
هین برو جلدی مکن سودا مپز
که نه تان پیمود کیهان را به گز.مولوی.
ظاهرش را شهرهء کیهان کنیم
باطنش را از همه پنهان کنیم.مولوی.
هر کسی کو حاسد کیهان بود
آن حسد خود مرگ جاویدان بود.مولوی.
رجوع به گیهان شود.
(1) - در انجمن آرا و آنندراج افزایند: و از کتب پارسیان استنباط افلاک می شود و گیتی به معنی عالم عناصر می آید، و کیان مخفف کیهان و گنبد کیان، گنبد بلند و رفیع را گویند، و در لغت کی مرقوم شده که به معنی جبار و قهار و بلندمرتبه نیز آمده، و این نام را از کیوان گرفته اند که مهترین و بلندپایه ترین کوکب سیاره است. ناصرخسرو علوی آسمان بلند را چرخ کیانی گفته، اینکه صاحب جهانگیری کیان به ضم کاف به معنی خیمهء کرد نوشته برهان ندارد که به ضم باشد. رجوع به گیهان و کیان [ کیا ] و کیانی [ کُ ]شود.

کیهان خدای.

[کَ / کِ خُ] (اِخ) خدای کیهان. خدای جهان. خداوند عالم :
چو نیکی نمایدْت کیهان خدای
تو با هر کسی نیز نیکی نمای.فردوسی.
چنین پنج هفته خروشان به پای
همی بود در پیش کیهان خدای.فردوسی.

کیهان خدیو.

[کَ / کِ خِ / خَ وْ] (اِخ)به معنی بزرگ و صاحب و یگانه و پادشاه عالم و دنیا، چه کیهان به معنی دنیا و جهان و عالم، و خدیو به معنی پادشاه و صاحب و یگانه باشد، و این لفظ را به جز باری تعالی بر کسی دیگر اطلاق نکنند بر خلاف خدایگان. (برهان). پادشاه عالم. (انجمن آرا) (آنندراج) :
تو گر چیره باشی بر این پنج دیو
پدید آیدت راه کیهان خدیو.فردوسی.
به بنده چه داده ست کیهان خدیو
که از کار کوته کند دست دیو.فردوسی.
خروشید کای پایمردان دیو
بریده دل از کار کیهان خدیو.فردوسی.
و رجوع به گیهان خدیو شود.

کیهان دیده.

[کَ / کِ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) رجوع به گیهان دیده شود.

کیهج.

[کَ / کِ هَ] (اِ) نوع بزرگ از توت فرنگی. کیهچ. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

کیهچ.

[کَ / کِ هَ] (اِ) رجوع به کیهج شود.

کیه دان.

[کَ یَ / یِ] (اِ مرکب) شمعدان، یا قندیل و شمع. (ناظم الاطباء).

کیهون.

[ ] (اِ) اسم هندی حنطه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حنطه شود.

کیهونستن.

[نِ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند به معنی برآمدن و روییدن و سبز شدن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هزوارش: کیهونستن، کیهونیتن(1). پهلوی: رستن(2) (روییدن). (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - kihonistan, kihonit(a)n.
(2) - rustan.

کیهونی.

[ ] (اِ) به هندی حب المحلب است. (فهرست مخزن الادویه).

کیهوییدن.

[دَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند یعنی روییدن و برآمدن و سبز شدن. (برهان) (آنندراج). برآمدن و سبز شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به کیهونستن شود.

کیهه.

[کَ / کی هَ / هِ] (اِ) نام درختی است پرخار و میوهء آن شبیه به توت باشد. و بعضی گویند رستنیی بود که مانند عشقه خود را بر درخت پیچد، و میوهء آن به توت ماند، و به عربی علیق خوانند. (برهان). تمش و علیق و نوعی از عشقه. (ناظم الاطباء). تمشک. (فرهنگ فارسی معین). اسم فارسی علیق است. (فهرست مخزن الادویه).

کیی.

[کَ / کِ] (حامص) پادشاهی. (ناظم الاطباء). پادشاهی. شاهی: کلاه کیی. (فرهنگ فارسی معین) :
دریغ آن کیی فر و آن چهر و برز
دریغ آن بلند اختر و دست و گرز.فردوسی.
که چون کودک او به مردی رسد
که دیهیم و تخت کیی را سزد.فردوسی.
دریغ آن کمربند و آن گردگاه
دریغ آن کیی برز و بالای شاه.فردوسی.
نهادی کلاه کیی بر سرش
بسودی به شادی دو رخ بر برش.فردوسی.
رجوع به کی [کَ / کِ] شود.

کیی.

[کَ / کِ] (حامص) مقرون به زمان بودن : لیکن فرق میان اسم و کلمه(1) که اسم دلیل بود بر معنی دلیل نبود بر کیی آن معنی، چنانکه گویی مردم و دوستی. و اما کلمه دلیل بود بر معنی و کیی آن معنی چنانک گویی «بزد» که دلیل بود بر زدن و بر آنکه اندر زمان گذشته بود. (دانشنامهء علائی چ احمد خراسانی ص 17). || متی (یکی از اقسام عرض در منطق) : و یکی(2) کیی که به تازی متی خوانند. (دانشنامهء علائی چ احمد خراسانی ص 85).
(1) - یعنی فعل.
(2) - از اقسام عرض.

کیی.

[کِ] (حامص) که بودن. هویت. (فرهنگ فارسی معین).

کییش.

[کَ / کِ] (اِ) به معنی جبار و قهار باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 262 شود.

کییکة.

[کُ یَیْ کَ] (ع اِ مصغر) مصغر کَیْکة. تخم مرغ کوچک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

کییکیة.

[کُ یَیْ کیَ] (ع اِ مصغر) مصغر کَیْکة. تخم مرغ کوچک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».